055
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. ACCURANTE J.-P. MIGNE, CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LV.
TOMUS SECUNDUS.
1846
SANCTI
ROMANI PONTIFICIS
OPERA OMNIA,
POST PASCHASII QUESNELLI RECENSIONEM AD COMPLURES ET PRAESTANTISSIMOS MSS. CODICES AB ILLO NON CONSULTOS EXACTA, EMENDATA, ET INEDITIS AUCTA: PRAEFATIONIBUS, ADMONITIONIBUS ET ANNOTATIONIBUS ILLUSTRATA. ACCEDUNT QUAECUMQUE IN QUESNELLIANA EDITIONE INVENIUNTUR EAQUE AD CRISIN REVOCANTUR: CURANTIBUS PETRO ET HIERONYMO FRATRIBUS BALLERINIIS, PRESBYTERIS VERONENSIBUS; MANUM AUTEM ULTIMAM ADHIBENTE J.-P. MIGNE, QUI SUPERADDIDIT EXERCITATIONES IN UNIVERSA OPERA S. LEONIS MAGNI AUCTORE PETRO THOMA CACCIARI.
TOMUS SECUNDUS.
PARS PRIOR, OPERA S. LEONI ATTRIBUTA, NEC NON DISSERTATIONES QUESNELLI IN SCRIPTA ET VITAM S. PONTIFICIS CONTINENS.
1846.
SANCTI
ROMANI PONTIFICIS
OPERA OMNIA,
POST PASCHASII QUESNELLI RECENSIONEM AD COMPLURES ET PRAESTANTISSIMOS MSS. CODICES AB ILLO NON CONSULTOS EXACTA, EMENDATA, ET INEDITIS AUCTA: PRAEFATIONIBUS, ADMONITIONIBUS ET ANNOTATIONIBUS ILLUSTRATA. ACCEDUNT QUAECUMQUE IN QUESNELLIANA EDITIONE INVENIUNTUR EAQUE AD CRISIN REVOCANTUR: CURANTIBUS PETRO ET HIERONYMO FRATRIBUS BALLERINIIS, PRESBYTERIS VERONENSIBUS; MANUM AUTEM ULTIMAM ADHIBENTE J.-P. MIGNE, QUI SUPERADDIDIT EXERCITATIONES IN UNIVERSA OPERA S. LEONIS MAGNI AUCTORE PETRO THOMA CACCIARI.
TOMUS SECUNDUS.
PARS POSTERIOR, PETRI THOMAE CACCIARI EXERCITATIONES CONTINENS.
1846.
Liber sacramentorum Romanae Ecclesiae.
Col. 21
Allocutio archidiaconi ad episcopum pro reconciliatione poenitentium.
157
Epistola ad Demetriadem.
161
Quesnelli Dissertationes in S. Leonis Magni opera.
183
- De Manichaeorum haeresi et historia libri II.
- De Priscillianistarum haeresi et historia liber I.
- De Eutychiana haeresi et historia libri II.
Praefatio
[Col. 0009] 1. Librum Sacramentorum absque ulla dubitatione omnium antiquissimum, quem primo loco proferimus, LEONI MAGNO ascriptum, anno 1735 typis dedit P. Joseph Blanchinius tomo quarto Anastasii Bibliothecarii cum hac inscriptione: Codex Sacramentorum vetus Romanae Ecclesiae a S. Leone papa confectus primum prodit e ms. libro ante mille annos conscripto, qui exstat in bibliotheca amplissimi capituli Veronensis. Non est integer codex, sed mutilus, e quo multa folia initio exciderunt, nimirum a Januario ad medium Aprilem usque: unde ea inscriptio, qua S. Leo papa hujus Sacramentarii auctor seu compilator traditur, non ex manuscripto, sed ex editoris sententia apposita fuit. Hanc quidem opinionem non pauci approbarunt, inter quos praecipue nominamus Cajetanum Cennium in dissertatione de Romana Cathedra inserta tomo IV Anastasii Bibliothecarii § 11 et 12, pag. 152, et editores Missalis Parisiensis anni 1739, qui idem Sacramentarium insigni elogio commendantes, profitentur se ex eo sumpsisse preces plurimas eximiam pietatem spirantes, Magnique Leonis, cui tamquam certo auctori tribuuntur, stylum ac doctrinam referentes.
2. Alii vero in diversas sententias abiere. P. Joseph Augustinus Orsi ordinis Praedicatorum, pluribus nominibus celebris, ab eodem Blanchinio rogatus, in manuscripta epistola suam opinionem expressit. Ibi autem censet, hoc Sacramentarium esse verum et purum Gelasianum, ita ut illud, quod a ven. cardinali Thomasio editum, et Gelasio attributum fuit, ad auctorem hoc pontifice posteriorem pertineat. Hanc eamdem opinionem propugnavit P. Cajetanus Maria Meratus clericus regularis in observationibus et additionibus ad Thesaurum sacrorum rituum Bartholomaei Gavanti tom. I, part. I, pag. 8. P. Eusebius Amort canonicus regularis Pollinganus in epistola ms. ad P. Blanchinium, Gelasium quidem hujus Sacramentarii auctorem non credidit; at nec Leoni prorsus ascribens, inquit: Non est opus unius alicujus pontificis, sed est Sacramentarium Romanorum pontificum, usu receptum primis temporibus, auctum tamen et interpolatum per varios pontifices usque ad tempora Gelasii papae. Specialiter in hoc Sacramentario agnoscuntur manus Sixti III, Leonis I et Felicis III. Ludovicus Muratorius in dissertatione de Origine sacrae liturgiae, praemissa operi inscripto Liturgia Romana vetus, cap. 3, ad Felicis III aetatem hoc Sacramentarium referendum putat; ita tamen ut ejus auctorem non credat ipsum Felicem III, sed aliquem alium, qui quascumque reperit orationes ac praefationes in unum codicem retulit sine accurato illo delectu et ordine, quem rei gravitas exposcebat. Post hos Blanchinianae sententiae defensionem suscepit Co. Jacobus Acamius fusiori opere Italice scripto et Romae impresso anno 1748, cum titulo: Dell' antichità, autore, e pregj del Sacramentario Veronese pubblicato dal M. R. P. Giuseppe Bianchini della congregazione dell' Oratorio nel tom. IV di Anastasio Bibliotecario, dissertazione apologetica tripartita. Tandem vero P. Antonius Franciscus Vezosius clericus regularis in praefatione ad tom. VI Operum venerabilis card. Thomasii, cum in id unum incumbat, ut Sacramentarium ab eodem cardinali editum vindicet; eam solam sententiam refellit, quae Sacramentarium a Blanchinio vulgatum eidem Gelasio adjudicat. Etsi vero hujus auctorem exactius inquirere e re sua non putavit, notatione tamen 2 in eamdem praefationem eos, qui Leoni illud asserunt, difficultatibus non plane satisfecisse pronuntiat. Hactenus opiniones varias exposuimus. Quid autem in tanta varietate certum aut probabilius nobis videatur, nunc proponemus.
3. Primo certum credimus, hoc Sacramentarium Romanum esse et vetustissimum omnium quae hactenus prodiere. Romanum, seu Missas continens Romanae Ecclesiae proprias, praeter alia multa probant ipsae precum formulae, quae sanctorum apostolorum Petri et Pauli ac sanctorum Joannis et Pauli corpora in ipsa Urbe tumulata affirmant; Missae in consecratione vel depositione Romanorum pontificum, quarum una expresse est in depositione S. Silvestri cum alia oratione in depositione S. Simplicii [Col. 0009] Vide ultimam Missam Octob. ; denuntiationes jejuniorum cum vigiliis sabbati apud B. Petrum; ac mentio coemeteriorum et locorum Romanae urbis in quibus sacra peragebantur [Col. 0009] Vide epist. 25 Innocentii I, ad Decentium, cap. 1 (Tomo XX Patrologiae) . , quaeque plane concinunt cum illis descriptis in Kalendario Bucheriano, quod Romanum esse omnes consentiunt. Vetustissimum autem omnium demonstrat ipsa collatio cum Sacramentario Gelasiano, quod, uti vulgatum est, aliquot posterioris aetatis additamenta recepit: at in nostro nihil occurrit quod saeculum quintum praetereat; unde hoc nostrum nullas ex illis objectionibus incurrit, quas ad antiquitatem extenuandam heterodoxi Gelasiano perperam obtruserunt. Num vero istud potius quam illud a cardinali Thomasio editum, sit verum Sacramentarium Gelasii, dicemus postea.
4. Certum quoque est, in hoc Sacramentario multa quidem contineri diversorum auctorum; at non pauca ita Leonis Magni stylum ac spiritum praeferunt, ut ea ab hoc sancto pontifice lucubrata fuisse probabilissimum sit. Unum haud esse omnium precum et praefationum auctorem, praeter evidentissimum discrimen styli, qui in aliis remissior, in aliis sublimior est, multitudo etiam Missarum in aliquot solemnitatibus palam [Col. 0011] facit: neque enim credibile est pro uno eodemque festo tot ac tam diversas Missas et preces ab uno scriptore lucubratas fuisse. In his autem permulta Leoninam scribendi rationem sapere, omnes, etsi de hujus collectionis auctore in varias sententias abierint, unanimiter profitentur. Quesnellus in ipso Pontificali ac Missali Romano quaedam Leonina superesse pervidit, quae ex nostro Sacramentario derivata noscuntur. Monitum ipsius tribus documentis exinde excerptis et post sermones vulgatis ab eo praemissum hoc loco inserimus, cum id quod proposuimus mirifice statuat. Qui Pontificale Missaleque Romanum paulo attentius legerit, haud difficile deprehendet plurima his inserta legi, quae Leoninam phrasim dictionemque omnino redolent, ut dubium apud me non sit, magnam eorum partem, quae vel in officiis ecclesiasticis, antiquarum praesertim solemnitatum, Paschae puta et Pentecostes, recitantur, vel in sacrorum ordinum celebratione a sanctissimo pontifice Leone I esse composita vel restituta. Inter haec numerandae mihi videntur Praefationes quae Canoni Missae praemittuntur, nec non et aliae duae, quas habet Pontificale Romanum, altera in episcopi consecratione, altera in ordinatione presbyteri. Utramque hic inserendam duximus cum, allocutione quadam archidiaconi ad episcopum, quae in eodem Pontificali jacet, pro reconciliatione poenitentium. Asserenda haec Leoni esse stylus ipse clamat. Pro secunda Praefatione suffragatorem habemus eximia eruditione celebrem Henricum Valesium, qui partem hujus Praefationis ex antiquo Pontificali Senonensis Ecclesiae referens in Notis ad Historiam Eccles. Eusebii Caesariensis, eam Leoni nostro adjudicat. Revera Leo Leoni non est similior, quam Praefationis hujus stylus aliorum pontificis nostri opusculorum stylo similis est. Quod generatim affirmat de praefationibus Canoni praemissis, nimium est: quasdam enim Leoni tribui non posse, multis probare possemus. De tribus autem documentis ab eodem selectis facile assentimur. Duo ex his in nostro Sacramentario leguntur; tertium vero in ea parte quae periit, fuisse insertum nihil ambigimus. Post Quesnellum card. Thomasius loquens de Sacramentario Gelasiano, in quod plura ex nostro traducta fuerunt, adeo Leonem plurium precum auctorem credidit, ut in praefatione non dubitaverit scribere: S. Leonem Magnum inter alios sanctos antistites egregio huic operi manum admovisse, ipse ejus stylus, qui se homini vel tantillum in ejus scriptis versato illico prodit, aperte ostendit. Si cardinalis, in ferendo caeteroquin judicio cautissimus, id pronuntiavit ob nonnullas Leoninas, ut videntur, preces et allocutiones, quae in Sacramentario Gelasiano fuerunt receptae; quid sentiendum erit ob multo plures Leonem aeque, vel evidentius etiam spirantes, quae in nostro antiquiori Sacramentario identidem occurrunt? Etsi vero non omnia quae Leonis dictionem praeferre videntur, Leonis esse affirmari certo queat; multa tamen ab eodem lucubrata probabilissimum est. Ex his aliqua Muratorius in laudata dissertatione notavit, plura autem Acamius fusius recensuit. Nos praecipua in annotationibus indicabimus.
5. Hujus Sacramentarii auctorem non esse S. Gelasium papam, ad certitudinem quam proxime accedit. Peremptorium enim videtur argumentum Acamii ex ejusdem pontificis decreto de Apocryphis Scripturis. Certum praesumimus hoc decretum editum fuisse a Gelasio, uti pluribus confirmabimus tomo tertio. In hoc autem decreto haereticis tribuitur sententia qua sancti apostoli Petrus et Paulus diverso tempore mortem subiisse traduntur: Qui (Paulus), inquit, non diverso, sicut haeretici garriunt, sed uno tempore, uno eodemque die gloriosa morte cum Petro in urbe Roma sub Caesare Nerone agonizans coronatus est. Nostrum autem Sacramentarium in natali apostolorum Petri et Pauli praefationem exhibet num. 26, in qua eidem quidem diei, at tempori discreto eorum mors affigitur. Sic dispensatione diversa unam Christi familiam congregantes, tempore licet discreto, recurrens una dies in aeternum et una corona sociavit. Haec sententia a Gelasio tam aperte reprobata nostrum Sacramentarium ab eodem abjudicat. Si enim hoc opus ipse compegisset ante laudatum decretum, non attribuisset haereticis eam sententiam, quam ipse in suum Sacramentarium antea recepisset. Si vero post decretum huic Sacramentario manus admovisset, ei non inseruisset sententiam, quam suo decreto tam gravi censura perstrinxerat. Alia argumenta videsis apud memoratum Acamium, et apud Pat. Vezosium. Nobis hoc unum, ut videtur, invictum satis est, quippe quod objectae ab aliis conjectationes apud eosdem satis elisae nihil debilitant.
6. Non est certum hoc Sacramentarium a Leone nostro fuisse compositum. Rationes quinque uberrime producit Acamius, ut Leoni hoc opus adjudicet: 1 o quia in multis precibus ac praefationibus stylus et sententiae cum aliis certis Leonis operibus concinunt; 2 o quia Nestorii et Eutychetis haereses impugnantur, quas idem pontifex perstrinxit; 3 o quia ibidem de Manichaeis agitur ad sanam mentem revocatis, aut Roma pulsis, uti sub Leone contigit; 4 o quia confutantur Pelagianorum errores circa peccatum originale, et circa necessitatem divinae gratiae, contra quos S. pontifex scripsit; 5 o quia indicantur Hunnorum irruptio, Vandalica incursio, Urbis depopulatio, aliaque facta, quae in Leonis pontificatum inciderunt. Omittimus nunc, ex his nonnulla ad aliorum pontificum aetatem posse referri. Haec enim omnia, etiamsi Leoni congruere credantur, id unum probant, hunc pontificem auctorem fuisse earum precum et praefationum in quibus res ejusmodi designantur. Num vero idem pontifex praeter has lucubrationes totum Sacramentarium collegerit atque digesserit, ex his rationibus certo concludi nequit: alius enim Sacramentarii auctor seu collector esse potuit, qui Leoninas ejusmodi preces ac praefationes caeteris inseruerit. Sic non pauca Leonina leguntur inserta etiam in Sacramentario Gelasiano; nec idcirco S. Leo ejus auctor traduci potest. Aliud nimirum est, Leonem plurium precum auctorem esse, quae in aliquo Sacramentario describuntur; aliud vero eum esse auctorem ipsius Sacramentarii, in quo plures diversorum pontificum preces collectae et in ordinem dispositae fuerint. [Col. 0013] Ad haec accedit, nonnulla in nostro Sacramentario inveniri, quae Leonis aevo posteriora sunt, uti oratio pro Simplicio papa Leonis et Hilari successore, et mentio dedicationis basilicae S. Stephani, quam ab eodem Simplicio peractam suo loco annotabimus. Adde Missam in vigilia Pentecostes cum jejunio, quod Leonis aetatem ignorasse probare videtur ejusdem sermo 4, de jejunio Pentecostes, seu quatuor temporum post Pentecosten, ubi quinquaginta diebus a Pascha ad Pentecosten in laetitia praecipue festivitatis exactis, ad jejuniorum remedia recurrendum tradens, integros illos quinquaginta dies jejunio expertes palam significat. Neque vero hic intelligendum est extraordinarium aliquod jejunium a Leone indictum. Cum enim jejunium ejusmodi futurum tempus non obligaret, Missa haec inserta non fuisset Sacramentario, quod ad usum futuri temporis compactum sit. Potius dicendum esset, Leonem sub finem pontificatus hoc jejunium instituisse; sermones autem, qui hoc jejunium excludunt, ad anteriores annos pertinere. Vel dici posset, hanc Missam, sicut et orationem pro Simplicio, et Missam in dedicatione basilicae S. Stephani additamenta esse, quae Leonis Sacramentario posterius accesserint. Sed hae responsiones valerent quidem aliquid, si hoc Sacramentarium Leonis certo esse aliunde probatum fuisset; uti similes similium objectionum solutiones valent in Sacramentariis Gelasii et Gregorii Magni, quos Sacramentorum libros lucubrasse aliunde liquet. Cum vero aliquot antiqua testimonia suppetant de Gelasio atque Gregorio; de Leone ne indicium quidem. Hoc sane argumentum negativum est: quod etsi non multum fieri solet, ubi argumenta positiva et satis probabilia praesto sunt; ubi tamen argumenta ejusmodi desunt, non modicam vim habet, ut saltem ea probabilis certitudo excludatur, de qua nunc agimus. Si sermo de Machabaeis Leonis esset, certum positivum argumentum haberemus quo hoc Sacramentarium ab eodem pontifice abjudicetur: ibidem enim ejusmodi festum non legitur, quod tamen Leonis aetate Romae celebratum ex eo sermone hactenus creditum est. Sed cum hunc sermonem S. pontifici perperam affictum detexerimus, et idcirco in appendicem amandarimus, nihil hinc elici potest. Duo vero positiva argumenta nostro quidem judicio satis convincentia mox afferentur, quae non tam Leonem quam alium quemvis Romanum pontificem ipsius Sacramentarii auctorem excludunt.
7. Probabilius nobis est hoc Sacramentarium non fuisse compactum ab ullo Romano pontifice publica saltem auctoritate in usum Romanae Ecclesiae, sed privati alicujus hominis fetum esse, qui quascumque invenit preces et praefationes a Romanis pontificibus ac praesertim a S. Leone diverso tempore scriptas, ordine non satis idoneo collegit, et retulit in codicem qui publico usui non fuit. Duae in id rationes nos movent: prima memoratum Gelasii decretum. Si enim a Leone vel alio pontifice hoc Sacramentarium collectum fuisset, et publica auctoritate in Romana Ecclesia receptum, quomodo Gelasius haereticis vertere potuisset opinionem de diverso tempore martyrii apostolorum Petri et Pauli, quam eidem Sacramentario a Leone aut alio proximiori praedecessore suo insertam, et in Romana Ecclesia usque ad suum tempus receptam ignorare non poterat? Si vero auctor dicatur privatus aliquis post Leonem vel sub ipsa Gelasii tempora, ita ut hoc Sacramentarium in usu Romanae Ecclesiae non fuerit, nihil difficile occurrit. Etsi enim ea Missa in ipso inserta, quae memoratam sententiam continet, ab aliquo vetustiori pontifice olim prodierit, id tamen latere potuit Gelasium, sicut eumdem latuit, Prudentium aliosque catholicos scriptores eam opinionem fuisse secutos, ut ne haereticis vertenda fuerit.
8. Altera ratio manifestior est. Magna scilicet precum et Missarum congeries, eaque valde perturbata et pluribus in locis defectuosa, privato quidem homini, qui proprio studio quaecumque invenit colligat, convenire potest: de summo autem pontifice, qui publica auctoritate in solemniorum precum usum codicem Sacramentorum compingat ac servandum proponat, est omnino incredibilis. Esto multorum auctorum sint Missae in hoc codice collectae, quae idcirco diversum stylum, et diversos characteres exhibent, cum tamen unus sit collector, si is fuisset summus aliquis pontifex, qui diversas Missas retulisset in codicem, ut usui publicarum precum diebus solemnibus inservirent, primum quovis mense Missas descripsisset sanctorum, qui in Romana Ecclesia solemni festo colerentur. Dein in quavis Missa tres saltem orationes et unam praefationem etiam posuisset. Ubicumque vero collocasset Missas communes, illas simul junxisset, nec aliis atque aliis Missis intersecasset. Hic enim ejusmodi librorum, cum in publicum usum eduntur, finis est ut quae Missae propriae quovis mense ac die festo dicendae sint, suo loco facile occurrant; eaeque sint integrae cum suis precibus et praefationibus; Missae autem communes certo loco simul inveniri ac repeti queant. Finge animo quemcumque etiam minus peritum collectorem, qui Sacramentarium publico usu adhibendum sibi proponat, hunc profecto ordinem ac methodum sibi praecipue observandum ac sequendum intelliget. Equidem Sacramentaria quae a sanctis pontificibus Gelasio et Gregorio digesta sunt in Romanae Ecclesiae usum, hunc ordinem et methodum praeferunt; et similiter alia quae aliis Ecclesiis usui fuere. In nostro autem Sacramentario Missas quamplurium sanctorum qui vel olim in Romana Ecclesia certo festo colebantur, ut ex Bucherii catalogo liquet, frustra requires. Quorumdam vero festa notantur in titulis; at Missae omittuntur, ut videre est mensibus Julii atque Decembris. In non paucis Missis orationes desunt maxime necessariae, ex. gr. Secreta, vel Postcommunio, et nonnumquam utraeque, sive etiam oratio prima. In aliis praefationes duae vel tres conjunguntur sine orationibus Postcommunio, vel etiam absque ulla oratione. Missae communes de martyribus distrahuntur in menses tres, Aprilem, Julium et Augustum. In Aprili autem, ubi plures Collectas invenies, Missis communibus de pluribus martyribus num. 6 praemittitur oratio S. Tiburtii, cujus festivitas ad Augustum [Col. 0015] pertinet; inseruntur vero num. 9 et 10 duae Missae de confessoribus; num. 20 oratio Secreta de S. Laurentio, et Missa communis pro conversione peccatorum; num. 29 Missa communis de apostolis, et num. 34 Missa in dedicatione basilicae S. Petri. Quid de aliis defectibus a publico libro nimium abhorrentibus dicamus? Mense Maio in Missa Pentecostes ascendentibus a fonte oratio Hanc igitur oblationem perperam praemittitur orationi Communicantes; Missis in jejunio quarti mensis inseruntur duae Missae in Dominicum Pentecosten, quae praemitti debebant; sicut e contra in Novembri Missam de vigilia S. Andreae praecedunt duae de Natali ejusdem apostoli, et in Decembri Missam vigiliae Natalis Christi num. 5 descriptam praeeunt quatuor Missae diei Natalis, quae erant postponendae. Nulla autem evidentior perturbatio quam mensibus Augusto et Septembri. Quarto nonas Augusti Natale S. Stephani in coemeterio Callisti via Appia. Subjiciuntur vero Missae de S. Stephano protomartyre, cujus tamen natalem diem Romae celebratum fuisse non IV nonas hujus mensis, sed die 26 Decembris post solemnitatem Natalis Domini ipsa praefatio Missae septimae declarat his verbis: Et ideo nativitatem Filii tui merito prae caeteris passionis suae festivitate subsequitur. Quod si dedicatio basilicae S. Stephani in diem IV nonas fortassis incidit, de qua in Missa IX sermo est, perperam in titulo notatum fuit Natale S. Stephani, etc., quod emortualem diem signat; et perperam etiam natalitii diei Missae in Decembri collocandae, hic primo loco descriptae fuerunt. Confer annotationem laudato titulo subjectam. Duae Missae praeterea habentur in vigilia S. Laurentii; sed alia num. 1 praemittitur quidem ejus festo, alia vero num. 12 postponitur. Missae hujus mensis propriae de SS. Felice et Adaucto subjiciuntur aliae communes de pluribus martyribus; et in septima inseritur praefatio de apostolis. Mense autem Septembri die 14 Missis de SS. Corneliio et Cypriano intrusa est praefatio de S. Euphemia, cujus Missae duae postea suo loco describuntur die 16. In eodem mense, cui competit Admonitio jejunii mensis septimi, non solum num. 8 habetur Invitatio plebis in jejunio mensis decimi, sed Missae etiam aliquot hujus jejunii ac mensis propriae exhibentur, et aliae deinceps suo loco ponuntur mense Decembri. Non multum movemur Missis communibus de Natali episcoporum Decembri affictis, quibus num. 7 una Missa inserta est cum oratione consecrationis episcopi paschali tempore peractae; sicut etiam mense Octobri inter orationes communes pro diversis causis num. 3 legitur oratio propria temporis paschalis, et num. 6 praefatio et oratio in die Resurrectionis Domini. Non multum, inquam, movemur: haec enim non ad mensem, sed ad communes sui cujusque tituli Missas referenda sunt, in quibus omnes Missae ac orationes ejusdem tituli, licet paschali tempore recitandae, aequum locum habere queunt, cum aliquod ejusmodi officium in paschale tempus incidat. Illud potius movet, cum tituli Missis praefixi, soli primae orationi nonnumquam congruunt, non vero aliis orationibus aut Missis quae subjiciuntur, tametsi inscriptionem habeant; Item alia; ac si ad eumdem titulum omnes pertineant. Vide mense Julio sub initium titulum In jejunio, Septembri num. 8, titulum pro episcopo offerendum, et Octobri Missam, cui titulus de Siccitate. In Missis pro defunctis, quae mense Octobri describuntur, est Missa S. Silvestri, cujus tertia oratio est pro papa Simplicio. Duae hic Missae in unam confusae videntur. Non inficiamur unum vel alterum faciliorem defectum in aliis quoque antiquis Sacramentariis inveniri; aliquid etiam posse amanuensis potius oscitantiae quam auctori attribui. At defectus tot ac tantos, tantamque perturbationem in universo Sacramentario patentem, quae uni collectori potest ascribi, quis Sacramentario adjudicet, quod ab aliquo summo pontifice compactum et publica auctoritate editum sit in quotidianum Romanae Ecclesiae usum? Quin ex collectione tam imperfecta atque confusa non solum privati hominis studium detegitur, sed prima etiam ipsius manus, qua privato consilio quaecumque invenit colligens, non multum ordinis, nullam usus publici curam ac sollicitudinem habuit; qui tamen ipse, si opus voluisset vulgare, ut publico usui esset, nihil ambigimus quin secundis curis in aptiorem saltem ordinem revocasset.
9. Ex hoc autem ordine perturbato, quo praesertim alieno loco quaedam Missae inseruntur, et quo Missae communes nulli mensi per se alligatae, huic vel illi mensi affictae sunt, illud maxime animadvertendum colligimus, haud recte inferri posse aliquod festum non satis notum eo mense celebratum fuisse, in quo ejus Missa describitur. Sic ex Missa in Dedicatione basilicae S. Petri inter communes recensita mense Aprili, minus tute inferretur aliquod S. Petri festum aut dedicationem ipsius Basilicae hoc mense fuisse peractam; sicut omnino perperam celebratum diceretur festum S. Stephani mense Augusto, eo quod Missae hujus festi hoc mense proferuntur. Idem dicendum est de Missa in die jejunii, quae in festo alicujus martyris notatur mense Julio. Haec communis est Missa, eo die adhibenda quo jejunium cum martyris festo concurrat. Simile quidpiam est de Missis vel orationibus descriptis mense Aprili, quibus S. Tiburtii aut S. Gregorii martyris nomen inseritur; sunt enim Missae, non hujus mensis propriae, sed inter communes de martyribus hoc mense collectas.
10. Haec porro ipsa insignis Missarum et orationum confusio primam Romani Sacramentarii imaginem in nostro codice exhibitam palam ostendit. Si enim aliquod antiquius Sacramentarium usu Romanae Ecclesiae receptum prae oculis collectoris fuisset, is profecto ex ipsius ordine ac methodo, si non omnes, saltem plures defectus declinasset. Ita ejusmodi perturbatio, quae huic collectioni nonnihilum videtur detrahere, ipsius antiquitatem demonstrans, in non exiguam ejusdem commendationem redit. Hinc autem sequitur primum Sacramentarium publico Romanae Ecclesiae usui propositum esse Gelasianum, quod sane aequissimum ordinem praefert. Nostrum vero anteriorem quidem, sed privatam cujuspiam collectionem esse, quae publico [Col. 0017] usui non fuit. Et si quidem Simplicii papae nomen pro Silvestri in Missa ante laudata posterioris librarii hallucinatione haudquaquam irrepsit, post Simplicium papam haec collectio compacta fuit sub Felice III vel initio pontificatus Gelasii: additamentum enim posterius, quod in hac Missa nonnulli suspicati sunt, sola Sacramentaria publica, cum ad usum Ecclesiarum deinceps exscribuntur, recipere solent.
11. Neque vero ex eo quod hic codex a privato homine absque exquisito ordine digestus, in Romanae Ecclesiae usu non fuit, minus aestimari debet, vel hujus Ecclesiae Sacramentarium appellari nequit. Romanae enim Ecclesiae Sacramentarium est quod liturgica ejus documenta, quae ante Gelasium diversis temporibus usui fuere, in unum corpus collecta complectitur: eo autem est aestimabilius prae caeteris, quanto et plura et vetustiora hujusmodi monumenta ad priscam disciplinam cognoscendam, et ad catholicam fidem confirmandam utilia nobis conservavit, quae in aliis Sacramentariis frustra requiras. Haec fusius praefanda fuere ad constituendum nostri Sacramentarii auctorem ac tempus, ex quibus ipsius etiam praestantiam satis agnovimus.
12. Nunc ut aliquid ad vetustiorem liturgiam Romanam illustrandam afferatur, nonnulla ex nostro codice colligi posse credimus. Si haec Sacramentarii Romani prima et privata collectio fuit, ut antea vidimus, palam fit nullum publicum Sacramentarium, quod scilicet totius anni ac omnium festorum Romanae Ecclesiae Missas certo ordine digestas atque collectas exhiberet, exstitisse saeculo V. Nemo certe probarit contrarium, nec quisquam hactenus invenit aliquid anterius Sacramentario Gelasiano, quod in usum publicum editum fuisse liquet. Solum Canonem, et solemniores aliquot preces, ac certas precum formulas, et quemdam orationum ordinem, nimirum initio Missae, ante Canonem, et post communionem, antiquissimis quoque temporibus inductum ac receptum fuisse, ex aliquot pervetustis Patribus didicimus: num vero hae, vel illae orationes ac Praefationes cuique festo essent ascriptae, ut apud Gelasium leguntur, quis probare queat? Nonnullas quidem Missas quorumdam festorum proprias, quae solemniori celebritate in Romana Ecclesia peragebantur, ante Gelasium fuisse lucubratas ex nostro codice manifestum est. At has ipsas non fuisse in uno libro collectas atque digestas, Missae ex. gr. S. Stephani evidenter ostendunt. Si enim hae ante nostrum collectorem relatae fuissent in codicem ad liturgiae publicae usum, idem collector ex hoc publico et magis obvio codice eas utique descripsisset mense Decembri, quo S. Stephani festum celebrabatur. Solutas igitur et separatas eas noster collector invenit, ac propterea nil mirum si in tanta confusione plurium Missarum primis curis exactum ordinem servare semper non potuit. Forte etiam ex variis tabulariis eas sumpsit, ac in unum codicem non solum Missas integras, sed partes etiam, quascumque invenit, referre, et ita primum Sacramentarii exemplum compingere studuit. Hinc intelligitur cur plures Missas imperfectas dederit, id est vel Praefationes solas sine orationibus, vel orationes sine Praefatione, vel unam orationem tantum, etc. Non semper enim integrae Missae lucubratae fuerunt de novo; sed nonnunquam solae Praefationes vel orationes, quibus etsi nihil dubii est quin in celebranda Missa aliae necessariae partes vel ex communibus vel ex antea usitatis precibus additae fuerint, earum tamen manuscriptum exemplum separatum a caeteris inventum fuit. Hinc etiam cognoscitur cur aliquae orationes aut Praefationes in nostro codice repetantur: quia nimirum novae alicui orationi aut Praefationi ad integram missam perficiendam aliquando adjecta fuerunt caetera ex communibus, aut antea usitatis, quae idcirco a diligenti nostro exscriptore repetita inveniuntur.
13. Cum nullas in hoc Sacramentario Missas proprias reperiamus Dominicarum post Pascha, post Pentecosten vel Adventus, satis probabile est nondum eum ordinem Missarum dominicalium fuisse praestitutum, qui in posterioribus Sacramentariis deprehenditur. Hac autem in re illud praecipue observavimus, nostri Sacramentarii tempore orationes et preces in Dominicis post Pentecosten sumptas fuisse ex communibus de sacrificio Missae, aut pro variis causis atque necessitatibus, prout cujusque arbitrio magis placeret. Ex his aliquot Collectae in Sacramentario Gelasii libro tertio sub titulo pro Dominicis diebus, ita ut Missae Dominicarum, quae Missa propria carerent, ex his sumendae essent. Tandem in Sacramentario Gregoriano sua cuique Dominicae Missa propria assignata legitur. Id tamen num Gregorio tribuendum sit, an ejus Sacramentario posterius accesserit, non nihil ambigimus. Si enim hujus institutionis ac methodi auctor fuisset S. Gregorius, quavis Dominica post Pentecosten eaedem orationes et Praefationes in omnibus ejus codicibus invenirentur. At aliquot Dominicarum preces diversae sunt in mss. diversis Muratorii atque Menardi, sicut etiam in Missali Romano. Aliquot exempla in annotationibus ad nostrum Sacramentarium indicavimus. Confer praesertim Missam XXXIII inter communes mensis Julii, cujus prima oratio in Sacramentario Gelasii legitur lib. III, n. 9, pro diebus Dominicis, in Gregorianis autem Muratorii Dominica XIV post Pentecosten, apud Menardum vero Dominica XV, ac in Missali Romano Dominica XIII, et hanc diversam numerorum rationem ex aliis exemplis constantem agnovimus. Quoad Missas de sanctis, paucorum martyrum Missae propriae in nostro codice leguntur. Quoad alios adhibebantur communes. Hinc plures Missae communes de martyribus in nostro Sacramentario occurrunt, in quibus duae orationes vel tres alioquin communes proprium martyris nomen, Agapiti, ex. gr., Gregorii, etc., praeferunt. Inter quamplures Missas de martyribus perpaucae leguntur de simplicibus confessoribus, eo quod illi persecutionum tempore frequentiores et notiores fuerunt. Nullae sunt apostolorum Missae propriae nisi sanctorum Petri et Pauli, S. Andreae et S. Joan. Evangelistae. Cum vero inveniatur Missa de omnibus apostolis infra octavam SS. Petri et Pauli, num peculiaria aliorum [Col. 0019] apostolorum festa Romae per hoc tempus non celebrarentur, sed eo die communis eorum memoria fieret, an vero suo cujusque festo Missa sumeretur ex communibus, aliorum judicium sit.
14. Ex nostro Sacramentario etiam discimus quam vetustam originem habeant pleraeque orationes, et praefationes nonnullae, quae non solum in Gelasiano et Gregoriano codicibus, verum etiam in Romano Missali continentur. Has in annotationibus indicabimus. Conferentibus vero singulas apparebit, quatenus leviores quasdam vocum mutationes aliquae orationes receperint, et quomodo nonnumquam ex pluribus praefationibus in uno Sacramentario exhibitis, aliquot sententiis ac verbis hinc et hinc excerptis et colligatis, nonnullae Missalis praefationes coaluerint. Unum hic exemplum quoad praefationes proferimus. Praefatio de Ascensione Domini, quae in Missali Romano et Gregoriano est eadem, ex particulis duarum praefationum nostri Sacramentarii compacta fuit. Verba enim, Qui post resurrectionem suam omnibus discipulis suis manifestus apparuit, et ipsis cernentibus est elevatus in coelum, inveniuntur in Praefatione prima nostri codicis; illa vero, Ut nos Divinitatis suae tribueret esse participes, leguntur in secunda. Aliud exemplum quoad orationes et vocum levissimas mutationes damus. Oratio illa Romani Missalis die sabbati post Dominicam IV Quadragesimae, quae incipit Tua nos, in nostro Sacramentario occurrit mense Septembri inter communes, § 39, n. 12, ubi verba, Operationes suae perficiant nos pacatos, vel, ut in codd. Gregorianis, placitos, in laudato Missali sic mutata fuerunt: Operatione sua tibi placitos esse perficiant. Alia similia aliis conferenda relinquimus.
15. Multa porro in hoc praestantissimo ac vetustissimo Sacramentario occurrunt ad catholica dogmata contra novitios errores confirmanda, et ad disciplinam antiquiorum temporum cognoscendam utilia, quae cum ad posteriora additamenta ab hoc codice aliena referri nequeant, a recentioribus haereticis eo nomine eludi non poterunt, quo aliorum Sacramentariorum auctoritatem extenuare nituntur. Quod si priscorum Patrum testimonia plurimi fiunt, quanti facienda erunt illa hujus Sacramentarii, quod non unius aut alterius sancti Patris, sed summorum antiquissimorumque pontificum, atque Ecclesiae principalis doctrinam ac disciplinam in publicis officiis propositam atque expressam exhibet? Nonnulla Jesu Christi Divinitatem, quaedam realem ejus praesentiam in Eucharistia, plura de sanctorum cultu et invocatione, de ipsorum cum martyrum tum confessorum gloria, de cultu sacrarum reliquiarum, de necessitate et efficientia gratiae, de peccato originali, de jejuniorum utilitate, de praestantia voti continentiae, de benedictione nuptiarum, de suffragiis defunctorum, de magno numero martyrum, de episcoporum eminentia, de suprema Romanorum pontificum auctoritate, aliaque de aliis dogmatibus testimonia singulis prope lineis in oculos incurrent. Antiquitatem jejunii cum vigilia ante apostolorum festa, ex tertia Missa in festo S. Andreae colligere licet. Ritum velationis sponsorum in benedictione nuptiarum, lactis et mellis veterem usum in baptismo, ecclesiarum dedicationem, celebrationem sacrificii in coemeteriis martyrum, et alia vetustioris disciplinae quisque deteget. Si primi quaterniones codices, qui a Januario ad initium Aprilis solemniores Epiphaniae, Quadragesimae, et Paschatis Missas complectebantur, injuria temporum non intercidissent, multo plura invenire liceret.
16. Reliquum est ut de ipso manuscripto quaedam peculiaria dicamus. In hoc duplex numerorum series notatur. Alii enim numeri signantur in margine, alii vero contextui inseruntur. Numeri in margine descripti, ab initio Sacramentarii ad finem usque continua successione producuntur; totiusque operis partitionem ac praecipuorum capitum seu titulorum diversitatem designant. Primus numerus ob defectum aliquot foliorum est IX initio mensis Maii, cui praecedunt plures missae mensi Aprili insertae, quae ad numerum VIII pertinere noscuntur; postremus vero, qui desinit in fine Decembris, est numerus XLIII. Hos numeros a Muratorio omissos nos suo loco, quem in codice obtinent, referemus in margine. Alii numeri, qui inseruntur contextui, Missarum numerum ac divisionem sub quovis titulo fere indigitant; ita tamen ut collector non admodum accuratus duas nonnumquam Missas distinguere oblitus, sub unico numero collocarit. Dein pluribus in locis variantes lectiones textui inseruntur, plerumque sine distinctione ulla; plerumque, inquam, aliquando enim praemittitur signum variantis aliter. Hae autem variae lectiones e diversis ejusdem Missae exemplaribus, quae in collectoris manus venerint, prodire videntur: saepius enim sunt ejusmodi ut non ab amanuensium oscitantia vel arbitrio pendeant, sed ab iis profectae noscantur, qui eamdem orationem vel praefationem in sacro ministerio repetituri, aliquid mutare voluerunt. Quaedam tandem loca valde luxata sunt. P. Blanchinius saepius ex conjectura congruentes emendationes in notationibus proposuit. Has non raro Muratorius recepit, ac textui inseruit, nec lectionem codicis indicavit. Immo nonnullas quoque ex iis emendationibus recepit, quas ipse Blanchinius posterioribus curis retractavit in foliis Sacramentario praefixis, quae Muratorii diligentiam praeteriere. Nos semper lectionem manuscripti vel proferemus in textu, vel in annotationibus exhibebimus, paucis locis exceptis, ubi manifestus librarii lapsus deprehenditur.
Sacramenta Romanae Ecclesiae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ut tibi gratae sint pro martyrum festivitate sanctorum, et nobis conferant tuae propitiationis auxilium. Per, etc.
2 Vere dignum. Tibi enim festiva solemnitas agitur, tibi dies sacrata celebratur, quam beati ( Al. sancti) [Col. 0021B] Haec praefatio non est propria S. Tiburtii, sed sumpta ex communibus de SS. martyribus, inter quas inferius legitur num. 38. Eadem rursus deseribitur idibus Augusti pro die festo S. Hippolyti num. 1. Utrobique autem numerus pluralis in singularem mutatus est inserto nomine martyris. Sanctorum Tiburtii simul et Valeriani natale celebratur XVIII kal. Maii in Sacramentario S. Gregorii. Hic de solo S. Tiburtio, de quo item solo est etiam in eodem Gregoriano Sacramentario et in Gelasiano III idus Augusti: unde Tiburtius, qui solus a nostro collectore hic ponitur, diversus est ab illo qui una cum Valeriano [Col. 0021C] mense Aprili colitur; nec idcirco inserta fuit ejus praefatio huic mensi, quod ipsius festum ad Aprilem pertineret; sed quia in hoc mense plures communes Missae de martyribus collectae fuerunt, inter quas una Tiburtii nomen in praefatione insertum exhibet. Similiter paulo post num. 20 in alia communi Missa de pluribus martyribus Aprili quoque mensi inserta oratio legitur S. Laurentii nomen praeferens, cujus tamen festum in eumdem Augustum mensem incidit, et aliquot proprias Missas in hoc ipso Sacramentario exhibet. Voces beati, sancti, quarum altera abundat, et aliae similes frequenter textui insertae, variantes videntur, quas collector in diversis ejusdem Missae exemplaribus invenit, vel e margine unius exempli in textum traduxit. Tiburtii martyris tui sanguis in veritatis tuae testificatione profusus, magnifico nominis tui honore signavit. Et ideo cum angelis, etc.
Vere dignum. [Col. 0021C] Ex hoc loco et ex aliis subsequentibus Missis festum omnium martyrum mense Aprili per plures dies et cum octava quinto saeculo celebratum putat Acamius; ac proinde in dubium vocat Anastasii, uti [Col. 0022B] appellant, Bibliothecarii testimonium, cum dedicationem veteris Panthei in ecclesiam S. Mariae ad Martyres, qua hoc festum institutum traditur, Bonifacio IV attribuit. Sed praeterquam quod cum Anastasio concinit Paulus Diaconus lib. IV Hist. Langobar. c. 37, et lib. V, c. 11, hoc dedicationis festum non Aprili mense, sed Maio assignatur in omnibus liturgicis libris, qui ejusdem memoriam praeferunt. In Gelasiano autem deest, sicut et in nonnullis sincerioribus codd. Sacramentarii Gregoriani, eo quod posterior sit ejus institutio. Quod si exstat in aliis mss. Gregorianis posteriori additamento ascribendum est. Cum [Col. 0022C] porro in nostro codice Missae de Martyribus mense Aprili ex collectoris arbitrio insertae, communes sunt; tum vero institutionem festi omnium sanctorum nihil in ipsis subindicat. Horum quidem dierum festa celebrari traduntur, quibus confessores et martyres palmas obtinuerunt, sed ipsa S. Tiburtii commemoratio in anteriori praefatione recepta, hanc formulam non propriam festi omnium sanctorum, sed communem significat; ac propterea eadem repetita legitur num. 7 et 38. Ad communes item Missas de pluribus martyribus aliae formulae pertinent, quas Acamius ingerit; ut ne ex iis peculiare festum omnium sanctorum in plures dies productum elici debeat. Forte quaedam ex his Missis in coemeteriis olim dicebantur in memoriam martyrum qui ibidem erant tumulati, cum singulorum mentio fieri non posset. Tuas enim, Domine, virtutes, tuasque victorias admiramur, quoties 3 in Ecclesia tua horum dierum festa celebrantur, quos insignes confessorum tuorum et martyrum palmae ad perennem [Col. 0021B] memoriam, solemnemque laetitiam fidelibus populis sacraverunt. Per, etc.
Quos donis coelestibus satias, Domine, defende praesidiis, ut noxiis omnibus expediti, post saluta . . . tua toto corde curramus. Per, etc.
. . . . . . . ae tuae, quaesumus, Domine, supplicibus tuis [Col. 0022A] tribue largitatem, ut mandata tua, te operante, sectantes, et consolationem vitae praesentis accipiant, et futura gaudia comprehendant. Per, etc.
VII. Item alia. —Praesta nobis, Domine, misericordiam tuam, sanctorum tuorum suffragiis imploratam, et quos intercessores nostros esse tribuisti, fac eos et majestatem tuam jugiter exorare, et salutaria impetrare pro nobis. Per, etc.
Deus, qui nos idoneos non esse perspiciens ad magnificentiam tuam, sicut dignum est, exorandam, eorum nobis qui tibi placuerunt praesidia contulisti: praesta ut eorum precibus adjuvemur, quorum providisti nobis miseratus auxilium. Per, etc.
Exaudi, [Col. 0022C] Exstat haec oratio in Missali Romano die 19 Januarii in festo SS. Marii, Marthae, Audifacis, et Abachum. Domine, populum tuum cum sanctorum tuorum tibi patrocinio supplicantem, et temporalis [Col. 0022B] vitae nos tribue pace gaudere, et aeternae reperire subsidium. Per, etc.
Adesto, Deus noster, famulis tuis, et oblationes nostras sanctorum tuorum placationibus propitiatus intende; ut quod nostra fiducia non meretur, pia supplicatio reddat acceptum. Per, etc.
[Col. 0023A] Da nobis, Domine, tuae pietatis effectum, et commendantibus sanctis tuis, etiam nostra munera propitius intuere. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam tui operis tuaeque pietatis est, quod innumerae sanctorum 4 tuorum multitudini non solum credere in Filium tuum, Dominum nostrum, sed etiam pro eo pati posse donatum est; ut quos justificabat fides, glorificaret et finis. Per, etc.
Vere dignum. Tuas enim, Domine, virtutes, etc., uti supra [Col. 0023D] In ms. scilicet haec praefatio integra repetitur, uti legitur in Missa praecedenti. Solum hic omittuntur voces confessorum . . . et. .
VIII. Item alia. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et sanctorum tuorum suffragantibus meritis, preces nostras dignanter exaudi. Per, etc.
Preces nostras, Domine, quaesumus, propitiatus admitte, et ut digne tuis famulemur altaribus, sanctorum [Col. 0023B] tuorum nos intercessione custodi. Per, etc.
Vere dignum. Quia tu es gloriosus in sanctis tuis, quibus et in confessione virtutem, et in passione victoriam contulisti. Propterea cum angelis, etc.
Corporis [Col. 0023D] Haec oratio habetur in Sacramentario Gregoriano edito a Muratorio ex mss. Vat. et Ottobon. in Missa Natalis plurimorum confessorum, et in Missali Romano in Missa SS. Processi et Martiniani, nec non in Missa S. Petri ad Vincula. sacri et pretiosi sanguinis repleti libamine, quaesumus, Deus noster, ut quod pia devotione gerimus, certa redemptione capiamus. Per, etc.
IX. Item alia. —Tuere, Domine, populum tuum, et salutaribus praesidiis semper adjutum, beneficiis attolle continuis et mentis et corporis. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui sanctorum tuorum nos intercessione custodis: praesta ut quorum fovemur meritis, proficiamus piae confessionis exemplis. Per, etc.
Supplicatio tibi nostra, Domine, et grata pariter [Col. 0023C] existat oblatio, quae, cum pro sanctorum tuorum commemoratione defertur, indulgentiam nobis, iisdem suffragantibus, consequatur. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0023D] Haec leguntur etiam in Missali Gothico edito a Ven. card. Thomasio pag. 328 novissimae editionis Romanae P. Vezzosii, et pag. 644 tom. II Liturgiae Muratorii. Haec et sequens praefatio sanctorum etiam, quos nunc confessores vocamus, antiquum cultum [Col. 0024D] probant. Peculiares autem formulae hujus prefationis, quae rationem quamdam ejusdem cultus praeferunt, ad primam harum Missarum institutionem pertinere videntur. In Gelasiano Sacramentario lib. II, ubi Missae communes sunt non de uno, sed de pluribus sanctis atque martyribus, ut in hoc nostro, inter has una exstat num. 74, cujus secunda oratio et martyrum et confessorum memoriam concelebrat: Deus, qui nos et sanctorum martyrum solemnitatibus, et confessorum gloria circumdas et protegis, etc. Qui non solum martyrum, 5 sed etiam confessorum tuorum es virtute mirabilis. Licet enim illi passione sint clari, qui manifestis acerba supplicia sustinuere tormentis, etiam isti tamen occultae proposito castigationis afflicti et cruciati, spiritalis observantiae disciplinis illorum sunt vestigia subsecuti. Per, etc.
X. Item alia. —Hostias, [Col. 0024D] Eadem fere est secunda oratio in Romano Missali inter communes et diversas num. 7: Pro praelatis et congregationibus eis commissis. Domine, tuae plebis intende; et quas in honorem sanctorum tuorum devota concelebrat, proficere sibi sentiat ad medelam. Per, etc.
Vere dignum. Qui dum confessores tuos etiam nunc [Col. 0023D] tanta festivitate glorificas, simul et nullum apud te sanctum propositum doces esse sine praemio, et praeter [Col. 0024A] duriora certamina, fragiles quosque ad tuae retributionis munus invitas. Per, etc.
Sumentes pignus coelestis arcani, et in terris positi, jam superno pane satiati, supplicamus, Domine, deprecantibus sanctis tuis, ut quod in nobis mystice geritur, veraciter impleatur. Per, etc.
Impetret, quaesumus, Domine, fidelibus tuis auxilium oratio justa sanctorum; et in quorum sunt celebritate devoti, fiant in eorum perpetua sorte participes. Per, etc.
XI. Item alia. —Prosint nobis, Domine, quaesumus, tuorum suffragia collata sanctorum; ut quae nostris non possumus orationibus obtinere, placentium tibi precibus assequamur. Per, etc.
Sanctorum, Domine, martyrum tuorum supplicationibus [Col. 0024B] tribue nos foveri; ut quorum venerabilem ( Supple diem) annuo frequentamus obsequio, eorum et intercessionibus commendemur et meritis. Per, etc.
XII. Item alia. —Deus, qui ad deprecandum te conscientiae nostrae perspicis non sufficere facultatem, cunctos martyres tuos fac orare pro nobis, quos digne possis audire. Per, etc.
Offerimus tibi, Domine, fidelium tuorum dona solemnia, sanctorum martyrum interventionibus confidentes; ut quod nos exsequimur minus idonea servitute, illorum potius meritis efficiatur acceptum. Per, etc.
Vere dignum. Qui sic hostis antiqui machinamenta destruxit, ut diabolo, quem sua virtute prostraverat, etiam sanctos suos, Spiritu veritatis armatos, redderet [Col. 0024C] fortiores, 6 ne vel saevitiam metuerent persequentium, vel de promissae beatitudinis aeternitate dubitarent; quorum gloriam hodierna festivitate recolentes, hostias tibi laudis offerimus, cum angelis, etc.
Consecuti gratiam muneris sacri, supplices, Domine, te rogamus; ut, implorantibus pro nobis sanctis martyribus tuis, divinae virtutis effectum, quem corporaliter sumpsimus, spiritaliter sentiamus, Per, etc.
Protege, Domine, plebem tuam, cum sanctorum tuorum patrocinio supplicantem, et in tua pietate confisam interius exteriusque purifica: ut per haec quae divino sacrificio gustaverunt, et mentium salutem mereantur et corporum. Per, etc.
[Col. 0024D] XIII. Item alia. —Praetende nobis, Domine, misericordiam tuam; et sanctos tuos, quorum nos fecisti [Col. 0025A] patrociniis adjuvari, tribue, majestatem tuam jugiter exorare pro nobis. Per, etc.
Suscipe, Domine, sacrificium placationis et laudis, quod nos, intervenientibus sanctis, et perducat ad veniam, et in perpetua gratiarum constituat actione. Per, etc.
Repleti substantia reparationis et vitae, quaesumus, Domine Deus noster, ut per ea quae nobis munera dignaris praebere coelestia, per haec eadem tribuas nos inhaerere coelestibus. Per, etc.
Protector in te sperantium, Deus, salva populum tuum, tuere, dispone; ut a peccatis liber, ab hoste securus, in tua semper gratia perseveret. Per, etc.
XIV. Item alia. —Propitius esto, Domine, plebi tuae, et auxilium nobis de sancto celerius fac adesse. [Col. 0025B] Per, etc.
Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutaris tui dona concede. Per, etc.
Laudis [Col. 0025D] In Missali Romano est oratio secreta Missae confessoris non pontificis. tuae, Domine, hostias immolamus, quibus nos et praesentibus exui malis confidimus et futuris. Per, etc.
Vere dignum. Majestatem tuam suppliciter exorantes, ne perire patiaris quibus tanta remedia providisti; et collata praesidia, non ad cumulum reis damnationis eveniant, sed potius ad effectum salvationis accedant. Per, etc.
Ab omni [Col. 0025D] In eodem Missali est oratio Postcommunio feriae 4 post Pascha, ubi melius transferat pro conferat. nos, Domine, quaesumus, vetustate purgatos sacramenti veneranda perceptio in novam conferat creaturam. Per, etc.
Non praejudicet, quaesumus, Domine, fidelibus tuis [Col. 0025C] nostra minus idonea deprecatio servitutis; sed merita nostra praevincens, 7 Ecclesiam tuam sanctifica, guberna, salva, prosequere; et tibi sine cessatione devotam perpetua redemptione confirma. Per, etc.
XV. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et sanctorum martyrum nos tuere praesidiis. Per, etc.
Respice, [Col. 0025D] Est secreta in Rom. Missali die 22 Sept. Missae SS. Mauritii et sociorum. Domine, munera quae in sanctorum tuorum commemoratione deferimus; ut quorum honore sunt grata, eorum nobis fiant intercessione perpetua. Per, etc.
Vere dignum. Te enim laudant et benedicunt omnes sancti tui, quibus et in confessione virtutem, et in passione victoriam contulisti. Per, etc.
Praesta [Col. 0025D] Eadem est oratio Postcommunio Missae S. Martini episcopi die 11 Nov. in Missali Romano. , Domine Deus noster, ut quorum nobis [Col. 0025D] festivitate votiva sunt sacramenta, eorum salutaria nobis intercessione reddantur. Per, etc.
Tuere, Domine, supplices tuos, sustenta fragiles, purga terrenos; et inter [Col. 0026D] Vox mortalium est varians lectio. (mortalium) tenebras mortales ambulantes tua semper luce vivifica, atque a malis omnibus clementer ereptos, ad summa bona pervenire concede. Per, etc.
[Col. 0026A] XVI. Item alia. —Praesta, quaesumus, Domine, ut martyrum tuorum jugiter celebremus meritum, quorum continuum sentimus auxilium. Per, etc.
Sacrificium tibi, Domine, pro sanctorum martyrum Natalitiis immolamus: ut quorum gaudemus praesidiis, gloriam frequentemus. Per, etc.
Vere dignum. Cognoscimus etenim, Domine, sanctorum nos martyrum deprecatione muniri; majestatem tuam profusius implorantes, ut et temporaliter his patrociniis nos foveri, et spiritaliter praecipias adjuvari. Per, etc.
Da nobis, quaesumus, Domine, ut cum martyrum solemnitate sanctorum perpetua tuitione laetemur. Per, etc.
Exsultet, Domine, populus Christianus de magnorum [Col. 0026B] Filii tui glorificatione membrorum; et quanto eminentiora sunt caeteris, tanto magis de eorum culmine inferiora congaudeant. Per, etc.
XVII. Item alia. —Esto propitius, Domine, quaesumus, plebi tuae, et suffragantibus sanctis tuis, tribue nobis veniam peccatorum; concede placatus 8 et pacem, ut propitius largiaris auxilium. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, preces nostras; et hujus oblationis obsequium, quod in sanctae martyris tuae commemoratione offerimus, ad placationem tui nominis copiosa nobis fac provenire clementia, et ad gaudium nobis transeat sempiternum. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam tu sanctis tuis et patientiam tolerantiae, et in beati fine certaminis das triumphum. Per, etc.
[Col. 0026C] Sacris reparati mysteriis suppliciter exoramus ut intervenientibus sanctis tuis, apprehendamus [Col. 0026D] Voces rebus et actionibus sunt variantes textui insertae. (rebus) effectu, quod (actionibus) celebramus affectu. Per, etc.
Creator populi tui, Deus, atque reparator, tuere supplices, tuere misericordiam postulantes; [Col. 0026D] Ita hunc locum restituendum credidit P. Blanchinius: Ut satisfactione pro se intercedente sanctorum, et instituta, etc. Muratorius, ut satisfactione pro se intercedente sancti illius. ut satisfactio pro se intercedente sanctum ( illum ) et instituta bona recipiant, et restaurata custodiant. Per, etc.
XVIII. Item alia. —Concede, Domine, populo tuo veniam peccatorum, et religionis augmentum, atque ut ei tua dona multiplices, sanctorum martyrum tuorum patrocinia fac adesse. Per, etc.
Suscipe, Domine, propitius Ecclesiae tuae munera, et sanctorum precibus nos tuere, qui tuae justitiae sunt placentes. Per, etc.
Vere dignum. Quia te benedicunt et laudant omnes [Col. 0026D] sancti tui, quibus et in confessione virtutem, et in passione gloriam contulisti. Per, etc.
Sanctorum [Col. 0026D] Cod. male, percipientibus. precibus, Domine, quaesumus, salus et mentium praestetur et corporum; ut doni tui fiat nobis et benedictio copiosa, et larga protectio. Per, etc.
Da auxilium, Domine, quaesumus, majestati tuae potestatique subjectis, et quidquid suis meritis non [Col. 0027A] praesumunt, sanctorum tuorum precibus consequantur. Per, etc.
XIX. Item alia. —Adesto [Col. 0027C] Missale Rom. hanc orationem praefert die 22 Aprilis in festo SS. Soteris et Caii. , Domine, precibus nostris, quas in sanctorum tuorum commemoratione deferimus, ut qui nostrae justitiae fiduciam non habemus, eorum qui tibi placuerunt, meritis adjuvemur. Per, etc.
Exaudi, Domine Deus noster, cum sanctorum tuorum tibi patrocinio supplicantes; ut quorum celebramus triumphos, possimus retinere constantiam. Per, etc.
Praetende nobis, Domine, misericordiam 9 tuam, et sanctos tuos, quorum nos dedisti patrociniis adjuvari, tribue majestatem tuam jugiter exorare pro nobis. Per, etc.
[Col. 0027B] Auxiliare, Domine, fragilitati nostrae, ut tuorum intercessione sanctorum non reprobemur meritis, quos tantis deputare dignaris officiis. Per, etc.
Tribue, quaesumus, Domine, donis tuis libera nos mente servire, ut intervenientibus sanctis tuis, munera quae deferimus, et medelam nobis operentur et gloriam. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0027C] Similis praefatio est supra in Missa VIII. Quia tu es gloriosus in omnibus sanctis tuis, quibus et in confessione virtutem, et in passione victoriam contulisti. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0027D] Haec quoque praefatio paucis mutatis legitur superius in Missa VII. Quoniam tui operis tuaeque virtutis est quod sanctis tuis non solum credere in Filium tuum Dominum Jesum Christum, sed etiam pro eo pati posse donatum est: ut quos justificabat fides, glorificaret et finis. Per, etc.
[Col. 0027C] [Col. 0027D] Huic affinis est oratio Missae VIII. Sacri corporis et sanguinis pretiosi renovati libamine, quaesumus, Domine, clementiam tuam, ut quod frequenti devotione gerimus, certa redemptione capiamus. Per, etc.
Conserva, Domine, populum tuum; et quem salutaribus praesidiis non desinis adjuvare, perpetuis tribue gaudere beneficiis mentis et corporis. Per, etc.
XX. Item alia. —Sanctorum tuorum, Domine, precibus adjuvemur; [Col. 0027D] Haec oratio legitur in Sacramentario Greg. Menardi, et in Missali Rom. die S. Matthaei, ubi ut quod melius scribitur. et quod possibilitas nostra non obtinet, eorum nobis postulatione donetur. Per, etc.
[Col. 0028A] Hostiam nostram, quaesumus, Domine, sancti Laurentii martyris tui et confessio veneranda, et beata commendet oratio. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos per mundi caligines, tamquam luminaribus coeli, sanctorum tuorum exemplis instituis, et intercessione prosequeris. Per, etc.
Inter innumera, Domine, pietatis tuae subsidia hinc fragilitatem nostram confidimus non relinqui, quia tanta nobis placentium tibi patrocinia sunt provisa. Per, etc.
Deus, [Col. 0027D] Legendum cum Sacramentariis Gelasiano, Gregorianis, et Romano, qui hanc orationem exhibent Dominica 2 post octavam Paschae, qui errantibus, ut in viam possint redire. Haec est Missa distincta a praecedenti pro conversione peccatorum; collectoris oscitantia numerus distinctus omissus fuit. errantes in via posse redire, veritatis lumen ostendis; da cunctis qui Christiana professione censentur, et illa respuere quae huic inimica sunt nomini, et ea quae sunt apta sectari. Per, etc.
[Col. 0028B] Omnipotens sempiterne Deus, qui tuae 10 mensae participes a diabolico jubes abstinere convivio, da, quaesumus, plebi tuae, ut gustu mortiferae profanitatis abjecto, puris mentibus ad epulas aeternae salutis accedant. Per, etc.
Vere dignum. Cujus Ecclesia sic veris confessoribus [Col. 0027D] Confessores falsi, qui hic veris permixti in Ecclesia esse dicuntur, non sunt (ut nonnemo putavit) ii confessores falsi de quibus Cyprianus loquitur in lib. de Unitate Ecclesiae; isti enim extra Ecclesiam ab eodem collocantur; sed sunt peccatores, errantes, qui Christiana professione censentur, nec tamen illa respuunt quae huic inimica sunt nomini unde pro [Col. 0028C] horum conversione preces funduntur. In Sacramentario Gelasiano feria 6 majoris hebdomadae oratio legitur, quae in nostro quoque Sacramentario, ut credimus, inveniretur, si pars ad Quadragesimam [Col. 0028D] pertinens superesset, quaeque et in Romanum traducta, nunc quoque eadem die recitatur his verbis: Oremus et pro omnibus episcopis, presbyteris, diaconibus, subdiaconibus, acolythis exorcistis, lectoribus, ostiariis, CONFESSORIBUS, virginibus, viduis, et pro omni populo sancto Dei. Hic confessores post omnes clericorum gradus, et ante virgines ac viduas castitatem professas, caeterosque omnes laicos recensiti, viri erant, qui etiamsi non essent in clero, vitam tamen continentem et asceticam profitebantur, et aeque ac virgines atque viduae continentiam professae, medium quemdam locum inter clericos et laicos obtinebant. Vide de his plura apud virum clarissimum Nicolaum Antonellum in dissertatione de Ascetis inserta novissimae editioni sermonum S. Jacobi Nisibeni pag. 132 et seqq. In his confessoribus erant veri et falsi, quorum in praefatione hujus Sacramentarii fit mentio. falsisque permixta nunc agitur, ut tamen et fragilitatis humanae semper cavenda mutatio, et nullius sit desperanda conversio; quo magis supplices te rogamus, ut quia sine te non potest solida constare devotio, et firmis perseverantiam, et resipiscentiam largiaris infirmis. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, populo tuo a diabolicis, quibus renuntiavit, laqueis abstinere, et toto tibi corde prosterni. Per, etc.
[Col. 0028C] XXI. Item alia. —Majestati tuae nos, Domine, martyrum supplicatio beata conciliet, ut qui incessabiliter actibus nostris offendimus, continuis justorum precibus expiemur. Per, etc.
Grata tibi munera nostra sint, Domine, quae tuis sunt instituta praeceptis, et sanctorum festivitas gloriosa commendet. Per, etc.
Vere dignum. Te in sanctorum tuorum confessionibus laudantes; quorum dum solemnia frequentantur, copiosiora nobis fidei proponuntur exempla; dum saepius victoriae revolvuntur, crebriora nobis ministrantur auxilia; dum [Col. 0028D] Adverbium multipliciter est varians lectio. (multipliciter) uberius [Col. 0029A] meritum praedicatur et gloria, spes nobis aeternae beatitudinis propensius intimatur. Per, etc.
Repleti, Domine, coelesti mysterio, et benedictionibus suffragantum, gratias agimus nomini tuo, qui nos et salutari munere comitaris, et sanctorum patrociniis benignus attollis. Per, etc.
XXII. Item alia. —Martyrum tuorum nos, Domine, semper festa laetificent; et quorum celebramus meritum, experiamur auxilium. Per, etc.
Magnificamus, Domine, nomen tuum, omnipotens et misericors Deus, qui fragilitati nostrae subveniens, non solum nobis mysteria divina largiris, sed etiam per quorum preces his digni reddamur. Per, etc.
Vere dignum. Celebramus enim tuorum Natalitia [Col. 0029B] pretiosa justorum, quae dum quotidie toto ( Supple orbe) resplendeant, semper 11 et inchoantur expleta, et explentur jugiter inchoanda. Per, etc.
Frequenti sacramentorum perceptione satiati [Col. 0029D] Vox ditati inter variantes recensenda. (ditati), quaesumus, Domine, ut quorum honore geminantur, salutifera nobis oratione proveniant. Per, etc.
Adsit, Domine, misericordia tua populo, sanctorum deprecatione placatus, quae eum semper et purget a crimine, et ab hoste defendat, temporalibus provehat adjumentis, et ad sanctorum gaudia sempiterna perducat. Per, etc.
XXIII. Item alia. —Sacrae festivitatis nobis, quaesumus, Domine, dona multiplica; [Col. 0029D] Leg., ut cum salutis nostrae vota recolimus, eorum qui tibi, etc. cum et salutis nostrae vota recolimus, et eorum qui tibi sunt placiti [Col. 0029C] patrociniis adjuvemur. Per, etc.
Exercentes, Domine, gloriosa commercia, offerimus quae dedisti, ut te ipsum mereamur accipere. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0029D] Haec praefatio Leonis stylum praeferre videtur. Quoniam licet immensa sint omnia, quae initiis humanae sunt collata substantiae, quod eam scilicet crearis ex nihilo; quod tui dederis cognitione pollere; quod cunctis animantibus summae rationis participatione praetuleris; quod tota mundi possessione ditaris: longe tamen mirabiliora sunt opera, ut terrenam mortalemque materiam non solum vivificaris exstinctam, sed effeceris et divinam. Per, etc.
XXIV. Item [Col. 0029D] Haec et duae sequentes Missae non sunt de sanctis. alia. —Altaribus tuis, Domine, munera terrena gratanter offerimus, ut coelestia consequamur; [Col. 0029D] damus temporalia, ut sumamus aeterna. Per, etc.
Vere dignum. Quis enim aut possit, aut audeat a tua laude cessare, perpendens mirandae [Col. 0029D] Corrige, dispositionis. depositionis effectus, quod de substantiae genere peccatricis immaculata hostia gigneretur, cujus, pro ejusdem reatu naturae, possis immolatione placari. Per, etc.
[Col. 0030A] XXV. Item alia. —Da nobis haec, quaesumus, Domine, [Col. 0030D] Leg., frequentare. An infra legendum placitae? Haec eadem oratio, mutato principio, legitur in Romano Missali Dominica nona post Pentecosten. frequentata mysteria: quia quoties hostiae tibi placatae commemoratio celebratur, opus nostrae redemptionis exercetur. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0030D] A Leonis stylo non videtur abhorrere. Quia cum totus mundus experiatur et cernat generis humani principia dejecta erigi, inveterata renovari, 12 et ad culmen subacta reduci; sicut veteres sancti quod credidere faciendum, cognoscit impleri, sic fiducialiter, quae nunc promittuntur exspectat. Per, etc.
XXVI. Item alia. —Sacrificium, Domine, celebramus, quod ita nobis debet esse perpetuum, sicut nos ejus opere fieri jugiter desideramus aeternum. Per, etc.
PASCHALI SC F SP.
[Col. 0030B] Vere dignum. Qui seipsum tibi pro nobis offerens immolandum, idem Sacerdos et sacer Agnus exhibuit. Per, etc.
Tribue nobis, Domine, misericordiam tuam, per quam et nostris reatibus possimus absolvi, et his mysteriis convenienter aptari. Per, etc.
XXVII. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui sanctorum martyrum confessionibus Ecclesiae tuae sacrum corpus exornas: da nobis, quaesumus, ut et doctrinis eorum tibi placentia et pio sequamur exemplo. Per, etc.
Exaudi, Domine, supplicum preces, et quas merita nostra destituunt, sanctorum tuorum commendatio reddat acceptas. Per, etc.
Suscipe, Domine, munera tuorum votiva populorum; [Col. 0030C] et eorum tibi grata sint precibus, pro quorum solemnitate offeruntur. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos sanctorum martyrum tribuis gloriosas indesinenter celebrare victorias. Isti sunt enim confessores illius nominis in quo nobis unicum salutis nostrae praesidium, Pater aeterne, posuisti. Et ut ad ejus cognitionem possimus accedere, parvularum mentium fidem, eorum et testificationibus instruis, et intercessionibus benignus attollis. Per, etc.
Sanctorum precibus, Domine, confidentes, quaesumus, per ea quae sumpsimus, aeterna remedia capiamus. Per, etc.
Supplicem tibi populum, Domine, tua munitione custodi; nec difficulter quod pie, quod juste postulat [Col. 0030D] consequatur, cui sanctorum tuorum merita suffragantur. Per, etc.
XXVIII. Item alia. —Hostias [Col. 0030D] Est in Gregor. Sacram. in Natali S. Fabiani XIII kal. Febr. et alibi, nec non in Missali Rom. in communi unius martyris pontificis oratio secreta. tibi, Domine, santorum tuorum 13 dicatas meritis benignus assume, et ad perpetuum nobis tribue provenire subsidium. Per, etc.
Praesta nobis, Domine, quaesumus, universa peccata [Col. 0031A] pariter atque pericula corporis et mentis evadere, quos innumerabilium martyrum pia confessione circumdas. Per, etc.
[Col. 0031C] In Missali Rom. est oratio secreta Missae S. Hermetis die 28 Aug. Sacrificium tibi, Domine, laudis offerimus in venerabilium commemoratione sanctorum. Da, quaesumus, ut quod illis contulit gloriam, nobis proficiat ad salutem. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos beatorum martyrum palmas in diebus, quos suo sanguine signavere, venerantes, in tua [Col. 0031C] Leg., exsultare. exaltare potentia, in tuo, Domine, tribuis semper honore gaudere. Per, etc.
[Col. 0031D] Est oratio Postcommunio Missae SS. Joannis et Pauli die 26 Junii in Missali Romano. Sumpsimus, Domine, sanctorum tuorum solemnia celebrantes, coelestia Sacramenta; quorum suffragiis, quaesumus, largiaris, ut quod temporaliter gerimus, aeternis gaudiis consequamur. Per, etc.
[Col. 0031B] XXIX. Item alia. —Apostolica nos muniat, Domine, semper oratio; ut iisdem suffragatoribus dirigatur Ecclesia, quibus principibus gloriatur, Per, etc.
[Col. 0031D] Aliquid deest; forte, intercessione. Sanctorum tuorum miseris esto, Domine, refugium singulare, quorum pro nobis et honore placeris et merito. Per, etc.
Ad martyrum tuorum, Domine, festa venientes, cum muneribus nomini tuo dicatis, occurrimus, ut illis reverentiam deferentes, nobis veniam consequamur. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam tu es gloriosus in sanctis, quibus et in persecutione tolerantiam [Col. 0031D] Alterutrum verbum tribuisti, vel contulisti, est varians lectio. tribuisti, et in passione victoriam contulisti. Per, etc.
Memento, Domine, quaesumus, conditionis humanae, ut sancti tui pro nobis et clementiam tuam [Col. 0031C] semper exorent, et incessabiliter audiantur. Per, etc.
XXX. Item alia. —Protege nos, Domine, tuorum deprecatione justorum [Col. 0031D] Sanctorum vox inter variantes lectiones recensenda. (sanctorum); ut, quorum circumdamur suffragio, foveamur auxiliis. Per, etc.
Da nobis, quaesumus, Domine, semper haec tibi vota deferre, quibus, sanctorum tuorum Natalia celebrantes, tuam gloriam praedicemus. Per, etc.
Vere dignum. Quia sanctorum tuorum solemnia [Col. 0031D] Haec formula repetimus pro Missa octavae adhibetur in missa XIV S. Laurentii, oratione ultima. Cum octava de aliquo martyre celebranda esset, haec Missa communis usui fuisse videtur. repetimus, quorum veneranda 14 confessio et mirabilia virtutis tuae explevit, et illis praemium coeleste quaesivit, et nobis patrocinia praeparavit. Per, etc.
[Col. 0032A] Prosint nobis, Domine, justorum tuorum frequentia solemnia: quoniam quanto fragiliores sumus, tanto tibi placentibus praesidiis indigemus. Per, etc.
XXXI. Item alia. —Peccatorum nostrorum, [Col. 0031D] Alterutrum Domine abundat. Mox pro tuam misericordiam, rectius a tua misericordia. Domine, multitudine praevalente, sanctorum tuorum, Domine, annua festa recolimus; singulare suffragium per eos tuam misericordiam deprecantes, quorum nos voluisti patrociniis adjuvari. Per, etc.
Offerentium tibi munera, quaesumus, Domine, ne delicta respicias; sed intercessorum merita propitius intuere. Per, etc.
Vere dignum. Te in tuorum glorificantes confessione sanctorum, qui, mirabili dispensatione sapientiae tuae, et illis beatitudinem sempiternam, et fragilitati nostrae congrua praeparasti subsidia; ut quos [Col. 0032B] ad te placandum praevideres dignos, eorum qui tibi placuerunt dignis precibus propitiatus intenderes. Unde supplices imploramus ut sicut illos manet aeterna felicitas, sic pro nobis eorum deprecatio continuata non desit. Per, etc.
Peccavimus tibi, omnipotens et misericors Deus. Remedium non habemus, nisi miserearis nobis tuorum deprecatione sanctorum. Per, etc.
XXXII. Item alia. —Da nobis, omnipotens et misericors Deus, ut sanctorum tuorum Natalitia celebrantes, quorum praedicamus triumphos, eorum fidem veraciter imitemur. Per, etc.
Offerimus, Domine, munera tuorum tibi solemnitatibus grata sanctorum, tuam clementiam deprecantes ut quod ad illorum gloriam, nobis prosit ad veniam. [Col. 0032C] Per, etc.
Vere dignum. Quoniam martyrum beatorum pro confessione tui nominis venerabilis sanguis effusus sicut tua mirabilia manifestat, qui perficis in infirmitate virtutem, ita nostris et studiis dat profectum, et fragilitatibus praestat auxilium. Per, etc.
XXXIII. Item alia. —Sanctis intervenientibus, Domine, tibi servitus nostra complaceat, et obsequia munerum fiant praesidia devotorum. Per, etc.
Aspice nos, Domine, precibus exoratus 15 venerandi martyris [Col. 0031D] Blanchinius et Muratorius legendum putant Georgii, cujus festum incidit in diem 23 Aprilis. Id autem cogitarunt ex praesumptione, quod haec Missa ad mensem Aprilem pertineat. At collectorem Missas communes de sanctis hoc loco collocasse, et aliorum [Col. 0032C] quoque SS. Tiburtii et Laurentii orationes inseruisse, quae ad Aprilem non spectant, annot. 1 (Col. 21, n. a ) observavimus. S. Gregorii autem et Chrysogoni [Col. 0032D] martyrum natale in noc eodem Sacramentario notatur VIII kal. Decembris. In veteri Missali Romano monastico Lateranensi novissime edito a clarissimo praesule Nicolao Antonello, et inserto tom. I Collectionis Liturgicae Patris Azevedi pag. 764, Missa legitur S. Georgii martyris, quae in nullis aliis vetustioribus Romanis libris invenitur; sed ea describitur IX kal. Januarii. Ex hoc autem die doctissimus annotator colligit hunc esse S. Gregorium martyrem Sipontinum, cujus memoria eodem die in aliis ecclesiasticis documentis signatur. Putat autem hanc Missam in hoc Romanum Missale inductam a monachis, quod aliquo ipsorum monasterio in ejus honorem erecto ejusdem festivitas apud ipsos (quos pag. 31 Spoleto Romam accitos putat) celebris fuerit. Post pauca vocabulum laetitiam varians lectio est textui inserta. Gregorii, tua miseratione concedens, [Col. 0033A] ut sicut nobis ejus passio contulit hodiernum in tua virtute conventum (laetitiam), ita suffragetur et meritum. Per, etc.
Fiat, Domine, quaesumus, hostia sacranda placabilis pretiosi celebritate martyrii, quae et [Col. 0033D] Primis curis scripserat amanuensis peccata, secundis vero substituit corda. corda nostra purificet, et tuorum tibi vota conciliet. Per, etc.
Vere dignum. Propensius exorantes, ut sicut infirmitati nostrae praescius contulisti subsidia copiosa justorum, ita nobis eorum tribuas intercessione refoveri. Per, etc.
Exaudi nos, Domine, clamantes ad te, et quos non deseris sacramentis, necessariis attolle praesidiis. Per, etc.
[Col. 0033D] Verba In dedicatione videri scripta in margine ab alio antiquario, primum notaverat P. Blanchinius; sed in correctionibus quas postea praemisit, sincere confessus est ea verba esse ejusdem antiquarii, ut monitus fuit a Bartholomaeo Campagnola, qui codicem, ipso Blanchinio flagitante, diligenter consuluit. Dedicationem quidem ecclesiae S. Petri videntur innuere verba orationis secundae: cui (Petro) haec est basilica sacrata. Animadvertendum porro est hanc [Col. 0034D] Missam inter communes recenseri Aprili a collectore arbitrarie insertas; unde ex hoc loco colligi nequit veluti certum, dedicationem basilicae S. Petri, aut aliud ejusdem apostoli festum in mensem Aprilem incidisse. IN DEDICATIONE.
XXXIV. Item alia. —Deus, qui beati Petri apostoli [Col. 0033B] dignitatem ubique facis esse gloriosam: praesta, quaesumus, ut et doctrina semper ipsius foveamur et meritis. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostias, quas majestati tuae in honore beati apostoli Petri, cui haec est basilica sacrata, deferimus, et ejus precibus nos tuere. Per, etc.
Vere dignum. Qui ut in omni loco dominationis tuae beati Petri apostoli magnifices potestatem, non solum ubi venerabiles ejus reliquiae conquiescunt, sed ubicumque pretiosa reverentia fuerit invocata, tribuis esse praesentem; nunc etiam perseverare demonstres, quod in omnem terram sonus ejus exeat, et toto orbe salutaria verba decurrant. Per, etc.
Benedicimus, Domine, misericordias tuas, qui nos [Col. 0033C] incessabiliter beati apostoli tui Petri sinis commemoratione foveri, suppliciter exorantes ut cujus solemnia gerimus, patrocinia sentiamus. Per, etc.
16 XXXV. Item alia. —Si vis, potens es mundare, Domine; et quam vox iniquitatis nostrae non obtinet, tuorum nobis precibus veniam donare sanctorum. Per, etc.
Supplices, Domine, te rogamus, ut quamvis offensiones nostrae impediant, recordatione tamen martyrum tuorum munus nostrum non sit ingratum. Per, etc.
Vere dignum. Prostrato corde poscentes ut quamvis tanta sint nostra facinora, quibus etiam cum innumerabilibus sanctorum suffragiis laboremus, tu tamen immensa pietate concedas ne scelera magis nostra praevaleant, quam satisfactio pro nobis copiosa [Col. 0033D] justorum. Per, etc.
Praesta, Domine, quaesumus, ut quam immensis erroribus aggravati fiduciam conscientiae non habemus, martyrum tuorum nobis supplicatio beata subveniat. Per, etc.
[Col. 0034A] XXXVI. Item alia. —Prosint [Col. 0034D] Magis placeret immeritis. meritis, Domine, patrocinia multiplicata sanctorum, et injustitias nostras tot oratio beatorum pro nobis fusa dissolvat. Per, etc.
Ne, quaesumus, Domine, pro nostris excessibus munera delata despicias, sed pro tuorum intercessione sanctorum potius ad indulgentiam convertere supplicibus. Per, etc.
Vere dignum. Tu etenim, Domine, discernis populum tuum; et [Col. 0034D] Assuta hic se produnt verba ad martyrum festa multitudo conveniat; vel ante voces ad martyrum aliquid supplendum est, ex gr., cum. ad martyrum festa multitudo conveniat, qui in tuorum vere fidelium sint parte cognoscis; atque ideo in nulla remaneat diaboli portione, qui in sanctorum cupit sorte numerari. Per, etc.
Annue, quaesumus, Domine, sacris martyribus tuis, ut opem nobis suae deprecationis impendant, et iram tuam, quam nostris 17 pravitatibus meruimus, [Col. 0034B] evadamus. Per, etc.
XXXVII. Item alia. —Non obruamur, Domine, quaesumus, quamvis immensis molibus peccatorum, qui ubique sanctis tuis deprecantibus exoramus, ut malis nostris offensus praesentes hostias non repellas, sed tibi nos placitos sacramenti virtute perficias. Per, etc.
Vere dignum. Donari nobis suppliciter exorantes ut sicut sancti tui mundum in tua virtute vicerunt, ita nos a mundanis erroribus postulent expediri. Per, etc.
Quia nostrae voces, Domine, non merentur audiri, sanctorum tuorum interventio, quaesumus, sit accepta [Col. 0034D] Fiat grata est varians lectio in textum illata. (fiat grata) pro nobis. Per, etc.
XXXVIII. Item alia. —Preces nostras, Domine, propitiatus admitte, et ut digne tuis famulemur altaribus, [Col. 0034C] sanctorum tuorum nos intercessione custodi. Per, etc.
Tribue nos, Domine, quaesumus, donis tuis libera mente servire, ut, purificante nos gratia tua, iisdem quibus famulamur mysteriis emendemur. Per, etc.
Vere dignum. Tibi etenim, Domine, sacra festivitas agitur, tibi dies sacrata celebratur, quam beatorum martyrum tuorum sanguis, in veritatis tuae testificatione profusus, magnifico nominis tui honore signavit. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui fragilitati nostrae consulens, assidua nos sanctorum celebritate solaris, da nobis sub patronis talibus constitutis, et perpetua securitate muniri, et salutari gaudere profectu. [Col. 0034D] Per, etc.
[Col. 0034D] Haec alia Missa est, licet numero non distincta. Grata tibi munera nostra sint, Domine, quae et tuis sunt instituta praeceptis, et sanctorum tuorum festivitas gloriosa commendat. Per, etc.
Vere dignum. Tuas enim, Domine, virtutes, tuasque [Col. 0035A] victorias admiramur; quoties in Ecclesia tua horum dierum solemnia celebramus, quos insignes confessorum tuorum et martyrum palmae ad perennem memoriam sanctamque laetitiam fidelibus populis sacraverunt. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut divina mysteria, quae in tuorum commemoratione sanctorum frequentamus, actu subsequamur et sensu. Per, etc.
18 Adesto, Domine, populo tuo cum sanctorum patrocinio supplicanti, ut quod propria fiducia non praesumit, suffragantium meritis consequatur. Per, etc.
XXXIX. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui nos idoneos non esse perpendis ad majestatem tuam, sicut dignum est, exorandam, da sanctos [Col. 0035B] martyres tuos pro nostris supplicare peccatis, quos digne possis audire. Per, etc.
Adjuva nos, Domine, tuorum prece sanctorum, ut quorum festa gerimus, sentiamus auxilium. Per, etc.
Oblationem familiae tuae, Domine, sanctorum martyrum praesidia deputata commendent, et ut tibi grata sint, placentium tibi supplicationibus offerantur. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum debitum mortis antiquae, quo idem non tenebatur, exsolvens, pro debitoribus repensavit, sed martyribus suis contulit ut, quod humana substantia contra voluntatem sui Creatoris agendo contraxerat, et praefixa lege fuerat solutura, dum pro testimonio Creatoris sponte [Col. 0035D] Haec eadem praefatio repetitur in Missa prima SS. Joannis et Pauli; ibique pro susciperent legitur suscipiunt, ubi forte desideratur martyrium. susciperent, fieret eis de reatu justitia, et poena transiret [Col. 0035C] ad gloriam. Per, etc.
XL. Item alia. —Sint tibi placita, Domine, populi tui votiva sacrificia, et quod fragilitas nostra non impetrat, [Col. 0035D] In Missa II eorumdem martyrum Joannis et Pauli, ubi haec oratio pariter legitur, pro eorum habetur sanctorum. eorum supplicatio, pro quorum gloria deferuntur, obtineat. Per, etc.
Dicata nomini tuo munera, Domine, sanctorum tuorum pro nobis satisfactio prosequatur; ut offensae nostrae per eos, [Col. 0035D] In eadem Missa II, qui tibi sint placiti, relaxentur. qui in conspectu tuo digni sunt, relaxentur. Per, etc.
Vere dignum. Qui ad majorem triumphum de humani generis hoste capiendum, praeter illam gloriam singularem, [Col. 0035D] Alias in eadem Missa II, qua ipsius Domini virtute. qua ineffabilibus modis Domini virtute prostratus est, ut etiam a sanctis martyribus superaretur, effecit; [Col. 0035D] In eadem Missa meliori lectione, quae Leoni nostro congruit, et eadem victoria sequeretur in membris, [Col. 0036D] quae praecessit in capite. Praeter hanc vero lectionem, hujus quoque loci varians lectio ibidem affertur. atque in membris quoque suis victoria sequeretur, quae praecessit in capite. [Col. 0035D] Per, etc.
XLI. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras; et ut digna sint munera quae oculis tuae majestatis [Col. 0036A] offerimus, subsidium nobis tuorum concede sanctorum. Per, etc.
Vere dignum. Tui enim operis, Domine, 19 tuaeque virtutis est, ut inimicus humanae substantiae non tantum per Filium tuum Dominum nostrum, sed etiam per sanctos martyres tuos debitrici [Col. 0036D] In tertia Missa SS. Joannis et Pauli haec praefatio repetitur omissa voce suae. suae quondam naturae redderetur obnoxius, et subditae sibi subderetur. Et ideo cum angelis, etc.
XLII. Item alia. —Quaesumus, Domine Deus noster, ne apud justitiam tuam peccata nostra nos aggravent, quam tuae pietatis invicta miseratio . . . . . . nec nos, quamlibet innumeris gravari patiaris erroribus, quos tantis voluisti sanctorum tuorum suffragiis adjuvari. Per, etc.
[Col. 0036D] Missale Romanum hanc orationem exhibet die 23 Julii in festo S. Apollinaris. Respice propitius, Domine, super haec munera [Col. 0036B] quae et pro sanctorum tuorum commemoratione deferimus, et pro nostris offensionibus immolamus. Per, etc.
Vere dignum. Pugnavit enim in beatis martyribus tuis contra profanitatem mundi tuae fidei gloriosa confessio; contra irrationabilem saevitiam persequentium sapiens sanctaque patientia; contra illecebras temporales spes coelestium [Col. 0036D] Vox promissio est varians lectio. (promissio) praemiorum; contra vitae praesentis affectum venturae salutis aeternitas; et in omnibus frementis machinamenta diaboli dextera tua in eis dimicante, vicerunt. Per, etc.
XLIII. Item alia. —Oblationes nostras, quaesumus, Domine, tua tibi dignatione fac placitas: quia nihil in nobis, quod placare te possit, nisi, deprecantibus sanctis, tua nos propitiatione praevenias. Per, etc.
[Col. 0036C] Vere dignum. Venerabilium martyrum praeconia recolentes: quoniam tui operis, Domine, tuaeque virtutis est, etc. [Col. 0036D] Ut in praefatione prima Missae septimae, ubi tantum omittuntur voces Dominum nostrum.
Et Natalitiis sanctorum, Domine, et sacramenti munere vegetati, quaesumus, ut bonis quibus per tuam gratiam nunc fovemur, perfruamur aeternis. Per, etc.
Adsit, Domine, quaesumus, propitiatio tua populo supplicanti; ut quod, te inspirante fideliter expetit, tua celeri largitate percipiat. Per, etc.
[Col. 0036D] Haec oratio est in Sacramentario Gelasiano lib. I, n. 64, nec non in Gregor. die Ascensionis Domini. Adesto, Domine, supplicationibus nostris; ut sicut humani generis Salvatorem consedere tecum in [Col. 0036D] tua majestate confidimus, ita usque ad consummationem saeculi 20 manere nobiscum, quemadmodum es pollicitus, sentiamus. Per, etc.
[Col. 0037A] Omnipotens sempiterne Deus, tribue nobis munere festivitatis hodiernae, ut illuc filiorum tuorum dirigatur intentio, quo in tuo Unigenito tecum est nostra substantia. Per, etc.
Exaudi nos, misericors Deus, et da mentibus nostris, quo Redemptor noster conscendit, attolli, ut secundo Mediatoris adventu manifesto munere capiamus, quod nunc audemus sperare promissum. Per, etc.
[Col. 0037D] In eodem Sacram. Gregor. eadem die, nec non in Missali Romano. Praesta nobis, omnipotens et misericors Deus, ut quae visibilibus mysteriis celebrando suscepimus, invisibili consequamur effectu. Per, etc.
Da nobis, Domine, non terrena sapere, sed amare coelestia, et inter praetereuntia constitutos jam nunc inhaerere mansuris. Per, etc.
[Col. 0037B] Exaudi nos, Deus salutaris noster, quia per haec sacrosancta mysteria [Col. 0037D] Vox commercia varians lectio. (commercia) in totius Ecclesiae confidimus corpore faciendum, quod ejus praecessit in capite, per eumdem Jesum Christum Dominum nostrum.
I.— [Col. 0037D] Est in Missali Ambrosiano apud Pamelium tom. I, pag. 374. Prima haec praefatio Leonina videtur, sicut etiam tertia. Vere dignum. Qui post resurrectionem saeculis omnibus gloriosam, discipulis suis visu conspicuus, tactuque palpabilis usque in quadragesimum diem manifestus apparuit; ipsisque cernentibus est elevatus in coelum: in id proficientibus per has moras Ecclesiae primitivis, ut et certius fieret quod credidissent, et plenius discerent quod docerent. Per, etc.
II.—Vere dignum. Justa enim nobis exsultatione laetandum est inter gaudia festivitatis hodiernae, quia in coelos Ascensio mediatoris Dei et hominum hominis [Col. 0037C] Jesu Christi, a nostra non est humilitate discessio; dum et in ea gloria, quam tecum semper habuit, et in ea natura est, quam suam fecit ex nobis: ac sic homo dignatus existere est, ut nos divinitatis suae tribueret esse participes. Propterea, etc.
III.—Vere dignum. Quia mirantibus angelis, angelorumque principibus, Rex gloriae, Dominusque virtutum, resurrectionis beatae primitias, throno tuae majestatis oblatas, in tua secum dextera collocavit. Et ideo, etc.
21 Communicantes et diem sacratissimum celebrantes Ascensionis in coelum Domini nostri Jesu Christi, sed et memoriam venerantes, etc.
IV. Item alia. —Vere dignum. Teque suppliciter exorare, ut mentibus nostris tua inspiratione concedas, [Col. 0037D] quo Redemptor noster conscendit, attolli, ut secundo Mediatoris adventu, manifesto munere capiamus quod nunc audemus sperare promissum, per [Col. 0038A] hunc eumdem Jesum Christum Dominum nostrum, per quem te laudant angeli, etc.
[Col. 0037D] Exstat in Sacram. Gelas. lib. I, n. 63. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut nostrae mentis intentio, quo solemnitatis hodiernae gloriosus auctor ingressus est, semper intendat, et quo fide pergit, conversatione perveniat. Per, etc.
V. Item alia. —Exaltationem nostrae conditionis [Col. 0037D] Varians lectio voces humanae substantiae intulit in textum. (humanae substantiae) respice, Deus, ut, tua dignatione mundati, sacramentis magnae pietatis aptemur. Per, etc.
Vere dignum. Ut sensibus nostris dignanter infundas, ne terrenis affectionibus inhaerendo, oculos ad coelestia non levemus: ne infimis voluntatibus occupati, mentes non valeamus attollere quo Salvator noster ascendit; ne diabolica sectando vestigia, a [Col. 0038B] Christi consortio recedamus: quia nemo potest summi verique Regis celsitudine delectari, nisi qui pestifera destructa [Col. 0037D] Subversa varians lectio. (subversa) Tyranni jura calcarit. Per, etc.
VI. Item alia. — [Col. 0037D] Est in Sacram. Gregorii apud Menardum die Ascensionis Domini. Similis sententia est apud Leonem [Col. 0038D] Serm. 1 in Ascens. Domini c. 4: Quia igitur Christi ascensio nostra provectio est; et quo praecessit gloria capitis, eo spes vocatur et corporis. Da, quaesumus, omnipotens Deus, illuc subsequi tuorum membra fidelium, quo caput nostrum principiumque praecessit. Per, etc.
Vere dignum. In hac die, qua Jesus Christus, Filius tuus, Dominus noster, divini consummato fine mysterii, dispositionis antiquae munus [Col. 0038D] In Sacram. Gelas. lib. I, n. 64, et apud Pamelium tom. II, pag. 569, in quibus haec praefatio legitur, pro explicuit forte melius habetur explevit. explicuit; ut scilicet et diabolum coelestis operis inimicum, 22 per hominem, quem subjugarat, elideret, et humanam reduceret ad superna dona substantiam. Per, etc.
[Col. 0038D] Codd. Gregoriani hanc orationem exhibent fer. 4 in albis. Tribue, quaesumus, Domine, ut illuc tendat Christianae [Col. 0038C] nostrae devotionis affectus, quo tecum est nostra substantia. Per, etc.
[Col. 0038D] In Gelasiano iisdem verbis exstat lib. I, n. 63. In Gregoriano autem ac in Romano Missali haec sola mutatio legitur unitam sibi fragilitatis nostrae substantiam. Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, quo Dominus noster unigenitus Filius tuus unitum sibi hominem nostrae substantiae in gloriae tuae dextera collocavit; sed et memoriam, etc.
Deus, qui si velis reddere quod meremur, prius deficimus quam merita supplicia perferamus, quaesumus, absolve nostros placatus errores, et, ut possimus ad tua praecepta converti, copiosa propitiatione nos praeveni. Per, etc.
Clemens, omnipotens, et misericors Deus, duritiam [Col. 0038D] nostri cordis averte, qua nos verbera multiplicata metuimus, nec tantis mysteriis collata dona sentimus; et tua nobis inspiratione concede, ut et [Col. 0039A] delictis veniam postulemus, et gratias pro nostra salvatione reddamus. Per, etc.
Domine Deus noster, cujus est prima causa miserendi, qua nomen tuum timeamus et amemus: cordibus nostris miseratus infunde, ut quae tibi non placent, refutantes, sincera tibi voluntate subdamur. Per, etc.
Parce, Domine, parce peccantibus; et ut ad propitiationem tuam possimus accedere, Spiritum nobis tribue corrigendi. Per, etc.
[Col. 0039C] Haec formula Item alia, a Muratorio omissa, in codice legitur. Est Missa quidem distincta, et instituta post institutum in vigilia Pentecostes jejunium, de quo in sequentibus orationibus et praefatione fit mentio. Item alia. — [Col. 0039C] Hanc orationem habet Sacramentarium Gelasii [Col. 0039D] lib. I, n. 80, in Dominica Pentecosten. Gregorianum autem in Sabbato ante Pentecosten. Omnipotens sempiterne Deus, qui paschale sacramentum quinquaginta dierum voluisti mysterio contineri, praesta, ut gentium facta dispersio divisione linguarum, ad unam confessionem tui nominis coelesti munere congregetur, Per, etc.
Supplices tuam, Domine, clementiam deprecamur, [Col. 0039B] ut qui praevenis semper mala merita nostra miserendo, tibi placita [Col. 0039D] Rectius facias. fieri piis actibus et jejuniis salubribus expiando. Per, etc.
[Col. 0039D] Habetur haec oratio in Gelasiano, et in Gregor. Menardi feria 7 hebdomadae tertiae Quadragesimae. In Gregorianis autem codicibus a Muratorio editis, et in Romano Missali feria 5 post Dominicam Passionis. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, 23 ut dignitas conditionis humanae per immoderantiam sauciata, medicinalis parcimoniae studio reformetur. Per, etc.
[Col. 0039D] Iidem codd. Muratorii hanc orationem referunt sabbato ante Pentecosten ad descensum fontis. Annue, misericors Deus, ut qui divina praecepta violando, paradisi felicitate decidimus, ad aeternae beatitudinis redeamus accessum per tuorum custodiam mandatorum. Per, etc.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, adesto supplicibus: et terrestribus non deseras adjumentis, quos coelestium rerum facis esse participes. Per, etc.
Sacri nos, Domine, muneris operatio mundet et [Col. 0039C] foveat [Col. 0039D] Renovet est varians lectio. (renovet), et donis societ sempiternis. Per, etc.
Vere dignum. Qui, ut ad id quod facta est, reparetur humana conditio, in uno eodemque homine suum cuique convenienter attribuis. Corpus alitur escis, anima jejuniis saginatur; nisi competentibus sustentata cibis membra non serviunt, absque continentia non viget mentis imperium. In qua diversitate substantiae sic tuo moderamine nos gubernas, ut quia sine his non potest constare, quibus refovetur alterutrum, hac temperie sumi praecipias, qua utrumque vegetetur: ac simul alimonia carni non [Col. 0040A] desit, unde subsistat; et adsit observantia, unde meus polleat. Per, etc.
[Col. 0039D] Est in Gelas. lib. I, n. 79. Sacris coelestibus, Domine, vitia nostra purgentur, ut muneribus tuis possimus semper aptari. Per, etc.
Supplicem tibi, Domine, plebem placatus intende, et in tua misericordia confidentem clementia largiore comitare; ut quia sine te non potest omnino consistere, tuis beneficiis temporalibus gubernetur, ut proficiat ad aeterna. Per, etc.
IN PENTECOSTEN ASCENDENTIBUS A FONTE.
I.—Praesta nobis, ineffabilis et misericors Deus, ut adoptio, quam in idipsum sanctus Spiritus advocavit, [Col. 0039D] Haec Leoninam syntaxim spirant. nihil in dilectione terrenum, nihil habeat in [Col. 0040B] confessione diversum. Per, etc.
[Col. 0039D] Haec oratio occurrit etiam in Sacram. Greg. et in Missali Rom. fer. 2 post Dominicam Pentecostes. Propitius, Domine, quaesumus, haec dona sanctifica, et hostiae spiritalis oblatione 24 suscepta, nosmetipsos tibi perfice munus aeternum. Per, etc.
[Col. 0040C] Tota haec praefatio est in Gelas. ad vigilias Pentecostes lib. I, n. 78, in Gregoriano autem, et in Missali Rom. usque ad verbum effudit. Vere dignum. Qui ascendit super omnes coelos, sedensque ad dexteram tuam, promissum Spiritum sanctum in filios adoptionis effudit: unde laetantes inter altaria tua, Domine virtutum, hostias tibi laudis offerimus, etc.
[Col. 0040C] Similis est, nonnullis intermediis verbis additis, in Gelas. in nocte coenae lib. I, n. 45; et repetitur in vigilia Pentecostes n. 78. Non absimilis est quoque [Col. 0040D] in Gregor. et in Missali Rom. in Paschate et Pentecoste. Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro his quos ex aqua et Spiritu sancto regenerare dignatus es, tribuens eis remissionem omnium peccatorum, quaesumus, placatus accipias, eorumque nomina ascribi jubeas in libro viventium. Per, etc.
[Col. 0040D] Est in Gelas. lib. I, n. 78, et in Gregoriano Menardi. Communicantes, et diem Pentecosten sacratissimum [Col. 0040C] celebrantes, quo Spiritus sanctus apostolos plebemque credentium praesentia suae majestatis implevit: sed et memoriam venerantes, etc.
[Col. 0040D] Haec benedictio lactis et mellis exstat in Ordine Romano Hittorpii in Sabbato Sancto tom. I, pag. 37. Lactis ac mellis usum post baptisma memorant Tertullianus De Corona milit. c. 3, et lib. I adversus Marcionem, ac S. Hieronymus in Dialogo adversus Luciferianos. Vide Martene De antiq. Ecclesiae Ritibus tom. I, lib. I, c. 1, art. 15. Post pauca vox fontis perperam intrusa, in Ordine Romano Hittorpii jure omittitur. Benedic, Domine, et has tuas creaturas (fontis) mellis et lactis; et pota famulos tuos ex hoc fonte aquae vitae perennis, qui est Spiritus veritatis, et enutri eos de hoc lacte et melle, quemadmodum patribus nostris Abraham, Isaac, et Jacob [Col. 0040D] Supplevimus verbum promisisti ex laudato Ordine Romano Hittorpii. promisisti introducere te eos in terram promissionis, terram fluentem melle et lacte. Conjunge ergo famulos tuos, Domine, Spiritui sancto, sicut conjunctum est hoc mel et lac, quo coelestis terrenaeque substantiae significatur [Col. 0041A] unitio in Christo Jesu Domino nostro. Per quem haec omnia, etc.
II. Item alia. — [Col. 0041C] Est in Gelasiano lib. I, n. 79, in Gregoriano Muratorii die sabbati ante Pentecosten, et apud Pamelium tom. I, p. 378. Da nobis, quaesumus, Domine, per gratiam Spiritus sancti novam tui Paracliti spiritalis observantiae disciplinam, ut mentes nostrae, sacro purgatae jejunio, cunctis reddantur ejus muneribus aptiores. Per, etc.
25 [Col. 0041C] Hic titulus perperam intrusus videtur: sequentia enim ad jejunium in vigilia Pentecostes pertinent, ut annot. 29 (mox n. d ) patebit. Forte oratio mox subjecta, et lucubrata eo tempore, quo nondum [Col. 0041D] jejunium vigiliae Pentecostes erat institutum, antea descripta erat fer. 4, in jejunio mensis quarti, pro quo quidem a Leone condita videtur. Post institutum vero jejunium vigiliae traducta fuit a feria 4 ad hunc vigiliae diem, quo jejunium post paschale tempus inchoabat: et cum ipsa oratione titulus etiam per oscitantiam transcriptus fuit. Hinc sequentia cum oratione praecedenti ad eamdem Missam referenda sunt, ut in Gelasiano Sacramentario copulantur sub titulo: In vigilia Pentecostes. IN JEJUNIO QUARTI MENSIS.
[Col. 0041D] Est in Gelasiano in vigilia Pentecostes n. 79, et iterum n. 83, fer. 4, in jejunio mensis quarti: ac in Gregorianis codd. et in Missali Rom. feria 4 Cinerum. Nonnulla hic sunt ex Leonis serm. 78, c. 2, sicut et in sequenti praefatione. Stylus certe atque sententiae concinunt cum serm. 78 et 79 a Leone lucubratis in jejunio mensis quarti. Concede nobis, Domine, praesidia militiae Christianae sanctis inchoare jejuniis; ut contra spiritales nequitias pugnaturi, continentiae muniamur auxiliis. Per, etc.
Deus, cujus mysteriis mundamur et pascimur, praesta ut eadem sic temporaliter celebremus, ut nobis experiamur aeterna. Per, etc.
Praesumptio et Reparatio primi hominis.
[Col. 0041B] Vere dignum. Qui post illud ineffabiliter institutum divinae humanaeque naturae consortium, Sponsi filios usque ad ejus abscessum non posse jejunare praemonuit; ne rudes animos parvulorum, supernis eruditionibus imbuendos, oneraret austerioribus disciplinis, sed proficientibus exercitia majora servaret: quibus uberiore dono Spiritus sancti sufficienter instructis jejunii subsequentis primitias dedicavit; ut quia post creationem primi hominis initium peccati concupiscentia ministrarat, post reparationem generis humani continentia fieret origo virtutum. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui paschalis solemnitatis arcanum [Col. 0041D] Voces hodierni mysterii non diebus jejunii quarti mensis, sed festo Pentecostes congruunt; unde haec [Col. 0042C] alia Missa est perperam assuta cum antecedenti sub titulo: In jejunio mensis quarti. hodierni mysterii plenitudine perfecisti, da, quaesumus, ut filii tuae adoptionis effecti, quam Dominus noster Jesus Christus ad te veniens [Col. 0041C] dereliquit, mereantur pacem. Per, etc.
[Col. 0042D] Est in Gregor. Sacramentariis et in Romano Missali feria 6 post Dominicam Pentecostes. De hujus orationis institutione ac sensu vide inferius annot. 35 (Infra n. j ) . Da, quaesumus, Ecclesiae tuae, misericors Deus, ut sancto Spiritu congregata, hostili nullatenus incursione turbetur. Per, etc.
Hostias populi tui, quaesumus, Domine, miseratus intende; et ut tibi reddantur acceptae, conscientias nostras sancti Spiritus salutaris adventus emundet. Per, etc.
Vere dignum. In die solemnitatis hodiernae, quo humanam de varia superstitione 26 substantiam [Col. 0042A] spiritu verae perficis religionis unitam. Per, etc.
[Col. 0042C] Legitur in laudatis Sacramentariis et Missali [Col. 0042D] Rom. feria 2 post Pentecosten. Adesto, Domine, quaesumus, populo tuo, et quem mysteriis coelestibus imbuisti, ab hostium furore defende. Per, etc.
Adesto, Domine, precibus nostris, ut adoptio, quam in idipsum, etc. [Col. 0042D] Quae sequuntur, repetitio sunt orationis primae superius descriptae ascendentibus a fonte.
Propitius, Domine, quaesumus, haec dona sanctifica, etc. [Col. 0042D] Repetitur hic oratio, quae loco indicato est pariter secunda.
Vere dignum. Haec tibi nostra confessio, Pater gloriae, semper accepta sit, de cordibus filiorum promissionis emissa: quia nihil sublimius collatum Ecclesiae tuae probamus exordiis, quam ut Evangelii tui praeconia linguis omnium credentium ora loquerentur; [Col. 0042B] ut et illa sententia, quam superbae quondam Turris exstructio meruit, solveretur, et vocum varietas aedificationi [Col. 0042D] Magis placeret Ecclesiae. ecclesiasticae non difficultatem faceret, sed augeret potius unitatem. Per, etc.
Contra [Col. 0042D] Hic indicari videntur Vandali Ariani, qui an. 455, sub festum Pentecostes, Romae imminebant: tres enim dies post idem festum in Urbem ingressi sunt, uti ostendimus in admonitione ad serm. 84. Haec ergo et sequens oratio, sicut etiam duae paulo ante descriptae, Da, quaesumus, et Adesto, Domine, quibus contra ejusmodi hostes divinum auxilium deposcitur, Leonem habere possunt auctorem. inimicos catholicae professionis.
I.—Exaudi, Domine, preces nostras, et sicut profanas mundi caligines sancti Spiritus luce evacuasti; sic hostes Romani nominis, et inimicos catholicae professionis expugna. Per, etc.
Contra Imperatores.
Deus, qui vastatoris antiqui perfidiam virtute Filii tui et sancti Spiritus destruendo, dedisti nobis de captivitate victoriam: concede, quaesumus, ut qui nos impetere moliuntur, potentiae tuae dextera conterantur. Per, etc.
[Col. 0042C] [Col. 0042D] Haec oratio in Sacram. Gregor. et in Missale Rom. traducta legitur fer. 4 Pentecostes. Accipe, quaesumus, Domine, munus oblatum; et dignanter operare, ut quod mysteriis agimus, piis effectibus celebremus. Per, etc.
27 Vere dignum. Clementiam tuam suppliciter exorantes, ut sicut nobis aeternae securitatis aditum Passione Domini Jesu Christi et sancti Spiritus illuminatione reserasti, sic etiam tranquillitatem vitae praesentis indulgeas, per quam tanti doni particeps devotio quieta proficiat, et negligentia [Col. 0042D] Erat in editis, et error. Cum vero de hostibus Vandalis Romam impetentibus his in orationibus agatur, uti monuimus annot. 35 (Supra, n. j ) , legendum [Col. 0043C] credimus et terror, omissa, ut fieri solet, in codice littera t ob concursum similis litterae in fine praecedentis vocis et. In hac autem Vandalica irruptione quae fuerit Romanorum negligentia hoc loco notata, intelligimus ex Prospero in Chronico ad an. 455, ubi post narratam mortem Maximi imperatoris, qui omnibus ex Urbe fugientibus abeundi facultatem concesserat, defensionem ejus ob hanc fugam adeo neglectam tradit, ut Urbem omni praesidio vacuam Gensericus obtinuerit, occurrente sibi extra portas sancto Leone episcopo. et terror [Col. 0043A] illatus, ad fidei transferatur augmentum. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0043C] Sacramentarium Gelasii assignat hanc orationem [Col. 0043D] diei Pentecostes lib. I, n. 80, Gregoriani autem codd. et Romanum Missale feria 3 post Pentecosten. Purificet nos, quaesumus, Domine, muneris praesentis oblatio, ut dignos sacra participatione perficiat. Per, etc.
[Col. 0043D] Forte legendum, Preces feriales. Ita Blanchinius. PRAECES F.
[Col. 0043D] In Gelasiano Sacram. est Secreta in Dominica Pentecostes, in Gregorianis autem codd. et Missali Rom. habetur fer. 3 post Pentecosten. Mentes nostras, quaesumus, Domine, sanctus Spiritus divinis praeparet sacramentis, quia ipse est omnium remissio peccatorum. Per, etc.
Communicantes, et diem sacratissimum Pentecosten celebrantes, quo apostoli apostolorumque discipuli omnium charismatum spiritalia dona sumpserunt; sed et memoriam venerantes, etc.
[Col. 0043D] In Sacram. Gelasii legitur lib. I, n. 81, ad vesperos infra octavam Pentecosten; in Gregor. et Missali Rom. est prima oratio fer. 3 laudatae. In omnibus his Sacramentariis finis est ab omnibus tueatur adversis; in nostro vero habetur inimicis ea forte de causa, quia haec quoque oratio Vandalos hostes Romae, ut diximus, imminentes respexerit. Adsit nobis, Domine, quaesumus, virtus Spiritus sancti, quae et corda nostra clementer expurget, et ab omnibus tueatur inimicis. Per, etc.
[Col. 0043D] Nunc legitur in Missali Rom. sabbato ante Dominicam [Col. 0044C] I Quadragesimae. Adeo vero haec oratio Leonina est, ut Leonis verba contineat ex serm. 78, c. I. Confer annot. 2 (Tom. praeced. col. 416, n. f ) in eumdem sermonem. Adesto, Domine, supplicibus tuis, ut hoc solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum est, devoto servitio celebremus. Per, etc.
Praesta, Domine Deus noster, ut contra omnes fremitus impiorum mentis puritate vincamus, et qui nos, in sua confidentes virtute, moliuntur affligere, a nobis jejunantibus subjugentur. Per, etc.
28 Offerimus tibi, Domine, quae dicanda tuo nomine dedisti, suppliciter exorantes ut sicut eadem nobis efficis sacramentum, ita fieri tribuas remedium sempiternum. Per, etc.
[Col. 0044C] Est in Gelasiano lib. I, n. 83, et in Gregor. Menardi fer. 4 mensis quarti. Leonem refert, uti monuimus annot. 8 (Tom. praeced. col. 417, n. c ) in serm. 78. Vere dignum. Post illos enim laetitiae dies, quos [Col. 0043C] in honorem Domini a mortuis resurgentis et in coelos ascendentis exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum, necessarie nobis haec jejunia sancta provisa sunt; ut pura conversatione viventibus, quae divinitus Ecclesiae sunt collata, permaneant. Per, etc.
[Col. 0044C] Exstat in Gregorianis codd. die XIII kal. Febr., in Natali S. Fabiani, et alibi. Missale Romanum insertis vocibus intercedente B. N. martyre tuo in communi unius martyris, et alias frequenter exhibet. Refecti participatione muneris sacri, quaesumus, Domine Deus noster, ut cujus exsequimur cultum, sentiamus effectum. Per, etc.
[Col. 0044A] Adesto, Domine, populis tuis, tua profectione fidentibus, et tuae se dexterae suppliciter inclinantes perpetua defensione conserva. Per, etc.
Percipiant, quaesumus, Domine, vitae praesentis auxilium, et gratiam reperiant sempiternam. Per, etc.
I.— [Col. 0044C] Haec oratio exstat in Sacram. Gregor., exceptis [Col. 0044D] primis vocibus virtutum coelestium. Virtutum coelestium, Deus, qui nos annua beati Joannis Baptistae solemnia frequentare concedis, praesta, quaesumus, ut et securis eadem mentibus celebremus, et [Col. 0044D] Legebatur eorum, perperam. Emendationem suppeditarunt exempla Gregoriana. ejus patrocinio promerente, plene capiamus securitatis augmentum. Per, etc.
Ad offerenda munera, Domine, laeti concurrimus, supplices implorantes ut venerando gloriam Nuntiantis, [Col. 0044B] sumamus gratiam Nuntiati. Per, etc.
29 [Col. 0044D] Confer hanc praefationem cum cod. Ottobon. Gregoriano Muratorii in vigilia S. Joannis Baptistae pag. 324, et cum alio Menardi, et similia invenies. Vere dignum. Exhibentes solemne jejunium quo beati Joannis Baptistae natalitia [Col. 0044D] Ita noster codex apud Blanchinium, sicut et duo Gregoriani apud Muratorium, qui hoc loco supposuit celebramus, eo quod haec Missa ponatur in Natali S. Joannis Baptistae. Sed sub titulo in Natali Missas diei festi et vigiliae simul collector descripsit. praevenimus; cujus genitor eum, Verbi Dei nuntium, dubitans nasciturum, vocis est privatus officio, et eodem recepit nascente sermonem; quique, angelo promittente, dum non credit, obmutuit; magnifici praeconis exortu et loquens factus est et propheta; materque pariter sterilis, aevoque non solum puerperio fecunda processit; sed etiam, quo beatae Mariae fructum sedula voce [Col. 0044D] Benedictione varians lectio est textui inserta. (benedictione) susciperet, spiritu Divinitatis impleta est; ipseque progenitus, utpote viae coelestis assertor, viam Domino monuit praeparari; seraque in [Col. 0044D] Vox quoque suprema inter variantes est recensenda. (suprema) parentum aetate concretus et editus, procreandum novissimis temporibus disseruit [Col. 0044C] Redemptorem. Per, etc.
Sanctorum tuorum nos, Domine, patrocinia collata non deserant, quae fragilitatem nostram et precibus tueantur et meritis. Per, etc.
[Col. 0044D] In codd. Gregor. legitur. Omnipotens et misericors Deus, qui beatum Baptistam Joannem tua providentia destinasti, ut perfectam plebem Christo Domino praepararet: da, quaesumus, ut familia tua hujus intercessione Praeconis, [Col. 0045A] et a peccatis omnibus exuatur, et [Col. 0045D] Vel ad abundat, et pro inveniant legendum inveniat; vel expuncto hoc verbo subroganda sunt verba pervenire mereatur, ut ex Sacramentario Gregor. emendavit Muratorius. ad eum quem prophetavit, inveniant. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0045D] In Missa S. Joannis Baptistae ad fontes hanc orationem praeferunt codd. Gregoriani. Omnipotens sempiterne Deus, da cordibus nostris illam tuarum rectitudinem semitarum quam beati Baptistae Joannis vox clamantis edocuit. Per, etc.
[Col. 0045D] Haec quoque ibidem legitur in prima Missa ejusdem Praecursoris, nec non in Sacram. Gelasii lib. II, n. 26, ac in Missali Romano. Tua, Domine, muneribus altaria cumulamus, illius nativitatem honore debito celebrantes, qui Salvatorem mundi et cecinit adfuturum, et adesse monstravit. Per, etc.
Vere dignum. In die festivitatis hodiernae, quo beatus ille Baptista Joannes exortus est, nondum terrena conspiciens, coelestia jam revelans; lucis aeternae praedicator, priusquam lumen temporale sentiret; testis veritatis, antequam visus; et ante propheta [Col. 0045B] quam natus; maternis visceribus latens, 30 et Unigenitum Dei praescia exsultatione praenuntians; Christique tui, nondum genitus, jam praecursor. Nec mirum, si Filium tuum, Domine, procreatus ostendit quem adhuc utero clausus agnovit; meritoque inter natos mulierum nullus inventus est similis, quia nulli homininum prorsus indultum est, ut exsecutor Divinitatis existeret, priusquam vitam humanae conditionis hauriret; satisque firmatum, quam esset mirabilis Nuntiatus, cujus tam insignis Nuntius appareret; convenienterque pro lavacri ministerio, quod gerebat, detulit famulatum perfecti baptismatis mysterium consecranti, et ad remissionem peccatorum mortalibus conferendam, huic jure debitam reddidit servitutem, quem mundi tollere dixerat venisse [Col. 0045C] peccatum. Unde cum angelis, etc.
[Col. 0045D] Haec oratio postrema est ad complendum in Missa vigiliae S. Joannis Baptistae in laudatis codd. Gregorianis, et in Romano Missali. In cod. autem Gelasiano [Col. 0046D] lib. II, n. 25, est oratio secunda vigiliae. Beati Joannis Baptistae nos, Domine, praeclara comitetur oratio; et quem venturum esse praedixit, poscat nobis favere placatum. Per, etc.
Magnis mysteriis incitata plebs tua, Domine, [Col. 0046D] Sequentia habent Sacramentarium Gregorianum, et Missale Rom. in prima oratione vigiliae. per viam salutis et pacis incedat, et beati Praecursoris hortamenta sectando, ad eum quem praedixit, secura perveniat. Per, etc.
III. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui etiam in beati Joannis generatione, promenda confessione sacratae tibi plebis instituis: auge nobis fidei pietatisque constantiam, ut magis magisque fateamur excellentiam Nuntiati, cum tanta sit gloria Nuntiantis. Per, etc.
[Col. 0046D] Haec oratio exstat in Romano Missali die 16 Sept., in commemoratione SS. Euphemiae, Luciae, et Geminiani martyrum, nec non die 23 Nov. pro S. Felicitate. Vota populi tui, Domine, propitiatus intende, et [Col. 0045D] quorum nos tribuis solemnia celebrare, fac gaudere suffragiis. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam merito huic inter hominum filios nemo praelatus est, quem ab exordio sui, [Col. 0046A] usque in finem tot bonorum insignibus, tot charismatum splendoribus consecrasti: decebat enim ut ineffabile Domini sacramentum, quod prophetica voce praedixerat, visibiliter etiam monstraturus, 31 caeteris ejus nuntiis eminentior appareret. Unde cum angelis, etc.
Praesta, quaesumus, Domine, ut sicut de praeteritis ad nova sacramenta transimus, ita, vetustate deposita, sanctificatis mentibus innovemur. Per, etc.
Benedic, quaesumus, Domine, plebem tuam, et sanctorum tuorum deprecationibus confidentem, tribue consequi quod sperare donasti. Per etc.
Ad Fontem.
IV. Item alia. — [Col. 0046D] Est in Sacram. Gelas. lib. II, n. 26. Omnipotens sempiterne Deus, [Col. 0046B] qui instituta legalia et sanctorum praeconia prophetarum in diebus beati famuli tui Joannis implesti: praesta ut cessantibus significationum figuris, ipsa sui manifestatione veritas eloquatur. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, lumen intelligentiae par vulis tuis, ut, pro veteris gratia sacramenti praesentis sacrificii gratia succedente, sic gloriemur novis ut non abutamur antiquis. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam plena sunt omnia saecula misericordia tua, quam, recurrentibus data lege temporibus, etiam in hujus diei festivitate veneramur: agnoscentes ad magnum pietatis tuae pertinuisse consilium, ut sanctus tuus Joannes, cujus Natalem ad nominis tui gloriam celebramus, tot donis mirabilis nasceretur. Per, etc.
[Col. 0046C] Annue, Domine, precibus nostris, ut sicut de praeteritis ad nova sumus sacramenta translati, ita, vetustate deposita, sanctificatis mentibus innovemur. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0046D] Est in eodem cod. Gelas. eodem loco, et in mss. Gregorianis, ac in Romano Missali, ipso die S. Praecursoris. Deus, qui praesentem diem honorabilem nobis in beati Joannis nativitate fecisti, da populis tuis spiritalium gratiam gaudiorum, et omnium fidelium mentes dirige in viam salutis et pacis. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui tuis fidelibus contulisti ut ille quo inter natos mulierum nullus est major, oriretur, et Unigeniti tui gloriosus Praecursor existeret: providentiae tuae munus exsequere ut quae manifestavit testificatio Nuntii, impleat praesentia Nuntiati. Per, etc.
[Col. 0046D] Remotis obumbrationibus carnalium victimarum, spiritalem tibi, summe Pater, hostiam supplici servitute deferimus, quae miro 32 ineffabilique mysterio et immolatur semper, et eadem semper offertur; [Col. 0047A] pariterque et devotorum munus, et remunerantis est praemium. Per, etc.
[Col. 0047C] Missale Ambrosianum apud Pamelium tom. I, [Col. 0047D] pag. 393, hanc praefationem exhibet, nec non legitur inter praefationes antiquas tom. II, pag. 587. Concordant codd. Gregoriani. Vere dignum. In die festivitatis hodiernae, qua beatus Joannes exortus est, qui vocem Matris Domini nondum editus sensit, et adhuc clausus utero, ad adventum salutis humanae prophetica exsultatione gestivit; qui et genitricis sterilitatem conceptus abstersit, et patris linguam natus absolvit: solusque omnium prophetarum Redemptorem mundi, quem praenuntiavit, ostendit; et ut sacrae purificationis effectum aquarum natura conciperet, sanctificandis Jordanis fluentis ipsum baptismatis lavit auctorem. Unde cum angelis, etc.
[Col. 0047D] Est in mss. Gregor. ac in Missali Rom. fer. 4 post Dominicam Passionis. Coelestis doni benedictione percepta, supplices te, Deus omnipotens, deprecamur, ut hoc idem [Col. 0047B] nobis semper et sacramenti causa sit et salutis. Per, etc.
Quos tuos efficis, Domine, tua pietate circumtege; et fragilibus sanctorum omnium praetende subsidia; ut ad promissiones tuas, te inspirante, currant, te gubernante, perveniant. Per, etc.
I.—Omnipotens sempiterne Deus, qui nos idoneos non esse perpendis, etc. [Col. 0047D] Haec et sequentes orationes cum praefatione habentur supra mense Aprili Missa XXXIX de communi martyrum.
Adjuva nos, Domine, tuorum prece sanctorum, etc.
Vere dignum. Qui non solum debitum mortis antiquae, etc.
II. Item alia. —Sint tibi placita, Domine, populi [Col. 0047C] tui, etc. [Col. 0047D] Hic repetuntur orationes et praefatio Missae XL insertae mensi Aprili.
Dicata nomini tuo munera, Domine, etc.
Vere dignum. Qui ad majorem triumphum, etc.
III. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et ut digna, etc. [Col. 0047D] Hic quoque repetuntur preces Missae XLI mensis Aprilis.
Vere dignum. Tui enim operis, Domine, etc.
33 IV. Item alia. —Adesto, Domine, quaesumus, Ecclesiae tuae votis, adesto muneribus; et quod conscientia nostra non supplet, sanctorum tuorum intercessio compenset et meritum. Per, etc.
Vere dignum. Quia mira sunt opera justitiae tuae atque pietatis, cum vel a te devians homo diabolicae subjicitur potestati, vel ad te per tuam gratiam remeans, non solum jus infesti dominatoris evadit, sed [Col. 0048A] in eum, sicut probamus in sanctis tuis, accipit tua virtute dominatum. Per, etc.
Sancti tui, Domine, misericordiam deprecentur, ut sacramenta quae sumpsimus, et praesentis vitae nobis remedia conferant et futurae. Per, etc.
[Col. 0047D] In ms. quidem sic legitur: Beatis martyribus supplicantibus, Domine, fideles tuos propitiatus intende. Tui sunt, Domine, tibique subjecti, benedictiones tuas te largiente percipiant, quas humili indesinenter exspectant; sed ut munera conlata custodiant, pie justeque sperata percipiant. In haec notavit Franciscus Pastor [Col. 0048C] apud Blanchinium: Collecta quae incipit Beatis martyribus [Col. 0048D] supplicantibus, nisi emendetur, lectoris vexabit ingenium. Ni fallor tamen, facili negotio restituitur, si dicamus in unam eamdemque collectam duplicem fuisse confusam ab antiquario, ut colligitur ex geminato verbo PERCIPIANT. Emendationem ejus, quam Muratorius recepit, retinuimus. Solum idem Pastor pro humili alterutrum legendum monuit, vel supplendo devotione, vel scribendo humiliter, etc. Beatis martyribus supplicantibus, Domine, fideles tuos propitiatus intende, ut munera collata custodiant, et pie justeque sperata percipiant. Per, etc.
Qui sunt, Domine, tibi subjecti, benedictiones tuas, te largiente, percipiant, quas humili devotione indesinenter exspectant. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0048D] Est in Gelas, Gregor. et Missali Rom., ex quibus suppleta fuit praepositio de ante vocem beatorum. Quaesumus, omnipotens Deus, ut nos geminata laetitia hodiernae festivitatis excipiat, quae de beatorum Joannis et Pauli glorificatione procedit, quos eadem fides et passio fecit esse [Col. 0048B] germanos. Per, etc.
[Col. 0048D] Legitur in Sacramen. Gelas. et Gregor. Hostias altaribus tuis, Domine, placationis imponimus, potentiam tuam in sanctorum tuorum passionibus honorando, et per eos nobis implorando veniam peccatorum. Per, etc.
Vere dignum. Quamvis enim tuorum merita pretiosa justorum, quocumque fideliter invocentur, in tua sint virtute praesentia, potenter tamen nobis clementi providentia contulisti, ut non solum passionibus martyrum gloriosis [Col. 0048D] Hic coemeteria indicantur in quibus antiquiores martyres erant sepulti; cum SS. Joannes et Paulus in ipsis Urbis visceribus essent tumulati. Similiter in praefatione Missae primae S. Xysti VIII idus Augusti: Quibus (martyribus) urbis hujus praecipue coronatus est ambitus. urbis istius ambitum coronares, sed etiam in ipsis visceribus civitatis sancti Joannis et Pauli victricia membra reconderes, ut interius exteriusque cernentibus et exemplum piae confessionis occurreret, et magnificae benedictionis non deesset auxilium. Per. etc.
[Col. 0048C] 34 VI. Item alia. —Honor martyrum beatorum deferre nos tibi munera, Domine, fidenter hortatur, quia per eos nobis credimus profutura. Per, etc.
Vere dignum. Fulget enim vox illa piissima Domini nostri Jesu Christi, qua, mundo subveniens, clementer praedixit: Nisi granum tritici cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert (Joan. XII, 24) . Ex quo videmus uberem pullulasse toto terrarum orbe sationem, et de principali cruce prodiisse gloriosarum segetem passionum, quia pro impiis servis sanguinem suum Creator effundens, ut pro immaculato Domino famuli peccatores certatim morerentur, effecit. Propterea, etc.
[Col. 0049A] VII. Item alia. —Propitius, Domine, quaesumus oblationem nostrae servitutis intende; et ut sanctorum tuorum precibus commendetur, indulge. Per, etc.
Vere dignum. Cujus inspiratione succensi beati martyres ad passionis gloriam cucurrerunt; non timentes qui corpus occiderent, sed eum qui corpus animamque mittere poterat in gehennam; atque ideo illos persecutio saeva non perdidit, sed beata confessio sublimavit. Per, etc.
VIII. Item alia. —Oblata munera nomini tuo, Domine, nostrae sanctificationi proficere, tuorum precibus concede sanctorum. Per, etc.
Vere dignum. Quia tuae virtutis esse cognoscimus, ut sancti tui, secundum magnificam Domini nostri Jesu Christi coelestemque doctrinam, sanctas animas [Col. 0049B] odiendo diligerent, et non servando, potius custodirent; hanc simul pietatis imitationem nobis et praesidium relinquentes. Per, etc.
[Col. 0049D] Est in Sacrament. Gregor. ac in Missali Romano in communi unius martyris, et alibi. Da, quaesumus, Domine Deus noster, ut sicut tuorum commemoratione sanctorum temporali gratulamur officio, ita perpetuo laetemur aspectu. Per, etc.
35 Exsultet plebs tua, Domine, placitorum fulta praesidiis, quibus et sanctificationem referat, et subsidia propriae fragilitatis acquirat. Per, etc.
I.— [Col. 0049D] Haec oratio est in Gelas. Sacrament. lib. II, n. 31, et in Gregor. ac Missali Rom. fere eadem. Deus, qui hunc diem beatorum apostolorum Petri et Pauli martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae, toto terrarum orbe diffusae, eorum semper magisterio [Col. 0049C] gubernari, per quos sumpsit religionis exordium. Per, etc.
Munera plebis tuae, Domine, quaesumus, beatorum apostolorum fiant grata suffragiis; ut pro quorum triumphis tuo nomini deferuntur, ipsorum digna perficiantur et meritis. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0049D] Haec praefatio Leonina videtur, sicut et plura in sequentibus hujus festi. Qui secundum promissionis tuae ineffabile constitutum, apostolicae confessioni superna [Col. 0049D] In sequenti Missa XIV, in qua haec praefatio repetitur, pro dispensatione legitur dignatione. dispensatione largiris, ut in veritatis tuae fundamine solidata nulla mortiferae falsitatis jura praevaleant; et quantalibet existat errantium multitudo, [Col. 0049D] In eadem Missa XIV: Illi tamen redemptionis tuae sint filii, et illis Ecclesia cuncta numeretur. illi sint redemptionis tuae filii, et illis Ecclesia tota numeretur, qui ab electorum tuorum [Col. 0049D] Vox principali deest in Missa citata. principali traditione non dissonant. Per, etc.
[Col. 0049D] Hanc etiam oblationem, Domine, tibi virginum [Col. 0050A] sacratarum, quarum ante sanctum altare tuum oblata nomina recitantur, quaesumus, placatus accipias. Pro quibus majestatem tuam supplices deprecamur ut propositum castitatis, quod te auctore professae sunt, te protectore custodiant. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0050D] Haec oratio legitur in Sacrament. Gregor. Menardi, et in Missali Rom. die festo Conversionis S. Pauli, et alibi, cum fit commemoratio hujus apostoli. Apostolorum tuorum precibus, Domine, quaesumus, plebis tuae dona sanctifica, ut, quae tibi tuo grata sunt instituto, fiant gratiora patrocinio supplicantium. Per, etc.
Vere dignum. Teque laudare mirabilem Deum in sanctis tuis, in quibus magnificatus es vehementer; per ipsos Unigeniti tui 36 sacrum corpus exornans, et in ipsis Ecclesiae tuae fundamenta constituens. Quorum beatissimum Petrum, gratiae tuae electionisque primitias, in apostolicae dignitatis culmen ascitum, ita ad confitendum te Deum vivum et Dominum [Col. 0050B] nostrum Jesum Christum secreta tui revelatione docuisti, ut in cognoscenda Unigeniti tui gloria nullis carnis et sanguinis impediretur obstaculis. Pro qua magistra omnium credentium fide, confessorem tuum coelorum clavibus praefecisti, ut cui ad te per te fuerat accessus, per ipsum caeteris ad regnum tuum pateret introitus. Huic quoque beatum apostolum Paulum ad salutem gentium non impari vocatione consocias; quem magnis laboribus praeparatum, gratia tua et mentem mutavit et nomen. Hujus igitur triumphi diem hodierna devotione celebrantes, hostias tibi, Domine, laudis offerimus, cum angelis, etc.
III. Item alia. —Oblationes populi tui, Domine, quaesumus, apostolorum tuorum passio beata conciliet, et quae nostris [Col. 0050D] Vox minus est varians lectio, quae deest in Sacram. Gelasii, ubi haec oratio legitur. Mox codex habet apta et placitae. In Galasio cohaerentius apta et placita. Sed placuit corrigere aptae, et retinere placitae; nam ad oblationes haec adjectiva referuntur. (minus) non aptae sunt meritis, [Col. 0050C] fiant tibi placitae tuorum deprecatione justorum. Per, etc.
Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam in tuis fidelibus ubique pollentem apostolicis facis constare doctrinis, ut per quos initium divinae cognitionis accepit, per eos usque in finem saeculi capiat regni coelestis augmentum. Per, etc.
IV. Item alia. —Munus hoc, Domine, quaesumus, apostolica pro nobis interventio prosequatur, ut quod tremente servitio per nos vovemus ( Al. oblatum est), eorum nobis precibus efficias sacramentum. Per, etc.
Vere dignum. Tu etenim [Col. 0050D] Codex hoc loco habet tribues, sed in Missa VIII, in qua haec praefatio repetitur, melius tribuis. Ibidem postea pro subvertat legitur commaculet. tribuis, Domine, ut praedicationis apostolicae claritatem nulla juris inferni subdola doctrina subvertat, nulla praevaricatio veritatis offuscet. Per, etc.
[Col. 0050D] 37 [Col. 0050D] In Sacram. Gelas. et Greg. ac in Romano Missali, si pauca excipias, similis est collecta in Natali S. Pauli. Perceptis, Domine, sacramentis, subdito [Col. 0051A] corde rogamus et petimus ut intervenientibus beatis apostolis, quae pro eorum celebrata sunt gloria, nobis proficiant ad medelam. Per, etc.
[Col. 0051D] Has sententias et formulas invenies in praefatione Sacram. Gelasiani in octavis apostolorum Petri et Pauli, n. 36, et in Gregoriani ac Missalis Romani praefatione de Apostolis. Gregem tuum, Pastor bone, placatus intende; et per apostolos tuos pervigili protectione custodi, ut iisdem rectoribus gubernetur, quos eidem contulisti [Col. 0051D] Verbum praefecisti est varians lectio. ( Al. praefecisti) operis tui vicarios esse pastores. Per, etc.
V. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui ineffabili sacramento jus apostolici principatus in Romani nominis arce posuisti, unde se evangelica veritas per tota mundi regna diffunderet: praesta ut quod in orbem terrarum eorum praedicatione manavit, Christianae devotionis sequatur universitas. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Ecclesiae tuae, Domine, de tantis digne gaudere principibus, et illam sequi pia devotione [Col. 0051B] digne gaudere principibus, et illam sequi pia devotione doctrinam, qua [Col. 0051D] In simili oratione Missae XXII habetur dilectos. delectos tibi greges sacris mysteriis imbuerunt. Per, etc.
Vere dignum. Quia non mundi reges et proceres, non facundos aut divites, sed abjectos et pauperes, ineruditos atque ignobiles elegisti, quibus majestatis tuae potentiam, et coaeterni tibi Filii revelares arcanum; ut non possibilitatis humanae, sed doni probaretur esse divini; [Col. 0051D] Codex habet erronee, quamque universa praecipua viderentur in saeculo. Emendationem a Blanchinio inductam et a Muratorio receptam retinuimus. et quae praecipua videbantur in saeculo, absque te Deo monstrarentur inania; et quaelibet inania, per te docerentur esse sublimia: cum, ita dispensante virtute, non de gloriosis humilia, sed de humilibus gloriosa penderent; et ille quondam Petrus piscator exiguus, repente factus apostolus, non potentibus subjaceret, sed eos potius salubri rete [Col. 0051C] concluderet; nec cuiquam esset ambiguum, in secreta beatitudine collocatum jus habere dimittendi delicta mortalium, cujus meritum cerneret toto orbe venerandum regnare post mortem. Beatum quoque apostolum Paulum, Domine, simili dignatione glorificas; qui dejectus in terris levatur in coelum, captus oculis corporalibus, lucem vidit aeternam; atque uno eodemque modo contumax tuus et vindictam sensit et gratiam; tantaque felicior ultione, particeps divinorum [Col. 0051D] Supple gaudiorum, vel aliquid simile. meruit esse post poenam. Per, etc.
38 VI. Item alia. — [Col. 0051D] Est in Sacram. Gregor. Muratorii, ac in Missali Rom. die octavae SS. apostolorum Petri et Pauli. Mox ante vocem preces codex inserit quaesumus, quod verbum melius transtulimus ante vocem precibus [Col. 0052D] auctoritate ejusdem codicis, qui n. 10 hanc orationem repetens, hac sola variatione concludit, apostolorum tuorum, quaesumus, precibus expientur. Offerimus tibi, Domine, preces et munera: quae, ut tuo sint digna conspectu, beatorum apostolorum tuorum, quaesumus, precibus adjuventur. Per, etc.
Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam, in apostolica [Col. 0051D] soliditate fundatam, ab infernarum eruis terrore portarum; ut in tua veritate consistens, nulla recipiat consortia perfidorum. Per, etc.
[Col. 0052A] VII. Item alia. —Quae tuo nomini, Domine, sunt dicata, quaesumus, Ecclesiae tuae principum commendet oratio. Per, etc
Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam sempiterna pietate non deserens, per apostolos tuos jugiter eam et erudis et protegis. Per, etc.
VIII. Item alia. — [Col. 0052D] Affinis est in nonnullis alia licet syntaxi expressis haec oratio primae orationi Missae IV supra descriptae. Apostolica pro nobis interventio, quaesumus, Domine, prosequatur munus oblatum: ut quod tremente servitio nos vovemus, ejus precibus efficiatur acceptum. Per, etc.
Vere dignum. Tu enim tribuis, Domine, ut praedicationis, etc. [Col. 0052D] Repetitur anterior praefatio Missae IV.
Celebratis, Domine, quae pro apostolorum tuorum beata passione peregimus, ipsorum, quaesumus, nobis fiant intercessione salutaria, in quorum Natalitiis [Col. 0052B] sunt exsultanter impleta. Per, etc.
Audi, Domine, populum tuum tibi corde subjectum, et tuitionem mentis et corporis eidem, rogantibus sanctis apostolis tuis, praesta continuam.
IX. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui hunc diem beatorum, etc. [Col. 0052D] Sequentia eadem sunt in prima oratione Missae I, excepta voce magisterio, pro qua hic habetur moderamine.
Suscipe, Domine, munera plebis tuae pro beatorum apostolorum triumphis oblata; et quia nostris meritis non est digna fiducia, placentium tibi precibus fiat grata devotio. Per, etc.
Vere dignum. Quia tui est operis tuaeque 39 virtutis, ut beatorum apostolorum Petri et Pauli gloriosa confessio nec capiatur umquam falsis, nec perturbetur adversis; sed coelestis eruditio, sicut per eos ab ipsa veritate suscepta posterisque mandata [Col. 0052C] est, ita iisdem suffragantibus intemerata perduret. Per, etc.
X. Item alia. —Offerimus tibi, Domine, preces et munera, etc. [Col. 0052D] Vide supra collectam Missae VI.
[Col. 0052D] Haec praefatio Leonem spirans in orationem primam Missae V traducta fuit usque ad vocem universitas. Vere dignum. Qui ineffabili sacramento jus apostolici principatus in Romani nominis arce posuisti, unde se evangelica veritas per tota mundi regna diffunderet, ut quod in orbem terrarum eorum praedicatione manasset, Christianae devotionis sequeretur universitas; salubrique compendio et hi qui ab illorum tramite deviassent haberentur externi, et tantummodo filii veritatis existerent, qui a principali nullatenus traditione discederent. Per, etc.
Post infirmitatem.
XI. Item alia. —Vere dignum. Qui nos ideo temporalibus [Col. 0052D] salubriter flagellas incommodis, quia aeternarum rerum non vis subire dispendium; et quoniam facilis est in securitate prolapsus, malis potius praesentibus [Col. 0053A] castigatos ad divina proficere, quam mundana prosperitate permittis a sempiternae beatitudinis itinere deviare; per quae providentiae tuae [Col. 0053D] Legendum videtur beneficio. Post pauca in Missa XVII, ubi haec praefatio iterum legitur, pro subdito corde habetur multiplici solemnitate. beneficia, cognoscentes apostolicis nos institutionibus erudiri, diem gloriosae passionis eorum subdito corde veneramur. Per, etc.
F C SP
XII. Item alia. —Quaesumus, Domine, Deus noster, quae in hoc altari proposita oculis tuae majestatis offerimus, beatorum apostolorum tuorum supplicationibus propitiatus assume. Per, etc.
Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam in apostolica soliditate, etc. [Col. 0053D] Praefatio Missae VI hic repetita.
[Col. 0053D] Paucis mutatis iterum se prodit oratio secunda Missae VIII. Peractis solemniter, Domine, quae pro apostolorum tuorum beata celebravimus passione, ipsorum, [Col. 0053B] quaesumus, nobis fiant intercessione 40 salutaria, in quorum Natalitiis sunt exsultanter impensa. Per, etc.
Audi, Domine, populum tuum, tota tibi mente subjectum, et apostolicam tuitionem supplici decerne propitiatus: ut corpore et corde protectus, quod pie credit appetat, quod juste sperat obtineat. Per, etc.
XIII.—Munera quae deferimus, Domine, benignus assume, [Col. 0053D] Particula et suppleta fuit exigente contextu. et quia nostris impediuntur offensis, apostolorum tuorum precibus adjuventur. Per, etc.
Post infirmitatem.
Vere dignum. [Col. 0053D] Affinis est praefatio num. 10. Nos enim temporalibus flagellas incommodis, quia aeternarum rerum non vis subire dispendium; meliusque est malis praesentibus castigatos ad divina proficere, quam prosperitate mundana a beatitudinis sempiternae tramite deviare. Inter [Col. 0053C] quae praeceptis nos apostolicis, pariterque cognoscimus praesidiis erudiri; et idcirco horum solemnia celebrantes, hostias tibi laudis offerimus. Per, etc.
[Col. 0053D] Exstat in Missali Romano die 22 Sept. in festo SS. Mauritii et sociorum. Coelestibus refecti sacramentis et gaudiis, supplices, Domine, te rogamus, ut quorum gloriamur triumphis, protegamur auxiliis. Per, etc.
[Col. 0053D] Haec quoque oratio similis est collectae ultimae Missae IV. Gregem tuum, Pater bone, placatus intende; et per beatos apostolos perpetua protectione custodi, quos totius Ecclesiae praestitisti ( Al. Filii tui vicarios) esse pastores. Per, etc.
XIV. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, da populis tuis praecipuorum apostolorum natalem diem plena devotione venerari; ut quorum doctrinis ad confessionem Deitatis unius institutus est mundus, [Col. 0053D] In Missa XIX, ubi affinis oratio legitur, sic: Ipsorum nunc quoque suffragiis divinae pareat unitati. eorum suffragantibus meritis divinae serviat unitati. Per, etc.
[Col. 0053D] In Gelasiano habetur in Natali S. Petri n. 30, in Gregoriano vero in Natali S. Pauli. Romanum Missale [Col. 0054D] praefert hanc orationem die Cathedrae S. Petri, et cum fit ejusdem commemoratio. Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, preces et [Col. 0054A] hostias apostolica commendet oratio, ut quod pro illorum gloria celebramus, nobis prosit ad veniam. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0054D] Haec praefatio ex duobus compacta, nimirum ex praefatione Missae I, ubi aliquot variantes notavimus. A vocibus autem ipsaque sit ad finem usque affinia invenies in praefatione Missae XIX. Qui secundum promissionis tuae inviolabile constitutum, apostolicae confessioni, etc., ut supra in praefatione Missae I, usque dissonant; ipsaque sit sacri corporis ubique vera compago, quae, te dispensante, devota obsequitur, quidquid sedes 41 illa censuerit, quam tenere voluisti totius Ecclesiae principatum. Per, etc.
[Col. 0054D] Non sensu, sed verbis differt aliquantulum haec oratio ab ea quae supra describitur Missa IV. Similis est in Romano Missali in vigilia S. Andreae. Perceptis, Domine, sacramentis, supplices te rogamus ut, intercedentibus beatis apostolis, quae pro illorum veneranda gerimus passione, nobis proficiant ad medelam. Per, etc.
[Col. 0054D] Sacram. Gregorianum hanc orationem refert ad vesperas in Natali S. Petri. Familiam tuam, Domine, propitius intuere, et [Col. 0054B] apostolicis defende praesidiis; ut eorum precibus gubernetur, quibus nititur, te constituente, principibus. Per, etc.
XV. Item alia. — [Col. 0054D] Hic revocatur oratio Missae XXXVIII mensis Aprilis de communi martyrum; et idem est de tribus aliis collectis sequentibus, quas in eadem Missa reperies. Omnipotens sempiterne Deus, qui fragilitati nostrae consulens, assidua nos sanctorum celebritate solaris: da nobis, sub patronis talibus constitutis, et continua securitate muniri, et salutari gaudere profectu. Per, etc.
Grata tibi munera nostra sint, Domine, quae et tuis sunt instituta praeceptis, et sanctorum festivitas gloriosa commendat. Per, etc.
Vere dignum. Qui inter errorum caligines mundanorum luminaria multiplicis beatique martyrii coruscare tribuisti, ut in conspectu generis humani mirabilis appareret in eorum agone mutatio, qua praevalendo [Col. 0054C] deficiunt persequentes, et deficiendo praevalent interempti; quo illorum saevientium memoria ac potestas evanuit, horum obeuntium mors ubique pretiosa fulget et nomen; illorum nulla supersunt regiae potestatis insignia, istorum virtutem monstrat effectus; et quid de utrisque geratur, non solum fide cernitur, sed etiam visibiliter approbatur. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut intervenientibus sanctis tuis, sacrosancta mysteria quae frequentamus actu, subsequamur et sensu. Per, etc.
Adesto, Domine, populo tuo, cum sanctorum tuorum patrocinio supplicanti, ut quod propria fiducia non praesumit, suffragantium meritis consequatur. Per, etc.
XVI. Item alia. —Deus, qui Ecclesiae tuae in sanctis [Col. 0054D] montibus fundamenta posuisti: da ut nullis errorum [Col. 0055A] subruatur incursibus, nulla mundi perturbatione quatiatur; sed apostolica semper et institutione sit firma, et interventione secura. Per, etc.
42 [Col. 0055D] Exstat in Sacram. Gelasii lib. II, n. 36 Offerimus sacrificium, Domine, quod pro reverentia beatorum apostolorum Petri et Pauli majestati tuae jugiter et reddimus et debemus. Per, etc.
[Col. 0055D] Est ibidem n. 31. Vere dignum. Apud quem, cum beatorum apostolorum Petri et Pauli continuata festivitas, aeterna celebritas, et triumphi coelestis perpetuus sit natalis; nos tamen beatae confessionis initia recolentes frequenti tribuis devotione venerari, ut crebrior honor, impensus sacratissimae passioni, majorem nobis prosit ad gratiam. Per, etc.
[Col. 0055D] Invenitur in Gregoriano Sacramentario Menardi, et in Missali Rom. die VIII kal. Augusti in festo S. Jacobi apostoli. Beatorum apostolorum, Domine, quaesumus, intercessione nos adjuva, pro quorum solemnitate percepimus [Col. 0055B] tua sancta laetantes. Per, etc.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, nec eos ullis mentis et corporis patiaris subjacere periculis, quos beatorum apostolorum Petri et Pauli munit gloriosa confessio. Per, etc.
F E SP
XVII. Item alia. — [Col. 0055D] Praefatio anterioris Missae VI in orationem hic immutatur. Haec autem oratio legitur in Sacrament. Gregoriano Menardi die natali S. Petri. Omnipotens sempiterne Deus, qui Ecclesiam tuam in apostolica soliditate fundatam ab infernarum eruis terrore portarum, praesta ut in tua veritate persistens, nulla recipiat consortia perfidorum. Per, etc.
Quae in hoc altari proposita, Domine, oculis tuae majestatis offerimus, etc. [Col. 0055D] Vide supra orationem primam Missae XII.
Post infirmitatem.
[Col. 0055C] Vere dignum. Qui nos ideo temporalibus salubriter flagellas incommodis, etc. [Col. 0055D] Habes hanc praefationem in Missis XI et XIII.
[Col. 0055D] Est in Gelasiano lib. II, n. 36. Aeternae pignus vitae capientes, humiliter imploramus, ut apostolicis fulti patrociniis, quod in imagine gerimus sacramenti manifesta perceptione sumamus. Per, etc.
Tuere, Domine, plebem tuam, et beatorum apostolorum defende subsidiis. Tui famuli famulaeque sunt, Domine, tibique subjecti. Benedictiones tuas jugiter assequantur, quas suppliciter et indesinenter exspectant. Per, etc.
F E SP
XVIII. Item alia. — [Col. 0055D] Ibidem legitur n. 33, et in codd. Gregorianis. Exaudi nos, Deus salutaris noster, et apostolorum tuorum nos tuere praesidiis, quorum donasti fideles esse doctrinis. Per, etc.
[Col. 0055D] Suscipe, quaesumus, Domine, munera plebis tuae, quae pro beatorum apostolorum Petri et Pauli natalitiis [Col. 0056A] obtulerunt; et eorum tibi placita meritis propitius esse concede. Per, etc.
43 Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam sempiterna pietate, etc. [Col. 0055D] Repetitur praefatio Missae VII.
[Col. 0055D] Habetur in Gelas. n. 34 Sumpto, Domine, sacramento, beatis apostolis intervenientibus deprecamur ut quod temporaliter gerimus, capiamus aeternum. Per, etc.
[Col. 0056D] In codd. Gregor. et in Missali Rom. legitur inserta Missae diei octavae SS. apostolorum. Protege, Domine, populum tuum, et apostolorum patrocinio confidentem perpetua defensione conserva. Per, etc.
XIX. Item alia. — [Col. 0056D] Vides hic iterari collectam superioris Missae XIV. Omnipotens sempiterne Deus, da populis tuis praecipuorum apostolorum Petri et Pauli Natalem, etc.
[Col. 0056D] Haec praefatio conflata est ex duabus. In prima repetitur praefatio Missae IX, in secunda connectitur praefatio Missae XIV. Vere dignum. Quia tui operis tuaeque virtutis est ut beatorum apostolorum Petri et Pauli gloriosa confessio, [Col. 0056B] cujus annua vota celebramus, nec capiatur umquam falsis, nec perturbetur adversis; sed ut potius tui corporis ubique devota compago, te dispensante, suscipiat, quod sedes illa censuerit, quam tenere voluisti totius Ecclesiae principatum. Per, etc.
[Col. 0056D] Est in Gelasiano lib. II, n. 33. Concede, quaesumus, Domine, beatos apostolos tuos intervenire pro nobis: ita enim nos salvari posse confidimus, si eorum precibus Ecclesia gubernetur, quibus utitur, te constituente, principibus. Per, etc.
[Col. 0056D] Affinis est oratio Missae XIV. Hanc vero eamdem singulari numero expressam refert Sacramentarium Gelas. n. 32 in Natali S. Pauli. Perceptis, Domine, sacramentis, subdito corde rogamus et petimus ut intercedentibus beatis apostolis tuis nobis proficiant ad medelam, quae pro illorum gesta sunt passione. Per, etc.
XX. Item alia. — [Col. 0056D] Exstat in eodem Sacram. Gelas. ibidem Omnipotens sempiterne Deus, [Col. 0056C] qui nos eorum multiplici facis celebritate gaudere, quorum nostrae fragilitati patrocinia contulisti: da, quaesumus, ut illorum saepius iterata solemnitas nostrae sit tuitionis augmentum. Per, etc.
Hostias populi tui, Domine, propitius intuere: ut quod nostra fiducia non meretur, 44 per eos quos nobis constituisti praesules, incessabiliter largiaris. Per, etc.
Vere dignum. Qui ut hanc sedem regimen Ecclesiae totius efficeres, et quod haec praedicasset ostenderes ubique servandum, simul in ea et apostolicae principem dignitatis, et magistrum gentium collocasti. Per, etc.
Repleti [Col. 0056D] Desideratur Domine; legitur autem in Missali Rom. haec vox in Missa votiva de angelis, ubi hanc orationem angelis aptatam invenies. benedictione coelesti, suppliciter imploramus ut quae fragili celebramus officio, per beatos [Col. 0056D] apostolos tuos nobis prodesse sentiamus auxilio. Per, etc.
[Col. 0057A] Protector in te sperantium, Deus, respice populum supplicantem, et apostolico interveniente suffragio, perfice miseratus pia desideria singulorum. Per, etc.
XXI. Item alia. —Placatus, quaesumus, Domine, quidquid pro peccatis meremur averte; nec apud te delicta nostra praevaleant, sed misericordia tua semper exorta praevincat. Per, etc.
[Col. 0057C] Exstat in Gelas. lib. II, n. 33, inter preces ad vesperum. Est oratio festi omnium apostolorum, ad quod etiam sequens praefatio refertur. Hoc autem festum infra octavam apostolorum celebratum fuisse constat ex laudato Sacrament. Gelasii n. 35, et de hoc quidem omnium apostolorum festo, ut optime [Col. 0057D] notavit vener. card. Thomasius, in epistola S. Hieronymi ad Chromatium citata a Cassiodorio scribitur: Ut dies varii non videantur dividere quos una dignitas apostolatus in coelesti gloria fecit esse sublimes. Porro haec oratio in Sacrament. Greg. apud Menardum, et in Missali Romano ad festum omnium sanctorum kal. Novemb. traducta fuit. Omnipotens sempiterne Deus, qui nos omnium apostolorum merita sub una tribuisti celebritate venerari, quaesumus ut celerem tuae propitiationis abundantiam multiplicatis intercessoribus largiaris. Per, etc.
[Col. 0057D] Haec collecta jejunii in Missa omnium apostolorum, cui inserta est, aliquando recitata fuit, et fortassis indicat aliquod extraordinarium jejunium, quod vel Leonis aevo in gratiarum actionem post liberatam Romam a Barbaris ipso die S. Petri, ut vidimus in admonitione ad serm. 84, vel alia de causa infra octavam SS. apostolorum Petri et Pauli indictum, cum die omnium apostolorum concurrerit. In Sacramentario autem Gelasii haec oratio describitur in vigilia SS. Petri et Pauli lib. II, n. 29. In Jejunio.
Munera, Domine, tuae glorificationis offerimus, [Col. 0057B] quae tibi pro nostris grata jejuniis, eorum, quaesumus, deprecatio, quorum solemnia celebramus, efficiat. Per, etc.
Vere dignum. Qui in montibus sanctis coelestis Hierusalem fundamenta posuisti, quae duodecim solidata lapidibus apostolorum, chorum Ecclesiae tuae spiritali constructione declarat; ostendens nobis, et in Trinitate quadriformis Evangelii constare mysterium, et in unoquoque Evangeliorum Trinitatis plenitudinem contineri; simulque fragilitati nostrae, per tuam gratiam, fuisse provisos hujus dispensationis magistros, suffragatores, et praesules; ut sacri muneris venerabile sacramentum nihil amplius, nihil minus, nossemus esse quaerendum. Per, etc.
Sanctificati, Domine, salutari mysterio, 45 quaesumus, [Col. 0057C] ut pro nobis eorum non desit oratio, quorum nos donasti patrocinio gubernari. Per, etc.
Praesta populo tuo, Domine, quaesumus, consolationis auxilium; et diuturnis calamitatibus laborantem respirare concede. Da veniam peccatis, et cor ejus ab iniquitate custodi; ut quia humana fragilitas incessabiliter meretur offensam, intervenientibus sanctis tuis, indulgentia lapsis continuata subveniat. Per, etc.
XXII. Item alia. — [Col. 0058C] Aliquam habet affinitatem haec oratio cum ea quae in Missa I primo loco exhibetur. Omnipotens sempiterne Deus, qui hunc diem beatorum apostolorum Petri et Pauli [Col. 0058A] martyrio consecrasti: da Ecclesiam tuam, toto terarum orbe diffusam, eorum sequi pia devotione doctrinam, per quos sumpsit religionis exordium. Per, etc.
[Col. 0058C] Similis fere est oratio Missae V. Praesta, quaesumus, Ecclesiae tuae, Domine, de tantis digne gaudere principibus, et illam perseveranter regulam custodire, qua iidem, inter verum falsumque dissidentes, dilectos ( Forte delectos) tibi greges sacris mysteriis imbuerunt. Per, etc.
P SP F E
XXIII. Item alia. —Apostolorum, Domine, beatorum Petri et Pauli desiderata solemnia recensemus. Praesta, quaesumus, ut eorum supplicatione muniamur, quorum regimur principatu. Per, etc.
Munera tibi, Domine, laetantes offerimus, quae beatorum [Col. 0058B] apostolorum Petri et Pauli Natalitiis [Col. 0058C] Corrupta codicis lectio. Muratorius cum Blanchinio emendandum credidit pro nobis intercedentibus. Magis placeret nobis eorum intercessionibus. nobis intercessionibus, confidimus profutura. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0058D] Duo hujus praefationis characteres omnino congruunt cum serm. 84 S. Leonis, qui in octava quidem SS. Apostolorum Petri et Pauli habitus fuit. Nam et indicatur irruptio qua Roma a Vandalis fuit impetita, ac eorumdem apostolorum festo et patrocinio liberata; simulque neglectus a Romanis ipsorum sanctorum cultus innuitur; quod utrumque apertius in eo sermone explicatur, uti Acamius optime animadvertit pag. 71. Hinc eidem auctori haec praefatio non immerito tribuenda videtur. Qui praevidens quantis nostra civitas laboratura esset incommodis, apostolici roboris in eadem praecipua membra posuisti. Sed, o felix, si tuos praesules, [Col. 0058D] Codex Romana, perperam. Roma, cognosceres, et tantos digne studeres celebrare rectores! Nulli te hostes impeterent, nulla prorsus arma terrerent, si eorum famulata doctrinis veraciter atque [Col. 0058D] Uncis inclusa sunt varians lectio. (veraci fidelique proposito) fideliter eos proposito Christianae sinceritatis ambires; cum tibi sufficienter appareat quae benemeritis 46 dona conferrent, qui tuentur etiam peccatores. Per, etc.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui nostris fatigamur offensis, sacris mysteriis expiemur; et qui [Col. 0058C] merito nostrae iniquitatis affligimur, apostolicis satisfactionibus protegamur. Per, etc.
[Col. 0058D] Exstat in S. cram. Greg. in vesperis Natalis S. Petri. In cod. Greg. Menardi et in Missali Rom. die 25 Julii in festo S. Jacobi apostoli. Mox gubernata est varians lectio. Esto, Domine, plebi tuae sanctificator et custos, ut apostolicis (gubernata) munita praesidiis, et conversatione tibi placeat, et secura deserviat. Per, etc.
XXIV. Item alia. — [Col. 0058D] Apud Gelas. legitur lib. II, n. 31. Largiente te, Domine, beati Petri et Pauli Natalitium nobis lumen effulsit. Concede, quaesumus, ut hodierna gloria passionis, sicut illis magnificentiam tribuit sempiternam, ita nobis perpetuum munimen operetur. Per, etc.
Oblatio tibi, Domine, votiva defertur. Precamur [Col. 0059A] ut pariter ad laudem tui nominis, et apostolicae reverentiam dignitatis, et ad nostrum proveniat sanctificata praesidium. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam beatus Petrus et Paulus apostoli tui, quod in lacrymis seminarunt, in gaudio metere nunc probantur. Et qui euntes ibant et flebant, non morte perterriti, sed ut beatae perciperent plenitudinem passionis, gloriosi sanguinis semina pretiosa mittendo, venientes ecce nunc veniunt in exsultatione totius Ecclesiae, fructum victoriae sempiternae, et praesentibus referentes praemiis et futuris. Per, etc.
XXV. Item alia. —Apostolorum tuorum precibus, Domine, plebis tuae dona sanctifica, etc. [Col. 0059D] Sequitur ut in prima oratione Missae II.
P F E SP
[Col. 0059B] [Col. 0059D] Est in Sacram. Gregor. et in Missali Rom. in Natali SS. Petri et Pauli. Hostias, Domine, quas nomini tuo sacrandas offerimus, apostolica prosequatur oratio, per quam nos expiari tribuis et defendi. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0059D] Affinis est praefatio Missae VI. Tui enim muneris tuaeque virtutis est ut Ecclesia tua in apostolica soliditate fundata, infernarum non vincatur terrore portarum, et in tua veritate 47 consistens, nulla recipiat consortia perfidorum. Per, etc.
Beatorum apostolorum, Domine, quaesumus, intercessione, etc. [Col. 0059D] Habes hanc orationem supra in Missa XVI.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, etc. [Col. 0059D] Ibidem haec quoque oratio sequitur.
XXVI. Item ad sanctum Paulum. —Apostolico, Domine, quaesumus, beatorum Petri et Pauli patrocinio nos tuere, et eosdem quorum tribuisti solemnia celebrare, securos fac nostros semper esse custodes. [Col. 0059C] Per, etc.
Munera supplices, Domine, tuis altaribus adhibemus, quantum de nostro merito formidantes, tantum beati Petri et Pauli, pro quorum solemnibus offeruntur, intercessione confisi. Per, etc.
Vere dignum. Cujus providentia donisque concessum est ut festivitatem nobis annuam beatorum Petri et Pauli triumpho praestet insignem, par mundo venerabile, apostolatus ordine primus et minimus, sed gratia et passione particeps: hic princeps fidei confitendae, ille intelligendae clarus assertor; hic Christum, Filium Dei vivi, pronuntiavit divinitus inspiratus: ille hunc eumdem, Verbum, Sapientiam Dei atque Virtutem, vas factus electionis astruxit; hic Israeliticae delibationis instituens Ecclesiam primitivam, [Col. 0059D] ille magister et doctor gentium vocandarum; sic, dispensatione diversa unam Christi familiam [Col. 0060A] congregantes, [Col. 0059D] Vide quae de hac sententia indicavimus in praefatione huic Sacramentario praemissa, num. 5. tempore licet discreto, recurrens una dies, in aeternum et una corona sociavit. Per, etc.
XXVII. Item alia. —Intende, precamur, Altissime, vota quae reddimus: et tibi placita fieri, eorum precibus pro quorum deferuntur honore concede. Per, etc.
Vere dignum. [Col. 0059D] Eadem est praefatio in Gelasiano lib. II, n. 36, et fere eadem in Gregor. in Natali S. Petri ac in Romano Missali de communi apostolorum. Suppliciter exorantes ut gregem tuum, Pastor aeterne, non deseras, et per beatos apostolos continua protectione custodias, ut iisdem rectoribus dirigatur quos operis tui vicarios contulisti praeesse pastores. Per, etc.
48 XXVIII. Item alia. — [Col. 0059D] Apud Gelas. lib. II, n. 33. Solemnitatis apostolicae multiplicatione gaudentes, clementiam tuam deprecamur, omnipotens Deus, ut tribuas jugiter [Col. 0060B] nos eorum confessione benedici et patrociniis confoveri. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, et apostolorum Natalitia nos tuorum continua devotione venerari, et in suis crebrius honorare principiis. Per, etc.
[Col. 0059D] Exstat in codd. Gregorianis et in Missali Rom. feria 5 ante Dominicam Passionis. Populi tui, Deus, institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle; ut semper et tibi placitus, et tuo munimine sit securus. Per, etc.
[Col. 0060D] Sacram. Gregor. et Missale Rom. hanc eamdem, non sensu, sed verbis aliquantulum diversam orationem exhibent die 7 Octobris in Natali S. Marci papae. Exaudi, Domine, preces nostras, et intervenientibus sanctis tuis, preces nostras placatus admitte. Per, etc.
Suscipe, Domine, propitius oblationes nostras, et tuorum deprecatione sanctorum, pietati tuae perfice benignus acceptas. Per, etc.
Item alia. —Beatorum martyrum tuorum nos, Domine, precibus et intercessione defende; ut qui nostrae conscientiae fiduciam non habemus, placentium tibi meritis protegamur. Per, etc.
Suscipe, quaesumus, Domine, tuorum munera famulorum, quae intercedentibus sanctis tuis, prosint nobis et ad piae devotionis officium, et ad tuae sanctificationis [Col. 0060D] effectum. Per, etc.
[Col. 0060D] In Natali S. Hermetis die 28 Augusti codd. Gregoriani et Missale Rom. hanc orationem praeferunt. Repleti, Domine, benedictione coelesti, sanctorum [Col. 0061A] tuorum concede suffragiis, ut quae humiliter gerimus, salubriter sentiamus. Per, etc.
49 Item alia. — [Col. 0061D] Est in Gregor. Sacramentariis, et in Rom. Missali die 22 Nov. Natali S. Caeciliae. Deus, qui nos sanctorum tuorum et solemnitate laetificas, et imitatione suscitas ad profectum, praesta ut quos veneramur officio, etiam piae conversationis sequamur exemplo, etc.
In jejunio.
I.—Sint tibi, quaesumus, Domine, nostri munera grata jejunii, quia tunc eadem in sanctorum tuorum digna commemoratione deferimus, si et actus illorum pariter subsequamur. Per, etc.
Vere dignum. Quia tu es mirabilis in omnibus sanctis tuis, quos et nominis tui confessione praeclaros et suscepta pro te fecisti passione gloriosos. Unde sicut illi jejunando orandoque certarunt ut hanc possent [Col. 0061B] obtinere victoriam, ita nos potius quae exercuere sectantes, convenientius eorum Natalitia celebramus. Per, etc.
Repleti, Domine, [Col. 0061D] Redundantia fortassis videbuntur verba munificentia gratiae tuae. munificentia gratiae tuae, benedictione copiosa, et pro nostrae servitutis obsequiis, et pro celebritate sanctorum, coelestia dona sumentes, gratias tibi referimus. Per, etc.
Familiam tuam, Domine, supplicantem oculis tuae miserationis intende; ut quae, te inspirante, deposcit, sanctorum martyrum patrocinio consequatur. Per, etc.
II. Item alia. —Protector noster aspice, Deus, et misericordiam tuam humiliter implorantes clementer exaudi. Per, etc.
Ad humilitatis nostrae preces, Domine, placatus intende; nec nos in foveas et diaboli laqueos patiaris [Col. 0061C] incidere, quos tantis sanctorum martyrum praesidiis munire dignaris. Per, etc.
[Col. 0061D] Est in Missali Rom. die 7 Aug. Natali S. Donati martyris. Omnipotens et misericors Deus, qui nos sacramentorum tuorum et participes efficis et ministros, praesta, quaesumus, ut in iisdem proficiamus et fidei consortio, et digno servitio. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos ideo frequentibus sanctorum martyrum festivitatibus benignus exerces, ut ad constantiam fidei et ad perseverantiam pietatis beata commemoratione perducas, pariter nobis in eorum contemplatione constituens et salutiferae confessionis exemplum, et copiosae protectionis auxilium; atque ad spem nostrae per eos promissionis invitans, quorum adhuc latentem gloriam jam tamen etiam in hujus vitae regione manifestas. Per, etc.
[Col. 0061D] 50 [Col. 0061D] In eodem Missali et apud Menardum legitur die 31 Octobr. in vigilia omnium sanctorum. Domine Deus noster, multiplica super nos gratiam tuam, et quorum celebramus gloriosa certamina, tribue subsequi in sancta professione victoriam. Per, etc.
Erudi, Domine, quaesumus, populum tuum spiritalibus instrumentis, et quorum praestas solemnia [Col. 0062A] venerari, fac eorum et consideratione devotum, et defensione securum. Per, etc.
III. Item alia. —Praesta nobis, omnipotens et misericors Deus, ut sanctorum martyrum tuorum copiosa victoria, sicut eis perpetuum dat triumphum, ita nobis continuum praestet auxilium. Per, etc.
Accipe, quaesumus, Domine, munera populi tui pro martyrum festivitate sanctorum; et sincero nos corde fac eorum Natalitiis interesse. Per, etc.
Vere dignum. Quia licet in omnium sanctorum tuorum tu sis, Domine, provectione mirabilis, in his tamen speciale tuum munus agnoscimus, quos et fratres sorte nascendi, et magnifica praestitisti passione germanos; ut simul esset et veneranda [Col. 0062D] Codex hic inserit aliam particulam et, quae hic potius quam ante vocem veneranda abundare videtur. Forte haec Missa est propria SS. septem fratrum S. Felicitatis filiorum, uti diximus annot. 1 (Col. 59, n j ) . gloria genitricis et florentissima proles Ecclesiae. Per, etc.
[Col. 0062B] Coelesti munere satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut haec nos dona martyrum tuorum deprecatione sanctificent. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0062D] Est in Gregor. Menardi, ac in Missali Rom. die 21 Decemb. Natali S. Thomae apostoli. Da nobis, quaesumus, Domine, sanctorum martyrum passionibus gloriari; ut eorum semper et patrociniis confidamus, et fidem congrua devotione sectemur. Per, etc.
Offerimus, Domine, munera tuorum tibi solemnitatibus grata sanctorum, suppliciter exorantes ut quod ad illorum pertinet gloriam, nobis prosit ad veniam. Per, etc.
Vere dignum. Qui sic tribuis, Ecclesiam tuam sanctorum martyrum commemoratione proficere, ut eam semper illorum et festivitate laetifices, et exemplo piae confessionis exerceas, et grata tibi supplicatione [Col. 0062C] tuearis. Per, etc.
Et sanctorum tuorum exsultatione gaudentes, et sacramenti tui perceptione satiati, gratias tibi referimus, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus. Per, etc.
V. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui in sanctis tuis es ubique mirabilis, quaesumus clementiam 51 tuam, ut sicut illis eminentem gloriam contulisti, sic ad consequendas misericordias tuas eorum nos facias precibus adjuvari. Per, etc.
Plebis tuae munera, quaesumus, Domine, propitiatus intende; et quae sanctis mysteriis exsequendis temporaliter nos offerre docuisti, ad aeternam nobis proficere fac salutem. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum pro salute mundi persecutionem [Col. 0062D] sustinuit impiorum, sed fidelibus suis etiam haec dona concessit, ut ejus fierent aut passione aut confessione consortes. Per, etc.
VI. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui inter innumera beneficia, sanctorum tuorum nos solemnitatibus praecipue consolaris, praesta, quaesumus, [Col. 0063A] ut ad coelestis operis instituta, et recordatio beata nos incitet, et oratio justorum digna perducat. Per, etc.
Concede, quaesumus, Domine Deus noster, ut inter adversa quae peccatorum debitis sustinemus, quod fiducia nostra non obtinet, martyrum tuorum nobis intercessio consequatur. Per, etc.
Sanctis intervenientibus, Domine, tibi servitus nostra complaceat, et obsequia munerum fiant praesidia devotorum. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam martyrum beatorum pro confessione nominis tui venerabilis sanguis effusus, [Col. 0063D] Codex hic habet simul et tua, et post pauca, quo perficis, ac omittit ita. Emendavimus ex Missa XXXII de pluribus martyribus descripta mense Aprili, ubi haec praefatio legitur, et solum in fine aliquid immutatum est. sicut tua mirabilia manifestat, qui perficis in infirmitate virtutem, ita nostris studiis dat profectum, et infirmis apud te praestat auxilium. Per, etc.
[Col. 0063B] VII. Item alia. —Aspice, quaesumus, Domine, quae oculis tuae majestatis offerimus, ut tuorum deprecatione sanctorum et tuitionem nobis praebeant et medelam. Per, etc.
Vere dignum. Congaudet namque totum corpus Ecclesiae de sublimium glorificatione membrorum, et quaelibet ejus infirmae portiones 52 ad suam quoque pertinere non ambigunt dignitatem quidquid excellit partium in eadem compage magnarum: quia sicut superioribus ima connexa sunt, ita summa [Col. 0063D] Cod. perperam, debet . . . . . affectum. debent humilibus unitatis effectum. Per, etc.
I.—Omnipotens sempiterne Deus, qui nulli nos [Col. 0063C] inferre mandasti, quod nobis non optamus inferri, praesta, quaesumus, ut nec fingamus aliis, nec aliorum fictionibus illudamur. Per, etc.
Deus, qui humani generis fida societate laetaris, da, quaesumus, ut et nos liberam praebeamus omnibus charitatem, et illi non pro bonis mala reddere moliantur. Per, etc.
Oblatio tibi, Domine, nostra defertur, quae ut tuo sit digna conspectu, te, quaesumus, largiente mentis nostrae sinceritate promatur. Per, etc.
[Col. 0063D] In margine codicis notatur: Culpas relaxare fratri, corripere etiam inquietos non omitti, sicut scriptum est. Haec praefatio cum sequentibus Missis usque ad quintam (uti observavit Muratorius in praefatione c. 3, p. 23) ab aliquo pontifice lucubrata fuit, qui aliquos inimicos passus, ab ipsis adhuc timebat. Respicere autem haec posse ille existimat schisma contra Damasum papam ab Ursicino excitatum anno 367, vel illud Eulalii contra Bonifacium I an. 419. Addit et Bassi exconsulis accusationes an. 433 contra Xystum III conflatas, quas tamen monumentis innixas fatetur, quae dubiae sunt fidei (adjicere poterat) quaeque P. Coustantius spuria demonstrat. [Col. 0064D] Probabilius vero credimus indicari rebellionem a clericis commotam adversus Zosimum, cujus fit mentio in ejus epist. 14, apud eumdem Coustantium scripta an. 418. Confer hujus notas et notitiam epistolarum ejusdem pontificis non exstantium apud laudatum editorem num. 32. De Manichaeis a Leone perstrictis haec Acamius interpretatur. Non assentimur: neque enim ullum hic haeresis aut haereticorum indicium est; neque eos adversus Leonem ullam persecutionem excitasse aut calumnias sparsisse quispiam tradidit. Stylus quidem Zosimum potius quam Leonem hujus praefationis auctorem praefert. Vere dignum. Qui nos spiritalibus erudiens institutis, sic doces illorum jugiter relaxare, qui nobis adversantur, offensas, ut eorum non incidamus insidias, sic dissimulare culpas, ut, sub specie gratiae [Col. 0064A] nocere cupientium, declinemus, in qua student perseverare, malitiam. Tu, etenim, Domine, mittens in medium nos luporum, manere vis simplices similitudine columbarum, et astutos fieri more serpentum; non utique, ut cuiquam noxii simus, sed ut sollicite dolos caveamus alienos. Ita mites ad omnes esse nos [Col. 0064D] Codex inbues. Blanchinius optime correxit jubes; quod si minus placeat, legendum monet imbuis. jubes, ut pariter corripere praecipias inquietos. Longe aliud quippe est contumeliam praeterire, aliud, ne per improvidam benignitatem capiamur intendere: quoniam et tua clementia ea lege nostros resolvit errores, ut nos denuo, ne deteriora subeamus, errare prohibeat, nec sibi quisquam aut non cessum judicet fuisse delictum, aut laesum se fortassis existimet, si facultas eidem potius subtrahatur subsiciva laedendi, cum hoc ipso magnum beneficium talibus conferatur, [Col. 0064B] ut mali esse dediscant vel impossibilitate peccandi. Per, etc.
[Col. 0064D] Invenies hanc orationem in codd. Gregorianis et in Missali Rom. die sabbati ante Dominicam in Albis. Redemptionis nostrae munere vegetati, 53 quaesumus, Domine, ut hoc nobis perpetuae salutis auxilium fides semper vera perficiat. Per, etc.
Salva, quaesumus, Domine, plebem tuam, et benedictionis sanctae super eam effunde clementiam; ut inter conditionis humanae et diabolicae fraudis incursus, indulgentia tua laboranti continuata succurrat. Per, etc.
II. Item alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et, ut nos ab hostibus dignanter eripias, a tibi non placitis prius moribus benignus emunda. Quia sine dubitatione defendes quos tuis perspexeris convenire mandatis. Per, etc.
[Col. 0064C] Deus, qui prudentem sinceramque concordiam tuorum cordibus inesse voluisti, da nobis legitimae dilectionis tenere mensuram; ut qui a justae pacis puritate dissentiunt, in nobis tamen, quod merito debeant lacerare, non habeant. Per, etc.
Praesta nobis, quaesumus, Domine, terrena despicere et amare coelestia, ut per haec sacra quae gerimus, et a transituris desideriis expiari mereamur, et incipiamus inhaerere perpetuis. Per, etc.
[Col. 0064D] In cod. haec marginalis notatio affigitur: Pro dilectione fraterna orandum. Sub finem legendum fortassis, et eos, quos amamus. Vere dignum. Qui sic rationabilem non deseris creaturam, ut et quibus modis placere tibi et qualiter possit impetrare quae poscit, ostendas; praecipiens ut te principaliter toto corde venerantes, consequenter et universos homines, sicut nosmetipsos, [Col. 0065A] tamquam consortes nostri generis, diligamus; tunc circa eos verum probantes affectum, ut quemadmodum nos purgari desideramus a vitiis, ita et eorum quos amamus optemus. Quibus praeceptis duobus totam legem sine difficultate complentes, bona praesentia sumamus et aeterna. Per, etc.
Da nobis, Domine, quaesumus, ambire quae recta sunt, et vitare quae noxia; ut sancta quae capimus non ad judicium nobis, sed proficiant potius ad medelam. Per, etc.
Tuere, Domine, quaesumus, famulos tuos, et a terrenis erroribus expeditos ad virtutum tuarum fac instituta proficere; sicque temporalibus auxiliis foveantur, ut magis gaudeant sempiternis. Per, etc.
III. Item alia. — [Col. 0065D] Codd. Gregoriani habent hanc orationem inter quotidianas, Missale Rom. inter communes contra persecutores Ecclesiae. In illis pro adversantibus, est adversitatibus; in Missali additur et erroribus. In codice Gelasiano habetur lib. III, n. 67, contra judices male agentes. Ecclesiae tuae, Domine, voces [Col. 0065B] placatus admitte, ut destructis adversantibus universis, 54 secura tibi serviat libertate. Per, etc.
Praesta, Domine, quaesumus, ut toto tibi corde subjecti, tumentium voluntatum respuamus afflatus. Per, etc.
Hostias, quaesumus, Domine, nostrae devotionis assume; et per sacrificia gloriosa subditorum tibi corda purifica. Per, etc.
[Col. 0065D] Nota marginalis in codice: Arguit improbos, sed et orat pro eis. Vere dignum. Cujus inspiratione beatus Paulus apostolus Ecclesiae dicens: Providentes bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII, 17) , evidenter ostendit non esse prorsus quo malis actibus vel in hac vita possimus abscondi: dum te non latemus interius, et extrinsecus humanos quoque non vitamus aspectus. Nihil ergo juvat eos qui dedecora [Col. 0065C] sua notasque non cernunt, et quia ipsi se non vident, aestimant nec ab aliis se videri. Cum enim idem clamat Apostolus: Quae secundum faciem sunt, videte (II Cor. X, 7) : quemadmodum se celare posse confidunt, qui, sicut scriptum est, per dulces sermones suos seducentes corda fallacia (Rom. XVI, 18) , et sicut Evangelium ait, Christum in cubile requirentes, palam manifesteque declarant quid et dictis exsequantur et factis. Nec eos fulcit aut munit, quia, ut se valere contendant, volumina divina percurrunt, cum per haec ipsi potius improbos mores suos et profiteantur et damnent, nescientes, [Col. 0065D] Sex voces sequentes, quae in codice rejiciuntur post verbum conveniunt, hic perspicuitatis gratia, monente Blanchinio, Muratorius in sua editione collocavit; quod nos haud immutandum credidimus. jam de poena divini venire judicii, quod traduntur in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt (Rom. I, 28) . Quapropter hujusmodi declinantes actu, et solo miserantes [Col. 0065D] quo debemus affectu; et ideo, etc.
Annue, quaesumus, Domine Deus noster, ut per [Col. 0066A] hoc tuae sapientiae sacramentum circumspecta moderatione vivamus. Per, etc.
[Col. 0065D] Est fere eadem in Romano Missali die 15 Junii Natalitio SS. Viti et Modesti. Da Ecclesiae tuae, Domine, non superbe sapere, sed tibi placita humilitate proficere, ut proterva despiciens et matura quaeque desiderans, exerceat liberam charitatem. Per, etc.
IV. Item alia. —Absolve, Domine, quaesumus, iniquitates nostras, et ut tua dona mereamur percipere, fac nos amare justitiam. Per, etc.
Concede nobis, Domine Deus noster, ut et te tota mente veneremur, et omnes homines rationabili diligamus affectu. Per, etc.
Consecra, quaesumus, Domine, quae de terrenis fructibus nomini tuo dicanda mandasti; ut et gratam tibi nostram facias servitutem, et Sacramentum nobis [Col. 0066B] perpetuae salvationis instituas. Per, etc.
[Col. 0065D] In margine codicis annotatur: Orandum pro iis [Col. 0066D] qui malevoli sunt. Vere dignum. Qui fideles tuos mutua faciens lege concordes, veram pacem tali 55 foedere nexisti, ut nec alteri quisquam moliretur infligere quod sibi nollet inferri; et bona quae suis utilitatibus tribui cuperet a consorte naturae, haec eidem ipse quoque praestaret: quatenus dum per alterutram pietatem se reperiunt communes in singulis, semetipsam [Col. 0066D] Cod. inserit fieret, quod verbum est varians lectio verbi esset, et melius expungendum fuit. diligens, esset mens una cunctorum. Per, etc.
Satiati participatione coelesti, et gratias tibi referimus, Domine Deus noster, et ut nobis sit perpetua, deprecamur. Per, etc.
Beneficiis tuis, Domine, quaesumus, populus fidelis semper exsultet, ut te instruente dispositus et conversatione tibi placeat, et quae votis expetit salubriter [Col. 0066C] assequatur. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0066D] Hanc orationem habent Sacramentaria Gelas. et Gregor. sub titulo: In contentione. Magnam hujus partem exhibet Missale Rom. in orationibus communibus ad postulandam humilitatem. Omnipotens sempiterne Deus, qui superbis resistis, et gratiam praestas humilibus, tribue, quaesumus, ut non indignationem tuam provocemus elati, sed propitiationis tuae capiamus dona subjecti. Per, etc.
[Col. 0066D] Notatio marginalis in ms., Contra lacerantes vel adulantes. Majestatem tuam supplices exoramus [Col. 0066D] Sequentia usque ad amare leguntur in codd. Gregorianis et Gelasii, in Missa contra obloquentes. ut nec terreri nos lacerationibus patiaris injustis, nec captiosis adulationibus implicari; sed potius amare concedas, qui veraciter arguunt quam qui fallaciter blandiuntur. Per, etc.
[Col. 0066D] Nota marginalis in ms., Pro duplici corde. Offerimus tibi, Domine, munus quod sicut duplici sumentes corde condemnat, ita sincera capientes mente justificat. Per, etc.
[Col. 0066D] Alia marginalis notatio: Orandum pro persequentibus. Vere dignum. Qui nos sic pietate pariter atque [Col. 0066D] justitia vis esse perfectos, ut et cautelae nostrae non desit socianda benignitas, et indiscreta non subripiat [Col. 0067A] facilitas charitati. Praecipis enim ut pro nostris oremus inimicis, pro calumniantibus supplicemus, nec desinamus misericordiam tuam persequentibus impetrare; non utique ut in iisdem nequitiis perseverent, quia hoc imprecari est potius quam salutaria postulare; sed ut ab his iniquitatibus expediti, ad modesta sese sanaque convertant. Cum enim, docente te, Domine, probos mores nobis optare debeamus, tunc proximos nostros, sicuti nosmetipsos, vere diligimus, si eis quae nos habere cupimus expetamus. Per, etc.
Recreati, Domine, sacri muneris gustu, quaesumus, non inde sumentibus nobis vertatur ad poenam, sed fideliter libantibus prosit ad veniam. Per, etc.
56 Tua, Domine, protectione confidens, benedictionem [Col. 0067B] suppliciter imploratam devota tibi familia consequatur; ut tuo secura munimine, nec temporalibus destituatur auxiliis, et bonis aptetur aeternis. Per, etc.
VI. Item alia. — [Col. 0067D] Sub rubrica Orationum tempore belli legitur haec oratio in codd. Gregor. Muratorii. Omnipotens et misericors Deus, a bellorum nos, quaesumus, turbine fac quietos: quia bona nobis cuncta praestabis, si pacem dederis et mentis et corporis. Per, etc.
[Col. 0067D] Est in Missali Rom. inter communes contra persecutores et male agentes. Protector noster, aspice, Deus, et ab hostium nos defende formidine; ut omni perturbatione submota, liberis tibi mentibus serviamus. Per, etc.
Suscipe, Domine, munera familiae tuae; quibus et nostris, quaesumus, sis placatus erroribus, et sanctificationem tuae nobis redemptionis opereris. Per, etc.
[Col. 0067C] [Col. 0067D] Notam hanc marginalem codex affigit: Pro peccatis hostes infestari certissimum; unde enixius supplicandum Deo. Vere dignum. Agnoscimus enim, Domine Deus noster, agnoscimus, sicut prophetica dudum voce testatus es, ad peccantium merita pertinere ut servorum tuorum labore quaesita [Col. 0067D] Cum stylus hujus praefationis Leoninus videatur, direptio Romanae urbis et agrorum depopulatio sub Leone Magno a Vandalis peracta an. 453 hic indicatur potius quam quae Innocentio I pontifice contigit an. 410. sub conspectu nostro manibus diripiantur alienis; et quae desudantibus famulis nasci tribuis, ab hostibus patiaris absumi. Totoque corde prostrati supplices exoramus ut praeteritorum concedas veniam delictorum, et ab omni mortalitatis incursu continuata miseratione nos protegas. Quia tunc defensionem tuam non diffidimus adfuturam, cum a nobis quibus offendimus dignanter expuleris. Per, etc.
Sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi refectione vegetati, supplices te rogamus, Deus, ut hoc remedio singulari, et ab omnium [Col. 0067D] peccatorum nos contagione purifices, et a periculorum munias incursione cunctorum. Per, etc.
[Col. 0068A] Miserere, Domine, deprecantis Ecclesiae, [Col. 0067D] Codex, et inclinantium. Blanchinii emendationem a Muratorio receptam retinuimus, ex quo etiam dein addita vox rerum. et ad inclinantes tibi sua corda propitiatus intende, ut quos divinarum rerum sinis esse participes, nec peccatis fieri permittas obnoxios, nec opprimi patiaris adversis. Per, etc.
VII. Item alia. — [Col. 0068D] Est in Romano Missali fer. 3 post Dominicam quartam Quadragesimae. Miserere, Domine, populi tui, et continuis tribulationibus laborantem propitius respirare concede. Per, etc.
57 [Col. 0068D] Haec oratio legitur in Sacram. Greg. inter orationes quotidianas. Vox clamantis Ecclesiae ad aures, quaesumus, Domine, tuae pietatis ascendat; ut percepta venia peccatorum, te fiat operante devota, te protegente secura. Per, etc.
Nomini tuo, Domine, munera, quaesumus, dicata sanctifica, ut et sacramentum nobis aeternae vitae praebeant et profectum. Per, etc.
[Col. 0068B] [Col. 0068D] Marginalis nota codicis: In periculis vel prosperitate gratias referendas Deo. Vere dignum. Inter quaelibet enim mundi pericula sola est a te non recessisse prosperitas, cum in tua misericordia confidentes nulla adversa percellant, sed potius exerceant ad salutem. Per, etc.
[Col. 0068D] In Sacram. codd. Gregor. apud Muratorium legitur Dominica XIII Pentecostes, apud Menardum Dominica XIV, in Missali Rom. Dominica XII. Vivificet nos, quaesumus, Domine, participatio tui sancta mysterii, et pariter nobis expiationem tribuat et munimen. Per, etc.
Auxiliare, Domine, plebi tuae, et toto tibi corde subjectae praesta conversationis effectum: quia bonis omnibus hanc replebis, si tibi placere perfeceris. Per, etc.
VIII. Item alia. — [Col. 0068D] Sic incipit collecta pro peccatis in mss. Gregor. Muratorii, et progreditur usque ad et eos, ac stylum subinde mutat. Ab omnibus nos, quaesumus, Domine, peccatis propitiatus absolve, et eos qui nos impugnare nituntur expugna. Per, etc.
Comprime, Domine, quaesumus, [Col. 0068D] Pro os in cod. perperam Deus. os iniqua loquentium, [Col. 0068C] et eos qui nos moliuntur insimulare confuta. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut per haec coelestis vitae commercia, declinantes laqueos falsitatum, ad veritatem tuam, concessa nobis divinitus via et tramite, dirigamur. Per, etc.
[Col. 0068D] In margine ms., Pro lacerantibus orandum Vere dignum. Qui famulos tuos informare dignaris, ut non tam nos exagitet inepta laceratio superborum, quam potius moveat miseratio lacerantum. Quoniam, sicut nos convenit praecavere ne veraciter impetamur, sic eorum qui a veritate sunt devii, flere debemus interitum, quaesumus ut vel illis correctionem suppliciter exorando subvenire possimus, vel nobis fructum pietatis acquirere. Per, etc.
Quos refecisti, Domine, coelesti mysterio, propriis [Col. 0068D] alienisque propitius absolve delictis; ut divino munere purificatis mentibus perfruamur. Per, etc.
[Col. 0069A] [Col. 0069D] Exstat in Sacram. Greg. Muratorii inter preces quotidianas tom. II, p. 256. Porrige dexteram, quaesumus, Domine, plebi tuam misericordiam postulanti, per quam et errores declinet humanos, et solatia vitae mortalis accipiat, et sempiterna gaudia comprehendat. Per, etc.
58 IX. Item alia. —Libera nos, Domine, quaesumus, a nostrorum debitis peccatorum, atque ut nos a malis omnibus propitiatus eripias, iniquitates nostras, quibus juste [Col. 0069D] Sic codex, et recte, cum ad mala referatur. retribuuntur, absolve. Per, etc.
[Col. 0069D] Est in Gelasiano lib. III, n. 58. Contere, quaesumus, Domine, hostes populi tui, et delicta nostra, quorum merito nobis dominantur, emunda; ut, cum tibi placitam puritatem mentibus nostris infuderis, largiaris et pacem. Per, etc.
Accipe, Domine, quaesumus, sacrificium singulare, quod majestati tuae semper et redditur et debetur. Per, etc.
[Col. 0069B] Sit nomini tuo, Domine, hoc sacrificium, cum exhibetur, acceptum, ut efficiatur jugiter exigendum. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos castigando sanas et refovendo benignus erudis, dum mavis salvos esse correptos, quam perire neglectos. Per, etc.
Supplices te rogamus, Domine Deus noster, ut qui percepimus coelestis mensae substantiam, ad vitam [Col. 0069D] Cod., pertineamus, male. Blanchinii emendatio placuit. pertingamus aeternam. Per, etc.
Tui sunt, Domine, populi, qui ministerium nostrae vocis exspectant. Quaesumus clementiam tuam ut salutaria ejus poscentibus, quidquid fiducia non habet deprecantis, gratia tua, quae bonorum nostrorum non indiget, largiatur. Per, etc.
X. Item alia. —Adesto, Domine, supplicibus tuis, [Col. 0069C] et sperantes in tua misericordia coelesti protege benignus auxilio. Per, etc.
Respice, Domine, quaesumus, pietatis tuae subsidium postulantes. Da indulgentiam reis, ut nobis subvenias propitiatus afflictis. Per, etc.
[Col. 0069D] Ita Sacram. Greg. et Missale Rom. feria 3 post Dominicam II Quadragesimae. Sanctificationem tuam nobis, Domine, his mysteriis placatus operare, quae nos et a terrenis purget vitiis, et ad coelestia dona perducat. Per, etc.
[Col. 0070D] In margine codicis: De justitia Vere dignum. Qui nostras mentes expiando justificas, et immortalitatis efficis justificando capaces. Per, etc.
Repleamur, Domine, gratia muneris sacri, et quae gustu corporeo dulci veneratione contingimus, dulciora mentibus sentiamus. Per, etc.
Familiae tuae, Domine, preces miseratus 59 intende, [Col. 0069D] et toto tibi corde subjectam prosequere, sustenta, circumtege; ut quae te gubernatore confidit, et nullis implicetur malis, et bonis omnibus expleatur. Per, etc.
XI. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, cujus viae misericordia est semper et veritas, praesta, [Col. 0070A] quaesumus, ut qui a tua clementia confovemur, crescamus etiam religionis augmento. Per, etc.
Da nobis, quaesumus, Domine, tua digne tractare mysteria, ut et miserationibus tuis congrua respondeamus obsequia, et fiducialius speranda poscamus. Per, etc.
[Col. 0070D] Nota marginalis in cod.: Dum prosperitas redundat, eruditio superna quaeratur. Vere dignum. Pietatem tuam votis omnibus expetentes, ut humanarum rerum prosperitate percepta, terrenis eatenus consolationibus gratulemur, ne gaudia quaerere superna cessemus, sed quidquid laetitiae temporali impenditur, eruditioni proficiat sempiternae. Per, etc.
Quaesumus, Domine, Deus noster, quos sacramentis reficis, sustenta praesidiis, et quos beneficiis temporalibus refoves, pasce [Col. 0070D] Divinis est varians lectio. (divinis) perpetuis. Per, etc.
[Col. 0070B] Ecclesiam tuam, Domine, perpeti miseratione prosequere, ut inter saeculi turbines constituta, et praesenti jucunditate respiret, et aeternae beatitudinis percipiat claritatem. Per, etc.
XII. Item alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et apostolicis intercessionibus confidentes, nec minis adversantium, nec ullo perturbemur incursu. Per, etc.
Auxiliare, Domine, temporibus nostris, ut tua nos ubique dextera protegente, et religionis integritas, et Romani nominis securitas reparata consistat. Per, etc
Supplices quaesumus, Domine, ut munus trepida servitute propositum, non de nostris meritis aestimetur, sed quod a te institutum est, offerentium tua [Col. 0070C] sanctificetur dignatione praesentum. Per, etc.
[Col. 0070D] In margine codicis: Admonet, ad supplicandum nos esse promptiores. Vere dignum. Cujus nobis etiam ipsa medetur austeritas, dum peccandi coercet affectum, dum ad supplicandum tibi mens humana fit promptior, dum gratior redit post adversa tranquillitas, et inter haec, probata fides eruditur ad praemium. Per, etc.
Libera nos ab omni malo, propitiusque concede ut, quae nobis poscimus relaxari, ipsi quoque proximis remittamus. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut quod nobis ad immortalitatis pignus esse voluisti, 60 ad salutis aeternae tribuas provenire suffragium. Per, etc.
[Col. 0070D] Invenitur in Sacram. Greg. et in Missali Rom. fer. 4 Cinerum. Inclinantes se, Domine, majestati tuae propitiatus intende, ut qui divino munere sunt refecti, coelestibus semper muniantur auxiliis. Per, etc.
[Col. 0070D] XIII. Item alia. —Da nobis, quaesumus, Domine Deus noster, in tua semper devotione gaudere, quia perpetua est et plena felicitas, si bonorum omnium jugiter serviamus auctori. Per, etc.
Quaesumus, omnipotens Deus, ne ad dissimulationem tui cultus prospera nobis collata succedant, sed [Col. 0069D] [Col. 0069D] This note appears at the foot of column 69, but the callout letter (d) has not been printed in the text. Nota marginalis in codice: Post infirmitatem. [Col. 0071A] ad gratiarum actionem, tibi propensius exhibendam, potius nos semper accendant. Per, etc.
[Col. 0071D] Hanc habent idem Sacram. Greg. et Missale fer. 3 post Dominicam Passionis. Hostias tibi, Domine, deferimus immolandas, qui temporali consolatione significas, ut promissa non desperemus aeterna. Per, etc.
[Col. 0071D] In margine cod., Inspiratione Dei gratiae referuntur. Vere dignum. Quoniam sicut tua clementia non solum beneficia praestat immeritis, sed affectum quoque nobis, quo gratias referamus, inspirat, ita nos convenit laudes tuas, quia non possumus competenter explere, saltem sine cessatione depromere; ut quas numquam sufficienter exsolvimus, numquam reddere desinamus. Per, etc.
Observationis annuae celebritate gratulantes, ut eorum quorum actionibus inhaeremus, plenis effectibus gaudeamus. Per, etc.
[Col. 0071B] Ecclesia tua, Domine, coelesti gratia repleatur et crescat; atque ab omnibus vitiis expiata percipiat sempiternae redemptionis augmentum; ut quod in membris suis copiosa temporum prorogatione veneratur, spiritalium capiat largitate donorum. Per, etc.
XIV. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, mentes nostras, quaesumus, ad opera tibi placitura converte, ut correptio tua non sit negligentibus major causa poenarum, sed fiat eruditio paterna correctis. Per, etc.
Deus, qui sacra legis omnia constituta, in tua et proximi dilectione posuisti, da nobis horum propitius efficientiam mandatorum, quia impossibile esse sibi nullus excusat, quod tanta brevitate concluditur, tanta aequitate praecipitur. Per, etc.
[Col. 0071C] Omnipotens sempiterne Deus, qui offerenda tuo nomini tribuis, et oblata devotioni nostrae servitutis ascribis, quaesumus clementiam tuam ut, quod praestas unde sit meritum, proficere nobis largiaris ad praemium. Per, etc.
61 [Col. 0071D] Nota marginalis: Coercet insolentes. Vere dignum. Qui mutabilitatem nostram ad incommutabilia ita justus et benignus erudis, ut nec fragilitatem destituas, et coerceas insolentes; quo pariter instituti pia conversatione et coelestibus sacramentis, sic bonis praetereuntibus nunc utimur, ut jam possimus inhaerere perpetuis. Per, etc.
Exaudi, Deus, orationem nostram; et tua sancta, quae sumpsimus, non ad judicium nobis provenire patiaris, sed ad remedium propitiationis immensae. Per, etc.
[Col. 0071D] Placidus aspice, Domine, plebem tuam, et quam doni tui facis esse consortem, a malis omnibus corporis et mentis emunda; ut noxia perturbatione cessante, liberum tibi semper exhibeant famulatum. Per, etc.
XV. Item alia. —Concede nobis, Domine, quaesumus, gratiam tuam, per quam boni esse possimus, [Col. 0072A] et praesta, [Col. 0071D] Quaesumus, antea praemissum, hic superflue reperitur in ms. ut eamdem studiis competentibus exsequamur. Per, etc.
Deus, quem injustitia nostra incessanter offendit, da nobis rectae conversationis effectum, per quem consequamur et veniam. Per, etc.
Oblatio nos, Domine, quaesumus, sacranda purificet, ac sui ministerio pariter et participatione dignos efficiat. Per, etc.
[Col. 0071D] In margine codicis: Pro vitiis quibus subjacemus orandus Deus. Vere dignum. Qui curam nostri ea ratione moderaris, ut proventus exterior de internorum qualitate procedat. Nullis quippe forinsecus miseriis affligemur, si vitia frenemus animorum; nec visibili dedecori subjacebit, qui foedis cupiditatibus obviarit; nulla inquietudo praevalebit extrinsecus, si agamus corde sincero; nullis subdemur hostibus, si pacem [Col. 0072B] teneamus internam. Ita sicut a nemine magis quam a nobis laedimur, sic noxia cuncta succumbent, si nosmetipsos ante [Col. 0072D] Ita codex. Apud Muratorium vincemus ex emendatione a Blanchinio indicata, quae tamen necessaria non videtur. vincamus. Per, etc.
Tribuat nobis, Domine, quaesumus, sanitatem mentis et corporis sacramenti tui medicina coelestis; ut hujus operatione vegetati tam praesentia quam aeterna subsidia capiamus. Per, etc.
Consequatur, Domine, quaesumus, tuae benedictionis auxilium, quod supplex poscit Ecclesia; percipiat indulgentiam; boni operis instruatur; temporalium necessitatum consolatione respiret; ad gaudia sempiterna perveniat, et assumat aeterna. Per, etc.
62 XVI. Item alia. —Adjuva nos, Deus salutaris noster, et quibus supplicandi tibi praestas affectum, tribue tuae propitiationis effectum. Per, etc.
[Col. 0072C] Mysteria tua, Domine, debitis servitutis exsequentes, supplices te rogamus ut quod ad honorem tuae majestatis offerimus, nobis proficiat ad salutem. Per, etc.
[Col. 0072D] Nota margin. in cod.: Non confidere in divitiis, nisi in Dei gratia tantum, suadet. Vere dignum. Cujus et propitiationis exordium principaliter inde sentimus, cum tuorum sensibus dignanter infundis totis tibi mentibus supplicare, nec humanis opibus, sed tua virtute confidere; et indeficientem gratiam comprobamus, cum nos vel in hac devotione tribuis permanere, vel de perceptis bene ficiis, non in nobis, sed in tuo nomine gloriari. Per, etc.
Satiati munere salutari, tuam, Domine, misericordiam deprecamur, hoc eodem sacramento quo nos temporaliter vegetas, efficias perpetuae vitae participes. Per, etc.
Auxiliare, Domine, famulis tuis, et in tua pietate [Col. 0072D] fidentibus jugiter esto propitius; ut et praesentia pericula, te protegente, declinent, et futura gaudia, te largiente, percipiant. Per, etc.
XVII. Item alia. — [Col. 0072D] Occurrit haec oratio in codd. Gregor. et in Missali Rom. feria 5 ante Dominicam I Quadragesimae. In laudatis autem codd. repetitur inter orationes pro peccatis. Parce, Domine, parce populo tuo, ut dignis flagellationibus castigatus, in tua miseratione respiret. Per, etc.
Exaudi, Domine, plebem tuam, et quod non habent [Col. 0073A] merita supplicantum, tua nos semper gratia praeveniens largiatur. Per, etc.
Altaribus tuis, Domine, munera nostrae servitutis inferimus, quae placatus [Col. 0073D] Cod. accipiens, et infra, efficiat. accipias, et acceptum tibi nostrum, quaesumus, famulatum, et sacramentum nostrae redemptionis efficiant. Per, etc.
Vere dignum. A tua enim numquam est laude cessandum, quae et inter angustias necessarium praestat auxilium, et in prosperitate gratiarum tibi referens actionem, quanto nos memores facit esse beneficii, tanto nobis tua magis dona conciliat. Per, etc.
[Col. 0073D] Missale Rom. hanc orationem exhibet in Dominica XXIII post Pentecosten, et in communibus orationibus, contra persecutores Ecclesiae. Quaesumus, Domine Deus noster, ut quos divina tribuis participatione gaudere, humanis non sinas subjacere periculis. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, populi fidelis institutor [Col. 0073B] et rector, in familia sacramento tui nominis acquisita, gratiae tuae dona custodi; ut bona quae te auctore percepit, 63 te protegente serventur ( [Col. 0073D] Adverbium aliter textui insertum in codice, variantem innuit. Aliter, te largiente copiosius augeantur). Per, etc.
XVIII. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, da nobis voluntatem tuam fideli mente retinere, et pia conversatione depromere; ut Ecclesia tua a profanis vanitatibus expiata, non aliud profiteatur verbis, aliud exerceat actione. Per, etc.
Exaudi nos, Domine Deus noster, et a pravitatibus mundi tuorum discerne corda fidelium, ut qui Dominum sua voce pronuntiant, in diabolicam non recidant servitutem. Per, etc.
Ut tibi grata sint, Domine, munera populi tui, ab omni, quaesumus, nos contagio pervecsitatis emunda, [Col. 0073C] nec falsis gaudiis inhaerere patiaris, [Col. 0073D] Sic codex. Muratorius, quibus. quos ad veritatis tuae praemia venire promittis. Per, etc.
Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam a diabolica simulatione vis esse purgatam, atque ut a fictis sincera discernas, ex operum qualitate fructus intelligi praecipis voluntatum; ad te pertinere non reputans, quos vel dissimulare quae tua sunt, vel his contraria perspexeris operari. Unde benedicimus te, Domine, teque debita servitute laudamus. Per, etc.
Adesto nobis, omnipotens et misericors Deus, et sacramenta quae sumpsimus, nec nostris excessibus, nec alienis permittas violari peccatis. Per, etc.
Gregem tuum, Pastor bone, placatus intende, et oves quas pretioso sanguine redemisti, diabolica non sinas incursione lacerari. Per, etc.
[Col. 0073D] XIX. Item alia. — [Col. 0073D] Affinis est oratio codd. Gregor. Muratorii in precibus matutinalibus, apud Menardum vero inter orationes quotidianas. Suscipe, quaesumus, Domine, preces nostras, et clamantium ad te pia vota propitius intuere. Per, etc.
[Col. 0074A] [Col. 0073D] Hanc referunt iidem codd. in orationibus pro peccatis. Exaudi, Domine, quaesumus, gemitum populi tui, nec plus apud te valeat offensio delinquentium quam miseratio tua, semper indulta fletibus supplicantium. Per, etc.
Sacrificium tibi, Domine, celebrandum placatus intende; quod et nos a vitiis nostrae 64 conditionis emundet, et tuo nomini reddat acceptos. Per, etc.
[Col. 0073D] Nota marginalis in cod.: Ideo tardius impetratur, ut perseveret oratio postulantis. Vere dignum. Qui ideo differs vota poscentium, ut in ipsa quoque deprecationis diuturnitate proficiant; et tardius postulata praestando, fidelium tuorum mentibus praestare cognosceris devotionis augmentum. Per, etc.
Majestatem tuam suppliciter deprecamur, ut sicut nos corporis et sanguinis sacrosancti pascis alimento, ita divinae naturae facias esse consortes. Per, etc.
[Col. 0074B] Coelestibus, Domine, quaesumus, praesidiis muniantur, qui in tua protectione confidentes, in te solo Praesule gloriantes, tuo semper foveantur auxilio. Per, etc.
XX. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et celeri nos propitiatione laetifica. Per, etc.
[Col. 0074D] Codd. Gregor. Muratorii hanc orationem exhibent in precibus matutinalibus seu vespertinalibus. Intende, Domine, quaesumus, supplices tuos; et pariter nobis indulgentiam tribue benignus et gaudium. Per, etc.
[Col. 0074D] Est in iisdem mss. in Missa de quotidianis diebus. Hostias, Domine, suscipe placatus oblatas, quas sanctificando, nobis, quaesumus, efficias salutares. Per, etc.
[Col. 0074D] Notatio marginalis: De falsis fratribus. Haec praefatio Leonina videtur, in qua quorumdam falsorum fratrum corrupti mores describuntur. Quinam vero hi fuerint divinare nolumus. Vere dignum. Qui coelestibus disciplinis ex omni parte nos instruens, qualiter a fidelibus tuis falsos fratres discerneremus [Col. 0074D] Ostendens abundat ex varianti lectione, nisi mavis legere ostendis, et infra, pronuntians, uti Blanchinius monuit. ostendens, Unigeniti tui voce pronuntias: Ex fructibus eorum cognoscetis eos [Col. 0074C] (Matth. VII, 20) . De his sunt enim inflati sensu carnis suae, et non tenentes caput. De his sunt qui terrena sapientes, ita deprecantium te verba [Col. 0074D] Nota marg., De fastidiosis; et post nonnulla, De subdolis. fastidiunt, quia animales atque carnales, quae sunt spiritus Dei, stulta mente non capiunt. De his sunt reprobi circa fidem, qui nescientes quae loquantur, neque de quibus affirment, saepe subvertere conati sunt et conantur. De his sunt subdoli operarii, qui introeunt explorare Ecclesiae libertatem, quam habet in Christo, ut eam secum in turpem redigant servitutem. De his sunt qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas, oneratas peccatis; non solum [Col. 0074D] Alia marginalis notatio in codice: Devoratoros viduarum et maritarum. viduarum facultates, sed devorantes etiam maritarum. Isti jam nec justos appetunt se videri, nec saltem deforis sunt, vel dealbati, vel loti, sed palam, pudore calcato, de pravis [Col. 0074D] conversationibus suis etiam gloriantur, et domi forisque spurcitiam contrahentes, non tam 65 referti sunt ossibus mortuorum, quam magis ipsi sunt mortui. [Col. 0075A] Quibus evangelica sententia convenienter exclamat: Si lumen quod in te est tenebrae sunt, ipsae tenebrae quantae sunt (Matth. VI, 23) ? Nam cum in his quae videntur obscura sint, et malae famae nigra dedecore, satis evidenter apparet haec eos in occulto gerere, quae etiam turpe sit dicere. Isti non solum ad tuam gratiam venientes sui foeditate deterrent, sed etiam intrinsecus [Col. 0075D] Alia nota margin. in cod.: Subversores fratrum. Cavendum ab eis. fratribus constitutis, pro quibus Christus est mortuus, offendiculum suae perversitatis opponunt. Tales cavere nos jubes, per Apostolum tuum dicens: Separate vos ab omni fratre inordinate ambulante (II Thess. III, 6) . Et ea nos praecipis operari, quae videntes cuncti vere fideles tui, te coelestem Patrem collaudent atque magnificent; a quo rationabilis conscientiae bonaeque famae donum omne perfectum optimumque [Col. 0075B] descendit. Per, etc.
[Col. 0075D] In Sacram. Gelasiano legitur fer. 7 post Dominicam tertiam Quadragesimae; in codd. autem Gregor. Muratorii ac in Missali Rom. fer. 5. post Dominicam Passionis. Quod ore sumpsimus, Domine, quaesumus, mente capiamus, et de munere temporali fiat nobis remedium sempiternum. Per, etc.
Famulos et famulas, Domine, quaesumus, intuere, quibus in te sperare donasti; ac pariter eis, et quae tibi placeant postulare, et [Col. 0075D] Forte legendum propitius. potius postulata concede. Per, etc.
XXI. Item alia. — [Col. 0075D] Inter preces matutinales hanc praeferunt codd. Gregor. Muratorii usque ad verbum expugna. Concede nobis, Domine, veniam delictorum, et eos qui nos impugnare moliuntur expugna; quia sub tuo munimine constitutis nulla diaboli nocebit obreptio. Per, etc.
Protector in te sperantium, Deus, exaudi preces nostras, et miserere nostri; ut corpore et mente vegetati tuis semper inhaereamus officiis. Per, etc.
[Col. 0075C] Supplices te rogamus, Deus, ut munera quae deferimus, et devotionis gratiam nobis conferant, et salutem. Per, etc.
[Col. 0075D] In marg., Recte agendum. Vere dignum. Quia Ecclesiae tuae filios sicut erudire non cessas, ita non desinis adjuvare, ut recte facienda cognoscant, et possibilitatem capiant exsequendi. Per, etc.
Sumentes dona coelestia, gratias tibi referimus, sancte Pater, omnipotens, aeterne Deus. Per, etc.
Protege, Domine, fideles tuos, et quos spiritali cibo vivificare dignatus es, perpetua salvatione comitare. Per, etc.
66 XXII. Item alia. —Auge fidem tuam, Domine, quaesumus, miseratus in nobis; quia pietatis tuae subsidia non negabis, quibus in te credendi contuleris [Col. 0075D] firmitatem. Per, etc.
Da nobis, Domine, quaesumus, in te tota mente confidere; quoniam sicut superbis in sua virtute praesumentibus [Col. 0076A] semper obsistis, ita non deseris in tua misericordia gloriantes. Per, etc.
Munera, Domine, quaesumus, offerentes, ut et ab omnibus mundare peccatis, et a cunctis nos protegere digneris adversis. Per, etc.
[Col. 0075D] Notatur in margine codicis: In operibus Dei gratias agendum. Vere dignum. Quia cum omne opus bonum a te inchoari constet, et perfici hanc ipsam quam nobis tribuis perseverantiam supplicandi, certi sumus impetrare nos posse, quae poscimus. Per, etc.
[Col. 0075D] Est in Missali Rom. Dominici V post Pascha, et [Col. 0076D] in vigilia Ascensionis. Tribue nobis, Domine, coelestis mensae virtute satiatis, et desiderare quae recta sunt, et desiderata percipere. Per, etc.
Tu esto, quaesumus, Domine, populi tui munimen et custos; tu vitae praesentis sustentator et rector; tu collator aeternae. Per, etc.
[Col. 0076B] XXIII. Item alia. —Tuere, Domine, quaesumus nos famulos tuos, ut a peccatis omnibus abstinentes, prompta tibi voluntate famulemur. Per, etc.
Grata tibi sit, quaesumus, Domine, tuae plebis oblatio, per quam et sanctificationem referat, et quae pie precatur obtineat. Per, etc.
[Col. 0076D] Nota marg.: Humilibus adesse Deum in cunctis operibus eorum. Vere dignum. Quia fragilitatem nostram miseratus intendens, et mentem nobis tribuis supplicandi, et tua supplicibus dona largiris. Per, etc.
[Col. 0076D] Legitur Dominica Passionis tum in Sacram. Gregor., tum in Missali Rom. Adesto nobis, Domine Deus noster, et quos tuis mysteriis recreasti, perpetuis defende praesidiis. Per, etc.
Familiam tuam, Domine, benignus illustra, et benedictionis tuae largitate confirma; ut te in omnibus ducem, te mereatur habere custodem. Per, etc.
XXIV. Item alia. —Omnipotens et misericors [Col. 0076C] Deus, ad cujus beatitudinem sempiternam, non fragilitate carnis, sed alacritate mentis ascenditur, fac 67 nos atria supernae civitatis et te inspirante semper ambire, et tua indulgentia fidenter intrare. Per, etc.
Deus, qui cum muneribus nullis indigeas, ipse nobis munera cuncta largiris, accipe propitius quae de tuis donis tibi nos offerre voluisti; non solum nostrae reputans devotioni quae tua sunt, sed etiam per haec nos ad coelestia regna perducens. Per, etc.
P S F E
Gratias tibi, Domine, laudesque persolvimus, qui nos corporis et sanguinis dilectissimi Filii tui Domini nostri communione vegetasti; misericordiam tuam suppliciter exorantes, [Col. 0076D] Sequentia inserta sunt orationi post communionem communem pro vivis et defunctis, quae item legitur in Missis Quadragesimae. ut hoc tuum, Domine, sacramentum non sit nobis reatus ad poenam, sed [Col. 0076D] fiat intercessio salutaris ad veniam.
XXV. Item alia. —Protege, quaesumus, Domine, [Col. 0076D] Ex hoc et similibus locis, in quibus Romani rectores, vel principes plurali numero appellantur, non nemo collegit hoc Sacramentarium compactum fuisse eo tempore quo duo imperatores regnabant, alter in Oriente, alter in Occidente. Sed quam haec ratio sit [Col. 0077C] imbecillis, ex eo patet quod eaedem formulae leguntur etiam in nonnullis orationibus Sacramentarii Gelasiani libro III. Etenim num. 59 orat. 3, Romani imperii propitiare principibus; n. 6 orat. 2, Propitius Romani nominis esto principibus, et in secreta: Romani imperii defende rectores, et n. 61 orat. 1, Romani [Col. 0077D] imperii adesto rectoribus, etc. Hae quidem orationes lucubrari potuerunt sub duobus imperatoribus; at in Sacramentarium referri potuisse etiam post sublatum ultimum Occidentis imperatorem, demonstrat Sacramentarium Gelasii, quo pontifice unus imperator in Oriente dominabatur. Romani nominis ubique rectores, ut his tua virtute [Col. 0077A] vincentibus, pax populi tui secura proveniat. Per, etc.
[Col. 0077D] Inter orationes quotidianas postrema est in codd. Gregor. Muratorii. Praetende nobis, Domine, misericordiam tuam, ut quae votis expetimus, conversatione tibi placita consequamur. Per, etc.
[Col. 0077D] Sacrament. Greg. Menardi et Missale Rom. hanc orationem praeferunt fer. 5 post Pascha. Exaudi, Domine, preces nostras, ut redemptionis nostrae sacrosancta commercia et vitae nobis conferant praesentis auxilium, et gaudia sempiterna concilient. Per, etc.
P F C SP
Sacramentorum tuorum benedictione satiati, quaesumus, Domine, ut per haec semper emundemur a vitiis et periculis [Col. 0077D] Cod., caveamur, male. caveamus.
Adesto, quaesumus, Domine, plebi tuae; ut quae [Col. 0077D] Cod., sumpsere, quod retineri posset, cum plebs multitudinem significans pluralem numerum recipere possit. At infra cohaerenter legendum esset custodiant. Mox pro simul, codex habet sibi. sumpsit fideliter, et mente simul et corpore, te protegente, custodiat. Per, etc.
[Col. 0077B] 68 XXVI. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et ut tuis nos muneribus jugiter prosequaris, majestati tuae fac semper devotos. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nos donis tuis praevenis dignanter immeritos, da ut tibi gratias referentes, efficiamur et meriti. Per, etc.
[Col. 0077D] Codd. Gregor. Muratorii hanc orationem interserunt postremae Missae dierum quotidianarum. Offerimus tibi, Domine, munera quae dedisti, ut et creationis tuae circa mortalitatem nostram testificentur auxilium, et remedium nobis immortalitatis operentur. Per, etc.
[Col. 0077D] Nota marginalis in ms.: Fontem vitae toto corde [Col. 0078C] diligendum, id est, Christum Redemptorem nostrum. Haec praefatio est in codd. Greg. hebdomada XVIII post Pentecosten. Vere dignum. Quia, cum nostra laude non egeas, grata tibi tamen est tuorum devotio famulorum; nec te augent nostra praeconia, sed nobis proficiunt ad salutem. Quoniam sicut fontem vitae praeterire, causa moriendi est, sic eodem jugiter redundare, effectus [Col. 0077C] est sine fine vivendi. Per, etc.
Libantes, Domine, dona coelestia, praesidium nobis inesse gaudemus, et inter ista quae transeunt, [Col. 0078C] Cod., et eorum quae mansura. Locus in vulgatis emendatus; sed non plane satisfacit. Magis placeret, ea quae sunt mansura. eorum quae sunt mansura confidimus. Per, etc.
Protege, Domine, famulos tuos; subsidiis pasce corporeis; et spiritalibus enutriens alimentis, a cunctis hostibus redde securos. Per, etc.
XXVII. Item alia. —Converte nos, Domine, tuae propitiationis auxilio; ut castigatio peccatoribus convenienter adhibita fiat correctio salutaris. Per, etc.
[Col. 0078A] Respice, quaesumus, Domine, preces nostras, et his muneribus praesentiam tuae majestatis intersere; ut quod nostro servitio geritur, te potius operante formetur. Per, etc.
[Col. 0078D] In margine codicis: Indubitanter gratia (Forte, gratiae) Dei reputandum quidquid agimus fidei ministri. Vere dignum. Cujus propitiationem in hac primum parte sentimus, cum ea quae tibi sunt placita et nobis salutaria desideramus appetere. Dum enim sine te nihil recti 69 velle possimus, aut agere, aut perficere; indubitanter est gratiae, quidquid convenienter operamur. Per, etc.
[Col. 0078D] In Sacram. Gelas. et in Gregor. apud Menardum legitur fer. 3 post Dominicam IV Quadragesimae; in codd. vero Greg. apud Muratorium, et in Missali Rom., feria 5. Coelestia dona capientibus, quaesumus, Domine, non ad judicium provenire patiaris, quod fidelibus tuis ad remedium providisti. Per, etc.
Adesto, Domine, populis qui sacra donaria contigerunt, ut nullis periculis affligantur, qui te protectore [Col. 0078B] confidunt. Per, etc.
XXVIII. Item alia. —Magnificentiam tuam, Domine, praedicamus, suppliciter implorantes ut qui nos imminentibus periculis exuisti, a peccatis quoque benignus absolvas: ut beneficia nobis majora concedas, et tuis nos facias parere mandatis. Per, etc.
Munera nomini tuo, Domine, cum gratiarum actione deferimus, qui nos [Col. 0078D] Si Hunni hic indicarentur, uti putat Acamius part. II, § 9, pax cum his a Leone inita dicenda esset ante Pascha. Cur autem hac in re dubitemus, intelliges ex annot. 7 (Col. 281, n. a ) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 452. Mox placida est varians lectio. ab infestis hostibus liberatos paschale sacramentum secura ( Al. placida) tribuis mente suscipere. Per, etc.
[Col. 0078D] In margine: Orandum ut vitia a nobis Deus depellat. Dein pro corporum in cod. erronee est quorum. Vere dignum, Majestatem tuam totis sensibus deprecantes, ut sic vitia nostra depellas, sicut corporum ferales exstinguis inimicos; nec captivitatem quam extrinsecus submovisti, sustinere nos patiaris internam. Sed ut noxia quaeque discutias, et prospera [Col. 0078C] jugiter largiaris, semper nos et quae prava sunt declinare perficias, et amare quae justa sunt. Per, etc.
Laudes tuas, Domine, non tacemus, quia nos a malis quae merebamur expediens, bona tua praestas celebrare laetantes. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, fidelibus tuis in sacra semper actione persistere, ut qui tua miseratione sunt digni fiant pietatis officio digniores. Per, etc.
XXIX. Item alia. — [Col. 0078D] Est in Gelasiano lib. III, n. 8. Mss. Gregor. Muratorii, Dominica XIII post Pentec.; in Missali autem Rom., Dominica XII. Omnipotens et misericors Deus, de cujus munere venit ut tibi a fidelibus tuis [Col. 0079A] digne et laudabiliter serviatur, tribue ut ad promissiones tuas sine offensione curramus. Per, etc.
Suscipe, quaesumus, Domine, munera quae de tuis offerimus collata beneficiis, et 70 quod nostrae devotioni concedis effici temporalis, tuae nobis fiat praemium redemptionis aeternae. Per, etc.
P F E SPbar;
XXX. Item alia. — [Col. 0079D] Fere eadem invenitur in codd. Gregor. in serie orationum pro peccatis, et in Missali Rom. inter orationes communes pro quacumque tribulatione. Ne despicias, Domine, quaesumus, in afflictione clamantes, sed laborantibus celeri succurre placatus auxilio. Per, etc.
Respice nos, omnipotens et misericors Deus, et ab omnibus tribulationibus propitiatus absolve. Per, etc.
Mitte, Domine, quaesumus, Spiritum sanctum, qui et haec munera praesentia nostra tuum nobis efficiat [Col. 0079B] sacramentum, et ad hoc percipiendum nostra corda purificet. Per, etc.
[Col. 0079D] Nota marginalis in cod.: Adversa repelli, prospera ministrari. Vere dignum. Quia te sine cessatione praedicantibus, nec adversa praevalent, nec prospera negabuntur. Per, etc.
[Col. 0079D] In Missali Rom. legitur Dominica VIII post Pentec., ac in die S. Valentini 14 Febr. In Sacram. Greg. Muratorii Domin. IX post Pentec.; apud Menardum vero die S. Valentini. Sit nobis, Domine, reparatio mentis et corporis coeleste mysterium, et cujus exsequimur actionem, sentiamus effectum. Per, etc.
Plebs tua, Domine, quaesumus, benedictionis sanctae munus accipiat, per quod et noxia quaeque declinet, et optata reperiat. Per, etc.
XXXI. Item alia. — [Col. 0079D] Exstat in cod. Gelasii lib. III, n. 37, in mss. Gregor. et Pamel., ac in Missali Romano, ad repellendam tempestatem. Omnipotens sempiterne Deus, qui nos et castigando sanas, et ignoscendo conservas, praesta supplicibus tuis ut et tranquillitatis optatae consolatione laetemur, et ad correctionis [Col. 0079C] effectum dono tuae pacis utamur. Per, etc.
Preces nostras, Domine, propitiatus admitte, et a terrenis effice contagiis expiatos, quos coelestibus tribuis servire mysteriis. Per, etc.
[Col. 0079D] In margine cod., A peccatis sive periculis nos Christus redemit. Vere dignum. Per quem nos eruis a peccatis, a periculis exuis, et ad gaudia sempiterna perducis. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut mensae tuae sancta libantes, non ad judicium nobis, sed ad praesidium sempiternum coelestia dona sumamus. Per, etc.
Respice, Domine, propitius populum tuum, atque ad tuam misericordiam pertinentes 71 et temporalibus ( Al. [Col. 0079D] Praesentibus, et dein futuris sunt variantes lectiones. praesentibus) sustenta beneficiis, et aeternis ( Al. futuris). Per, etc.
[Col. 0079D] Orationes matutinae, vel ad vesperum.
[Col. 0080D] Exstat in Gelas. lib. III, n. 84. Deus, qui diem discernis et noctem, actus nostros [Col. 0080A] a tenebrarum distingue caligine, ut semper quae sancta sunt meditantes, in tua jugiter luce vivamus. Per, etc.
Annue, Domine, precibus nostris, et tuis servitiis inhaerentes, pervigili protectione custodi. Per, etc.
Domine Deus noster, diurno labore fatigatos soporis quiete nos refove; ut adjuti necessario fragilitatis auxilio, et corpore tibi simus et mente devoti. Per, etc.
Propitiare, Domine, quaerentibus misericordiam tuam, et statum Romani nominis ubique defende [Col. 0080D] Uncis inclusa ex varianti lectione a collectore textui inserta. ( Al. et Romani nominis ubique protege principatum), ut pax salusque perpetua tuorum possit vigere populorum. Per, etc.
Item ad vesperum.
[Col. 0080B] [Col. 0080D] Haec est penultima orationum vespertinalium in mss. Gregor. Muratorii. Quaesumus, Domine Deus noster, diei molestias noctis quiete sustenta, ut necessaria temporum vicissitudine succedente, nostra reficiatur infirmitas. Per, etc.
Exaudi nos, omnipotens sempiterne Deus, et ne sine terminis operum fragilitas humana deficiat, ipsa mutabilium rerum varietate nos refove. Per, etc.
Adesto, Domine, precibus nostris, et die noctuque protege, ut quibuslibet alternationibus temporum tua semper incommutabilitate [Col. 0080D] Cod., firmetur, perperam. firmemur. Per, etc.
XXXII. Item alia. —Respice propitius, Domine, quaesumus, afflictionem populi tui, et ne ad perdendum peccata nostra praevaleant, [Col. 0080D] Sed abundat. sed ad salvandum nos tua potius misericordia copiosa praevincat. Per, etc.
[Col. 0080C] Propitius intuere munera, Domine, quaesumus, quae tuis altaribus exhibemus, ut quod nostra fragilitate defertur, tua virtute sacretur. Per, etc.
P F C
[Col. 0080D] Est in Missali Rom. inter communes orationes pro quacumque necessitate. Sumpsimus, Domine, sacri dona mysterii, humiliter deprecantes ut quae in tui commemoratione nos facere praecepisti, in 72 nostrae proficiant infirmitatis auxilium. Per, etc.
Rege, Domine, quaesumus, tuorum corda fidelium; et ut bona tua te largiente percipiant, ipsorum primitus bonas esse concede ( Al. effice) voluntates. Per, etc.
XXXIII. Item alia. — [Col. 0080D] Hanc exhibet codex Gelas. lib. III, n. 9. In Gregor. Muratorii, Dominica XIV post Pentec.; apud Menardum, Domin. XV; in Missali Rom., Domin. XIII. Omnipotens sempiterne Deus, da nobis fidei, spei et charitatis augmentum, et ut mereamur assequi quod promittis, fac nos amare [Col. 0080D] quod praecipis. Per, etc.
Deus, qui plenitudinem mandatorum in tua et [Col. 0081A] proximi dilectione posuisti, hanc nobis gratiam largire propitius, ut quia in multis offendimus, tua charitas abundet in nobis, per quam peccata mundantur. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, oblationes familiae tuae propitiatus intende, ut haec piae devotionis obsequia et rectores sanctificent et regendos. Per, etc.
Deus, qui [Col. 0081D] Cod., fidelium tuorum. Ex contextu autem patet legendum fideles tuos, vel addendum corda, aut mentes. fideles tuos ad veram vis innocentiam pervenire, fac nos per indulgentiam tuam illius participes sanctitatis, quae nec sibi noxia, nec cuiquam inveniatur adversa. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, da servis tuis hunc charitatis affectum, ut bona pro malis reddere tuo incitentur exemplo, et de inimicis [Col. 0081B] suis correctione magis cupiant, quam ultione gaudere. Per, etc.
Propitiare, Domine, supplicum votis, et populi tui oblationibus precibusque susceptis, omnium nostrum ad te corda converte. Per, etc.
P F E Incipiunt preces diurnae cum sensibus necessariis.
XXXIV.—Omnipotens sempiterne Deus, Romanis auxiliare principibus, ut tua virtute roboratis, omnis hostilitas nec viribus possit praevalere, nec fraude. Per, etc.
[Col. 0081D] Invenitur in codd. Muratorii inter orationes quotidianas. Nostris, quaesumus, Domine, propitiare temporibus, ut tuo munere dirigantur et Romana securitas et devotio Christiana. Per, etc.
Supplices, Domine, deprecamur, ut per haec dona [Col. 0081C] sacrificii singularis, et abolitio peccatorum, et tua nobis sanctificatio praebeatur. Per, etc.
[Col. 0081D] Nota marginalis: De contumelia hostili, quae ad correctionem fidelium constat. Vere dignum. Qui ineffabilibus modis hostes nostros etiam in tuam pateris contumeliam prosilire, ut quia nos de eorum 73 saevitia vindicari pro nostris actibus non meremur, dum ad ultionem tuae rediguntur injuriae, nobis licet improbis consulatur; te pariter admonente, cum peccatoribus ista praestentur, quanta possis ministrare correctis. Per, etc.
Tua nos, quaesumus, Domine, miseratio gloriosa purificet, et dignos, quibus sua beneficia praestet, efficiat. Per, etc.
Fidelem populum, quaesumus, Domine, potentiae tuae muniat invicta defensio, sanctumque sibi coelesti dispensatione percipiat; ut pio tibi semper devotus [Col. 0081D] affectu, et ab infestis liberetur inimicis, et in tua jugiter gratia perseveret. Per, etc.
XXXV. Item alia. —Supplicandi tibi, quaesumus, Domine, da nobis sine cessatione constantiam, ut [Col. 0082A] quos non deseris in tribulatione subjectos, copiosius foveas majestatem tuam jugiter exorantes. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine, ut hac oblatione mundati, sumamus et deprecandi fiduciam, et gratiam, quae justa ( Al. bona) sunt, impetrandi. Per, etc.
In jejunio.
Vere dignum. Tantoque propensius agere, quod pro nostro modulo nitimur operari, quanto jejuniis et orationibus [Col. 0081D] Cod., expiemur. speramus consequi nos posse quae poscimus; praesertim dum praestitorum testificatio spem tribuat petendorum. Per, etc.
Domine Deus noster, qui salutaria et praevides solus et tribuis, tu, quaesumus, et mentibus nostris largire semper [Col. 0081D] Cod., effectum. affectum tuam misericordiam postulandi, [Col. 0082B] et quae nobis sunt utilia, placatus intende. Per, etc.
Exaudiat vos Dominus Deus noster, et pro sua quemque necessitate clamantem benignus aspiciat; solatia propitius administret, quae humana poscit infirmitas; peccata quae adversantur avertat; pariterque corporibus vestris et mentibus semper profutura concedat. Per, etc.
XXXVI. Item alia. —Domine Deus noster, quaesumus, concede propitius ut Ecclesia tua jugiter et religione crescat et pace. Per, etc.
74 Conciliet nobis misericordiam tuam, Domine, munus oblatum, nostraeque simul protectioni proficiat et saluti. Per, etc.
[Col. 0081D] Notatio in marg. cod., Omne adversum ad correctionem [Col. 0082D] pertinet. Vere dignum. Qui non solum peccantibus nobis [Col. 0082C] veniam tribuis, sed hostibus nostris potenter obsistis; et quos perpeti, malis operibus, promeremur, magnifica pietate depellis; ut nos ad tuae reverentiae cultum et terrore cogas et amore perducas. Per, etc.
[Col. 0082D] Est in mss. Gregor. Muratorii, et in Missali Rom. Dominica prima post Pentecosten. Tantis, Domine, repleti muneribus, ut salutaria semper dona capiamus, praesta, quaesumus, ut a tua numquam laude cessemus. Per, etc.
Porrige, quaesumus, dexteram, Domine, populo deprecanti; et cui tribuis supplicandi benignus affetum, praebe placatus auxilium; ut te ductore confidens, et mala cuncta declinet, et omnia quae bona sunt apprehendat. Per, etc.
XXXVII. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, Ecclesiae tuae concede propitius ut mortiferis ( Al. [Col. 0082D] Sacrilegis varians lectio prima manu textui inserta; secunda vero sacrilegiis, quae est varians lectio substantivi oblectationibus. Haec Missa videtur esse contra spectacula, ut innuunt illa praefationis: Dum scilicet aguntur crimina, vel canuntur. Concinunt quae S. Leo disserit serm. 84, cap. 1. sacrilegis) oblectationibus amputatis, aeternitatis [Col. 0082D] tuae potius delectatione laetetur. Per, etc.
Auxiliare nobis, misericors Deus, et ut cunctos hostes expugnare possimus, praesta, quaesumus, ut nostros vincamus errores. Per, etc.
[Col. 0083A] Repelle, Domine, quaesumus, a nobis sacrilegas voluntates, et tribue ut divina ( Al. beata) mysteria castis jucunditatibus celebremus. Per, etc.
[Col. 0083D] In margine codicis: Orandum, ne profanitas in nobis subripiat. Vere dignum. Suppliciter exorantes, ut omnis a nostro discedat corde profanitas, et quod professione respuimus, actione vitemus: quia nimis est exsecrandum, ut cum vanae superstitionis ipsos quoque removeris sectatores, a fidelibus tuis diabolica figmenta tractentur: [Col. 0083D] Cod. mendose: Qui hoc ipso pravi spiritus, non dubium est. Blanchinii emendationem a Muratorio receptam retinuimus, licet alia forte melior correctio subsit. quia hoc ipso pravi spiritus sectatores non dubium est, quod factis probantur et dictis, labem moribus irrogare, dum scilicet vel aguntur crimina, vel canuntur. Promptiusque debemus, omni ritu pestiferae vetustatis abolito, coelestis vitae novitate gaudere: quia tunc propitiatio superna non deerit, si, cunctis abominationibus abdicatis, ad verae [Col. 0083B] Divinitatis salutaria mandata currentes, laudes ejus sancta voce cantemus. Per, etc.
Laetificet nos, quaesumus, Domine, Sacramenti veneranda solemnitas, pariterque mentes nostras et corpora et spiritali sanctificatione 75 fecundet, et castis gaudiis semper exerceat. Per, etc.
Purifica, Domine, quaesumus, familiam tuam, et ab omnibus contagiis pravitatis emunda. [Col. 0083D] Uncis inclusa perperam in textum videntur inlata. Paulo post codex mendose, inficiat, sed salutatio. [Tuis donis exsultent, te semper ubique collaudent:] ut redempta vasa sua Domini passione non spiritus immundi rursus inficiant, sed salvatio sempiterna possideat. Per, etc.
XXXVIII. Item alia. — [Col. 0083D] Affinis oratio legitur in cod. Gelas. lib. III, n. 61, et in Missali Rom. inter orationes communes contra persecutores et male agentes. Omnipotens sempiterne Deus, ab hostium nos defende formidine, ut omni perturbatione submota, liberis tibi mentibus serviamus. [Col. 0083C] Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, ut et inter quaslibet angustias constituti non desinamus tuo nomini supplicare, et cum propitiatio nobis coelestis impenditur, a tua numquam laude cessemus. Per, etc.
Placatio tua nobis, Domine, sit propinqua, quam etsi nostris operibus non meremur, interveniente sacrificio singulari, tua percipiamus miseratione praeventi. Per, etc.
[Col. 0083D] Nota marginalis in ms., Diutius pulsandum, ut impetretur. Vere dignum. Tu enim nos per evangelicae relationis exemplum, quod meritis non valemus, januam misericordiae tuae pulsando diutius, impetrare posse docuisti; atque ideo supplices te rogamus, ut et perseverantiam nobis tribuas deprecandi, et pium [Col. 0083D] pandas tuae propitiationis auditum. Per, etc.
[Col. 0083D] Legitur in codd. Greg. Muratorii, Dominica XII [Col. 0084D] post Pentec.; apud Menardum, Domin. XIII; in Missali Romano, Domin. XI. Sentiamus, Domine, quaesumus, tui perceptione [Col. 0084A] sacramenti subsidium mentis et corporis, ut in utroque salvati de coelestis remedii plenitudine gloriemur. Per, etc.
Effunde, quaesumus, Domine, Spiritum gratiae super familiam tuam, et ab ea quidquid diabolicae fraudis irrepit, quidquid terrenae labis incurrit, expelle; ut interius exteriusque mundata et puram tibi devotionem semper exhibeat, et facilius possit assequi quod rationabiliter et convenienter exposcit. Per, etc.
XXXIX. Item alia. —Annue, quaesumus, omnipotens Deus, ut sacramentorum tuorum gesta recolentes, et temporali securitate relevemur, et erudiamur legalibus institutis. Per, etc.
76 [Col. 0084D] Est in mss. Greg. Muratorii, Dominica V post Pentec.; apud Menardum, Domin. VI; in Missali Rom., Domin. IV. Da nobis, Domine Deus noster, ut et mundi [Col. 0084B] cursus pacifice nobis tuo ordine dirigatur, et Ecclesia tua tranquilla devotione laetetur. Per, etc.
[Col. 0084D] Exhibetur in Missali Rom. inter communes contra persecutores Ecclesiae. Protege nos, Domine, quaesumus, tuis mysteriis servientes, ut divinis rebus et corpore famulemur et mente. Per, etc.
[Col. 0084D] In margine codicis: Ecclesia Dei exercetur adversis, ut prosperis sublevetur. Vere dignum. Qui profutura tuis et facienda provides, et facta dispensas, mirisque modis Ecclesiae tuae gubernacula moderaris, ut exerceatur adversis, et prosperis sublevetur: ne vel impugnatione succumbat, vel securitate torpescat, sed subdito tibi semper affectu, nec in tribulatione supplicare deficiat, nec inter gaudia gratias referre desistat. Per, etc.
[Col. 0084D] Codd. Gregor. Muratorii hanc orationem praeferunt Dominica VII post Pent.; codex Menardi, Domin. VIII; Missale Rom., Domin. VI. Repleti sumus, Domine, muneribus tuis; tribue quaesumus, ut et eorum emundemur effectu, et muniamur auxilio. Per, etc.
[Col. 0084C] Adveniat, quaesumus, Domine, misericordia sperata supplicibus, et iisdem coelestis munificentia tribuatur, qua et recte poscenda cognoscant, et postulata percipiant. Per, etc.
XL. Item alia. —Praesta nobis, Domine, quaesumus, auxilium gratiae tuae, ut sine qua nihil boni possumus, eadem largiente, digne quae tua sunt, et cogitare valeamus et facere. Per, etc.
Concede nobis, Domine Deus noster, ut celebraturi sanctorum solemnia, non solum observantiam corporalem, sed, quod est potius, habeamus mentium puritatem. Per, etc.
[Col. 0084D] Notatio in marg. codicis: Poscendam abundantiam devotionis. Vere dignum. Tua nobis enim munera conferre posse confidimus abundantiam devotionis et pacis, ut et securitatem tribuat recte curata religio, et sacris [Col. 0084D] solemnitatibus famuletur concessa securitas ( Al. tranquillitas) Per, etc.
[Col. 0085A] Tribue nobis, Domine, quaesumus, ut mysterii salutaris et intellectu proficiamus et cultu. Per, etc.
Famulos et famulas tuas, Domine, coelesti visitatione circumda; mentibus eorum atque corporibus rorem tuae benedictionis infunde; ut sacris solemnitatibus convenienter aptati et sanctificationis gratiam referant, et quae pie precantur obtineant. Per, etc.
77 XLI. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, tota nos ad te mente converte, ut qui talia dona praestas immeritis, praebeas majora devotis. Per, etc.
Hostias tibi, Domine, laudis offerimus, qui nos et praesentibus simul bonis cumulas et futuris. Per, etc.
[Col. 0085D] Alia nota marginalis: Praesidia divina semper adesse duris et desidiosis operariis, id est nobis. Vere dignum. Qui cum desidiosis et duris operariis [Col. 0085B] immensa praesidia largiaris, quanta toto tibi corde subjectis conferre possis, ostendis, et dum haec largiris indignis, dignos fieri, quibus meliora tribuantur, hortaris. Per, etc.
Gratias tibi referimus, Domine, qui nos a temporalibus facis respirare pressuris, ut ad gaudia sempiterna promoveas. Per, etc.
Perfice, Domine, misericordias tuas populo supplicanti, quem tuorum largitate donorum, et instantius gratiam postulare majorem, et fiducialius sperare concedis. Per, etc.
XLII. Item alia. —Respice, Domine, quaesumus, afflictionem populi tui, et ab omnibus necessitatibus liberatum, secura tribue tibi mente servire. Per, etc.
Laetifica nos, Domine, quaesumus, consolationibus [Col. 0085C] tuis, et ut nobis dona coelestis gratiae largiaris, veniam propitiatus impende. Per, etc.
Devotionem, quaesumus, Domine, nostrae mentis informa, ut cum oblationibus hostiarum purum tibi pectus exhibeat. Per, etc.
[Col. 0085D] Item in margine: Ecclesiam suam Dominus semper fovet, et non desinit exercere promissis. Vere dignum. Qui Ecclesiam tuam et fovere beneficiis, et non desinis exercere promissis; ut dum postulata concedis, confidentius facias speranda deposci, gratiarumque etiam actiones, etiam si jugiter offerantur, sine cessatione debeamus; cum et praestitorum praeconia non tacentur, et de praestandis necessarie supplicatur. Per, etc.
Vivificent nos, Domine, tui munera sacramenti, ut divina participatione semper mereamur augeri. Per, etc.
[Col. 0085D] Famulos et famulas tuas, quaesumus, Domine, propitius intuere, ut ea semper cupiant, 78 quae tibi placita, et ea semper, quae sunt eis salubria, consequantur. Per, etc.
[Col. 0086A] XLIII. Item alia. —Adesto, Domine, plebi tuae, et in tua misericordia confidenti opem tuae propitiationis impende. Per, etc.
Ad aures misericordiae tuae, Domine, supplicum vota perveniant, et ut possimus impetrare quae poscimus, fac nos semper tibi placita postulare. Per, etc.
Purifica nos, Domine, iisdem quibus servitium dependimus sacramentis, ut oblatio tibi nostra sacrificium pariter reddatur et actio. Per, etc.
[Col. 0085D] Alia marginalis notatio: Ecclesia Dei, cum putatur oppressa, tunc potius exaltata praevalet. Vere dignum. Quia tu semper in nostra perficiens infirmitate virtutem, Ecclesiam tuam inter adversa crescere tribuisti; ut cum putaretur oppressa, tunc potius exaltata praevaleret; dum simul et experientiam fidei [Col. 0085D] Cod., declinarat. Blanchinius emendandum credidit declinat. Correctio Muratorii magis placuit. declarat afflictio, et per te superata vitae [Col. 0086B] praesentis efficit gloriosam. Per, etc.
Coelestis vitae munere vegetati, quaesumus, Domine, ut quod est nobis in praesenti vita mysterium, fiat aeternitatis auxilium. Per, etc.
Praesta famulis tuis, Domine, abundantiam protectionis et gratiae. Da salutem mentis et corporis. Da continuae prosperitatis augmenta, et tibi semper fac esse devotos. Per, etc.
XLIV. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, Romani nominis defende rectores, ut in tua dextera confidentes fiant cunctis hostibus fortiores. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine Deus noster, gratiae tuae donis, et justificari nos semper, et instrui, quos quotidianum tibi sacrificium praecipis exhibere. Per, etc.
[Col. 0085D] In marg. codicis: Suspenduntur nobis prospera, ut velocius coelestia ambiamus. Vere dignum. Qui ideo praesentium rerum prospera [Col. 0086C] plerumque suspendis, ne his retenti, coelestia non quaeramus, et tunc eadem magis benignus impendis, cum haec in tui nominis cultum transferimus promptiores. Per, etc.
Majestati tuae, Domine, debitas laudes offerimus, qui nos et temporalibus subsidiis refoves, et [Col. 0085D] Cod. secunda manu, pacis aeternae; prima vero, [Col. 0086D] pacis aeternis: quae correctionem indicarunt. pascis aeternis. Per, etc.
[Col. 0086D] Haec oratio usque ad mandatorum est in mss. Greg. Muratorii, ac in Romano Missali fer. 5 post Dominicam Passionis, ubi tamen pro dilectionibus habetur delectationibus. Hinc etiam confirmatur lectio nostri codicis respuentes et repleantur, et consequenter gubernati proficiant, ut ne opus sit corrigere respuens, repleatur, gubernata proficiat, quam correctionem Muratorius recepit. Plebs enim multitudinis nomen cum adjectivis ac verbis pluralis numeri jungi potest. Esto, quaesumus, Domine, propitius plebi tuae, ut de die in diem quae tibi non placent respuentes, tuorum potius repleantur 79 dilectionibus mandatorum, et mortalis vitae consolationibus gubernati proficiant ad immortalitatis effectum. Per, etc.
XLV. Item alia. —Custodi, Domine, populum tuum, et ut eidem perpetuam misericordiam largiaris, tuo semper nomini fac devotum. Per, etc.
[Col. 0086D] Auxiliare, Domine, supplicibus tuis, ut opem tuae gratiae consequantur, qui in tua pietate confidunt. Per, etc.
Deus, qui mysteriorum tuorum dignanter operaris [Col. 0087A] effectus, praesta, quaesumus, ut sacris apta muneribus fiant nostra servitia. Per, etc.
[Col. 0087D] Notatio marginalis: Refutanda cuncta quae praepediant aequitati. Vere dignum. Qui humanum genus justa sinceraque decernis societate constare; et ideo cuncta refutando docuisti quae praepediunt aequitati, quia per haec turbatur tranquilla concordia; injustitiamque praecipis esse vitandam, ut unanimitas inoffensa permaneat, nobisque est magnopere festinandum, ut quae tibi non placent renuentes, ea potius appetamus quibus possimus habere placatum. Per, etc.
Subsidio nostrae salutis accepto, supplices, Domine, te rogamus, ut quos tanti mysterii tribuis esse consortes, eosdem dignos efficias. Per, etc.
Adesto, Domine, propitius plebi tuae, et ut eam perpetua bonitate non deseras, piis operibus indesinenter [Col. 0087B] exerce: quia omnia dona praestabis, quibus concesseris religionis augmentum. Per, etc.
I.— [Col. 0088D] Sacramentaria Gelas. et Greg. hanc orationem praeferunt die 26 Decembris; Romanum vero Missale in octava die 2 Januarii. Omnipotens sempiterne Deus, qui primitias martyrum in sancti levitae Stephani sanguine dedicasti, tribue, quaesumus, ut pro nobis intercessor existat, qui pro suis etiam persecutoribus supplicavit. Per, etc.
Offerimus hostias nomini tuo, Domine, quantum de nostro merito [Col. 0088D] Cod., trepidantum. Emendationem Blanchinii recepimus. trepidi, tantum de sanctorum tuorum suffragiis confidentes. Praesta, quaesumus, ut nobis et veniam conferant et salutem. Per, etc.
[Col. 0087C] Vere dignum. Tuae etenim, Domine, victoriae 80 celebrantur, tuorum praedicatur potentia triumphorum, quoties sanctorum martyrum solemnia recoluntur; quia tu in eis et fortitudinem dimicandi, et palmam fecisti florere justitiae. Inter quos beatus levita Stephanus gloriosus effulsit. Quem sancto Spiritu redundante non solum operum qualitas indicabat, sed tantum etiam coelestis magnificabat gloriae claritudo, ut eam persequentium cernere non posset intuitus. Qui sic in ministrando strenuus et fidelis apparuit, ut eidem apostolicarum committeretur praerogatio sancta mensarum. Ita castitate pariter et largitate praecipuus, ut viduarum curam misericors et pudicus expleret. Eatenus divinis instructus eloquiis, ut palam concilia vinceret Judaeorum; in tantum Filii tui confessione [Col. 0087D] inflammatus, ut post ejus crucem primus [Col. 0088A] susciperet passionem. Ita regna coelestia mente jam penetrans, ut adhuc constitutus in terris, stantem a dextris virtutis tuae ipsum, pro quo lapidabatur, intenderet; et coelo vim faciens, quam nomine praeferebat, meritis praeriperet jam coronam. Per, etc.
Laetamur, Domine, tuorum celebritate sanctorum. Praesta, quaesumus, ut quos veneramur obsequio, adesse nobis sentiamus auxilio. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, fidelibus tuis hunc charitatis affectum, ut sanctorum tuorum celebritate ferventes, nullis implicentur erroribus, nullis adversitatibus affligantur; sed salutaribus proficiant institutis, vitalibusque praesidiis adjuventur. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0088D] Haec oratio legitur in Missali Gothico card. Thomasii, n. 5. Omnipotens sempiterne Deus, qui sanctorum virtute multiplici Ecclesiae tuae sacrum [Col. 0088B] corpus exornans, primitias martyrum gloriosi levitae Stephani sanguine dedicasti, da nobis diem Natalis ejus honore praecipuo celebrare, quia non diffidimus eum fidelibus tuis specialiter suffragari, qui Dominicae charitatis imitator, etiam pro persecutoribus exoravit. Per, etc.
Praesta nobis, quaesumus, Domine Deus noster, ut, sicut in tuo conspectu mors est pretiosa sanctorum, ita ejus merita venerantium accepta tibi [Col. 0088D] Cod. perperam hoc loco habet reddat. Correximus ex eadem oratione repetita inferius Missa IV. Muratorius ex ingenio emendavit acceptam tibi reddant oblationem. reddatur oblatio. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam non solum nobis 81 tu per Jesum Christum Dominum adoptionis tuae filiis contulisti, ut ille tristis aculeus saevientis inferni, et qui ejus acceperat potestatem, diabolus calcaretur, morsque poenaliter contracta peccato, dum pro justitia [Col. 0088C] toleratur, transiret ad praemium; tantumque superabundantis gratiae tuae largitas emineret, ut non solum hoc in ipso nostrae redemptionis auctore, sed etiam in eum credentium confessione perciperet humana substantia; hujusque muneris victoriaeque principium, sanctus Stephanus novi Testamenti levita primus et martyr initiaret post Domini passionem. Per, etc.
III. Item alia. —Propitius tribue, Domine, ut hac oblatione mundemur, pro qua sancti tui, inter supplicia [Col. 0088D] In Missa V, ubi eadem haec oratio cum praefatione repetitur, pro dimicando legitur dimicantes, nec varia lectio confitentes pro confitendo adjicitur. dimicando ( Al. confitendo) sempiternam gloriam sunt adepti. Per, etc.
Vere dignum. Tu enim nobis hanc festivitatem beati ( Al. [Col. 0088D] Sancti varians lectio codici inserta. Mox in praefatione Missae V, passione sacrasti, cui tantam gratiam. sancti) Stephani passione venerabilem consecrasti, cui tantum gratiae Spiritus sanctus infudit, [Col. 0088D] ut levitici primus officii pietatis operarius dispensatione [Col. 0089A] mensarum, viduarum gubernaculo castitatis exemplum, clarus virtute signorum, verbi tui potentia [Col. 0089D] In praefatione Missae V, Judaicam destruens constanti voce per fidiam, lapidantibus veniam Christi verus sectator implorans. perfidiam destruens Judaeorum, lapidantibus veniam fervore charitatis implorans, coelorum sibi patente secreto, a dextris virtutis immensae Filium hominis cerneret constitutum, [Col. 0089D] Codex hic, regnum. In praefat. autem Missae V, praemiumque suum, nondum, et paulo post, ostenditur. regnumque Domini Salvatoris, nondum consummato certamine, palam solus aspiceret, quod sanctis omnibus ostensum est post agonem. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0089D] Haec oratio constructa partim ex prima oratione Missae I, partim ex oratione prima Missae II. Omnipotens sempiterne Deus, qui primitias martyrum gloriosi levitae Stephani sanguine dedicasti, da nobis diem Natalis ejus honore praecipuo celebrare, quia non diffidimus eum fidelibus tuis specialiter suffragari, qui Dominicae charitatis imitator, etiam pro persecutoribus supplicavit. Per, etc.
[Col. 0089B] Donorum omnium, Deus, auctor atque largitor, qui sanctorum virtute multiplici Ecclesiae tuae sacrum corpus exornas, da eum in ipsorum defendi prece membrorum, de quorum excellentia gloriatur. Per, etc.
[Col. 0089D] Rursus hic adducitur secunda oratio Missae II. Praesta nobis, quaesumus, Domine Deus noster, ut sicut in conspectu tuo, etc.
82 Vere dignum. Quoniam tu nobis non solum per Jesum Christum Dominum contulisti ut ille tristis aculeus evidentis inferni, et qui ejus acceperat potestatem, diabolus calcaretur; sed ut hoc etiam in eumdem Filium tuum credentium confessione, etc. [Col. 0089D] Sequitur praefatio Missae II.
V. Item alia. — [Col. 0089D] Vide supra orationem primam Missae III Propitius tribue, Domine quaesumus, ut hac oblatione, etc.
Vere dignum. Tu enim nobis hanc festivitatem, etc. [Col. 0089D] Resumitur praefatio Missae III, ubi hujus variantes dedimus.
VI. Item alia. —Offerendorum tibi munerum, Deus, [Col. 0089C] auctor et dator, praesta, ut [Col. 0089D] Vox sacrificium addita est ex simili oratione Missae I in Natali S. Xysti. sacrificium quod sanctis martyribus in persecutione contulit claritatem, nobis fiat in devotione praesidium. Per, etc.
Vere dignum. In die solemnitatis hodiernae, qua sanctus Stephanus primitivus tuae fidei candidatus, ob hoc infidelium persecutione lapidatus est, ut confessionis sacrae lapis vivus existeret; et quod insigni decoratus vocabulo praeferebat, impleret corona martyrii. Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, qui in terrena substantia constitutos divina tractare concedis, praesta, deprecantibus sanctis tuis, ut eadem consequamur conversatione coelesti. Per, etc.
Conserva, quaesumus, Domine, filiorum tuorum tibi subditam servitutem, ut intervenientibus sanctis, [Col. 0089D] tua redemptione sint digni, tua semper gratia sint repleti. Per, etc.
[Col. 0090A] VII. Item alia. — [Col. 0090D] Est in Sacramentariis Gregorianis die 26 Decembris. Deus, qui nos Unigeniti tui clementer incarnatione redemisti, da nobis patrocinia tuorum continuata sanctorum, quibus capere valeamus salutaris mysterii portionem. Per, etc.
[Col. 0090D] Legitur in Sacram. Gelasii lib. I, n. 6. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut beatus Stephanus levita magnificus, sicut ante alios imitator Dominicae passionis et pietatis enituit, ita sit fragilitatis nostrae promptus adjutor. Per, etc.
Inter nostrae redemptionis miranda beneficia, et sanctorum martyrum gloriosa solemnia, 83 cum muneribus, Domine, tuae laudis occurrimus, agentes gratias et de remedii largitate et de provisione suffragii. Per, etc.
[Col. 0090D] Haec praefatio est in codd. Gregor. Pamelii et Menardi, nec non in calce ms. Ottoboniani apud Muratorium pag. 292, tom. II. Vere dignum. Beati Stephani levitae simul et martyris Natalitia recolentes, qui fidei, qui sacrae [Col. 0090B] militiae, qui dispensationis et castitatis egregiae, qui praedicationis mirabilis, qui constantiae, qui confessionis ac patientiae nobis exempla veneranda proposuit; et ideo nativitatem Filii tui merito prae caeteris passionis suae festivitate subsequitur, cujus gloriae sempiternae primus martyr occurrit. Per, etc.
VIII. Item alia. —Hostias, Domine, suppliciter immolamus, in sanctis nobis collata martyribus salutaris tui subsidia praedicantes. Per, etc.
Vere dignum. Tu es quippe mirabilis in sanctis tuis, et ideo licet in singulis quae ad cultum Divinitatis aspiciunt competens debeamus officium, in cunctis tamen te sine dubio praedicamus, quem in beatorum triumphis martyrum mirabilia cuncta pronuntiant. [Col. 0090C] Per, etc.
[Col. 0090D] Exhibetur in Sacram. Gelas. lib. I, n. 6, et in codd. Gregor. Pamelii ac Menardi. Gratias agimus, Domine, multiplicatis circa nos miserationibus tuis, qui et Filii tui nativitate nos salvas, et martyrum beatorum deprecatione sustentas. Per, etc.
Deus, generis institutor et reparator humani, praesta, quaesumus, ut plebs tua et sacramentis instructa salutaribus, et fulta praesidiis, sic praesentia dona percipiat, ut capere mereatur aeterna. Per, etc.
IX. Item alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut per cuncta mundi spatia martyrum tuorum facis victorias propagari, sic, te auxiliante nobis, eorum sentiamus ubique praesentiam. Per, etc.
[Col. 0090D] Est in iisdem Sacramentariis Gelas. n. 6, et Gregor. apud Pamelium. Grata sint tibi, Domine, munera, quaesumus, devotionis hodiernae, quam beati Stephani martyris tui [Col. 0090D] commemoratio gloriosa depromit. Per, etc.
Vere dignum. Hac festivitate laetantes, qua [Col. 0090D] Indicari videtur perantiqua basilica S. Stephani in monte Coelio, quam a Simplicio papa dedicatam Pontificalis liber tradit. Codex mendose, quo dicata nomini tuo basilica. dicatam [Col. 0091A] nomini tuo basilicam beatus Stephanus martyr suo honore signavit, levita venerandus, castitatis exemplum, fidelis apostolicae dispensator alimoniae, novi Testamenti inter contradicentes promptus assertor, primus coelestis martyrii dedicator. Per, etc.
Et sacramentis tuis, Domine, et gaudiis optatae celebritatis expleti, quaesumus, eorum 84 nobis precibus dent medelam, quorum recordationibus exhibentur. Per, etc.
[Col. 0091D] Legitur in Sacram. Greg. Menardi, et in Missali Rom. die 27 Sept. Natali SS. Cosmae et Damiani. Protegat, Domine, quaesumus, populum tuum et participatio coelestis indulta convivii, et deprecatio collata justorum. Per, etc.
I.—Deus omnium fortitudo sanctorum, qui illis ad hanc gloriam veniendi copiosum munus gratiae contulisti, nostris, quaesumus, veniam concede peccatis, ut eorum solemnia digne celebrare possimus. Per, etc.
Offerendorum tibi munerum auctor et dator, praesta ut hoc sacrificium singulare, quod sanctis tuis in passione contulit claritatem, nobis tribuat in devotione praesidium. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam inter innumeras toto mundo martyrum palmas, quibus urbis hujus praecipue coronatus est ambitus, etiam hunc nobis venerabilem diem beati Xysti sacerdotis et martyris tui [Col. 0091C] sanguine consecrasti. Per, etc.
II. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui sanctis tuis non solum credere in Filium tuum, sed etiam pro eodem pati posse donasti, nostrae quoque fragilitati divinum praetende subsidium, ut misericordiam sempiternam, pro qua illi felices animas exhalarunt, nos saltem sincera confessione mereamur. Per, etc.
Magnificasti, Domine, sanctos tuos suscepta passione pro Christo. Praesta, quaesumus, ut nos etiam suppliciter celebrata purificet. Per, etc.
Vere dignum. Natalem diem sancti martyris et sacerdotis tui Xysti debita festivitate recolentes, qui apostolici pontificatus dignus in sua aetate successor, et passione fortissimus imitator, persecutoris gladium intrepida cervice suscepit, gaudens pro eo se [Col. 0091D] capite truncari, a quo non possit abscindi. Per, etc.
III. Item alia. —Tribue, quaesumus, Domine, sanctos tuos et jugiter orare pro nobis, et semper clementer audiri. Per, etc.
85 Sancta tua nobis, Domine, quaesumus, intervenientibus qui tibi placuere, proficiant ad salutem, nec reatus mortalitatis reddat indignos, quos tua [Col. 0092A] redemptio praestat innocuos. Per, etc.
[Col. 0092D] Exstat in Sacrament. Greg. apud Menardum, et inter praefat. codicis Ottob. Greg. apud Muratorium tom. II, p. 328. Vere dignum. In die festivitatis hodiernae, qua beatus Xystus pariter sacerdos et martyr devotum tibi sanguinem exsultanter effudit, qui ad eamdem gloriam promerendam doctrinae suae filios incitabat, et quos erudiebat hortatu, praeveniebat exemplo. Per, etc.
Da nobis, Domine, fidei tuae miseratus augmentum, ut quae sanctos martyres tuos usque ad sanguinem retenta glorificat, nos etiam justificet, veraciter hanc sequentes. Per, etc.
[Col. 0092D] Est alia Missa cum alia praefatione, licet collector distinctum numerum non praefixerit. Adsint nobis, Domine, patrocinia tibi grata sanctorum, et quae pro illorum solemnitate deferimus eorum commendet oratio. Per, etc.
Vere dignum. Qui sancto martyri tuo Xysto ac [Col. 0092B] praecipuo sacerdoti, non solum propriae passionis triumphum, sed ut etiam subjectis sibi ministris Ecclesiae proficeret, contulisti. Gloriosum denique virum nec inferior beatitudo discipuli, nec tardior est secuta victoria. Per, etc.
IV. Item alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et intercedentibus sanctis tuis, ab hostium nos defende propitiatus incursu. Per, etc.
Suscipe, Domine, munera passionibus tuorum dicata sanctorum, et quae illis inter persecutiones fortitudinem ministrarunt, nobis praebeant inter adversa constantiam. Per, etc.
Vere dignum. Qui sanctum Xystum sedis apostolicae sacerdotem hodierna die felici martyrio coronasti. Pro quibus operibus tuis atque muneribus, multiplici gratiarum actione laetantes, hostias tibi [Col. 0092C] laudis offerimus. Per, etc.
Prodest quidem, Domine, continuata censura peccantibus. Sed temperetur, quaesumus, tuorum intercessione sanctorum; ut non deficiamus infirmi, sed per tuam gratiam possimus nos emendare correpti. Per, etc.
Defende, quaesumus, Domine, plebem tuam, in sola tuae misericordiae venia confidentem, et intervenientibus sanctis tuis, quidquid eidem debetur pro castigatione delicti, transeat ad consolationis effectum. Per, etc.
86 V. Item alia. —Adesto, Domine, martyrum deprecatione sanctorum, et quos pati pro tuo nomine tribuisti, fac tuis fidelibus suffragari. Per, etc.
Dominus Deus noster, tuis nos purifica sacramentis [Col. 0092D] et quorum nos tribuis interesse mysteriis, concede remediis gaudere perpetuis. Per, etc.
Vere dignum. Tibi enim festiva solemnitas agitur, tibi dies sacrata celebratur, qua sancti Xysti praesulis apostolici Natalitia praelibantes, quibus in confessionem tui nominis venerabilis ejus sanguis effusus est, annua majestati tuae vota persolvimus. Per, etc.
[Col. 0093A] [Col. 0093D] Codd. Greg. exhibent hanc collectam die 24 Augusti in festo S. Eusebii presbyteri; Missale Rom. eodem die, et alibi saepius. Refecti cibo potuque coelesti, Deus noster, te supplices exoramus ut in quorum haec commemoratione percepimus, eorum muniamur et precibus. Per, etc.
Praetende, Domine, misericordiam tuam, et esto populi tui defensor et custos, ut sanctorum tuorum veneranda solemnia securo possit frequentare conventu. Per, etc.
VI. Item alia. — [Col. 0093D] Idem Missale hanc orationem praefert die 9 Junii in festo SS. martyrum Primi et Feliciani. Fac nos, quaesumus, Domine, sanctorum tuorum semper festa sectari, quorum suffragiis protectionis tuae dona sentiamus. Per, etc.
Concede, quaesumus, Domine Deus noster, ut per tua semper sacramenta vivamus, quia protegere [Col. 0093D] Ita codex. Magis arrideret non desistes, quod Muratorius recepit. non desistis quos tuis semper indulseris inhaerere mysteriis. Per, etc.
[Col. 0093B] Vere dignum. Adest enim nobis sancti sacerdotis et martyris tui Xysti desiderata festivitas; quam annua recursione venerantes, hostias tibi laudis offerimus cum angelis, etc.
Repleti sumus, Domine, misericordia tua, et benedictione sanctorum, et securitatis munere relevati. Per, etc.
VII. Item alia. —Deus, qui nos ad sancti pontificis et martyris tui Xysti natalitia tribuisti pervenire laetantes, praesta, quaesumus, ut sicut securis eadem mentibus, ita dignis celebremus officiis. Per, etc.
Accipe munera, Domine, quae in eorum 87 tibi solemnitate deferimus, quorum scimus patrociniis liberari. Per, etc.
Vere dignum. Cognoscimus enim, Domine, tuae [Col. 0093C] pietatis effectus, quibus nos [Col. 0093D] Cod., ideo, male. adeo gloriosi sacerdotis et martyris tui Xysti semper honoranda solemnia, nec inter praeteritas mundi tribulationes omittere voluisti, et nunc reddita praestas libertate venerari. Per, etc.
In Natali sanctorum Felicissimi et Agapiti.
Magnificantes, Domine, clementiam tuam, supplices exoramus ut qui nos sanctorum tuorum frequentibus facis natalitiis interesse, perpetuis tribuas gaudere consortiis. Per, etc.
Da nobis, omnipotens Deus, in sanctorum tuorum te semper commemoratione laudare, quia refovere curabis quos in honore tuo perseverare concesseris. Per, etc.
[Col. 0093D] In mss. Gregor. et in Romano missali legitur die 22 in Natali SS. Timothei, Hippolyti et Symphoriani, et alibi. Accepta tibi sit, Domine, sacratae plebis oblatio [Col. 0093D] pro tuorum honore sanctorum, quorum se meritis percepisse de tribulatione cognoscit auxilium. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos sanctorum Felicissimi et [Col. 0094A] Agapiti festa semper optanda fecisti celebrare gaudentes, et qui dedisti fidem inter adversa constantem, reddes beneficia ( Al. munera) libertatis. Per, etc
[Col. 0094D] Exstat in Rom. Missali die 1 Aug. in commemoratione SS. Machabaeorum. Praesta, Domine, quaesumus, ut quorum memoriam sacramenti participatione recolimus, fidem quoque proficiendo sectemur. Per, etc.
Respice subditam tibi, Domine, familiam tuam, et cujus exaudire preces in moerore dignatus est, actionem gratiarum propensius intuere. Per, etc.
I.—Deus, qui nos sanctorum martyrum munitione conservas, da Ecclesiam tuam digne talium celebrare [Col. 0094B] solemnia, et illos tibi jugiter supplicare pro nobis. Per, etc.
[Col. 0094D] Haec est Missa vigiliae sub eodem titulo una cum caeteris diei festi. Vere dignum. Praevenientes natalem diem beati Laurentii, qui levita simul martyrque venerandus et proprio claruit gloriosus officio, et memoranda refulsit passione sublimis. Per, etc.
[Col. 0094D] In codd. Gregor. eadem est die 11 Augusti in Missa S. Tiburtii. Missale Rom. modica varietate eamdem habet eodem die, et in festo S. Bartholomaei. Sumpsimus, Domine, pignus redemptionis aeternae. Sit nobis, quaesumus, intervenientibus sanctis tuis, vitae praesentis auxilium, pariter et futurae. Per, etc.
Adesto, Domine, populo tuo, et quem 88 sanctorum tuorum tribuis frequentationibus interesse, protectione perpetua fac securum. Per, etc.
II. Item alia. —Concede nobis, Domine, gratiam tuam in beati Laurentii martyris celebritate multiplicem, [Col. 0094C] ut de tanti agone certaminis discat populus Christianus et firma solidari patientia, et pia exsultare victoria. Per, etc.
Pro beati Laurentii martyris passione veneranda, hostias tibi, Domine, suppliciter immolamus, ejus oratione placituras, pro cujus meritis offeruntur. Per, etc.
Vere dignum. Et tuam magnificentiam propensius exorare, qui nobis hunc diem sancti Laurentii martyrio tribuisti venerandum, quem ita omni genere pietatis imbueras, ut idem tibi ara atque sacrificium, idem sacerdos esset et templum. Per, etc.
[Col. 0094D] Codd. Gregor. et Missale Rom. habent hanc collectam die 18 Aug. et alibi. Satiasti, Domine, familiam tuam muneribus sacris. Ejus, quaesumus, semper interventione nos refove, cujus solemnia celebramus. Per, etc.
[Col. 0094D] Omnipotens sempiterne Deus, Ecclesiae tuae votis propitiatus aspira, ut beati Laurentii martyris meritis adjuvetur, cujus passione laetatur. Per, etc.
III. Item alia. —Magnificasti, Domine sanctos [Col. 0095A] tuos suscepta passione pro Christo. Praesta, quaesumus, ut, etc. [Col. 0095D] Eadem invenitur in secunda Missa S. Xysti VIII idus Aug.
Vere dignum. Quoniam tu es omnium sanctorum insuperabilis fortitudo, qui inter mundanae conversationis adversa, praecipua nos beatorum martyrum glorificatione solaris, et ad sublimia exempla patientiae, triumpho nos sancti Laurentii, quem hodie celebramus, accendis. Per, etc.
Repleti, Domine, donis tuis in tuorum festivitate sanctorum, praesta, ut haec sancta mysteria, quae celebramus votis, experiamur auxiliis. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0095D] Affinis est oratio in codd. Greg. ac in Missali Rom die 26 Dec. Natali S. Stephani. Suscipe, quaesumus, Domine, munera pro sanctorum tuorum commemoratione exsultanter oblata, et quod illos fecit 89 passione gloriosos, nos devotione reddat innocuos. Per, etc.
[Col. 0095B] Vere dignum. Quoniam tuis donis atque muneribus, beati Laurentii martyris passionem hodierna solemnitate veneramur, qui pro confessione Jesu Christi Filii tui diversa supplicia, spiritu fervente, suscipiens, subjectos ignes, et crudeli ingenio persequentum mutata tormenta, immutabili virtute superavit, ac fluentibus membris, solida parte victor mente permansit. Per, etc.
[Col. 0095D] Est in omnibus mss. Greg. die S. Laurentii, in Missali autem Rom. in die octavae ejusdem. Excita, Domine, in Ecclesia tua Spiritum cui sanctus Laurentius levita servivit, ut, eodem nos replente, studeamus amare quod amavit, et opere exercere quod docuit. Per, etc.
V. Item alia. —Accepta tibi sit, Domine, nostrae servitutis oblatio, et salutaris nobis, beati Laurentii precibus, pro cujus commemoratione defertur, existat. [Col. 0095C] Per, etc.
Vere dignum. Quo pietatis officio, pro solemnitate sancti Laurentii martyris, sacrificium tibi laudis offerimus, quia tua factum est operante virtute, ut nullis calumniis impiorum, nulla saevitia persequentum, nulla dirarum atrocitate poenarum, vir tuo ignitus Spiritu vinceretur. Per, etc.
VI. Item alia. — [Col. 0095D] Leges hanc orationem in Romano Missali die 9 Octobr. Natali SS. Dionysii et sociorum. Dein in cod. pro nos perperam nobis. Oblata tibi, Domine, munera populi tui pro tuorum honore sanctorum suscipe propitius, quaesumus, et eorum nos intercessione sanctifica. Per, etc.
Vere dignum. Beati Laurentii annua vota repetentes. Qui dispensator egregius, et usque ad sanguinem, nominis tui confessor eximius, simul in alendis pauperibus, ecclesiasticae pietatis et testificationis [Col. 0095D] Filii tui Domini nostri, praebuit martyr beatus exemplum. Per, etc.
[Col. 0096D] In Sacram, Greg. ac in Missali Rom. est prima oratio Missae in vigilia sancti Laurentii. Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et intercessione sancti Laurentii martyris tui, perpetuam nobis misericordiam benignus impende. Per, etc.
[Col. 0096A] VII. Item alia. — [Col. 0096D] Est in codd. Greg. et in Missali Rom. die S. Laurentii. Accipe, quaesumus, Domine, munera dignanter oblata, et beati Laurentii suffragantibus 90 meritis, ad nostrae salutis auxilium provenire concede. Per, etc.
Vere dignum. Et pro honore beati Laurentii martyris tui hostias tibi laudis offerimus. Per, etc.
Repleti gustu gratiae tuae, et coelestis mensae dulcedine vegetati, gratias tibi referimus. Per, etc.
Annue, quaesumus, Domine, precibus familiae tuae, et quod nostris actibus non meremur, sanctorum tuorum nobis concede suffragiis. Per, etc.
VIII. Item alia. —Cum sanctorum tuorum, Domine, supplicationibus imploramus, ut sacris muneribus offerendis gratam tibi nostri ministerii facias servitutem. Per, etc.
[Col. 0096B] Vere dignum. Quidquid enim sanctorum tuorum meritis adhibemus, ad tuam laudem recurrit et gloriam, qui in eorum semper es [Col. 0096D] Cod., servitute. Blanchinius optime emendavit. virtute mirabilis. Per, etc.
[Col. 0096D] Invenitur in Sacram. Gelasii lib. II, n. 43, ad Vesperas, et in Gregor. Menardi atque Pamelii. Sancti Laurentii nos, Domine, precatio justa tueatur, et quod nostra conscientia non praesumit, ejus nobis, qui tibi placuit, oratione donetur. Per, etc.
IX. Item alia. —Supplices te rogamus, Deus, ut interventu beati Laurentii martyris, et tua in nobis dona multiplices, et tempora nostra disponas. Per, etc.
[Col. 0096D] Affinis est oratio Missae S. Thomae apostoli in Missali Romano. Debitum nostrae reddimus servitutis, suppliciter exorantes ut suffragiis ejus in nobis tua munera tuearis, pro cujus honoranda confessione hostiam tibi laudis offerimus. Per, etc.
[Col. 0096C] Vere dignum. De tua misericordia postulantes ut quorum ad honorem nominis tui merita celebramus, pia quoque opera nitamur imitari. Per, etc.
Tuere nos, Domine, precibus sancti Laurentii martyris tui, ut gratia tua semper mereamur augeri, qui talium praesidiis confidimus patronorum. Per, etc.
X. Item alia. —Laeta nos, Domine, quaesumus, sancti Laurentii martyris tui festivitas semper excipiat, quae et jucunditatem nobis suae glorificationis 91 infundat, et tibi nos reddat acceptos. Per, etc.
Perfice nobis, Domine, fructum gratulationis hodiernae, ut precibus beati Laurentii martyris tui, ejus Natalitia votiva praecurrens, perfectis gaudiis expleatur oblatio. Per, etc.
Vere dignum. Tuam misericordiam deprecantes ut [Col. 0096D] mentibus nostris beati Laurentii martyris tui tribuas jugiter suavitatem, qua et nos amemus ejus meritum passionis, et indulgentiam nobis semper fidelis ille patronus obtineat. Per, etc.
Gratias tibi, Domine, quoniam sanctum Laurentium [Col. 0097A] martyrem tuum te inspirante diligimus, ut ejus Natalitia [Col. 0097D] Hoc verbum praeeuntes indicat hanc Missam spectare ad vigiliam. praeeuntes piis semper intercessionibus foveamur et meritis. Per, etc.
XI. Item alia. —Auge, quaesumus, Domine, fidem populi tui, de sancti Laurentii martyris festivitate conceptam, ut ad confessionem tui nominis nullis properare terreamur adversis, sed tantae virtutis intuitu potius incitemur. Per, etc.
Adsint nobis, Domine, patrocinia tibi grata sanctorum, ut quae pro illorum solemnitate deferimus, eorum commendet oratio. Per, etc.
[Col. 0097D] Est in Sacram. Gelas. lib. II, n. 43. Vere dignum. In die solemnitatis hodiernae, qua beati Laurentii hostiam tibi placitam casti corporis glorioso certamine suscepisti. Prunis namque superposita stridebant membra viventia, nec tamen [Col. 0097B] erat poena patientis, sed piae confessionis incensum. Neque terreno liberari cruciatu martyr optabat, sed coronari deprecabatur in coelis. Per, etc.
XII. Item alia. —Annuc, quaesumus, Domine, precibus nostris ut sancti Laurentii martyris tui solemnia, quae cultu tibi debito praevenimus, prospero suscipiamus effectu. Per, etc.
[Col. 0097D] Haec oratio pertinet ad vigiliam S. Laurentii. In cod. Gelas. refertur in vigilia omnium apostolorum lib. II, n. 34. Muneribus nostris, Domine, sancti Laurentii martyris tui festa praecedimus, ut quae conscientiae nostrae praepediuntur obstaculo, illius meritis grata reddantur. Per, etc.
Vere dignum. Quamvis enim sanctorum tuorum, propagante te, Domine, toto orbe [Col. 0097D] Ita codex. Apud Muratorium, data. clara sit gloria, de beati tamen solemnitate Laurentii peculiaris prae caeteris Roma 92 laetatur; cujus [Col. 0097D] Notent haec qui S. Laurentium Romanum negant. nascendo civis, [Col. 0097C] sacer minister, [Col. 0097D] Valde luxata haec praefatio est, et difficilius sanari potest. Muratorius ex suspicione Blanchinii pro et dicatum edidit dedicatum. et dicatum nomini tuo munus est proprium. Qui per tuam gratiam, commissae sibi dispensationis exsecutor egregius, ut ad martyrium perveniret; emeruit pro praemio, et quo coelestis existeret consecutus est passionem. Per, etc.
Intercessio beati Laurentii martyris tui, Domine, de sua nobis confessione nascentium mereatur plenitudinem gaudiorum. Per, etc.
Exsultet populus tuus, Domine, quaesumus, in sancti commemoratione Laurentii; et cujus de votivo laetatur officio, suffragio relevetur optato. Per, etc.
XIII. Item alia. — [Col. 0097D] Est apud Gelas. lib. II, n. 43, et in Gregor. Menardi. Adsit nobis, Domine, sancti Laurentii martyris in tua glorificatione benedictio, cujus nobis est hodie facta suffragium in tua virtute confessio. Per, etc.
[Col. 0098A] Offerimus hostias, Domine, in sancti Laurentii martyris tui hodierna festivitate ( Al. confessione) gaudentes, quae nobis, operante te, Domine, et auxilium contulit et profectum. Per, etc.
Vere dignum. Pretiosam mortem sancti Laurentii martyris tui exsultantibus animis celebrantes, quam, te vincente, diaboli cernimus esse victricem. Per, etc.
[Col. 0097D] In Sacram. Gelas. paucis mutatis accommodatur vigiliae S. Laurentii, n. 42. In Gregor. codd. Muratorii aptatur Missae unius confessoris, et in Romano [Col. 0098D] Missali Missae communi confessoris pontificis, nec non vigiliae S. Bartholomaei apostoli, et aliis festis. Da nobis, omnipotens Deus, ut beati Laurentii martyris tui veneranda solemnitas et devotionem nobis augeat et salutem. Per, etc.
Ad octavas.
XIV. Item alia. —Sanctorum tuorum nos, Domine, continua solemnitate comitare, ut qui nostris meritis impedimur, eorum qui tibi placuerunt precibus adjuvemur. Per, etc.
[Col. 0098B] Ut sacrificia nostra, Domine, propitiatus intendas, sancti Laurentii nos martyris tui commendet oratio. Per, etc.
Vere dignum. Quia in sanctorum tuorum semper es virtute gloriosus. Et quoties illorum festa recolimus, te mirabilem confitemur. Per, etc.
Sancti Laurentii nos, Domine, solemnitas repetita tueatur, et misericordiae tuae intercessio beata conciliet. Per, etc.
I.—Deus, qui nos in sanctorum martyrum multiplicatione custodis, da ut quorum solemnia frequentamus, incessabili juvemur auxilio. Per, etc.
[Col. 0098D] Haec oratio est secreta in Missa S. Hippolyti tum in codd. Gregor., tum in Romano Missali. Respice, Domine, munera populi tui, sanctorum [Col. 0098C] festivitate votiva, et tuae testificatio veritatis nobit proficiat ad salutem. Per, etc.
[Col. 0098D] Vide supra praefationem Missae V S. Xysti. Vere dignum. Tibi enim, Domine, festiva solemnitas agitur, tibi dies sacrata celebratur, quam sancti Hippolyti martyris tui sanguis in veritatis tua testificatione profusus magnifico nominis tui honore signavit. Per, etc.
[Col. 0098D] Legitur in mss. Gregorianis, et in Romano Missali die 2 Junii Natali SS. Marcellini et Petri, ac in aliis festis. Sacro munere satiati, supplices, Domine, deprecamur ut quod debitae servitutis celebramus officio, salvationis tuae sentiamus augmentum. Per, etc.
Deus, qui Ecclesiam tuam innumeris sanctorum patrociniis et glorificas et tueris, praesta ut quorum celebrat conventum, experiatur devota suffragium. Per, etc.
II. Item alia. —Perpetuis nos, Domine, sanctorum [Col. 0099A] tuere praesidiis, et quanto fragiliores sumus, tanto magis necessariis attolle suffragiis. Per, etc.
[Col. 0099D] Habes hanc orationem post communionem in Missa SS. Primi et Feliciani die 2 Junii apud Menardum, et in Missali Romano. Quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum tuorum coelestibus mysteriis celebrata solemnitas indulgentiam nobis tuae propitiationis acquirat. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum malis nostris bona retribuis, sed ut miseris uberiora dona concedas, qui digne pro nobis possint intercedere, contulisti, et quod nostra conscientia non habebat, intercessio supplet tibi grata justorum. Per, etc.
[Col. 0099D] Haec nova Missa videtur, cui titulus esse debuisset XV kal. Septembris. Natale sancti Agapiti; quo quidem die notatur hoc festum cum sua Missa in Sacram. Gelasii lib. II, n. 48, et in codd. Gregorianis. Alii malunt perperam scriptum fuisse Agapiti nomen pro Hippolyti. Sed duarum Missarum in unam confusio apud nostrum collectorem nonnumquam occurrit. Sancti martyris Agapiti, Domine, quaesumus, veneranda festivitas, salutaris auxilii nobis praestet augmentum. Per, etc.
Plebs tua, Domine, laetetur tuorum semper 94 honore sanctorum, et eorum percipiat intercessione votiva [Col. 0099B] subsidia, quorum patrociniis gratulatur. Per, etc.
I.—Da nobis, omnipotens Deus, ut eorum semper festa sectemur, quorum digna pro nobis interventione confidimus. Per, etc.
Sanctorum Felicis et Adaucti natalitia recensentes, munus offerimus, quod eorum tibi, Domine, quaesumus, intercessione sit gratum. Per, etc.
Vere dignum. Sanctorum martyrum gloriam cum exsultatione recolentes, in quibus mirabiles tuae majestatis effectus, et patrocinia nobis provisa cognoscimus. [Col. 0099C] Per, etc.
Gratias tibi referimus, Domine, qui nos et coelestis participatione sacramenti, et tuorum reficis celebritate justorum. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0100D] Sic codd. Gregor. et Missale Rom. in Natali eorumdem martyrum die 30 Augusti. Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut sicut nos jugiter sanctorum tuorum commemoratione laetificas, ita semper supplicatione defendas. Per, etc.
Tanto placabiles, quaesumus, Domine, nostrae sint hostiae, quanto sanctorum martyrum tuorum, pro quorum solemnitatibus exhibentur, tibi grata sunt merita. Per, etc.
Vere dignum. Quamvis enim semper in tui gaudeamus actione mysterii, copiosius tamen ejus munere gratulamur, cum pro martyrum solemnitate [Col. 0099D] sanctorum, per quos tibi commendamur, effertur. Per, etc.
Donis coelestibus, cum sanctorum tuorum recordatione, satiati gratias tibi referimus. Per, etc.
[Col. 0100A] Pro familia tua, Domine, quaesumus, sanctorum martyrum venerabilis intercedat oratio, ut quorum solemnia devota mente non deserit, eorum piis adjuta praesidiis, et consolationem referat et salutem. Per, etc.
95 III. Item alia. —Quaesumus, Domine Deus noster, ut non desinant sancti tui pro nostris supplicare peccatis, a quibus tu voluisti pro peccatoribus exorari. Per, etc.
[Col. 0100D] Exstat in Missali Rom. inter communes unius confessoris non pontificis. Praesta nobis, quaesumus, omnipotens Deus, ut nostrae humilitatis oblatio et pro tuorum grata sit honore sanctorum, et nos corpore pariter et mente purificet. Per, etc.
Vere dignum. Orantes potentiam tuam, ne dicant gentes: Ubi est Deus eorum? Sed ut dignanter ostendas [Col. 0100B] quia non plus ad perdendum nos valeant nostra delicta, quam ad salvandum vel patrocinia copiosa justorum, vel tuae majestatis invicta clementia. Per, etc.
Supplices te rogamus, Deus, ne aut malis propriis aggravemur, aut infestemur ab hostibus, qui tantis sanctorum tuorum meritis commonemur. Per, etc.
IV. Item alia. —Sanctorum tuorum, quaesumus, Domine, quorum nos assiduis festivitatibus consolaris, defende praesidiis. Per, etc.
Salutari sacrificio, Domine, populus tuus semper exsultet, quo et debitus honor sacris martyribus exhibetur, et sanctificationis tuae munus acquiritur, Per, etc.
[Col. 0100C] Vere dignum. Te in tuorum glorificantes honore sanctorum, qui et illis tribuisti beatitudinem sempiternam, et infirmitati nostrae talia praeparasti suffragia, quae possis audire pro nobis. Per, etc.
Exaudi, Domine, quaesumus, preces nostras, ut populus tuus, sub tantis patrociniis constitutus, et a suis offensionibus liberetur, et ab omnibus protegatur adversis. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0100D] Orationis hujus frequens est usus in mss. Gregor. Muratorii die 8 Augusti Natali SS. Cyriaci et sociorum, 28 Aprilis S. Vitalis, etc. In Missali Rom. est inter communes de martyre non pontifice. Accepta sit in conspectu tuo, Domine, nostra devotio, ut eorum nobis fiat supplicatione salutaris, pro quorum solemnitate defertur. Per, etc.
Vere dignum. Sacrificium quippe suum hodie frequentat Ecclesia, et festivitatem dudum muneris immolati annua festivitate concelebrat, quo, pro ejus [Col. 0100D] confessione vel nomine, qui eam sanguine suo redemit, impenso, obsequium proprii cruoris exhibuit. Per, etc.
96 VI. Item alia. — [Col. 0100D] Est in codd. Greg. et in Missali Rom. die SS. Cosmae et Damiani, ac in eodem Missali aptatur etiam [Col. 0101D] festo SS. Innocentium et aliis solemnitatibus. Sanctorum tuorum nobis, [Col. 0099D] [Col. 0099D] This note appears at the foot of column 99, but the callout letter (c) has not been printed in the text. Hoc die Missa SS. Adaucti et Felicis in mss Gregorianis [Col. 0100D] legitur. Sola prima Missa propriam orationem habet. [Col. 0101A] Domine, pia non desit oratio, quae et munera nostra conciliet, et tuam nobis indulgentiam semper obtineat. Per, etc.
Vere dignum. Qui Ecclesiae tuae, toto orbe propagandae, non solum tui Unigeniti passionem sempiterna providentia contulisti, sed ad majorem gloriam conferendam mutuas mortes tibi impendere pretiosa devotione tribuisti. Per, etc.
[Col. 0101D] Missale Rom. hanc orationem exhibet in festo SS. Innocentium et alibi. Votiva, Domine, dona percepimus, quae sanctorum nobis precibus et praesentis, quaesumus, vitae, pariter et aeternae tribue conferre praesidium. Per, etc.
VII. Item alia. —Adesto, Domine, populo tuo, et concede misericordiam tuam cum sanctorum tuorum patrociniis supplicanti, ut quia tua gubernatione confidit, nullis adversitatibus opprimatur. Per, etc.
[Col. 0101B] [Col. 0101D] Haec praefatio ad apostolos pertinet. Vere dignum. Ecce enim, sicut sacer sermo pronuntiat, pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus. Nec potest ullatenus explicari, quibus modis haec interfectio gloriosa pensetur. Moriuntur abjecti, et orbis terrarum capiunt principatum. Moriuntur mundanae eruditionis ignari, et exeunt doctrinae coelestis auctores. Moriuntur captores piscium, et efficiuntur hominum piscatores. Moriuntur soliti maria perscrutari mediocris artis officio, et redduntur saeculi examinatores et judices. Et ideo cum angelis, etc.
[Col. 0101C] Omnipotens sempiterne Deus, qui nos multiplici sanctorum tuorum festivitate laetificas, praesta ut quorum commemoratione gaudemus, praesidio muniamur. Per, etc.
Oblationes populi tui, Domine, quaesumus, placatus intende, quibus et sanctorum martyrum celebramus in honorem tui nominis passionem, et nobis indulgentiam suppliciter imploramus. Per, etc.
97 [Col. 0101D] Preces H. hoc est habendae, describendae erant infra in Missa sanctae Euphemiae, cui totus contextus convenit; extra suum itaque locum hic insertae sunt. Preces H in sancta Euphemia.
Vere dignum. Immensa sunt enim opera tua, et vere magna ( Al. mirabilia). Tibi hominem, diabolica quondam fraude prostratum, sic per Jesum Christum Filium tuum, Dominum nostrum, sui tribuisti victoris esse [Col. 0101D] Locum hunc ita restituendum censet P. Blanchinius: Victorem, ut hunc eudem ejus adversarium non solum virilis sexus, etc. victorem, hunc eumdem ejus adversarium, [Col. 0102A] ut eum non solum virilis sexus tuorum deinceps fidelium subjugaret, sed etiam feminea superaret infirmitas, et quae est in sua conditione fragilior, substantiae spiritalis inimico fortior redderetur; deceptionemque Evae matris ulciscens, de hoste generis humani, qui aditum per illam mortis invenerat, triumpharet; quas ineffabilis gloriae tuae vices in sanctae martyris Euphemiae passione [Col. 0102D] Magis placeret veneramur. venerantes. Per, etc.
Accipe, Domine, quaesumus, nostrae servitutis officia, ut, suffragantibus sanctis, quod ad honorem tuae majestatis offerimus, perpetuam nobis conferant vitam. Per, etc.
Perceptis, Domine, coelestibus sacramentis, gratias agimus pio nomini tuo qui et sanctorum tuorum nos assidua festivitate comitaris, et divino munere vivificare [Col. 0102B] non desinis. Per, etc.
Respice propitius, Domine, ad debitam tibi tui populi servitutem, ut inter humanae fragilitatis incerta nullis adversitatibus opprimatur, qui de tua protectione confidit. Per, etc.
Item alia. — [Col. 0102D] In Sacram. Gelasii lib. II, n. 57, tres priores orationes hujus Missae invenientur: duae priores tantum cum praefatione sunt in cod. Gregor. Menardi hoc eodem die festo; prima haec in Missali Rom. Beatorum martyrum, pariterque pontificum Cornelii et Cypriani nos, Domine, quaesumus, festa tueantur, et eorum commendet oratio veneranda atque laetificet. Per, etc.
Plebis tuae, Domine, munera benignus intende, quae majestati tuae pro sanctorum martyrum Cornelii et Cypriani solemnitatibus sunt dicata. Per, etc.
[Col. 0102D] Haec praefatio legitur in codd. Gregor. Muratorii tom. II, p. 335. Vere dignum. Tuamque in sanctis martyribus Cornelio simul etiam Cypriano, praedicare virtutem, quos discretis terrarum partibus greges sacros divino [Col. 0102C] pane pascentes, una fide, eademque die, diversis licet temporibus, consonante, parique nominis tui confessione coronasti. Per, etc.
Sacro munere vegetatos sanctorum martyrum Cornelii et Cypriani natalitia nos 98 tibi, Domine, quaesumus, commendet oratio. Per, etc.
Ad defensionem fidelium, Domine, quaesumus, dexteram tuae majestatis extende; et ut perpetua pietatis tuae protectione muniantur, intercessio pro his non desit martyrum continuata sanctorum. Per, etc.
I.— [Col. 0102D] Est in Missali Rom. die 12 Julii Natali SS. Naboris et Felicis. Praesta, Domine, quaesumus, ut sicut sanctorum [Col. 0103A] tuorum Natalitia celebranda non deserunt, ita jugiter suffragia comitentur. Per, etc.
Gratanter ad munera dicanda concurrimus, quae nomini tuo, Domine, pro solemnitate sanctae martyris Euphemiae supplices immolamus. Per, etc.
Vere dignum. In hac celebritate gaudentes, qua sancti Spiritus fervore praeclarus beatae martyris Euphemiae sexus fragilitate pretiosior sanguis effloruit, et virtute feminea rabiem diabolicae persecutionis elidens, geminatae gloriae triumphum virginitas implevit et passio. Per, etc.
II. Item alia. —Suscipe, Domine, quaesumus, hostias laetantis Ecclesiae, quas pro sanctae martyris Euphemiae natalitia passione majestati tuae prompta devovit. Per, etc.
[Col. 0103B] Vere dignum. Sanctae martyris Euphemiae Natalitia recolentes rerum diversitate mirabili: ut diabolus, qui virum per imbecillitatem mulieris impulerat in ruinam, viri conditione [Col. 0103D] Hic deesse videtur mutata, vel aliquid simile. nunc in Christo reparante victoriam, per muliebrem quoque fragilitatem mutuo dejiceretur obtritus. Per, etc.
III. Item alia. —Sacrificium tibi, Domine, nostrae servitutis offerimus, quod ad honorem nominis tui in sanctae martyris Euphemiae festivitate debemus. Per, etc.
Vere dignum. Hodiernae festivitatis laetitiam 99 recensentes, quam nobis sanctae martyris Euphemiae veneranda confessio fecit insignem. Per, etc.
[Col. 0103D] In Missa Natalis S. Euphemiae legitur in codd. Gregor. Muratorii; apud Menardum vero, et in Missali Rom. die 29 Nov. Natali S. Saturnini. Sanctificet nos, Domine, quaesumus, tui perceptio sacramenti; et intercessio sanctae martyris Euphemiae [Col. 0103C] tibi reddat acceptos. Per, etc.
Exsultet, Domine, Christianae plebis humilitas, quia in martyrum commemoratione sanctorum tua mirabilia veneratur, et eorum tibi precibus adiuta complaceat. Per, etc.
I.—Omnipotens sempiterne Deus, apud quem, cum totius rationabilis pia merita creaturae semper accepta sint, certum est magis esse praecipua, quae reliquam spiritalem superant dignitatem, grata tibi sit, quaesumus, nostra festivitas, pro veneratione ejus oblata, qui tuae majestatis arcanis, naturali per tuam gratiam decore servato, devotis semper excubiis est [Col. 0103D] propinquus. Per, etc.
[Col. 0104D] Hac die legitur in codd. Gregorianis et in Missali Romano. Hostias tibi, Domine, laudis offerimus, suppliciter [Col. 0104A] deprecantes ut easdem, angelico pro nobis interveniente suffragio, et placatus accipias, et ad salutem nostram provenire concedas. Per, etc.
Vere dignum. Teque profusis gaudiis praedicare in die festivitatis hodiernae, qua in honorem beati archangeli Michaelis sacrata nomini tuo loca divinis sunt instituta mysteriis; quamvis enim illius sublimis gloriosaeque substantiae sit habitatio semper in coelis, tuorum tamen fidelium praesumit affectus, pro tuae reverentia potestatis, per haec piae devotionis officia, quoddam retinere pignus in terris astantium in conspectu tuo jugiter ministrorum. Et ideo cum angelis, etc.
II. Item alia. — [Col. 0104D] Est in Sacram. Gelasii lib. II, n. 59. Munus populi tui, Domine, quaesumus, dignanter assume, quod non nostris meritis, [Col. 0104B] sed sancti archangeli tui Michaelis deprecatione sit gratum. Per, etc.
Vere dignum. Teque in omni factura tua laudare mirabilem, in quo principaliter angelica natura praecellit, quae, etsi humano generi corporeo conspectu subtrahitur ( Al. negatur 100 aspectu), fidei tamen videtur intuitu. Dignumque est per honorificentiam nos eorum, tuam [Col. 0104D] Cod., suscipere. suspicere majestatem, per quos multa praesidia nostrae salutis operaris, tuamque magnificentiam hoc potius praedicare, quod te praecelsarum atque coelestium potestatum Dominum confitentur. Per, etc.
III. Item alia. —Oblatio tibi, Domine, sit nostra semper accepta, quae angelis tuis sanctisque precantibus, et indulgentiam nobis referat, et remedia procuret [Col. 0104C] aeterna. Per, etc.
Vere dignum. Multoque magis in archangelis angelisque tuis tua praeconia non tacere, quia ad excellentiam tuam recurrit et gloriam, cum angelica creatura, quae a conditione sui tuis subjecta servitiis, probabilis exstitit, honoratur, et cum illa sit digna venerari, tu, quam sis immensus, et super omnia praeferendus, ostenderis. Per, etc.
Sumpsimus, Domine, votiva mysteria; quaesumus clementiam tuam, ut eorum nobis fiant deprecatione salutaria, quorum celebrantur affectu. Per, etc.
[Col. 0104D] Prima pars hujus orationis, aliquot verbis intersertis, traducta est in orationem Defende inter communes Romani Missalis pro congregatione et familia. Defende, Domine, familiam tuam; et toto tibi corde prostratam ab hostium tuere formidine. Nec bona tua difficulter [Col. 0104D] Muratorius ex conjectura Blanchinii emendavit inveniat, pro qua. Sed idem Blanchinius in correctionibus Sacramentario praefixis monuit retinendum inveniant, pro quibus, ut codex exhibet, cum familia nomen sit multitudinis, quae pluralem numerum recipere potest. inveniant, pro quibus et sancti tui, et angelicae tibi supplicant potestates. Per, etc.
[Col. 0104D] IV. Item alia. —Deus, qui in auxilium generis humani coelestia simul et terrena disponis, in inferiore [Col. 0105A] mundi parte laborantes, supernorum nos, quaesumus, praesidiis refove propitius ministrorum. Per, etc.
In honorem beati archangeli Michaelis, loca nomini tuo dicata, mystico frequentamus obsequio. Praesta, quaesumus, eorum nos gaudere suffragiis, quorum sublimia merita recensemus. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum nos sanctorum tuorum confessionibus benignissime consolaris, sed etiam ad coelestium familiaritatem provehis potestatum, non tantum martyrum intercessione sustollis, sed ipsorum quoque patrociniis erigis angelorum. Per, etc.
101 V. Item alia. —Sanctorum, Domine, sancta deferimus, quae, cum in omnium justorum tibi commemoratione sint placita, multo magis in angelicae veneratione substantiae grata tuis aspectibus esse confidimus. [Col. 0105B] Per, etc.
Vere dignum. Qui sicut nos per Apostolum tuum dignanter informas, jam conversationem nostram in coelis esse, benignus instituis, ut illuc attollamur mente, ubi quos veneramur assistunt, et in excelsa tendamus, quae in beati archangeli Michaelis festivitate contemplamur affectu. Per, etc.
[Col. 0105D] In omnibus Sacramentariis Gelas. et Gregor. ac in Missali Romano hac eadem festivitate legitur. Beati archangeli Michaelis interventione suffulti, supplices, Domine, te precamur, ut, quos honore prosequimur, contingamus et mente. Per, etc.
Plebem tuam, quaesumus, Domine, perpetua pietate custodi; ut secura semper et necessariis adjuta subsidiis spirituum tibimet placitorum pia semper veneratione laetetur. Per, etc.
[Col. 0105D] Haec habetur in Ordine Romano in indictione jejunii mensis decimi. Annua nobis est, dilectissimi, jejuniorum celebranda festivitas, quam mensis septimi solemnis recursus indicit. Quarta igitur et sexta feria succedente, solitis eamdem conventibus exsequamur; sabbatorum die hic sacras acturi vigilias, ut per observantiam competentem, Domino purificatis mentibus supplicantes, beatissimo Petro apostolo suffragante, et praesentibus periculis exui mereamur, pariter et futuris. Per, etc.
I.— [Col. 0105D] His prioribus verbis incipit in ms. Vat. Gregoriano apud Muratorium quinta praefatio quadragesimalis. Missae hujus jejunii mensis decimi etiam in Gelasiano codice subjiciuntur Missae S. Michaelis. Deus, qui delinquentes perire non pateris, donec convertantur et vivant, debitam, quaesumus, peccatis nostris suspende vindictam, et praesta propitius ne dissimulatio cumulet ultionem, sed ut potius [Col. 0105D] emendatio prosit ad veniam. Per, etc.
Populi tui, Deus, defensor et rector, concede propitius ut a delictis omnibus abstinentes, et necessariis foveamur alimentis, et ab infestis hostibus liberemur. Per, etc.
[Col. 0106A] Super oblata. —Praesta nobis, omnipotens Deus, ut dicatum nomini tuo sacrificium purgatis moribus offeramus. Per, etc.
Vere dignum. Quia tu quidem nobis jejunia 102 salubriter [Col. 0105D] Legendum videtur indixisti. indidisti, quibus, carnis lege sedata, purior animus emineret. Sed cum in ipsis nostris observationibus a noxiis et illicitis non vacamus, non hoc te jejunium delegisse prophetica voce testaris. Quoniam non solum prodesse non poterit castigatio corporalis, si spiritus noster nefandis cogitationibus implicetur; sed hoc constat esse deterius, si etiam terrena conditione mitigata, mens ab iniquitatibus non quiescit. Et ideo tu nobis, Domine, largire placatus, ut exterius parcimonia convenienter adhibita, intrinsecus a pravis intentionibus temperemus, ut [Col. 0106B] continentiam valeamus exercere perfectam. Per, etc.
Postcommunio. —Annue, quaesumus, Domine, ut et tuis semper solemnitatibus occupemur, et mysteriis eorum mente pariter congruamus et corpore. Per, etc.
Super populum. — [Col. 0105D] Fere eadem est in codd. Greg. et in Missali [Col. 0106D] Rom. fer. 4 post Dominicam Passionis. Apud Gelasium habetur feria 7. Sanctificata jejunio tuorum corda filiorum, Deus habitator, illustra, et quibus praestas devotionis affectum, praebe supplicantibus pium benignus auditum. Per, etc.
II. Item alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, ut in omni natione, quod Verbi tui promissum est Evangelio, compleatur; et plenitudo adoptionis obtineat, quod praedixit testificatio veritatis. Per, etc.
[Col. 0106D] Exstat apud Menardum hebdomada 4 ante Natale Domini. Intende, quaesumus, Domine, sacrificium singulare, ut hujus participatione mysterii, quae speranda [Col. 0106C] credimus, exspectata sumamus. Per, etc.
Vere dignum. Tuum est enim omne quod vivimus, quia licet peccati vulnere natura nostra vitiata sit, tui tamen est operis, ut ad terrena generati, ad coelestia renascantur.
Visita, quaesumus, Domine, familiam tuam, et corda sacris dicata mysteriis pervigili tuere pietate, ut remedia salutis aeternae, quae te miserante percipiunt, te protegente custodiant. Per, etc.
III. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, in cujus arbitrio regnorum omnium jura consistunt, protege Romani nominis ubique rectores, ut 103 eorum votiva prosperitas, pax tuorum possit esse populorum. Per, etc.
[Col. 0106D] In margine codicis: Ante cibos. Adesto, Domine, fidelibus tuis, et quos coelestibus [Col. 0106D] instituis sacramentis, [Col. 0106D] Blanchinius monuit verba et quibus substantiam tribuis corporalem non esse variantem lectionem, uti primis curis notaverat, ac ex iisdem Muratorius innuit; nam haec oratio dicenda erat soluta statione in die jejunii ante cibos. et quibus substantiam tribuis corporalem, a terrenis conserva periculis. Per, etc.
Exaudi, Domine, supplicum preces, et devoto tibi pectore famulantes perpetua defensione custodi, ut [Col. 0107A] nullis perturbationibus impediti liberam servitutem tuis semper exhibeamus officiis. Per, etc.
Vere dignum. Qui rationabilem creaturam, ne temporalibus dedita bonis, ad praemia sempiterna non tendat, ea dispensatione dignaris erudire, ut nec castigatione deficiat, nec prosperitatibus insolescat; sed hoc potius fiat ejus gloriosa devotio, [Col. 0107D] Blanchinio et Muratorio magis placuit quod. quo nullis adversitatibus obruta superetur. Per, etc.
[Col. 0107D] Ex hac oratione duae factae sunt. Prima pars fere tota traducta est in orationem quae in Missali Romano legitur inter communes pro vivis et defunctis, et recitatur Dominicis et ferialibus diebus Quadragesimae. Altera vero pars incipiens a verbis Haec nos communio invenitur in codd. Gregor. ac in Missali Rom. feria 2 Dominicae secundae Quadragesimae, et alibi saepius. Omnipotens sempiterne Deus, misericordiam tuam supplices exoramus ut hoc tuum sacramentum non sit nobis reatus ad poenam, sed fiat intercessio salutaris ad veniam; sit abolitio peccatorum, sit fortitudo fragilium, sit contra mundi pericula firmamentum. Haec nos communio purget a crimine, et coelestis gaudii tribuat esse consortes. Per, etc.
[Col. 0107B] IV. Item alia. —Da nobis, Domine, rationabilem, quaesumus, actionem, ut te solum sincera mente venerantes, et fiducialius quae tua sunt postulemus, et facilius assequamur. Per, etc.
Omnium nostrum, Domine, quaesumus, ad te corda converte, ut ab his quibus offenderis abstinentes, non iracundiam tuam, sed misericordiam sentiamus. Per, etc.
Munera tua, Deus institutor, illustra, et per has hostias, quibus te placari voluisti, sanctifica misericors immolantes. Per, etc.
Vere dignum. Cujus et potentia sunt creata, et providentia reguntur universa; ideoque hac nos teneri lege merito censuisti, ut te, sub quo sunt omnia, non timentes, cuncta paveamus, et rursus nulla [Col. 0107C] penitus formidemus, si unum te fideliter omnium revereamur auctorem. Per, etc.
Largire nobis, omnipotens Deus, a quo omne bonum est, ut te habentes nullis indigeamus auxiliis. Per, etc.
Tibi placitam, Deus noster, populo tuo tribue voluntatem, quia tunc illi prospera 104 cuncta praestabis, cum tuis aptum feceris institutis. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0107D] Est in codd. Greg. et in Rom. Missali fer. 4 post Dominicam III Adventus. Festina, quaesumus, ne tardaveris, Domine, et praesidium nobis tuae pietatis impende; ut opportunis consolationibus subleventur, qui in tua miseratione confidunt. Per, etc.
[Col. 0107D] Legitur in iisdem mss. et Missali Dominica III Adventus. Devotionis nostrae tibi, Domine, quaesumus, hostia jugiter immoletur; quae et sacri peragat instituta mysterii, et salutare tuum nobis potenter operetur. [Col. 0107D] Per, etc.
Vere dignum. Tuaque opera continuatis laudibus praedicare; quia justa semper et bona sunt. Quae potenter efficiunt, ut rationabiles voluntates, aut inter [Col. 0108A] ista proficiant ad salutem, aut de coelesti nullatenus vigore causentur. Per, etc.
Sit nobis, Domine, quaesumus, cibus sacer, potusque salutaris, qui et temporalem vitam muniat, et praestet aeternam. Per, etc.
[Col. 0108D] In iisdem codd. et Missali habetur fer. 5 post Dominicam secundam Quadragesimae. Adesto, Domine, famulis tuis, et opem tuam largire poscentibus; ut his, qui te auctore et gubernatore gloriantur, et creata restaures, et restaurata conserves. Per, etc.
VI. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, cordibus nostris benignus infunde, ut a terrenis intentionibus temperantes, propensius coelestia meditemur. Per, etc.
Multiplices, Domine, incursus, quos mundus ingerit, tu repelle; ut haec dona coelestia tranquillis cogitationibus [Col. 0108B] capere valeamus. Per, etc.
[Col. 0108D] Notatio marginalis in cod., In jejunio. Vere dignum. Qui non tantum nos a carnalibus cibis, sed ab ipsius animi noxiis delectationibus praecipis jejunare. Nam si ideo delicias corporales abnuimus, ne spiritum nostrum obtusis sensibus hebetemus: quanto magis ab ipsius mentis debemus excessibus abstinere, ut inordinatis affectibus expedita supernae lucis possit pertingere claritatem! Per, etc.
[Col. 0108D] Est in Gelas. lib. II, n. 60, et in codd. Gregor. Muratorii, ac in Missali Rom. feria 4 post Dominicam tertiam Adventus. Salutari tuo, Domine, satiati, supplices deprecamur, ut cujus laetamur gustu, renovemur effectu. Per, etc.
Da salutem, Domine, populo tuo mentis et corporis, et perpetuis consolationibus tuorum 105 reple corda fidelium, ut interius exteriusque relevati, et pia tibi devotione complaceant, et tua semper beneficia [Col. 0108C] consequantur. Per, etc.
Tribue, quaesumus, Domine Deus noster, ut donis interioribus fecundemur, ne exterioribus mereamur egere subsidiis. Per, etc.
VII. Item alia. — [Col. 0108D] Nota marg., In jejunio. Codices Gregoriani, et Missale Rom. hanc orationem exhibent in jejunio mensis septimi die sabbati. Da, quaesumus, Domine, ut jejunando robore satiemur, et abstinendo cunctis efficiamur hostibus fortiores. Per, etc.
[Col. 0108D] Est in iisdem codd. ac Missali feria 6 jejunii mensis septimi. Missale Rom. eamdem repetit fer. 4 post Dominicam tertiam Adventus. Accepta tibi sint, Domine, quaesumus, nostri dona jejunii; quae et expiando nos tua gratia dignos efficiant, et ad sempiterna promissa perducant. Per, etc.
Vere dignum. Cujus ineffabilis sapientia sic incommutabiliter perseverat, ut in ea nec sine justitiae perpetuitate benignitas, nec absque aeterna sit bonitate justitia. De quibus ita nos miseranda temeritate [Col. 0108D] conquerimur, quando non secundum nostra desideria, vel fructuum qualitas, vel prospera quaeque proveniunt, quasi ipsi tua praecepta studeamus implere, ac non iisdem potius perniciosa dissimulatione contemptis, [Col. 0109A] non solum percelli mediocribus alimentis, sed universa mereamur sustentatione privari; nisi quod ideo tua nos clementia non deserit, ut simus et de exiguitatis castigatione solliciti, et de non abnegata pietate devoti. Per, etc.
[Col. 0109D] Hanc reperies in cod. Greg, Menardi fer. 5 post Dominicam Passionis. Vegetet nos, Domine, semper et innovet tuae mensae sacra libatio, quae fragilitatem nostram et inter mundi tempestates gubernet et protegat, et in portum perpetuae salutis inducat. Per, etc.
[Col. 0109D] Consonant mss. Greg. Muratorii in Missa sabbati post Dominicam Passionis. Tueatur, Domine, dextera tua populum deprecantem. Purificet, sustentet et erudiat, ut consolatus in praesenti, ad bona futura proficiat. Per, etc.
In jejunio.
VIII. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui nos ad observantiae hujus annua festa perducis, [Col. 0109B] concede propitius ut piae devotionis effectus substantiam nobis et mentium praestet et corporum. Per, etc.
[Col. 0109D] Nota marginalis in cod., Ante cibos. Deus, qui pro nostrorum fructibus animorum prodire facis sufficientiam corporalem, ne exterioribus mereamur egere subsidiis, 106 praesta, quaesumus, ut donis interioribus fecundemur. Per, etc.
[Col. 0109D] Legitur in codd. Greg. Muratorii ac in Missali Rom. fer. 5 post Domin. Passionis. Domine Deus noster, qui in his potius creaturis, quas ad fragilitatis nostrae praesidium condidisti, tuo quoque nomini munera jussisti dicanda constitui, tribue, quaesumus, ut et vitae nobis praesentis auxilium, et aeternitatis efficiant sacramentum. Per, etc.
Vere dignum. Pascunt enim tua sancta jejunia, [Col. 0109D] Codex habet, et esuriens. Sed notavit Blanchinius esuriens scriptum fuisse pro esuries, uti alibi praefertur [Col. 0110D] thesauris pro thesauris, obtunsis pro obtusis, quotiens pro quoties. Hinc necessaria non est emendatio quam recepit Muratorius esurientes sacrata libatio nos reficit. et esuries sacrata nos reficit, si per continentiam salutarem conscientiae nostrae tribuli spinaeque deficiant, et fruges pura succedat; si vitiorum sterilitas optanda [Col. 0109C] proveniat, et ubertas adsit jucunda virtutum. Inopia quippe culparum praestat redundantiam prosperorum. Hinc est quod restringendo copias, et mediocria non negando, sic nos tua moderatione disponis, ut ad superna tendentes, et temporalibus usquequaque non deseramur alimentis, et sustentaculis sic transeuntibus gubernemur, ut eorum tenuitate correpti proficiamus aeternis. Per, etc.
Perpetuo, Domine, favore prosequere, quos reficis divino mysterio, et quos imbuisti coelestibus institutis, salutaribus comitare solatiis. Per, etc.
Defensio tua, Domine, quaesumus, adsit humilibus, et jugiter protegat in tua misericordia confidentes, ut necessariis quibus indiget humana conditio, competenter adjuti, ad immortalitatis dona perveniant. Per, etc.
[Col. 0109D] Invitatio plebis in jenunio mensis decimi.
Hac hebdomade nobis mensis decimi sunt recensenda jejunia. Quapropter fidem vestrae dilectionis hortamur ut eadem quarta et sexta feria solitis processionibus exsequentes, sabbatorum die hoc ipsum vigiliis solemnibus expleamus, quatenus apostolicis [Col. 0110A] suffragantibus meritis, propitiationem Dei nostri perseverantia debitae servitutis obtineat. Per, etc.
IX. Item preces. —Omnipotens sempiterne Deus, qui nos et sustentationibus annuis et solemnitatibus consolaris, praesta, quaesumus, ut quod ex his pro nostrae conversationis qualitate subtrahitur, omnipotentiae tuae copia suppleatur. Per, etc.
Concede, quaesumus, Domine, morum nos correctione relevari, quia cum haec 107 dona contuleris, cuncta nobis utilia non negabis. Per, etc.
Super oblata. — [Col. 0110D] Haec exhibetur in Missali Rom. inter communes, tempore famis. Deus, qui humani generis utramque substantiam praesentium munerum et alimento vegetas, et renovas sacramento, tribue, quaesumus, ut eorum et corporibus nostris subsidium non desit et mentibus. Per, etc.
[Col. 0110B] Vere dignum. Qui sempiterno consilio non desinis regere quod creasti. Nosque delinquere manifestum est, cum supernae dispositionis ignari, de secretorum tuorum dispensatione causamur, ac tunc potius recte sentire cognoscimur, cum non nostra, sed tua providentia confidentes, pietatem justitiamque tuam jugiter perpendimus exorandam: certi quod qui injustos malosque non deseris, multo magis quos tuos esse tribuisti, clementi nullatenus gubernatione destituis. Per, etc.
Postcommunio. — [Col. 0110D] Ibidem in eodem communi legitur. Guberna, quaesumus, Domine, temporalibus adjumentis, quos dignaris aeternis informare mysteriis. Per, etc.
Super populum. —Rege, Domine, populum tuum, et gratiae tuae, quaesumus, in eo dona multiplica, ut [Col. 0110C] et ab omnibus liber offensis, et temporalibus non destituatur auxiliis, et sempiternis gaudeat institutis. Per, etc.
X. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui sic hominem condidisti ut temporalibus beneficiis competenter instructum ad coelestia dona proveheres, praesta, quaesumus, ut sicut per illicitos appetitus de indultae beatitudinis regione decidimus, sic per alimoniam tuo munere distributam, et transitoria sustentetur humanitas, et amissa recuperetur aeternitas. Per, etc.
Vere dignum. Glorificantes et de praeteritis Creatorem, et de venturis fructibus exorantes, ut cum de perceptis non invenimur ingrati, de percipiendis non judicemur indigni; sed exhibita potius solemni devotione [Col. 0110D] jejunii, cum subsidiis corporalibus profectum capiamus animarum. Per, etc.
Percepimus, Domine, gloriosa mysteria, quibus in terris positos, jam coelestium facias esse consortes. Tu inter ista, [Col. 0110D] Codex quae sine per. Blanchinius mallet quo. Muratorii emendationem praetulimus. per quae vivimus, guberna nos, Domine, quaesumus, ut ad illa perducas. Per, etc.
[Col. 0111A] Adesto, Domine, supplicibus tuis, et spem suam in tua misericordia collocantes tuere 108 propitius; ut a peccatorum labe mundati in sancta conversatione permaneant, et consequentes sufficientiam temporalem, promissionis tuae perficiantur haeredes. Per, etc.
XI. Item alia. —Concede, quaesumus, Domine, ut ad preces tuas corda nostra flectamus, et esse tibi possibilia cuncta fidentes, non de elementorum profutura nobis speremus effectu, sed de tua virtute suppliciter imploremus. Per, etc.
Virtutum coelestium, Deus, qui plura praestas quam petimus aut meremur, tribue, quaesumus, ut tua nobis misericordia conferatur, quod nostrorum non habet fiducia meritorum. Per, etc.
[Col. 0111B] [Col. 0111D] In margine cod., Ante cibos. Deus, qui praevenis vota poscentium, tribue, quaesumus, ut et corporeis non destituamur alimentis, et ab hostium formidine liberemur. Per, etc.
Domine Deus, qui fragilitati nostrae quae congruant, et praevides solus et provides, praesta ut et praesentibus fulciamur auxiliis, et instruamur aeternis. Per, etc.
Tua nos, Domine, quaesumus, pietate dispone, quia nullis egebimus adjumentis, si tuae providentiae clementia gubernemur. Per, etc.
Dirige, Domine, quaesumus, Ecclesiam tuam dispensatione coelesti, ut quae ante mundi principium in tua semper est praesentia praeparata, usque ad plenitudinem gloriamque promissam, te moderante, perveniat. Per, etc.
Tanto, quaesumus, Domine, placatus assume, quanto [Col. 0111C] sacrandas nomini tuo specialiter hostias [Col. 0111D] Magis placeret indixisti. indidisti, ut quidquid nostrae non expletur servitutis officio, indulgentiae tuae dignatione pensetur. Per, etc.
Vere dignum. Quia tuae rationis imaginem, mundanis regionibus constitutam, et humanis non desinis fovere subsidiis, et reformare divinis. Consequens enim fuit ut transactis terrae fructibus, coeleste semen oriretur, et alimonia vitae mortalis expleta, germen immortalitatis existeret. Atque escis carnalibus expeditis, cibus nasceretur mirabiliter animarum, ac tempore frumenti, vini et olei mox peracto, ineffabiliter ederetur, qui filiis Dei, ad similitudinem proficientibus angelorum, hoc totum, non solum de coelo substantia deferret et nomine, sed panem praeberet aeternum. Per, etc.
[Col. 0111D] Gratiam tuam nobis, Domine, semper accumulet divini participatio sacramenti, et sua nos virtute mundando, tanti muneris capaces efficiat. Per, etc.
Absolve, Domine, quaesumus, tuorum delicta populorum, [Col. 0112A] et quod [Col. 0111D] Codex mendose mortalitatis, nisi legendum sit plurali numero contrahunt, et similiter in sequentibus. mortalitas contrahit 109 fragilitate, purifica, ut cuncta pericula mentis et corporis, te propellente, declinans, tua consolatione subsistat, ac tua gratia promissae redemptionis perficiatur [Col. 0111D] Sic codex. Muratorius, haeres. haereditas. Per, etc.
XII. Item alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut et mentes nostras coelestibus corrigas institutis, et beneficia tua non desinas praestare correctis. Per, etc
Ad hostes nostros, Domine, superandos, praesta, quaesumus, ut auxilium tuum jejuniis tibi placitis et bonis operibus impetremus. Per, etc.
Ad altaria, Domine, veneranda cum hostiis laudis accedimus. Fac, quaesumus, ut et indulgentiam tuam nobis concilient et favorem. Per, etc.
[Col. 0111D] Est praefatio feriae 4 mensis septimi in codd. Gregorianis. Leonina dictio in hac et aliis hujus tituli praefationibus praeferri videtur. Vere dignum. Qui nos ideo, collectis terrae fructibus, [Col. 0112B] per abstinentiam tibi gratias referre voluisti, ut ex ipsius devotionis genere nosceremus non haec ad exuberantiam corporalem, sed ad fragilitatis nos sufficientiam percepisse, et quod ex his parcius sumeremus, egentium proficeret alimento, ut et salutaris castigatio mortalitatis insolentiam mitigaret, et pietas imitatores nos tuae benignitatis efficeret; sicque donis temporalibus uteremur, ut disceremus inhiare perpetuis. Per, etc.
[Col. 0111D] In Sacramentario Greg. Menardi fer. 6 mensis docimi. Prosint nobis, Domine, quaesumus, sumpta mysteria, pariterque nos et a peccatis exuant, et praesidiis tuae propitiationis attollant. Per, etc.
Respice, Domine, familiae tuae preces, et opem tribue suppliciter imploranti; ut congruis subsidiis in confessione tui nominis perseveret. Per, etc.
[Col. 0112C] XIII. Item alia. —Mores nostros, Domine, quaesumus, tua pietate compone, ut et nulla nobis dominentur adversa, et salutaria cuncta non desint. Per, etc.
[Col. 0112D] In codd. Gregor. Muratorii exstat inter orationes vespertinas et matutinas; apud Menardum vero inter orationes quotidianas. Ut cunctis nos, Domine, foveas adjumentis, tuis apta propitius disciplinis. Per, etc.
Sacrificium deferimus de perceptione tuorum, Domine, praestitorum, ut percipienda securius uberiusque sumamus. Per, etc.
110 Vere dignum. Simulque pro munere generali quo vivimus, et pro singulis quibusque subsidiis tuam munificentiam praedicare; [Col. 0112D] Codex, ne non latis, mendose. Muratorius emendavit, ut non latis. Blanchinii correctionem secundis curis Sacramentario praemissam recepimus, quippe quae praefertur in hac eadem oratione inferius repetita § 29, Missa XI, ex qua paulo post scripsimus segnius pro signius, uti hoc loco codex erronee exhibet. In eadem Missa XI pro sensibus habetur mentibus. ne conlatis ingrati beneficiis, conferendis probemur indigni, meritoque transeuntium rerum potius consolationibus adjuvemur, si bona mansura non segnius, sacro jejunio [Col. 0112D] purgatis sensibus, appetamus. Per, etc.
Praesta, Domine, quaesumus, ut temporalibus non destituamur auxiliis, quos alimoniis pascis aeternis. Per, etc.
[Col. 0113A] [Col. 0113D] In codd. Gregor. refertur inter orationes pro peccatis. In fine Muratorius, et futuris. Lectionem codicis, quam et Gregor. codd. retinent, secuti sumus. Sucurre, Domine, quaesumus, populo supplicanti, et opem tuam tribue benignus infirmis, ut sincera tibi mente devoti, et praesentis vitae remediis gaudeant et futurae. Per, etc.
XIV. Item alia. —Ad te corda nostra, Pater aeterne, converte, quia nullis necessariis indigebunt, quos tuo cultui praestiteris esse subjectos. Per, etc.
Deus, qui populum tuum sic corripis delinquentem, ut benigna consolatione non deseras, da, quaesumus, ut indignatio debita reis precantibus transferatur ad veniam. Per, etc.
Ad preces nostras, Domine, quaesumus, propitiatus intende, ut sacris altaribus servientes, et fidei veritate fundati, et mentis sint puritate conspicui. Per, etc.
[Col. 0113B] Vere dignum. Qui Christi tui beata passione nos reparas, conserva in nobis operam misericordiae tuae, ut in hujus celebritate mysterii, perpetua devotione vivamus. Per, etc.
[Col. 0113D] Hanc orationem habet Sacram. Gelas. lib. I, n. 99, et cod. Remensis a Menardo laudatus not. 765. Exaudi, Domine, supplicum preces; ut quod nostro gerendum est ministerio, tua potius virtute firmetur ( Al. peragatur). Per, etc.
[Col. 0113D] Est apud Gelas. ibidem, et in Pontificali Romano, de Consecratione episcoporum. Suscipe, Domine, quaesumus, munera famuli tui illius, et propitius in eodem dona custodi. Per, etc.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro illo famulo tuo quem ad pontificalem gloriam promovere dignatus es, quaesumus, Domine, placatus accipias, [Col. 0113C] ut quod divino munere consecutus est, divinis effectibus exsequatur. Per, etc.
111 Adesto, misericors Deus, ut quod actum est nostrae servitutis officio, tua benedictione firmetur. Per, etc.
[Col. 0113D] Ibidem legitur apud Gelasium et in Romano Pontificali. Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et inclinato super hos famulos tuos cornu gratiae sacerdotalis, benedictionis tuae in eos effunde virtutem. Per, etc.
[Col. 0113D] Hanc orationem, quae in iisdem libris Gelasiano et Pontificali, nec non in Gregoriano Menardi invenitur, Quesnellus uti Leoninam sermonibus S. pontificis subjecit. Deus honorum omnium, Deus omnium dignitatum, quae gloriae tuae sacratis famulantur ordinibus: Deus, qui Moysen famulum tuum, secreti familiaris affatu, inter caetera coelestis documenta culturae, de habitu quoque indumenti sacerdotalis instituens, electum Aaron mystico amictu vestiri inter sacra jussisti; [Col. 0113D] ut intelligentiae sensum de exemplis priorum caperet secutura posteritas; ne eruditio doctrinae [Col. 0114A] tuae ulli deesset aetati; cum et apud veteres reverentiam ipsa significationum species obtineret, et apud nos certiora essent experimenta rerum, quam aenigmata figurarum. Illius namque sacerdotii anterioris habitus nostrae mentis ornatus est, et pontificalem gloriam non jam nobis honor commendat vestium, sed splendor animorum: quia et illa quae tunc carnalibus blandiebantur obtutibus, ea potius quae in ipsis erant intelligenda poscebant.
Et idcirco his famulis tuis, quos ad summi sacerdotii ministerium delegisti, hanc, quaesumus, Domine, gratiam largiaris, ut quidquid illa velamina in fulgore auri, in nitore gemmarum, in multimodi operis varietate signabant, hoc in horum moribus actibusque clarescat. Comple in sacerdotibus tuis [Col. 0114B] mysterii tui summam, et ornamentis totius glorificationis instructos, coelestis unguenti fluore sanctifica. Hoc, Domine, copiose in eorum caput influat; hoc in oris subjecta decurrat; hoc in totius corporis extrema descendat; ut tui spiritus virtus et interiora horum repleat, et exteriora circumtegat. Abundet in his constantia fidei, puritas dilectionis, sinceritas pacis. [Col. 0113D] In cod. Gelasii hoc loco adduntur aliquot periodi [Col. 0114D] quae etiam in mss. Ratold. et Remensi, nec non in Pontificali Romano, et in Ordine vulgato receptae fuerunt. At absunt ab aliquibus Ordinibus apud Martene, a Gregoriano Menardi, et a codice Rodradi laudato ab eodem Menardo not. 777. Nostrum Sacramentarium omnium vetustissimum has periodos additamenta esse demonstrat. Tribuas eis cathedram episcopalem ad regendam Ecclesiam tuam et plebem universam. Sis eis auctoritas, sis eis potestas, sis eis firmitas. Multiplices super eos benedictionem et gratiam tuam, ut ad exorandam semper misericordiam tuam, tuo munere idonei, tua gratia possint esse devoti. Per, etc.
112 Benedictio super diaconos.
[Col. 0114D] Legitur apud Gelasium lib. I, n. 22. Domine Deus, preces nostras clementer exaudi, [Col. 0114C] ut quae nostro sunt gerenda servitio, tuo prosequaris benignus auxilio, et quos sacris ministeriis exsequendis pro nostra intelligentia credimus offerendos, tua potius electione justifices. Per, etc.
[Col. 0114D] Vide Gelas. ibidem, Pontificale Rom. et Sacramentarium Gregor. Menardi. Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hos famulos suos, quos ad officium diaconii vocare dignatur, benedictionem gratiae suae clementer effundat, et consecrationis indultae propitius dona conservet. Per, etc.
Deus, consolator sacrarum magnifice dignitatum, quaesumus ut hos famulos tuos quos ad officium levitarum vocare dignaris, altaris sancti ministerium tribuas sufficienter implere, cunctisque donis gratiae redundantes, et fiduciam sibi tuae majestatis acquirere, et aliis praebere facias perfectae devotionis [Col. 0114D] exemplum. Per, etc.
[Col. 0114D] Exstat in tribus libris laudatis. Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, [Col. 0114D] Ita codex, sicut etiam apud Menardum, cujus nota 746 legenda est, ubi lectio bonorum a Muratorio suscepta expungitur. Post pauca disponis habet codex [Col. 0115D] cum Sacramentario Gelasii. Sed retinuimus emendationem congruentiorem disponens, quam exemplar Menardi comprobat. honorum [Col. 0115A] dator, ordinum distributor, officiorumque dispositor. Qui in te manens innovas omnia, et cuncta disponens per Verbum, Virtutem, Sapientiamque tuam Jesum Christum, Filium tuum, Dominum nostrum, sempiterna providentia praeparas, et singulis quibusque temporibus aptanda dispensas. Cujus corpus Ecclesiam tuam, coelestium gratiarum varietate distinctam, suorumque connexam distinctione membrorum, per legem totius mirabilem compagis unitam, in augmentum templi tui crescere dilatarique largiris; sacri muneris servitutem trinis gradibus ministrorum nomini tuo militare constituens, electis ab initio Levi filiis, qui mysticis operationibus domus tuae fidelibus excubiis permanentes, haereditatem benedictionis aeternae sorte perpetua possiderent. Super [Col. 0115B] hos quoque famulos tuos, quaesumus, Domine, placatus intende, quos tuis [Col. 0115D] Blanchinius primis curis: Vel lege sacris aris, vel quod magis placeret, sacris altaribus, ut in Pontificali Romano. Cum vero codex Gelasii habeat sacris, cod. Gregorii sacrariis, correctione opus non esse idem Blanchinius secundis curis notavit. sacrariis servituros, in officium diaconii suppliciter dedicamus. Et nos quidem, tamquam homines, divini sensus et summae rationis ignari, horum vitam, quantum possumus, aestimamus. Te autem, Domine, quae nobis sunt ignota, non transeunt, te occulta non fallunt. Tu cognitor peccatorum, tu scrutator es animorum, tu veraciter in eis coeleste potes 113 adhibere judicium, et vel indignis donare quae poscimus. Emitte in eos, Domine, quaesumus, Spiritum sanctum, quo, in opus ministerii fideliter exsequendi, munere septiformi tuae gratiae roborentur. Abundet in eis totius forma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, innocentiae puritas et spiritalis observantia disciplinae. In [Col. 0115C] moribus eorum praecepta tua fulgeant, ut suae castitatis exemplo imitationem sanctae plebis acquirant, et bonum conscientiae testimonium praeferentes, in Christo firmi et stabiles perseverent, dignisque successibus de inferiori gradu per gratiam tuam capere potiora mereantur. Per, etc.
Consecratio presbyteri.
Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hos famulos suos, quos ad presbyterii munus elegit, coelestia dona multiplicet, quibus, quod ejus dignatione suscipiunt, ejus exsequantur auxilio. Per, etc.
[Col. 0116D] Est in iisdem libris. Exaudi nos, Deus salutaris noster, et super hos famulos tuos benedictionem sancti Spiritus, et gratiae sacerdotalis effunde virtutem, ut quos tuae pietatis [Col. 0115D] aspectibus offerimus consecrandos, perpetua muneris tui largitate prosequaris. Per, etc.
[Col. 0116D] Legitur in iisdem. Hanc orationem esse Leoninam Henricus Valesius pernovit, et Quesnellus post Leonis sermones recusit. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, honorum omnium, et omnium dignitatum quae tibi militant distributor, per quem proficiunt universa, [Col. 0116A] per quem cuncta firmantur, amplificatis semper in melius naturae rationabilis incrementis per ordinem congrua ratione dispositum. Unde sacerdotales gradus et officia levitarum sacramentis mysticis instituta creverunt, ut cum pontifices summos regendis populis praefecisses, ad eorum societatis et operis adjumentum sequentis ordinis viros et secundae dignitatis [Col. 0116D] Noster codex, et Gelasianus mendose elegeris. Paulo post utrique codd. Moyse. eligeres. Sic in eremo per septuaginta virorum prudentum mentes Moysi spiritum propagasti, quibus ille adjutoribus usus in populo, innumeras multitudines facile gubernavit. Sic in Eleazaro et Ithamar, filiis Aaron, paternae plenitudinis abundantiam transfudisti, ut ad hostias salutares et frequentioris officii sacramenta sufficeret meritum sacerdotum.
Hac providentia, Domine, apostolis Filii tui, doctores [Col. 0116B] fidei comites addidisti, quibus illi orbem totum secundis praedicatoribus impleverunt. Quapropter infirmitati quoque nostrae, Domine, quaesumus, haec adjumenta largire, qui quanto magis fragiliores sumus, tanto his pluribus indigemus. Da, quaesumus, Pater, in hos famulos tuos presbyterii dignitatem. Innova in visceribus eorum spiritum sanctitatis. Acceptum a 114 te, Deus, secundi meriti munus obtineant, censuramque morum exemplo suae conversationis insinuent. Sint probi cooperatores ordinis nostri. Eluceat in eis totius forma justitiae, ut bonam rationem dispensationis sibi creditae reddituri, aeternae beatitudinis praemia consequantur. Per, etc.
[Col. 0116C] I.—Operis tui, Deus, initiator et custos, suscipe gratiarum propitius actionem, quod, anni cursu remeante, votiva recolimus sumpta primordia dignitatis, ut quae tuis sunt principiis instituta, tuis regantur aucta praesidiis. Per, etc.
[Col. 0116D] Gelas. lib. I, n. 101, ex una duas effecit. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut fidelibus tuis ordinatum praebeamus affectum, eisque nos similiter diligendi spiritum benignus infunde, ut in tua fide, spe et charitate sincera sacrificium tibi placitum deferatur et plebis et praesulis. Per, etc.
Vere dignum. Teque propensius exorare ut in me, quem ad sacerdotale ministerium, nullo praeditum suffragio sanctitatis, sed sola gratiae dignatione, promovisti, tua dona prosequendo perficias, et cum provectu temporis, bonorum mihi potius operum des [Col. 0116D] profectum. Haec namque gloriae pontificalis erit vera festivitas, haec certa laetitia, si per rationabilem regulam praesidendi, populus tuus et numero [Col. 0116D] Locus depravatus, quem aliis emendandum relinquimus. cura regentium, et incrementum gregis atque salubritas, gaudium est et corona pastorum. Per, etc.
[Col. 0115D] [Col. 0115D] This note appears at the foot of column 115, but the callout letter (b) has not been printed in the text. Est apud Gelas. lib. I, n. 20, in Gregor. Menardi, et in Rom. Pontificali.
[Col. 0117A] Hanc igitur oblationem, quam tibi offero ego tuus famulus ac sacerdos, pro eo quod me, nulla prorsus justitia confidentem, sed ineffabilis misericordiae largitate tribuisti sacerdotalem subire famulatum, quaesumus, placatus accipias, et tua pietate confirmes quod es operatus in nobis, diesque meos clementissima gubernatione disponas. Per, etc.
Qua oblatione totius mecum gratulantis Ecclesiae, tu Deus in omnibus.
Omnipotens et misericors Deus, qui nos ad celebritatem venire hujus diei contulisti, praesta, quaesumus, ut tui perceptione sacramenti, et securitas nobis optata ( Al. profutura) proveniat, et religionis integritas. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, familiae tuae cum suis pacem [Col. 0117B] habere rectoribus, ut quorum honore congaudent, de eorum sancta conversatione laetentur, tuaque gratia tribuatur et moderatio gubernantium, et obedientia subditorum. Per, etc.
115 II. Item alia. —Deus, qui magna nimis, et de parvis miranda potenter operaris, misericordiae tuae dona in me placatus exsequere, ut ubi nulla conscientiae meae te digna sunt merita, sola pietatis tuae semper clara sit gratia. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui dignaris infima, abjecta non despicis, attolle quos suscitas, et guberna quos erigis. Da mihi famulo tuo sufficientiam commissi moderaminis. Da Ecclesiae tuae pacem, cui me praeesse voluisti, ut in uno eodemque spiritu sit tibi grata devotio et plebis et praesulis. [Col. 0117C] Per, etc.
[Col. 0117D] Est in Gelas. lib. I, n. 100, in cod. Menardi tom. III, col. 227, nec non in Missali Rom. inter orationes communes num. 20, paucis mutatis Deus mundi creator et rector, ad humilitatis meae preces placatus attende, et me famulum tuum, quem nullis suffragantibus meritis, sed immensae largitate clementiae, coelestibus mysteriis servire tribuisti, dignum sacris altaribus fac ministrum, ut quod mea celebrandum voce depromitur, tua potius sanctificatione firmetur, Per, etc.
Omnipotens sempiterne Deus, hostilia, quaesumus, arma confringe, ut imperturbatis mentibus agere tua sancta possimus. Per, etc.
Concede nobis, omnipotens Deus, ut ab improbis voluntatibus recedentes, praeceptorum tuorum rectitudine subsequamur, et qui deviis etiam desiderata concedis, praesta meliora correctis. Per, etc.
[Col. 0117D] Omnis a nobis, te, Domine, quaesumus, expiante, pravitas humana discedat, ut puris sensibus et mentibus tua mysteria celebremus. Per, etc.
Vere dignum. Majestatem tuam cunctis sensibus deprecari, ne propriis jucunditatibus occupati, aut familiam dissimulare commissam, aut nitamur vexare subjectam; sed Evangelii tenore monstrante, conservis cibaria ministrantes tempore competenti, Dominico reperiamur adventu, famulosque tuos cum dilectione corripere, et cum necessaria studeamus amare [Col. 0118A] censura, totumque servitium delegatum rationabiliter exsequentes, non reatum de neglecto Domini subeamus augmento, sed divinorum nobis multiplicata proveniat dispensatio talentorum. Per, etc.
Deus, qui nos sacramentis tuis pascere non desistis, tribue, quaesumus, ut eorum nobis indulta refectio vitam conferat sempiternam. Per, etc.
Respice, Domine, propitius familiam tuam, et perpetuam largire misericordiam supplicanti, ut sine qua nihil potest a se dignum prorsus efficere, per eam salutaria tua 116 praecepta ( Al. quae praecipis) mereatur implere. Per, etc.
III. Item alia. —Deus, qui Ecclesiam tuam in dilectione tuae Divinitatis et proximi cuncta servare coelestia mandata docuisti, da nobis spiritum pacis et [Col. 0118B] gratiae, ut universa familia tua et toto tibi corde sit devota, et pura sibi voluntate concordet. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, da nobis gratia tuae dignationis augeri, et [Col. 0117D] Codex hoc loco mortalis. Emendationem suppeditavit [Col. 0118D] haec eadem oratio repetita inferius num. 5. mortalitatis conscientia trepidos, pietatis eruditione confirma, ut te omnia in omnibus operante, profectur gregis tui sit forma pastoris. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, gratiae tuae in nobis dona prosequere, et quod possibilitas non habet fragilitatis humanae, tuo spiritu miseratus impende, ut sacris altaribus servientes, et fidei integritate fundati, et mentis sint claritate conspicui. Per, etc.
[Col. 0118D] Paucis mutatis exstat apud Gelasium lib. I, n. 102. Deus, qui dierum nostrorum numeros temporumque mensuras majestatis tuae potestate dispensas, [Col. 0118C] propitius ad humilitatis nostrae respice servitutem, ut tuae pacis abundantia tempora nostra cumulentur. Per, etc.
Deus, qui nec Ecclesiae tuae usque ad consummationem te saeculi defuturum, nec inferni portas apostolicae confessioni praevalituras esse promisisti, in nostra quoque perfice propitius infirmitate virtutem, et divinae pollicitationis effectum, dum etiam infirmis tuis inesse dignaris, ostende. Quia praesentiam tuam sine dubitatione sentimus, cum et singulis quibusque temporibus convenienter optanda dispensas, et nos a totius adversitatis incursu perpeti protectione custodis. Per, etc.
Memento, Domine, quod es operatus in nobis, et non quid mereamur, sed collati gratiam tui muneris [Col. 0118D] intuere, ut sicut me sacris altaribus tua dignatio pontificali servire praecepit officio, ita dignum praestet et merito. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, ut declinemus noxios appetitus, et reatum nobis ingerentia desideria respuamus, quia tunc exteriores hostes superare poterimus, si vincamus internos. Per, etc.
Da nobis, quaesumus, omnipotens Deus, ut per gratiam tuam nosmetipsos, sicut te dignum est, exhibentes, tuis fidelibus ministremus rectae conversationis [Col. 0119A] exemplum. Et populi tui salvatio sempiterna fiat praemium sacerdotis. Per, etc.
117 [Col. 0119D] Codices Greg. Muratorii, et Missale Rom. hanc orationem praeferunt fer. 5 post Dominicam IV Quadragesimae. Purifica nos, misericors Deus, ut Ecclesiae tuae preces, quae tibi gratae sunt, sacra ( Al. pia) munera deferentes, fiant expiatis mentibus gratiores. Per, etc.
Vere dignum. Teque de tuis magnificare muneribus. Quis enim hoc dignus existat officio, nisi gratia tuae miserationis praeventus aptetur? Cum ergo tui doni, non nostri sit meriti, tuae nihilominus gubernationis intererit, ut non sit negligentibus poena perpetua, sed potius exsequentibus competenter fiat causa remunerationis aeternae. Per, etc.
[Col. 0119D] In cod. Gelas. lib. III, n. 37, haec oratio assignatur in Natali presbyteri. Munerum tuorum, Domine, largitate gaudentes, supplices deprecamur ut quibus donasti hujus ministerii [Col. 0119B] facultatem, tribuas sufficientem gratiam ministrandi. Per, etc.
[Col. 0119D] Haec exstat inter orationes quotidianas codicum Gregor. apud Muratorium. Gaudeat, Domine, quaesumus, populus, tua semper benedictione confisus, et coelestium rerum frequentatione proficiat, ut et temporalibus beneficiis adjuvetur, et erudiatur aeternis. Per, etc.
IV. Item alia. —Da nobis, quaesumus, Domine, sanctae regimen disciplinae, ut per tuam gratiam et moderatio gubernantum, et obedientia proveniat subditorum. Per, etc.
[Col. 0119D] Gelasius lib. II, n. 60, hanc orationem in diem sabbati mensis septimi transtulit. Sub finem codex mendose, cunctis transeat. Ex Gelasio emendavimus. Tribue, quaesumus, Domine, fidelibus tuis, ut jejuniis paschalibus convenienter aptentur, et suscepta solemniter castigatio corporalis ad fructum cunctarum transeat animarum. Per, etc.
Aufer a nobis, Domine, quaesumus, iniquitates nostras, [Col. 0119C] ut ad sancta sanctorum puris mereamur sensibus introire. Per, etc.
Vere dignum. Qui singulis quibusque temporibus convenienter adhibenda dispensas. Aptius siquidem atque decentius his diebus [Col. 0119D] Hic ordinatio pontificis indicatur, quae in quadragesimale jejunium voce observantiae designatum, et oratione secunda expressum sub Paschatis tempus incidit. Sunt qui putant haec aptari Felici III, qui ordinatus fuit die 6 Martii an. 483. Sed cum Zosimus consecratus fuerit die 18 Martii, ut omnes nunc eruditi [Col. 0120D] conveniunt, utri potius haec Missa congruat divinare nolumus. episcopalis officii suscepta principia celebramus, quibus et Ecclesiae totius observantia devota concurrit, et ipsius, cui sacerdotale ministerium deputatum est, natale colitur sacramenti. Dumque restrictius castigatiusque viventes in summi pontificis proficiendo membra transferimur, adeptum temporaliter hunc honorem, potius fieri speramus aeternum. Per, etc.
118 [Col. 0120D] Legitur in Gelas. lib. I, n. 97, in Natali consecrationis diaconi. Praesta, Domine, quaesumus, ut et de nostrae gaudeamus provectionis augmento, et de congruo sacramenti paschalis obsequio. Per, etc.
[Col. 0119D] Benedictionem tuam, Domine, populo supplicanti [Col. 0120A] benignus accumula, ut et de bona conversatione sui praesulis semper exsultet, et de sacrae festivitatis celebritate laetetur. Per, etc.
V. Item alia. —Domine Deus, Pater gloriae, fons bonorum, qui licet Ecclesiam tuam toto terrarum orbe diffusam largitate munerum ditare non desinas, sedem tamen beati apostoli tui Petri tanto propensius [Col. 0120D] Voces, intueris, quanto sublimius, quae hoc loco in ms. desunt, suppletae fuerunt ex hac eadem oratione paulo post repetita; ex qua etiam mox addimus hujus. intueris, quanto sublimius esse voluisti; da mihi famulo tuo hujus providentiae tuae dispositionibus exhibere congruenter officium, certus te universis Ecclesiis collaturum quidquid illi praestiteris, quam [Col. 0120D] Legendum videtur cunctae. cuncta respiciunt. Per, etc.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus da nobis gratiae tuae dignatione augeri, etc. [Col. 0120D] Eadem est ac oratio secunda Missae III.
Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, [Col. 0120B] qui me nulla praeditum fiducia meritorum, ineffabilis gratiae munere, familiae tuae praesidere tribuisti, at tolle quos suscitas, et guberna quos erigis, ut quo rum auctor tu bonorum, sis ipse perfector. Per, etc
[Col. 0120D] Parum differt a tertia oratione ejusdem Missae III. Deus, cujus universae viae misericordia est semper et veritas, operis tui dona prosequere, et quod possibilitas non habet fragilitatis humanae, tuis beneficiis impende, ut coelestibus mysteriis servientes et fidei integritate fundati, et mentis luceant puritate conspicui. Per, etc.
Domine Deus, Pater gloriae, fons bonorum, etc. [Col. 0120D] Repetitio hujus orationis in hac eadem Missa, Collectoris aut amanuensis oscitantiae tribuenda.
Omnipotens et misericors Deus, qui benigne semper operaris, ut possimus implere quae praecipis, dilectarum tibi ovium adesto pastori, quia tui est muneris tuaeque virtutis ut et regendi obedientes, et [Col. 0120C] probabiles possint esse rectores. Per, etc.
Deus misericors, Rex aeterne, da servituti nostrae prosperum cursum. Et ut tibi in populi tui devotione placeamus, tu sancto praeside gregi, et ad tuorum observantiam 119 mandatorum tu omnium dirige voluntates. Per, etc.
[Col. 0120D] Legitur apud Gelasium lib. I, n. 98, et lib. III, n. 37. Deus, cujus arbitrio omnium saeculorum ordo decurrit, respice propitius ad nostrae tempus aetatis, et ut tibi servitus nostra complaceat, tua in nobis dona conserva. Per, etc.
Deus, dierum temporumque nostrorum potens et benignus moderator, collatis in me per gratiam tuam propitiare muneribus, et in hunc affectum dirige cor plebis et praesulis, ut nec pastori obedientia gregis nec gregi desit cura pastoris. Per, etc.
[Col. 0120D] VI. Item alia. —Deus, qui propter Ecclesiae tuae [Col. 0121A] gubernacula disponenda, sic ejus principes sublimasti, ut minimos quosque non deseras, praesta, quaesumus, ut apostolicae fidei, doctrinaeque vestigia vel longe sequamur, imitando, quae, licet infirmo, comitamur officio. Per, etc.
[Col. 0121D] Est in cod. Gelas. lib. I, n. 100, et in Gregor. Menardi tom. III, p. 227. Ad gloriam, Domine, tui nominis, annua festa repetentes sacerdotalis exordii, hostiam tibi laudis offerimus, suppliciter exorantes ut cujus ministerii vice tibi servimus immeriti, suffragiis ejus reddantur accepti. Per, etc.
Vere dignum. Cum exsultatione trepidos, et cum pavore laetantes. Sicut enim de tuo munere gratulamur, ita de nostra fragilitate metuimus. Et quantum de humanae conditionis excessibus formidamus, tantum de tua gratia, quae virtutem perficit in infirmitate, [Col. 0121B] confidimus; propensius implorantes ut quem tantae sedis honore decorasti, moribus existere non patiaris indignum, et cujus formae successorem nomine praestitisti, quantocumque etiam bonae conversationis annisu fieri tribuas sectatorem. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine, cum accessu temporum recti moderaminis incrementum, ut quod dignitate praeferimus, justis actionibus exsequamur. Per, etc.
Multiplica, Domine, quaesumus, in Ecclesia tua spiritum quem dedisti; ut per dignum pontificis institutum, crescat tuorum devotio sancta fidelium. Per, etc.
VII. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, origo cunctarum perfectioque virtutum, da nobis [Col. 0121C] quaesumus, et exercere quae recta sunt, et 120 praedicare quae vera, ut instructionem gratiae tuae praebeamus et agendo tuis fidelibus et docendo. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, oblationes et preces quas et pro reverentia paschali supplices adhibemus, et pro solemnitate [Col. 0121D] Indicatur anniversaria solemnitas et commemoratio diei natalis, quo quis ad pontificatum assumptus fuit. Haec autem oratio eo die qui cum paschali tempore concurrit adhibita cognoscitur. Cui autem pontifici id conveniat, aliis dijudicandum relinquimus. Forte cum anniversaria dies natalis Zosimi aut Felicis III in Quadragesimam incideret ex annot. 74 (Col. 119, n. e ) , hoc autem tempore episcopi multis officiis occupati, ad synodum quae in anniversario [Col. 0122D] pontificis haberi solebat ex admonitione in primum sermonem S. Leonis n. 3, Romam accurrere non possent, ea solemnitas post Pascha translata fuit. recolenda primordii sacerdotalis offerimus, ut eorum nobis intercessione sint prospera, quos nobis hujus muneris et doctores constituis et patronos. Per, etc.
Vere dignum. Teque profusius implorare, ut quod nunc pii nobis est oneris, perpetui sit honoris. Neque nos magis oblectet praerogativa fastigii, quam competens actio dignitatis, [Col. 0122D] Cod. mendose, ut quae. atque secundum beatum apostolum Paulum docentem: Episcopatum qui desiderat, [Col. 0121D] bonum opus concupiscit, sacri nominis veritatem sanctae conversationis in nobis monstret effectus. Et qui loco caeteris praesidemus, cunctis rationabili subdamur affectu. Nec nos extollat noxia potestatis [Col. 0122A] elatio, sed potius modestos efficiat administratio legitima charitatis. Per, etc.
Deus, qui bona cuncta et inchoas benignus et perficis, da nobis, sicut de initiis tuae gratiae gloriamur, ita de perfectione gaudere. Per, etc.
[Col. 0122D] Est in Gelas. lib. I, n. 100, et apud Menardum tom. III, p. 228 Operum S. Gregorii. Repleantur consolationibus tuis, Domine, quaesumus, tuorum corda fidelium, pariterque et de Ecclesiae praesulum, et de suo referant gaudia votiva profectu, ac temporalibus solatiis incitati, promptius aeterna desiderent. Per, etc.
VIII. Item alia. —Deus, qui licet universum genus humanum coelesti lege disponas, Ecclesiam tamen tuam speciali dispensatione moderaris, et dignum tibi nos exhibere ministerium concede propitius, et dignos per tuam gratiam ministros offerre. [Col. 0122B] Per, etc.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quod fragili supplemus officio, tuo potius perficiatur effectu. Per, etc.
Omnium nostrum, Domine, quaesumus, hostias propitius intuere, ut et quod actum est per obsequium deputatum, et fidelium vota populorum, tua potius dignatione firmetur. Per, etc.
Vere dignum. Suppliciter implorantes ut nostram pariter et eorum quos per tui muneris largitatem sacrae familiae subrogamus antistites, bene tibi placitam perficias servitutem. Per, etc.
121 Pro episcopo offerendum.
Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus ( illius [Col. 0122C] et illius ) famulorum tuorum, quibus summum sacerdotium contulisti, quaesumus, benignus efficias, et tua in eis dona prosequaris. Per, etc.
Ecclesiam tuam, Domine, benignus illumina, ut et gregis tui proficiat ubique successus, et grati fiant nomini tuo, te gubernante, pastores. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, ut et fideles tui diligant praesules suos, et ab eis mutuo diligantur, atque ut perpetuo perseverent, praesta, quaesumus, ut [Col. 0122D] Cod., utrumque, perperam. utrisque justitia non desit, et pietas. Per, etc.
IX. Item alia. — [Col. 0122D] In Gelasio est Missa IV, pro Dominicis diebus; in codd. Greg. Muratorii, Dominica IX post Pentec.; apud Menardum, Domin. X; in Missali Rom., Domin. VIII, In nostro codice hic incipiunt Missae communes. Largire nobis, Domine, quaesumus, spiritum cogitandi quae bona sunt, promptius et agendi, ut qui sine te esse non possumus, secundum te vivere valeamus. Per, etc.
Da nobis, Domine, quaesumus, ut in tua gratia [Col. 0122D] veraciter confidentes, et quae te digna sunt postulemus, et jugiter postulata sumamus. Per, etc.
Dicatae tibi, Domine, quaesumus, capiamus oblationis effectum, ut a terrenae vetustatis conversatione [Col. 0123A] mundati, coelestis vitae profectibus innovemur. Per, etc.
Vere dignum. Ut qui te auctore sumus conditi, te reparatore salvemur, et qui faciles a tua rectitudine discrepamus, ad eam tua miseratione revocemur; nec relinquamur nostris excessibus, sed tuae subdamur clementer et incessabiliter voluntati. Per, etc.
Perfice, Domine, quaesumus, benignus in nobis, ut quae sacris mysteriis profitemur, piis actionibus exsequamur. Per, etc.
Plebem tuam, Domine, quaesumus, interius exteriusque restaura, ut quam corporeis non vis delectationibus impediri, spiritali facias vigere proposito, et sic rebus foveas transituris, ut tribuas potius inhaerere perpetuis. Per, etc.
[Col. 0123B] X. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui nos ab hostibus defendis immeritos, praesta, quaesumus, ut et morum nobis adsit et fidei rectitudo, 122 qua pietatis tuae mereamur augmenta. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut propitiationis tuae nobis collata securitas non nos efficiat negligentes, sed potius ad cultum nominis tui reddat acceptos. Per, etc.
[Col. 0123D] Haec oratio habetur in mss. Gregor. ac in Missali Rom. fer. 3 post Dominicam III Quadragesimae. Sacris, Domine, mysteriis expiati, et veniam consequamur et gratiam. Per, etc.
Vere dignum. Clementiam tuam toto corde poscentes, ut qui nos a corporalibus tueris adversis, ab hostibus quoque mentis expedias, et quos exteriore tribuis tranquillitate gaudere, interius facias esse pacificos. Per, etc.
[Col. 0123C] [Col. 0123D] Est in Gregor. Sacramentario Menardi, ac in Missali Rom. die Dominica post Ascensionem Domini. Repleti, Domine, muneribus sacris, da, quaesumus, ut in gratiarum semper actione maneamus. Per, etc.
Guberna, Domine, quaesumus, tuam placatus Ecclesiam, ut potenti moderatione directa, et incrementa libertatis accipiat, et in religionis integritate persistat. Per, etc.
XI. Item alia. —Ad te corda nostra, Pater aeterne, converte, quia nullis necessariis indigebunt, quos tuo cultui praestiteris esse subjectos. Per, etc.
[Col. 0123D] Haec et sequens oratio supra habentur in Missa XIII, § 17, pro jejunio mensis decimi. Hinc autem in sequenti securius emendavimus pro securi, quod hoc loco mendose codex praefert. Ut cunctis nos, Domine, foveas adjumentis, tuis apta propitius disciplinis. Per, etc.
Sacrificium deferimus de perceptione tuorum, Domine, praestitorum, ut percipienda securius uberiusque sumamus. Per, etc.
[Col. 0123D] Vere dignum. Simulque pro munere generali quo [Col. 0124A] vivimus, et pro singulis quibusque subsidiis tuam munificentiam praedicare; ne collatis, etc. [Col. 0123D] Sequitur ut in praefatione Missae laudatae.
Praesta, Domine, quaesumus, ut temporalibus, etc. [Col. 0123D] Consimilem habes ibidem.
Succurre, Domine, quaesumus, populo supplicanti, etc. [Col. 0123D] Similis est in eadem Missa XIII, ita ut, si primam orationem excipias, reliqua cum eadem Missa conveniant.
XII. Item alia. —Omnipotens et misericors Deus, propitiationis tuae dona multiplica, et cunctis hostibus coelesti virtute compressis, augmentum nobis tribue religionis et pacis. Per, etc.
Virtutum coelestium Deus, promissionis tuae munus exsequere, ut evangelicae veritati rebellantium corda subdantur. Per, etc.
Muneribus nostris, quaesumus, Domine, gratiam tuae placationis intersere, ut et collata 123 nobis remedia tuearis, et conferenda perficias. Per, etc.
[Col. 0124B] Vere dignum. Supplicantes ut [Col. 0123D] Codex tibi, quod cum non congrueret verbo sectari, Muratorius mutavit hoc verbum in famulari, [Col. 0124D] Facilius emendavimus te, retento sectari, cum probe respondeat subjecto verbo sequi. te nos placatus devoto facias corde sectari: quia sicut totius adversitatis est causa tuis non obedire praeceptis, ita praecipue prosperitatis effectus est, bonorum omnium sequi convenienter auctorem. Per, etc.
[Col. 0124D] Affinis est in Missali Rom. in sabbato post Dominicam IV Quadragesimae. In codd. vero Gregor. eodem die eadem est, excepta voce pacatos, pro qua habent placitos. Est etiam in Gelas. lib. I, n. 54. Tua nos, quaesumus, Domine, sancta purificent, et operationes suae perficiant nos pacatos. Per, etc.
[Col. 0124D] Est in mss. Gregor. inter orationes pro peccatis. Moveat pietatem tuam, quaesumus, Domine, subjectae tibi plebis affectus, et misericordiam tuam supplicatio fidelis obtineat, ut quod meritis non praesumit, indulgentiae tuae largitate percipiat. Per, etc.
XIII. Item alia. — [Col. 0124D] In codd. Greg. Muratorii habetur inter orationes matutinales vel vespertinales; apud Menardum vero inter quotidianas. Peccata nostra, Domine, propitiatus absolve, et quidquid pro peccatis meremur, miseratus averte. Per, etc.
[Col. 0124D] Hanc uterque codex Muratorii refert inter orationes quotidianas. Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut viam [Col. 0124C] tuam devota mente currentes, surripientium delictorum laqueos evadamus. Per, etc.
Purificet nos, Domine, coelestis exsecutio sacramenti, et ad tuam magnificentiam capiendam divinis effectibus semper instauret. Per, etc.
Vere dignum. Ut qui te auctore subsistimus, te dispensante dirigamur. Non nostris sensibus relinquamur, sed ad tuae reducti semper tramitem veritatis, haec studeamus exercere quae praecipis, ut possimus dona percipere quae promittis. Per, etc.
[Col. 0124D] In Gregor. mss. et in Missali Romano habetur fer. 6 post Dominicam Passionis. Sumpti sacrificii, Domine, perpetua nos tuitio non relinquat, et noxia semper a nobis cuncta depellat. Per, etc.
Adesto, Domine, fidelibus tuis, et tua sancta celebrantibus [Col. 0124D] auge devotionis effectum, ut et tibi semper [Col. 0125A] exhibeant debitam servitutem, et ad remedia jugiter aeterna proficiant. Per, etc.
XIV. Item alia. —Respice nos, rerum omnium Deus creator et rector, et ut tuae propitiationis sentiamus effectum, toto nos tribue tibi corde servire. Per, etc.
Ad tua, Domine, beneficia fiducialiter 124 impetranda, quaesumus ut exercere quae tibi sunt placita, et velle nobis largiaris et posse. Per, etc.
Deus, auctor sincerae devotionis et pacis, da, quaesumus, ut et majestatem tuam convenienter hoc munere veneremur, et sacri participatione mysterii fideliter sensibus uniamur. Per, etc.
Vere dignum. Qui ideo nos imaginem tuam benignus existere voluisti, ut tenorem summae justitiae pariter et pietatis imitemur, quod brevi compendio [Col. 0125B] poterimus implere, si per tuam nobis gratiam concedatur ut et te nostrum nitamur amare factorem, et nosmetipsos veraciter libereque diligere quos fecisti. Per, etc.
[Col. 0125D] Haec oratio est in codd. Gregorianis et in Missali Rom. fer. 6 ante primam Dominicam Quadragesimae. Rursum in eodem Missali et in iisdem codd. ipso die Paschatis, ubi idcirco mutatae sunt voces uno coelesti pane in has sacramentis paschalibus. Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos uno coelesti pane satiasti, una facias pietate concordes. Per, etc.
Confirma, Domine, quaesumus, tuorum corda filiorum, et gratiae tuae virtute corrobora, ut et in tua sint supplicatione devoti, et mutua dilectione sinceri. Per, etc.
XV. Item alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, ne multitudinem nostrae pravitatis attendas, sed a peccatis abstrahe fragiles, et ad ea quae recta sunt, tuorum dirige voluntates. Per, etc.
[Col. 0125C] Non retribuas nobis, quaesumus, Domine, quae malis operibus promeremur, sed quos jure corripis a veritate digressos, protege tua miseratione correctos. Per, etc.
Prosint nobis, Domine, frequentata mysteria, quae nos a cupiditatibus terrenis expediant, et instituant amare coelestia. Per, etc.
Vere dignum. Ut divinam jugiter gratiam subsequentes, justitiam tuam, quam delictis nostris incessanter offendimus, actu meliore placemus. Et quibus merita debetur poena perversis, indulgentia tribuatur ab iniquitate cessantibus. Per, etc.
Ab omni errore nos, Domine, quaesumus, expient sacramenta quae sumpsimus, et dulcedinem mentibus nostris tuae suavitatis infundant. Per, etc.
[Col. 0125D] [Col. 0125D] Invenitur in mss. Greg. Muratorii inter orationes quotidianas. Da populo tuo, Domine, quaesumus, spiritum veritatis et pacis, ut et te tota mente cognoscant, et quae tibi sunt placita toto corde sectantes, bonorum tuorum semper munere potiantur. Per, etc.
125 XVI. Item alia. —Protector in te sperantium Deus, praesta, quaesumus, ut majestatem tuam sine cessatione laudemus, et ut tibi possimus jugiter [Col. 0126A] famulari, salutem nobis tribue mentis et corporis. Per, etc.
[Col. 0125D] Est in codd. Greg. ac in Missali Rom. fer. 4 in [Col. 0126D] jejunio mensis septimi. Misericordiae tuae remediis, quaesumus, Domine, fragilitas nostra subsistat, ut quae sui conditione defecit, tua vegetatione reparetur. Per, etc.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut interius nobis exteriusque conferant haec mysteria sanitatem, quae famulis tuis in utroque voluisti praebere subsidium. Per, etc.
[Col. 0126D] Notatio marginalis in codice: Post infirmitatem. Vere dignum. Qui famulos tuos ideo corporaliter verberas, ut mente proficiant, potenter ostendens quam sit pietatis tuae praeclara salvatio, dum praestas ut operetur nobis etiam infirmitas ipsa medicinam. Per, etc.
Deus, qui diligendo castigas, et castigando nos refoves, [Col. 0126B] praesta ut de utroque tibi gratias semper referre valeamus. Per, etc.
[Col. 0126D] Habetur fer. 6 ante Dominicam primam Quadragesimae tum in codd. Greg., tum in Missali Romano. Tuere, Domine, populum tuum, et ab omnibus peccatis clementer emunda, quia nulla ei nocebit adversitas, si nulla dominetur iniquitas. Per, etc.
XVII. Item alia. —Eripe nos, Domine, quaesumus, ab his quae divinae sunt contraria voluntati. Et quia tui operis est omne quod vivimus, praesta ut tui famuli tibi placere possimus. Per, etc.
Quaesumus, Domine, ne nos tales patiaris existere quibus merito dominentur adversa. Sed hujusmodi potius effici tribuas, qui beneficiis tuis non perpetuo judicemur indigni. Per, etc.
Oblati sacrificii, Domine, quaesumus, praestet effectus, ut eidem convenienter aptemur. Per, etc.
[Col. 0126C] Vere dignum. Majestatem tuam devotis mentibus implorantes, ut sicut ex te habemus esse quod sumus, sic per gratiam tuam et bene velle sumamus, et bonum posse quod volumus. Per, etc.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut mysteriorum virtute sanctorum vita nostra firmetur. Per, etc.
Plebs tua, Domine, sacramentis purificata coelestibus, quod sumit intelligat, quod gustu delibat moribus apprehendat, quod 126 justis orationibus expetit tua miseratione percipiat. Per, etc.
XVIII. Item alia. —Magnificamus, Domine, clementiam tuam, qui et veniam peccatoribus, et miseris praestas auxilium. Per, etc.
Nomini tuo, quaesumus, Deus aeterne, da gloriam, cum et immeritis benefacere non omittis. [Col. 0126D] Per, etc.
Vere dignum. Referentes gratias et precantes ut tibi nos placitos esse perficiens, quibus succurris indignis, propitieris acceptis. Per, etc.
Quanto te, Domine, praedicare sufficimus, [Col. 0126D] Codex mendose, qui perire meritis. Blanchinii emendationem orationis subsequentis textus approbat. qui pariter immeritis tribuis de moerore laetitiam. Per, etc.
Da, quaesumus, Domine, populum tuum ad te toto [Col. 0127A] corde converti: quia quos defendis etiam delinquentes, majori pietate tueris sincera tibi mente devotos. Per, etc.
XIX. Item alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut inter innumeros vitae praesentis errores, tuo semper moderamine dirigamur. Per, etc.
Fac nos, quaesumus, Domine, quae sunt recta sectari, integritatem conscientiae diligere semper et famae. Per, etc.
Sacrificii tui, Domine, [Col. 0127D] Mendose pariter in cod., servimus effectibus. Muratorii emendationem suscepimus. salutaris effectibus et nos expiari, et tua nos confidimus remedia promereri. Per, etc.
Vere dignum. Qui cum summa sis Ratio, nosque rationales effeceris, certum est tantum nos a tua participatione discedere, quantum ab aequitatis tramite [Col. 0127B] deviamus, et tantum in tua similitudine [Col. 0127D] Cod., permaneamus, male. permanere, quantum non divellimur ab ordine veritatis. Per, etc.
Sancta tua nos, Domine, quaesumus, et vivificando renovent, et renovando vivificent. Per, etc.
[Col. 0127D] Legitur sabbato post primam Dominicam Quadragesimae in Romano Missali. Fideles tuos, Domine, benedictio desiderata confirmet, quae eos et a tua voluntate numquam faciat discrepare, et tuis semper indulgeat beneficiis gratulari. Per, etc.
XX. Item alia. — [Col. 0127D] Prima pars hujus orationis est in Gelasio lib. III, n. 67, et in cod. Gregor. Muratorii et Pamelii inter preces contra obloquentes. Praesta, Domine, quaesumus, ut mentium reprobarum non curemus obloquia, sed eadem pravitate calcata quae domui tuae 127 conveniunt rationabiliter exsequamur. Per, etc.
Quaesumus, virtutum coelestium Deus, ut despectis falsitatibus impiorum, conscientiae famaeque nostrae [Col. 0127C] profutura sectemur. Per, etc.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut hujus oblationis effectus et tibi non placita refutare, et praestet nobis amare quae recta sunt. Per, etc.
Vere dignum. Ut nos ab operariis iniquitatis dignanter expedias, et nec proprio reos fieri patiaris excessu, nec alienis impietatibus praebere consensum. Sed mores nostros et moderatione componas, ut tam in nobis quam in aliis quae sunt justa servemus. Per, etc.
Ab occultis nostris munda nos, Domine, et ab alienis pravitatibus benignus absolve, ut tua sancta pura mente sumamus. Per, etc.
Familiam tuam, Domine, propitiata majestate circumspice, ut nec suis infecta sit vitiis, nec externis [Col. 0127D] obligata peccatis, sed ab utrisque libera tibi semper et purgata deserviat. Per, etc.
XXI. Item alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut toto tibi corde famulemur, quia nulla nobis praevalebit hostilitas, si in te, Domine, veraciter confidamus. Per, etc.
[Col. 0128A] Hujus nobis, Domine, quaesumus, sacrificii placatione succurre, cujus remediis dignaris absolvere peccatores. Per, etc.
Vere dignum. Quia, dum beneficia tua largiris indignis, magna pietate nos admones, multo potiora dona sumpturos si praeceptionum tuarum et eruditionibus proficiamus et factis. Per, etc.
Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur ut nos et coelestibus expiare mysteriis, et perpetuis non desinas fovere praesidiis. Per, etc.
Tuere propitius, Domine, quaesumus, familiam tuam, et quam benigna defensione non deseris, propensius tibi redde subjectam, ut gratiam tuam, quam sumit indebita, copiosius devota percipiat. Per, etc.
XXII. Item alia. —Deus, qui justitiam diligis et [Col. 0128B] injusta condemnas, da nobis, quaesumus, et amare quae recta sunt, et perversa vitare. Per, etc.
Veritatis auctor et misericordiae, Deus, 128 qui nos et sollicitudine non pigros esse, et neminem laedere voluisti, praesta, quaesumus, ut nulli noxia cupiamus inferre, et vexare molientium caveamus in cursus. Per, etc.
Ab occultis nostris tua nos, Domine, sancta purificent, et ab externis erroribus perpetua virtute defendant. Per, etc.
Vere dignum. Misericordiam tuam, Domine, deprecantes, ut nos divinis rebus tribuas studere veraciter, nec sub specie religionis sacros impugnare patiaris effectus. Quoniam sibi modis omnibus inimici sunt qui tuae voluntati nituntur esse contrarii, [Col. 0128C] propriae [Col. 0127D] Cum in ms. desit potius, Blanchinius primis curis, [Col. 0128D] et ex eo Muratorius hanc lectionem liberius substituerunt: Qui propriae salutis operantes excidium, tuis dispositionibus adversa mente nituntur. At emendatio quam idem Blanchinius secundis curis notavit, quaeque unius adverbii potius additione textum sanat, probabilior visa est. potius salutis operantes excidium, quam tuis dispositionibus adversa mente nocituri. Per, etc.
Muneris divini perceptio, quaesumus, Domine, semper a nobis et peccata nostra submoveat, et externa depellat. Per, etc.
Populum tuum, Domine, quaesumus, posside coelestibus institutis, ut omnia vitando quae mala sunt, et bona cuncta sectando, non indignationem tuam, sed jugiter misericordiam consequatur. Per, etc.
XXIII. Item alia. —Concede, omnipotens Deus, ut et gaudiorum plenitudinem consequamur, et majestati tuae propensius simus devoti. Per, etc.
[Col. 0128D] Hanc exhibent codd. Gregor. et Missale Rom. in orationibus communibus ad repellendas tempestates Offerimus, Domine, laudes et munera, pro concessis beneficiis exhibentes gratias, et pro concedendis [Col. 0128D] suppliciter deprecantes. Per, etc.
Vere dignum. Qui facis mirabilia magna solus, et non tantum pro peccatis nostris non retribuis quae meremur, sed insuper etiam consolationis tuae dona praestas immeritis; magis nos ad cultum nominis tui pio largiens munere provocari, quam debita castigatione [Col. 0129A] compelli, et clementer indulgens ut servilis metus in affectum transeat filiorum. Per, etc.
Toto tibi, Domine, corde substrati, bonitatem tuam supplices exoramus ut nos et temporalibus praesidiis fovere non desinas, et aeternis instruere non omittas. Per, etc.
Laetetur, Domine, quaesumus, populus tuus, tua dextera sublevatus, et a tribulatione respirans, continuis protegatur auxiliis, et religiosa conversatione proficiens, et praesentibus bonis gaudeat et futuris. Per, etc.
[Col. 0129C] Codex in marg., In jejunio. Precamur, omnipotens Deus, omnes propitiatus a nobis remove pravitates, et cunctas benignus depelle nequitias. Per, etc.
[Col. 0129C] Haec et sequens oratio leguntur in Gelas. lib. I, n. 103, in codd. Greg., in benedictione virginis ab episcopo dicenda; in Ordine Romano apud Hittorpium, et in Pontificali Rom. Leonis eloquentiam et sententias praeferunt. Respice, Domine, propitius super has famulas tuas, ut virginitatis sanctae propositum, quod te inspirante suscipiunt, te gubernante custodiant. Per, etc.
Deus, castorum corporum benignus habitator, et incorruptarum Deus amator animarum; Deus, qui humanam substantiam in primis hominibus diabolica fraude vitiatam, ita in Verbo tuo, per quod omnia facta sunt, reparas, ut eam non solum ad primae originis innocentiam revoces, sed etiam ad experientiam quorumdam bonorum, quae in novo saeculo sunt habenda, perducas, et obstrictos adhuc conditione mortalium, jam ad similitudinem provehas angelorum: respice, Domine, super has famulas tuas, [Col. 0129C] quae in manu tua continentiae suae propositum collocantes, ei devotionem suam offerunt, a quo ipsa vota sumpserunt. Quando enim animus mortali carne circumdatus, legem naturae, libertatem licentiae, vim consuetudinis, et stimulos aetatis evinceret, nisi tu hanc flammam clementer accenderes, tu hanc cupiditatem benignus aleres, tu fortitudinem ministrares? Effusa namque in omnes gentes gratia tua, ex omni natione quae est sub coelo, in stellarum innumerabilem numerum novi Testamenti haeredibus adoptatis, inter caeteras virtutes quas filiis tuis, non ex sanguinibus, [Col. 0130A] neque ex voluntate carnis, sed de tuo spiritu genitis indidisti: etiam hoc donum in quasdam mentes de largitatis tuae fonte defluxit, ut cum honorem nuptiarum nulla interdicta minuissent, ac super sanctum conjugium initialis benedictio permaneret, existerent tamen sublimiores animae, quae in viri ac mulieris copula fastidirent connubium, concupiscerent sacramentum, nec imitarentur quod nuptiis agitur, sed diligerent quod nuptiis praenotatur. Agnovit auctorem suum beata virginitas, et aemula integritatis angelicae, illius thalamo, illius 130 cubiculo se devovit, qui sic perpetuae virginitatis est sponsus, quemadmodum perpetuae virginitatis est filius. Implorantibus ergo auxilium tuum, Domine, et confirmari se benedictionis tuae consecratione cupientibus, [Col. 0130B] da protectionis tuae munimen et regimen, ne hostis antiquus, qui excellentiora studia subtilioribus infestat insidiis, ad obscurandam perfectae scientiae palmam, per aliquam serpat mentis incuriam, et rapiat de proposito virginum, quod etiam moribus decet inesse nuptarum. [Col. 0129D] His formulis usque ad finem proponitur consecratio virginum in codd. Greg. Muratorii. Caeterum non paucae variantes in his praeferuntur. Sit in eis, Domine, per donum Spiritus tui, prudens modestia, sapiens benignitas, gravis lenitas, casta libertas. In charitate ferveant, et nihil extra te diligant; laudabiliter vivant, laudarique non appetant. Te in sanctitate corporis, te in animi sui puritate glorificent. Amore te timeant, amore tibi serviant. Tu eis honor sis, tu gaudium, tu voluntas. Tu in moerore solatium, tu in ambiguitate consilium, tu in injuria defensio, in tribulatione patientia, in paupertate abundantia, in jejunio cibus, in [Col. 0130C] infirmitate medicina. In te habeant omnia, quem elegere super omnia. Per, etc.
Exaudi nos, omnipotens et misericors Deus, ut quod nostro ministratur officio, tua benedictione potius impleatur. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, pro sacra lege conjugii munus oblatum, et cujus creator es operis, esto dispositor. Per, etc.
Hanc igitur oblationem famulae tuae ( illius ), quam [Col. 0131A] tibi offerimus pro famula tua ( illa ), quaesumus, Domine, placatus aspicias. Pro qua majestatem tuam supplices exoramus ut sicut eam ad aetatem nuptiis congruentem pervenire tribuisti, sic consortio maritali tuo munere copulatam, desiderata sobole gaudere perficias, atque ad optatam seriem cum suo conjuge provehas benignus annorum. Per, etc.
Quaesumus, omnipotens Deus, instituta 131 providentiae tuae pio favore comitare; et quos legitima societate connectis, longaeva pace custodi. Per, etc.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et institutis tuis, quibus propagationem humani generis ordinasti, benignus assiste; ut quod, te auctore jungitur, te auxiliante servetur. Per, etc.
Pater, mundi conditor, nascentium genitor, multiplicandae [Col. 0131B] originis institutor, qui Adae comitem tuis manibus addidisti, cujus ex ossibus ossa crescentia parem formam admirabili diversitate signarent, hinc ad totius multitudinis incrementum, conjugalis thori jussa consortia, quo totum inter se saeculum colligarent, humani generis foedera nexuerunt. Sic enim tibi placitum necessario, ut quia longe esset infirmius, quod homini simile, quam quod tibi Deo feceras, additus fortiori sexus infirmior, unum efficeret ex duobus, et pari pignore soboles mixta manaret; dum per ordinem flueret digesta posteritas, ac priores [Col. 0131D] Mendosissima est haec oratio in omnibus mss. Sacramentariis. Legendum videtur venturi. Mox proponerent habent caeteri codd. pro posteritas. ventura sequerentur, nec ullum sibi finem in tam brevi termino, quamvis esset caduca posteritas. Ad haec igitur [Col. 0131D] In aliis codd. laudatis legitur: Datae sint (Leg. sunt) legis (Al. leges) instituta ventura (Al. venturae). Quapropter hujus famulae tuae, etc. Num librario nostro aliquid hoc loco exciderit, an posteriores ad hunc obscurum locum aliqua ratione explicandum aliquid adjecerint, ignoramus. Blanchinio placeret expungere praepositionem ad et vocem venturae, ita ut legatur: Haec igitur hujus famulae tuae, Pater, rudimenta sanctifica, etc. venturae hujus famulae tuae, Pater, rudimenta sanctifica, ut bono et prospero sociata [Col. 0131C] consortio, legis aeternae jura custodiat. Memineritque se, Domine, non tantum ad licentiam conjugalem, sed ad observantiam [Col. 0131D] Legendum ex aliis sacramentariis, fidei. Mox pro delegatam alii codd. habent diligatam, forte obligatam. Dei, sanctorumque pignorum custodiae delegatam. Fidelis et casta nubat in Christo, imitatrixque sanctarum permaneat feminarum. Sit amabilis, ut Rachel, viro; sapiens, ut Rebecca; longaeva et fidelis, ut Sara. Nihil ex hac [Col. 0131D] Duo codd., subdolus. Gelas., susciptivus. Dein nexa pro nixa in caeteris mss. subcisivus ille auctor praevaricationis usurpet, nixa fidei mandatisque permaneat. Muniat infirmitatem suam robore disciplinae. Uni thoro juncta [Col. 0131D] Sic noster et caeteri codices. In Missali Rom. [Col. 0132D] omissa est tantum vox vitae. Hinc probare non possumus emendationem a Blanchinio primis curis indicatam et a Muratorio textui insertam, contactus vitet illicitos. Sit, etc. Idem Blanchinius curis secundis hunc locum correctione non indigere professus est. contactus vitae illicitos fugiat. Sit verecundia gravis, pudore venerabilis, doctrinis coelestibus erudita. Sit fecunda in sobole; sit probata et innocens; et ad beatorum [Col. 0132A] requiem [Col. 0132D] Quidam codices, usque ad coelestia. atque ad coelestia regna perveniat. Per, etc.
[Col. 0132D] Est apud Gelas. lib. III, num. 44, in mss. Gregor. ac in Missali Rom., ad pluviam postulandam. Deus, in quo vivimus, movemur et sumus, pluviam nobis tribue congruentem, ut praesentibus subsidiis sufficienter adjuti, sempiterna fiducialius appetamus. Per, etc.
Domum tuam, Domine, quaesumus, propitiatus inhabita, et subditorum tibi fidelium corda purifica, ut bene placitis inhaerendo, cuncta quae bona sunt mereantur accipere. Per, etc.
[Col. 0132D] Legitur in codd. Gregor. Muratorii in serie orationum vespertinalium vel matutinalium. Exaudi nos, Domine Deus noster, et Ecclesiam tuam inter mundi turbines fluctuantem, clementi [Col. 0132B] gubernatione moderare, ut tranquillo cursu portum perpetuae securitatis inveniat. Per, etc.
[Col. 0132D] In Missali Rom. est Dominica XI post Pentecosten; in Gregor. codd. apud Muratorium Dom. XII; apud Menardum XIII. Respice, quaesumus, Domine, nostram propitius servitutem, ut quod offerimus sit tibi munus acceptum, sit nostrae fragilitati subsidium. Per, etc.
Vere dignum. Ad cujus immensam pertinet gloriam ut non solum mortalibus tua Deitate succurreris, sed de ipsa etiam mortalitate nostra nobis remedium provideris, et perditos, unde ( Al. quo) perierant, inde salvaris. Per, etc.
[Col. 0132D] In iisdem codd. ac in Missali legitur sabbato post Dominicam III Quadragesimae. Quaesumus, omnipotens Deus, ut inter ejus membra numeremur, cujus corpori communicamus et sanguini. Per, etc.
[Col. 0132D] Habetur in mss. Gregor. apud Muratorium inter orationes quotidianas, et rursum inter paschales. Familiam tuam, Domine, dextera tua perpetuo circumdet auxilio, et ab omni pravitate defensam [Col. 0132C] donis coelestibus prosequatur et ad bonorum praemia gratiae suae largitate perducat. Per, etc.
II. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, sensibus nostris propitiatus intende, ut a terrenis delectationibus abstinentes, propensius coelestia meditemur. Per, etc.
Praesta, Domine, quaesumus, ut per haec, quae his oblationibus sunt agenda, salvemur. Per, etc.
Vere dignum. Clementiam tuam profusis 133 precibus implorantes, ut conditionis humanae respiciens facultatem, quibus tanta remedia providisti, tribuas, ut eorum per tuam gratiam sint capaces. Per, etc.
Mentes nostras et corpora, Domine, quaesumus, [Col. 0133A] operatio tuae virtutis infundat, ut quod participatione sumpsimus, plena redemptione capiamus. Per, etc.
Proficiat, quaesumus, Domine, fidelis populus tuae pietatis instinctu, et salubri compunctione devotus, gratanter quae praecipis exsequatur, ut quae promittis accipiat. Per, etc.
III. Item alia. — [Col. 0133D] Cod. in margine: Prope Pascha. Indulgentiam nobis, Domine, tribue peccatorum, ut instituta paschalia tibi placitis sensibus operemur. Per, etc.
[Col. 0133D] Muratorii codd. et Missale Rom. hanc orationem exhibent in Dominica Septuagesimae et alibi. Muneribus nostris, Domine, precibusque susceptis, et coelestibus nos munda mysteriis, et clementer exaudi. Per, etc.
Vere dignum. Suppliciter exorantes ut et securitatem nobis temporum tribuas, et religionis augmentum, [Col. 0133B] quo magnum pietatis tuae sacramentum et quietis celebremus mentibus et devotis. Per, etc.
[Col. 0133D] Est in iisdem codd. et Missali in Missa sabbati post Dominicam Passionis. Divini muneris largitate satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut in hujus semper participatione vivamus. Per, etc.
[Col. 0133D] In mss. Greg. Muratorii legitur inter orationes quotidianas. Conserva, Domine, quaesumus, familiam tuam, et benedictionum tuarum propitius ubertate purifica, ut et eruditionibus tuis multiplicetur et donis. Per, etc.
IV. Item alia. —Propitiare, Domine, in te confidentibus populis, et [Col. 0133D] In superiori Missa, et in alia paulo post subjecta n. 6, festorum paschalium fit mentio. Forte haec et sequens intermediae Missae, quibus contra Romanos hostes divinum auxilium petitur, lucubratae fuere occasione Attilae, quem sub Pascha irruisse in Italiam non improbabiliter quidam existimant. ad custodiam Romani nominis dexteram tuae protectionis extende, ut regnum majestati tuae deditum tua semper sit virtute defensum. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostias mentium tuo [Col. 0133C] nomini devotarum, quibus nos et a terrenis contagiis expiari, et coelestibus contulisti propinquare consortiis. Per, etc.
[Col. 0133D] Congruit cum praefatione Gelasii lib. I, n. 65, in Dominica post Ascensionem. Vere dignum. Cujus ineffabili gratia circa nos hoc singulare mysterium est, ut dudum perditi atque prostrati, ad eam nunc gloriam rediremus, qua per Jesum Christum Filium tuum, Dominum nostrum, genus electum, regale sacerdotium, populus acquisitionis 134 et gens sancta vocaremur. Per, etc.
[Col. 0133D] Paucis initio mutatis eadem repetitur supra § 27, [Col. 0134D] n. 3. Confer ibi annot. 26 (Col. 107, n. b ) . Hoc nobis tuum, quaesumus, Domine, sacramentum sit abolitio peccatorum, sit fortitudo fragilitatis humanae, sit contra mundi pericula firmamentum. Haec nos communio purget a crimine, et coelestis gaudii tribuat esse consortes. Per, etc.
[Col. 0134A] V. Item alia. —Omnipotens sempiterne Deus, in protectione fidelium populorum antiqua brachii tui operare miracula, ut hostibus nostris tua virtute compressis, secura tibi serviat Romana devotio. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, hostias, quas tibi pro salute tuae plebis offerimus, et sacramentis coelestibus servientes, ab omni culpa liberos esse concede. Per, etc.
Vere dignum. Qui per ineffabilem potentiam Verbi tui, sicut humani generis es conditor, ita benignissimus reformator. Per, etc.
VI. Item alia. —Deus, qui remedia salutis humanae in praesentis mysterii solemnitate posuisti, da nobis ut sicut haec apostolorum tuorum praedicatione [Col. 0134B] cognovimus, ita eorum suffragiis consequamur. Per, etc.
Munera, quaesumus, Domine, tuae plebis propitiatus assume, ut quae fidei pietate [Col. 0134D] Pluralis numerus frequenter adhibetur, cum plebs nomen multitudinis verbum dirigit. Hinc non est necessaria emendatio singularis numeri profitetur et apprehendat. profitentur, sacramentis coelestibus apprehendant. Per, etc.
Vere dignum. In cujus resurrectione mirabili mors occidit redemptorum, et orta est vita credentium. Et ideo cum angelis, etc.
I.—Omnipotens sempiterne Deus, qui contulisti fidelibus tuis remedia vitae post mortem, praesta, quaesumus, propitius ac placatus, ut anima famuli tui ( illius ) a peccatis omnibus expiata, in tuae redemptionis [Col. 0134C] sorte requiescat. Per, etc.
[Col. 0134D] Exstat apud Gelas. lib. III, n. 100, et in ms. Vat. Gregoriano apud Muratorium in Missa plurimorum defunctorum. Hostias tibi, Domine, humili supplicatione deferimus, ut anima famuli tui ( illius ), per haec piae placationis officia, perpetuam misericordiam consequatur. Per, etc.
135 [Col. 0134D] Haec leguntur etiam in Sacram. Gelasii lib. III, n. 104. Codicis lectionem retinuimus, ut ne opus sit delere voces ( illius) famuli tui, et scribere offerimus. Solum codex habet mendose offeret pro offert. Hanc igitur oblationem ( illius ) famuli tui, quam tibi offert pro anima famuli tui ( illius ), quaesumus, Domine, propitiatus accipias, et miserationum tuarum largitate concedas, ut quidquid terrena conversatione contraxit, his sacrificiis emundetur, ac mortis vinculis absolutis, transitum mereatur ad vitam. Per, etc.
II.— [Col. 0134D] Invenitur in cod. Gelas. lib. III, n. 98, et in ms. Vat. Gregoriano apud Muratorium in Missa defunctorum, qui desideratam poenitentiam consequi non potuerunt. Omnipotens et misericors Deus, in cujus omnis humana conditio potestate consistit, animam famuli tui ( illius ), quaesumus, ab omnibus absolve [Col. 0135A] peccatis, ut poenitentiae fructum, quem voluntas ejus optavit, praeventus mortalitate non perdat. Per, etc.
[Col. 0135C] Est apud Gelas. et in Vat. ms., de quibus annotatione superiori. Satisfaciat tibi, Domine, quaesumus, pro anima famuli tui ( illius ), sacrificii praesentis oblatio, et peccatorum veniam quam quaesivit inveniat; [Col. 0135C] In cod. et exinde in editis perperam inseritur Per, et a capite inchoat: Et quod officio, cum tamen praesens oratio continuet, ut ex Gelasiano et Vaticano codicibus liquet. Hic autem in marg. codicis additur: Hanc igitur, quae innuunt eamdem orationem in antecedenti Missa descriptam hic quoque repetendam, uti sane eadem repetitur in laudatis codd. et quod officio vocis implere non potuit, desideratae poenitentiae compensatione percipiat. Per, etc.
Hanc igitur oblationem, etc. ( ut supra ).
III.—Omnipotens et misericors Deus, apud quem voluntas habetur humana pro factis, praesta, quaesumus, ut animae famuli tui ( illius ) ad perfectum remedium consequendum poenitentiam desideranter voluisse sufficiat. Per, etc.
Animae famuli tui, quaesumus, Domine, per haec sacramenta redemptionis aeternae remissionem 136 [Col. 0135B] tribue peccatorum, ut devotio poenitentiae, quem gessit ejus affectus, perpetuae salutis consequatur effectum. Per, etc.
[Col. 0135C] Legitur in cod. Gelas. lib. III, n. 98, et in Vat. Gregor. apud Muratorium n. 107. Deus, a quo inspiratur humanis cordibus omne quod bonum est, sicut animae famuli tui poenitentiam velle donasti, sic indulgentiam tribue miseratus optatam. Per, etc.
[Col. 0135C] Apud Gelas. n. 100, et in Missali Rom., pro pluribus defunctis. Deus, cui soli competit medicinam praestare post mortem, praesta, quaesumus, ut anima famuli tui ( illius ) terrenis exuta contagiis, in tua redemptionis parte numeretur. Per, etc.
His, quaesumus, Domine, sacrificiis, quibus purgationem et viventibus tribuis et defunctis, animam famuli tui benignus absolve, ut resurrectionis diem spe certae gratulationis exspectet. Per, etc.
[Col. 0135C] [Col. 0135C] Apud Gelas. ibidem. Praesta, Domine, quaesumus, animae famuli tui misericordiam sempiternam ( Al. immensam), ut [Col. 0136A] eam mortalibus nexibus expeditam lux aeterna possideat. Per, etc.
[Col. 0135C] Concinit cum oratione quam pro pluribus defunctis [Col. 0135D] exhibent cod. Gelasii lib. III, n. 95, ms. Vat. Gregor. apud Muratorium n. 110, et Missale Romanum. Fidelium, Deus, animarum conditor et redemptor, famulo tuo cunctorum remissionem tribue peccatorum, ut quam semper optavit indulgentiam consequatur. Per, etc.
IV.— [Col. 0135D] In Gelasiano Sacram. haec oratio et prima Missae sequentis leguntur lib. III, n. 95; sed Laurentii nomen omittitur, pro quo formula communis illius substituta est, qua significatur uno eodemque Missae officio et Natale sanctorum, vel sancti alicujus celebrasse veteres, et suffragium praestitisse episcopo qui eodem die obiisset. Ex nostro autem Sacramentario colligitur obitum alicujus Romani pontificis incidisse in diem festum, vel infra octavam S. Laurentii. Id nulli alii Romano antistiti a saeculo quarto ad quintum convenire potest, nisi Xysto III. Hunc sane, qui juxta corpus S. Laurentii sepultus in Pontificali traditur, infra octavam hujus martyris e vivis excessisse probabilissimum nobis est. Leo enim ejus successor consecratus fuit die 29 Sept. anni 440, [Col. 0136C] ut annot. 1 (Col. 193, n. a ) in dissertationem 1 Quesnelli, ad eumdem annum 440 ostendemus. Defuncto autem Xysto III episcopo quadraginta et amplius diebus Romana Ecclesia sine antistite fuit, mirabili pace atque patientia adventum diaconi Leonis exspectans, inquit Prosper in Chronico ad an. 440. Duo hic observanda: primum, non dici quadraginta dies tantum, sed quadraginta et amplius, quae verba tres vel quatuor circiter dies supra quadraginta significare possunt; dein hos dies intermedios referri non ad ordinationem Leonis, sed ad ejus adventum in Urbem. Esto autem is ordinatus fuerit die 29 Septembris die Dominico, ut mos erat, Romam tamen reverti potuit dies aliquot ante, ita ut Dominica ordinationis causa exspectanda fuerit. His autem praemissis, [Col. 0136D] si ab adventu Leonis diebus aliquot ante Dominicam quae tum incidit in diem 29 Septembris, ascendas per dies quadraginta et amplius, commode pervenies ad aliquam diem infra octavam S. Laurentii, qua Xystum III obiisse cognosces. Et si quidem Xystus ordinatus fuit die 24 Julii an 432, die Dominico, computatis annis octo et diebus 19 ejus pontificatui tributis a Prospero, invenies eum obiisse die 11 Augusti, secunda infra octavam S. Laurentii. Forte aliquae ex his orationibus quae in anniversario mortis ejus usui fuere, Leonem ipsius successorem habent auctorem. Beati martyris tui Laurentii, Domine, quaesumus, intercessione nos protege, et animam famuli tui ( illius ) episcopi sanctorum tuorum junge consortiis. Per, etc.
137 [Col. 0136D] Est in Gelas. lib. III, n. 97. Oblationes nostras, Domine, quaesumus, propitiatus intende, quas et ad honorem sancti martyris tui Laurentii nomini tuae majestatis offerimus, et pro requie famuli tui ( illius ) episcopi suppliciter immolamus. Per, etc.
[Col. 0136B] Vere dignum. Qui nos sanctorum tuorum et commemoratione refoves, et oratione defendis. Per, etc.
Hanc igitur, etc., et in numerum tibi placentium censeri facias sacerdotum. Per, etc.
V.— [Col. 0136D] Idem ibidem n. 95. Adjuva nos, Domine Deus noster, beati Laurentii martyris tui precibus exoratus, et animam famuli tui ( illius ) episcopi in beatitudinis sempiternae luce constitue. Per, etc.
Memento, Domine, quaesumus, animae famuli tui ( illius ) episcopi, et quem in corpore constitutum sedis apostolicae gubernacula tenere voluisti, in electorum numero constitue sacerdotum. Per, etc.
[Col. 0136D] Invenitur apud eumdem Gelas. ibidem n. 93, et in ms. Gregor. Menardi, ac in Missali Romano in Missa pro defuncto sacerdote. Suscipe, Domine, quaesumus, hostias pro anima famuli tui ( illius ) episcopi, ut cui pontificale donasti meritum, dones et praemium. Per, etc.
[Col. 0136C] Hanc igitur, etc., ut qui beati Petri apostoli sedem vicario est secutus officio, tuae quoque gratiae [Col. 0137A] largitate perpetuam dignitatis apostolicae percipiat portionem. Per, etc.
[Col. 0137C] Est in iisdem codd. ac Missali, nec non in Vat. Greg. Muratorii in orationibus ad pontificem ordinandum pag. 272. Post pauca Muratorius in coelesti sede, ut in Missali legitur. At praepositionem in delent omnes etiam Gelasiani et Gregoriani codices. Praesta, quaesumus, Domine, ut anima famuli tui ( illius ) episcopi, quam in hoc saeculo commorantem sacris muneribus decorasti, in coelesti sede gloriosa semper exsultet. Per, etc.
[Col. 0137C] Vide Gelas. lib. III, n. 92; cod. Gregor. apud [Col. 0137D] Menardum, et Missale Rom. pro episcopo defuncto. Deus, qui inter apostolicos sacerdotes famulum tuum ( illum ) fecisti vigere pontificem, praesta, quaesumus, ut eorum perpetua quoque sede potiatur. Per, etc.
Deus, confitentium te portio defunctorum, preces nostras, quas in famuli tui Silvestri episcopi depositione deferimus, propitiatus 138 assume; ut qui [Col. 0137B] nomini tuo ministerium fidele dependit, perpetua sanctorum tuorum societate laetetur. Per, etc.
Hanc igitur oblationem, quaesumus, Domine, placatus intende, quam in sancti Silvestri confessoris et episcopi tui commemoratione suppliciter immolamus, ut et nobis proficiat hujus pietatis affectus, et illum beatitudo sempiterna glorificet. Per, etc.
Majestatem tuam, Domine, suppliciter exoramus ut anima famuli tui [Col. 0137D] Quidam putant librarii oscitantia scriptum fuisse Simplicii nomen pro Silvestri, de quo in duabus orationibus praecedentibus, ita ut haec sit oratio post-communio Missae S. Silvestri. Sed cum a nostro Collectore alienum non sit inter communes Missas orationes quasdam describere, quae alicujus sancti nomen insertum praeferunt, ut de S. Tiburtio, de S. Gregorio, et de S. Laurentio vidimus, ita hic orationibus communibus pro defunctis subjecit orationes Silvestri et Simplicii nomen exhibentes, quae e communibus pro defuncto episcopo, ut videntur, sumptae, in eorum depositione recitatae fuerunt. Simplicii episcopi ab omnibus quae humanitus attraxit exuta, in sanctorum censeatur sorte pastorum. Per, etc.
[Col. 0137C] I.— [Col. 0138C] Habetur in Sacram. Gelasiano lib. II, n. 62, ubi post pauca aeque ac in nostro codice legitur recurrimus, ut ne opus sit emendare recolimus. Annua martyrum tuorum, Domine, vota recurrimus, majestatem tuam suppliciter deprecantes ut cum temporalibus incrementis prosperitatis aeternae capiamus augmentum. Per, etc.
Pro martyrum natalitiis, Domine, tua muneribus cumulamus altaria. Da, quaesumus, ut gaudia nobis sancta succrescant, quibus proficiat nostrae devotionis affectus. Per, etc.
[Col. 0138C] Vide similem praefationem in cod. Vat. Gregoriano apud Muratorium pag. 340, et in alio cod. Menardi p. 139. Porro vox patronorum antiquitatem [Col. 0138D] Ecclesiae sanctorum quatuor Coronatorum nomine dedicatam ostendit. Vere dignum. Celebrantes sanctorum natalitia patronorum, quia dum tui nominis per eosgloria frequentatur, [Col. 0138A] nostrae crescit fragilitatis auxilium. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0138D] Est apud Gelas. lib. II, n. 62, ac in Missali Rom. die 29 Julii in commemoratione SS. Felicis, Simplicii et sociorum. Hostias tibi, Domine, pro martyrum tuorum commemoratione deferimus, supplicantes ut indulgentiam nobis pariter conferant et salutem. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam tu magnificaris in tuorum laude sanctorum. Et quidquid ad eorum pretiosam pertinet passionem, tuae sunt opera miranda potentiae; qui hujus fidei tribuis clementer ardorem; qui suggeris tolerantiae 139 firmitatem; qui largiris in agone victoriam. Per, etc.
[Col. 0138D] Gelasius ibidem. Sanctorum tuorum nos, quaesumus, Domine, semper festa laetificent, et majestati tuae perpetua placatione commendent. Per, etc.
[Col. 0138D] Legitur in Missali Rom. die 29 Julii natali SS. Felicis et sociorum. Sub finem in cod., celebrant, comprehendant plurali numero, eo quod populi nomen numero multitudinis saepe accipiatur, ut alibi observavimus. Praesta, Domine, quaesumus, ut sicut populus [Col. 0138B] Christianus martyrum tuorum temporali solemnitate congaudet, ita perfruatur aeterna, et quod votis celebrat, comprehendat effectu. Per, etc.
I.—Propitiationem tuam, Domine, quaesumus, sentiamus de celebritate praesenti, ut oblationibus nostris, sanctae ( illius ) [Col. 0138D] Cod. interveniente, forte pro interventione, uti mox in alia oratione interventionibus. Muratorius cum Blanc chinio emendavit intercessione ex eadem oratione repetita in Missa SS. Clementis et Felicitatis. Haec oratio communis est, ut ex ipsa formula illius agnoscitur; ac propterea festo etiam SS. Clementis et Felicitatis accommodata fuit. intercessione susceptis, et indulgentiam nobis tribuas, et salutaria dona concedas. Per, etc.
Vere dignum. In die festivitatis hodiernae, qua sancta Caecilia in tui nominis confessione martyr effecta est. Quae dum humanis devota nuptiis, thalamos temporales contemneret, sponsum sibi, qui perpetuus esset, praesumpto praemio castitatis adhibuit, [Col. 0138C] et aeternitatem vitae maluit, quam ut mundo procrearet originem. In cujus gloriam etiam illud accessit, ut Valerianum, cui fuerat matrimonii jure copulanda, in perpetuum sibi socians martyr casta consortium, secum duceret ad coronam. Per, etc.
Exsultamus pariter, et de percepto pane justitiae, et de tuorum, Domine, festivitate sanctorum; quia interventionibus tibi placentium confidimus, nobis ad perpetuam vitam cessura ( Al. profutura) quae sumpsimus. Per, etc.
[Col. 0139A] Auxilium tuum, Domine, nomini tuo subdita poscunt corda fidelium, ut quia sine te nihil possunt implere quod justum est, qua misericordia largiente, et quae recta sunt apprehendant, et omnia sibi profutura percipiant. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0139D] Invenitur in Sacram. Gelasii lib. II, n. 64. Orationis hujus principium convenit cum initio orationis quae legitur in codd. Gregor. et in Romano Missali die natali S. Agnetis, et alibi. Finis vero diversus est. Omnipotens sempiterne Deus, qui eligis infirma mundi, ut fortia quaeque confundas, da nobis in festivitate sanctae martyris Caeciliae congrua devotione gaudere, ut et potentiam tuam in ejus passione laudemus, 140 et provisum nobis percipiamus auxilium. Per, etc.
Bonorum omnium, Deus, auctor atque largitor, qui ut humanum genus ad confessionem tui nominis provocares, etiam in fragili perfecisti conditione martyrium, praesta, quaesumus, ut Ecclesia tua, hoc [Col. 0139B] exemplo commonita, nec pati pro te metuat, et coelestis praemii gloriam concupiscat. Per, etc.
[Col. 0139D] Est in codd. Greg. ac in Missali Rom. die 3 Maii natali SS. Alexandri et Sociorum, et alibi. Super has, quaesumus, hostias, Domine, benedictio copiosa descendant, quae et sanctificationem nobis clementer operetur, et de martyrum nos solemnitate laetificet. Per, etc.
[Col. 0139D] Hanc praefert Missale Gothicum apud card. Thomasium in Missa S. Caeciliae. Vere dignum. Qui perficis in infirmitate virtutem, qua beata gloriosaque Caecilia, despecto mundi conjugio, ad consortia superna contendens, nec aetate nutabili praepedita est, nec revocata carnis illecebra, nec sexus fragilitate deterrita. Sed inter puellares annos, inter saeculi blandimenta, inter supplicia persequentum, multiplicem victoriam virgo casta et martyr explevit, et ad potiorem triumphum secum ad regna coelestia, cui fuerat nupta, perduxit. Per, etc.
[Col. 0139C] III. Item alia. —Fiant, Domine, tuo grata conspectui munera supplicantis Ecclesiae, et ut nostrae saluti proficiant, adsit intercessio beata sanctorum. Per, etc.
Vere dignum. Qui, ut de hoste generis humani major pompa duceretur, non solum per Christum Dominum nostrum diabolicam destruxisti tyrannidem, nec tantum pro subversione protoplasti, per virilem sexum martyrum beatorum meritam deceptori reciprocas ultionem, sed etiam in Evae matris inimicum, per femineam conditionem, retorques jure vindictam; ut qui male in sua paradisi felicitate fidentem sexum utrumque prostraverat, nunc ab utroque per tuam gratiam calcaretur. Quod sancta Caecilia hodierna confessione testificans ( Al. perficiens), ne de fide [Col. 0139D] tamen connubii promissa discederet, eum quem conjugem fuerat habitura ( Al. quem fuerat susceptura conjugio), fecit comitem passionis. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0139D] In natali S. Priscae die 18 Januarii hanc orationem habent codd. Gregor. et Missale Rom Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut 141 sanctae Caeciliae martyris et annua [Col. 0140A] solemnitate laetemur, et tantae fidei proficiamus exemplo. Per, etc.
Sanctae Caeciliae festa recolentes, preces offerimus, hostias immolamus. Praesta, Domine, quaesumus, ut cum praesidio temporali et vitae nobis praebeant incrementa [Col. 0139D] Codex mendose perpetua. perpetuae. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam sicut humanum genus in utroque sexu diabolus merito pravae confessionis elisit, sic [Col. 0140D] Muratorius ex postilla Blanchinii corrigendum credidit utriusque; sed posteriorem ipsius Blanchinii retractationem non observavit. Lectio codicis cum verbo triumphatur satis probe cohaeret. utroque confessione magnifica per tuam gratiam triumphatur. Clariorque victoria est cum sublimis illa substantia, quae similem se jactabat Altissimo, et in hominis casu Dei opus subruisse plaudebat, feminea conditione superatur. Cujus gloriae nobis diem beata Caecilia martyr illustrat, quae nuptiis deputata terrenis, nupsit in coelo, et mundano dicata conjugio, [Col. 0140B] divinum est sortita consortium; ipsumque temporalem virum, cui mortali fuerat more nectenda, martyrii foedere secum virgo casta fecit aeternum. Per, etc.
V. Item alia. — [Col. 0140D] Est apud Gelas. lib. II, n. 64, et in Missali Ambrosiano apud Pamelium. Quaesumus, virtutum coelestium Deus, ut sacrificia pro sanctae Caeciliae solemnitate delata, desideriorum nos temporalium doceant habere contemptum, et ambire dona faciant coelestium gaudiorum. Per, etc.
Vere dignum. Quia vicissitudo nobis est hodie collata mirabilis, cum ille noster inimicus, qui hominem paradisi felicitate conspicuum, et totius mortis ignarum, dum propria integritate fidendo praesidia divina non quaereret, viperea calliditate subvertit, nunc inter hujus mundi miserias, et in exsilio damnatae conditionis humanae, a mortali fragilitate, sed in te [Col. 0140C] fidente, prosternitur. Et cum prima mulier viro suo dux fuisse referatur ad lapsum, nunc confessio puellaris, virum praecedens, ducit ad praemium. Per, etc.
[Col. 0140D] Apud Gelas. ibidem, et in Missali Rom. in communi virginum. Exaudi nos, Deus salutaris noster, ut sicut de sanctae Caeciliae festivitate gaudemus, ita piae devotionis erudiamur affectu. Per, etc.
Respice, Domine, quaesumus, plebem tuam, de sanctae Caeciliae martyris glorificatione gratulantem, et beneplacitum fieri tribue sacratarum tibi mentium famulatum, ut qui in sanctis tuis te honorare non desinunt, perpetua donorum tuorum largitate 142 potiantur, et quod visibiliter exsequuntur, invisibiliter apprehendant. Per, etc.
I.— [Col. 0140D] Refertur in cod. Greg. Menardi, et apud Pamelium, tom. II, pag. 354. Omnipotens sempiterne Deus, qui in omnium sanctorum tuorum es virtute mirabilis, da nobis in beati Clementis annua solemnitate laeteri, qui Filii [Col. 0141A] tui martyr et pontifex, quod ministerio gessit, testimonio comprobavit, et quod praedicavit ore, firmavit exemplo. Per, etc.
Propitiationem tuam, Domine, etc. [Col. 0141D] Repetitur hic oratio prima, quae legitur supra in prima Missa diei natalis S. Caeciliae.
[Col. 0141D] Est in Missali Gothico card. Thomasii die natali S. Clementis. Haec porro, et tertia ac quarta praefationes sumptae sunt ex libris Recognitionum sancto Clementi attributis, quos Rufinus Latine reddiderat, quosque Gelasius postea inter apocryphos recensuit. Vere dignum. Sancti Clementis martyris tui Natalitia celebrantes, qui cognationem reliquit et patriam, et post odorem tui nominis terras mariaque transmittens, abnegansque semetipsum, crucem peregrinationis assumpsit, ut te per apostolorum tuorum vestigia sequeretur. Cui tu, Domine, secundum promissionem Filii tui, tam in praesenti saeculo quam futuro, centupli muneris praemia repensasti. Nam beatissimi Petri mox tradito disciplinis, parentes, quos in genitali solo perdiderat, in externa regione [Col. 0141D] In nostro codice, sicut et in Missali Gothico erronee, restitues. Post nonnulla vero solus noster codex constitues, recte autem Missale Gothicum constituis. restituis; quos terrenae generationis amiserat, divinae reddis [Col. 0141B] naturae participes. Deinde magistri sui [Col. 0141D] Vicarius hic pro successore accipitur, ut apud [Col. 0142D] alios auctores frequenter invenitur, ipseque contextus ostendit. Post pauca loco vocis proque codex librarii oscitantia habet pro quae; in Missali Gothico, pro quo. vicarium, per ordinem subrogando, Romanae Urbis, cujus propter te despexerat dignitatem, tenere constituis principatum, proque transitoria claritate; coelesti facis honore conspicuum. Postremo martyrii gloria sublimatum, pro temporalibus gestis aeternam provehis ad coronam. Per, etc.
II. Item alia. —Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et tuorum vota fidelium munera suppliciter oblata concilient, quod etiamsi nostris operibus non meremur, quaesumus, sanctorum nos intercessione mereamur. Per, etc.
Vere dignum. Merito etenim, Domine, de triumphis tuorum martyrum gloriamur, quia in victoriis eorum tua mirabilia confitemur, sancti Clementis [Col. 0141C] hodie sacerdotis 143 et martyris tui festivitate gaudentes; quem beati apostoli Petri eruditionibus institutum, et in pontificatum apostolicae sedis evectum, atque in martyrii inclyti [Col. 0142D] Cod. perperam, finis. fine gloria coronatum, habitatio coelestis excepit. Per, etc.
III. Item alia. —Beati Clementis sacerdotis et martyris tui natalitia veneranda, Domine, quaesumus, Ecclesia tua devota suscipiat, et fiat magnae glorificationis amore devotior. Per, etc.
Intercessio sancti Clementis sacerdotis et martyris, misericordiae tuae, Domine, munera nostra conciliet, ut, quod merita nostra non supplent, sanctorum tuorum deprecatione pensetur. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam per sancti Spiritus largitatem beatus ille Clemens hodiernae nobis exsultationis [Col. 0141D] affectum magnificae passionis agone sacravit; qui mundo nobilis, amore Christi nobilior, pio labore conspicuus, et inter parentum vel inquisitione vel receptione mirabilis, apostolicae praedicationis fidelissimus [Col. 0142A] alumnus acceptus, sacerdos refulsit egregius et martyr insignis. Per, etc.
IV. Item alia. —Accipe, quaesumus, Domine, hostias, tua nobis dignatione collatas, quoniam et te creante procedunt, et tu causas humanae salutis et gloriae, quibus tibi gratae sunt, condidisti. Per, etc.
Vere dignum. Beati nobis enim Clementis hodie praeconia repetenda sunt. Qui divina inspiratione flammatus reliquit patriam, in tuis praedicatoribus [Col. 0142D] Aliquid hoc loco deest. sequendo, et amissos parentes alienis invenit in terris. In exteris regionibus humilis, Christi secutus est gloriam, et summam recepit civitatis propriae dignitatem. Praesentem vitam Christo postposuit, et meruit triumphum beatitudinis sempiternae. Per, etc.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut pro honore [Col. 0142B] nominis tui, quorum celebramus insignia, continuis etiam precibus foveamur. Per, etc.
In Natali sanctae Felicitatis.
I.—Misericors et omnipotens Deus, qui nos e virtute in virtutem debita veneratione ( Al. servitute) currentes, tuorum facis precibus 144 gaudere sanctorum, praesta ut quorum solemnitatibus consolamur, orationibus adjuventur. Per, etc.
[Col. 0142D] Est in Missali Rom. die 7 Martii in Natali SS. Perpetuae et Felicitatis, et in communi plurimarum virginum et martyrum, et alibi. Intende munera, Domine, quaesumus, altaribus tuis pro sanctae Felicitatis martyris tuae commemoratione proposita, ut sicut per haec beata mysteria illi gloriam contulisti, nobis indulgentiam largiaris. Per, etc.
Vere dignum. In exsultatione festivitatis hodiernae, qua beata genitrix sacratum tibi gregem, carne procreatum, [Col. 0142C] per tuam gratiam morte perfecit. Ecce vere in qua, sicut scriptum est, fabricavit sibi sapientia domum, septem columnis instructam. Ecce quae, quod nomine praelibavit, rebus implevit, et non solum fecunditatis prosperitate gloriosa, sed cum eadem etiam mansit et inter adversa Felicitas, quam eidem nec mors auferre potuit, sed effecit potius sempiternam. Per, etc.
[Col. 0142D] Apud Gelas. lib. II, n. 92, in Natali S. Caeciliae. Libantes, Domine, mensae tuae beata mysteria, quaesumus ut martyrum interventione sanctorum et praesentem ( Al. temporalem) nobis misericordiam conferant et aeternam. Per, etc.
Protege, Domine, plebem tuam, et quam martyrum tuorum assidua tribuis festivitate devotam, tibi semper placitam fieri precibus concede justorum. [Col. 0142D] Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0142D] Refert hanc orationem Missale Rom. in locis annot. 22 (Supra, n. g ) indicatis. Da nobis, Domine Deus noster, sanctorum martyrum palmas incessabili devotione venerari, ut quos digna mente non possumus celebrare, [Col. 0143A] humilibus saltem frequentemus obsequiis. Per, etc.
Fidelium tuorum munera, Domine, pro sanctorum martyrum solemnitate assume, et ut tibi nostra sint grata servitia, gratiae tuae largitate concede. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam magna sunt opera tua, Domine, et immensa magnalia, per quae nobis laetitia hodiernae festivitatis accessit. Vere enim Felicitatis filii, et vera est suorum Felicitas filiorum, quos et casto fetu sancti conjugii mater fecunda progenuit, et rursus confessionis sacrosanctae visceribus martyr beata conceptos, per fidem denuo felicius peperit martyres ad coronam. Per, etc.
[Col. 0143D] Est in codd. Greg. ac in Missali Rom. fer. 2 post Dominicam III Quadragesimae, et in festo S. Theodori. Praesta, Domine, quaesumus, intercedentibus sanctis tuis, ut quae ore contigimus, pura mente capiamus. [Col. 0143B] Per, etc.
[Col. 0143D] Habetur in codd. Greg. Muratorii in serie orationum quotidianarum. Libera, Domine, quaesumus, a peccatis et hostibus tibi populum supplicantem; ut in sancta conversatione viventes, nullis affligantur adversis. Per, etc.
145 III. Item alia. —Sancti martyres, Domine, quaesumus, et nominibus suis nobis suffragentur et precibus, ut et Clemens tuus sapientem clementiam sequi, et tibi sacrata Felicitas nos poscat veraciter esse felices. Per, etc.
In sanctorum tuorum passionibus pretiosis te, Domine, mirabilem praedicantes, munera votiva deferimus. Praesta, quaesumus, ut sicut illorum tibi grata sunt merita, sic nostrae servitutis accepta reddantur officia. Per, etc.
Vere dignum. Hodie quippe, Domine, et tuo munere [Col. 0143C] celebratur magnifica mater et martyr. Praeclara progenies simili passione. Gloriosa in talibus membris Ecclesia. Meritoque in omnibus beata Felicitas. Per, etc.
Repleti sumus, Domine, sacramentis et gaudiis quae in sanctorum tuorum celebritatibus et frequentamus et sumimus. Per, etc.
Semper, Domine, quaesumus, fac populum tuum sanctorum martyrum patrocinio gratulari, ut beneficia tua, quae propriis obsecrationibus obtinere non sufficit, justorum tuorum suffragiis incessanter accipiat. Per, etc.
Exsultamus, Domine, multiplicata festivitate sanctorum, quia non diffidimus tua nos dona sumpturos, [Col. 0144A] pro quibus impetrandis tanta nobis patrocinia contulisti. Per, etc.
Perfice, Domine, votiva mysteria, et quae in martyrum veneratione te praedicant, suffragia nobis perpetuae redemptionis existant. Per, etc.
Vere dignum. Quia pectora martyrum beatorum sic ignis ille coelestis inflammat, ut omne quod in hujus mundi luce jucundum est, amore tui nominis refutetur, et subeatur quidquid temporaliter est acerbum, ut promissionis tuae praemia capiantur. Per, etc.
Patientia pretiosa justorum tuae nobis, Domine, quaesumus, affectum dilectionis accumulet, et in cordibus nostris sacrae fidei semper exerceat firmitatem. Per, etc.
[Col. 0144B] Deus, qui sanctis tuis dedisti piae confessionis 146 inter tormenta virtutem, largire fidelibus populis inter hujus mundi tentamenta constantiam veritatis, ut sicut illos sanctus Spiritus roborando sempiternam provexit ad gloriam, sic istos jugiter tua gratia gubernando ad misericordiam perducat aeternam. Per, etc.
I.— [Col. 0144D] In Sacramentario Gregor. assignatur vesperis ejusdem sancti apostoli. Da nobis, quaesumus, Domine Deus noster, beati apostoli tui Andreae intercessionibus sublevari, ut per quos Ecclesiae tuae superni muneris rudimenta donasti, per eos subsidia perpetuae salutis impendas. Per, etc.
[Col. 0144C] [Col. 0144D] Hujus orationis prima pars in Romano Missali aptatur festo S. Apollinaris die 23 Julii. Respice, quaesumus, Domine, munera quae pro beati Andreae apostoli tui commemoratione deferimus, suppliciter exorantes ut ejus interventionibus adjuvemur, pro cujus meritis immolantur. Per, etc.
[Col. 0144D] Exstat in cod. Gelas. lib. II, n. 69, et in Vatic. Greg. apud Muratorium in Missa vigiliae, et in alia festi ejusdem apostoli; in Gregoriano autem Menardi in Natali S. Thomae apostoli. Vere dignum. Quia Ecclesiam tuam in apostolicis tribuisti consistere fundamentis. De quorum collegio beati Andreae solemnia celebrantes, tua, Domine, praeconia non tacemus. Per, etc.
[Col. 0144D] Hanc orationem praeferunt codd. Gregoriani, et Missale Rom. in Natali S. Andreae. Sumpsimus, Domine, divina mysteria, beati apostoli tui Andreae festivitate laetantes, quae sicut tuis sanctis ad gloriam, ita nobis, quaesumus, ad veniam prodesse perficias. Per, etc.
Tribue, Domine, quaesumus, familiae tuae, ut exsultationem cordis sui, quam de beati Andreae apostoli tui veneratione percepit, et secura concelebret, [Col. 0144D] et tota semper mente sectetur. Per, etc.
II. Item alia. —Supplices te rogamus, Deus, competentibus gaudiis diem nos celebrare concedas, quo [Col. 0145A] majestatis tuae confessione magnifica beati apostoli tui Andreae sacer natalis illuxit, pariterque nobis devotionis hujus tempora largiora tribuas et profectum. Per, etc.
[Col. 0145D] Est in iisdem codd. Greg. ac in Missali in Missa vigiliae ejusdem apostoli. Sacrandum tibi, Domine, munus offerimus, quo beati Andreae solemnia recolentes, purificationem quoque nostris mentibus imploramus. Per, etc.
Vere dignum. In festivitate praesenti, qua beati Andreae apostoli tui venerandus sanguis effusus est. Qui gloriosi apostoli tui 147 Petri pariter sorte nascendi, consortio fidei, [Col. 0145D] Vide Pamelium tom. I, p. 436. apostolicae collegio dignitatis, et martyrii est claritate germanus, ut quos in hujus vitae cursu gratia tua tot vinculis pietatis obstrinxerat, similis in regno coelorum necteret et corona. Per, etc.
[Col. 0145B] Prosit nobis, quaesumus, Domine, sacramenti tui perceptio salutaris pro tuorum commemoratione sanctorum, ut nos et a vitiis mortalitatis expediat, et perpetuae socios miserationis efficiat. Per, etc.
Esto protector, Domine, populi tui propitiatus et rector, eique, deprecantibus sanctis tuis, remissionem tribue peccatorum; praesta vitae melioris effectum; temporalia benignus praebe solatia, et aeternitatis promissa dona largire. Per, etc.
III. Item alia. —Omnium virtutum, Deus, bonorumque largitor, da, quaesumus, ut beati apostoli tui Andreae semper nobis adsint et honoranda solemnia, et desiderata praesidia. Per, etc.
Oblatis muneribus, Domine, plebs fidelis exsultet, quia pariter apostolicae gaudia passionis [Col. 0145D] Haec oratio videtur mendosa, ac in ea aliquid desideratur. et in eis [Col. 0145C] te praedicare mirabilem confidit ad suae pertinere salutis augmenta. Per, etc.
Vere dignum. Qui per cultum nominis tui, venerationemque sanctorum, nobis remedia mirabiliter operaris. Hoc ipso namque jejunio, quod, beati apostoli tui Andreae festa praevenientes, oculis tuae majestatis offerimus, simul et continentiam salutarem capiamus mentis et corporis, et profutura nobis observatione proficiamus, et mitigatis sensibus corporis, puriores tantis natalitiis praeparemur. Per, etc.
Erudiamur, Domine, quaesumus, his celebritatibus et juvemur, quibus beati apostoli Andreae coelestem nobis tribuant martyria praeventa laetitiam. Per, etc.
Referat, Domine, populus Christianus, quos pia devotione praesumpsit, sanctae gratulationis effectus, [Col. 0145D] ut beati apostoli tui Andreae simul fiat et veneratione jucundus et intercessione securus. Per, etc.
[Col. 0146A] IV. Item alia. — [Col. 0145D] Invenitur apud Gelas. lib. II, n. 69, in omnibus codd. Gregorianis, et in Missali Rom. Majestatem tuam, Domine, suppliciter 148 exoramus ut sicut Ecclesiae tuae sanctus Andreas apostolus exstitit praedicator et rector, ita sit perpetuus suffragator. Per, etc.
Beati apostoli Andreae, Domine, solemnia recensemus, ut ejus auxilio tua beneficia capiamus, pro quo tibi hostias laudis offerimus. Per, etc.
[Col. 0145D] Confer hanc praefationem cum fusiori codicis Ottobon. Gregoriani apud Muratorium die 3 kal. Decembris. Vere dignum. Adest enim dies magnifici votiva martyrii, quo venerandus Andreas germanum se beati apostoli Petri tam praedicatione Christi tui quam confessione monstravit, et apostolicae numerum dignitatis simul passione supplevit et gloria; [Col. 0145D] Hic quaedam deesse videntur. Vide Pamelium tom. I, p. 436, et laudatum cod. Ottobon. tom. II Muratorii, p. 343. ut quibus erat una causa certaminis, una retributio esset et praemii. Per, etc.
Quaesumus, omnipotens Deus, ne nos mundanis [Col. 0146B] sauciari patiaris incursibus, quos tuae providentiae constitutis, apostolica praesidia non relinquunt. Per, etc.
Praesta, Domine, quaesumus, Ecclesiam tuam sub tantis gaudere principibus, et intellectu capere, quod devotione sectatur, ut tuis dispositionibus gubernata, quos praesenti veneratur obsequio, participatione perpetua contingere mereatur. Per, etc.
[Col. 0146D] Legitur in cod. Gelas. lib. I, n. 5, et in omnibus codd. Gregorianis inter orationes de Natali Domini. In Missali Romano paucis additis describitur in ordine Missae dicenda, dum sacerdos aquam in calice miscendam benedicit. Deus, qui humanae substantiae dignitatem et mirabiliter [Col. 0146C] condidisti et mirabilius reformasti, da, quaesumus, nobis [Col. 0146D] Voces Jesu Christi Filii tui sunt varians lectio. Muratorius omisit ejus. (Jesu Christi Filii tui) ejus Divinitatis esse consortes, qui humanitatis nostrae fieri dignatus est particeps. Per, etc.
[Col. 0146D] Exstat in cod. Gelas. lib. I, n. 3. Mox voces et sempiterne Pater abundare videntur ex varianti lectione. Da nobis, quaesumus, omnipotens et misericors Deus et sempiterne Pater, ut Nativitatis Domini nostri Jesu Christi solemnia, quae praesentibus officiis praevenimus, sic nova sint nobis, et continuata permaneant, sic perpetua perseverent, ut pro sui miraculo nova semper existant. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam quidquid Christianae professionis devotione celebratur, de 149 hac sumit solemnitate principium, et in hujus muneris mysterio continetur. Hoc in ipsis generis humani parentibus declaratum est, Apostolo protestante, cum de [Col. 0146D] primis hominibus loqueretur: Sacramentum hoc magnum est. Ego autem dico in Christo et in Ecclesia. [Col. 0147A] Hoc patriarchae diversis actionibus et vocibus signaverunt. Hoc illa legis observantia figuralis asseruit. Hoc praedixerunt cunctorum praeconia prophetarum. In hoc caeremoniarum veterum plenitudo est. In hoc praesens coelestium ministratio gratiarum. In hoc bonorum pollicitatio futurorum. In quo, dum manifestissime comprobantur quae fuerant praedicta compleri, rationabiliter credimus et prudenter quae promittuntur esse ventura. Per, etc.
[Col. 0147D] Codd. Gregor. et Missale Rom. hanc orationem exhibent in Missa diei Natalis Domini. Da nobis, quaesumus, Domine Deus noster, ut qui Nativitatem Domini nostri Jesu Christi nos frequentare gaudemus, dignis conversationibus ad ejus mereamur pertinere consortium. Per, etc.
[Col. 0147D] Est ibidem, et apud Gelas. lib. I, n. 5. Largire, quaesumus, Domine, famulis tuis fidei, spei et charitatis augmentum, ut qui de Nativitate [Col. 0147B] Domini nostri tui Filii gloriantur, et adversa mundi, te gubernante, non sentiant, et quae temporaliter celebrare desiderant, sine fine percipiant. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0147D] Legitur in Gelas. lib. I, n. 3 et in mss. Gregorianis eodem festo. Mox sacrae est varians lectio, vel supplendum, ut apud Gelasium, beatae Mariae sacrae Virginis partum. Deus, qui beatae ( Al. sacrae) Virginis partum, sine humana concupiscentia procreatum, in Filii tui membra venientem paternis fecisti praejudiciis non teneri, praesta, quaesumus, ut hujus creaturae novitate suscepta, vetustatis antiquae contagiis exuamur. Per, etc.
Vere dignum. Ecce enim, sicut per os locutus est prophetarum, Virgo in utero accepit, et peperit Filium, et vocatum nomen ejus Emmanuel, et nobiscum Deus est; quia Verbum caro factum habitavit in nobis. Ecce puer natus est hodie; parvulus datus est nobis, et factus est principatus, cujus potestas super humeros ejus; [Col. 0147C] et vocabitur admirabilis, consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis, super solium David et super regnum ejus, ut confirmet illud et corroboret amodo et usque in sempiternum. In quibus omnibus evidenter Deum hominemque cognoscimus, qui suscipiendo quod nostrum est, dignatus est nobis conferre quod suum est. Unde profusis gaudiis, etc.
150 III. Item alia. Munus populi tui, Domine, placatus intende, quo non altaribus tuis ignis alienus, nec irrationabilium cruor effunditur animantum, sed sancti Spiritus operante virtute, sacrificium jam nostrum, corpus et sanguis est ipsius sacerdotis. Per, etc.
Vere dignum. Hoc praesertim die quo ipsum salutis [Col. 0147D] nostrae sacramentum in lucem gentium revelasti, et ab uteri virginalis arcano ineffabili editione promisisti: Erigens nobis cornu salutis in domo David pueri tui, ad dandam scientiam salutis populo tuo in remissionem peccatorum eorum, per viscera misericordiae [Col. 0148A] tuae, in quibus visitavit nos Oriens ex alto. Benedictus qui venit in nomine Domini; qui tamquam sponsus procedens de tlalamo suo, Deus Dominus et illuxit nobis, ut nos de tenebris et de umbra mortis, regnum perpetuae ( Al. aeternae) lucis efficeret. Unde profusis, etc.
[Col. 0147D] Codd. Greg. hanc orationem hoc eodem festo exhibent. Omnipotens sempiterne Deus, qui in Domini nostri Jesu Christi Filii tui Nativitate tribuisti totius religionis initium perfectionemque constare, da nobis, quaesumus, in ejus portione censeri, in quo totius salutis humanae summa consistit. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0147D] Est in Missali Gothico card. Thomasii in Missa [Col. 0148D] vigiliae Nativitatis Domini, et apud Pamelium tom. II, p. 188. Grata tibi sit, Domine, quaesumus, hodiernae festivitatis oblatio, ut tua gratia largiente, per haec sacrosancta commercia in illius inveniamur forma, in quo tecum est nostra substantia. Per, etc.
[Col. 0148B] [Col. 0148D] Confer Gelas. lib. I, n. 4, et Pamelium eodem tom. II, p. 550. Vere dignum. Tuae laudis hostiam jugiter immolantes, cujus figuram Abel justus instituit, agnus quoque legalis ostendit, celebravit Abraham, Melchisedech sacerdos exhibuit; sed verus agnus et aeternus Pontifex, hodie natus, Christus implevit. Unde profusis, etc.
Concede, quaesumus, Domine Deus noster, ut qui ad destructionem diaboli, et remissionem natus est hodie peccatorum, et a culparum subreptione nos expiet, et ab hostium incursione defendat. Per, etc.
[Col. 0148D] Describitur in codd. Gregor. inter orationes de Natali Domini. Da, quaesumus, Domine, populo tuo inviolabilem fidei firmitatem, ut qui Unigenitum tuum in tua tecum gloria sempiternum, in veritate nostri corporis natum de matre Virgine confitentur, et a praesentibus liberentur adversis, et mansuris gaudiis inserantur. [Col. 0148C] Per, etc.
151 V. Item alia. — [Col. 0148D] Est Missa vigiliae Nativitatis Domini. Haec oratio est apud Gelasium lib. I, n. 1, et in Gregoriano Sacramentario, ac in Missali Rom. Da nobis, omnipotens Deus, ut sicut adoranda Filii tui Natalitia praevenimus, sic ejus munera capiamus sempiterna gaudentes. Per, etc.
[Col. 0148D] Apud Gelas. ibidem. Tanto nos, Domine, quaesumus, promptiore servitio haec praecurrere concede solemnia, quanto in his constare principium nostrae redemptionis ostendis. Per, etc.
Vere dignum. Solemnitas enim, Domine, coelestis pacis ingreditur. Quaesumus ut per eam gratiam, per quam tibi reconciliatus est mundus peccatorum remissione cunctorum, nos quoque delictis omnibus expiati, remediis tuae pietatis aptemur, et mysterium quod exstitit mundo salutare, principalis recordatione [Col. 0148D] muneris assequamur. Per, etc.
Deus, qui nos sacramenti tui participatione contingis, virtutis ejus effectus in nostris cordibus operare, ut suscipiendo muneri tuo per ipsum munus aptemur. Per, etc.
[Col. 0149A] Benedictio tua, Domine, super populum supplicantem copiosa descendat, ut qui, te factore conditus, te est reparatus auctore, te jugiter operante salvetur. Per, etc.
VI. Item alia. —Deus, qui restaurationem conditionis humanae mirabilius operaris, quam substantiam condidisti, tribue, quaesumus ut simul perficiatur in nobis et quod creavit Verbi tui divina generatio, et quod ejus hominis facti gloriosa Nativitas reformavit. Per, etc.
Tot sensibus hodiernum, Domine, sacrificium celebramus, quo nobis ipsius sacrificii sunt nata primordia. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam magnificum nostrae commercium reparationis effulsit, cum de homine veteri [Col. 0149B] homo novus [Col. 0149D] Codex, Existeret curatus, mortalitate mortalitas. Ex contextu emendatum, atque suppletum est; nec oportuit corrigere immortalitas, quippe mortalitas ad verbum sanatur referenda est. curatus existit; cum de mortalitate mortalitas, cum humana conditio de ipsius humanae conditionis confecta medicatione sanatur, et de obnoxia generatione peccato, totius peccati nescia proles exoritur; ac non solum nostra a Verbo tuo suscepta fragilitas perpetui sit honoris, sed nos quoque mirando consortio reddis aeternos. Per, etc.
152 VII. Item alia. —Exsultantes, Domine, cum muneribus ad altaria veneranda concurrimus, quia et omnium nobis hodie summa votorum, et causa nostrae redemptionis exorta est. Per, etc.
Vere dignum. Quoniam vere magnum, quod sine exemplo est singulare, quod sine humana ratiocinatione mirabile, tuae pietatis editum sacramentum. Atque ideo sicut primis fidelibus exstitit in sui credulitate [Col. 0149C] pretiosum, ita [Col. 0149D] Haec in Eutychianos scripta videntur, qui veritatem incarnationis Verbi negabant. Contra hos vero catholici (uti traditur oratione ultima Missae IV) unigenitum Dei Patris Filium in veritate nostri corporis natum de matre Virgine confitentur. A Leonis stylo non distat. nunc excusabilem conscientiam non relinquit, quae salutaris mysterii veritatem, toto etiam mundo testificante, non sequitur. Ut enim in principio difficile videretur, cum ad hoc sacramentum genus humanum diceretur esse venturum, sic opus majestatis immensae negari nefas est, cum cernitur ubique conspicuum. Unde profusis, etc.
Concede nobis, Domine, quaesumus, ut sancta tua tibi placito corde sumamus, et quidquid in nostra mente vitiosum est, ipsius doni medicatione curetur. Per, etc.
VIII. Item alia. —Deus, qui humanum genus, a suo principe lethaliter sauciatum, Christi tui nativitate salvare dignatis, praesta, quaesumus, ut non haereamus [Col. 0149D] in perditionis auctore, sed ad Redemptoris nostri consortia transferamur. Per, etc.
Oblatio tibi sit, Domine, hodiernae festivitatis accepta, qua et nostrae reconciliationis processit perfecta placatio, et divini cultus nobis est indita plenitudo, [Col. 0150A] et via veritatis et vita regni coelestis apparuit. Per, etc.
[Col. 0149D] Vide Pamelium tom. II, p. 550. Vere dignum. Quia nostri Salvatoris hodie lux vera processit, quae clara nobis omnia et intellectu manifestavit et visu. Quibus non solum praesentem vitam suo splendore dirigeret, sed ad ipsam nos majestatis immensae gloriam perduceret intuendam. Per, etc.
[Col. 0149D] Invenitur haec oratio in codd. Greg. ac in Missali [Col. 0150D] Romano in vigilia Nativitatis Domini. Da nobis, Domine, quaesumus, ipsius recensita nativitate vegetari, cujus coelesti mysterio pascimur et potamur. Per, etc.
153 IX. Item alia. —Ut ad salutaris hodiernae generationis exordium pertinere mereamur, apostolicis tribue nos, Domine, quaesumus, precibus adjuvari. Per, etc.
[Col. 0150B] Praesenti sacrificio, Domine, tua generaliter exsultet Ecclesia, quo infirmitatis ejus sunt assumptae primitiae, ut divinae particeps fieret ipsa potentiae. Per, etc.
Vere dignum. In die solemnitatis hodiernae, quo licet ineffabile, tamen utrumque conveniens editur sacramentum, quia et mater Virgo non posset nisi sobolem proferre divinam, et Deus, homo nasci dignatus, congruentius non deberet nisi Virgine matre generari. Propterea, etc.
[Col. 0150D] Apud Gelas. lib. I, n. 4, et in codd. Gregorianis. In laudato Missali ultimo loco describitur hoc die festo. Praesta, misericors Deus, ut natus hodie Salvator mundi, sicut divinae nobis generationis est auctor, ita et immortalitatis sit ipse largitor. Per, etc.
Deus, qui creationem conditionis humanae diabolicis non es passus perire nequitiis, remedia tuae propitationis [Col. 0150C] exsequere, ut in eadem non praevaleat inimica subreptio, sed redemptio tuae miserationis ( Al. pietatis) obtineat. Per, etc.
I.— [Col. 0150D] Est in codd. Gregor. hoc loco: in Missali autem Rom. die natali S. Bartholomaei. Omnipotens sempiterne Deus, qui hujus diei venerandam sanctamque laetitiam beati apostoli tui Joannis Evangelistae festivitate tribuisti; Da Ecclesiae tuae, quaesumus, et amare quod credidit, et praedicare quod docuit. Per, etc.
[Col. 0150D] Legitur apud Gelas. lib. I, n. 7, et in mss. Gregor. ad Vesperas hujus festi. Deus, qui per os beati apostoli tui Joannis Evangelistae Verbi tui nobis arcana reserasti, praesta, quaesumus, ut quod ille nostris auribus excellenter infudit, intelligentiae competentis eruditione capiamus. Per, etc.
[Col. 0150D] Munus populi tui, Domine, quaesumus apostolica deprecatione sit gratum, ut Ecclesia tua eorum semper intercessionibus adjuvetur, quorum jugiter instruitur disciplinis. Per, etc.
[Col. 0150D] Haec praefatio paucis mutatis refertur in cod. [Col. 0151D] Greg. Ottobon. Muratorii, apud Menardum tom. III, col. 10, et apud Pamelium tom. II, p. 551. Vere dignum. Beati apostoli tui Joannis Evangelistae [Col. 0151A] Natalitia venerantes. Qui Domini nostri Jesu Christi Filii tui vocatione suscepta, terrenum respuit patrem, ut posset invenire coelestem, retia saeculi, quibus implicabatur, abjecit, ut aeternitatis dona mente libera sectaretur; nutantem fluctibus navem reliquit, ut in ecclesiasticae 154 gubernationis tranquillitate consisteret; a piscium captione cessavit, ut animas, mundanis gurgitibus immersas, calamo doctrinae salutaris abstraheret; destitit pelagi profundo mari, secretorum scrutator redditus divinorum. Eo usque procedens, ut et in coenae mysticae sacrosancto convivio in ipsius recumberet pectore Salvatoris, et eum in cruce Dominus constitutus, vicarium sui, matri Virgini, filium subrogaret, et in principio Verbum, quod Deus erat apud Deum, prae [Col. 0151B] caeteris ostenderet praedicandum. Per, etc.
Praesta nobis, Domine, quaesumus, apostolicis doctrinis et precibus adjuvari, ut quod praesentibus celebramus officiis, perpetuae salvationis ( Al. redemptionis) gaudiis assequamur. Per, etc.
Prosequere, Domine, populum tuum, ut apostolorum Natalitia beata sanctorum et temporali consolatione fultus semper exerceat, et aeterna miseratione redemptus agnoscat. Per, etc.
II. Item alia. —Natalitia sancti Joannis apostoli, quaesumus, Domine, munera capiamus, ut suis precibus gloriosis, et credendum nobis jugiter postulet, et sequendum beatus Evangelista quod docuit. Per, etc.
[Col. 0151D] Vide Gelas. lib. I, n. 7, et Pamelium tom. I, pag. 308, et tom. II, pag. 190. Supplicationibus apostolicis beati Joannis Evangelistae, quaesumus, Ecclesiae tuae, Domine, commendetur [Col. 0151C] oblatio, cujus magnificis praedicationibus eruditur. Per, etc.
Vere dignum. Beati Joannis apostoli gloriam recensentes. Qui ab Unigenito tuo sic familiariter est dilectus, et immensae gratiae revelationibus inspiratus, ut omnem transgrediens creaturam, excelsa mente conspiceret, et evangelica voce proferret, quia in principio erat Verbum, et Deus erat Verbum, [Col. 0151D] Pro qui legendum videtur et. Muratorius, et quia. qui hoc erat in principio apud Deum. Dicendo quippe erat, perpetuitatem sine initio demonstravit. Addendo et Deus erat Verbum, et hoc erat in principio apud Deum, et distinctionem protulit personalem, et unam te cum Filio tuo patefecit habere Deitatem. Qua majestatis aeternae claritate deprompta, summae Divinitati cederet vocata gentilitas, et haereticorum confutata [Col. 0151D] versutia, nec confusionem praetenderet unionis, nec consempiternitatis minueret veritatem. Per, etc.
Miserator et misericors Domine, qui nos continuis coelestium martyrum non deseris sacramentis, praesta, quaesumus, ut quae sedulo celebramus affectu, grato tibi percipiamus obsequio. Per, etc.
[Col. 0152A] 155 [Col. 0151D] Fere eadem est in codd. Greg. ac in Missali Romano. Ecclesiam tuam, Domine, benignus illustra, ut apostolicis beati Joannis Evangelistae illuminata doctrinis, ad dona perveniat, quae de tua fidelibus retributione promisit. Per, etc.
I.— [Col. 0151D] Confer Gelas. lib. I, n. 8. Deus, qui bonis tuis infantum quoque tui nescia sacramenti corda praecedis, tribue, quaesumus, ut nostrae conscientiae fiduciam non habentes, indulgentia semper copiosa praeveniat. Per, etc.
Suscipe, Domine, quaesumus, devotorum munera famulorum, et tuis divinis purifica servientes pietate mysteriis, quibus etiam justificas ignorantes. Per, etc.
[Col. 0152B] [Col. 0151D] Est in omnibus codd. Gregorianis. Vere dignum. Pretiosis enim mortibus parvulorum, quos, propter Filii tui Domini nostri et Salvatoris infantiam, bestiali saevitia Herodes funestus occidit, immensa clementiae tuae dona cognoscimus. Fulget namque magis sola gratia quam voluntas, et clara est prius confessio quam loquela; ante passio quam membra passionis existerent; testes Christi, qui ejus nondum fuerant agnitores. O infinita benignitas! cum pro suo [Col. 0152D] Suppleta est vox nomine ex laudatis Sacramentariis, quae hanc praefationem repetunt. nomine trucidatis, etiam nescientibus, meritum gloriae perire non patitur; sed proprio cruore perfusis, et salus regenerationis expletur, et imputatur corona martyrii. Per, etc.
[Col. 0152D] Est apud Pamelium tom. II, pag. 309. Hodiernae solemnitatis effectum sumpsimus, Domine, gaudia magna de parvis, suppliciter exorantes ut hanc abundantiam in nostra quoque salvatione [Col. 0152C] defendas. Per, etc.
[Col. 0152D] Idem ibidem, pag. 308. Laetetur semper Ecclesia tua, Domine, tuorum celebritate sanctorum, et misericordiae tuae jugiter experiatur effectum, quo et fragilitas humana subsistat, et divina supplici redemptio non negetur. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0152D] Est in codd. Greg. Menardi, Muratorii atque Pamelii. Deus, qui licet sis magnus in magnis, mirabilia tamen gloriosius operaris in minimis, da nobis, quaesumus, in eorum celebritate gaudere, qui Filio tuo Domino nostro testimonium praebuerunt etiam non loquentes. Per, etc.
[Col. 0152D] Legitur apud Gelas. lib. I, n. 8, et apud Menardum tom. III pag. 12. Adesto, Domine, muneribus, innocentum festivitate sacrandis, et praesta, quaesumus, ut eorum sinceritatem possimus imitari, 156 quorum tibi dicatam veneramur infantiam. Per, etc.
[Col. 0152D] Vere dignum. Audivimus enim prophetam dicentem quod Rachel plorans filios suos, noluerit consolari, quia non sunt. Moerebat ergo quod de ejus sobole non venirent, qui tanto sunt munere coronati. De Liae quippe sunt stirpe progeniti, quorum divina gratia praevenit et sensum; intelligentiam passio, et [Col. 0153A] martyrii palma mirabilis praecessit aetatem; ut etiam veneranda nostri Salvatoris infantia coaetaneis testificationibus existeret gloriosa. Per, etc.
Annue, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut eos, quorum Natalitia recensemus, per tuam gratiam beneplacitos fecit aetas exitu, sic nos tuae pietati salutaris humilitas praestet acceptos. Per, etc.
Tribue, Domine, quaesumus, fidelibus tuis, ut, sicut ait Apostolus, non efficiantur pueri sensibus, sed malitia innoxii reperiantur [Col. 0153D] Ut pro et exigente Pauli sententia scriptum fuit. ut parvuli, ut martyres festivitatis hodiernae, quos meritis aequare non possunt, mentis simplicitate sectentur.
I.—Deus, qui singulis quibusque competenter [Col. 0153B] aptanda temporibus sempiterno cernis intuitu, da nobis, quaesumus, ut cum rerum vicissitudine mundanarum ad bona quoque perpetua piae devotionis crescamus accessu. Per, etc.
Dies nostros, Domine, placatus intende, et quos praesenti cursu multiplicas, justis operibus redde securos. Per, etc.
[Col. 0153D] Est in Gelas. lib. II, n. 85, fer. 4 mensis decimi, et apud Pamelium tom. II, pag. 362. Ecclesiae tuae, Domine, munera placatus assume, quae et misericors offerenda tribuisti, et in nostrae salutis potenter efficis transire mysterium. Per, etc.
Vere dignum. Quia per ea quae conspiciuntur instruimur quibus modis ad invisibilia tendere debeamus. Denique commonemur, anni docente successu, de praeteritis in futura, et ad novitatem vitae de vetustate transire, ut terrenis sustentationibus expediti, [Col. 0153C] coelestis doni capiamus desiderabilius ubertatem, et per eum cibum qui beneficiis praerogatur alternis, perveniamus ad victum sine fine mansurum. Per, etc.
[Col. 0153D] In margine codicis: Post cibos. Exstat apud Gelas. loc. cit. et in codd. Gregor. ac in Romano Missali fer. 5 post Dominicam primam Quadragesimae. Tuorum nos, Domine, largitate donorum et temporalibus attolle praesidiis, et renova sempiternis. Per, etc.
Diversis plebs tua, Domine, gubernata subsidiis, et praesentia pietatis tuae remedia capiat et futura, ut transeuntium rerum necessaria 157 consolatione foveatur, et fiducialius ad aeterna contendat. Per, etc.
II. Item alia. — [Col. 0153D] In eodem margine: Ante cibos. Cognoscimus, Domine, tuae circa nos clementiae largitatem. Et ideo fiducialius imploramus ut quos pascere non desinis immeritos, et digne [Col. 0153D] tibi servire perficias, et donis uberioribus prosequaris.
[Col. 0154A] [Col. 0153D] Est in omnibus codd. Gregor. ac in Missali Rom. in sabbato post Dominicam secundam Quadragesimae. Da, quaesumus, Domine, nostris effectum jejuniis salutarem, ut castigatio carnis assumpta ad nostrarum vegetationem transeat animarum. Per, etc.
Suscipe, Domine, sacrificium cujus te voluisti dignanter immolatione placari, et praesta, quaesumus, ut hujus operatione mundati, beneplacitum tibi nostrae mentis offeramus affectum. Per, etc.
Vere dignum. Qui nos tamquam [Col. 0153D] Muratorius praetulit correctionem nutritius parvulorum instituens; sed non est necessaria: sicut nec paulo post opus est scribere incrementa pro crementa, [Col. 0154D] licet hoc nomen minus est usitatum, uti Blanchinius secundis curis animadvertit. nutrimentis parvulorum instituens, dispensatis mentis et corporis alimentis, per humanorum foves crementa proventuum, donec immortalem satietatem, pro nostro quisque modulo, finita mortalitate capiamus. Per, etc.
Mysteriis tuis, Domine, veneranter assumptis quaesumus, ut contra nostrae conditionis errorem, et [Col. 0154B] contra diabolicas armemur insidias. Per, etc.
Sit plebi tuae, Domine, continuata defensio divini participatio sacramenti, ut carnalibus vitiis non teneatur obnoxia, ut spiritali delectatione sit libera, ut majestati tuae plena sit devotione subjecta, ut salvationem mentis et corporis et incessabiliter expetat, et affluenter accipiat. Per, etc.
III. Item alia. — [Col. 0154D] In marg. codicis: Post cibos. Supplices, Domine, te rogamus, ut fructuum terrenorum commodis sufficienter adjuti, ad te omnium proficiamus auctorem. Per, etc.
[Col. 0154D] Habes hanc orationem in mss. Gregorianis et in Missali Rom. feria 2 post Dominicam III Quadragesimae. Cordibus nostris, quaesumus, Domine, benignus infunde, ut sicut ab escis corporalibus temperamus, ita sensus quoque nostros a noxio retrahamus excessu. Per, etc.
[Col. 0154C] [Col. 0154D] Est in Gelas. lib. II, n. 85, fer. 6 mensis decimi. Hujus nobis parcimoniae, quaesumus, Domine, praebe mensuram, ut quod licentiae carnis auferamus, salutarem nobis fructum mentis acquirat. Per, etc.
Subde tibi nostras, quaesumus, Domine, 158 voluntates, ut semper et fide quae praecipis, et actione sectemur. Per, etc.
Precamur, omnipotens Deus, ut de transitoriis [Col. 0154D] Muratorius, operibus. Retinuimus lectionem codicis opibus, cum verbum operemur de largitione eleemosynae hic accipiatur, quemadmodum laudatus Blanchinius secundis curis monuit. opibus ea potius operemur quibus ad aeterna gaudia consequenda et spes nobis suppetat et facultas. Per, etc.
Pacem nobis tribue, Domine, mentis et corporis, ut nostrae fragilitati et manifesti subjiciantur hostes, et invisibiles excludantur. Per, etc.
[Col. 0154D] Gelas. loco laudato, et apud Pamelium tom II, pag. 362. Praesta, Domine, quaesumus, ut dicato muneri [Col. 0154D] congruentem nostrae devotionis offeramus affectum. Per, etc.
[Col. 0155A] Vere dignum. Quoniam salubri mendicate jejunio, necessaria curationi tractamus, et per observantiae competentis obsequium, de perceptis grati muneribus, de percipiendis efficimur gratiores, ut non solum terrena fertilitate laetemur, sed nativitatem panis aeterni purificatis suscipiamus mentibus honorandam. Per, etc.
[Col. 0155D] Extat in Missali Rom. et in codd. Gregorianis die 28 Januarii S. Agnetis secundo. Sumpsimus, Domine, celebritatis annuae votiva sacramenta. Praesta, quaesumus, ut et temporalis vitae nobis remedia praebeant et aeternae. Per, etc.
Tuere, Domine, plebem tuam, et sacra solemnia recolentem coelestis gratiae largitate prosequere, ut visibilibus adjuta solatiis, ad invisibilia bona promptius incitetur. Per, etc.
IV. Item alia. — [Col. 0155D] Invenitur apud Gelas. loc. cit., ex quo emendatum fuit proficere pro eo quod in cod. mendose legitur profiteri. Respice, Domine, propitius ad [Col. 0155B] plebem tuam, et quam divinis tribuis proficere sacramentis, ab omnibus absolve peccatis. Per, etc.
Succurre, Domine, quaesumus, populo tuo, et nullum sequi patiaris errorem, quem tuae vis complicem fieri veritatis. Per, etc.
Quaesumus, omnipotens Deus, Ecclesiae tuae tempora clementi gubernatione dispensa, ut cum solemnitatum multiplicatione sanctarum, et intellectum rerum coelestium capiat et profectum. Per, etc.
Praesta, quaesumus, Domine, spiritalibus gaudiis nos repleri, ut quae actu gerimus mente sectemur. Per, etc.
Offerimus tibi, Domine, munera, supplicantes ut [Col. 0155C] quae subditis ( Al. piis) celebramus officiis, plenis affectibus exsequamur. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum ineffabilis 159 in excelsis, sed etiam immensus probaris in minimis. Nam cum Filius tuus, Dominus noster, Jesus Christus, mundum diceret universum in suum nomen esse cessurum, quis non veluti putaret absurdum? quis, cum fieri videat, neget esse divinum? cernensque promissa compleri, merito secutura [Col. 0155D] Ita codex, et recte; nec opportuna est correctio jam dubitet. non dubitet quae pariter praedicata sunt esse ventura? Sicut autem beatiores illi qui nondum apparentia crediderunt, ita nos et inexcusabiliores, si nec experta fateamur, et nihilominus gratiores existimus, si quae manifesta non sunt confidimus adfutura. Per, etc.
[Col. 0156A] [Col. 0155D] Legitur apud Gelas. lib. II, n. 85, fer. 6 in jejunio mensis decimi, et in codd. Gregor. ac in Romano Missali fer. 5 in Coena Domini; ex quibus suppletum fuit verbum exsequimur, quod in codice luxato non [Col. 0156D] legebatur. Refecti vitalibus alimentis, quaesumus, Domine, quod tempore nostrae mortalitatis exsequimur, immortalitatis tuae munere consequamur. Per, etc.
Super populum tuum, Domine, quaesumus, benedictio copiosa descendat, indulgentia veniat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur. Per, etc.
V. Item alia. —Esto, Domine, propitius plebi tuae, et temporali consolatione non deseras, quam vis ad aeterna contendere. Per, etc.
[Col. 0156D] Est in mss. Greg. Muratorii, ac in Missali Rom. in Missa sabbati post Dominicam 3 Adventus. Sacrificiis praesentibus, Domine, quaesumus, intende placatus, ut et devotioni nostrae proficiant et saluti. Per, etc.
Vere dignum. Qui non solum peccata dimitis, sed ipsos etiam justificas peccatores, 160 et reis non [Col. 0156B] tantum poenam relaxas, sed donas et praemia. Per, etc.
[Col. 0156D] Haec oratio contra Eutychianorum errorem a Leonis sensibus et stylo non discrepat. Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, sacramentum hoc in Ecclesiis tuis indifferenter intelligi, ut unus Christus in Dei atque hominis veritate, nec a nostra divisus natura, nec a tua discretus adoretur essentia. Per Christum Dominum nostrum.
Laudent te, Domine, ora nostra, laudet anima, laudet et vita; et quia tui muneris est quod sumus, tuum sit omne quod [Col. 0156D] Cod., vivemus. vivimus. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0156D] Hae tres cruces, quae post praecedentem orationem describuntur in codice, Sacramentarii finem indicare videntur, ita ut sequentia additioni extraneae tribuenda sint. † † †
Suscipite, venerabiles martyres, etsi indigni cultoris offer . . . . . vota totius populi pro . . . . . attendite; ut qui de vestrorum meritorum estis remuneratione securi, [Col. 0156C] sitis de nostrorum criminum remissione solliciti.
Incipit benedictio fontis.
Precem tibi fundimus, Domine rerum, genitor aeterne, omnipotens Deus, cujus Spiritus ferebatur super aquas, cujus oculi excelsi aspexerunt super Jordanem fluvium, dum tingeret Joannes in poenitentiam confitentes peccata sua. Ideoque petimus sanctam gloriam tuam ut sit absconsa manus tua in hanc aquam, ut emundes et purifices deteriorem hominem, qui baptizabitur ex ea, et mortiferis delictis renascatur ac reviviscat per hominem novum, renatum in Christo Jesu, cum quo vivis et regnas in unitate Spiritus sancti in saecula saeculorum.
Monitum
Ex tribus Pontificatis Romani praefationibus, quas Leonis stylum referentes ejus Sermonibus Quesnellus subjecit, duae in praemisso Sacramentario editae sunt. Tertiam vero, quam in eodem inventum iri nihil ambigimus, si non deesset ea pars quae Quadragesimae tempore ad poenitentium reconciliationem pertinet, hic [Col. 0157] subjicimus. Addenda pariter esset praefatio Exsultet in benedictione Cerei paschalis, si hanc Leonis esse fetum (ut nonnullis visum est a Mabillonio laudatis in notatione ad Missale Gotthicum) probabile crederemus. At cum ejus stylus a Leonino alienissimus sit, nullique codices, quod sciamus, huic opinioni suffragentur, solum praefationem, seu potius allocutionem archidiaconi pro reconciliatione poenitentium, quae Leonem spirat, nostro Sacramentario non opitulante, ad vetustiorem Gelasianum codicem, ubi integrior et plenior est, exactam, hoc loco appendimus.
Allocutio pro reconciliatione poenitentium
[Col. 0157A] Adest, o venerabilis pontifex, tempus acceptum, dies propitiationis divinae et salutis humanae, [Col. 0157B] Al., quo, vel quia. qua mors interitum, et vita accepit aeterna principium: quando in vinea Domini Sabaoth sic novorum [Col. 0157B] Pontificale addit palmitum; et mox sarcienda pro facienda. Sequimur codicem Gelasii, cum quo concinit Ordo Romanus, Hittorpii. plantatio facienda est, ut purgetur [Col. 0157B] Cod. Gel., et curatio. Lectionem Ordinis Rom. et Pontificalis praeferendam duximus; sicut et in sequentibus et largior, pro quo in Gelas. perperam legitur et largitor. exsecratio vetustatis. Quamvis enim a divitiis bonitatis et pietatis Dei nihil temporis vacet, nunc tamen et largior est per indulgentiam remissio peccatorum, et copiosior per gratiam assumptio renascentium. Augemur regenerandis, crescimus reversis. Lavant aquae, lavant lacrymae. Inde gaudium de assumptione vocatorum, hinc [Col. 0158B] Magis placuit lectio ejusdem Ord. Rom. et Pontif. Codex Gelas., laetitiae. laetitia de absolutione poenitentium. Inde est quod [Col. 0158B] Pontif., supplices famuli tui, et sequentia numero plurali. supplex tuus, posteaquam in varias formas criminum neglectu mandatorum coelestium et morum [Col. 0158B] Leg., improbabilium. Al., probatorum. probabilium transgressione cecidit, humiliatus atque [Col. 0157B] prostratus prophetica [Col. 0158B] Al., ad Dominum. ad Deum voce clamat dicens: Peccavi, impie egi, iniquitatem feci, miserere mei, Domine. Evangelicam vocem non frustratoria aure capiens, Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur; manducavit, sicut scriptum est, panem doloris; [Col. 0158A] lacrymis stratum [Col. 0158B] Pontif. addit suum. rigavit; cor suum luctu, corpus afflixit jejuniis, ut animae suae reciperet quam perdiderat sanitatem: Unicum itaque est poenitentiae suffragium, quod et singulis prodest, et omnibus in commune succurrit. [Col. 0158B] Huc usque Quesnellus ex Romano Pontificali, Sequentia in Gelas. cod. et Ordine Romano. Hic ergo, dum ad poenitudinis actionem tantis [Col. 0158B] Al., excitatus. excitatur exemplis, sub conspectu ingemiscentis Ecclesiae, venerabilis pontifex, protestatur et dicit: Iniquitates meas ego agnosco, et delictum meum contra me est semper. Averte faciem tuam a peccatis meis, Domine, et omnes iniquitates meas dele. Redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me. Quo ita supplicante, et misericordiam Dei afflicto corde poscente, redintegra in eo, apostolice pontifex, quidquid diabolo [Col. 0158B] Ord. Rom., suadente. scindente corruptum est, et orationum tuarum patrocinantibus [Col. 0158B] meritis, per divinae reconciliationis gratiam fac hominem proximum Deo, ut qui antea in suis [Col. 0158B] Idem Ord. addit sibi. perversitatibus displicebat, tunc jam placere se Domino in regione vivorum [Col. 0158B] Idem Ord. omittit cum. cum devicto mortis suae auctore gratuletur. Per Dominum.
Admonitio
1. Hos libros Quesnellus nomine Leonis inscriptos edidit. Cur vero nos eidem pontifici adimendos, ac in appendicem rejiciendos putavimus, patebit ex observationibus secundae Quesnellianae dissertationi subjectis, quibus ejus argumenta ad calculos revocabimus. Vulgati primo fuerunt iidem libri inter S. Ambrosii Opera ex codice qui Ambrosii nomen praeferebat, et non solum multis scatebat erroribus, verum etiam carebat longo illo testimonio quod S. Gelasius papa ex hoc opere recitaverat. Joannes Sotellus in editione Lovaniensi anni 1565 hos libros S. Prosperi Aquitani Operibus inseruit auctoritate trium mss. exemplarium S. Martini Lovaniensis, Camberonensis, et Bonefiensis, quae illis Prosperi nomen praefigunt; sed nihil emendavit in textu, supplevit nihil. In Duacensi autem editione Operum S. Prosperi anni 1576, ex eodem codice Camberonensi Joannes Olivarius supplevit quidem locum insignem qui deerat, at variantes margini affigens, textum intactum plerumque reliquit. Quesnellus praeter has variantes manuscripti Camberonensis usus est alio codice Thuaneo, Prosperi, ut aliunde credimus, nomine inscripto, et horum duorum exemplarium subsidio nonnulla errata in textu emendavit. Novissimus S. Prosperi editor Parisiensis anni 1711 adhibuit tertium codicem Joliensem melioris notae, cui Prosper item inscribitur; ac ex eo non pauca loca restituit.
2. Nos tres mss. libros Vaticanos praecipue contulimus. Primus est codex Vat. Reginae 293 pergamenus in quarto, saeculi circiter XI, ubi Prospero libri ascribuntur hoc titulo: Incipit liber primus Prosperi de vocatione omnium gentium. Hic autem codex notam habet praefixam in fronte: Liber S. Petri sanctique Rodoberti de Cella; quae bibliothecam indicat ad quam idem codex olim pertinebat. Alter est Vat. 268, item pergamenus in-folio, ejusdem circiter saeculi, qui Ambrosio opus adjudicat. Tertius est Vat. 262, in-quarto, saeculi XV, qui nomen Prosperi in fronte exhibet. Licet autem hic codex recentior sit, saniores tamen lectiones ut [Col. 0159] plurimum suppeditavit, nec non locum illum quem in caeteris frustra quaesitum ex hoc uno ms. restituimus. Ne in citandis his codicibus prolixiores simus, primum ms. indicabimus numero arabico 1, secundum numero 2, tertium numero 3, sic: Vat. 1, 2, vel 3. Praeter hos sunt alii tres codices, Vat. Palatinus 236 saeculi IX vel X, Vat. 558 saeculi XI, et 559 saeculi XV, qui Prosperum pariter praeferunt; et unus Vat. 281 saeculi XIV, qui Ambrosium praefigit.
3. Horum autem codicum recensio duo observanda suggerit, quae non inutilia fortassis erunt ad conjiciendum auctorem. Primo falsum est codices Vaticanos qui Ambrosium praeferunt esse vetustiores illis qui Prosperi nomine inscribuntur. Neque enim Vat. 268 est nongentorum annorum, sed XI circiter saeculo scriptus agnoscitur; cum codex Palat. 236 uno vel altero etiam saeculo anterior sit; sicut etiam ille quem Hincmarus habuit, dum pluribus in locis sub Prosperi nomine hoc opus allegavit. Codices vero Vat. Reg. 293 et Vat. 558 ejusdem saeculi sunt ac ille qui Ambrosio praenotatur. Secundo ex codicibus hactenus adhibitis tres tantum Ambrosium praeferunt, nimirum Vat. 268 et 281, nec non ille ex quo primum hi libri sub Ambrosii nomine prodierunt, et hi omnes aeque multis erroribus corrupti sunt, ac longo illo testimonio quod capite 7 libri I, ex mss. Prosperum praefigentibus restitutum fuit, omnes similiter carent; adeo ut ex uno eodemque exemplari pariter corrupto et diminuto derivati noscuntur. Octo autem codices Prosperi nomine praesignantur, Camberonensis, Thuaneus, Joliensis, Palat. 236, Vat. Reg. 293, Vat. 262, 558 et 559, omnesque multo emendatiores sunt, nec insigne illud testimonium omittunt.
4. Ex his autem duabus observationibus quamdam conjecturam auctori discernendo utilem inferre et proponere liceat. Cum omnes codices qui Ambrosium signant aeque luxati et corrupti ex unico vitiato exemplari proficiscantur, primi illius librarii oscitantia vel arbitrio fieri potuit ut vel nomen Prosperi, quod erat in vetustioribus mss. in Ambrosium mutaret, vel (quod probabilius est, et frequentius aliis in operibus accidit) libros sine auctoris nomine subjecerit Ambrosii Operibus; ex quo alii posteriores amanuenses occasionem sumpserint tribuendi illos Ambrosio; cui tamen iidem certe nequeunt ascribi, uti Quesnellus evidenter ostendit dissert. 2, nec antiquioribus temporibus atque codicibus ascriptos scimus. Econtra cum omnes codices Prosperum praeferentes emendatiores et non ita diminuti sint, ac nonnulli etiam vetustiores. palam est hos ab originali antiquissimo ac sinceriori profectos, cui pariter nomen Prosperi inscribebatur. Hinc autem nonne conjicere licet aliquem Prosperum vere esse horum librorum auctorem, licet quis Prosper fuerit ignoretur? Ita quidem conciliantur probe omnia. Difficultates enim a Quesnello objectae dissert. 2 contra sententias Prosperum ingerentes, id solum evincunt horum librorum auctorem non esse Prosperum Aquitanum. At si dicatur esse aliquis alius Prosper aliunde non cognitus, qui sub Leonis aevum et ante Gelasium vixerit, ea objecta nihil officiunt, et hac ratione antiquiorum, et plurium, et emendatiorum exemplarium fides intacta relinquitur. Simili quoque via conciliari potest auctoritas Cassiodorii, qui libros de Promissionibus et Praedictionibus Dei Prospero tribuit. Id per errorem accidisset, si Prosperum Aquitanum intelligere necesse esset; illorum enim librorum auctor Africanus perspicitur. At Cassiodorius Prosperum duobus in libris constanter vocat; patriam autem non designat, cumque ipse huic auctori sit fere suppar, in ejus nomine allucinatus non ita facile dicendus est, cum alius Prosper intelligi queat: sed illi potius per non leve praejudicium allucinati credendi sunt, qui Prosperum Aquitanum a Cassiodorio appellatum praesumentes, duplex hujus testimonium rejiciendum ac errore notandum putarunt. Quidni igitur idem accidere potuit in casu nostro?
5. Gelasii papae textus nihil repugnat, cum Magistrum Ecclesiae honoris gratia illum potuerit appellare, qui vel tunc in mss. Prosper nuncuparetur; neque enim hinc cogimur dicere hos libros sine auctoris nomine fuisse editos; quod tamen ex sola Gelasii citatione, qua nomen omittitur, nonnulli colligendum existimarunt.
6. Neque moveat quod quidam addunt, ita potuisse errare codices in tribuendis his libris Prospero, uti errarunt in vindicandis eidem libris de Vita contemplativa, qui Julianum Pomerium habent auctorem. Alii enim codices inventi sunt, et a novissimo Prosperi editore laudantur, qui hos libros Juliano Pomerio vindicant; cujusmodi etiam sunt unus Vat. Reginae 291 saeculi XI, et alius Ambrosianus mille annorum a Muratorio indicatus tom. III. Antiquit. Italic. pag. 847, in quo dum excerpta ex antiquis scriptoribus describuntur, unum ex cap. 21 lib. II de Vita contemplativa sic allegatur: Incipit de tertio (legendum secundo, nisi alia divisio obtinuisset) libro Pomerii ad Julianum. Econtra vero nulli codices hactenus inveniri potuerunt qui libros de Vocatione alii ascribant nisi Prospero vel Ambrosio; ac propterea cum Ambrosii esse nequeant, unus Prosper restat, quem cum non cogamur Aquitanum intelligere (nullus enim codex Aquitanum vocat), alium Prosperum possumus credere, etsi quis ille fuerit non liqueat. Hanc conjecturam, quaecumque sit, lectorum judicio subjicimus, eorum praecipue qui alios codices inspicere et conferre poterunt.
De vocatione omnium gentium
Jam hos libros, minus recte S. Leoni quam Prospero Aquitano tribuendos, inter hujus Patris Opera edi curarimus, tomo scilicet nostro LI, quo requirendi sunt. Quod autem spectat ad elucidationes quibus in editione Balleriniana opus illustratur, eas in tomo praesenti integre producimus. Vide infra. Quesnelli in illud thema dissertationem cum subjectis Balleriniorum observationibus. EDIT.
De gratia Dei
Quesnellus hunc libellum S. Leoni adjudicavit; alii vero auctores rectius Prospero Aquitano voluerunt adscribendum. Quorum amplexi sententiam, varias quibus niteremur auctoritates inter Opera Prosperi tomo nostro LI retulimus. Vide caeterum infra dissertationem tertiam Quesnelli, et in eam Balleriniorum observationes. EDIT.
Epistola ad Demetriadem
Magnis laudibus veram humilitatem commendat, adversamque illi superbiam suis depingit coloribus; tum devotam Christo virginem hortatur ut elationem caveat, seque sincerae humilitatis praesidio muniat.
[Col. 0161A] 259 CAP. I. Quanta fuerit Demetriadis nobilitas et virtus. — [Col. 0161C] In vetustis Ambrosii editionibus hic titulus praefigitur: Ambrosius episcopus sacrae virgini Demetriadi. In editione autem Lovaniensi an. 1365, Prosper episcopus sacrae virgini Demetriadi; ex qua inscriptione Prosperum Aquitanum fuisse episcopum nonnulli putarunt. Sed haec inscriptio ex arbitrio solius editoris Lovaniensis profecta est. Cum enim is nullum hujus epistolae codicem habuerit, eamque transcripserit ex Ambrosii editione, ex sola praesumptione quod hujus auctor esse non posset Ambrosius, Prospero illam ex aliquot conjectationibus attribuit; ac eamdem transcribens ex Ambrosii vulgatis, in inscriptione Ambrosii nomen, retentis caeteris ac etiam voce episcopi, proprio marte mutavit in Prosperum. In quatuor autem memoratis codicibus Vaticanis nulla ejusmodi inscriptio legitur. In duobus Vat. 268 et 281 haec epistola subjicitur libris de Vocatione omnium gentium Ambrosio ascriptis; at sine ullo auctoris nomine ipsa [Col. 0161D] describitur cum titulo: Incipit de vera humilitate ad sacram virginem Demetriadem. In Vat. 262, post eosdem [Col. 0162B] libros de Vocatione Prospero attributos, interpositis aliquot paginis albis, sine ullo titulo invenitur. In solo cod. Vat. 284 haec inscriptio praefertur: Ambrosii ad Demetriadem virginem. Vide plura in observ. ad dissert. 4 Quesnelli. Cum splendidissimae sanctimoniae tuae sublime propositum super humilitatis fundamenta consistere pie et sapienter intelligis, in hoc usque, o sacra Virgo Demetrias, dignationem tuae dignitatis inclinas, ut provectiones tuas etiam meo stylo exigas adjuvari. Quod ego, ad tenuitatem facultatis meae respiciens, omnibus modis recusarem, neque tam maturo et erudito animo cohortatiunculas meas adhibere praesumerem, nisi 260 fiduciam efficiendi id quod jubetur a jubente conciperem, et tuis meritis atque orationibus confiderem esse praestandum, ut oriatur in deserto aqua (Psal. CVI, 33) ; et fiant in sicca terra flumina (Ps. CIV, 41; Isaiae XLIII, 19) . Unde collaborandum tibi mecum est, ut qui sapientiam [Col. 0161B] praestat parvulis, et linguas mutorum facit disertas (Sap. X, 21) , jubeat de cordis mei ariditate profluere, quod sitis tua digne possit haurire. Quae ergo materia stylo dabitur, et unde loquendi tecum causa sumetur? Si laudes tuas scribere aggrediar, et majorum seriem, quae per te multum illustratur, evolvam, onerosum me forte et impudentem videri posse arbitror, qui vel humanae tibi gloriae tentationem [Col. 0162A] adulando ingeram, vel tuis ac tuorum praedicationibus ingenium meum par esse praesumam. Si vero de commendando virginitatis bono disseram, superflua erit ejus nunc propositi insinuatio, quod tu a primo aetatis tuae flore 261 [Col. 0162B] Demetriadem, hortante Augustino, nuptiis contemptis, [Col. 0162C] quae ipsi paratae erant, virginitatis propositum suscepisse, discimus ex ejusdem doctoris epist. 143, nunc 188, ad Julianam, quam Auctor, cum verba textui inserta scripsit, non legerat. sine humanis cohortationibus elegisti: et de quo inter ipsa principia multi, [Col. 0162C] «Vide Aug. epist. 143, nunc 188, ad Julianam Demetriadis matrem, et 179, nunc 150, ad Probam et Julianam. Item Hieronymi epist. 8, et Innocentii papae I epist. 14. Vide etiam quam Pelagius haeresiarcha ad hanc ipsam virginem scripsit epistolam, cui Auctor hanc videtur opposuisse pro antidoto.» QUESN. qui tunc in Ecclesia praeeminebant, merito non siluerunt. Valde enim mirabile erat, et inter praecipua divinae gratiae exempla numerandum, quod virgo Anicia, super omne fastigium [Col. 0162C] Duo nostri codd. Vat. quos contulimus habent mendose, trahens beatae nobilitatis; uti etiam in editionibus legebatur ante emendationem Quesnellianam, quae postremo editori S. Prosperi placuit. Quesnellus autem hanc notationem adjecit: «Trabea insigne erat consulum, augurum et regum; de quo vide Bayfium de Re vestiaria c. 11, apud quem et antiquiores laudatos invenies.» Trabeatae nobilitatis evecta, de cujus fecunditate avis atque atavis responsura posteritas et familiae votis exspectabatur et patriae, converso repente animo, desiderio coelestium nuptiarum declinasti mortale conjugium, et ut omnem prosapiam tuam etiam hujus virtutis titulo consecrares, [Col. 0162B] [Col. 0162C] Editi cum Vat. 262, primam stirpis tuae perpetuam [Col. 0162D] virginem. Correctionem suppeditavit alter vetustior codex Vat. 268. prima stirpis tuae perpetuam te virginem Filio virginis spopondisti. Illam ergo aetatem tuam et illa principia rationabiliter doctissimi viri suis adhortationibus incitarunt, et licet plantationi suae summus agricola valida ad profectum tuum incrementa praeberet, cooperatores tamen gratiae Dei opportune piam adhibuere culturam, ut germen tenerum fortitudinis robur acciperet, et dignos generositate sua [Col. 0163A] fructus propositi tui arbor afferret. Nostris autem paginis quid erit loci? Et post ornatissima scripta excellentium magistrorum, quid utilitatis in eo, quem indicere dignata es, sermone reperies, nisi forte quia et illorum doctrinis et tuis studiis ad sublimiores gradus virtutum consuetudo proficit, [Col. 0163D] Sic melius ex eodem ms. Vat. Vulgati cum alio cod. Vat., cavendam. cavendae te elationis admoneam, et humilitatis tibi sinceritatem fida suggestione commendem, ut in omnibus actionibus in quibus tibi es bene conscia numquam audeas esse secura.
CAP. II. Veras virtutes a falsis esse discernendas. —De hoc igitur congruentissimo [Col. 0163D] Addidimus tibi ex mss. et ex editionibus Prosperi. tibi et saluberrimo bono, quod Dominus donaverit disseramus, ut inspectioni nostrae non tantum visibilia ejus, sed etiam occulta reserentur. Est enim multiplex virtutis istius [Col. 0163B] qualitas, et licet in exterioribus quoque pulchra sit, in intimis tamen suis multo est speciosior, multoque luculentior; ubi nihil obscurum, nihil turbidum, nihil est inquietum: quia pax multa diligentibus legem Dei, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII, 165) . Accessuri autem ad beatae humilitatis intuitum, 262 omnem illam abjectionem, quae ignavos et inconstantes animos deprimit, repellamus; nec generale nomen ita nos a judicio discretionis excludat, ut omnes quoquomodo humiles putemus esse laudabiles. Imitatur quidem plerumque necessitas voluntatem, et ab imagine modestiae parum differt forma segnitiae. Sed aliud est quod gravat, aliud quod exercet; nec in eumdem finem venit labor indeclinabilis miseriae, et expetitae fortitudo patientiae. Unum est paupertatis [Col. 0163C] vocabulum, sed non una mens pauperum: quia non idem est gaudere bene expensis divitiis, quod aut gemere de non acquisitis, aut dolere de perditis. Timoris etiam quo Deus metuitur, nulla est in appellatione distinctio; sed aliud est timere quia peccaveris, aliud timere ne pecces; et ibi est formido de supplicio, hic sollicitudo de praemio. Ob hoc enim de illo servili metu dicitur quia perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) ; de hoc vero liberali: Timor Domini [Col. 0163D] Vocem sanctus, quae est etiam in psalmo, adjecimus ex utrisque mss. Vat. In recentiori 262, pro [Col. 0164D] manens legitur permanens. sanctus, manens in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10) . Remota itaque illa specie humilitatis, quae tota sine fructu est, voluntarios tantum pendamus affectus, qui etiamsi in gradibus meritorum inveniuntur impares, non sunt tamen ab ipsa virtute discordes.
[Col. 0163D] CAP. III. Primum humilitatis bonum, dilectionem et concordiam inter homines servare. —Prima ergo humilitatis ratio in communis vitae versatur officiis, quibus et divina clementia conciliatur, et societas humana connectitur. Multum enim ad roborandum dilectionem valet, cum secundum doctrinam apostolicam, invicem se homines honore praeveniunt (Rom. XII, 10) , et alteri alterum superiorem existimantes, [Col. 0164A] amant servire subjecti, et nesciunt tumere praelati; cum et pauper divitem non sibi dubitat anteferre, et dives pauperem sibi gaudet aequare; cum et sublimes non superbiunt de claritate prosapiae, et pauperes non extolluntur de communione naturae; cum denique non plus tribuitur magnis opibus quam bonis moribus; nec major ducitur phalerata iniquorum potentia quam rectorum inhonora justitia. Ab hoc aequo et modesto jure concordiae, in 263 quo nullum [Col. 0164D] Verbum est supplevimus ex iisdem codd est de gradu superiore certamen, nec felicitas aut inflat propria, aut urit aliena, pulchre et mirabiliter a plerisque proficitur ad illam humilitatis fortitudinem, quae et se extra omnem constituit dignitatem, et mavult apta esse injuriis accipiendis, quam idonea repellendis; ut impleatur quod ait Dominus: [Col. 0164B] Qui vult tecum judicio contendere et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium; et quicumque te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo (Matth. V, 40) . [Col. 0164D] Editi Illud sine conjunctione enclitica que. Hanc autem maxime necessariam nostri codices suggesserunt. Illudquo quod Apostolus docet dicens: Quare non magis injuriam accipitis? quare non magis fraudem patimini (I Cor. VI, 7) ? Tales enim multum ad imitationem ipsius Domini nostri et Salvatoris accedunt; qui cum dives esset, pauper factus est (II Cor. VIII, 9) ; et, cum malediceretur, non maledicebat; et percutienti se non comminabatur (I Pet. II, 23) ; et quoniam dixerat; Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui vos oderunt (Matth. V, 44) ; ut hujusmodi benevolentiam confirmaret exemplo, ipse pro iis a quibus crucifigebatur orabat.
CAP. IV. Verum humilem, gloriam et opes saeculi [Col. 0164C] fastidire. —Qui ergo fideliter et scienter intelligunt quo opere salvati et quo pretio sint redempti, nolunt de mundi hujus sapientibus, nolunt esse de fortibus: quoniam, sicut ait Apostolus, quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes: et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret; ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (I Cor. I, 27) : id est, ut nemo se placere Deo per mundi sapientiam putet, quae tota carnalis est, et a vera sapientia cum omni sua vanitate destruitur: Dominus enim novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt (Ps. XCIII, 11) . Cum itaque discipuli veritatis humanam gloriam fugiunt, et a temporalium amore desciscunt, ut quae [Col. 0164D] Dei sunt sapiant, non quae hominum, proficiunt sensibus, non deficiunt; neque vigorem cordis amittunt, sed excellentissimae intelligentiae lumen accipiunt; 264 viventes quidem in hoc mundo, sed omnes mundi strepitus relinquentes, ut redimant tempus, quia dies mali sunt (Ephes. V, 16) . Quo autem pretio quies hujus temporis aptius comparatur, quam ut ipsi mundo omnes divitiae, omnes dignitates et universarum [Col. 0165A] cupiditatum materiae refundantur, et sancto beatoque commercio ematur Christiana libertas, fiantque filii Dei de paupertate divites, de patientia fortes, de humilitate sublimes? Non enim, ut dilectores hujus saeculi putant, pravi cordis aut segnis est animi terrenas opes spernere, honores occiduos fastidire, nec ibi gloriam quaerere ubi laudatur peccator in desideriis animae suae, et qui iniqua gerit benedicitur (Ps. IX, 23) . Unde si vere intelligatur, contemptus iste rerum praesentium ad quae tendat, et qualia concupiscat, nihil hujusmodi mentibus rectius, nihil invenietur [Col. 0165C] Haec nostrorum codicum lectio melior, quam vulgata electius. erectius, quae sacratissimis desideriis universa transcendunt, neque ad ullam creaturam quamvis potentem atque mirabilem, sed ad ipsum omnium visibilium et invisibilium [Col. 0165C] «P. Nannius vult legendum esse abeunt. » QUESN. ambiunt [Col. 0165B] creatorem; cui appropinquare clarescere est, quem timere gaudere est, cui servire regnare est.
CAP. V. Non solos pauperes, sed etiam divites humilitate Christiana ornari posse. —Sed haec virtus quae temporalis copiae et [Col. 0165C] Editi habebant patientiae. Quesnellus sapientiae ex ingenio reposuit, ea ratione ductus quia voci patientiae [Col. 0165D] sensus reluctatur, ut in annotatiuncula professus est; et hanc lectionem postremus editor Prosperi suscepit. Sed veram lectionem potentiae, quae antecedentibus maxime congruit, nostri codices suppeditarunt. potentiae negligens ad vitam aeternam [Col. 0165D] «Prius ita lectum est: Ad vitam aeternam angusta et ardua mittitur; in hujus ultimae vocis locum substituendum esse enititur ante nos conjecit nonnullus. Petrus Nannius Alcmarianus in scholiis ad S. Ambrosium Basileae an. 1551 primum editis, putat in hunc modum posse corrigi, per angusta et ardua mittit; optime id quidem, si pro mittit posuisset enititur. Similis loquendi modus in serm. 2 de Jej. Pent. c. 1: Nam quia angusta et ardua declinantes, etc., qui est Matth. VII, v. 14: Quam angusta porta et arcta via est quae ducit ad vitam; quem Leo noster ita semper repraesentat: Angusta et ardua via quae ducit [Col. 0166C] ad vitam, ut serm. 5 de Nativ. Dom. c. 1, septimo de Quadrag. c. 1, etc., ex quo et nonnulla probatio elicitur, qua hanc ipsam epistolam S. Leoni vindicetur.» QUESNELLUS. —Hinc autem edidit: Ad vitam aeternam per angusta et ardua enititur. Sed huic arbitrariae emendationi lectionem nostrorum mss. Vat. [Col. 0166D] textui insertam praetulimus. angusta via et ardua enititur, non debet voluntarios pauperes in consortium Christianae humilitatis admittere; eos autem a societate boni hujus excludere, qui ampla praedia, magnifica patrimonia, et multas in hoc saeculo possident facultates: cum in populo Dei multi semper qui divitiis bene uterentur exstiterint, nec ullo modo vel dici vel cogitari liceat quod Abraham, et Isaac, et Jacob, quorum se esse Deum Dominus protestatus est (Exod. III, 6) , ideo vera humilitate caruerint, quia pauperes non fuerunt. [Col. 0165C] Aut quod vir sacratissimus Melchisedech, Domini et Salvatoris nostri praeferens formam (Hebr. VII, 3) , non fuerit perfecte humilis, quia et sacerdotio eminebat et regno. Vel quod beato Job, 265 de quo Deus pronuntiat, dicens: Numquid considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis in terra, homo simplex et rectus, et timens Deum, et recedens a malo (Job II, 3) ? Ideo virtus ista defuerit, quia erant (sicut scriptum est) in possessione ejus septem millia ovium, et tria millia camelorum, quingenta quoque juga boum, et quingentae asinae, ac familia multa nimis; [Col. 0166A] eratque vir ille magnus inter omnes Orientales (Job I, 3) . [Col. 0166D] Editi: Quasi tunc; et post nonnulla Quesnellus ante voces ad imaginem elationis addidit aut, quod in editis deerat. Utroque autem modo lectio corrupta, de qua novissimus Prosperi editor nonnihil conjecit; sed codicibus destitutus, Quesnelli lectionem secutus est. Nostri codices veram lectionem praebuerunt. Qui si tunc istius gratiae particeps factus est, quando omnibus facultatibus perditis, universa quoque familia filiisque privatus, et percussus vulnere pessimo a planta pedis usque ad verticem capitis, testa saniem radebat, sedens in stercore (Job II, 7) , [Col. 0166D] Ob corruptam lectionem Quasi Quesnellus addidit aut, ut antecedenti annotatione monuimus. Vera autem lectione inducta nostrorum mss. praesidio, hoc additamento opus non est. Mox tentationisque ex iisdem mss. addidimus. ad imaginem elationis tentationisque postmodum revocatus est, quando corporis incolumitate renovata, septem rursus filiorum triumque filiarum factus est pater, et duplo in universam substantiam est ditatus augmento (Job XLII, 10, 13) . Absit autem ab animis fidelium tam irreligiosa persuasio, ut cuiquam sanctorum, quibus Deus et divitias est largitus et honores, ad capiendum verae humilitatis meritum credatur [Col. 0166D] Quesn., et opulentia. Correximus ex editis Prosperi nostrisque codicibus. vel opulentia obfuisse, vel dignitas; cum eis ad hujus [Col. 0166B] virtutis provectum utraque profuerint. Quamvis enim tota vita hominis tentatio sit super terram (Job VII, 1, juxta LXX) , et tam abundantia quam inopia, materia soleat esse peccati, cum vel dives extollitur ad superbiam, vel pauper prosilit ad querelam, exstiterunt tamen in omni tempore, et in nostra quoque aetate non desunt, sicut et boni pauperes, ita et boni divites. Nec frustra beatus apostolus Paulus Timotheum admonet, dicens: Divitibus hujus saeculi praecipe non superbe sapere, nec sperare in incerto divitiarum, sed in Deo, qui praestat nobis omnia abunde ad fruendum; bene agere, divites fieri in operibus bonis, facile tribuere, communicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum: ut apprehendant veram vitam (I Tim. VI, 17, 19) . Quod utique fieri in universa Ecclesia, quae per totum mundum est diffusa, non dubium est, et pauperes Christi non eorum tantum facultatibus sustineri, qui ut expeditiores Dominum sequerentur, simul se omnibus suis opibus exuerunt; sed eidem operi etiam illorum substantias deservire, qui possessionibus suis non aliter quam rebus pauperum praesunt, [Col. 0166D] Ita ex mss. Vat. Editi: Ut ecclesiasticae utilitati . . . famulentur. et ecclesiasticae utilitati sub quadam procuratione famulantur, elaborantes singuli pro suarum virium portione, ut ad victum atque vestitum familiae Dei necessaria conferantur, et simul prospicientes [Col. 0167A] ut in domibus ipsorum sub justo sanctoque moderamine omnes et benignitas foveat, et disciplina contineat: dicente Apostolo: Si quis autem suorum, et 266 maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior (I Tim. V, 8) .
CAP. VI. Omnes sanctos Ecclesiae filios aliis rebus dispares, sola humilitate pares effici. —Cum itaque Ecclesia Dei, quae est corpus Christi, ita sit multimoda varietate contexta, ut in unum decorem etiam quae non sunt paria concurrant, et de omni genere hominum, de omni gradu officiorum, de omni mensura operum, de omni qualitate virtutum fiat totius aedificationis inseparabilis connexio et indifferens pulchritudo, nec desit soliditati quod non defuerit portioni, tantaque ibi sit pax tantaque concordia ut [Col. 0167B] non possit esse nisi omnium quod est etiam singulorum, indubitanter apparet copulatricem quamdam esse virtutem, qua sibi confoederatur et concinit multiplex sanctorum unitas et speciosa diversitas. Haec autem virtus vera humilitas est quae inter quoslibet meritorum gradus numquam sui potest esse dissimilis. Nam et in officiorum vicissitudine, et in mansuetudinis lenitate, et in voluntariae paupertatis electione, invenitur multa distantia, et alter altero in propositi sui devotione aut major aut minor est; in vera autem humilitate nihil divisum, nihilque non solidum est; et ideo, omnes participes suos unum facit, quia inaequalitatem ipsa non recipit.
CAP. VII. Veram humilitatem in perfecta et integra gratiae confessione consistere. —Hujus igitur boni proprietas [Col. 0167C] in confessione est gratiae Dei, quae tota repellitur nisi tota suscipitur. Sicut enim alienus est a numero fidelium et a sorte sanctorum qui in aliquo a catholica veritate dissentit, ita extra gratiam efficitur, qui aliquid de ejus plenitudine diffitetur, quasi homo auxilio Dei in quadam actionum suarum parte egeat, in quadam autem parte non egeat, sitque ullum tempus ullumve momentum quo perniciosum illi esse non possit si ab eo Spiritus sanctus defuerit; qui utique secundum verae Deitatis essentiam ubique totus est, et omnia comprehendit; sed ab illis modo quodam intelligitur recedere, quos destiterit gubernare. Cessatio quippe auxilii ejus pro absentia accipitur, quam sibi insanissime utilem putat qui in iis quae recte gesserit se magis quam 267 [Col. 0167D] Deum gaudet operatum. Plene ergo et veraciter confitenda est gratia Dei, de cujus hoc primum munere est ut auxilium ipsius sentiatur. Propter quod dicit Apostolus: Nos autem non spiritum mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata [Col. 0167D] Sic nostri codd. Vulg., sint. sunt nobis (I Cor. II, 12) . Unde si quis est qui aliqua se habere existimat bona, quorum non Deus largitor sit, sed ipse sibi auctor existat; manifestum est hunc non Dei spiritum habere, sed mundi, et de illa saecularis sapientiae tumere doctrina, de qua dicit Dominus: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam [Col. 0168A] prudentium reprobabo. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi (I Cor. I, 19) ? Secundum quam, sicut ait Apostolus, quidam cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est cor insipiens eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt (Rom. I, 21) . Videsne qualis superbis retributio debeatur, et quali mercede repleantur, qui si quo modo ad cognitionem veritatis accesserint, suae hoc sapientiae tribuunt, et de naturali ingenio gloriantur; tamquam Deum, non Dei munere, sed proprii intellectus facultate cognoverint? Omnia quidem clementa mundi, et universae creaturarum naturae, hoc ipsa sui exigunt specie, ut invisibilia [Col. 0168B] Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur (Rom. I, 20) ; et in pulchritudine coeli et terrae quaedam [Col. 0167D] Unus cod. Vat., sint. sunt paginae ad omnium oculos semper patentes, et auctorem suum numquam tacentes, quarum protestatio doctrinam imitatur magistrorum et eloquia Scripturarum. Sed quidquid illud est quo corporeorum sensuum exteriora pulsantur, in agro cordis cui impenditur ista cultura, nec radicem potest figere, nec germen emittere, nisi ille summus et verus agricola potentiam sui operis adhibuerit, et ad vitalem profectum ea quae sunt plantata perduxerit. Sive enim contemplatio creaturarum, sive sacrorum series voluminum, sive scientia disserentium, sincero et assiduo testimonio praedicet veritatem, neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui [Col. 0168C] incrementum dat Deus (I Cor. III, 7.)
CAP. VIII. Superborum ruinam omnium esse gravissimam. —Inter omnes igitur lapsus hominum, inter omnia commissa peccantium, nulla est gravior quam superborum ruina; maxime cum ipsa elatio in Dei tendit injuriam. Nam aliter inflantur, qui cupiditate extollentiae singularis omnibus appetunt anteferri; 268 aliter vero intumescunt, qui Dei auxilium refutantes, quae fieri sine ipsius opere non possunt, ex sua perfici virtute contendunt, et spem suam a Domino auferunt, atque ad se transferunt: ut adimpleatur in eis quod scriptum est: Maledictus homo qui spem habet in homine, et firmat carnem brachii sui, et a Domino discedit cor ejus (Jer. XVII, 5) . Haec superbia a diabolo sumpsit exordium: qui quoniam sua, [Col. 0168D] quam a Creatore acceperat, potentia et dignitate sibi placuit, seque auctoris sui gloriae comparavit, cum iis angelis quos in consensum impietatis suae traxerat, a coelesti [Col. 0167D] Forte, sublimitate. humilitate dejectus est. Et ideo primis hominibus nocere potuit, quia illis male credulis per mendacia venenata persuasit ut meliores se futuros putarent, si [Col. 0168D] Sic Quesnellus cum editione Parisiensi S. Ambrosii an. 1569, sicut et in novissima editione Prosperi. Al., in libertate; et ita nostri codices. in libertatem sui arbitrii prosilirent, quam si in legis datae custodia permanerent.
CAP. IX. Superbiam, qua quis suorum sibi vult auctor esse bonorum, omnis esse peccati initium. —Sive itaque in lapsu diaboli, sive in praevaricatione [Col. 0169A] hominis, initium peccati superbia est, quae congruenter et avaritia nominatur, quia utraque appellatio eum significat appetitum qui et suam mensuram concupiscat excedere, et non dignetur dives esse, nisi propriis: tamquam habeat hoc simile Deo, ut bonorum suorum ipse sibi [Col. 0169D] Editio Prosp., sit fons. fons, ipse sibi sit copia. Haec autem elatio de perverso usu donorum Dei nascitur. Nam si conditor naturarum nulla pulchra, nulla sublimia naturis rationabilibus contulisset, unde se extollerent non haberent. [Col. 0169D] Vulg. corrupte: Non enim. Nostri codd. emendationem praebuere. Nemo enim de iis quae non accepit superbit, nec inflari quisquam de eo potest, quod a participatione ejus alienum est. Numquam gloriatur de sobrietate temulentus, neque de benevolentia invidus, aut de lenitate saevus, vel de castitate extollitur impudicus. Ipsa se a virtutibus [Col. 0169B] vitia secernunt, et cum in peccatis agitur, non insita per naturam, sed ex mala voluntate concepta [Col. 0169D] Sic Quesn. probe correxit, cum in editis et nostris etiam mss. mendose legatur, et propria. ut propria diliguntur: quia, sicut scriptum est, mendax de proprio loquitur (Joan. VIII, 44) . Cum autem in bonis et rectis actibus laudabilis vita ducitur, Dei est quod geritur, Dei est quod amatur. Omne enim datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . Unde quia inter vitia aut nulla est aut rara jactantia, et facile spernitur qui de opprobrio gloriatur, malum superbiae maxime virtutibus est cavendum, quia nullis opportunius insidiatur, quam quibus laus justa debetur.
269 CAP. X. Ex bonis operibus superbiam et Pelagianam haeresim esse natam; nec non et Pelagianorum [Col. 0169C] reliquias. —Cum ergo per ineffabilem misericordiam Dei captivis libertas, perditis salus, mortuis vita reparatur, cum in sacramento crucis et resurrectionis Christi ad novitatem redit vetustas, et ad innocentiam regeneratur impietas, antiquus hostis malignius fremit et acrius inardescit, et cum innumeris nocendi artibus humanum genus nitatur evertere, serens discordias, incitans iras, acuens cupiditates, suadens turpia, falsa commentans et errorum laqueos per opinionum commenta multiplicans, plus uritur de virtute stantium quam laetetur de fragilitate labentium. Multi enim servientes Deo, et in lege ejus die ac nocte meditantes, cruxifixerunt carnem suam cum desideriis et concupiscentiis, omniumque illecebrarum incentiva domuerunt; non damnis victi, non persecutionibus [Col. 0169D] fracti, non prosperitatibus depravati, mundum istum nec dilexere obsequentem, nec timuere terrentem. Tantam itaque firmitatem, et tam sublime propositum qua impugnatione diabolus posset adoriri, nisi ut quibus non potuerat persuadere vitiorum [Col. 0170A] amorem, immitteret laudis cupiditatem; [Col. 0169D] Ita nostri codd. et editi Prosperi. Quesn., ut inde. et inde novissima instrueretur tentatio, unde nocuit prima deceptio? Non itaque desidiosis et tepidis, neque inertibus et incultis, sed magis quibusdam animis sedulis et bonorum actuum probitate luculentis, per gloriam irrepsit humanam; et quos impulsione non movit, elatione dejecit. Quanto enim clariores erant meritis, tanto eos aptiores suis invenit insidiis. In paradiso namque Ecclesiae constitutos, et virtutum deliciis abundantes, ad confidentiam liberi incitavit arbitrii, ut profectus suos in se constituerent, et ad arborem propriae voluntatis manum praesumptionis extenderent. Restiterunt quidem huic impietati recta [Col. 0169D] Antiquae edit. Prosp., innumerabilia. Emendationem Quesn. nostri codices approbant. innumerabilium corda sanctorum, et non solum docti quique pontifices, verum etiam universales Ecclesiae [Col. 0170B] plebes, apostolicae sedis [Col. 0169D] Carpit hunc locum Quesnellus dissert. 4, c. 6, n. 5, ac si Auctor romanae sedis gloriam elaturus, eidem tribuat, quod Africanis Prosper asserit. Sed [Col. 0170D] quo sensu et quam vere Auctor scripserit, ex ipsomet Prospero domonstrabimus in observ. ad citatam dissertationem num. 8 et seqq. exemplo, insaniam novi dogmatis horruerunt. Sed invenerunt [Col. 0170D] Ita cum Quesn. nostri codd. In postrema edit. Prosperi, quosdam. quidam viperina consilia, quibus doctrinae suae virus infunderent, et quorum linguam per dolos falsae rationis armarent. Hinc illa erat naturae humanae fraudulenta laudatio, et illaesae per omnes homines originalis defensio dignitatis; hinc 270 Adae peccatum exemplo posteris asserebatur nocuisse, non transitu; et quam illi possibile fuerat non violare mandatum, tam liberum esse unicuique declinare delictum; hinc evacuatio baptismatis parvulorum, qui sola adoptione donari, nullo [Col. 0170D] Sic iidem mss. libri. Editi, tamen. autem reatu dicerentur absolvi; hinc postremo divinae gratiae simulata et insincera confessio, quae secundum merita daretur, non ex qua merita nascerentur. Quam [Col. 0170D] His postillam Quesnellus affixit: Pelagianorum reliquiae Semipelagiani, ac si ad Semipelagianos sequentia pertineant. Sed haec spectare ad quosdam occultos Pelagianos ostendemus pluribus in observ. ad dissert. 2, n. 4. partem superbae praedicationis [Col. 0170C] quidam sibi, cum caetera abnuerent, servaverunt. Sed hoc eos aut nimis imperite aut valde nequiter fecisse non dubium est, ut omnium hominum generalem ruinam meritorum privilegio sublevarent; et cum inter nostros originalis peccati vulnera faterentur, inter suos tamen hoc tenere ostenderent, quod primorum hominum praevaricatio solis imitatoribus obfuisset; naturalem autem facultatem nihil sui in alieno amisisse peccato, cui et possibile esset et liberum per voluntariam devotionem promereri gratiae largitatem.
CAP. XI. Omnes in peccato natos, a salute alienos esse, nisi in Christo renascantur. —Verum istam damnati dogmatis portionem catholicae mentes facile intelligunt, et merito detestantur. Dicente enim Domino [Col. 0170D] Jesu: Non est opus sanis medicus, sed male habentibus; non enim veni vocare justos, sed peccatores (Luc. V, 31) : convincuntur isti in superbia etiam sine voce clamare: Sani sumus, opus medico non habemus; quae nobis exspectanda sunt praesidia de ope gratiae, quibus [Col. 0171A] suppetunt vires de incolumitate naturae? Non autem frustra Joannes protestatur et dicit: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Nec frustra scriptum est: Nemo mundus a sorde, nec infans, cujus unius diei vita est super terram (Job XIV, 4, juxta LXX) ; et: Quis poterit facere mundum de immundo conceptum semine? Nonne tu qui solus es (Ibid. juxta Vulg.) ? Propter quod, sicut nunc in Ecclesia manet constitutio Salvatoris dicentis: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 5) ; ita sacratissime erat in lege praecautum ut natus puer, nisi die circumcideretur octavo, exterminaretur anima ejus de populo suo (Gen. XVII, 14) , nullum in haereditate Israel habitura consortium. Quae omnia, et multo plura documenta, [Col. 0171B] non tanta cura sacris paginis Spiritus sanctus inseruisset, si talis esset natura in filiis Adam, qualis in ipso est principaliter instituta. 271 Sed quia Filius Dei venit ut solveret opera diaboli (I Joan. III, 8) , et ut quaereret ac salvaret quod perierat (Luc. XIX, 10) , manifestum est omnes in Adam damnationi obnoxios esse nascendo, nisi in Christo liberati fuerint renascendo. Unde vigilanter nobis considerandum est in ipso regenerationis munere quid geratur. Quamvis enim ad unum concurrant omnes ejusdem mysterii portiones, aliud tamen est quod visibiliter agitur, aliud quod invisibiliter celebratur; nec idem est in sacramento forma, quod virtus, cum forma [Col. 0171D] Editi cum uno nostro cod. Vat. addunt cum. Melius delevimus auctoritate alterius ms. humani ministerii adhibeatur obsequio, virtus autem per divini operis praestetur effectum; ad cujus utique [Col. 0171C] potentiam referendum est quod dum homo exterior abluitur, mutatur interior; et fit nova creatura de veteri, vasa irae in vasa misericordiae transferuntur, et in corpus Christi convertitur caro peccati; de impiis justi, de captivis liberi, de filiis hominum fiunt filii Dei, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis; sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Quod quia indubitanter accepimus, verissimum est quod Apostolus docet, dicens: Quicumque enim spiritu Dei aguntur, ii filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) . Unde videant cujus se haberi filios velint, qui definierint omnes homines voluntate propria regi, cum idem Apostolus protestetur et dicat: Qui spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) .
CAP. XII. In solo Deo esse gloriandum, a quo omnis [Col. 0171D] virtus, gloria et sapientia est. —Refutata igitur superborum impia vanitate, quibus in peccatum etiam illa quae in eis videntur laudanda vertuntur, nos illam humilitatem [Col. 0171D] Ita Quesn. et novissimus editor Prosperi. Vulg. anteriores cum recentiori ms. Vat., cui virtus est gloria Dei est. Alius cod. Vat., cui virtus et gloria Dei. cui virtus et gloria Deus est eligamus, scientes prophetam David cecinisse de sanctis: Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in tua justitia exaltabuntur: [Col. 0172A] quoniam gloria virtutis eorum tu es (Psal. LXXXVIII, 17) . Qui et alibi piissime confitetur Dominum in sanctis suis esse laudandum, dicens: Mirabilis Deus in sanctis suis: Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae (Psal. LXVII, 36) . [Col. 0171D] Editi, Hinc etiam. Nostrorum codicum lectio melior. Huic etiam Jeremias concordat et dicit: Haec dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua, et non glorietur fortis in fortitudine sua, et non glorietur dives in divitiis suis; sed in hoc glorietur qui gloriatur, intelligere et scire quia ego sum Dominus (Jerem. IX, 23, 24) . Ipse vero intellectus et scientia unde habeantur, pandunt Proverbia Salomonis, et dicunt: Quoniam 272 Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus (Prov. XI, 6) . [Col. 0172D] Vulg., Unde in Ecclesiastae libro, vel in Ecclesiaste. Nostros cod. Vat. praetulimus. Et in Ecclesiaste libro ipsius legimus quod et corda et opera justorum in manu Dei sint, et [Col. 0172B] tantum in studiis suis proficiant, quantum eos ille provexerit. Quantumcumque, inquit, laboraverit homo ut quaerat non inveniet. Et quodcumque [Col. 0172D] Iidem codd., dilexerit. dixerit sapiens ut sciat, non potest invenire, quia universum hoc vidit cor meum, quia justi et sapientes, et operationes eorum in manu Dei (Eccle. VIII, 17; IX, 1) . Tale est quod Apostolus praedicat, dicens omne verbum bonum et omne opus sanctum [Col. 0172D] Cum in anterioribus editis haberetur donum est, Quesnellus, omissa voce donum, ex est scripsit esse. Nostri codd. veram integramque lectionem dedere. donum esse Spiritus sancti, sine quo nihil recte agatur. Ideo, inquit, notum vobis facio quod nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu, et nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero sunt gratiarum, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in omnibus. Unicuique [Col. 0172C] autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu; [Col. 0172D] Sic iidem mss. libri Vat. Editi, alteri alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 3) .
CAP. XIII. Sine Christi operantis in nobis auxilio nihil boni nos agere; nec ita auferri liberum arbitrium, sed juvari. —Sunt et alia innumerabilia testimonia quae ex paginis et novi et veteris Testamenti quadam conclamatione confirment hanc esse verae humilitatis excellentissimam dignitatem, ut omnia quae hominem faciunt christianum ad divinae gratiae donum referantur. [Col. 0172D] Sed tantam multitudinem sententiarum in unum congerere immodicum fuit, praesertim cum mihi sermo esset ad sanctimoniam tuam, cui ex formula eorum quae commemoravimus omnia se aut recordanti offerent aut legenti, licet quaedam etiam brevissima tantae sint plenitudinis, tantaeque virtutis, ut nullo adversantis ingenio possint in sensum alium detorqueri. [Col. 0173A] Nam quae contradictio admitti potest in eo quod ipsa Veritas discipulis suis per Evangelium Joannis dixisse narratur: Sicut palmes, inquit, non potest facere fructum nisi manserit in vite, sic nec vos, 273 nisi in me manseritis. Ego sum vitis, vos palmites. Qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum, quia sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 4, 5) . Nonne convincitur palmes elatus quod omni fertilitate vacuatur, si vitis ubertate non alitur? Quis enim sine auxilio gratiae fructum potest afferre justitiae, aut quis audet dicere se a Christo non dividi, qui Christum in se diffitetur operari? An forte verendum est ne liberum tollere videamur arbitrium, cum omnia per quae propitiatur Deus ad ipsum dicimus esse referenda? Quod nequaquam esse consequens [Col. 0173D] Erat in Vulg., veritatis ostenditur, sine vocula luce. Quesnellus defectum suspicatus, notavit in postilla: Videtur hic deesse VOCE, aut quid simile. Unus e nostris codd. supplevit luce; alius alia ratione, [Col. 0174D] veritas ostendit. luce veritatis ostenditur: [Col. 0173B] operante enim Spiritu Dei juvatur arbitrium, non aufertur: et hoc agit gratia, ut voluntas peccato corrupta, vanitatibus ebria, seductionibus circumsepta, difficultatibus impedita, non remaneat in languoribus suis, sed per opem miserentis medici curata revalescat, et gaudeat se non interrogantem edoctam, et non quaerentem esse quaesitam, quia impletur quotidie quod Isaias propheta praedixit: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt intelligent (Isa. LII, 15) . Quomodo autem hoc fiat Joannes docet dicens: Scimus quia ex Deo sumus, et mundus totus in maligno positus est; et scimus quoniam Filius Dei venit et dedit nobis sensum ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio ejus (Joan. V, 19, 20) . Quod utique nunc [Col. 0174D] Vox quoque addita ex vetustiore cod. Vat. quoque eadem potentia Dominus [Col. 0173C] indesinenter operatur, qui ait: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .
CAP. XIV. In nullo gratiae operationem ab humana voluntate praeveniri. —Ut ergo misericordiam Dei quaeramus, Dei misericordia est qui ait: Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericordiam praestitero (Rom. IX, 15) . Unde mire per Jeremiam idem Dominus manifestat, quod Dei gratiam nemo praeveniat merito suo, sed propter dilectionem qua Deus diligit etiam aversos ad misericordiam trahi. Dilectione, inquit, aeterna dilexi te: propterea traxi te ad miserationem, quia aedificabo te, et aedificaberis, virgo Israel (Jerem. XXXI, 3) . Cui sententiae Joannes quoque apostolus congruit dicens: [Col. 0173D] Non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse dilexit nos; et infra: Nos ergo diligamus, quoniam Deus prior dilexit nos (I Joan. IV, 10, 19) . Paulus quoque apostolus in eadem est sententia, dicens in Epist. ad Timoth. II: Collabora Evangelio secundum virtutem Dei qui nos liberavit et vocavit vocatione [Col. 0174D] In eodem ms. posteriori manu voci sancta superadditur sua. sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum et gratiam, quae 274 data est nobis ante tempora aeterna (II Tim. II, 8, 9) . Ad Titum etiam scribens, docet nullo bono hominis merito Dei [Col. 0174A] gratiam praeveniri. Eramus, inquit, et nos insipientes aliquando, increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia agentes, odibiles, odientes invicem. Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis Spiritus sancti quem effudit abunde in nos per Jesum Christum Salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius, haeredes simus secundum spem vitae aeternae (Tit. III, 3-7) . Omnis igitur illuminatarum mentium pius motus alienari quidem non potest a propria hominis voluntate, siquidem nihil recte faciet nisi quod volens egerit; sed ut ad id quod aequum et utile est animi tendat intentio, de illius aeternae et incommutabilis voluntatis [Col. 0174B] inspiratione concipitur. Et sicut arte medici fit in oculis caligantibus, ut possint videre quod non vident, nec tamen non ipsorum est visio quam medicina contulerit, ita in cordibus tardis et hebetibus per Spiritum sanctum acies obducta tergitur, et de vero lumine tenebrosae jam et deficientes lucernae lumen accipiunt; nec tamen nisi ipsarum erit quidquid fulgoris acceperint. Unde dicit Dominus: Ignem veni mittere in terram; et quid volo nisi ut ardeat (Luc. XII, 49) ? Et idem jubet ut lucernae nostrae sint semper ardentes, ut scilicet superno igne accensus animus non tepescat, sed studeat semper ardere; ac si vigorem ejus aliqua turbarit adversitas, unde coepit inflammari, inde poscat igniri.
CAP. XV. Ideo dari praeceptum ut praecipientis quaeratur [Col. 0174C] auxilium, cui homo obediendo cooperetur. —Proinde quia manifestissime et prophetica, et evangelica, et apostolica doctrina, nec superbos nos vult esse, nec desides cooperatores nos esse oportet gratiae Dei, ut illam excitantem, juvantem, locupletantem et quotidie provehentem, vigilanter et sobrie subsequamur, numquam cessantes ab actione gratiarum, quia inter secunda vitae istius et adversa, quibus gemina semper tentatione pulsamur, si proficimus, inde alimur; si stamus, inde subsistimus; si recidimus, inde reparamur. Dicit enim Spiritus per prophetam David: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam ejus volet. Cum ceciderit, non collidetur, quia Dominus supponit manum suam. Non itaque frustra praecipitur ut boni simus, cum 275 dicitur: Declina a malo, et fac [Col. 0174D] bonum (Psal. XXXVI, 23, 24, 27) . Sed nec frustra per Jeremiam dicit Dominus: Timorem meum dabo in cor eorum, et visitabo eos ut bonos eos faciam (Jerem. XXXII, 40, 41) . Nec superflua erat praeceptio Pauli apostoli ad Romanos dicentis: Noli vinci a malo, sed vince in bono malum (Rom. XII, 21) ; cum Corinthiis dicat: Oramus autem ad Deum ut nihil mali faciatis (II Cor. XIII, 7) . In omnibus enim monitis Dei atque mandatis una eademque ratio est et divinae gratiae et humanae obedientiae; nec ob aliud umquam [Col. 0175A] datur praeceptum, nisi ut quaeratur praecipientis auxilium. Voces enim docentium et litterae paginarum quae ad eruditionem audientium vel legentium Deo serviunt, non carent ejus virtute cui serviunt; et quando id quod jubetur [Col. 0175D] Praetulimus obedienter auctoritate vetustioris cod. Vat. Al., ab obediente. obedienter perficitur, tunc effectus divini operis declaratur.
CAP. XVI. Quantopere cavenda sit in bonis operibus elatio, quae omnia corrumpit. —Vigilant autem tentatoris insidiae, ut ubi proficit devotio, surrepat elatio, et ut homo de bono opere in se potius quam in Domino glorietur. Sed sollicitudo nos Apostoli contra hoc periculum monet dicens: Cum timore et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui operatur in vobis et velle, et operari pro bona voluntate. (Philip. II, 12, 13.) Quanto ergo excellentius in mandatis Dei [Col. 0175B] quique proficiunt, tanto majores habent causas formidinis et tremoris: ne de ipsis probitatis augmentis mens sibi conscia et laudis avida in superbiae rapiatur excessus, et fiat immunda vanitate, dum sibi videtur clara virtute. Sed contra hoc periculum quid beatus Petrus in prima Epistola praedicet audiamus: Si quis, inquit, loquitur tamquam sermones Dei; si quis ministrat, tamquam ex virtute quam administrat Deus: ut in omnibus honorificetur Deus per Jesum Christum, cui est gloria et imperium in saecula (I Petr. IV, 11) . [Col. 0175D] Quesnellus, Item in Epistola. Novissima editio Prosp., Item idem in Epistola. Cod. Vat. 262, Idem ipse in Epistola. Vetustioris mss. lectionem adoptavimus. Idem in Epistola secunda: Gratia, inquit, vobis adimpleatur in recognitione Domini nostri Jesu Christi, qui nunc omnia nobis divina virtute sua, quae ad vitam et pietatem pertinent, donavit per agnitionem suam, qui vocavit nos propria gloriae virtute; per quam maxima nobis [Col. 0175C] et pretiosa promissa donavit: ut per haec efficiamini divinae consortes naturae, fugientes ejus quae in mundo est concupiscentiae corruptionem (II Petr. I, 2, 4) . Si ergo omnia quae ad vitam et pietatem pertinent Deus nobis divina sua virtute donavit, nihil magis fugiendum est quam appetitus hujus concupiscentiae, quae virtutem negat divini operis, amore propriae dignitatis; 276 et cum aliae cupiditates ea tantum bona quibus adversantur, imminuant, haec dum omnia ad se trahit, simul universa corrumpit. Cum itaque totius superbiae generale nomen odiosum sit, sive illa de honore suo, seu de nobilitate, vel [Col. 0175D] Particulam de ex mss. et ex edit. novissima Prosp. inseruimus. de immodicis opibus intumescat, haec pars ipsius omnibus tentationibus nocentior invenitur, quae videtur iis quas perditas cupit, amica esse virtutibus. Sed quia sublimiora [Col. 0175D] quaeque gravius corruunt, gaudet princeps superbiae, eos quos potuerit sua impulsione prosternere, ad celsiora crevisse.
CAP. XVII. Per humilitatem homo vere Deo subditur et unitur. —Huic autem malo firmissimum bonum [Col. 0176A] humilitatis occurrit. Quam ideo diximus veram, quia omnium virtutum inexpugnabilis fortitudo, et quaedam suorum est vita membrorum. Discernimus enim illam ab iis officiis quae potest etiam cum mundi sapientibus habere communia, et in eo proprietatem ipsius definimus, quod per omnia Deo subditur. Nec potest quidquam de meritis suis perdere, quorum causas atque profectus non in se, sed in suo auctore constituit. Dignum quippe est ut imago Dei Deo splendeat, et inde pulchra, inde sit compta, dicens: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7) ; alioquin adultera est, et a divino aliena conjugio, si alterius cujusquam decorem in speculo sui cordis ostentat, aut ullis aliis monilibus acquiescit ornari, nisi illis quae de thesauris sponsi per sancti [Col. 0176B] Spiritus pignus accepit.
CAP. XVIII. Demetriadi magis humilitate opus esse, propter et virginitatis puritatem et familiae splendorem. —Si autem quaelibet anima Christiana hujus debet continentiae soliditate muniri, quia omnes nuptiale sacramentum in quocumque vocationis suae ordine susceperunt, quanto magis personae tuae dignitas praesidio hujus virtutis armanda est, cui de opulentissimis gratiae Dei donis tam multiplex se ingerit materia gloriandi. Quamvis enim communis tibi sit cum multarum virginum puritate virginitas, non tamen facile reperitur quae possit tibi magnificentia domus et splendore antiquissimae familiae comparari. De quibus ut non superbias, nec tibi hoc ipsum, quod eis Christum praeposueris, 277 ascribas; [Col. 0175D] Vulg., ipsa. Praetulimus lectionem mss. Vat. 268, quae aequissima quidem videtur, et sequentibus etiam [Col. 0176D] congruentior. ipse est [Col. 0176C] vera humilitas, vera charitas, vera virginitas. Ab omni quippe contaminatione mens libera est, quae sive in se, sive in proximo nihil diligit, nisi quod [Col. 0176D] Ita ex eodem cod. Editi, ex Deo esse novit. Alius cod. 262, pro non ambigit habet novum didicit; ubi forte natum scribendum fuit. ex Deo esse non ambigit. Nam amare aliquid quod non ex opere et spiritu Dei sit, non est casta dilectio, et sufficit tentatori sublimes et claras animas hac illusione violasse, ut quas ad illicita non impulit, [Col. 0176D] Editi ante Quesn., placendo sibi ad elationem. Quesn. ex arbitrio emendavit de elatione. Utrique nostri codd., placendi sibi; sed unus ad elationem, alius adulationem, quod pro ad elationem errore librarii scriptum videtur. Id autem praetulimus. placendi sibi ad elationem dejecerit.
CAP. XIX. Sine charitate, quae non quaerit quae sua sunt, nihil prodesse. —De hac charitate sine dubio Apostolus loquebatur, et istius proprietatem subtilissimis discretionibus eliquabat dicens: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria [Col. 0176D] omnia et omnem scientiam, et habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum. Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest [Col. 0177A] (I Cor. XIII, 1-3) . In quarum definitionum formula multo laboraremus obscuro, nisi sequentia demonstrarent quae esset species istius charitatis, cui soli tot operum labores, tot virtutum merita [Col. 0177D] Edit. Duac. et Colon. Prosperi, non praeirent. non perirent. Esto enim ut multiplex loquendi peritia, quae non solum ad omnem [Col. 0177D] Ita edit. Prosperi. Al., humanam. humanae facundiae artem, sed etiam ad angelici eloquii pervenerit facultatem, si charitate careat, inutili aeris sono et tinnitui sit comparabilis cymbalorum: esto ut habens prophetiam et scientiam, habens fidem daemonibus imperantem, nihil sit, quia charitate sit vacuus; [Col. 0177D] Quesn. addit vocem verum, quae et in nostris mss. et in editis deest. Eam nihilominus sensui fere necessariam cum novissimo Prosperi editore retinuimus. verum ut etiam ille ab hac esse possit alienus, qui in alimoniam pauperum suas distribuerit facultates, vel qui corpus suum igne torrendum pro Christi confessione tradiderit, incredibile videretur, nisi beatus Paulus [Col. 0177B] hoc diceret. Qui tamen cum ejusdem charitatis membra describeret, doceretque qualis esset haec virtus, sine qua nullae possint prodesse virtutes: 278 Charitas, inquit, patiens est, benigna est; charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 4, 5) , et reliqua.
CAP. XX. Vanam proprii meriti gloriam omni esse peccato nocentiorem. —Inflatio ergo et ambitio, et propriorum bonorum superba defensio possunt destruere eleemosynas, possunt evacuare martyria; si et magnas opes amore quis humanae laudis effundat, et saeva supplicia, non ea fortitudine quam Deus tribuit, sed ea quam de se praesumpsit excipiat. Hoc est enim propria fiducia inflari, hoc vanam gloriam quibuslibet [Col. 0177C] ambire dispendiis, hoc postremo est nolle habere quae Dei sunt, et ibi suum constituere meritum, ubi divinum cessarit auxilium. Haec superbia omni peccato nocentior, omni genere est elationis [Col. 0177D] Forte, insanabilior. QUESN. —Post pauca unus Vat. ms. cod., opem reparatoris sui; alius, opem reparatori suo. insanior. A quibuslibet enim lapsibus delictorum facile surgitur, quando opem a reparatore suo poscit elisus. Huic autem ruinae nihil subvenit, quia aut difficile peccatum suum superbus agnoscit, aut etiam si intellexerit, non currit ad medicum, sed de se sibi remedium pollicetur; nec umquam ibi proficit cura, ubi morbus est ipsa medicina.
CAP. XXI. Superbiae virus sola humilitate et charitate, quae se invicem complectuntur, excludi. — [Col. 0177D] Quesn., Hinc autem; et dein cum caeteris editis, ipsius flatum. Nostri codd. meliorem lectionem dedere. Hunc autem corruptissimum pestilentiae istius statum spiritus verae humilitatis et verae charitatis excludit; in [Col. 0177D] nullo enim hae virtutes ab invicem dividuntur, et ambarum tam indiscreta connexio est, ut qui in una [Col. 0178A] earum construitur, simul utraque potiatur. Sicut enim pars charitatis est humilitas, ita pars humilitatis est charitas. Et si illa recolamus quae sine bono charitatis infructuosa esse Apostolus definivit, inveniemus eadem similem habere [Col. 0177D] Cum in editis esset charitatem, Quesnellus vanitatem substituit; et hanc notam subjecit: «In omnibus codicibus excusis legitur, charitatem; quod quam [Col. 0178D] a mente auctoris alienum sit nemo non videt. Aliquis in margine hujus loci tomo III Opusculorum de Gratia, Lovanii an. 1648 editorum, scripsit veritatem; quod etsi sensum aliquem efficere queat, censeo tamen commodius aptiusque vanitatem, vel inutilitatem, aut aliam ejusdem energiae vocem substitui debere, ut ex contextus serie quisque intelliget.» Haec ille. Omnem autem difficultatem submoverunt nostri codd., qui qualitatem congruenter exhibent. qualitatem, si eis humilitas vera defuerit. 279 Quem enim fructum habebit, aut cum inflatione scientia, aut cum humana gloria fides, aut cum jactantia largitas, aut cum elatione martyrium? Unde quia in [Col. 0178D] Editi habebant in districtione. Quesn. emendandum putavit in districtionem. Nostri codd. Vat. melius. destructionem superbiae, et humilitas tendit et charitas, de utraque habeatur dictum quidquid de una est disputatum.
CAP. XXII. Nihil boni esse a nobis quando nec ipsa recta oratio. —Superest nunc, sacratissima Dei virgo, ut sobrio castoque judicio sancti cordis tui [Col. 0178D] Editi, arcam; male. Emendatum ex mss. Vat. arcana discutias, et aculeo totius elationis obtrito, [Col. 0178B] investiges in te atque dinumeres quae et qualia tibi sponsus tuus dona contulerit; quae a me non oportuit recenseri, ne aut plura contexerem, aut pauciora percurrerem. Verecundiae enim tuae onerosa foret etiam vera laudatio, et ipse contra disputationem meam facerem, si cui ab humana gloria continentiam suasissem, ad eamdem te tuis praeconiis incitarem. Ipsa ergo aulam tuae mentis ingredere: et in secretario purissimae conscientiae tuae, qualia tibi reposita sint ornamenta circumspice: et quidquid ibi splendidum, quidquid pulchrum pretiosumque repereris, divini operis et muneris esse ne dubites, ita ut in omnibus bonis opulentiae tuae, et gratiam donatoris, et jus proprietatis agnoscas. Accepisti enim quae habes, et quidquid tibi diligentia tui laboris accrevit, [Col. 0178C] per ipsum tibi est auctum, per quem fuerat inchoatum. Itaque utendum tibi est [Col. 0178D] Sic iidem codd. Al., eis. his quae largitus est Deus: et ab eodem semper est petendum ut donis ejus fideliter et scienter utaris. Quid enim nobis boni potest esse sine ipso; quandoquidem etiam ut recte oremus, ex ipso est, dicente Apostolo: Nam quid oremus sicut oportet nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda scit quid desideret Spiritus, quoniam secundum Deum postulat pro sanctis (Rom. VIII, 26, 27) . Et ne dubium esset de quo spiritu loqueretur, jam supra dixerat: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, Pater. Itaque ipse [Col. 0178D] Spiritus testimonium reddit spiritui nostro quoniam sumus filii Dei. Si autem filii, et 280 haeredes, haeredes [Col. 0179A] quidem Dei, cohaeredes autem Christi: si tamen compatimur, ut [Col. 0179C] Conjunctio et ex nostris mss. addita. et conglorificemur (Rom. VIII, 15-17) .
CAP. XXIII. Omnem rectum affectum, cogitatum et sermonem nostrum esse a Deo. —Implet igitur Spiritus sanctus organum suum, et tamquam fila chordarum tangit digitus Dei corda sanctorum. Qui ideo cum die Pentecostes in apostolos plebemque credentium, sicut a Domino fuerat promissus, influeret, in specie linguarum apparuit ignearum, et loquelis omnium nationum eos super quos insederat fecit effari; ut dubium non esset per ipsius inspirationem, utilem affectum, rationabilem sermonem animis fidelium ministrari; sicut ipse Dominus discipulis suis insinuavit et dixit: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini: dabitur enim vobis in [Col. 0179B] illa hora quid loquamini; non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris qui loquitur in vobis. (Matth. X, 19.) Quod [Col. 0179C] Ita ex Vat. 268. Alius Vat. 262, ut non in solo. Dein ex eodem Vat. 268 non autem scripsimus, pro quo editi habebant cum alio Vat., sed etiam. Sub finem capitis Quesnellus, sic quasi ex nobis. Delevimus autem sic ope nostrorum codd. et edit. Prosperi. ne in solo magnarum tribulationum tempore credamus fieri, non autem in pace praestari, audiamus Apostolum definientem quod ipsae quoque cogitationes nostrae, nisi a Deo nobis insitae fuerint, rectae esse non possint. Fiduciam, inquit, talem habemus per Christum ad Deum; non quod sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 4, 5) .
CAP. XXIV. Quidquid virtutis et charitatis sancti habent in hac vita, a Deo habent: quoniam et in coelo quidquid habituri sunt, ab illo erit; ab eo portio a quo erit plenitudo. —Unde cum sanctorum animis ex Deo sit [Col. 0179C] «In aliis omnibus hujus epistolae editionibus pro utilis legebatur ut illis; quae adeo levis immutatio cum vitiosa interpunctione totum sensum tam egregiae sententiae subvertebat. Etsi porro ex sola conjectura eam restituimus, nihilo tamen minus de emendatione securi sumus. Ne quis tamen surreptam [Col. 0179D] sibi antiquam lectionem queratur, en eam repraesentamus: [Col. 0180C] Unde cum sanctorum animis ex Deo sit ut illis meditatio justa, petitio efficax, actio ex Deo sit, in fide firmitas, etc.» QUESN. utilis meditatio, justa petitio, efficax actio, ex [Col. 0179C] Deo sit in fide firmitas, in tribulatione patientia, in persecutione victoria, magna est in vera humilitate felicitas, cui Deus dilectio, Deus sapientia, Deus consilium, Deus fortitudo est. Nec dubio ista subjectio jam ex magna parte in illius futurae beatitudinis est constituta consortio, ubi Deus erit omnia in omnibus [Col. 0180A] (I Cor. XV, 28) ; 281 quod ideo in hac vita ad plenum non potest obtineri, quia nondum mortale nostrum induit immortalitatem, nec corruptio transiit in incorruptionem; caro adhuc contra spiritum, et contra carnem spiritus concupiscit; nec invenitur in ullo hominum tanta concordia, ut legi mentis lex quae membris est insita non repugnet. Propter quod ex omnium sanctorum persona accipitur quod Joannes apostolus ait: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) . Cum tamen idem ipse dicat: Qui natus est ex Deo peccatum non facit: quoniam semen ipsius in eo manet, et non potest peccare, quoniam ex Deo natus est (I Joan. III, 9) . Utrumque ergo verum est, quia et nemo sine peccato est, in eo quod nemo [Col. 0180B] est sine lege peccati; et qui natus [Col. 0180C] Verbum est a Quesnello deletum ex nostris codd. et Prosperi editis revocavimus. est ex Deo, peccatum non facit: quia per legem mentis, id est per charitatem quae Dei semen est, peccatum 282 non facit. Charitas, enim operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) ; et [Col. 0180C] Editi, sine qua, et postea, per quam; quod cum careret sensu, Quesnellus, retentis vocibus sine qua, correxit per hanc. Sed potius retinendas voces per quam et emendandum sine ea unus praestantior noster codex Vat. docuit. sine ea nullum prodest bonum, per quam deletur omne peccatum. Dum igitur corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) , non quidem obtinetur ut jam [Col. 0180C] Mendose legebatur in vulgatis, anima. Quesnelli emendationem omnia probant nostri codd. omnia in omnibus Deus sit, quia nullus est sine tentationis stimulo et sine mutabilitatis incerto: sed quia omne datum optimum, et omne donum perfectum de sursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) , sine dubio inde habetur virtutum omnium portio, unde habebitur plenitudo; et tanto quisque est beatior, Deoque [Col. 0180C] conjunctior, quanto plus in eo fuerit divinae gratiae quam actionis humanae. Benedic itaque Domino in omni tempore, et laus ejus in tuo ore sit semper (Psal. XXXIII, 1) ; anima autem tua non acquiescat nisi in Domino laudari. Superbi quidem refragabuntur, sed mansueti haec [Col. 0180D] Unus cod. Vat., audiant et laetentur. audient, et laetabuntur (Ibid., 3) .
Admonitio
[Col. 0179] 1. Sequens opusculum Leoni nostro inscriptum his verbis, Disputatio sanctissimi Leonis papae in haereticos, cum nobis instantibus in Ambrosiana bibliotheca ejusdem Opera quaererentur, inventum fuit in ms. codice signato litt. I, num. 119, cumque crederetur ineditum, ejusdem exemplar diligenter transcriptum ad nos transmissum fuit. Hoc idem opusculum in eadem bibliotheca contentum cum eodem titulo memorat Ludovicus Muratorius tom. II Antiquit. medii aevi dissert. 44, pag. 928, ubi tamen indicans codicem signatum litt. P et num. 154, diversum exemplar videtur innuere, nisi forte hae notae deinceps mutatae fuerint. Ipse quoque haud impressum opusculum credidit; utrum autem Leonis sit dubium reliquit. Idem opusculum cum Leonis pariter nomine invenimus in vetusto ms. Patavino Patrum Eremitanorum SS. Philippi et Jacobi aliquot S. Cypriani Operibus subjectum, et adjuvante P. Mag. Antonio Manentio conferre etiam potuimus. Ibi autem haec inscriptio legitur: Breviarium papae Leonis adversus haereticos sive schismaticos.
2. Cum eodem Breviarii titulo, sed sine auctoris nomine hunc eumdem tractatum una cum Leonis Operibus olim repererat P. Jacobus Sirmondus in duobus codicibus Corbeiensi et Pithoeano hanc illi inscriptionem [Col. 0181] praefigentibus: Breviarium adversus Arianos, aut Breviarium adversus haereticos; editus autem fuit ab eodem, et legitur tom. I Oper. var. pag. 224, ac exinde tom. VII Biblioth. Patrum pag. 8. Titulus vero a Sirmondo praefixus est hujusmodi: Breviarium fidei adversus Arianos haereticos, in quo trium divinarum personarum aequalitas plurimis Scripturae sacrae locis et argumentis liquido comprobatur, auctore incerto, sed antiquissimo. Licet autem incertum auctorem protulerit, eo quod in duobus laudatis codicibus nullus auctor nominetur, cum tamen hoc Breviarium, inquit in praefatione, Leonis Operibus utroque in codice intextum sit, aevoque non impar videatur, veniebat in mentem haud abs re Breviarium fidei credi posse, quod a Juliano Coensi episcopo missum, Leo papa nondum ad se pervenisse significat epist. 60 (nunc 113), ab eoque, quisquis est auctor, mutuatos videri tum Eugenium Carthaginensem in Ratione fidei, quam suo collegarumque nomine obtulit Hunerico regi, tum Idatium in libro adversus Varimadum Arianum.
3. Quesnellus not. 2 in laudatam epistolam 113, huic conjectationi et opinioni Sirmondi refragatur, et jure quidem, ut ex eadem notatione liquebit. Breviarium quidem fidei a Juliano Coensi ad Leonem papam missum cum ibidem recte statuatur non fuisse aliud nisi ipsam definitionem fidei editam in concilio Chalcedonensi, quae Tractatus fidei alibi pluries vocatur, ab hoc opusculo plane diversum agnoscitur. Neque in Oriente pro Orientali Ecclesia scriptum videtur, sed in Occidente pro iis Occidentis partibus in quibus Ariani dominabantur, ac baptisma iterabant, quod in illis postremo opusculi capite reprehenditur. Id autem Arianis Orientis, quod sciamus, non congruit; sed Africanis vel Hispanis, qui sub Vandalis vel sub Gothis baptismum iterasse traduntur. Quoad Africanos, id cum Leonis aevo maxime congruit. Auctor enim libri de Promissionibus et Praedictionibus, qui fuit Afer, scripsitque vivente Valentiniano III ante an. 455, loquens de his haereticis ait: Pugnat (Arianus) exsufflando et rebaptizando membra agni, quae jam Christus suo sanguine sacraverat.
4. Addemus vero observationem non levem. In nostro Breviario num. 24 habetur: Sicut panem jam semel coctum si aliquis remittat in aquam, et velit recommiscere et coquere, perdet pristinam dignitatem, et in nigredinem terramque convertitur; sic talis efficitur quicumque in se permittit baptismum iterari. Cum haec eadem similitudo eodem consilio et argumento Genserico Ariano objecta fuerit a Sebastiano Comite viro catholico apud Victorem Vittensem lib. I de Persec. Vandalica, nonnulli dubitant num hic Sebastianus hanc similitudinem ex nostro Breviario jam apud Africanos vulgato didicerit. Sed Victor Vittensis eumdem Comitem ejusdem similitudinis et argumenti palam tradit auctorem. Cui (Genserico), inquit, Sebastianus rem inveniens miram multisque necessariam, pro tempore acute respondit (Vid. Tillem. Vit. Eug. art. 12, t. XVI) . Integrum textum recitabimus suo loco annot. 55 (Infra, col. 00, n. a ) . Hinc autem verisimilius videtur nostri Breviarii auctorem ex Sebastiani Comitis responso apud Afros celebri, quippe quod nec Gensericus, nec alii Ariani potuerunt solvere, hoc argumentum sumpsisse. Sebastiani Comitis factum contigit circa annum 449, ac propterea in laudata hypothesi Breviarium paulo post ab Africano scriptum dici deberet adversus Arianos Africam occupantes; quod cum Leonis pontificatu ac posterioribus ejus annis concurrere potuit.
5. Chiffletius in praefatione ad Ferrandum diaconum scribit se hoc Breviarium fidei Alcuino diacono ascriptum reperisse in cod. ms. Carthusiae Portarum. At huic auctori, quem tres libros de Trinitate edidisse certum est, hoc opusculum adjudicari nequit, tum quod ab ejus stylo alienissimum est, tum quod rebaptizatio ab Arianis usurpata Alcuini aetati non convenit; sicut nec convenit interpretatio vetus nonnullorum locorum sacrae Scripturae, quae in eodem opusculo adhibetur.
6. Cum porro Leoni nostro in duobus vel tribus mss. exemplaribus inscribatur, et in duobus aliis a Sirmondo inventis inter ejusdem pontificis Opera fuerit insertum, etsi ob manifestum scriptionis discrimen ipsi pontifici attribui non posse videatur, aliquid tamen fortassis habuit cum eodem conjunctum, quod ad nostram notitiam non pervenerit; ac propterea non immerito in hac appendice haud praetermittendum credidimus.
Breviarum adversus Arianos
Jam hoc Breviarium edidimus tomo nostro XIII, col. 653, ubi videsis. EDIT
Admonitio
[Col. 0181] Quesnellus Vitae et Opusculis S. Hilarii Arelatensis, quae a Leonis Operibus non disjungenda credidit, hanc praefatiunculam praefixit.
«Tantus est Leonem inter et Hilarium aetatis, ingenii, eloquentiae, dignitatis, rerumque actarum nexus, ut hujus Vitam et Opuscula illius scriptis appendi necessitas pene fuerit. Necessitatem auxit, saltem quoad Hilarii Vitam, et infinitus prope mendorum, quibus scatet, numerus, et exemplarium penuria. Quod Vitam hanc attinet, in ms. codice Arelatensi, quem clarissimus vir D. Saxius Arelatensis Ecclesiae canonicus nobiscum pro sua humanitate communicavit, illius auctor dicitur Reverentius Hilarii successor. Nullus est porro hujus nominis successor Hilarii; qui vero in ejus locum proxime suffectus, Ravennius est, quem Vitae hujus auctorem non esse Vita ipsa clamat. Praeterea vix dubitandum quin haec ipsa sit Vita quam ab Honorato Massiliensis Ecclesiae episcopo Hilarii alumno scriptam esse, testis est Gennadius in Catalogo illustrium virorum cap. ult., quod et ipsa Vita suggerit, ex qua constat ejus auctorem exsequiis Hilarii interfuisse. Sanctorum, inquit Gennadius, Patrum Vitas ad aedificationem posterorum coaptat ipse (Honoratus) legendas, praecipue nutritoris (legisse Barralis videtur meritoris), sui sancti Hilarii Arelatensis episcopi. Hanc periisse putat Philippus Labbeus in dissertatione de Scriptoribus Ecclesiasticis, quia eam distinguit ab ea Hilarii vita quam Chronologiae Lirinensi inseruit Barralis, et quae apud Surium exstat. At illa Barraliana Hilarii Vita non alia est quam quae ab Honorato scripta, ut optime conjecerat Barralis ipse, qui ex membrano, ut ait, perantiquo ms. monasterii Lirinensis eam edidit. Crediderim ego Reverentium illum, cui Vitae scriptum tribuit codex Arelatensis, alium non esse ab Honorato, qui servata nominis sui significatione sub Reverentii nomine latitare voluerit: honor quippe et reverentia idem sonant. Favent conjecturae plurium scriptorum ejusdem aevi exemplum, qui vel tacito nomine proprio, vel etiam sub alieno, tractatus varios emiserunt. Opuscula alia aliqua et parva Hilarius, ut habet Gennadius, edidit, quae eruditae animae et fidelis linguae indicio sunt, in quibus praecipua et ad multorum utilitatem necessaria opera Vitam S. Honorati decessoris sui composuit. Hanc nos ad [Col. 0183] codicem ms. Arelatensem, et ad Bollandianam editionem, relectam damus; cui adjicimus Metrum in Genesim Leoni PP. nuncupatum, et perbrevem epistolam ad Eucherium Lugdunensem episcopum scriptam. Narrationem de miraculis S. Genesii, quae apud Surium Hilarii nomine decorata legitur, abhorret ab ejus facundia, stylumque potius redolet Honorati Massiliensis, quem et testatur Gennadius plura ad Vitas SS. Patrum pertinentia scripsisse. Homilias pene infinitas ab Hilario dictas scribit Trithemius, quarum plures forsan inter Eusebianas seu Eucherianas delitescunt. Sed his discernendis nec vacamus, nec sufficimus. Aliquot alia enumerat Vitae ejus scriptor cap. 11: Gratia ejus, inquit, ex his operibus quae eodem dicendi impetu concepit, genuit, ornavit, protulit, potest absque haesitatione dignosci; Vita scilicet antistitis Honorati, homiliae in totius anni festivitatibus expeditae, Symboli expositio ambienda; epistolarum vero tantus numerus; versus etiam fontis ardentis. Nonnulla etiam saecularis eruditionis scripta ejus indicant haec capitis 1 verba: Inexhaustum facundiae fontem, philosophicorum dogmatum interiorem veramque doctrinam praeclara posteris tradita ejus eloquio monumenta testantur. Ex tot tamque praeclaris sancti et facundi praesulis lucubrationibus nihil praeter paucula haec ad nos usque pervenisse et miramur et dolemus. Saltem his, et quidem longe quam antea emendatioribus utere, lector, et vale.» Hactenus Quesnellus.
Quid autem circa haec nobis videatur, quidve novi huic editioni per nos accesserit, ex duabus admonitionibus, quarum alteram sancti Hilarii Vitae, alteram ejus Opusculis praemittemus, quisque cognoscet.
Vita et opuscula
Transtulimus haec opuscula ad suum peculiarem locum tomo nostro L, ubi videsis. EDIT.
Dissertationes
Sequentem dissertationem de Vita et rebus gestis S. Leonis omisissemus libentius, et novam ac exactam ejusdem pontificis Vitam facilius digessissemus. Alia enim ab eo omissa sunt quae maxime notanda videntur; alia non admodum accurate juxta chronologicum ordinem exposita, confusionem pariunt. Quaedam conjectationibus non satis firmis extulit, et nonnulla suis praejudiciis indulgens, perperam distraxit. Adde quod aliquot lectiones et chronicae notae emendatae, aliquot epistolae hactenus ineditae, aliquot etiam documenta post Quesnellum vulgata novam lucem attulere, ex quibus non pauca vel emendanda vel adjicienda sunt. Haec omnia incommoda novae Vitae conscriptione facile declinari poterant. At cum ex instituti nostri ratione omnia quae Quesnellus suae editioni inseruit, nobis recudenda sint, primam ejus dissertationem edere coacti, ne eamdem vitam bis repeteremus, a nova Vita lucubranda omnino abstinendum credidimus. Quesnellianos autem defectus in annotationibus indicantes, eisdem, ut fieri poterit, remedium aliquod afferemus; speramusque fore ut aequi lectores necessitati qua astringimur condonaturi sint, si in hoc nostro profecto graviori labore non eam S. pontificis Vitam commodius digestam inveniant, quam ex mente nostra exhibendam crederemus.
[Col. 0183A] 399 I. Sanctus Leo pontifex Romanus hujus nominis primus, [Col. 0183A] Volaterani inter Tuscos hunc pontificem civem suum volunt, sed nullo documento probant. Vide [Col. 0184A] Bolland. die 11 Aprilis pag. 16, § 2. in Tuscia natus esse dicitur ab auctore libri Pontificum Romanorum, quem secuti sunt plerique alii Historiae Pontificum Urbis scriptores. Romanum tamen ut fuisse credam, antiquioris meliorisque notae scriptoris testimonio adducor. Prosper enim Leoni aequalis et familiaris, cum ejus narrat [Col. 0184A] electionem: Igitur Leo, inquit, legatione publica accitus, et gaudenti PATRIAE praesentatus, quadragesimus septimus Romanae Ecclesiae episcopus ordinatur. Roma igitur Leonis patria fuit, teste Prospero. Sed quid aliena conquirimus testimonia, qui Leonem ipsum hoc de se clarissime profitentem habemus? In epistola enim 27 (nunc 31), cap. 4, excusans se quod [Col. 0185A] Ephesino concilio secundo praesentiam suam non exhiberet, quod in votis habuerat Theodosius imperator, hanc rationem affert: Quia rerum praesentium nimis incerta conditio a TANTAE URBIS populis me abesse non sineret, et in desperationem quamdam animi tumultuantium mitterentur, si pro occasione causae ecclesiasticae viderer PATRIAM et sedem apostolicam velle deserere. Clara sunt verba, nec interprete indigent. Neque obstat penitus Anastasii seu libri Pontificalis testimonium. Etsi enim vulgati codices Leonem natione Tuscum asserant, at duo codices mss., Regius et Mazarinus, ex quibus variae lectiones excerptae ad calcem Regiae editionis editae sunt, Leonem natione Romanum inscriptum habent; quod et in recentioribus etiam scriptoribus legere me memini., Quarti denique argumenti loco sit, quod inferius dicturi sumus: Leonem scilicet in sinu Romanae Ecclesiae educatum et 400 baptizatum, etiam a teneris Sixto presbytero adhaesisse, et in Ecclesia Romana inferioribus [Col. 0185B] ministeriis esse defunctum; ut probabile sit patrem quidem Leonis Quintianum in Tuscia natum, Leonem vero ipsum, patre in urbem Romam sedem laresque transferente, ibidem esse progenitum.
II. De anno ejus natali in antiquis Ecclesiae monumentis nihil scriptum reperi; nec quidquam certi conjicere licet ex iis quae de ejus vita nobis supersunt, neque ex aetate qua decessit, quamdiu enim vixerit pariter incertum; tametsi certum non modo illi vitam gloriosam, sed et longam contigisse. Quando enim ad pontificatum assumptus est, jam longa rerum negotiorumque experientia et aetate maturum fuisse oportet, qui tum in Galliis versabatur, ut dissidentes duces Romani exercitus ad concordiam revocaret; immo et multo ante Coelestino papae in ecclesiasticarum rerum administratione operam suam navabat. Huc accedit quod complures annos gessit pontificatum.
De suscepto a Leone nostro baptismate occurrit memoria apud Vigilium Tapsensem episcopum initio [Col. 0185C] quarti contra Eutychen libri, seu defensionis epistolae S. Leonis ad Flavianum CP. Calumnianti enim Eutychianistae, qui Leonem suggillabat, eo quod verba Symboli referens dixerat fideles credere in Deum Patrem, non dixerat, in unum Deum Patrem, juxta Nicaeni concilii decretum, ita respondet Vigilius: Sed Romae et antequam Nicaena synodus conveniret, a temporibus apostolorum usque ad nunc, et sub beatae memoriae Coelestino, cui iste rectae fidei testimonio reddidit, ita fidelibus Symbolum traditur. Non dubitem asserere hunc Vigilii locum intelligendum esse de redditione Symboli quae baptismo praemitti consueverat, vel ipso Leone teste. Quod, inquit epist. 24 (nunc 28), c. 1, per 401 totum mundum omnium regenerandorum voce depromitur: et epist. 97 (nunc 124), c. 8: Obliti Symboli salutaris et confessionis quam pronuntiantes coram multis testibus sacramentum baptismi suscepistis. Sed scrupulum injicit quod asserere videtur Leonem a Coelestino papa esse baptizatum; [Col. 0185D] quod verum esse non potest, cum et jam sub Zosimo papa acolythus fuerit, ut ex conjectura inferius dicturi sumus, et (quod certissimum est) archidiaconi munere fungeretur circa annum 430, eodem Coelestino pontifice; ad quem gradum vix septennio post baptismum elapso evectum esse, haud scio an cuiquam probabile videri possit. Vel igitur allucinatus est Vigilius, vel dicendum hoc unum voluisse Vigilium, non a Coelestino jam pontifice baptizatum Leonem, sed hunc Symbolum reddidisse Coelestino tunc presbytero Innocentii papae, vel ab eo etiam presbytero baptizatum; ex Innocentii enim ejusdem epistola ad Decentium Eugubinum episcopum cap. 3, [Col. 0186A] perspicuum est licitum fuisse Romae presbyteris etiam praesente episcopo baptizare; et ex canone Trullano 78, et Laodiceno 45, presbytero reddi poterat Symbolum. Haec sunt hujus verba ex pag. 237 codicis antiqui Romani: Oportet baptizandos et fidei Symbolum accipere, et quinta feria ultimae septimanae vel episcopo vel presbytero reddere. Quod si hoc alicubi licitum, Romae certe potius quam in alia qualibet Ecclesia propter et majorem baptizandorum numerum, et innumera negotia quibus pontifex impeditus excipiendae competentium fidei onus in presbyteros rejicere 402 cogebatur. Hoc a pontifice nostro ita usurpatum inde conjicio, quod cum studiose collecti sint omnes ejus sermones, quos pro munere suo ac summa dicendi facilitate ad plebem habuit, non solum in praecipuis solemnitatibus, sed etiam in indictione jejuniorum, et prout sese dabat occasio, nullum tamen habemus ejus sermonem vel de Baptismo ad catechumenos, vel de Symbolo ejusque traditione, quales circumferuntur non pauci ab aliis dicti episcopis. [Col. 0186B] Quod porro potuerit Coelestinus sub Innocentii pontificatu presbyterum agere, eadem epistola ad Decentium cap. 8 evincit, ubi mentio de Coelestino diacono jam administrationis ecclesiasticae participe, qui facile potuit succedente tempore gradum ad presbyteratum facere. Ex baptismo autem Romae suscepto a Leone confirmatur sententia nostra, qua eum Romae natum et educatum superius asseruimus.
Obscura sunt ea quae gessit juvenis usque ad tempora diaconatus. Pennotus scribit allectum primo in numerum clericorum basilicae Lateranensis. Etsi conjectura est, nolim tamen fidem derogare. Nam aurea illa aetate alebantur ad clericatum juvenes in ipso sacerdotum sinu, ponebantque in sacrario tyrocinium sacerdotii, et per gradus inferiora munia obibant. An tamen per id temporis [Col. 0185D] Augustinus epist. 29, n. 10, basilicam S. Petri remotum esse locum ab episcopi conversatione testatur. Electionem Bonifacii I in Lateranensi peractam indicat epistola Romanorum presbyterorum ad [Col. 0186D] Honorium pro eodem Bonifacio; et Damasus etiam in eadem basilica consecratus fuit, ut ex libello Marcellini et Faustini ad imperatorem manifestum est. basilica Lateranensis, ubi Leonem egisse clericum volunt, esset Urbis primaria, an Basilica S. Petri, merito dubitatur. Utut sit, certum est juvenem ea virtute eoque [Col. 0186C] ingenio praeditum, ut caeteris et exemplo et admirationi esset.
Qualis esset Romani cleri de Leone adolescente et acolytho opinio, testantur quae illi demandata sunt hoc 418 Jesu Christi anno negotia. Iis temporibus grassabatur haeresis Pelagiana, gliscebatque malum artibus Pelagii Coelestiique, qui pestem hanc orbi invexerant. Nefarii homines aliquandiu dissimulato errore delituerant, illuserantque Zosimo Romano pontifici, qui postremo detectam haeresim publico solemnique anathemate proscripsit. Jamdudum exspectabatur in Africa judicium pontificis; illuc Leo acolythus missus est, ut litteras condemnationis ferret ad Aurelium Carthaginensem, Augustinum Hipponensem, caeterosque Africanae Ecclesiae episcopos. [Col. 0186D] Haec quidem, quae de legatione Leonis refero, in Annalibus ecclesiasticis non leguntur; sed id Augustinus testatur in epistola ad Sixtum S. R. E. presbyterum, qui postea Coelestino in pontificatu successit. In hac scribit Sixtum ad Aurelium Carthaginensem breves quidem litteras misisse, sed vehementes in Pelagianos, allatasque cum litteris Zosimi, quibus admonebat Patres Africanos judicii quod pronuntiaverat in Pelagium Coelestiumque: Cum litteris, inquit (Epist. 105) , apostolicae sedis de illorum (Pelagianorum) damnatione ad Africam missis tuae quoque litterae ad venerabilem senem Aurelium consecutae sunt, quae, tametsi breves erant, tuum tamen vigorem adversus [Col. 0187A] eorum errorem 403 satis indicabant. Illae certe litterae non aliae sunt ab iis de quibus idem Augustinus loquitur epist. 104, ad eumdem Sixtum, ubi iterum mentionem facit brevioris epistolae quam Sixtus miserat ad Aurelium Carthaginensem, allatamque narrat per acolythum Leonem. Si enim, inquit (Epist. 104) , brevissimam epistolam tuam, quam de hac ipsa re ad beatissimum senem Aurelium per Leonem acolythum direxisti, descripsimus. De Leone Magno tunc acolytho tempora congruunt: haec enim acciderunt anno Christi quadringentesimo decimo octavo, pontificatus 404 Zosimi secundo. Suadet praeterea quod Sixto, cujus litterae deferebantur, semper addictus fuit Leo noster. Probant denique quae praestitit Leo in Pelagianos, tum sub Coelestino Sixtoque pontificibus, quos opera sua consiliisque plurimum juvit; tum quando ipse in illorum locum substitutus Romanam rexit Ecclesiam. In illa porro profectione admiratus magnos praesules, lumina Ecclesiae Africanae, imprimisque Augustinum, puto, eos [Col. 0187B] aemulari cogitavit, eorumque odiis in Pelagianos exarsit; quod infra describemus.
I. Quamdiu Leo in acolythatu permanserit incertum est, et a quo ordinatus fuerit diaconus. Hoc certum, diaconatus vel etiam archidiaconatus officio functum eum esse sub Coelestino papa. Hic enim illius consilio et opera usus est in tractandis ecclesiasticis negotiis, ut inferius narrabimus ex ipso Leone et aliis monumentis. Quis porro credat hominem nondum ad diaconi gradum evectum in partem pontificiae sollicitudinis a Coelestino esse vocatum? Deinde Cassiani opus de Incarnatione adversus Nestorium Leoni diacono [Col. 0187D] Cassiani opus Leoni dedicatum fuit, quia Leone petente fuit scriptum, ut ex ipsa nuncupatoria Cassiani epistola liquet. Potuit autem Leo Cassianum cognoscere, cum is sub Innocentio Romae aliquandiu versatus est. Perutile autem visum est Leoni ut per Cassianum Constantinopolitanae olim Ecclesiae diaconum, et S. Joannis Chrysostomi discipulum, Constantinopolitana Ecclesia moneretur vitare Nestorium. dedicatum est; at vero liquet librum scriptum esse ante synodum Ephesinam sub [Col. 0187C] Coelestino, quia Cassianus de condemnatione synodica Nestorii nihil meminit, et in Nestorium invehitur quasi nondum ab episcopatu dejectum, sed ejusdem muniis adhuc fungentem in Ecclesia Constantinopolitana, ad quam tamen certum est ipsum non esse reversum post synodum Ephesinam. Hortatur denique cives Constantinopoleos [Col. 0188D] Vide Ibae Edesseni epistolam, act. 10 Chalcedonensi, et apud Facundum. uti errorem ejus detestentur, ejusque fugiant societatem; quod supervacaneum esset, nisi adhuc tum Constantinopoli resedisset haereticus.
II. Mitto fabulas quas multis prosequitur Cassiani quidam laudator, qui dum multa Cassiano affingit, plurima de Leone fabulatur. Unde enim illud hausit, quod narrat, Leonem etiam Innocentio pontifice diaconum fuisse, Cassianum sub Innocentio eodem Romae egisse cum Leone de dissensionibus Orientis, et de negotiis Joannis Chrysostomi, prope Leonem se socium adjunxisse Cassiano ut vitam solitariam simul cum illo coleret, sed prohibitum ab Innocentio? Neque magis verum illud quam hoc quod confidenter [Col. 0187D] asserit, Massiliensem Cassiani Ecclesiam a Leone archidiacono, ut legato apostolicae sedis, consecratam. Haec allata sine probatis testibus, et ab aetate Leonis, et a disciplina Ecclesiae longe aliena, neque fidem neque responsionem merentur. Bulla Benedicti omnino supposita, quam auctor ille producit, nihil profert aliud praeter rumores vagos incertasque hominum [Col. 0188A] traditiones. Ecce verba bullae Benedictinae: Hac diligentia muniendum censuimus praedicti martyris Victoris monasterium apud Massiliensem urbem tempore Antonini imperatoris fundatum. Quod postea a B. Cassiano abbate constitutum eodem rogante, ut fertur a majoribus natu, a beatissimo Leone Romanae sedis antistite consecratum, et ejus apostolica benedictione atque auctoritate sublimatum, in quo majorem constituentes ecclesiam in honorem SS. apostolorum Petri et Pauli et omnium apostolorum, aliamque in honorem sanctae Dei genitricis Mariae, sanctique Joannis Baptistae, multorum sanctorum collatis pignoribus dedicarunt. In hac bulla multa sunt quae incertis majorum relationibus innixa, a vero longe abhorrent. Nec enim archidiaconus potuit dedicare ecclesiam contra regulam et consuetudinem ecclesiasticam, ut somniavit Guesnaeus, neque Leo jam pontifex potuit ipse consecrare ecclesiam Massiliensem, qui dum pontificatum gessit nusquam in Gallias venit, neque vivente Cassiano ad pontificatum evectus est. 405 [Col. 0188B] Jam vero qualia sunt quae de monasterii fundatione scribuntur sub Antonini principatu, quo tempore nondum in orbe monasteria condita erant, nedum intra Gallias fundata? Sed ab illis fabulosis transeo ad certiora quae gessit Leo diaconus.
III. Quanta de Leonis nostri opera et consilio fiducia esset Coelestino papae in rerum ecclesiasticarum administratione, quamque id per totam Ecclesiam cognitum, testis est Leonis ipsius epistola ad Maximum Antiochenum, cujus lectione edocemur ipsum Coelestino, velut primarium administrum, adfuisse, ad ipsumque in primis delata esse operosiora negotia, de quibus pontificem instrui necesse erat. Cum enim in Ephesino concilio primo Juvenalis Jerosolymorum episcopus Palaestinae provinciae principatum ambiret, Cyrillus sedem apostolicam de insolenti conatu Juvenalis monendam esse existimavit, ne malis artibus commentitiorumque scriptorum prolatione episcopi Romani consensum eliceret. Hac de [Col. 0188C] causa [Col. 0188D] Confer annot. 24 (Tom. praeced. col. 1043, n. h ) in epist. 119. scripsit ad Leonem nostrum, ut per eum Coelestinus de ambitiosis Juvenalis prensationibus certus fieret, atque ab illius subreptione sollicite caveret. Verba Leonis haec sunt (Epist. 92, nunc 119, cap. 4) : In Ephesina synodo, quae impium Nestorium cum dogmate suo perculit, Juvenalis episcopus ad obtinendum Palaestinae provinciae principatum credidit se posse sufficere, et insolentes ausus per commentitia scripta firmare. Quod sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus merito perhorrescens scriptis suis mihi, quid praedicti cupiditas ausa esset, indicavit, et sollicita prece multum poposcit ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio.
IV. Haec Coelestinum inter et Leonem necessitudo nostram juvat conjecturam, ex qua credimus circa eadem tempora Coelestinum Leonis usum stylo, ut [Col. 0188D] Haec capitula Leonem non habere auctorem, et probabilius a Prospero elucubrata fuisse sub Sixto III ostendetur in observ. ad dissertationem 3, ubi de occasione etiam hujus opusculi aliquid conjicietur. capitula illa de gratia et libero arbitrio colligeret, quae hujus pontificis epistolae ad Gallos subjungi solent, ac vel ejusdem vel Prosperi esse credita sunt ad hanc usque aetatem. Romam accurrerat illo [Col. 0188D] tempore Prosper Aquitanus, opem apostolicae sedis imploraturus adversus Pelagianorum reliquias, doctrinaeque Augustinianae adversarios tunc apud Gallias numero invalescentes. Horum omnium princeps erat Cassianus, cujus errores Romano episcopo aperuit, et cum Leone, ut par est credere, Prosper communicavit; hocque praesertim significavit, illis exosam [Col. 0189A] maxime Augustini doctrinam, quam imprimis ex pontificum sedis apostolicae decretis pessumdare 406 se existimabant. Haec occasio fuit ut Romanae Ecclesiae scrinia accuratius investigari vellet Coelestinus, hancque sollicitudinem Leoni demandaret, a quo collecta esse capitula ista dissertatione 3 probabimus. In Gallias reversurus Prosper [Col. 0189D] Hoc mandatum non adeo certum est uti creditur; de quo vide observ. in dissert. 3, num. 7. mandatum accepit ab apostolica sede ut ex ejus auctoritate Augustini doctrinam defenderet, quemadmodum in praefatione ad objectiones Vincentianas se facere testatur; atque ut illius sedis doctrinam exacte perspectam haberet, cum epistola Pontificis ad aliquot Galliarum episcopos accepit ab ipso forsan Coelestino capitula seu sententias praesulum sedis Romanae; unde factum postea ut eidem epistolae annexa circumferrentur.
V. Regressus in Provinciam Prosper [Col. 0189D] Responsionem Prosperi adversus objectiones Vincentianas ab eo scriptam antequam Romam accederet, et ante epistolam Coelestini ad Gallos, satis probabiliter ostendemus in observ. ad dissert. 3, n. 7. scripsit adversus objectiones Vincentianas et contra Collatorem; atque in his opusculis usus esse mihi videtur [Col. 0189B] sententiis Roma asportatis, cum iisdem omnino testimoniis pugnet, quae in illis leguntur. Post ejusdem Prosperi ab urbe discessum scripsisse crediderim Leonem nostrum aureos [Col. 0190D] Hos a Leone abjudicabimus in observ. ad dissert. 2, ex quibus tota haec quam Quesnellus intexit narratio corruit. libellos de Vocatione omnium gentium, quibus Semipelagianorum discutit errores, de his nimirum accurate a Prospero edoctus. Istos a Leone scriptos eo maxime consilio crediderim, ut Cassianum ab errore revocaret. Conjunctus enim cum eo erat amicitiae vinculo, dolebatque tantum virum in alienas a fide opiniones abreptum, quas quidem eo facilius ac periculosius hauriebant incautae animae, quod immixtae erant opusculis tum sermonis elegantia, tum rerum spiritualium doctrina singulari acceptissimis. Erant certe in his plurima quae ad bonos mores, quae ad pietatem vitaeque sanctioris institutum pertinebant; sed tamen quaedam injecta quae gratiae Christi adversabantur. Cassianus quidem Pelagii Coelestiique nefarias de gratia opiniones scriptis dictisque condemnabat; sed ab Augustini pariter abhorrebat sententia: scilicet sibi in [Col. 0189C] animum induxerat illum impie sensisse de gratia Christi, hunc vero ultra modum excessisse in emendando Pelagio, certosque limites praetergressum aestu quodam abreptum disputationis. Haec dum falso cogitat de Augustino, quem Ecclesia catholica asciverat sibi magistrum assertoremque gratiae, in vitium ipse Cassianus incidit. Scribens enim quaedam de gratia subtilius disputata, Pelagianismum, si non omnimode, saltem aliquatenus inducebat. Haec qui postea defenderunt, propterea Semipelagiani appellati sunt, quorum vel auctorem vel primipilum 407 Cassianum fuisse perhibent. Leo interim graviter tulit haec ab amico publicari. Ne tamen causae Ecclesiae et gratiae Christi videretur deesse aut amicitiam neglexisse, ejusmodi consilium instruit. Scribit librum cui titulus est de Vocatione omnium gentium, tacitusque nomina Augustini Cassianique praetermittit, ut videatur causam suscepisse Ecclesiae, non personarum, et potius velle amicum emendare quam [Col. 0189D] prodere. Immo suum ipse nomen reticet, et quasi velo obducta facie pugnat; ne dum hostem petit, amicum cernat qui vim et aestum certaminis mitiget. Scio equidem de auctore operis hujus dubitatum esse, aliis alia dicentibus. Nonnulli Ambrosio, quidam Prospero, alii Hilario Syracusano Prosperi socio. Prioris constat non esse opus, quia Pelagianorum meminit, qui non nisi post tempora Ambrosii exstitere. Sed neque Prosperi est, ut copiose alio in loco disserimus, unique Leoni postliminio vindicamus; quod stylus characterque scriptionis probat, [Col. 0190A] id tempus quo scriptum est, id res ipsa quae dicitur. Sed de iis alias.
VI. Sed et insignem illam epistolam ad Demetriadem, quae hactenus in Operibus aut S. Ambrosii aut S. Prosperi lecta est, [Col. 0190D] Epistolam quoque ad Demetriadem Leoni adimemus in observ. ad dissert. 4. Leoni quoque tamquam suo auctori reddimus. Haec vero quibus de causis scripta est paucis recenseo. Demetrias virgo orta e familia Aniciorum, non minus virtute quam genere inclyta, capta a Gothis Roma fugit in Africam, dumque manet Carthagine, S. Augustinum forte de virginitate loquentem audivit, adeoque ejus virtutis retinendae desiderio exarsit, ut illico se virginem Deo sacram professa, meditata sponsalia dissolveret. Certatim laudavere Patres clarissimae virginis institutum. S. Hieronymus Innocentiusque PP. elegantes de hac re litteras ad Demetriadem miserunt. Ipse Pelagius, cui vita austerior famam aestimationemque paraverat, nondum rupto ulcere quod venis alebat, ad eamdem litteras misit, an precibus Julianae, quae mater erat Demetriadis, an sponte sua sit impulsus [Col. 0190B] ad scribendum, incertum est, sed constat litteras toxico Pelagiano infectas. Latens virus sensit Augustinus, cavitque detegendo ne alii hoc scripto quasi contagione aliqua contaminarentur. Post aliquot annos scripsit et ad Demetriadem S. Leo: quo tempore et quo in loco scripserit, haud facile dictu; sed quantum conjectura assequi possum, id accidit antequam ad pontificatum assumeretur. Certe in epistola longo intervallo post prima illius consecrationis tempora scribere se innuit. Si vero, inquit (Epist. ad Demetriad. c. 1) , de commendando virginitatis bono disseram, superflua erit ejus nunc propositi insinuatio, quod tu a primo aetatis tuae flore sine humanis cohortationibus elegisti, et de quo inter ipsa principia multi qui tunc in Ecclesia praeeminebant, 408 merito non siluerunt. Quae verba satis notant neque illam in primo aetatis flore tunc fuisse, diemque obiisse qui antea illam scriptis suis laudaverant. Demetrias itaque annum plus minus quadragesimum aut quadragesimum [Col. 0190C] quintum agebat, crediderimque ipsam per id temporis Romam rediisse. Nam Vandali infesto exercitu vastaverant Africam, nec, opinor, Demetrias, quae patriam reliquerat metu Gothorum, populante Genserico Africam, in peregrina regione remansit. Res certe adeo feliciter Vandalo cessit, ut videatur in Africam venisse tantum ut videret et vinceret: Hipponam et Cyrtham, quae aliquandiu restiterant, cepit; Carthaginemque ipsam expugnavit anno 439. Annales ecclesiastici et Leo ipse commemorant iis miserrimis temporibus hominum magnam turbam profugisse in Italiam. Nec vereor asserere eamdem esse Demetriadem quae, postquam Gensericus Romam diripuit, basilicis restituendis animum adjecit, et quae via Latina ad tertium ab Urbe lapidem basilicam in memoriam S. Stephani exstruxit. Apportaverat scilicet ex Africa reliquias sancti hujus protomartyris, cujus corpus ab aliquot annis inventum divinitus fuerat; exinde ejus reliquiae toto orbe in [Col. 0190D] honore erant, sed praesertim in Africa nomen Stephani venerabile, ex quo Orosius historicus ossa aliquot in hanc provinciam devexerat. Demetrias itaque sanguine et nobilitate clara, nobiliorque virtutibus, facile innotuit Leoni, qui cum ea amicitiam contraxit, cum eoque sancta virgo communicavit epistolam Pelagii quo tempore vulnus recruduerat. Idcirco coepit ille altera ad eamdem epistola emendare haeretici errores; et quanto magis vires humanae voluntatis, posthabita Christi gratia, Pelagius extulerat, tanto magis satagit Leo labem voluntati hominis per [Col. 0191A] peccatum illatam detegere, profligatasque liberi arbitrii ad bonum vires ostendere, quibus reparandis gratia Christi pretio sanguinis comparata sola idonea est. Sic docuit virginem humiliter et modeste de se sentire, et Christi merita tanti parta tantique nobis data non flocci aestimare.
Circa annum 430 vel 431 indicta forsan jam synodo Ephesina; cum Nestorius in Oriente dogma suum propagaret, modo per susurros, modo per litteras, modo per publicos ad populum sermones, Coelestinus PP. nihil in Occidente omittebat quod ad nefariam haeresim citius opprimendam conferre posset. Leo Coelestini sollicitudinem opera sua et industria, quantum poterat, adjuvabat: intelligensque non solam auctoritatem seu imperatorum, seu pontificum, haereticorum malitiae opponendam, sed et eorum scripta scriptis idoneis destruenda: Joannem Cassianum adhortatur uti pro incarnatione adversus Nestorium scribat. Multa 409 Leonem impulerunt ut [Col. 0191B] Cassiani imprimis manum et industriam advocaret. Erat quidem ille vel Scytha, ut multi scribunt, vel Gallus, ut Holstenius (Praef. in Reg. monachor. cap. 3) et Norisius (Hist. Pelag. lib. II, cap. 1) multis probant; sed in Oriente educatus, ubi haeresis haec invaluerat, discipulus diaconusque S. Chrysostomi, quem pietas cum singulari conjuncta doctrina, memoriaque recens peractae in exsilio vitae celebrem non modo fecerant, sed et eos qui ejus disciplinam documentaque hauserant. Erant praeterea Joanni Cassiano suae animi ingeniique dotes eximiae, sacrarum litterarum notitia haud vulgaris, pietatis sanctitatisque fama per Orientem juxta Occidentemque celebrata. Erat quoque Aegypti Syriaeque eremo notus; et si forte Nestorianismi virulentia speluncas aliquot monachorum attigerat, depellere morbum poterat. Adde quod acta Massiliae vita, conditaque monasteria, vitae asceticae institutum, concursus piorum doctorumque hominum, qui vitae arctioris desiderio illecti ad eum confugerant, illum per Occidentem [Col. 0191C] clarum reddiderant. Quid dicam scripta utilia Christianis, quae haud mediocrem Cassiano laudem pepererant, et magnorum hominum conciliarant amicitias, Leonisque praecipue archidiaconi, qui rem utilem Ecclesiae credidit, si Cassianus Scripturarum doctrina, sanctorumque Patrum traditioue invalescentem jam haeresim penitus jugularet?
Denique Cassianus, ut diximus, Ecclesiae CP. diaconus erat, sanctique Joannis Chrysostomi discipulus, cujus propterea doctrina tamquam a suo Chrysostomo hausta, acceptissima futura erat civibus cleroque Constantinopolis. 410 Sed et noverat Nestorianos plurimum sibi spondere praesidii ex Pelagii reliquiis, quos ut a spe sua dejiceret, Cassianum illis opponere voluit [Col. 0191D] Haec conjectatio omnino gratuita est. Romanis Semipelagianos haud cognitos scimus, nisi postquam S. Prosper S. Augustini doctrinam adversus ipsos vindicaturus, an. 431 Romam accessit. Hoc autem anno Cassiani libri de Incarnatione contra Nestorium editi fuerunt. Leo igitur cum ab eo ante aliquanto, nimirum anno saltem 430, hoc opus petiit, Semipelagianismum [Col. 0192D] ipsius detexisse nullo documento probabitur; tantum abest ut hoc opus eo consilio, quod Quesnellus ingerit, eidem commisisse affirmari queat. Semipelagianorum antesignanum, qui simul et Nestorianos Nestorianorumque fautores Pelagianos exagitaret, et semetipse ab eorum communione ac doctrina longius removeret. Quae cum attentius considero, facile persuadeor Cassianum [Col. 0191D] sive Prosperi sive Leonis victus scriptis ad saniorem mentem jam tunc rediisse, aut saltem sensa sua aliquandiu silentio pressisse. Fas enim non est credere eum haereticis a Leone objiciendum esse, nisi catholice in omnibus sentiret, omnemque adversus Augustinum deposuisset suspicionem; et revera eum in libro suo de Incarnatione impense laudat, magnisque accenset Ecclesiae magistris.
Scripsit igitur septem libros de Incarnatione, quos Leoni dedicavit, ut testatur epistola quam operi suo [Col. 0192A] praefixit, ubi Leonem suscipiendam charitatem suam, nec non Romanae Ecclesiae ac divini ministerii decus appellat; quam epistolam his claudit verbis: Tua ergo haec res, tuum negotium, tui pudoris opus est: ora et obsecra, ne imperitia mea periclitetur electio tua, et opinioni tantae nobis non respondentibus, etiamsi ego per obedientiae veniam bene pareo, tu tamen per inconsiderantiam judicii male imperasse videaris (Cassian. epist. ad Leon.). Quae verba satis testantur quo in pretio erat Romae Leo, quem Cassianus annis gloriaque cumulatus honorificis adeo sermonibus prosequitur, cujus preces et adhortationes pro imperio erant.
Coelestinus PP. anno 432 e vita decedens Romanam sedem Sixto III reliquerat. Post unum vel alterum, ut videtur, pontificatus annum, Anicius quidam Bassus [Col. 0192B] exconsul, opibus et potentia odia sua metiens, Sixtum accersit stupri illati virgini consecratae, foedaque calumnia Valentinianum Augustamque ab ejus communione segregat; magnam praeterea potentum, cleri populique partem in pontificem per fas nefasque concitat. Leo diaconus tam certus calumniae quam fidens innocentia pontificis, Sixtum non modo non fugere, sed illi patrocinari et publice deprecari innocentiam. Tum ecce Leo, ut Acta referunt, si delicta mea contra me sunt, quare probatio non fit? Res aequa visa est. Valentinianus illico senatum et populum, Sixtus clerum congregat. Omnes aderant in basilica Heleniana. Tum pontifex haec conversus ad Valentinianum: Intrent qui separaverunt Filium a Matre, et comprobent universa velamina cordis sui. Augustus autem Valentinianus tacebat. Respondit Leo diaconus, et dixit: Justa petitio, non abscondatur (Acta concilii Romani pro purgatione Sixti PP. cap. 4 et 5) . Sixto res bene feliciterque cessit, 411 suffragante Leone; nam a calumniis vindicatus est, et accusatores rei calumniarum [Col. 0192C] convictique a sacris prohibiti sunt. Haec 412 ex actis synodi Romanae [Col. 0192D] Haec acta non solum valde depravata, sed prorsus supposititia demonstrantur a P. Constantio tom. I Epist. Rom. pontif. in appendice pag. 111. valde depravatis, et quibus vix aliquam fidem habere velis.
I. Quid per totum septennium ab ineunte Sixti pontificatu egerit Leo noster, Ecclesiae annales non produnt, si illam quam modo retulimus pontificis defensionem ab eo susceptam excipias. Sed quin magna Ecclesiaeque admodum utilia egerit vir ad Ecclesiae victoriam, ut Patres Chalcedonenses loquuntur, praeparatus, dubitare non sinunt, quae ad annum 439 referuntur in Prosperi Chronico.
Res igitur hoc anno contigit, quae testatur quibus odiis Leo noster tum alios haereticos, tum maxime Pelagianos insequebatur. Hac tempestate, inquit Prosper in Chronico, Julianus Eclanensis jactantissimus [Col. 0192D] Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda arte fallendi correctionis speciem praeferens, molitus est in communionem Ecclesiae irrepere. Sed his insidiis Sixtus papa diaconi Leonis hortatu vigilanter occurrens, nullum aditum pestiferis conatibus patere permisit; et ita omnes catholicos de rejectione fallacis bestiae gaudere fecit, quasi tunc primum superbissimam haeresim apostolicus gladius detruncasset. Quae fuerit Leonis prudentia atque sagacitas, eventus comprobavit. [Col. 0193A] Fallax enim haereticus iterum Ecclesiam perturbare aggressus est, et stylo impetere Christi Servatoris gratiam, ut clarum fuerit ipsum tunc aliud pectore alere, aliud ore profiteri.
II. Interea tumultus militares imperium premebant. Aetius Albinusque duces exercitus Romani in Galliis dissidebant, odiaque eruptura erant ad bellum intestinum, si foverentur, et prope impendebat ruina imperii, obstrepentibus undequaque Barbaris, intrantibusque provincias signis infestis. Quaeritur imminenti malo remedium: occurrit Leo archidiaconus, qui reconciliare animos ducum posset. Vir erat prudentiae singularis probataeque rerum experientiae, negotiis perficiendis idoneus, neutri contendentium partium invisus, gratus ambobus, aut sermonum vi qua pollebat persuadere pacem, vel auctoritate nominis iram animorum frangere poterat. Retinebatur quidem Romae rebus Ecclesiae; sed, ut ipse loquitur, absentem fecit longae peregrinationis necessitas. Adiit exercitum, cum ducibus de obliterandis [Col. 0193B] injuriis egit, monuit ne bella cierent intestina, dum hostis ad fores fremeret, tantumque valuit ut animos sapientia placare, et gratiam inter duces posset reconciliare. Hoc postremum diaconi Leonis opus fuit.
I. Interim Sixtus diem obiit [Col. 0193D] Sixtum tertium kalendis Aprilis obiisse Prosper non tradit, ut idem Quesnellus pervidit et monuit § 12, ad an. 461, n. 1. Neque auctor Pontificalis in sincerioribus codicibus eamdem diem signat. Nos vero Sixtum III excessisse die 11 Augusti ex nostro vetustissimo Sacramentario probabilius collegimus annot. 23 (Col. 135, n. g) in § 33. Cum porro post Sixti III obitum quadraginta amplius diebus Romana Ecclesia Leonis adventum exspectaverit, ut Prosper testatur, hujus ordinationem diei 29 Septembris [Col. 0194D] quae anno 440 erat Dominica, assignandam credimus. Hac enim die singulis annis sub S. Leone episcoporum conventus habebatur ex epist. 16, c. ult. In die autem anniversaria ordinationis Romanorum pontificum episcopalem conventum celebrari consuevisse discimus ex serm. 2, cap. 2, et ex aliis testimoniis quae in admonitione praemissa serm. 1 indicata invenies. Confer laudatam annotationem in Sacramentarium, ex qua haec dies ordinationis Leonis non modicum confirmatur kalendis Aprilis, ut Prosper chronographus scribit. Tum reipublicae Christianae opus erat summo pontifice, qui Christianorum contentiones auctoritate et sapientia componeret, eo praesertim tempore quo res Ecclesiae 413 turbatissimae erant, seu saeviente haereticorum furore, seu discordiis plusquam civilibus lacerantibus Ecclesiam, seu corruptela vitioque grassantibus, sive Barbaris distrahentibus imperium.
In ea itaque rerum perturbatione, cum tot mala, veluti facto agmine, imperio Ecclesiaeque incumberent, [Col. 0193C] ad cumulumque accederet mors Sixti PP. Roma viduata pontifice in luctu versabatur. Deus tamen providit ne quid detrimenti pateretur Ecclesia, suffecto in locum Sixti Leone, cui par summae pietati doctrina, explorataque multos annos ecclesiasticae rei administratio; adeo ut Romani non viderentur praesulem amisisse. Quando electus est, profuit Leoni, quod raro accidit, tum abfuisse Roma; nam et eo ardentioribus votis quaesitus est quod abesset, et certum fuit meritis non ambitu adiisse pontificatum. Unde Leo ipse, In humilitate nostra, inquit (Serm. 1 in Natali sui) , memor fuit nostri Dominus, et benedixit nobis, qui fecit mihi mirabilia magna solus.
Sanctus Prosper scribit Sixtum kalendis Aprilis decessisse. Quo, inquit, defuncto quadraginta amplius diebus Romana Ecclesia sine antistite fuit, mirabili pace atque patientia adventum diaconi Leonis exspectans, quem tunc inter Aetium et Albinum amicitiae redintegrandae causa Galliae detinebant. Nec ipsa reditus [Col. 0193D] mora sine laude fuit, quasi, ut ait idem S. Prosper, ideo longius esset abductus [Al. longus esset adventus], ut electi meritum et eligentium judicium probaretur.
II. Continuo legatio honorifica ad eum missa est, ut totius cleri suffragia voluntatemque populi Romani, [Col. 0194A] omnium bonorum vota cognosceret, rogareturque omnium nomine ut reditum maturaret, Ecclesiamque sua praesentia solaretur. Etsi Leo ab honoribus longe erat alienus, paruit tamen: nam repudiare munus quod non ambierat, obsequi Deo non erat, et fugere pontificatum per speciem virtutis, prodere erat Ecclesiam, et quasi sedem direptioni dare; qui erant tunc temporis ambitus quorumdam hominum, haereticorumque molitiones, qui oculatum vigilantemque episcopum reformidabant. Venit itaque Romam, et acclamatione populi totiusque cleri laetitia exceptus, tandem ordinatus est episcopus Romanae Ecclesiae. Igitur, pergit Prosper, Leo diaconus legatione publica accitus, et gaudenti patriae praesentatus, quadragesimus septimus Romanae Ecclesiae episcopus ordinatur.
III. Sed quam pias cogitationes sanctosque motus conceperit, quando ad summum Ecclesiae culmen evectus est, operae pretium paucis addiscere. Afficiebatur quidem gaudio, non, ut plerumque fit, quod [Col. 0194B] potentiorem cathedram nactus orbi Christiano immineret, sed quod pluribus famularetur inserviretque; quasi alii honorem sibi detulissent, ipse laborem caperet. Id ipse testatur: Non tam praesidere, inquit (Serm. 4, nunc 5, in Assumptione sua, c. 5) , quam servire gaudemus. Aliud laetitiae argumentum erat quod multa sibi condonata intelligeret, seque vel immeritum pluribus bonis cumulatum esse, 414 quo vehementius Deum amaret: Vera mihi in gloriam Dei causa est laetandi, qui mihi, ut a me multum diligeretur, multa dimisit; et ut mirabilem faceret gratiam suam, in eum munera sua contulit, in quo meritorum suffragia non invenit (Serm. 1, nunc 2, in Assumpt. sua) . Sed retinebatur gaudium illud metu peccandi in tanta negotiorum turba et magnitudine muneris, quod innumeris sciebat esse obnoxium periculis. Ipsa, inquit, operis magnitudo creberrima est offensionis occasio (Serm. 4, nunc 5, in Assumpt. sua, cap. 2) . Neque timor ille inertis pusillique animi erat, adeo ut [Col. 0194C] laborem reformidaret, sed prudentis provisique gubernatoris, qui vasta maria cogitans, periculaque reputans animo, fugit quidem regimen, quoniam se imparem casibus putat, et tamen a clavo manum non amovet, et non tam sua fidens industria, quam bono siderum influxu, per syrtes et per brevia navim securus circumducit. Domine, inquit, audivi auditum tuum, et timui; consideravi opera tua et expavi; quid enim tam insolitum, tam pavendum, quam labor fragili, sublimitas humili, dignitas non merenti? Et tamen non desperamus neque deficimus, quia non de nobis, sed de illo praesumimus, qui operatur in nobis (Serm. 2, nunc 3, in Assumpt. sua, c. 1) . Trepidabat itaque periculo proximus, sed fidens Dei auxilio regere Dei populum aggressus est: Etsi enim, inquit, necessarium est trepidare de merito, religiosum tamen gaudere de dono: quoniam qui mihi oneris [Al., honoris] est auctor, ipse mihi fiet administrationis adjutor; et ne sub magnitudine gratiae succumbat infirmus, dabit virtutem qui contulit dignitatem (Serm. 1 in Assumpt. sua) .
IV. Nihil igitur sibi tribuens, sed omnia bona auctori Deo accepta referens, et virtute et nomine Christi, quem non modo ovium custodem, sed Pastorem pastorum esse sciebat, rem Christianam summo studio promovebat, hunc sibi non defuturum ratus, [Col. 0195A] qui ad consummationem saeculi nobis ad futurum pollicitus est. In hac ergo materia trepidationis, inquit, quae nobis esset dependendae fiducia servitutis, nisi non dormitaret neque obdormiret qui custodit Israel; nisi dignaretur non solum custos ovium, sed ipsorum etiam Pastor esse pastorum . . . quandoquidem pie et veraciter confitemur quod opus ministerii nostri in omnibus quae recta agimus, Christus exsequitur, et non in nobis, qui sine illo nihil possumus, sed in ipso, qui possibilitas nostra est, gloriamur (Serm. 4, nunc 5, in Assumpt. sua, c. 2) . Illa modestiae, humilitatis suique diffidentiae argumenta sunt: ecce grati in Deum animi specimen. Divina in se merita saepe revolvens animo palam haec et publice praedicabat; et si quando de assumptione sua ad pontificatum concionabatur, audientium animos oraque populi sollicitabat ad redhibendam gratae suae mentis significationem, imparem se tot beneficiis reputans. Laudem Domini loquatur os meum, et nomen sanctum ejus anima mea ac spiritus, caro et lingua benedicat; quia [Col. 0195B] non verecundae, sed ingratae mentis indicium est beneficia tacere divina; et satis dignum est a sacrificiis Dominicae laudis obsequium consecrati sacerdotis 415 inchoare: quia in humilitate mea memor fuit nostri Dominus, et benedixit nobis, quia fecit mihi mirabilia magna solus, ut praesentem me cerneret vestrae sanctitatis affectio, quem fecerat necessitas longae peregrinationis absentem; et iterum: Magnificate, dilectissimi, Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in invicem, ut tota ratio solemnitatis hodiernae ad laudem sui referatur auctoris (Serm. 1 in Assumpt. sua) . Haec gratitudo beneficentiaeque divinae memoria accendebat vehementer sanctum praesulem ad amorem in Deum, ad eaque suscipienda quae e re Christiana esse duceret, nec ullis umquam laboribus aut periculis a sancto illo proposito deterritus est.
Sed enim omnes virtutes quibus quasi tot sideribus ejus pontificatus praefulsit, commemorare singulas longum est, nec tam hujus loci quam totius hujus [Col. 0195C] operis, qua vigilantia gesserit pontificatum, qua sedulitate et constantia Ecclesiam administraverit, quam egerit prudenter, quot bella adversus haereticos confecerit feliciter, quot labores pro Christiana et publica re pertulerit, quam prope perditis deploratisque rebus non cesserit, stylo persequi ardui laboris est. Haec antequam qualitercumque expediam, breviter dicere aggredior quam tristia fuerint tempora cum pontificatum Leo assumpsit, magnum certe attritis rebus Ecclesiae et imperii praesidium.
V. Postquam Theodosius senior vita decessit, Barbari vel aetatem vel socordiam posteriorum principum despectui habentes, velut torrens ruptis repagulis Romanum imperium invaserunt. Praefecti, quibus tutela principum et reip. cura erat, tum mutuis odiis certare, et aemulatione potentiae, externae injuriae locum facere. Gothi Alarico duce Romam ceperunt. Exinde seu urgente fato imperii, seu ulciscente Deo vitia mortalium res ire in deterius; barbarorum examina irruere in provincias, et prout quisque plus ferro aut [Col. 0195D] copiis valebat, regiones devastare: pulsis vel subactis incolis, in quae inciderant loca sedes ponere et ex laceris reip. partibus nova regna condere. Etsi per ea tempora Persae, Sarraceni, Zanni, Isauri Hunnique Orienti imminebant, foeda tamen haec tempestas in primis Occidenti incubuit Britanniae vexatae Pictorum Scotorumque incursionibus, Franci trajecto Rheno sedes in Galliis posuerunt, Burgundiones Ararim Rhodanumque insederunt, Novem populaniam occupant Gothi, cum ea parte Hispaniarum quae magis ad Pyrenaeos pertinet. Haec quidem sub Honorii principatu. Nec felicior Valentiniani quam patrui fortuna fuit, nec promptior animus ad resarcienda reip. damna. Etsi Aetii ducis virtute videbatur Occidentis imperium movere humeros, tamen obtrectatio, invidia, [Col. 0196A] intestinaque ducum odia prope magis noxia reip. quam barbarus et multiplex hostis. Ad haec recens Littorii clades strenui ducis, qui Actium virtute et rei bellicae fama prope adaequabat. In eo statu erat occidentale imperium.
416 VI. Verum nec quietior Ecclesiae res erat. Barbarus non minus fidei catholicae quam reipublicae Romanae infensus. Burgundio, Gothus et Vandalus, Arianismo imbuti vi et armis cum imperio fidem labefactabant. Nec modo foris hostis ingruebat, domi invalescebat haereticorum audacia, dumque res turbidae erant, velut cancer haec labes illaesas partes vitiabat. Orientem infestabant Nestoriani, et ex capite eliso multa renascebantur. Manichaeorum impietas nondum exstincta tot plagis quas acceperat, reparatis viribus infestabat Occidentem. Quid referam Priscilliani monstra, quae iterum terrebant Hispanias? Adde Pelagianorum pravitatem, quae novo auspice Juliano jamdiu vexabat Ecclesiam. Hic novis artibus, eloquentiae viribus, ingenio et industria bellum [Col. 0196B] asperum redintegravit, horumque soboles infausta Semipelagiani, quorum doctrina eo nocentior quo vita sanctior austeriorque vivendi disciplina; malumque immedicabile quod mentem laedit, dum titillat. In eo rerum statu erant Ecclesia imperiumque cum Leo pontificatum adeptus est. Sed instabat aliud malum longe gravissimumque Eutychetis audacia, ad quam potissimum reprimendam divinitus Leo ad hoc Ecclesiae culmen evectus est, ut ibi tamquam in specula et propugnaculo staret adversus imminentem haereticum. Tunc enim Deus, sicut olim provisum consultumque Ecclesiae voluit quoties religioni tempestas saevior impendebat. Sic Athanasius columen fuit catholicae doctrinae, bacchante Arianorum furore. Sic nuper Cyrillus Alexandrinus, dum Nestorius turbaret Ecclesiam. Sic Augustinus contra Pelagianos Manichaeosque invictus pro religione stetit. Sed Leonis certamina victoriasque infra describemus, mirabimurque quod non impar tot hostibus [Col. 0196C] imperium Christi tam fortiter defenderit.
VII. Leoni episcopo prima cura fuit asciscere sibi homines eruditione et doctrina praeclaros, rerum ecclesiasticarum peritia et morum integritate insignes, quorum consiliis rem gereret, eosque paratos ac intentos haberet, ne falleretur eorum pravis artibus, qui rem Ecclesiae ex commodo aestimant, et quod fere fit, sacra profanaque juxta questui habent. Inter eos quos in partem laborum assumpsit, Prosper Aquitanus primas obtinebat (doctissimum illorum temporum Scaliger appellat) jam notus orbi Christiano; nam ut gratiae Christi defensor, Augustini doctrinae studiorumque haeres, Pelagianismi reliquias stylo persequebatur. Jamdudum Leoni charus, ex quo sub Coelestino Romam Prosper venit, ut adversus hostes Augustini Romanum pontificem concitaret. Leoni Prosperoque non deerant, quae vulgo amicitiarum sunt vincula, mirabilis animorum ingeniorumque concentus, studia eadem ad promovendas res Ecclesiae, utrique summa pietas doctrinaque singularis. [Col. 0196D] Erat Leo in Galliis cum electus est episcopus, ut dictum est; Prosperum secum adduxisse mihi facile persuaserim, ut illi esset, 417 sicut olim Hieronymus Damaso, a consiliis epistolisque. Plurimum certe Leonem re et opera Prosper juvit, praecipue adversus haereticos, quibus clanculum et per cuniculos fidem catholicam oppugnare statutum.
VIII. Magnum etiam pastoralis sollicitudinis argumentum fuit in Leone, quod statim atque in pontificali specula positus est, plebem sibi commissam non vitae solum exemplo excitare, sed proprii etiam oris officio erudire aggressus est. Immo primus omnium Romanorum pontificum istud muneris in se recepit, si qua Sozomeno fides, cum haec scribit [Col. 0195D] Οὔτε δὲ ὁ ἐπίσκοπος, οὔτε ἄλλος τις ἐπ` ἐκκλησίας ἐνθάδε διδάσκει. Sozom. lib. VII, c. 1. : In eadem urbe (Roma) nec episcopus, nec alius quisquam [Col. 0197A] in Ecclesia populum docet. At [Col. 0197C] Sozomenum Romanae disciplinae parum peritum demonstrant, quae de presbytero poenitentium confessionibus excipiendis apud omnes Occidentales ac praesertim apud Romanam Ecclesiam praeposito tradit lib. VII, c. 16, ut in notis probat Henricus Valesius. Errasse autem manifeste, cum lib. V, c. 39, scripsit, Romae nec episcopum, nec quemquam alium populum docere, si id generatim intelligendum sit, testimonia a Quesnello subjecta evincunt, quibus addi potest Prudentius, in hymno 2 de Coronis, ubi Romanam S. Hippolyti basilicam describens, summum pontificem consuevisse ad populum sermocinari [Col. 0197D] testatur.
Primum enim quales episcopi qui docendi munere, quod omnium praecipuum est, sese abdicant? Praeconis officium suscipit, inquit Gregorius papa I, quisquis ad sacerdotium accedit (S. Gregorius Magnus, Registri lib. I, epist. 14) . Et ut Leoni coaevus aut suppar Julianus Pomerius scribit, quicumque alius perierit, quem nulla docendi necessitas manet, solus poenas sui sceleris dabit; ille autem, cui dispensatio verbi commissa est, etiam si sancte vivat, et tamen perdite viventes arguere aut erubescat aut metuat, cum omnibus qui eo tacente perierint perit (Lib. I de Vita contemplat. cap. 20) .
IX. 2. Hoc ante Leonem usitatum esse a Pontificibus Romanis persuadet [Col. 0198D] Hunc sermonem a Leone abjudicavimus, et Augustino vindicatum in appendicem rejecimus, ac propterea pro concionibus Romani pontificis astruendis testimonium ex eo excerptum nihil probat sermo Leonis 82, habitus in Natali septem fratrum Machabaeorum, ubi Sixti III praedecessoris sui laudes prosequens, eos loquendi modos 418 usurpat, qui publice edoctos a Sixto pontifice Romano significant. Magnificus, inquit, [Col. 0197B] structor parietum, sed magnificentior AEDIFICATOR ANIMARUM ultra aevi sui terminos opera pietatis extendens; ut utilitatibus INSTITUTIONUM ejus etiam in ipso frueretur devota posteritas, et habitando quod condidit, et faciendo quod DOCUIT. De publicis et solemnibus sermonibus ad populum habitis haec intelligi puro, aedificator animarum; institutionum ejus utilitas; docuit. Publice enim populum non moneret ut revocaret in memoriam tradita sibi a pastore suo documenta, si haec paucis tantummodo et intra privatae domus secreta effudisset. Omnia ergo, inquit, dilectissimi, quae oculis cernitis et mente meministis, ad profectum vestrae aedificationis assumite.
X. 3. Multoties Leo officii sui esse dicit sermonem habere ad populum, sibique metuit imputari ad culpam, si huic ministerii sui parti defuerit. Serm. 3 de Epiphania: Tamen ut nostri nihil desit officii, loqui de eadem festivitate quod Dominus donaverit audebo. Serm. 7 de Passione, c. 1: Non ita, inquit, [Col. 0197C] mihi divini operis consideranda est magnitudo, ut vel diffidam DE SERVITUTE QUAM DEBEO; cum sacramentum salutis humanae non liceat taceri, etiamsi nequeat explicari. Serm. 11: NON EST LIBERUM sacerdoti in tanto divinae misericordiae sacramento fidelis populi auribus subtrahere sermonis officium. Serm. 2 de Resurrectione, cap. I: Adjiciendum est etiam nostri sermonis OFFICIUM, ut sicut pia exspectatione REPOSCERE VOS [Col. 0198A] CONSUETUDINIS DEBITUM 419 sentio, ita solemnitati sacratissimae lectionis subjungatur exhortatio sacerdotis. Non ita profecto loqueretur pontifex, nisi longo usu ac consuetudine firmatum invenisset in Ecclesia Romana praedicandi morem.
XI. 4. Sanctus Leo scribens ad Maximum Antiochenum et ad Theodoritum diserte asserit: Non permittendum ut quisquam extra sacerdotalem ordinem constitutus gradum sibi praedicatoris assumat. Cum in Ecclesia Dei omnia ordinata esse conveniat, ut in uno Christi corpore et excellentiora membra suum officium impleant, et inferiora superioribus non resultent. Quod decretum cum ab Antiocheno episcopo omnibus dioecesis suae metropolitanis atque episcopis notum fieri velit, indicium est hoc semper ab omnibus episcopis per universam Ecclesiam observatum esse, ut ipsi verbo Dei gregem Christi pascere satagerent; nec alioqui eum putasse suum ab episcopo officium impleri, nisi praedicationis obiret munus, si legitime impeditus non fuerit (Conc. Trident. sess. 5 de Ref. c. 2, et sess. 23, cap. 1) .
XII. 5. Sozomenum falsi redarguit sermo Liberii papae, quem totum descripsit B. Ambrosius lib. III de Velandis Virginibus, habitumque esse tradit in basilica S. Petri die Natalis Dominici ad ipsius Ambrosii sororem Marcellinam, quae tunc virginitatem cum aliis nonnullis profitebatur. Quod enim objiciunt aliqui non fuisse sermonem ad populum, sed exhortationem dumtaxat ad Marcellinam, allocutionemque privatam, praeter consuetudinem Romanae Ecclesiae, quis non videat hoc gratis dici, et solum negando exsufflari? Quid enim desideratur ut solemnis dicatur hic sermo? Habitus est in basilica S. Petri, in qua omnia pontificii sui munia obibant Romani episcopi; habitus est in maxima Natalitii Dominici solemnitate; habitus est coram ingenti ac numerosa plebe, quem gemina festi Dominici et consecrationis virginum solemnitas in basilicam acciverat; cui etiam interfuit Bononiensis episcopus. Quid amplius requiritur? Contra consuetudinem [Col. 0198C] porro Ecclesiae suae egisse Liberium in tanta solemnitate, in tanto plebis concursu, in tam augustae basilicae luce, qui dixerit, haud scio an satis Liberii honori consulat. Probabile magis est hoc ex Ecclesiae suae more pontificem egisse, eumque occasione consecrandarum virginum, post maximam sermonis partem, quae de mysterio Natalis Domini erat, pauca tantummodo subjunxisse ad virgines. Clarum [Col. 0199A] est enim non esse integrum hujusmodi sermonem apud Ambrosium, qui ea solum scriptis suis inseruit, quae subjectae tunc materiae congruebant, et sorori suae accommodata erant.
6. De Zephirino papa antiquiorem adhuc testem adduco Tertullianum, ex quo id saltem certum habemus, in reconciliatione poenitentium Romanos pontifices concionem ad populum habuisse; in libro enim de Pudicitia quem jam ab Ecclesia catholica alienus conscripsit, Zephirinum papam inducit fideles in gratiam poenitentium ad misericordiam 420 commoventem; ita cap. 13: Et tu quidem poenitentiam moechi ad exorandam fraternitatem in Ecclesiam inducens . . . in eum hominis exitum quantis potes misericordiae illecebris bonus pastor et benedictus papa concionaris, et in parabola ovis capras tuas quaeris, etc. Falsum est igitur quod aiunt, nullum sermonem Leonis antiquiorem reperiri, qui a Romano episcopo habitus sit. Quod etsi verum esset, non inde tamen roboris plurimum caperet Sozomeni sententia. Cum [Col. 0199B] enim nullum Mediolanensis alicujus episcopi, aut Arelatensis, aut Ravennensis, aut Hipponensis sermonem habeamus dictum a praedecessoribus Ambrosii, Hilarii, Petri Chrysologi aut Augustini, quis propterea dixerit nullos istarum Ecclesiarum episcopos his quos recensui aetate superiores sermonem ad populum suum habuisse? Satius est igitur fateri hallucinatum esse Sozomenum falsisque rumusculis deceptum; vel cum sancto Gregorio Magno dicendum: Sozomeni historiam sedes apostolica suscipere recusat, quoniam multa mentitur (Greg. Reg. epist. lib. VI, ind. 15, epist. 31 ad Eulogium Alex.) .
Non alia tunc occurrebat animo ex ista difficultate evadendi via, cum primae editioni incumbebam. Aliam quarto post anno sibi fecit in praefatione ad novam magni Cassiodori editionem vir doctissimus Joannes Garetius congregationis Benedictinae S. Mauri alumnus. Auguratur videlicet in locum Cassiodori sui ex Sozomeno decerptum mendum irrepsisse, auguriumque [Col. 0199C] suum codicis Santheodoriciani suffragio roborat, ubi pro verbo docet legitur dicit. Quae quidem lectio, inquit, alium omnino ac verissimum sensum efficit. Ibi enim de cantico Alleluia agit Cassiodorus in hunc modum: Apud Romanos in uno quoque anno semel psallunt Alleluia primo die Paschae, ita ut Romani pro juramento habeant ut hunc hymnum audire mereantur. In qua Ecclesia (subjungit continuo Tripartita) neque episcopus, neque actor quisquam coram populo dicit, supple illud primum Alleluia paschale.
Conjecturae lubens subscriberem, nisi veritas obstaret. Ecquis enimvero hymnum illum dicit, si neque episcopus neque quisquam alter illum dicit coram populo? Ad quid audiendum concurrerent Romani, si neminem dicentem haberent? at vero unico fulcitur codice ms. sexcentorum fere annorum Tripartitae historiae. Sed quid hic inter tantos tot editionum editorumque codices qua excusos, qua mss. tam Tripartitae Historiae quam Sozomeni, quem tandem fontem [Col. 0199D] adire tutius est, quam rivuli umbram persequi? Quis enim asserere audeat corruptum fuisse Graeci auctoris textum, tot criticis eruditorum virorum lucubrationibus vexatum, apud quorum neminem nulla umquam vel minima labis suspicione laboravit? Enimvero ut facile a genuina voce docet Latini interpretis, ad affinem dicit deflectere oscitans scriba potuit; ita a Graecarum vocum illis respondentium 421 una ad alteram lapsus longe difficillimus.
Quid igitur? Huic viri docti conjecturae nostram illam de errante Sozomeno suspicionem anteferimus? minime. Sed novam, utraque posthabita, proferimus [Col. 0200A] sententiam opinione, ni fallor, majorem. Certum enim mihi est de publica concione Sozomenum hoc loco scribere, sed paschali, scriptorisque verba sic explicanda, apud Romanos quotannis semel cantari Alleluia primo Paschatis die; et ita solemnem illis esse sacri hujus cantici ritum, ut ad illud audiendum et psallendum omnes ad ecclesiam confluerent, et multi etiam pro juramento ac voto haberent, ut hunc hymnum audire et canere mererentur. Quippe illa sacra Paschatis die solus hic brevissimus hymnus pro omni concione erat, cum in ea Urbe neque episcopus neque alius quisquam ad populum in ecclesia congregatum illa die concionem haberet.
Hanc esse mentem Sozomeni, materiae ipsius quam tractat inspectio probat. Toto enim superiori capite quod est 18 de sola paschali festivitate sermonem habet; in praesenti vero seu 19 et de Paschate plurima, et nihil nisi occasione Paschatis disserit, varias Ecclesiarum consuetudines hunc solum in finem referens, [Col. 0200B] ut discrepantes olim in festivitatis istius die Ecclesias excuset, alias SS. Petri et Pauli, alias S. Joannis traditiones varias observantes. Stultum enim, inquit ille, nec immerito, existimabant (episcopi) consuetudinum causa ab se invicem separari eos qui in praecipuis religionis capitibus consentirent. Post quae subjicit varios Ecclesiarum usus, inter quos Romanum semel cantandi in Paschate Alleluia, aliosque subjungit ad illud festum non pertinentes; cujus tamen causa, inquit caput claudens, in hunc de istis rebus sermonem sum delapsus.
Sic intellectus Sozomenus non jam amplius dicendus est rem falsam de Romana Ecclesia scripsisse, ut antea senseram; neque etiam quaerendum, ut quaerit eruditus Garetius, qui fieri potuerit ut Cassiodorus Sozomenum excerpens, ea quae praecedunt et quae subsequuntur praetermiserit, et illa tantum exscripserit quae falsa esse constantissime noverat. Nam et vera sunt ea quae excerpsit, et verum non est caetera [Col. 0200C] ab eo non fuisse excerpta, de illa nimirum consuetudine occasione Arii orta, ut apud Alexandrinos solus episcopus concionaretur. Quid enim sibi volunt haec superioris capitis seu 38 verba: In Alexandria presbyter non facit sermonem, et haec res 422 initium accepit ex quo Arius Ecclesiam conturbavit? Haec igitur non praetermisit, sed in caput superius transtulit Senator.
Porro quod tam verum sit pontifices Romanos in die Paschatis sermonem ad populum habere non fuisse per ea tempora solitos, quam falsum est aliis temporibus non publice docuisse, cum Sozomenus sic intellectus asserat, nec alius scriptor contrarium umquam docuerit, non potest in dubium probabili aliqua ratione revocari: praesertim cum nec Leonis nostri, nec alicujus ante sextum saeculum pontificis Romani sermones ulli paschales appareant. Nam quod duo Leonini huic solemnitati ascripti legantur in superioribus editionibus, erratum esse editorum suo loco probavimus ex sermonis utriusque contextu, [Col. 0200D] allatis etiam rationibus, insuper auctoritate Hincmari episcopi Remensis et Flori Lugdunensis, illosque non in paschali festivitate, sed sabbato sancto dictos fuisse demonstravimus. Vide monitum utrique praefixum, et observa illam Romanae Ecclesiae consuetudinem ultra sexti saeculi initia me consulto non extendere, quia homiliae a Gregorio Magno in eadem solemnitate dictae ad populum rem aliter postmodum se habuisse manifestum faciunt.
XIII. Quid primo pontificatus sui triennio egerit Leo noster pro Ecclesiae rebus, scriptores silent, nec ex ullis ejus epistolis certo discimus. [Col. 0199D] Duas alias epistolas nos initio posuimus, alteram ad episcopum Aquileiensem, alteram ad Septimum Altinatem, quas circa an. 442 scriptas in admonitione ostendimus. Econtra ex duabus epistolis, quas [Col. 0200D] sub initium pontificatus Leonis datas existimavit Quesnellus, prima ad episcopos Africanos in hac editione erit duodecima, eo quod exaratam credamus post annum 445, secunda vero ad Rusticum erit [Col. 0201C] epist. 167, quippe quam traditam putamus post diem 9 kal. Nov. an. 458. Admonitiones his singulis praemissae conferendae sunt. Duas [Col. 0201A] huic vacuo intervallo assignavimus, quas per id temporis scriptas esse plura mihi persuadent, ut fusius in notis expendimus. Populata superioribus annis Africa, ipsaque Carthagine a Vandalis capta anno 439, plurima hominum multitudo ad transmarina se contulit, vel fractis navibus imposita, ut narrat Victor Vitensis ( De Perfec. Vandal. ), vel sponte immanitati Vandalorum se subducens. Mauritania Caesariensis adhuc tum Romanis parebat, ex qua Romam plurimi commeantes Leonem monuerunt de ordinationibus illicite et contra statuta canonum in ea provincia usurpatis. Romae tunc temporis versabatur Potentius episcopus, ut puto, Africanus, cui ab urbe proficiscenti Leo curae suae vicem commisit, ut de episcopis quorum culpabilis ferebatur electio, quid veritas haberet inquireret (Epist. 1, nunc 12, ad Africanos episc., cap. 1) . Qui et epistolam a Leone accepit ad Africanos perferendam, quae temporum injuria excidit. Potentius in provinciam reversus accurata, ut rogatus fuerat, relatione per litteras significavit, quae [Col. 0201B] mala Mauritaniae Caesariensis Ecclesiam affligerent. Unde sancto pontifici nata occasio iterum scribendi ad 423 Africanos hujus provinciae episcopos. Exstat [Col. 0201C] Hanc epistolam duplici forma editam dedimus; et eam partem quam Quesnellus repudiavit veluti supposititiam, luculenter vindicavimus. Vide admonitionem, [Col. 0201D] in qua etiam duplicis editionis seu formae causam assignavimus n. 14. Inde patebit non solum Potentium, sed post hunc etiam David Africanum episcopum aliosque Afros Romam transmigrasse, et novis, quae supervenerunt, notitiis, primae scriptioni alia Leonem addidisse, quae integram epistolam constituunt. Quantum Romanae sedis auctoritati tribuerent Africani, et quanto zelo S. pontifex emendationi corruptelarum quae irrepserant, ac restitutioni disciplinae prospiceret, ex hoc documento discimus. De appellatione quoque episcoporum Africae ex causa Lupicini episcopi cognoscere licebit. praeclara illa epistola, ubi episcopos vitiose creatos condemnat, eos in primis qui scientia et moribus egebant; monet non cito manus imponendas episcopis, nec ad hoc culmen evehendos, nisi per gradus et post longam meritorum experientiam; arcendos a sacerdotio qui secundas uxores, aut viduas, aut priore dimissa alteram duxerant, cum quibus ut dispensaretur nec captandae Afrorum gratiae occasio, nec temporum necessitas, nec summa ministrorum ecclesiasticorum inopia Leonem potuerunt impellere.
XIV. Mitius porro agendum censuit cum iis qui ex laicis statim ad episcopatum provecti erant; sed indulgentiam esse, non legem, neque consuetudinem; nec praejudicare se contrariis apostolicae sedis statutis suisve decretis. Verba ejus contra episcopos, [Col. 0201C] qui festinantius inconsultiusque manus imponunt, non sunt omittenda: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V, 22) . Quid est cito manus imponere, nisi ante maturitatem aetatis, ante tempus examinis, ante meritum laboris, ante experientiam disciplinae, sacerdotalem honorem tribuere non probatis? Et quid est communicare peccatis alienis, nisi talem effici ordinantem, qualis est ille qui non meruit ordinari (Epist. 1, nunc 12, c. 2) .
Haec etsi vel ex sola Scripturarum traditionisque scientia scribere potuerit sanctus Leo, aliunde tamen edoctum scimus, quantus esse debeat ordinandorum delectus. Narrat enim auctor opusculi quod Pratum spiritale vocant, sanctum Leonem coelitus [Col. 0202A] admonitum ut in primis attenderet ad eos quos ad sacrum Ecclesiae ministerium adlegeret, quorum Deus ab eo rationem exposceret. Cum descenderet, inquit, abbas Amos Jerosolymam, et patriarcha ordinatus esset, venerunt omnes monasteriorum eremi abbates, ut adorarent eum; inter quos adfui et ego cum abbate meo. Coepitque patriarcha dicere patribus: Orate pro me, patres; magnum enim onus et intolerabile mihi 424 injunctum est, sacerdotiique dignitas me terret immodice. Petri et Pauli similium est regere rationales animas; ego autem infelix et peccator sum. Plus enim quam caetera timeo ordinationis sarcinam; nam inveni scriptum quia beatissimus et aequalis angelis Leo papa, qui Romanorum Ecclesiae praefuit, quadraginta dies perseveravit ad sepulcrum apostoli Petri, vigiliis et orationibus insistens, petensque ab apostolo ut pro se apud Deum intercederet, ut dimitterentur sibi peccata sua. Impletis diebus quadraginta apparuit ei apostolus Petrus, dicens ei: Oravi pro te, et dimissa sunt tibi omnia peccata tua, praeterquam impositionis [Col. 0202B] manuum. Hoc solum abs te requiretur (Pratum spirit. Joan. Moschi, cap. 149, quod caput Graec. etiam exstat). Haec in illo libro, quem septimae synodi Patres approbarunt, cum ex eo retulerunt aliqua action. 4.
XV. Eadem Africana clades, quae epistolae Leonis ad Mauritaniae episcopos occasionem dedit, plurimos ex Africanis regionibus ad Gallicana littora compulit transmeare: quorum aliqui, cum ignorarent a cujus sectae hominibus baptismatis sacramentum accepissent, [Col. 0201D] Cum epistolam nobis 167 ad Rusticum Narbonensem scriptam probavimus post diem IX kal. Nov. an. 458, aliae causae dubitandi Africana clade posteriores [Col. 0202C] inciderunt, ut ex admonitione quisque intelliget. hinc orta dubitatio apud Galliarum Ecclesias quidnam facto opus. Rusticus episcopus Narbonensis Romanum episcopum consulendum censuit tum ea de re, tum de aliis plurimis ecclesiasticae disciplinae capitibus. Respondit Leo prolixiore epistola (Epist. 2, nunc 147) , quam secundo loco posuimus, his ad id rationibus adducti, quas in notis videre est. Mire elucet hac in epistola Leonis nostri prudentia, scientia canonum et apostolica charitas, qua primum Rusticum animo propter occurrentia [Col. 0202C] scandala despondentem, et de secessu cogitantem erigit, consolatur, hortaturque ne episcopali oneri tranquillioris vitae amore illectus se subtrahat; tum doctissimas suas responsiones subjicit circa sacramenta baptismi, ordinis, poenitentiae et matrimonii, clericorum continentiam, virginum consecrationem, et alia hujusmodi ad mores et regimen Ecclesiae pertinentia.
I. Prima Leonis [Col. 0202C] Huic congressioni adversus Manichaeos duo praecesserunt. Primo duae epistolae, quae desiderantur, circa dubium Paschatis an. 444, altera ad S. Cyrillum Alexandrinum, ad Paschasinum Lilybetanum [Col. 0202D] altera. Exstabat sola Paschasini responsio. Fragmentum responsionis S. Cyrilli in hac editione accedit. Utraque serius scripta fuit an. 443. Paschalem diem anno praecedenti indici consuevisse colligitur ex epist. 131 et 138 scriptis an. 454. In his enim agitur de Paschate an. 455; et cum in epist. 131, c. 2, data die 9 Martii an. 454, imminere traditur dies indictionis, qui formatis inscribebatur; tum vero ex epist. 138, qua idem Pascha Gallis indictum fuit, hanc indictionem factam liquet V kal. Augustas ejusdem anni 454. Ante indictionem vero, ubi dubitatio incideret, conciliandae erant Orientalium sententiae. Hinc hae epistolae ad Cyrillum et Paschasinum scriptae pro dubio die paschali anni 444, ut responsiones opportune acciperentur, non modicum ante indictionem dirigendae [Col. 0203D] erant; ac proinde traditae credendae sunt ineunte an. 443, vel etiam an. 442, et forte illa praesertim ad Cyrillum an. 441. Sane pro solvendo dubio Pachatis an. 455 Leo scribere coepit an. 451, ut liquet ex epist. 88, c. 4. Alterum, quod congressionem cum Manichaeis praecessit, est epistola 4 ad Campanos data die 10 Octobris an. 443. Manichaeos enim detectos fuisse solum sub hujus anni finem, satis ostendimus in admonitione ad epist. 1, n. 23. congressio adversus Manichaeos fuit. Romam complures nefariae illius sectae [Col. 0203A] homines venerant, rebus in Africa profligatis, devastataque a Vandalo provincia. Haereticorum haec colluvies diu latuit sub larva piorum hominum, qui impietatem vultu, incessu, simplici habitu vitaque severiore dissimulabant. Palam sincerae fidei, clanculum flagitiosae profligataeque doctrinae, prompti aliis instillare virus suum; tantaque industria celabatur hoc malum, ut percipi posset non auctores flagitii deprehendi. Toto prope biennio, seu suis se tegerent artibus, seu illis Leonis vigilantia formidolosa erat, latuit pontificem haec hominum nequitia; sed quae tandem prodita est ineunte tertio pontificatus anno. Quod ubi compertum habuit Leo, monuit publice Christianos ne se falli sinerent ficta virtutis imagine, et fallaci pietatis umbra; quandoque vitam corruptam, pravos mores vitiaque his fraudibus tegi. Nihil ergo, inquit (Serm. 4 in Epiphan. cap. 5) , cum hujusmodi hominibus commune sit cuiquam Christiano, nulla cum talibus habeatur societas nullumque consortium. Prosit universae Ecclesiae quod multi ipsorum Domino [Col. 0203B] miserante detecti sunt, et in quibus sacrilegiis viverent eorumdem confessione patefactum est. Modum praeterea rationemque edocuit agnoscendi eos qui sceleratae huic sectae nomen dederant, sacrum illis in honore lunae solisque primum secundumque septimanae diem, et utrumque jejunantes transigere. In uno crimine multiplex sacrilegium, et quod astra tamquam deos colerent, et quod diem Dominicum disciplinamque Ecclesiae violarent. Nulla vos, ait (Serm. 4 Quadrag. cap. 5) , contagionis hujus aspergat impietas, qui sua maxime abstinentia polluuntur servientes creaturae potiusquam Creatori, et luminaribus 426 coeli stultam abstinentiam devoventes; quos nemo esse ambigat Manichaeos, qui in honore solis et lunae die Dominico et secunda feria deprehensi fuerint jejunare. Uno enim perversitatis opere bis impii, bis profani sunt, qui jejunium suum et ad siderum cultum et ad resurrectionis Christi instituere contemptum.
Certiora deinde subjungit indicia. Fideles Christiani, quae erat consuetudo illorum temporum, Christi [Col. 0203C] corpori et sanguini, ut loquuntur, sub utraque specie communicabant. Manichaei, ne palam fieret sua impietas, a sacris mysteriis non abstinentes, sub una specie corpus sumebant, sed sanguinem Christi sub altera haurire illis religio erat; quoniam vinum daemonis opus malique principii inventum reputabant. Admonuit Christianos Leo hujus perniciosi dogmatis. Cum, inquit, (Ibid. cap. 5) , ad tegendam infidelitatem suam nostris audeant interesse mysteriis, ita in sacramentorum communione se temperant, ut interdum tutius lateant; ore indigno corpus Christi accipiunt, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinant; quod ideo vestram voluimus scire sanctitatem, ut vobis hujusmodi homines et ex his manifestentur indiciis, et quorum detecta fuerit sacrilega simulatio, notati et proditi a sanctorum societate sacerdotali auctoritate pellantur. Demum vehementi omnes oratione adhortatur uti in perquirendis illis haereticis operam non denegent suam. Magna enim, inquit, pietas est prodere latebras impiorum, et ipsum in eis [Col. 0203D] cui serviunt diabolum debellare. Tum ut odiosa sit omnibus haec haeresis, praecipua ejus capita recenset, et quasi in brevi tabella delineat. Quemadmodum Manichaei legem, psalmos et prophetas re dictoque repudiant, qua impietate Christum opinione tantum natum asserunt, 427 ejus passionem, mortem, resurrectionem [Col. 0204A] puta puraque somnia et apparentia oculis ludibria credunt; ut baptismi elevant virtutem, mores disciplinamque Ecclesiae depravant; totam denique Christianam convellunt religionem. Nihil, ait D. Leo, apud eos sanctum, nihil integrum, nihil verum. Cavendi sunt, ne cuiquam noceant; prodendi, ne in aliqua civitatis parte consistant.
III. Amplius conqueritur quorumdam simplicitatem qui pravos illorum mores aemulantur. Manichaei mixti Christianis ad basilicam S. Petri ire consueverant, ubi ad vestibulum ventum erat, illico vertere se ad solis ortum, et inclinatione corporis et nutu oculorum solem salutare orientem. Prisca quidem religio et antiqua Christianorum disciplina, verum usu nefando incestata, partim, ut loquitur sanctus Leo, ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu. Pariter damnosa et fidelibus, et recens initiatis: quoniam illi Manichaeorum sacrilegia aestimare videbantur, dum idem atque illi agebant: bis peccandi occasio; nam dum solem salutare non vetabantur, colere perseverabant. [Col. 0204B] Abolere consuetudinem Leo statuit, ut erroris offendiculum tolleret. Id vero ex usu pro temporum locorumque opportunitate ritus Ecclesiae et disciplinae leges figendi refigendique penes sacerdotes aequa semper fuit potestas; etsi fidei sua semper ratio et una eademque integritas manet, nec illa hominum arbitrio, nec temporum mutationibus obnoxia est.
IV. Postquam Leo crebris concionibus ab illa secta fidelium animos avocavit, inquirit in Urbe eos qui hac labe imbuti sunt; complures inventos emendat, et ad sanitatem revocat, et ab ipsismet clandestina secretaque sacrilegia edocetur, libros eorum innumeros comburit; utque de secta constet, testaque sit omnibus Manichaeorum nequitia, [Col. 0204D] De hoc conventu et de gestis in eo habitis, quibus Manichaei detecti fuerunt, vide quae diximus in dissert. de Epistolis deperditis n. 4. Hic conventus habitus quidem fuit sub finem anni 443, at sermones ubi de iisdem jam detectis sermo est, huic conventui praecessisse Quesnellus perperam narrat. Et licet sermones 5 de jejunio decimi mensis, et 4 de Nativitate Domini eodem anno habiti fuerint, sermones tamen 4 de Epiphania, et 4 de Quadragesima in sequentem annum 444 rejiciendi sunt. conventum frequentem advocat. Leo et judicium et consessum (Epist. 15 ad Turibium, et homil. 5, de Jejunio mens. decimi) , Valentinianus Augustus consessum vocat ( Novel. in Manich. ), Baronius concilium dicit ( An. 445). Sed non opus concilio (quod revera sanctus [Col. 0204C] Prosper non commemorat), quoniam non de proscribenda nova haeresi, aut de asserenda fide agebatur, sed de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda; neque concilium est ubi cum sacerdotibus pars senatus et pars plebis est. Quidquid sit, 428 frequenti coetu adfuere Manichaeorum electi electaeque, velut nefariae superstitionis antistites. Rogati de secta reserarunt detestanda dogmata, multa de eorum caeremoniis horrendisque institutis, turpia flagitia obscenaque sacra confessione publica palam facta sunt. Pudet referre. Aderat puella decennis vitiata; aderat et corruptor virginis cum duabus mulierculis consciis, et ipso episcopo infando criminis ordinatore. Per ordinem omnia exposita: qui fuerint ritus, qui episcopi sacerdotesque sacrilegae religionis, quibus in locis vetitos coetus agerent, quas in provincias labes haec penetravit. Hortatu sancti Leonis multi ad bonam frugem redierunt, et coram ejurata haeresi dicto, scriptoque condemnata, poenitentiae legibus subjecti sunt; alii, quibus potior turpitudo religionis, [Col. 0204D] acti in exsilium, in eaque loca deturbati ubi contagione grex Christi contaminari non poterat. Edictis praeterea principum coercita insania est. Valentinianus uno aut altero anno post, constitutione ad Albinum praefectum praetorio directa eos publico crimine teneri declarat, militare prohibet arcet a [Col. 0205A] communi hominum consortio, testandi facultatem adimit, et ab omni pariter haereditatis successione amovet; defensorum et judicum auxilia illis non permittit; demum sancit valituras leges, quae contra eos diversis temporibus latae sunt.
V. Legitur et Leonis epistola ad episcopos Italiae contra Manichaeos (Epist. 8, nunc 7) , anno 444 scripta post detectam Romae damnatamque eorum perfidiam, quae et per provincias [Col. 0205C] In tabula collectionis 5 vocatur Epistola generalis de Manichaeis; et codices collect. 2 et 5 hanc inscriptionem exhibent: universis episcopis per diversas provincias constitutis. Ex quibus discimus hanc constitutionem fuisse encyclicam datam a pari ad episcopos diversarum provinciarum; ac propterea in [Col. 0205D] aliquo codice, quem Quesnellus vidit, missa traditur per illum acolythum, ubi formula illi posita pro nomine proprio acolythi, qui in ipsis litteris nominabatur, plures fuisse acolythos indicat, qui diversa exempla in diversas provincias detulerunt. ad omnes episcopos missa est. Hujus meminit Idatius episcopus et scriptor illorum temporum aequalis. Laudi non modo vigilantia Leonis fuit, sed etiam exemplo. Tum per Occidentem, tum per Orientem facta inquisitio de hac haeresi. Episcopi certatim haec monstra fugare e suis latibulis, et hac perniciosa labe liberare provincias. Hoc praesertim nomine laudatur a Theodorito Leonis fides. Hujus quidem, inquit (Epist. nunc 52 ad S. Leonem) , possunt quoque multa alia inveniri indicia: sufficit autem et vester zelus in nefandos infaustosque Manichaeos, quem vestra nuper sanctitas aperuit, [Col. 0205B] ostendens vestrae in Deum pietatis studium. Baronius ad annum 444 haec refert; nos anno uno citius retulimus. 429 Prosper enim, qui forte conventui intererat. Maximo Paternoque coss. gesta scribit, scilicet ad annum 443. Epistola quidem Leonis ad episcopos Italiae data est anno sequenti, sed ad finem Januarii; unde colligo rem gestam anno superiore: nam inquirere de Manichaeis, conventicula eorum et coetus detegere, extorquere ab eis confessionem, consessum de hac re habere, hortari ad poenitentiam, reluctantes plectere exsilio, non est negotium aliquot dierum; nec epistola ad episcopos scripta est nisi re gesta, ut ipse Leo profitetur. Est praeterea sancti Leonis homilia 5 de Jejunio decimi mensis ubi de hac causa loquitur ut modo peracta, immo ut nondum confecta, quod cadit potius in Decembrem anni 443 quam in annum 444. Eosdem insectatur pontifex in sermone 4 in Quadragesima cap. 5, ubi, ne peninitus, inquit, latere non possint, ore indigno Christi [Col. 0205C] corpus accipiunt; sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinant, hisque indiciis illos deprehendi posse admonet: unde non absurde colligi videtur et prius non imperatam fuisse communionem sub utraque 430 specie, ac postea fuisse si non praeceptam, saltem maxime commendatam.
VI. His [Col. 0205D] Alterum Leonis factum hic recensendum est ex coaevo auctore libri de Promissionibus part. IV, c. 6: In Italia quoque nobis apud Campaniam constitutis, dum venerabilis et apostolico honore nominandus papa Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos, et maxime Julianum, ambiens tum quidam Florus, etc. Hinc Leonem, quo tempore Manichaeos subvertit, Pelagianos etiam et Julianum contrivisse cognoscimus, de quo plura in admonit. ad epistolam 1, n. 23, ubi et Prosperi libellos contra eosdem Pelagianos Romae oblatos memoravimus. ita feliciter adversus Manichaeos pro fide gestis, sanctus Leo labentem seu temporum, seu hominum vitio disciplinam restituere instituit. De hac re epistolam ad episcopos Campaniae, Piceni et Tusciae scribit (Epist. 3, nunc 4) , quae temporis ordine [Col. 0205D] Epistola 4 ad Campanos data 10 Octobris an. 443, non solum ordine praecedit epistolam 7 ad episcopos [Col. 0206C] Italiae, sed ipsum etiam conventum quo Manichaei detecti fuere; alias in ea de vitandis Manichaeis jam detectis ita monuisset episcopos Campaniae, ut Italiae episcopos monuit epist. 7 data initio anni sequentis. eam quam de Manichaeis scriptam esse diximus, [Col. 0206A] antecedit. In ea servos vetat fieri sacerdotes, aliosque promoveri, nisi qui et natalium et morum nobilitate vigeant; ne id sit in dedecus Ecclesiae et fraudem dominorum. Debet enim, inquit (Ibidem, cap. 1) , esse immunis ab aliis, qui divinae militiae fuerit aggregandus; ut a castris Dominicis, quibus nomen ejus ascribitur, nullis necessitatis vinculis abstrahatur. Similiter vetat ordinari viduarum maritos aut digamos, quod est contra canonem Ecclesiae et S. Pauli apostoli auctoritatem; qui ejusmodi sunt, et ab officio et a sacerdotio removet. Jubet demum acriter animadverti in quemlibet clericum qui usuras exercet, negans id laicis licitum, nedum clericis.
I. Magna [Col. 0206C] Disputatio seu potius disquisitio de die Paschatis [Col. 0206D] an. 444 non hoc anno, sed antecedentibus fuit. Vide annot. I (Col. 202, n. c ) in annum praecedentem. Quae autem fuerit quaestionis hujus ratio, exactius explicatur in notationibus ad Fragmentum epistolae S. Cyrilli ad Leonem, quod epistolae 3 Paschasini praemisimus. hoc anno de die Paschatis disputatio fuit. Variae olim de hac celebritate in Ecclesia contentiones, quae tandem compositae in Nicaena synodo, [Col. 0206B] decretumque ut post aequinoctium Dominica proxime sequenti quartam et decimam lunam celebritas fieret. Quoniam Alexandriae florebat ars inspiciendi computandique cursum astrorum, Alexandrino episcopo data provincia, ut quotannis diem orbi Christiano indiceret; exstantque hodie Theophili Alexandrini episcopi epistolae aliquot paschales. Ille vero diligentius investigatis lunae solisque conversionibus [Col. 0206D] Non cyclus seu periodus Theophili annorum 418, quae incipiebat ab an. 475, sed laterculus ejusdem annorum centum, qui inchoabat ab anno 380, seu potius computatio Alexandrinorum ex hoc laterculo deducta causam dedit controversiae de die paschali an. 444. Anno enim 65 ipsius laterculi, qui respondebat anno Christi 444, Pascha notabatur die 23 Aprilis; cum Latini ex suo cyclo annorum 84, quem Prosper emendaverat, Pascha hujus anni evehendum contenderent ad diem 26 Martii. Confer annotationes memoratas in Cyrilli Fragmentum. cyclum ediderat qui in usu et pretio fuit tempore Leonis Magni. Igitur ex computo hujus episcopi anno Christi 444 Pascha rejectum ad 23 diem Aprilis; in Occidente vulgo vitium fuisse in cyclo creditum est: nec paschalem diem eo usque differendum. Leo super hanc controversiam Cyrillum primo Alexandrinum pontificem consuluit, deinde 431 Paschasinum Lilybaei episcopum, cujus praeclara in concilio Chalcedonensi memoria est. Uterque cyclum Theophili confirmavit; idque Paschasinus ex computo Hebraeorum approbat, et miraculo quod sub pontificatu Zosimi [Col. 0206C] accidit. Paschasini epistola edita est, qua cyclum Theophili paschalemque diem hujus anni ad 23 diem Aprilis ab injuria vindicat. Baronius existimavit de die 25 Aprilis fuisse controversiam; sed allucinatio est, unde error alter in annalibus: nam hanc de Paschate contentionem in annum 455 rejicit, quod undecim annorum est metachronismus, et duas de eadem re controversias simul miscet. Non est hujus loci de his exactius disserere. Caeterum haud dubium est Leonem Cyrillo Paschasinoque assensum esse. Prosper enim, qui Romae versabatur, Leonique familiaris erat, nec Alexandrinorum alioqui computo [Col. 0207A] favebat, haec habet in Chronico: Hoc anno, inquit, Pascha Domini IX calend. Maii celebratum est, nec erratum est, quia inde IX calendarum Maiarum dies Passionis fuit, ob cujus reverentiam Natalis urbis Romae sine circensibus transiit.
II. Sub [Col. 0207C] Non sub finem, sed sub initium hujus anni, nimirum pridie idus Januarii, ad Anastasium et ad metropolitas per Illyricum Leo respondit; ac propterea Anastasii ad Leonem epistola ac Nicolai presbyteri transmissio pertinent ad an. 443. Huic autem facto praemittenda erat alia Leonis epistola ad eumdem [Col. 0207D] Anastasium, qua eum monuerat ut de statu Ecclesiarum vestrarum, inquit epist. 5 ad Illyrici metropolitas, c. 5, certiores subinde sua relatione nos faceret. Huic autem monitioni obsequens Anastasius laudatas litteras ad Leonem per Nicolaum presbyterum direxit. Confer dissert. de Epistolis deperditis, n. 5 et 6. finem ejusdem anni Anastasius Thessalonicensis episcopus Nicolaum presbyterum cum litteris ad Leonem mittit (Epist. 4, nunc 6) , rogatque ut more decessorum suorum ejus vices in Illyricum gerat. Benigne respondet Leo, annuensque ejus petitioni significat, quemadmodum olim Siricius Anisio ejus praedecessori bene de apostolica sede merito vices in Ecclesias Illyrici commiserat, sic se suas illi committere. Monet deinde ut eorum sequatur exempla, quorum privilegiis utitur; caveat ut sacerdotes vita et moribus, non gratia, ambitu, aut emptis suffragiis 432 sacerdotium adipiscantur; itidem digamos arcet a sacerdotio, et digamum esse vult, qui duxit uxorem ante baptismum, et qua sublata jam initiatus baptismo alteram duxit. [Col. 0207D] Nonnulla hic a Quesnello omissa supplenda sunt. Episcopos Illyrici a metropolitis inconsulto Thessalonicensi ordinari vetat S. Leo. Ipsos autem metropolitas ab episcopo Thessalonicensi jubet ordinari. Mandat ut ad synodum quisquis episcopus fuerit evocatus, accurrat. Causas majores et appellationes apostolicae sedis judicio ex traditione veteris instituti reservat. Denique sacerdotes, [Col. 0207B] sicut episcopos, non alia quam die Dominica consecrandos pronuntiat. Aliis insuper litteris metropolitanos monet se suas vices episcopo Thessalonicensi dedisse, nec tamen ideo Ecclesiarum imminui jura, immo conservari hac ratione disciplinam et leges Ecclesiae (Epist. 5, episcopis Illyrici) . Altera est epistola Leonis ad eosdem metropolitanos (Epist. 12, nunc 13, ad episc. per Achaiam) data anno 446, qua susceptas aequo animo litteras Leonis constat.
III. Ad [Col. 0207D] Hoc loco facta et chronologiam Quesnellus pervertit et aliorsum distrahit. Duo Leonis gesta adversus Pelagianos distinguenda sunt: primum contra [Col. 0208C] illos provinciae Aquileiensis, qui sine debitis cautionibus recepti fuerant, ut Septimus Altinas monuerat; alterum adversus eos Pelagianos qui Romam ipsam turbare coeperant, quique offerente Prospero adversus eos accusationis libellos evanuere, ut ex horum gestorum ordine quem profert Photius dicendum est. [Col. 0208D] Ad hos postremos Pelagianos, non vero ad primos referendum videtur testimonium auctoris libri de Promissionibus; cumque hoc factum Pelagianorum ab eo copuletur cum gestis adversus Manichaeos, utrumque referendum est ad finem anni 443, et primum factum adversus Pelagianos provinciae Aquileiensis ad anteriorem 442. Vide de his plura in admonit. ad epist. I, n. 23 et seqq. Addendum porro hoc loco est testimonium Gelasii papae in epist. 5 ad Honorium episcopum Dalmatiae, ubi haec Leonis gesta respiciens, eum inter praedecessores suos adversus Pelagianam haeresim fortiter dimicantem recenset: An fortasse nescitis hanc haeresim ab apostolica dudum sede per beatae memoriae Innocentium, ac deinde Zosimum, Bonifacium, Coelestinum, Sixtum, Leonem continuis et ineffabilibus sententiis fuisse prostratam? eadem prope tempora refero ea quae dicuntur in opere de Promissionibus Dei, quod vulgo, sed falso, Prospero tribuitur. Illic mentio Leonis, quod adversus Pelagianos Julianumque eorum principem arma moverit. In Italia quoque, dicit ille auctor, nobis apud Campaniam constitutis, dum venerabilis et apostolico honore nominandus papa Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos et maxime Julianum, etc. (De Promis. et Praed. Dei divid. temp. c. 6) . Ex quibus verbis constat adversus Pelagianos [Col. 0207C] a Leone gestum bellum in Campania; nam et auctor ille ideo videtur meminisse Campaniae, nobis in Campania constitutis, et Julianus Eclani episcopus erat, quod oppidum fuit Campaniae. Neque vero, opinor, Pelagianismum per Campaniam solummodo grassantem profligare nitebatur, sed et per caeteras Italiae provincias, et maxime per Aquileiensem; quod ex binis Leonis epistolis accipio, quarum altera ad episcopum Aquileiensem est, altera ad Septimium Altini episcopum; cujus rei Photius mentionem facit, cum Pelagianos dicit renovatis erroribus iterum 433 gratiam Christi oppugnasse; sed Leonem a Septimio [Col. 0208A] admonitum virtute Leonis simillima hostes afflixisse. En verba Photii, quae ex genuinis actorum exemplaribus videtur accepisse: EXEMPLAR ACTORUM AB OCCIDENTIS EPISCOPIS ADVERSUS NESTORIANA DOGMATA, ubi haec habentur: Cum temporis deinde progressu sectae hujus homines per haeresis suae abjurationem Ecclesiae restituti essent, iterum malum ab ipsis principium sumpsit, ut Septimio episcopo renascens eadem lues, antequam longius serperet, fuerit reprimenda, datis ad Leonem Romae tunc sedem apostolicam tenentem litteris; qui Leo ferventi zelo contra impios depugnavit (Photius lib. I Biblioth. cod. 54) . (Hic Nestoriana dicit dogmata pro Pelagianis, propter affinitatem doctrinae.) Rescripsit Leo Septimio, sed et episcopo provinciae metropolitano, quem Nicetam mendosi codices appellant. Leguntur hodie ad eos episcopos epistolae. Utrumque accendit in Pelagianos, sed metropolitanum maxime redarguit, quod reviviscentem haeresim non opprimat, quod ad communionem admissi Coelestiani, non prius de erroribus exacta condemnatione. [Col. 0208B] Monet ut synodum illico provincialem cogat, ne longius serpat malum, et ne quis ficta emendatione dolo malo labem dissimulet, a Pelagianis Coelestianisque nemo ad Ecclesiam admittatur, nisi prius publica detestatione haereseos approbatis manu et subscriptione, quaecumque ad excidendam hydram hanc, tum Ecclesia universalis, tum [Col. 0208D] Vide quae animadvertimus in notam 2 et 3 Quesnelli ad epistolam 6, nunc 1. apostolica sedes synodalibus decretis sancivit.
IV. Hoc loco Annales Ecclesiasticos emendare oportet, seu horum doctissimus conditor aliorum mendis, seu sua sit deceptus conjectura. Auctorem scilicet operis de Promissionibus Dei, Prosperum esse scribit, atque ita illum longis itineribus per Italiam Africamque circumducit; tum illi nova bella contra Pelagianos attribuit: quae omnia ex hoc eodem manant. Non enim Prosperi est illud opus, sed ignoti anonymique cujusdam Africani, cujus stylus dicendique character quam longe a Prosperiano distet, quivis aequus rerum aestimator facile judicet. [Col. 0208C] Hujus quippe oratio humilis, jejuna et simplex; Prosperi loquendi genus abundans, dives, viribus et nervis valens, locuples sententiis. Frustra quis dixerit exaratum hoc opus a Prospero juvene, cum sit hominis aetate provecti, ut et ipse auctor de se testatur, et ex multis locis constat. Gennadius certe horum temporum suppar, 434 texens catalogum librorum Prosperi, libri de Promissionibus Dei non meminit. Neque quae anonymus ille de se commemorat bene Prospero conveniunt: nam adolescentiae annos scriptor ille in Africa transegit, ut ipse testis est, cum de Coelestis templo Carthaginensi in Africa [Col. 0209A] loquitur. Nam cum sancta Paschae, inquit, solemnis ageretur festivitas, collecta illic et undique omni curiositate, etiam adveniens multitudo sacerdotum multorum, Pater et dignae memoriae nominandus antistes Aurelius coelestis jam patriae civis, cathedram illic loco Coelestis et habuit et sedit; ipse tunc aderam cum sociis et amicis; atque ut se adolescentium aetas impatiens circumquaque vertebat, dum curiosi singula quaeque pro magnitudine inspicimus, etc.
Id igitur accidit sub episcopatu Aurelii Carthaginensis circa annum 420; eumdem porro in Africa versatum Aspare consule, anno scilicet 434, apud eumdem auctorem legimus, ut non dubium sit illi patriam fuisse Africam, ubi aetatem egit, et unde aliquando occasione persecutionis Vandalicae ad Campaniam Italiae transmeavit. Prosper vero et natus in Gallia est et educatus, et in Africa numquam se egisse suggerit ipse in epistola ad sanctum Augustinum, cui ignotum se facie testatur. His ita constitutis, discedimus a Baronio, qui ex Photio narrat [Col. 0209B] Prosperum in Campania decertasse adversus Pelagianos. Photius quippe magis eum depugnasse Romae quam in Campania auctor est; ejus verba sunt: Post non diu rursum veluti existere atque enasci e mala radice impudenter cum coepisset haeresis Coelestiana, Romae etiam quidam libere pro haeresi locuti sunt, quos Prosper homo sane divinus libellis adversus eos in vulgus editis facile dissipavit exstinxitque, Leone etiamnum, quem diximus, Romanam sedem gubernante (Bibliothecae lib. I, cod. 54) . Romae id actum satis intelligitur et fere sub finem pontificatus Leonis.
V. Neque Baronius verius scripsit a Leone edita quaedam adversus Pelagianos scripta, quorum memoria apud Photium, quaeque ad nos usque non pervenerint. Scripsit, ait Photius, et sanctus Leo, Romanus episcopus de Pelagianis conversis quomodo debeant recipi, quando convertuntur, scriptis suam opinionem damnantes. Hic certe sermo est de epistolis ad Aquileiae Altinique episcopos, quas modo diximus scriptas [Col. 0209C] contra Coelestianos; sed quas Baronius, prudens, an imprudens, tacuit in Annalibus.
I. Hoc anno inter sanctos Leonem Hilariumque Arelatensem orta contentio, seu sanctissimis viris humani aliquid contigerit, seu casu rerum, causarumque noxa, quas anno superiori natas esse oportet. Haec litis occasio fuit. Celidonius provinciae, ut opinor, Viennensis episcopus, in synodo cui praeerat Hilarius, et ubi intererat sanctus Germanus Autissiodorensis, accusatus est quod ante episcopatum viduae maritus erat, quodque olim dum saeculari administratione fungeretur, sedens pro tribunali reum morti addixerat, et nihilominus ordinatus fuisset episcopus. Visum id contra leges Ecclesiae, eoque nomine loco motus est, privatusque episcopatu. Celidonius judicium non ferens, Romam venit, expostulavitque injuriam cum pontifice, adversus Hilarium [Col. 0209D] multa conquestus, se premi accusatorum calumnia. Testes et secum adduxerat, qui crimen aut [Col. 0210A] verum, aut confictum a se depellerent. Leo restituit Celidonium in sedem. Hilarius, qui et Romam profectus fuerat, moleste ferens actum in concilio judidicium revocari, [Col. 0209D] Hic duo praesumuntur, quae falsa sunt: 1 o Hilarium Roma discessisse post editam a Leone sententiam, quod ei supposititiae epistolae ad Viennenses innititur, quam in appendicem rejecimus; 2 o Hilarium eamdem auctoritatem metropoliticam, quam sibi Leo abstulerat, exercuisse quoad vixit. Vide observ. ad dissert. 5 ejusdem Quesnelli part. III, c. 2, ubi utramque hanc Quesnelli hypothesim falsam ostendemus; atque exinde etiam patebit Hilarium Roma discessisse antequam Leo sententiam ferret epistola 10. non approbata pontificis sententia ab Urbe discedit, rediitque in Gallias. Leo inopino discessu exacerbatus plenas irarum litteras (Epist. 10, al. 89) ad Viennensis provinciae episcopos mittit, et per Valentinianum Augustum egit, ut demandata Aetio [Col. 0209D] Aetius non fuit praefectus Praetorio, sed patricius et utriusque militiae magister, ut vel ex ipsa Valentiniani novella, nobis epist. 11 exploratum est. Praefecto Praetorio provincia Romano judicio sua esset auctoritas; suaeque Hilario jura et privilegia Ecclesiae ademit. Neque vitio verti debet sancto Leoni, si [Col. 0210D] Num Leo fraudem passus sit, non ita certo definiri posse patebit ex iis quae dicemus in observ. ad eamdem dissertationem 5, part. I, c. 3, et part. III, c. 3, n. 2. fraudem passus est: quis enim tam lynceus est, quem non obnubilet testium perfidia, vel hominum versatile ingenium? De ea re hic festinanter, alias copiosius [Col. 0210D] Dissertationem 5 apologeticam pro S. Hilario Arelatensi allegat in margine; a qua nostrae annotationes et observationes non erunt disjungendae, ut aequum de tota re judicium feratur. .
II. Dum haec in Occidente geruntur, moritur in Oriente magnus ille Cyrillus Alexandrinae Ecclesiae episcopus. Dioscorus illi suffectus est, vir adumbratae virtutis, qui specie honesti et ostentatione sanctitatis ad 436 honores summos Ecclesiae arrepsit. [Col. 0210B] Statim atque electus est, de ordinatione ad Leonem per Possidonium presbyterum indidem litteras misit; hunc eumdemque esse existimo quem olim Cyrillus adversus Nestorium Romam miserat. Is porro commoratus aliquamdiu Romae, Ecclesiae florentem statum vidit et admiratus est. Abeunti Leo litteras dedit (Epist. 11, nunc 9) , quibus Dioscoro persuadere conatur ut nonnulla in quibus Alexandrina Ecclesia a Romanae institutis discessisse videbatur, emendaret, memor sancti apostoli Petri, qui primus Alexandrinam gubernarat Ecclesiam. Monet imprimis ne presbyteros diaconosque alia quam Dominica ordinaret, cujus diei initium sit a vespera sabbati; nec semel tantum in basilicis diebus festis offeratur sacrificium: ne ob multitudinem fidelium pars populi sacrificii oblatione privetur: Sed quoties basilicam, in qua agitur, praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur. In eadem epistola et auctoritatis et modestiae exemplum est. Admonetur [Col. 0210C] enim Alexandrinus episcopus sui officii a Romano pontifice, sed ex paterno magis fraternoque affectu et charitate, quam ex imperio. Paterna, igitur, inquit, et fraterna collatio debet esse sanctitati tuae gratissima, et a te taliter suscipi, quemadmodum a nobis eam intelligis proficisci. Tum subdit: Quod ergo a partibus nostris propensiore cura novimus esse servatum, a vobis volumus custodiri; et ideo pie et laudabiliter apostolicis morem gesseris institutis, si hanc ordinandorum sacerdotum formam, etc. Denique: Studiose ergo dilectionem tuam et familiariter admonemus, ut quod nostrae consuetudini ex forma paternae traditionis insedit, tua quoque cura non negligat.
III. Est et ejusdem Leonis ad Anastasium Thessalonicensem epistola (Epist. 12, nunc 14) , quae quo tempore scripta sit non comperio, sed quam 437 [Col. 0210D] Non ad hunc annum, sed ad sequentem hanc epistolam pertinere patebit ex annotatione sequenti. Huic vero anno 445 affigendae sunt duae epistolae Illyricianorum et Anastasii Thessalonicensis ad Leonem, quae perierunt. De his in sequenti annotatione redibit sermo. ad hunc annum facile referendam existimo, ut in notis fusius habetur explicatum. Hujus scribendae occasio fuit, quod Anastasius auctoritate metropolitica vel exarchica abutebatur, et magis impetu animi [Col. 0210D] quam prudentia vices Leonis agebat. Gravissimis itaque litteris eum castigat, hortaturque ut moderato [Col. 0211A] et temperanter se gerat, et si quae in sacerdotibus corrigenda, id ex consilio et charitate faciat, potius quam ex animi commotione 438 et potestate. En moderati animi verba aurea: Erga corrigendos plus agat benevolentia quam severitas; plus cohortatio quam commotio; plus charitas quam potestas. Sed ab his qui quae sua sunt quaerunt; non Jesu Christi, facile ab hac lege disceditur; et dum dominari magis quam consulere subditis placet, honor inflat superbiam, et quod provisum est ad concordiam, tendit ad noxam.
Anno praesenti, Aetio Symmachoque consulibus, Leo ad metropolitanos [Col. 0211B] Codex quidem, ex quo haec epistola edita fuit, Achaiam praefert; at Illyrici certe corrigendum probavimus annot. 2 (Tom. praeced. col. 663, n. h ) in ipsam epist. 13. In hac autem epistola, c. 1, memorantur litterae Illyricianorum ad Leonem, et cap. 3 mentio fit relationis Anastasii ad eumdem pontificem; cumque ea epistola data fuerit die 6 Januarii an. 446, illae Illyricianorum litterae, et haec relatio Anastasii pertinent ad an. 445. Leo Thessalonicensi episcopo omnes Illyrici Ecclesias delegatione apostolica subjecerat, idque omnibus metropolitis Illyrici significaverat epist. 5, scripta pridie idus Januarii an. 444, et ut rescriberent praeceperat. Hos responsionem non multum distulisse credibile est. Hinc alias ipsorum litteras desiderari putamus anteriores illis quibus die 6 Januarii reddidit epistolam 13. Ex hac autem epistola discimus sex metropolitas ibidem inscriptos, non vero omnes Thessalonicensi vicario, et Leonis mandatis paruisse; unde S. pontifex quorumdam [Col. 0211C] inobedientiam se correcturum minatur. Porro ex relatione Anastasii idem pontifex cognoverat, Achaiae metropolitam illicitas ordinationes celebrasse, et inter has distincte memorat ordinationem episcopi Thespiensis, qui incognitus invitis et repugnantibus praepositus fuit. Eodem tempore quo ad episcopos Illyrici idem Leo etiam respondit relationi Anastasii, quae circa factum metropolitae Achaiae praecipue versabatur; ibique alia nonnulla erant inserta, quae ex cap. 4 ejusdem epistolae 13 in episcoporum Illyrici notitiam ab eodem Anastasio dirigenda erant. Hanc Leonis responsionem Quesnellus esse credidit epist. 14 ad Anastasium. At factum Attici cum aliam Leonis epistolam, quae intercidit, Anastasio hoc tempore rescriptam astruit, tum vero epistolam 14 aliis ejusdem Anastasii litteris posterius redditam palam facit. Anastasium scilicet duas ad Leonem de Attici causa epistolas dedisse colligitur ex epist. 14, c. 1. In prima id tantum indicaverat, quod ille ad synodum [Col. 0211D] evocatus adesse differret, et excusationem infirmitatis obtenderet. Huic respondit S. Leo epistola quae periit, quamque datam credimus eodem die 6 Januarii, quo scripta fuit ad Illyricianos episcopos epistola 13. Hinc cum eodem Anastasio queritur epist. 14, quod non exspectato suo responso, metuens ne forte mitius [Col. 0212B] quam ipse vellet cum Attico agendum Leo praeciperet, apud praefectum Praetorio Illyrici egit, ut Atticus Thessalonicam hiemis tempore vi adduceretur. Id contigit ipso hieme exeuntis anni 445, vel ineuntis 446, antequam Leonis responsio Thessalonicam perveniret. Id autem cum Anastasius obtinuisset, alteram epistolam ad Leonem per diaconos direxit, in qua dissimulato hoc violento modo quo Atticum coegerat, id unum referebat quod frater Atticus Thessalonicam venisset, quodque consensum suum etiam scripturae professione signasset. At paulo post has litteras a diaconibus Romam perlatas supervenit idem Atticus cum quibusdam episcopis suae provinciae, et de acerbiori ratione qua Anastasius secum egerat, conquestus est coram ipsis Anastasii diaconis, qui nihil reponere ausi sunt. Vides Illyrici Orientalis metropolitam cum aliquot suis comprovincialibus Romam confugere, et apud apostolicam sedem intercedere? Huic autem alteri Anastasii epistolae Leo rescripsit [Col. 0212C] epist. 14, qua violentum agendi modum ejus reprehendit, aliaque praeclara ecclesiasticae disciplinae decreta proposuit. Hinc epistola 14 aliquanto post VI id. Januarii anni 446 scripta cognoscitur. Huc referenda est epistola 12 Leonis ad episcopos Mauritaniae scripta post an. 445, de qua Quesnellus egit ad an. 440. n. 13. Achaiae scripsit epistolam (Epist. 13 ex Holstenio) , quam ex opere posthumo Holstenii, quod Collectio Romana inscribitur, huc transtulimus; scriptaque est pro vicariatu Anastasii Thessalonicensis episcopi. Causas majores ad eum referendas censet; objurgat metropolitanum Achaiae [Col. 0211B] 439 provinciae quod invitis Thespiensibus consecrasset episcopum; constituitque ut nullus 440 episcopus alterius sibi vindicet clericum sine illius, ad quem pertinet, potestate.
I. Pridie [Col. 0212C] Epistolam ad Januarium scriptam fuisse III kal. Januarii annot. 15 (Tom. praeced. col. 708, n. q ) ostendimus. De Pelagianis autem, non vero de Donatistis vel Novatianis ibidem agi colliges ex annot. 5 et 6 (Ibid., col. 707, n. c et e ) . Quae autem hujus epistolae scribendae occasio fuerit, conjecimus in admonitione praemissa epist. 1, n. 26, ex qua Pelagiana haeresis irrepsisse cognoscetur in Aquileiensem provinciam jam inde a temporibus Zosimi, sub quo libellus distinctus ab illis duobus, quos Julianus aliique episcopi Pelagiani Zosimo obtulere, Augustino episcopo Aquileiensi oblatus fuit a quibusdam, qui in [Col. 0212D] ea provincia Pelagianis erroribus infecti erant. Sicut autem qui ex his ad catholicam fidem redierunt, occasionem dedere epistolis 1 et 2, ita horum reliquiae huic epistolae ad Januarium scribendae causam praebuerunt. kalendas Julii Ardabure et Calepio coss. scripsit sanctus Leo ad Januarium Aquileiensem [Col. 0212A] episcopum (Epist. 14, nunc 18) contra haereticos, ne admittantur ad communionem catholicam, nisi publica professione detestati haeresim sint. Et presbyteri diaconique, aut cujuslibet ordinis clerici hoc loco beneficii et gratiae habeant, si ex haeresi ad Ecclesiam reversi in eo in quo inveniuntur ordine maneant, nec se ultra sperent promovendos. Si Pelagiani sunt, de quibus hic agitur, quosque jam diximus duce Juliano turbare Ecclesiam, hac occasione scriptam esse crediderim istam epistolam. Ex quo Julianus dejectus est ab episcopatu, pulsusque ex Italia, vagus et extorris nullibi sedes certas habuerat. Primo Constantinopolim fugit, sed et inde ejectus post Ephesinam synodum, ubi tam Pelagiana quam Nestoriana haeresis proscripta est, in Gallias migravit tamquam in asylum, non ignarus qui homines illic Augustini de gratia doctrinam oppugnarent. Hilario certe, qui ex monacho Lirinensi creatus Arelatensis episcopus fuerat, Augustiniana de praedestinatione doctrina non admodum placebat, etsi in [Col. 0212B] aliis omnibus, ut Prosper scribit ( Epist. S. Prosperi ad S. Augustinum ), admiratorem se Augustini sectatoremque profiteretur. Tum Faustus abbatem in Lirinensi insula agebat; huc Julianus advehitur infaustus hospes: nam abbatis animum ea labe imbuit, qua Fausti scripta postmodum aspersa sunt. Haec et alia id genus, quae multos latent, retecturum se [Col. 0212D] «Quoad hae probationes non proferantur nobis [Col. 0213C] interim assensum suspendere licebit,» inquit cardinalis Norisius lib. II Hist. Pelag. c. 13. certisque probationibus, tam ex Fulgentio quam ex aliis asserturum, promiserat vir doctissimus Hieron. [Col. 0213A] Vignier Oratorii D. Jesu presbyter, de Juliano disserens in limine II tomi supplem. Operum B. Augustini; sed immatura morte praeventus fidem praestare non potuit. Julianus porro ex illa insula in Italiam regressus novas turbas ciebat, vindicare se ab errore seu per speciem, seu per fraudem volens; fautoresque ejus eadem moliti redire ad Ecclesiam cupiebant. Hinc illa, opinor, Leonis ad Januarium epistola; si tamen, ut putant nonnulli, de Pelagianis hic agatur; mihi enim potius sermo esse videtur vel de Donatistis, vel de Novatianis. At commodius nostras ea de re conjecturas promemus in dissertationibus nostris.
II. Sed ecce nova bella in Hispania adversus Priscillianistas. Illi dum Suevus, Vandalus, Gothus urbes et provincias populant, renovare errores coeperunt; [Col. 0213B] et dum quisque pro focis dimicat adversus barbarum, ipsi lethalia animis bella serere, et longe graviora incautis vulnera infligere, quam externus hostis. Turribius Asturicensis episcopus, quoniam morbus ingravescebat, de ea re cum episcopis provinciae egit; litteras et [Col. 0213C] Addendum est etiam Commonitorium. Libellus porro ante episcopatum a Turribio lucubratus fuit, ex quo non superest nisi epistola nuncupatoria ad Idatium et Ceponium, quam in appendice Epistolarum dedimus. Confer admonitionem huic epistolae praemissam, et dissertationem de Epistolis deperditis, n. 16. libellum, in quo portenta sectae continebantur refutabanturque, ad Leonem misit per diaconum suae Ecclesiae pervincum. Rescripsit Leo, exstatque ejus epistola (Epist. 15, ad Turribium) , ubi haeresim ex faece aliarum haereseon coalitam probat, singulaque ejus capita seorsim conterit. Deinde quid ad excidendum monstrum opus sit, paucis explicat. Turribium episcoposque [Col. 0213C] Quatuor Leonis epistolae in hac causa distinguendae sunt. Una, quae superest, responsiva ad Turribium, in qua praecepit ut generalis synodus ex episcopis Tarraconensibus, Carthaginensibus, Lusitanis et Baeticis cogeretur; vel si aliquo impedimento id fieri non posset, Galliciae saltem episcopi, inter quos error serpebat, omnino convenirent, ut serpenti malo remedium afferretur. Secunda ad episcopos [Col. 0213D] memoratarum quatuor provinciarum, quos ad idem concilium cogendum excitavit. Cum porro rescisset hos episcopos, non autem Gallicios in Toletana synodo congregandos, tertiam epistolam ad eosdem dedit, praecipiens ut decretum fidei quod edituri essent vel edidissent, ad Balconium Bracarensem Galliciae metropolitam mitterent. Quartam denique ad synodum peculiarem Galliciae et ad Balconium metropolitanum direxit. Vide quae de his egimus in dissertatione de Epist. deperditis, n. 17, 18, 19 et 20. Galleciae et Lusitaniae ad concilium vocat aliis litteris ad eos scriptis, 441 quae exciderunt; si vero inter armorum strepitus cogi generalis synodus nequit, saltem aliquot episcopos convenire jubet, ut simul videant [Col. 0213C] quid pro re Christiana adversus gliscentem haeresim sit agendum.
III. Mense Octobri ad episcopos Siciliae Leo gravissimam epistolam misit, eosque increpat, quod die Epiphaniae baptismum solemniter celebrarent (Epist. 16 ad episc. Siciliae) . Id vero, quoniam Christus S. Joannis baptismum eo die suscepisse vulgo [Col. 0214A] credebatur. Consuetudinem Ecclesiae Leo confirmat, qua solitum publice baptismum agere diebus Paschae et Pentecostes, antiquum esse morem haustum ab apostolis, quem deinde et rationibus non paucis asserit; baptismum esse imaginem resurrectionis, per hoc mysterium hominem Christianum reviviscere, triduanam sepulturam per trinam immersionem denotari, hominem ex aquis tamquam e sepulcro levari. Ipsa igitur, inquit, operis qualitas docet celebrandae generaliter gratiae eum esse legitimum diem, in quo orta est et virtus muneris et species actionis. Addit et huic celebritati consecratum diem Pentecostes, quasi aliquod Paschae supplementum, effusum super apostolos hac die Spiritum sanctum, eo die tinctos a Petro 442 tria hominum millia; his et similibus ad retinendum priscum morem Siculos [Col. 0214B] adhortatur. Sub finem epistolae dat salubre Ecclesiis consilium, ut bis quotannis terni episcopi Romam mittantur, et in commune bonum Ecclesiae simul conferant ad custodienda decreta SS. Patrum, et errores ab Ecclesia eliminandos: Cum coram beatissimo apostolo Petro id semper in commune tractandum fuerit, ut omnia ipsius constituta canonumque decreta apud omnes Domini sacerdotes inviolata permaneant (Epist. supra laud. ). Gerardus Vossius, ille catholicus theologus, publicavit alteram Leonis ad eosdem episcopos epistolam (Epist. 17, ad episcopos Siciliae) , qua prohibet bonorum Ecclesiae alienationem; nisi in ejus proventum utilitatemque, neque id sine consensu et cleri approbatione, sed in [Col. 0213D] Hanc epistolam 17 in admonitione et annotationibus vindicavimus. hac epistola desidero stylum S. Leonis; neque mihi facile persuadeo binas litteras ad eosdem tam brevi tempore scriptas, illam quidem XII, hanc XI kalend. [Col. 0214C] Octobr., Alipio et Ardabure coss.; hanc tamen, qualiscumque sit, ex epistolis S. pontificis non expunxi. Sed de ejus suppositione plura in observationibus.
IV. Neque hic praeteribo memoriam [Col. 0213D] Haec, quae affiguntur an. 447, Tillemontius not. 10 in Leonem assignanda censet ann. 448. Id pendet ex diversa ratione computandi annos quatuor ab hoc facto ad concilium Chalcedonense, quos alii integros et aliquot mensibus auctos, alii vero incoeptos et quibusdam mensibus deficientes computandos credunt. [Col. 0214C] Quot porro commenta hac in re Quesnellus subdole infarcit, ut pontificiam auctoritatem deprimens, judicia apostolicae sedis concilio generali subjiciat? Integra et simplex facti series, quae apud ipsum non legitur, fraudem et errorem deteget. Bassianus Ephesinae Ecclesiae presbyter, cum in Memnonis episcopi invidiam incidisset, ut Epheso amoveretur, ab eodem invitus ordinatus fuerat Evazorum episcopus; cumque adduci nequiverit ut ad hanc Ecclesiam regendam accederet, Basilius Memnonis successor violentam ordinationem miseratus, ei Ephesi commoranti dedit nomen et honorem episcopi, aliumque Evazensis Ecclesiae episcopum consecravit. Post Basilii autem obitum idem Bassianus ab unico tantum Olympio episcopo Theodosiopolis per vim adducto in Ecclesiam Ephesiorum episcopus institutus fuit. Haec vis et modus institutionem [Col. 0214D] ejusmodi contra canones factam palam demonstrant. Nihilo tamen minus idem Bassianus Theodosii imperatoris opera a Proclo Constantinopolitano receptus fuit, datisque synodicis ad universum clerum et populum Ephesinum, nec non ad cunctos Asiae episcopos, per annos quatuor eamdem Ecclesiam pacifice possedit; et non tam clericos quam episcopos ordinavit. Postea vero aliquorum clericorum simultates popularem tumultum excitarunt, quo abductus ab Ecclesia, carceri Bassianus inclusus fuit. Quae res cum ad imperatorem Theodosium delata fuisset, is Eustathium Silentiarium misit Ephesum, ut de hoc facto cognosceret, atque referret. Nihil autem certum elici potuit adversus Bassianum nisi illegitima ejus institutio. Imperator hac de re scripsisse traditur ad episcopum Alexandrinum, et probabiliter etiam dedit epistolas ad Romanum [Col. 0215B] pontificem, ac ad alios primarum sedium, quippe hi omnes rescripsere eum esse removendum. Tillemontius hic observat tom. XV, p. 464, aliud rescribi non potuisse, siquidem sola episcopatus ejus initia, quae canonibus adversabantur, commemorata fuere; nec quidquam additum fuit de quadriennali [Col. 0215C] pacifica ejusdem possessione a Proclo Constantinopolitano synodicis litteris inducta atque firmata, et a cunctis Asiae episcopis, totoque clero ac populo recepta; pro qua Cypriani testimonium ex epistola 35 afferri potuisset. Interim imperator, qui Bassianum deposuisse fertur, alium episcopum Ephesiis dandum praecepit. Quadraginta episcoporum concilium Stephanum ordinavit, et Bassianus Constantinopoli infelicem vitam egit; quoad Chalcedonensis concilii tempore ab imperatore Marciano Theodosii successore petiit ut sua causa in concilio expenderetur; in quo tum Bassianus tum Stephanus remoti fuere. Haec est sincera rerum gestarum historia, quae ex sola actione 11 concilii Chalcedonensis colligi potest. Nullum hic concilii Asiani judicium est, quo Bassianus depositus fuerit. Quadraginta episcoporum concilium solam Stephani ordinationem fecit. De Bassiano vero deponendo nullum concilii judicium fuisse [Col. 0215D] ex eo liquet, quod Meliphtongus Juliopolis episcopus cum aliis juxta se sedentibus eum non accusatum et sine judicio abjectum affirmavit (t. IV Conc. Venet. edit. p. 1615, d; ibid. p. 1620, b) : unde in ipso Chalcedonensi concilio Asiae episcopi eumdem restitui volebant; quod non fecissent, si ipsum judicio habito deponendum putassent. Hujus itaque depositionem primo actam per provinciae episcopos sibi Quesnellus finxit; et multo evidentius in hoc erravit, cum Romani pontificis et aliarum sedium litteras post hoc concilium redditas prodidit, quae omne concilium praecessere. Fallitur quoque cum Stephanum post ordinationem ad Leonem scripsisse affirmat. Ante ordinationem enim ejus imperator scripsit, ut quid de Bassiano decernendum esset e praecipuarum sedium episcopis disceret. Leonis porro litterae, quibus imperatori, ut videtur, rescripsit, [Col. 0216B] eumdem Bassianum ob illegitima episcopatus ejus initia esse non oportere episcopum, etsi judicium aliquod apostolicae sedis praeferunt, cum tamen sine examine, ac sine ullis gestis editum fuerit, in re et facto, quae subreptioni obnoxia sunt, novo et expresso examini aditum non intereludunt, si praesertim circumstantiae [Col. 0216C] exstiterint quae pontifici declaratae non fuerint. Quot nova ipsius Romanae sedis judicia hac ratione instituuntur, ut ne idcirco apostolicae sedis auctoritas praejudicium capiat? Ita hic Bassiani pacifica quatuor annorum possessio Procli auctoritate coepta, cunctisque Asianis episcopis approbantibus firmata, ejusmodi visa est, ut illegitima initia purgasset, novamque cognitionem mereretur. Hanc si Bassianus petiisset ab ipso Leone, non fuisset repulsus. Cum vero Chalcedonense concilium ageretur, dum hanc novam cognitionem petiit a concilio, a a Leone, qui concilio per legatos praesidebat, simul petiit (sicut Leoni primum inscripti leguntur quatuor illi Alexandrinorum libelli, qui Chalcedonensi synodo oblati fuere), neque per hoc Leonis judicium subjiciendum credidit auctoritati concilii, sed novis causis allatis novum judicium in concilio, et Leonis ejusdem auctoritate instituendum putavit. Hac de causa legati apostolicae sedis huic novae cognitioni non restiterunt, et Julianus Coensis utrosque non [Col. 0216D] debere projici opinari potuit. Leonis tamen judicium sicut praecipue ingestum fuit, ita etiam depositio Bassiani ex Leonis judicio confirmata est. Quod si Bassianus, qui non acquievit Leonis et aliarum praecipuarum sedium rescriptis, judicio concilii paruit, id in causa fuit quia in concilio ipse auditus ac totius causae examen institutum fuit, nihilque superesse poterat excusationis qua judicium subreptione notaretur (Act. 3, p. 1267, 1274, 1282, 1290) . epistolae Leonis, etsi ipsa periit, cujus mentio 443 est in Chalcedonensi synodo. Causa epistolae haec fuit. [Col. 0215A] Mortuo Basilio Ephesino episcopo, ordinatus est in ejus locum Bassianus contra canones. Post aliquot annos Stephanus, pulso per vim Bassiano, ejus locum occupat; quae res perturbavit Ecclesiam Ephesinam. De violenta ordinatione Bassiani Stephanus tum apud Leonem, tum apud Alexandrinum episcopum et alios conquestus, litteras a Leone acceperat, quibus Bassianum deponendum esse statuerat; tumultus tamen non quievit, donec Chalcedone adversus Eutychem congregati sunt PP. De vi Bassianus egit adversus Stephanum, actaque coram Patribus causa utriusque retractata ordinatio. Tumque mentio epistolae sancti Leonis, qua Bassianum loco movendum pronuntiaverat. Verum re examinata, judicio concilii uterque dejectus episcopatu, quoniam utriusque vitiosam ordinationem fuisse compertum est. Illius epistolae memoria est in actione 11 concilii Chalcedonensis. Bassiani porro depositio, quod velim annotatum, primo acta est per provinciae episcopos. Tum confirmata judicio non solius Romani [Col. 0215B] episcopi, sed omnium primarum sedium; sic enim habetur in concilio Chalcedonensi (Act. 11) : Expulsus est Bassianus a SS. Patribus, et a sanctissimo regiae Romae Leone, et a beatissimo sanctae memoriae Flaviano Constantinopolitanae urbis, et ab Alexandrino et Antiocheno, ab his expulsus est regio judicio. Et iterum: Et Romanus episcopus eum deposuit, et Alexandrinus eum damnavit. Nota quod pro damnavit, Graece est καθεῖλε, deposuit; ita ut nihil 444 hoc in negotio uni tribuatur, quod non deferatur alteri.
V. Verum etsi proponebantur et epistola Leonis, et judicia primarum sedium, ventum est tamen ad [Col. 0216A] causae retractationem, nullo e legatis sedis apostolicae refragante. Dum petuntur suffragia, alii utrumque dejiciendum, alii alterutrum retinendum censuerunt; in horum numero erat Julianus Coensium episcopus, et ipse legatus apostolicae sedis, qui omisso Leonis, ut aiunt, judicio, existimavit Bassiano suam posse sedem servari: Julianus reverendissimus Coensium civitatis episcopus, et ipse vicarius Romanae apostolicae sedis dixit: Non debent ambo projici (Act. concil. Chalc. part. II, act. 12) . Tandem depositionis in utrumque sententiam dixerunt judices, [Col. 1216D] Primum laudatus fuit Anatolius, non quod praecipuam supra legatos pontificis auctoritatem haberet (quis enim catholicus primam auctoritatem apostolicae sedi non tribuat? unde initio actionis 11 primus locus legatis tribuitur), sed quia Anatolius primus in hoc negotio sententiam dixerat. laudato primum Anatolii CP. tum Paschasini legati suffragio: Gloriosissimi judices dixerunt: Quoniam placuit universis interlocutio Dei amantissimi archiepiscopi regiae Constantinopolis Anatolii, et reverendissimi episcopi Paschasini obtinentis locum Leonis Dei amantissimi archiepiscopi senioris Romae, etc. (Ibidem) . Tunc Bassianus, qui nec primarum sedium, nec Leonis ipsius steterat sententiae, synodi judicio acquievit, quia synodi oecumenicae summa auctoritas et supremum est [Col. 0216B] judicium.
Hinc manifestum evadit nequidquam de hoc sibi exemplo blandiri Annalium Ecclesiasticorum auctorem ( Baron. ad an. 447), scriptoremque nuperum, qui de canonicis episcoporum depositionibus ac judiciis infaustum volumen ad depressionem episcopalis dignitatis edidit ( Opus Gallice scriptum a quodam Davide: De Episcopis canonice judicandis ). Putant enim Leonem suo juri asseruisse de 445 metropolitanis etiam Orientalibus judicandi potestatem, eaque potestate usum in Bassianum; cum id non affirmet Stephanus scriptum a Leone, sed tantummodo Bassianum [Col. 0216D] Si hoc loco Stephanus Leonis sententiam expressit [Col. 0217D] his verbis esse non oportere episcopum, alibi tamen his verbis retulit: Romanus episcopus eum deposuit, quae potestatem deponendi a Leone sibi assertam praeferunt. Haec ex solius Stephani relatione. Si exstarent ipsae Leonis litterae, quid Leo scripserit expressius cognosceremus. Quod si iisdem aut similibus verbis usi traduntur etiam alii praecipuarum sedium episcopi, cum tamen peculiare jus in omnes Orientales episcopos Romano pontifici ratione primatus negari nequeat, jus de metropolitanis etiam Orientalibus judicandi eidem negari non potest, nisi ab eo [Col. 0218D] qui vel primatum neget, vel meri ordinis primatum cum heterodoxis eidem attibuat. Sed hoc de jure plura in observat. ad dissertationem 5. esse non oportere episcopum: ἅσε τουτον μὴ δεῖν εἶναι ἐπίσκοπον. Nec illud persuasum habuerunt legati, qui vel quasi de re integra judicarunt, vel etiam sententiam Leonis temperarunt: Romanus enim pontifex 446 dixerat Bassianum esse non oportere episcopum; Julianus legatus pontificis, esse posse episcopum, cum de utroque qui contendebant de episcopatu pronuntiarit non debere ambos projici, significans alterutrum eorum in Ephesina sede esse constituendum: Κατά μεν κανονας οὐδέ εἶς ὤφειλεν εἶναι, κατὰ δὲ φιλανθρωπίαν ἡ σύνοδος ἢ Ἀσιανὴ ἐπιλέξεται τίς ὀφίλει εἶναι (Syn. Chalc. Act. 12) .
I. Idibus Martii hujus anni scripsit sanctus Leo ad Dorum Beneventanum episcopum (Epist. 18, nunc 20) . Ille presbyterum recens ordinatum, posthabitis presbyteris aliis, qui aetate meritisque praestabant, in [Col. 0217B] locum superiorem ordinemque evexerat; quin etiam aliqui assentatione ignava jure et loco sponte cesserant. Arguit Leo Dorum praevaricationis, juvenem superbiae, presbyteros projectae adulationis. Jubet igitur quemque juxta canones servare praerogativam ordinationis, exceptis qui spontanae abdicatione se hoc honore indignos fecerant, et ipsi ut suo plecterentur judicio inferiores esse vult illi quem sibi praetulerant. Et ut judicii sui, inquit, sententiam ferant, inferiores etiam illo erunt, quem propria sententia sibimet praetulerunt; omnibus presbyteris in suo ordine permanentibus, quem unicuique ordinationis suae tempus ascripsit [Col. 1218D] Hic omittenda non erat mentio duarum lucubrationum quae in hac causa scriptae fuere, nimirum libelli querimoniae qui a Paulo presbytero Leoni oblatus fuit, et alterius Leonis epistolae, quae desideratur, ad Julium episcopum, cui hujus decreti exsecutionem commisit. De his vide dissert. de Epistolis deperditis, n. 22 et 23. .
II. Leo insuper tanta pro Ecclesia gessit, ut visus sit hactenus praeluxisse majoribus, seu dum Priscilliani contaminatum gregem jugulat, seu dum Manichaeorum clandestinos motus perimit, aut de profligato Pelagianismo triumphum agit, vel severe vindicat Ecclesiae disciplinam. Quod alterius summum esset, iter est Leoni ad majora. Haec quidem fortiter [Col. 0217C] feliciterque, sed adversus saucios hostes, jamque multis debilitatos ictibus. Ecce novus hostis, recens et integer Christi incarnationem oppugnat, fundamentaque Christianae religionis concutit. Timendus certe; audax illi animus ad concipiendum facinus, promptus ad exsequendum; ingenium laudabile, si ad meliora convertisset. Pietatis professio et fama aeque perniciosa, quoniam iis adversus fidem abutebatur. Quid referam gratiam favoremque principum et magnatum amicitias, quas ad promovenda studia per fas nefasque conciliaverat? Verum haec ut gloriosior Leonis victoria sit. Eutyches ille est, Constantinopolitanus archimandrita, qui a daemone malo impulsus, novos errores in Ecclesiam serit, utramque naturam in Christo miscens, coalitamque in unam asserens; unde illud consectarium, vel naturam divinam perpessionibus humanisque affectibus obnoxiam, vel quae humanitus Christo contigerunt, labores et mortem, per quae salutem nobis peperit, mera [Col. 0217D] fuisse ludibria. Haec ille, quae primo latenter cum commensalibus monachis communicabat, tum furtim cum amicis et iis quos noverat novitatis avidos. Eusebius Dorylaei in Phrygia episcopus, cui cum Euthychete amicitia intercedebat, pravam ipsius doctrinam primo amice corrigere; dumque monachum consiliis [Col. 0218A] non emendari intelligit, rem religionis potiorem amicitia putans, denuntiare scelus aggreditur, ut opprimatur antequam vires acquirat.
III. Id temporis habebatur Constantinopoli synodus a Flaviano episcopo Constantinopolitano Procli successore, convenerantque triginta episcopi ad litem dirimendam Florentii Sardorum episcopi Lydiae metropolitani adversus episcopos suae provinciae Joannem 447 Cassiniumque. Eusebius hortatu Flaviani, cui audaciam Eutychis nuntiaverat, rem ad concilium detulit. Patres illico detestari pravitatem, rogare Eusebium ut pro jure amicitiae adeat Eutychem, persuadeatque meliora. Tum Eusebius abnuere, jam frustra omnem movisse lapidem, sed irrito conatu; non vulnus levi manu leniendum, sed ferro recidendum, priusquam saniores partes occupet; jam Eutychem arma palam adversus Ecclesiam moliri, urbis monasteria circuire, offerre libellum cui subscribant monachi, et in doctrinam nomenque suum jurent. His [Col. 0218B] auditis, Patres presbyterum diaconumque mittunt, qui de singulis inquirant. Presbyter recta it ad Martynum archimandritam; pluriam de Eutyche sciscitatur. Fatetur ille missum Constantinum diaconum ab Eutyche cum scripto cui subscribere rogatur; non aliam in eo fidem, quam quae in Nicaena synodo jurata, et quae a Cyrillo tradita receptaque; sed a se longe rejectum cum hac responsione: non esse suam, sed episcoporum rem: Μὴ εἶναι ἐμὸν ὑπογρ άφεἶν ἐπισκόπων δὲ μόνων : Non est meum subscribere, sed episcoporum tantum est. Grave reponsum, et posteris retinendum. His synodo renuntiatis, placuit Patribus ut vocaretur Eutyches ad concilium. Semel et iterum accersitus venire contempsit, non fas, inquiens, egredi e monasterio. Tertiam quoque citationem aegrotatione simulata elusit. Sed demum post aliquot dies monachus militari apparatu ad synodum venit. Cum eo Florentius Patritius, turbulenta monachorum phalanx, apparitorum militumque praetorianorum manus. Hanc illi operam praestiterat Chrysaphius eunuchus, [Col. 0218C] qui gratia et auctoritate Augusti pro libidine abutebatur; tam Eutychi charus quam infensus Flaviano, quia 448 cum adiit pontificatum, ejus demereri gratiam contempserat. Nihil territi Patres de fide sciscitantur. Rogant Eutychem quid de Christo sentiat? Coram ille non haesitans confessus in Christo duas naturas antequam Verbum cum carne uniretur, sed coaluisse in unam, ex quo Divinitas cum natura humana in unam hypostasim conjuncta est: Ὁμολογῶ ἐκ δύο φύσεων γεγενῆσθαι τὸν Κύριον ἡμῶν προτῆ στένωσεως ματὰ δὲ τὴν ἔνωσιν, μίαν φήσιν ὁμολογω ; id est: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem; post vero adunationem, unam naturam confiteor. Patres docent eam doctrinam esse alienam a fide, obtestantur ut ipse suos revocet errores proscribatque, ac Nicaenam confessionem recipiat. Sed dicto non audiens obfirmato animo in sententia persistit: ideoque judicio Patrum sacerdotio motus est, munere archimandritae et communione [Col. 0218D] ecclesiastica privatus.
IV. Eutyches cum auctoritate Chrysaphii et tutela principis neque se neque doctrinam tectam sartamque cerneret, ad Romanum pontificem confugit, ratus irritam fore condemnationem, si tantum pontificem suis partibus irretiat. Hoc vero factu facile in animum [Col. 0219A] inducebat, quia absentem circumvenire in promptu est, [Col. 0219B] Nullae contentiones et simultates inter Romanum et Constantinopolitanum exarsisse traditae sunt, nisi postquam a Chalcedonensi Constantinopolitanae sedi tres dioeceses Asiae, Ponti et Thraciae subjectae fuerunt: neque hac in re Leo restitit ob aemulationem cathedrae, ac si exinde Romano antistiti praejudicium aliquod crearetur: sed quia hoc canone laedebantur privilegia sedium Alexandrinae et Antiochenae, nec non jura metropolitarum earumdem dioeceseon, quae Nicaenum concilium sarta tecta servanda praeceperat. Cur potius eam aequiorem et veram rationem confugiendi ad Romanum episcopum Quesnellus non allegavit, quia scilicet Eutyches Romanae sedis praerogativam noverat, qua in Orientales quoque episcopos, cum opus esset, jus exercere poterat? sciebatque inter Romanum Constantinopolitanumque episcopum aemulatione cathedrae jamdiu fere simultates: sperabat denique amicum Leonem, cujus animum ante aliquot menses exploraverat. Scilicet scelus suum prius meditatus, ne, si quando erumperet, Leo adversaretur, litteras ad eum miserat, quibus catholicae fidei homines in suspicionem Nestorianismi adduxerat (Epist. 19, nunc 20) . Leo nihil tale suspicans, laudaverat ejus vigilantiam sollicitudinemque. Periit quidem haeresiarchae [Col. 0219B] Unam hic Eutychis epistolam ad Leonem Quesnellus memorat, quae ab eo post condemnationem scripta fuit, huicque Leonem rescripsisse putat epist. 20. At in notatione quam in secunda editione subjecit [Col. 0219C] epistolae 20, deprehendit hanc redditam alii epistolae, quam ad eumdem pontificem ante condemnationem Eutyches dederat. Duae igitur hujus epistolae distinguendae sunt. Anno 447, magnae turbae excitatae fuerunt adversus aliquot episcopos Orientales qui in Nestorianismi suspicionem vocabantur. Harum turbarum originem e Constantinopoli profectam Theodoretus notavit epist. 3; Eutyches vero Constantinopolitanus archimandrita praecipuus earum auctor fuit, et dum illos impetivit, in oppositum errorem transiit. Nestorianismi autem nomine eos notavit, qui suo errori adversabantur. Domnus Antiochenus episcopus, Eutychis impietate detecta, primus eidem restitisse, cum synodicam ad imperatorem dedit, a Facundo traditur lib. XII, c. ult. Vide integram hanc synodicam insertam dissert. 7, quae propterea an. 448 scripta dicenda esset potius quam anno 449, ut eminentissimo Baronio placuit, pro cujus tamen sententia Tillemontius nonnulla affert not. 10 in Theodoretum. Certe autem Eutyches anno 448 primam [Col. 0219D] epistolam ad Leonem dedit, qua Nestorianismum repullulare conquestus est. Huic, quae desideratur, Leo respondit epist. 20 kal. Junii an. 448, in qua cum ignoraret quo spiritu Eutyches ductus eam Nestorianismi accusationem protulisset (huc enim spectant quae S. Leo scribit epist. 34) , ejus zelum ac sollicitudinem commendavit. Interim Eutyches ab Eusebio Dorylaeensi accusatus, a S. Flaviano damnatus fuit in synodo Constantinopolitana die 22 Novembris ejusdem anni 448. In hac post damnationem aliquid de appellatione ejus a nonnullis auditum fuit. Mentitus vero est cum affirmavit se libellum appellationis ad Romanum pontificem obtulisse, qui receptus non fuerit. Hinc autem alteram ad S. Leonem epistolam dedit, cui quatuor documenta adjecit, libellum accusationis Eusebii Dorylaeensis, libellum appellationis suae, quem oblatum et non receptum venditavit, professionem fidei suae cum contestatione ad populum Constantinopolitanum, et aliquot testimonia [Col. 0220B] plerumque supposititia: de quibus vide dissert. de Epist. deperditis, n. 26. Hanc Eutychis secundam epistolam inter Leoninas edidimus epist. 21. Scripsit eodem tempore ad S. Petrum Chrysologum episcopum Ravennatem: et hae duae epistolae in Italiam missae videntur una cum litteris imperatoris Theodosii ad Leonem, quibus hic Augustus agente Chrysaphio deceptus, haeretici patrocinium susceperat. Sicut autem in relectione actorum synodi Constantinopolitanae quidam affirmarunt Eutychen privatim appellasse etiam ad episcopi Alexandrini, Hierosolymitani et Thessalonicensis concilia, ad harum sedium episcopos fortassis epistolas dedit. Sub hoc quoque tempus Flavianus de gestis in Constantinopolitana synodo adversus Eutychen retulit ad Leonem pontificem, ut pluribus dicetur annotatione sequenti. epistola, sed ex litteris Leonis ad Theodosium et 449 Flavianum quid scripserit intelligimus. Conqueritur quod cum non diversa a fide sentiret, immerito tamen se se accusatum: quod Eusebius crimen haeresis sibi intulisset, nihil tamen eum in quo argueretur expresse et evidenter ostendisse, [Col. 0220A] quod evocatus ad judicium se sistere non denegasset: quod etsi Nicaenae synodi decretis assentiebatur, 450 privatus communione sit: quod libellus appellationis, quem obtulerat, non fuisset susceptus: haec et alia quam falso Eutyches scribebat, ex Constantinopolitanae synodi actis comperimus, quae Chalcedonensibus sunt inserta, ampliusque aperiemus in dissertatione de ejus causa.
I. Sanctus Leo nihil horum quae Constantinopoli gerebantur, admonitus a Flaviano, ne vel innocentem condemnet, vel reum absolvat, ad Theodosium Flavianumque scribit (Epist. 20, nunc 23, et 21, nunc 24) . Quare [Col. 0220B] Flavianum paulo post concilium, quo damnavit Eutychen, ad Leonem scripsisse exeunte anno 448, aut serius sub initium anni 419, ostendimus in Admonitione ad epist. 22. Quesnellus ex suis praejudiciis [Col. 0220C] ordinem litterarum Flaviani pervertit, ita ut primam venditarit, quae secunda est, et secundam, quae prima fuit. Ibidem autem nos suum cuique tempus restituimus; et cardinalis Baronii sententiam, quam ille perstrinxit, luculenter vindicavimus. Ut autem clarior fiat rerum in causa Eutychis gestarum historia, quae apud Quesnellum non satis est accurate disposita, Breviarium chronolo-gicohistoricum documentorum hujus anni hac prima notatione appendendum credidimus, ex quo suum cuique tempus ascribere facile erit. Cum epistola Eutychis una cum imperialibus litteris eidem faventibus sollicite missa fuerit citius Romam pervenit quam Flaviani litterae; unde S. pontifex Theodosio rescripsit die 18 Februarii hujus anni 449, antequam Flaviani epistolam acciperet: ex quo etiam factum est ut epist. 23 cum Flaviano questus sit, de tanta re nihil retulisse, et ut cautus, non autem deceptus, documenta ad judicium ferendum necessaria postulaverit. Interim vero responsionem ad [Col. 0220D] Eutychen distulit. Hic autem haereticus non exspectato pontificis responso, libellum imperatori obtulit, quo, generale concilium petebat, et per Chrysaphium patronum suum egit ut Dioscorus quoque Alexandrinus ad Theodosium scriberet, generalem synodum cogi oportere: quod quidem per imperiales litteras signatas die 30 Martii hujus anni 449, indictum fuit Ephesi kal. Augusti. Dum de hoc concilio convocando murmurabatur, Constantinopolim perlatae fuerunt duae memoratae Leonis epistolae 23 ad Flavianum, et 24 ad Theodosium, et hac etiam occasione epistola 25 Petri Chrysologi ad Eutychen, ut in admonitione ad eamdem conjecimus. Id ante indictionem synodi accidisse, ex altera Flaviani epistola colligere licet. Cum enim is ex acceptis Leonis litteris deprehendisset Eutychen ad pontificem scripsisse, priorem vero suam epistolam ei nondum fuisse redditam, aliam mox epistolam 26 ad eumdem pontificem dedit, in qua tantum apostolicae auctoritati attribuit, ut istam ad finem [Col. 0221B] huic controversiae imponendum per se sufficere tradiderit, ne concilium, de quo rumor erat, amplius necessarium sit. Haec post certam indictionem scripta non fuissent. Hinc has Flaviani litteras ante diem 30 Martii exaratas cum Quesnello credimus. Vide hujus textum n. 9. Eutyches, ut sibi facilem in concilio jam indicto defensionem praepararet, recognitionem actorum synodi Constantinopolitanae obtinuit, ac si ea diminuta et corrupta essent. Sed si pauca quaedam leviora excipias, quae non visa sunt actis inserenda, nihil falsatum evinci potuit ab Eutychis defensoribus. Haec autem recognitio, in qua mentio fit epistolae Leonis paulo ante receptae, facta fuit in Constantinopolitano conventu diebus 8 et 13 Aprilis. Interim Leo priorem Flaviani epistolam 22 se jam accepisse indicat epistola 27, data 21 Maii; qua eidem epistolae Flaviani paucis rescripsit, pleniorem responsionem quam citius transmissurus; ubi si turbas adversus [Col. 0221B] eumdem episcopum excitatas innuit, de quibus in ejus epistola 22 nullum indicium est, has ex aliis aliorum litteris satis detexerat. Ex verbo autem rescribimus (nisi legendum sit rescribemus ), quo Leo utitur in epist. 27, ipsum in pleniore epistola, quam promittit, lucubranda hoc quoque tempore fuisse occupatum colligere licet: haec enim ob rei gravitatem maturius studium exigebat. Nondum, cum haec scribebat, de legatis transmittendis cogitabat, vel eos non ita brevi parandos sperabat. Hinc pleniorem epistolam per eum qui litteras Flaviani attulerat dirigendam spondet. Cum autem ob rerum difficultatem et indictionem concilii Ephesini jam imminentis legatos sollicitius dirigendos duxerit, his pleniorem epistolam 28 ad Flavianum perferendam tradidit, in qua (cum antea scripta fuisset) legati solum in fine memorantur additione quadam, ut videtur, posteriori, qua nullam synodi mentionem facit. Una cum hac celeberrima epistola 28 aliae ad Theodosium, ad [Col. 0221C] Pulcheriam, ad archimandritas Constantinopolitanos, ad synodum Ephesinam, et ad Julianum Coensem scriptae idibus Junii signantur, et iisdem legatis traditae sunt. His profectis altera Flaviani epistola 26 ad Leonem pervenit, cui pontifex respondit epist. 36, die 20 Junii, eodemque die aliam ad imperatorem epist. 37 misit, cujus causam annot. I (Tom. praeced. col. 811, n. c ) in hanc epistolam indicavimus. Tertiam porro epistolam S. Flavianum ante Ephesinum latrocinium ad Leonem dedisse per Basilium diaconum, quae ad nos non pervenit, evicisse credimus annot. 2 in epist. 38, qua S. Leo eidem respondit die 23 Julii. Confer inferius annot. 6 (Col. 224, n. e ) . Novas litteras eidem Flaviano dedit die 11 Augusti, quibus de iis quae gerebantur cognoscendis sollicitudinem suam significavit. Vide epist. 39. Die 8 hujus mensis Ephesinum concilium, seu potius latrocinium coepit, de quo satis Quesnellus hoc anno num. 11 et seqq. S. Flavianum non multo post hoc latrocinium, dum duceretur in exsilium, nimirum [Col. 0221D] sub finem Augusti, obiisse ostendimus in admonitione ad epist. 54, n. 1. Neque Menologia Graecorum, quae ejus festum signant die 18 Februarii, iis auctoritatibus quas ibidem allegavimus opponi queunt: nam praeter quamquod recentioris aetatis sunt, certe ad Februarium anni 450 Flaviani mors protrahi non potest, cum Anatolius subrogatus fuerit ante finem hujus anni 449. Cum porro prima translatio ejus in Urbem Februario anni 450 affigi nequeat, quippe quae post mensem Julium ejusdem anni contigit, aliam posteriorem sive translationem, sive festivitatem [Col. 0222A] Februarii mensis iisdem Menaeis indicari necesse est. Haec porro mors aliquandiu occultata fuit, seu ut successori eligendo cautius prospiceretur, seu ut praecaveretur a tumultu qui a clero et populo Flaviani studiosissimis timeri poterat. Hinc acclamationes Constantinopolitanae plebis pro Flaviano, ac si adhuc viveret, contra Ephesinum latrocinium circa initium Octobris anni 449 in gesta publica relatae fuere, quae cum litteris cleri et populi Constantinopolitani ad Leonem transmissae sunt sub idem tempus, quo S. pontifex ejusdem mortis pariter inscius ad eosdem scripsit epist. 50 et 51 idibus Octobris. Confer annot. 4 (Ton. praeced. col. 866, n. l ) in epist. 59. Eodem quoque tempore Martinus et Faustus archimandritae litteras ad eumdem dedere, quibus suam pro Flaviano ac pro recta fide constantiam declarabant, et eadem occcasione probabiliter scripsit etiam Pulcheria Augusta; unde tribus his epistolis simul acceptis S. Leo eadem die respondit per epist. 59, [Col. 0222B] 60 et 61, mense Martio anni sequentis. Causa vero scribendarum epist. 50 et 51 idibus Octobris Leoni fuit notitia de infelici exitu latrocinii Ephesini ad eumdem perlata ab Hilaro diacono, qui ex eodem conciliabulo statim post S. Flaviani condemnationem mirum in modum effugit. Hic autem Romam pervenit eo tempore quo ob anniversarium diem Natalis Leonis, concilium episcoporum habebatur die 29 Septembris. Auditis autem quae perperam gesta fuerant, ut his remedium apponeretur; synodus Romana producta videtur usque ad diem III iduum Octobris, quibus diebus Leonis, vel etiam synodi nomine plures epistolae transmissae fuerunt. Vide epist. 44 usque ad epist. 51, in quibus una est Hilari diaconi ad Pulcheriam Augustam. In epist. 44 ad Theodosium imperatorem scripta, et epist. 45 ad eamdem Pulcheriam reprobato Ephesino latrocinio, concilium in Italia habendum Leo postulavit. Theodoretus Cyri episcopus in eodem latrocinio depositus, apud eumdem pontificem [Col. 0222C] appellationem interposuit epist. 52. Publicata subinde Flaviani morte cum aliquis eidem subrogandus esset, imperator Constantinopolitanae Ecclesiae clericis praecepit ut quosdam aptiores regimini sibi proponerent, inter quos ipse potiorem eligeret. Dissidentibus autem illis inter se ea forte de causa quod alii aliquem Flaviano adhaerentem vellent, alii autem excluderent, idem imperator e clericis aliarum Ecclesiarum, qui Constantinopoli ob alia negotia degerent, episcopum eligendum mandavit. Ita omnium, ut praefertur, suffragio Anatolius Alexandrinae Ecclesiae presbyter, qui in regia urbe suae Ecclesiae res agebat, electus, et in synodo ab ipso Dioscoro Alexandrino ordinatus fuit. Scripsit statim Anatolius ad S. Leonem epistolam de ordinatione sui, cujus insigne fragmentum dedimus epist. 53. De eadem quoque ordinatione scripserunt etiam ad eumdem pontificem ordinatores ejus, Theodosius imperator, et Pulcheria Augusta. Haec sub finem hujus [Col. 0222D] anni 449 contigisse probavimus in admonit. ad epist. 53. Interim S. pontifex Leo novas ad imperatorem litteras VIII kal. Januarii, quibus ut concilium in Italia cogeretur, iterum institit. Hae litterae vitiata chronica nota editae plures difficultates promoverunt. Emendato autem mense ex nostro praestantissimo codice Ratisponensi nihil difficultatis superest. Vide epist. 54. Etsi vero nullae imperatoris litterae a Leone acceptae hic indicentur, haud tamen ambigimus quin his litteris Leo respondeat Theodosii epistolae, quam post latrocinium Ephesinum eidem dedisse ostendimus in dissert. de Epist. deperditis, n. 38 Flavianus non scripserit, haud difficile [Col. 0221A] est dictu, seu Eutychem staturum judicio crederet, seu actam causam secundum canonem Ecclesiae in concilio, 451 condemnatumque legitime monachum suae paroeciae, non alias audiendum. Baronius credit litteras Flaviani, aut interceptas, aut retardatas [Col. 0222A] ab Eutyche. Sed tum nihil omnino scriptum a Flaviano, constat ex ipsa Flaviani epistola, cujus initium est: Pietate, etc. Accusatum, inquit, eum (Eutychen) a reverendissimo Eusebio, et occurrentem in sanctum concilium et voce sua sectam propriam retegentem, alienumque [Col. 0223A] existentem 452 a recta fide damnavimus, sicut docebunt vestram sanctitatem omnia quae super eo sunt gesta, quaeque direximus cum nostris his litteris (Epist. nunc 26) . Vides ut nihil litterarum vel gestorum synodi ante hanc epistolam acceperat Leo a Flaviano. Et paulo post: Sed his ita gestis litterae nobis datae sunt vestrae sanctitatis per Comitem Pansophium, per quas sumus edocti quia idem Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia atque 453 calliditate (Ibid.) . Ex quibus liquet pariter [Col. 0223C] Cum ex praecedenti annotatione pateat Flavianum hoc de negotio, quod fidem tangebat, ad Leonem retulisse, antequam pontificis litteris excitaretur, quae hic subjiciuntur falsa esse manifestum est. non ante Flavianum de litteris ad Leonem ea de re scribendis cogitasse, quam cum didicit pontificem improbis Eutychis artibus deceptum, falsam de judicio Constantinopolitano cepisse opinionem. Enimvero quamdiu intra Ecclesiae Constantinopolitanae limites sese labes ista continuit, opus non fuit ut collegarum opem imploraret Flavianus. Episcopus nempe universis catholicam veritatem totam in solidum a Christo Domino creditam non ignorabat, quam pro sua quisque virili defendere teneretur, erroresque contra insurgentes [Col. 0223B] opprimere tamquam ordinarius judex in ea quam sortitus est Ecclesiae portione. At ubi monitus a Leone rescivit haeresiarcham Occidentem litteris suis pervasisse, suum virus spargere, atque a saeculi potestatibus insidias parari catholicae doctrinae, tum Romanum pontificem adire sui putavit officii, quo videlicet et de re tota instrueretur, quod Ecclesiae capiti debebatur, et qua pollebat apud Augustum gratia ageret sollicite, ne late serperent haereticorum artes, nec turbarentur Ecclesiae convocatione concilii, in quo timendum merito erat ne auctoritate plurimum valituri essent homines improbi.
Caeterum Leo non edoctus ea quae de Eutyche gesta erant, ad Augustum scribens de 454 haereticorum judiciis haec statuit: nullum judicium pronuntiandum nisi re diligenter examinata. Necesse est, inquit (Epist. 21, nunc 24) , jam locum subreptionibus non patere; sed prius de quibus eum aestimat arguendum, instrui nos oportet, ut possit de bene cognitis congrue judicari. [Col. 0223C] [Col. 0223C] Leonis verba libellum accusationis Eusebii Dorylaeensis episcopi respiciunt, in quo S. pontifex desideravit sensum quem ille in Eutyche haeresi notaverat apertius exponi, ut de eo ipse posset judicium ferre. Non ergo hic Leo statuit (hoc enim verbo quod a Quesnello praemissum fuit, sequentia reguntur) non presbyterum nota haereseos inurendum; nisi sensu in quo peccaverit clare exposito. Non presbyterum nota haereseos inurendum, nisi sensu in quo peccaverit clare exposito: Sed cum presbytero haereseos crimen intenderet, quem tamen sensum in eo arguerit, non evidenter expressit (Ibidem) [Col. 0223D] Integra Leonis verba de libello Eutychis loquuntur, in quo ille asserebat se Nicaenae synodi constituta servantem frustra de fidei diversitate culpatum. Haec ex Eutychis verbis non sunt Leonis decretum, quo statuerit non bene reprehendi eum esse alienato a fide animo, qui quae Nicaenis statutis decreta sunt palam profitetur. Solum Leo Eutychis protestationem, cum nihil exploratum haberet, et e contra similem professionem in accusatoris ejus libello legisset, suspendendum judicium credidit, quoad exploratiora documenta transmitterentur. Cum porro haec documenta accepit, non dubitavit haereseos condemnare Eutychen, licet Nicaena statuta se tenere et sequi etiam atque etiam profiteretur. . Non bene reprehendi eum esse alienato a [Col. 0224A] fide animo, qui quae Nicaenis statutis decreta sunt, palam profitetur: Asserens se Nicaenae synodi constituta servantem frustra de fidei diversitate culpatum (Ibid.) . Illa ad Theodosium, haec ad Flavianum. Non festinanter, sed lente exercenda judicia, cum maxime de recidenda communione agitur, nec tam in errore confodiendo quam in emendando errantem laborandum; nec adeo animo indulgendum specie defendendae veritatis, ut locus charitati non sit. Decet enim, inquit (Epist. 20, nunc 23) , in talibus causis hoc maxime provideri, ut sine strepitu concertationum et custodiatur charitas, et veritas defendatur.
III. Flavianus rescripsit ad Leonem, et acta Constantinopolitanae synodi in causa Eutychis simul cum epistola ad eum misit. Sed tardius Leoni reddita est. Cum nihil Flavianus 455 de epistola audiret, alteram misit in qua [Col. 0223D] In epistola 22, quam nos primam esse ostendimus, nulla anterioris epistolae mentio fit. Quesnelli, qui hanc ipsam secundam esse contendit, intererat prioris epistolae mentionem in ea detegere. In id autem usus est antiquae versionis verbis, ut in Leoninis [Col. 0224C] editionibus legebantur, olim quidquid egerimus misimus ad beatitudinem vestram litteras, quibus litteris docuimus, etc. At cum haec non cohaereant cum originali Graeco, a Romanis editoribus Conciliorum hic locus ad Graecum textum sic emendatus fuit: De iis quae de eo dudum egimus, misimus ad beatitudinem vestram litteras, quibus docuimus, etc., ubi pro olim repositum fuit dudum, quae particula non ad epistolam dudum scriptam, sed ad anteriora gesta in Eutychen refertur. Verbum autem Graecum ἀπεστείλαμεν Latine redditum misimus, hoc loco non de anterioribus, sed de iisdem quas Flavianus scribebat litteris [Col. 0224D] acceptum probavimus annot. 17 (Tom. praeced. col. 727, n. b ) in epist. 22, ubi alia hujus significationis exempla protulimus. prioris meminit, et actorum quae simul miserat. Baronius deceptus codicum praepostero ordine, eam quae secundo scripta, primo scriptam credidit, et revera primum locum hactenus obtinuit [Col. 0224B] in editis codicibus. Sed contrarium ex ipsius epistolae serie evincitur, quae videlicet prioris meminit cum actis Constantinopolitani concilii missae, et insuper ex epistola 34 (nunc 38) ad Flavianum scripta Julii die 23, ubi testatur se [Col. 0224D] In epistola 38, non alteram, sed tertiam Flaviani epistolam, quae desideratur, indicari vidimus annot. 2 (Ibid., col. 812, n. o ) in epist. 38. Cum autem Leo direxit epistolam 36, ad Flavianum datam, non die 17, sed 20 Junii, uti probavimus annot. 4 (Ibid., col. 811, n. a ) in eamdem epist. 36, jam acceperat secundam Flaviani epistolam, et tunc legati jam profecti erant in Orientem, quemadmodum ex emendata, seu potius restituta ejusdem epistolae lectione subsecutos cognoscetur; de quo vide annot. 3, Ita inter diem 13 Junii, quo signatae fuerunt cum epist. 28 aliae litterae per eosdem transferendae, et diem 20 ejusdem mensis, quo notatur epist. 36, legati transmiserunt in Orientem, ac post eorumdem discessum tertia brevior Flaviani epistola allata fuit. alteram illam epistolam non accepisse, nisi legatis suis jam in Orientem profectis. Qui quidem nondum urbem reliquerant Junii die 17, quemadmodum docent epistolae 32 et 34 (nunc 36 et 38) ad Flavianum, ex quibus inter se collatis liquido apparet inter hujus et illius scriptionem legatos ad synodum missos sese viae dedisse.
IV. Ex hac utraque epistola pietatem Flaviani agnoscimus, vigilantiamque pastoris qui suae bene consulit Ecclesiae. Scribit quam rite et secundum canonem in Eutychen animadverterit, non indicta causa damnatum; deinde ejus errores commemorat. Haec Flavianus, non quod suam auctoritatem cum Eutyche committat, sed ut rei gestae admoneat pontificem romanum ejusque episcopos, caveantque ne in his locis pullulet haeresis, [Col. 0224C] et ipse Theodosius admoneatur a Leone quos errores quosque tumultus in orbem invehat unius monachi improbitas. Sed ne multa dicens, ait Flavianus, longam faciam epistolam, olim quidquid egerimus misimus 456 ad beatitudinem vestram litteras, quibus litteris [Col. 0225A] docuimus et presbyterio eum esse nudatum, quia sic captus est; et jussimus eum cum monasteriis nullam habere rationem, et exclusimus eum a communione nostra: ut sanctitas vestra hoc cognoscens quod circa illum actum est, omnibus episcopis sub beatitudine vestra degentibus manifestare dignetur illius impietatem: ne nescientes aliqui quid ille sentiat, quasi ad orthodoxum vel per litteras vel per aliquam conjunctionem loquantur (Epist. 22, nunc 27, Flaviani ad S. Leon., cap. 4) .
V. Admonet hoc loco lectorem cardinalis Baronius ( Ad ann. 449, n. 5), ut attendat ex veteri instituto absque controversia confiteri eosdem inter se altercantes Flavianum et Eutychetem, legitimum et praecipuum judicem controversiarum ecclesiasticarum esse Romanum pontificem, ad quem tam actor quam reus sponte currunt sua jura prosecuturi. Pontificiae dignitati majori quam quisquam alius reverentia advolvor ego; sed quoniam omnibus Ecclesiae episcopis cum Romano [Col. 0225C] Communem quidem dignitatem episcopalis honoris Leo admisit in episcopis et Romano pontifice; at simul ordinem hierarchicum generalem non esse monuit, cum pro diversitate gradus hierarchici auctoritate distinguantur, omnibusque episcopis Romanus pontifex eo primatu praesit, qui non meri honoris, [Col. 0225D] sed praecipuae jurisdictionis primatus est, ut omnes catholici profitentur. Vide quae in hunc locum epistolae 14 animadvertimus annot. 52 (Tom. praeced. col. 675, n. e ) . Porro ad Romanum pontificem controversiarum praecipuum judicem hanc causam ab Eutyche delatam appellationis libello, idque cum accepisset Flavianus, hunc quoque secundis litteris idem judicium postulasse, contra Quesnelli nisus probaturi sumus in observationibus ad dissert. 6, ex quibus ea quae hic obtruduntur adversus Baronium quam inania sint perspicietur. communis dignitas, ipso etiam Leone hoc profitente (Epist. 12, nunc 14, c. 11) , absit ut quam [Col. 0225B] in uno veneror, in caeteris calcari velim. Ultro agnoscimus Romanum pontificem pro legitimo, ac si cum singulis episcopis comparetur, pro praecipuo controversiarum ecclesiasticarum judice; sed quis propterea ferat Flavianum, quem et sedis praerogativa, et sanctimonia singularis, et fidei constantia ad martyrium usque perseverans tantopere commendare debuerant, cum rebelli, imperito, obscuro ac malae frugis monacho componi committique, exauctoratum presbyterum cum suo ac tantae sedis 457 episcopo, judicem cum reo; et utrumque velut de communi dividendo altercantem coram Leone sisti, quasi de incerto causae exitu dimicaturum. Absit tanta a sacratissimo episcoporum coetu injuria. Non sane actor Flavianus, cardinalis illustrissime, sed judex; non damnandum traducit Eutychen, sed damnatum a se producit; nec novum a Leone judicium petit, sed latam a se sententiam cura pontificis Romani collegis Occidentalibus notam fieri postulat: ut omnes communi [Col. 0225C] fidei causae communibus curis, communi opera ac sollicitudine adlaborent.
VI. Acceptis litteris Flaviani Leo opem operamque suam adversus Eutychen pollicetur: perque illustrem virum Rhodanum epistolam mittit, quam primum ex codice cardinalis Grimani in publicum emittimus, quam et secuta est [Col. 0225D] Quesnellus deceptus chronica nota huic epistolae subjecta in vulgatis VIII kal. Junias, eamdem scriptam hic prodidit ante judicium Leonis editum epist. 28, ad Flavianum. Ipse vero de errore hujus chronicae notae suspicatus est in secunda editione. Nos ex probatissimo ms. Ratisponensi emendavimus, VIII kal. Januarias. Vide annot. 8 (Tom. praeced. col. 856, n. i ) in epist. 54. Hinc de concilio in Italia convocando tum solum pontifex egit, cum in latrocinio Ephesino omnia per vim et praepotentiam gesta liberum concilium postularent, ut illatis malis facilius remedium afferretur. alia ad Theodosium (Epist. 23, nunc 54) , in qua Nicaenae fidei se inhaerere profitetur, Nestorii et Eutychis dogmata condemnat, postulatque synodum intra Italiam congregari. In ea ampliores litteras promittit per Flaviani nuntium; fuitque illa celebrata adeo ad Flavianum epistola [Col. 0226A] (Epist. 24, nunc 28) , divinum Magni Leonis opus, laudata Chalcedone, Patribus approbata, et retenta ad fidem Ecclesiae de incarnatione Christi explicandam, ut hac quasi Lydio lapide sincera adulterinaque fides probetur. Gelasius papa hunc, qui vel unum ex ea apicem sustulerit, ferit anathemate. Probamus, inquit, epistolam B. Leonis papae ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum destinatam, cujus textum quispiam si usque ad unum iota dispunxerit [Al. disputaverit], et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit (Concil. Rom. de Libr. apocr.). Apud scriptores tam illorum temporum quam posteriorum praeclara de ea memoria est. Viridarium, seu, ut vulgo vocant, Pratum spirituale (an opus Joannis Moschi, an Sophronii Jerosolymitani, nihil refert; certe opus antiquum, synodo septimae, act. 4, Photio aliisque receptum) narrat epistolam Leonis divinitus approbatam. Narravit 458 nobis et hoc abbas Mennas ejusdem coenobii Pater, audisse se eumdem abbatem Eulogium Alexandrinum patriarcham, dicentem: Cum [Col. 0226B] profectus essem Constantinopolim, fruitus sum contubernio domini Gregorii Romani archidiaconi et singularis viri, qui narravit mihi de sanctissimo ac beatissimo Leone Romano pontifice, dicens haberi scriptum in Ecclesia Romana quod cum scripsisset epistolam ad sanctum Flavianum Constantinopolitanum episcopum contra impios Eutyhetem et Nestorium, posuerit illam super tumulum principis apostolorum Petri; et orationibus ac vigiliis ac jejuniis vacans oraverit ipsum summum apostolum dicens: Si quid ut homo vel minus caute posui, tu cui a Domino Salvatore nostro Jesu Christo et haec sedes et Ecclesia commissa est, emenda. Post quatuor dies [Al. post quadraginta dies] apparuit ei apostolus et dixit: Legi et emendavi. Sumensque epistolam de sepulcro B. Petri aperuit eam, et invenit apostolica manu emendatam (Prat. spirit. cap. 147, quod caput Latine tantum exstat) . Sed, ut scite scribit eminentissimus cardinalis Baronius, praestat audire potius sententiam Petri quam visionem Petri: Firmiorem, inquit, [Col. 0226C] habemus propheticum sermonem quavis visione. Etenim majorem sibi [Col. 0226C] Hujus epistolae celebritatem pluribus demonstravimus [Col. 0226D] in admonit. ad ipsam epist. 28, eamque Flavianus etiam antequam ederetur ex apostolicae sedis auctoritate per sese idoneam futuram putavit, quae toti controversiae finem imponeret, adeo et necessarium non esset concilium generale; et S. Petrus Chrysologus epist. 25 eidem acquiescendum Eutychen monuit, eo quod Petrum in suis successoribus vivere et docere quaerentibus veritatem certum haberet. Postquam vero edita fuit, etiam antequam cogeretur synodus Chalcedonensis, tota Ecclesia illam suscepit, eidemque subscripserunt omnes catholici episcopi, non ut vim et auctoritatem illi adjicerent, sed ut se catholicos probarent, et ne, si renuerent, haeretici haberentur. Vide plura in eadem admonitione. De subjectis autem comparationibus et confirmationibus doctrinae a Leone definitae confer dicenda annot. 22 (infr., col. 263, n. a ) ad an. 451. ea epistola fidem vindicat ex divinis Scripturis, traditionibus sanctae Ecclesiae, communi sanctorum Patrum consensu, et ex publica concilii oecumenici Chalcedonensis assertione et praedicatione, quam ex recensita modo visione. Istam quippe epistolam actione 5 approbavit: Ὅτε δὴ τῇ τοῦ μεγάλου πέτρου ὁμολογία συμκαινούσαν, καὶ ὑοινήν τινα στήλην ὑπάρκουβαν κατἀ τῶν κακοδοξοουντων ; id est: Utpote et magni illius Petri confessioni congruentem, et communem quamdam columnam existentem adversus perverse sentientes. Olim haec integra epistola [Col. 0226D] Confer eamdem admonitionem in epist. 28, n. 3. publice, [Col. 0227A] quod ex ms. codice Romano Baronius notat, in Ecclesia Romana tempore Adventus legebatur; ex ms. codice Bibliothecae Regiae accepimus idem olim factitatum in Ecclesiis Galliarum.
459 Interea dum Leo Flavianusque bono Ecclesiae pariter consulunt, Eutyches [Col. 0227C] Hae novae turbae excitatae fuerunt ab Eutyche mense Aprili, antequam dogmaticam epistolam 28 S. pontifex scriberet. De his autem turbis plura annot. I (supra, col. 220, n. c ) . novas turbas excitat; decreta synodi Constantinopolitanae perfringendi cupido incessit (Baron. ann. 449, n. 39) . Ea de re libellos supplices dat imperatori, actaque synodi diminuta falsataque arguit. Theodosius Chrysaphii eunuchi sermonibus deceptus, retractari acta jubet, omniaque ad amussim examinari, an quid omissum, mutilum adulteratumque reperiatur. Eam ob rem [Col. 0227C] Ex triginta quatuor Patribus qui huic conventui interfuere, quindecim tantum pertinent ad antecedentem [Col. 0227D] synodum, in qua Eutyches damnatus fuit. eosdem episcopos, qui superiore anno synodum fecerant, jubet iterum cogi, sed illis Thalassium episcopum Caesareae in Cappadocia praeficit, amoto Flaviano Constantinopolitano, cui jus et praerogativa sedendi aufertur. Concilium II Constantinopolitanum vocatur a cardinali Baronio; quamquam vix isto nomine dignandum. Appendicem ego dixerim synodi superiori anno habitae [Col. 0227B] CP., vel concilii oecumenici praeludium quod ad kalendas Augusti indictum legimus. Aprili igitur ineunte habetur conventus: ad examen acta revocantur; nihil depravatum, aut immutatum reperitur; omnia uti gesta erant ita scripta esse omnes approbant. Tum Eutychis procuratores vana spe delusi [Col. 0227D] Quam scilicet Eutyches se in anteriori synodo interposuisse praeferebat. appellationem ad sedem apostolicam proferunt. Constantinus reverendus diaconus dixit: Eutyches, dum legeretur damnatio, appellavit sanctum concilium sanctissimi episcopi Romani, Alexandrini, et Jerosolymitani, et Thessalonicensis; haecque actibus non contineri conquerebantur. Patritius Florentius id confirmabat; dum concilium solveretur, inter strepitus surgentium locutum sibi Eutychen de provocatione ad concilium Romanum, idque Flaviano discedenti renuntiatum. Unde haec Basilius episcopus: Et haec in gestis non sunt inserta. Magnificentissimus Patritius dixit: Turba facta et dissoluto conventu, dixit ad me silenter appellans et Romanum, et Aegyptium, et Jerosolymitanum [Col. 0227C] 460 concilium. Et ego arbitratus indecens esse latere hoc sanctissimum et reverendissimum archiepiscopum Flavianum, abscedens dixi ei: Basilius reverendissimus episcopus dixit: Jam in veritate dico adhuc ipso conventu sedente et proponente hoc sancta synodo, ut diceret iste duas naturas inseparabiles et inconfusas in uno Domino, idque post adunationem, scio quia dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit, sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Rogati Patres de appellatione nihil auditum omnes responderunt. [Col. 0227D] Eutychis appellationem ad Romanum pontificem, quam duplici ex capite Quesnellus subvertere studuit dissert. 6, nos in observationibus ad eamdem dissertationem constituimus; ibique etiam egimus de hominis causam desperatam agentis perfugio ad alios atque alios episcopos, et ad diversas synodos, ut moras longiores necteret, et alicubi, si fieri posset, Flaviani sententiam rescindendam curaret. Eutyches ad concilium Romanum, Alexandrinum [Col. 0228A] Jerosolymitanumque appellat, ratus, ut ea erant tempora, auctoritate episcoporum primarum sedium aut numerosiore synodo sententiam alterius posse irritam fieri. De Antiocheno silentium, quia episcopi hujus dioeceseos Nestorianismi suspecti erant.
VIII. Eutyches dum hac via omnes aditus interclusos intelligit, alio se vertit, ad Dioscorum scilicet Alexandrinum episcopum. Hunc audax feroxque animus odiaque privata in Flavianum, praeter invidiam aemulationemque sedium, Chrysaphiique potentiam, facile impulerunt in partes Eutychis. Ab iis in perniciem Flaviani et Eusebii Dorylaei conjuratur. Primum itaque Dioscorus ad imperatorem scribit; aliamque synodum postulat. Imperator petitioni subscribit, eamque ad kalend. Augusti Ephesum indicit; omnia ex composito sic ordinata sunt opera Chrysaphii. Dioscorus jubetur per litteras imperatoris concilio [Col. 0227D] Hic respicitur alia Theodosii imperatoris epistola sub ipsum concilii tempus data ad Dioscorum Alexandrinum, in qua idcirco primatus eidem in hac causa tributus videtur, quia imperator Eutychis dolis deceptus, cum ejus patrocinium suscepisset, eum concilio, [Col. 0228C] seu verius latrocinio Ephesino praeficiendum credidit, quem Eutychis defensorem agnoverat, eique etiam comites addidit Juvenalem Jerosolymorum episcopum, et Thalassium episcopum Caesareae Cappadociae, propterea quod hos sciebat Dioscoro consentaneos futuros. Hic usurpatus a Dioscoro primatus reprehenditur [Col. 0228D] a S. Prospero in Chronico integro, a Rustico diacono in notatione ad hanc imperatoris epistolam, et a Victore Tunonensi in Chronico. Liberatus etiam in Breviario tradit pontificis legatos huic primatui Dioscori restitisse; sed contra vim quid poterant? S. Leo id non obscure improbans epist. 89, ad Marcianum, legatum suum Chalcedonensi praesidere voluit. Vide annot. 9 (Tom. praeced. col. 931, n. c ) in eamdem epistolam, ubi et hanc primatus usurpationem in Chalcedonensi ipsi Dioscoro a Lucentio objectam vidimus. praesidere; allegere ad synodum decem metropolitanos suae dioeceseos, aliosque aliunde decem episcopos, qui sanctitate et doctrina plurimum florerent; [Col. 0228B] rejecto nominatim Theodoreto, quia in Anathematismos sancti Cyrilli Alexandrini scripserat, aut magis quia Dioscoro 461 infensus, Eutychianae doctrinae aperte contrarius. Synodum prius opinor meditatam, etiam ante conventum Constantinopolitanum. Nam dum consuleretur de procuratoribus Eutychis admittendis, qui scilicet criminis accusabatur, et eam ob rem ipsum episcopi adesse vellent, Meliphtongus episcopus dum diceret super ea re sententiam, reum quidem praesentem volebat, posse tamen per procuratores audiri, si ita Augusto visum, rem scilicet iterum examini subjiciendam, quoniam imperator jusserat universalem synodum fieri, ubi de majoribus causis decernendum: Εἶ καὶ μάλιστα οἶκουμένικη ἐκελεύσθη, γενέσται σύνοδος, καὶ περύλανται τὰ καιριώτερα τὴν ὧν πραγμάτων ἐν ἐκείνη τῇ σύνοδῳ ; id est: Praecipue quia universalem praecepit fieri synodum, et [Col. 0228D] Haec Meliphtongus episcopus eo consilio dixit ut causam ad universalem synodum jussu imperatoris delatam, a conventu Constantinopolitano eximeret; non vero eo ut non alibi quam in generali concilio de majoribus causis decerni posset. necesse est majores causas in illud reservare concilium.
IX. Haec de synodo jam indicta disserebat Meliphtongus [Col. 0228C] V idus Aprilis. Immo Flavianus ad S. Leonem scribens statim post acceptas primas ejus litteras jam tum de concilio cogendo rumorem divulgatum testatur. Porro datae videntur Flaviani litterae ante Constantinopolitanum conventum mensis Aprilis, 1 o quia ante istum pervenisse Leonis litteras, quibus statim respondit Flavianus, narrat Seleucus episcopus in eo conventu; 2 o quia de solo priore conventu Flavianus ad Leonem sermonem facit; de altero procul dubio non taciturus, si jam conflatus esset; 3 o litteris Flaviani respondet Leo 21 Maii, non statim illis acceptis, sed exspectata occasione: Pervenisse, inquit, ad nos tuae dilectionis epistolas, ut primum venientis [Col. 0229A] filii nostri Rodani opportunitatem reperimus, indicamus. Ex quo, vix ante kalendas Aprilis scriptas Flaviani litteras, facile statueris.
Ex quibus liquet non errorem, quod Baronio placet, irrepsisse in diem quo datae sunt litterae Theodosii ad Dioscorum ad tertium kalend. April.; immo litteras ejusdem Theodosii de convocatione synodi receperat 462 Leo III idus Maii, quas missas ante mensem solidum oportuit, quod Leo testatur ad Pulcheriam Augustam scribens (Epist. 27, nunc 31, c. 4) . Sed ea quae prius ab Augusto ordinata fuerant postea immutata haud dubium est. Nam [Col. 0229D] Haec Quesnellus scripsit ratus epistolam imperialem, qua concilium Ephesi cogendum indictum fuit die 30 Martii, soli Dioscoro datam fuisse, ut vulgata inscriptio praefert. At haec epistola die eodem data fuit a pari ad alios quoque episcopos, ut post recitatas easdem litteras in actis Ephesinis Chalcedonensi insertis act. 1, notat. t. IV Concil. Ven. edit., col. 874: Eodem tenore scriptum est et aliis reverendissimis episcopis, ut in synodum convenirent; et Julius Leonis legatus easdem litteras ad Leonem quoque simili (non vero eodem) tenore datas prodidit; quae aliquod tantum verborum discrimen ob peculiarem in Romanam sedem reverentiam indicant, ut exposuimus annot. 29 (tom. praeced. col. 793, n. j ) in epist. 31. Hinc quae de mutata imperatoris sententia Quesnellus subjicit falsae hypothesi innituntur, dum omnes episcopi eadem die ad concilium acciti fuerunt; Dioscori vero nomen in editis litteris legitur, eo quod is Ephesino latrocinio omnia suo arbitrio gerens, scriptam ad se [Col. 0230D] epistolam actis inseruit. pauci primum episcopi convocati, deinde mutata sententia plures, ex actis pseudosynodi Ephesinae liquido constat: nam centum et amplius adfuisse leguntur. Permissum igitur non modo Aegyptiis, sed Orientalibus venire ad concilium. Archimandritae et monachi Constantinopolitani, quia Eutychen repudiaverant, non admissi: unus instar omnium adfuit Barsumas e Syria archimandrita scelere et perfidia [Col. 0229B] notus, acer Eutychianae impietatis vindex. Quin etiam postmodum vocatus Leo pontifex Romanus, ut patet ex ejus epistolis (Epist. 27, nunc 31, c. 4, et epist. 33, nunc 37) ; et ipse adesse synodo rogatus rescripsit non esse consuetudinem Romani episcopi extra Romam conciliis interesse; nec ea esse tempora, Hunno hoste ingruente, quibus civitatem deserat; nec opus synodo ad fidem defendendam, quae tam evidens sit: de qua tamen si cogitandum esset, expedire magis [Col. 0230D] Haec de synodo cogenda in Italia non leguntur in epistolis citatis in margine 31 et 37, sed in epist. 54, quae ob errorem chronicae notae pertinere videbatur ad synodum Ephesinam, cum ex nostra emendatione posterior sit latrocinio Ephesino, cui ut remedium quaereretur, liberam synodum in Italia cogendam Leo a Theodosio petiit. ut in Italiae partibus congregaretur (quod obtinere non potuit), ne tamen fidei videatur deesse, mittere se qui suas vices gerant, quique causae adeo manifestae-sufficiunt. Ita legati a Leone missi sunt Julius episcopus Puteolanus, Renatus presbyter tituli S. Clementis, Hilarus diaconus, et Dulcitius notarius.
Haec sic legere dedignatus non esset P. Christianus Lupus, qui nostra tam amaris ac virulentis scriptis insectatus est, illis se difficultatibus facile expedisset, [Col. 0229C] quas aliter solvere non potuit quam per verbum nescio. Is in scholiis ad cap. 44 Monumentorum Ephesinorum, quorum editioni immortuus est, p. 262, sacram Theodosii jussionem pro congreganda II Ephesina synodo discutiens haec habet: Est data consulatu Posthumiani et Zenonis, eodem anno quo S. Leo suas ad Eutychen rescripsit litteras, et quo S. Flavianus suam adversus 463 eumdem celebravit synodum. Et quidem tertio kalendas Aprilis. At vero haec epistola data est kalendis Juniis; ista vero synodus coepit sexto idus Novembris. Porro istud Ephesinum concilium fuit indictum ad retractandum illius synodi de Eutychete judicium. Hinc quaeritur quomodo illius indictio possit istius celebrationem praecessisse ad medium annum. Quin et Ephesinum latrocinium scribitur actum eodem anno sexto idus Augusti, tribus mensibus ante S. Flaviani synodum. Eadem est quaestio de Rescripto Magni [Col. 0230A] Leonis. Respondeo esse mendum. Aliud nescio. At aliud addiscere poterat; ac primum quidem epistolam Leonis ad Eutychetem datam kalendis Junii anni 448 nullo modo pertinere ad Flaviani judicium seu primum seu secundum, cum illud primum septem fere mensibus epistola praeiverit; sed potius ad Domni synodum, ex qua cum Theodosium Antiochenus monuisset de renovata per Eutychetem Apollinaris haeresi, Eutyches pariter Leonem scriptis litteris monendum censuit de repullulante, ut calumniabatur, Nestorii per Domnum aliosque Orientales errore; licet nec Domni nec alterius cujusquam nomen expresserit. Haec monueram et hoc praesenti loco, et ad Leonis epistolam ad Eutychem datam. 2 o Cum Ephesinam pseudosynodum, quae sexto idus Augusti anni 449 certissime celebrata est, placuerit Patri Lupo assignare anno 448, quo videlicet Posthumianus et Zeno gesserunt consulatum, et quo Leo scripsit kalendis Junii ad Eutychetem, et Flavianus, de eodem judicium habuit, non mirum quod Ephesinam [Col. 0230B] synodum tribus mensibus Constantinopolitana Flaviani antiquiorem inveniat, cum novem potius mensibus junior fuerit. 3 o Sanctionem Theodosii pro convocanda synodo Ephesina consulibus Posthumiano et Zenone datam asserit, erratum Latinae editionis secutus, cum scripta fuerit post consulatum eorumdem, ut Graeci fontes [Col. 0230D] Addendum et veteres codices Latini, in quibus observante Baluzio t. IV Concil. col. 873, not. a, legitur P. C. Zenonis et Posthumiani, ubi siglae P. C. post consulatum indicant. ipsaque rerum series indicant.
X. Sanctus Leo plures simul epistolas per legatos in Orientem misit, in quibus legatorum meminit: datae sunt eodem die, scilicet idibus Junii. His tradita illa adeo praedicata epistola ad Flavianum (Epist. 24, nunc 28) , aliae ad Theodosium imperatorem (Epist. 26, nunc 29) , ad Pulcheriam Augustam, ad Julianum Coensem episcopum (Epist. 27, nunc 31, et epist. 30) , ad Faustum et Martinum archimandritas CP. (Epist. 25 et 31, nunc 35 et 34) , ad episcopos synodi Ephesinae (Epist. 28, nunc 32) , quibus significat plenius se ad Flavianum (Epist. 29, nunc 33) de sua sententia [Col. 0230C] scripsisse. Sunt et duae aliae ad Julianum Coensem et Pulcheriam eodem die datae, qua superiores. Cur 464 [Col. 0230D] De hac re vide admonitiones praemissas epistolae 30 ad Pulcheriam, et 35 ad Julianum. binae simul eodem die ad eosdem epistolae, nihil certi affirmem, an occasione nuntii qui legatos anteverteret, an metu ne legati adire Augustam prohiberentur, quod certe accidit, ut ex epist. 41 (nunc 45) satis apertum est. Nam altera epistola ad Pulcheriam breviter complectitur ea quae per legatos scripta; et legatos [Col. 0230D] Legatos non retentos, sed jam profectos in Orientem, cum Leo scripsit breviorem ad Flavianum epistolam 36, XII kal. Julii, ex emendata ejusdem lectione vidimus paulo. retentos aliquamdiu Romae, ex breviore epistola (Epist. 32, nunc 36) quam iterum ad Flavianum XII kalend. Julii dedit, accepimus. Cum per ea, inquit, quae ipsi portabunt scripta, sis plenius instruendus. Et iterum: Subsecuturos significo, quos in hac re placuit destinare.
XI. Jam dies concilio indictus appetebat, cum Augustus ad Elpidium scribit; jubet eum adesse concilio cum armatis militibus ad pacem securitatemque [Col. 0231A] synodi, mitti in vincula turbatores concordiae imperans. Haec in speciem honesta, sed reipsa ad profligandam fidem, opprimendosque catholicae doctrinae vindices. Vetantur episcopi, qui prius condemnaverant Eutychem, sententiam dicere: immo judicium de suo in Eutychem judicio expectare imperantur. Missae praeterea litterae ab Augusto ad Proconsulem provinciae, ad magistratus et duces exercitus, ut exsecutioni mandent decreta concilii. Demum ad ipsam synodum, ubi Flavianum ut turbulentum et novas res in religione molientem, Eutychem vero honorifice compellat, ut virum probum et catholicae veritatis tenacem.
Rebus ita compositis habetur synodus ab CXXX episcopis, quos inter eminebant Domnus Antiochenus, Juvenalis Jerosolymitanus, Flavianus Constantinopolitanus, Thalassius Caesareae in Cappadocia. Flaviano locus fuit post Jerosolymitanum episcopum. Eusebius Dorylaei, non ut judex, sed ut reus admissus. Praesidebat Dioscorus. Legati sancti Leonis absentiam [Col. 0231B] ejus causis et rationibus deprecantur: cumque ad lectionem ejus litterarum atque imprimis epist. ad Flav. se accingunt, deluduntur a Dioscoro. Aliis rebus legendis consumptum tempus; de fide non statim actum. Eutyches introductus continuo coepit diluere labem haereseos, confessionemque fidei proponere. Palam lecta est, falsitatis et simulationis plena, et ambage verborum perplexa. Retractata deinde acta ejus condemnationis. Frustra intercessere legati, frustraque obtestati, ut Leonis epistolae legerentur. Lecta aliquot scripta S. Cyrilli. Dum lectio fiebat, Eustathius Berithi episcopus contenta voce, ut omnes audirent, dixit, non esse sententiam S. Cyrilli et S. Athanasii ut duae in Christo dicerentur 465 naturae. Ού δου, inquit, τοιγαρονύ νοεῖν φύσους, αλλὰ μίαν φύσιν τοῦ λόγον σεκσακωμὲνην. Non capiebat mentem illorum Patrum, qui promiscue φυσιν naturam pro hypostasi et persona aliquando usurpant. Caeteri episcopi vel minis territi, vel promissis [Col. 0231C] corrupti, ne hiscere quidem, immo vel nutu, vel silentio, vel voce prodere fidem Ecclesiae. Sic Eutyches triumphanti similis ab omnibus admittitur: declaratur innocens, solvitur ab excommunicationis vinculo.
XII. Neque hic stetit furor Dioscori. Pudet referre: non modo innocens praedicatur Eutyches, contra Flavianus ille vindex fidei, columen religionis, condemnatur cum Eusebio Dorylaei: uterque loco et sede moti sunt, et ut faces seditionis et Nicaenae fidei corruptores. Ita, ut Leo noster habet (Epist. 43, nunc 47, cap. 1) , In Flavianum veteres aemulationes et privata odia desaeviunt. Aemulationes propter sedis CP. splendorem in dies crescentem: odia privata, quae in sanctum episcopum Chrysaphius exercebat. Iconii episcopus, quod in gratiam Flaviani accedens ad pedes Dioscori, ejus iracundiam frangere tentaverit, non modo repulsam passus est, sed furens Dioscorus milites, qui erant ad fores, vocat. Ecce complures illico magno numero et majore tumultu locum implevere, [Col. 0231D] minaces vultu et catenis, quas ostentabant truculenti. Tum trepidare omnes episcopi, formidine et metu percelli, et in Flaviani condemnationem subscribere. Plurimi cum eo pontifices proscripti condemnatique: inter quos Ibas Edessenus episcopus, Theodoretus Cyrensis, et ultimus omnium Domnus [Col. 0232A] Antiochenus, sed et quicumque jurare in verba haeretici abnuit, depositionis poena mulctatus est. In cujus synodi gesta, ut scribit Liberatus, timore episcopi subscripserunt in Eutychetis absolutionem et orthodoxorum episcoporum depositionem haeresim non recipientium, et quomodo omnibus gestis ejus contradixerunt, vel, ut legendum conjicio, et quoquomodo omnibus gestis ejus contradicentium.
XIII. Flavianus audito judicio appellationem interposuit: est enim in Liberati Breviario statim a Flaviano datum apostolicae sedis legatis libellum appellationis; de qua alius erit dicendi locus. Tum haeretici fremere itaque ultra modum succendi, percutere Flavianum, et indignis modis magnum pontificem accipere: adeo ut vi dolorum plagarumque exhalarit animam; atque ita pro fide martyr mortem oppetierit. Verum varia 466 de ejus morte fama est. Prosper ait, quod sanctus Flavianus inter manus eorum a quibus in exsilium ducebatur, glorioso ad Christum fine transivit. Nicephorus refert triduo post decessisse. [Col. 0232B] Apud Marcellinum Comitem et in Menologio Graecorum invenio ad Epypam Lydiae relegatum, ibique taedio, dolore, et tormentis confectum, exanimatumque: quibus similia habet Breviculus Eutychianistarum. Ducitur, inquit, in exsilium Flavianus, et apud Epypam, quae est Lydiae civitas, seu superveniente, seu ingesta morte defunctus est. Libellus synodicus, cap. 85 calcibus occisum dicit. Caedis auctorem acta Chalcedonensis synodi Barsumam monachum arguunt. Evagrius lib. XI Hist. cap. 11, ex Eusebii Dorylaei fide Dioscoro ejus mortem tribuit, a quo calcibus impetitus, ab Ecclesia extrusus et interfectus dicitur. Sane ejus impulsu pessime affectum nemo dubitat. Plurimi in concilio Chalcedonensi Dioscorum percussorem et homicidam Flaviani, et alterum Cainum appellaverunt.
Caeterum in tanta rerum desperatione legati sedis apostolicae non cecidere animo; sed obfirmate restiterunt conatibus haereticorum adversus condemnationem [Col. 0232C] Flaviani: quaeque gesta erant palam contestati. Unde et [Col. 0231D] Hilarium legatum effugisse scimus: quid Julio Puteolano, et Dulcitio apostolicae sedis notario acciderit, ignoramus. Renatum vero presbyterum ante ipsam synodum in Delo insula morte fuisse praeventum, ex Breviculo Historiae Eutychianistarum manifestum est (Tom. V Conc. col. 173) . illi violata fide publica in custodiam dati, unus Hilarus fuga elapsus post varias circuitiones et fortunas tandem adnavigavit Romam. Ita sicut latrocinium absoluta pseudosynodus Ephesina.
XIV. Interea vehementer angebat Leonem cura synodi, anxie nuntia et litteras Flaviani exspectans, volvebat animo, quid posset monachus factiosus, et spado gratia et auctoritate potens. Super haec scribit ad Flavianum (Epist. 35, nunc 39) : ejus silentium conqueritur. Sed demum edoctus ab Hilaro diacono ut sese res haberent, non ita dolori indulsit, ut negligeret remedium. Confestim igitur concilium cogit. [Col. 0231D] Id et Leoni et Patribus simul visum est, ut in difficillimis hujus temporis circumstantiis latrocinio Ephesino remedium afferretur; et S. ponitfex, ut facilius Theodosii animum permoveret, omnium episcoporum [Col. 0232D] petitionem ac lacrymas repraesentat. Visum Patribus ut Leo ad Theodosium scribat, ponatque ante oculos miseram Ecclesiae faciem, quae vulnera religio accepit ex latrocinio Ephesino, quo in discrimine versatur fides catholica, si Dioscorus et Eutyches pro libidine omnia gerant decernantque. Quod si consultum velit huic malo, cogendam synodum generalem: hoc votum esse omnium episcoporum [Col. 0232D] suarum partium; neque alio quaerendum remedium, postquam per vim omnia tractata Ephesi, post constestationem legatorum, Flavianique appellationem, secundum 467 Nicaenae synodi decreta: sic per ea tempora Sardicenses canones appellabant. Appellationem ipse Leo explicat [Col. 0232D] Hic Quesnellus postillam apposuit, qua lectores remittit ad dissert. 8 de appellatione Flaviani: ubi ut eludat appellationem ab eo interjectam ad Romanum pontificem, eamque ad synodum episcoporum occidentalium interpositam ostendat, pluribus laborat. Sed nostrae observationes eidem dissertationi subjectae omnes ejus conatus, ut confidimus, disjicient. Ibi etiam quae hic subduntur ex synodo Sardicensi ac epistola Gallae Placidiae explicabuntur. de appellatione [Col. 0233A] ad synodum episcoporum suarum partium seu Occidentis, cui ipse praesit Romanus pontifex. Omnes, inquit, partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes, ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et iisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari: quae omnes offensiones aut repellat, aut mitiget, nec aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum: convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis . . . . Et infra: Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta (Epp. 39 et 49, nunc 43 et 44) . Quae Leonis ratiocinatio, qua ex canonibus Sardicensibus necessitatem synodi arguit, vana omnino esset, nisi persuasum habuisset eam fuisse mentem synodi, ut per Romanum pontificem, Occidentalium synodum intelligeret, qui vellet; non exclusis utique ab illa Orientalibus. Galla Placidia de ea re ad Theodosium [Col. 0233B] scribens appellationem Flaviani eo modo explicat: Διά τὸ inquit, λίβελλον στεῖλαι πρὸς τὸν ἀποστολικὸν θρόνον, καὶ πρὸς πάντας τοὺς ἐπισκόπους τῶν μερῶν τούτων : id est: Et quod libellum miserit ad apostolicam sedem, et ad omnes episcopos harum partium.
Eo tempore, eodemque die multas litteras Leo in Orientem misit: ad Pulcheriam (Epist. 41, nunc 45) nomine concilii Romani epistolam cum exemplari illius quam ad Theodosium miserat. Aliam dedit ad Flavianum Constantinopolitanum (Epist. 42, nunc 49) , ad Julianum Coensem (Epist. 44, nunc 48) , et ad Anastasium Thessalonicensem (Epist. 43, nunc 48) ; cui plurimum gratulatur quod ab Ephesino concilio abfuisset. Reperiuntur et aliae tres epistolae, quas Leo verbis synodi pariter scripsit: quarum una ad archimandritas (Epist. 47, nunc 51) , et [Col. 0233C] Sola epistola nobis 50 data est hoc anno 449. Alia vero 59 scripta fuit circa medium Martii anni sequentis, ut probavimus annot. 48 (Tom. praeced. col. 871, n. m ) in eamdem epistolam. duae ad clerum populumque Constantinopolitanum (Epist. 45 et 46, nunc 5 et 59) : in quibus praeclara de incarnatione Christi documenta. Quomodo Leo tam brevi tempore [Col. 0233C] concilium fecerit, vix dici potest: sed id temporis crebra concilia, ut decretum erat in synodo Nicaena, et in epistola sancti Leonis ad Siculos episcopos superius diximus quotannis Romam 468 mitti tres episcopos ex ea provincia ad celebrandum concilium ad III kalend. Octob. quo tempore reditus Hilari Diaconi fuit. Seu ita congregata synodus, seu Leo de Ephesina synodo ambigeret, seu fama et rumore admonitus jam ex Occidentis partibus episcopos Romam vocasset, certum ex ejus ad Theodosium, ad Pulcheriam, ad clerum, plebem et archimandritas Constantinopoleos epistolis (Epp. 40, 41, 45 et 47, nunc 44, 45, 50, 51) , adversus Ephesinum concilium coactam Romae synodum, et ejus auctoritate improbata rejectaque decreta Ephesi. Ejusdem rei testem habemus Hilarum Diaconum scribentem ad Pulcheriam Augustam. [Col. 0234A] Vestra itaque veneranda, inquit, clementia cognoscat a praefato papa, cum omni Occidentali concilio, reprobari omnia quae in Epheso contra canones per tumultus et odia saecularia a Dioscoro episcopo gesta sunt, et nulla ratione haec in his partibus suscipi posse, quae per potentiam praedicti, non sine fidei laesione et praejudicio sanctissimi viri innoxiique commissa sunt. Sed non solum irrita, nulliusque auctoritatis fuit haec pseudosynodus hac Leonis synodique Romanae declaratione; sed et suo ipsius vitio, et reclamante universa Ecclesia, quod praeclare Baronius explicat, etsi alias dicit non prius reprobatam synodum, quam [Col. 0233C] Etsi irritum per se esset latrocinium Ephesinum, [Col. 0233D] quatenus nihilominus Leonis declaratio necessaria fuerit, in observ. ad dissert. 8 explicatum invenies n. 14. Leo ita sancivisset. Sic ille de ea synodo: In qua nihil nisi per vim et metum tentatum et extortum: in qua loco sacrorum librorum gladii atque fistes: in qua suffragiorum libertas fuit vincta catenis: in qua pro Dei laudibus auditae sunt militum minae: in qua perfidus haeresiarcha patronus: in qua haeresis est stabilita: in qua nullus est a sanctis Patribus servatus ordo judicii, nulla viguit censura canonum et decretorum: in quae [Col. 0234B] siluerunt episcopi: in qua de oppressa fide catholica impietas triumphavit, et de manubiis lapsorum episcoporum diabolus trophaea erexit, atque tandem de caede martyris superbus tyrannus Dioscorus triumphavit. Prudenter porro Leo nomine concilii Romani ad Orientem scribens, a pseudosynodi vocabulo abstinet, ne offendat Theodosium jam sermonibus et calumniis synodi exacerbatum: nec minus caute ab Augusto concilium in partibus Occidentis impetrare statuerat.
XVI. Theodoritus Cyrensis episcopus per ea tempora audivit se absentem condemnatum 469 Ephesi, depositumque. [Col. 0233D] De appellatione Theodoreti conferendum est quid Quesnellus, in dissert. 10 disputavit, et quid nos in observationibus ad eamdem dissertationem annotavimus: ex quibus eum ad apostolicam auctoritatem appellasse certum fiet. Appellationem et ipse interposuit ad synodum Occidentis, quod scribit ad Renatum presbyterum Romanum unum ex legatis. [Col. 0233D] Διά τοι τοῦτο τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην παρακαλῶ πεῖσαι τὸν ἁγιώτατον καὶ ὁσιώτατον ἀρχιεπίσκοπον τῇ ἀποστολικῇ χρήσασθαι ἐξουσία, καὶ εἶς τὸ ὑμέτερον ἀναδραμεῖν κελεῦσαι συνέδριον (Theodor., ep. 116, ad Renat.) . Hac igitur de causa, inquit, tuam oro sanctitatem, ut persuadeas sanctissimo et beatissimo archiepiscopo, ut apostolica utatur auctoritate, et praecipiat ad vestrum convolare concilium. Et iterum in epistola ad Anatolium [Col. 0234C] Patricium: [Col. 0233D] Ἀντιβολῶ τὴν ὑμετέραν μεγαλοπρέπειαν ταύτην αἶτῆσαι τὴν χάριν τὸν καλλινικὸν κορυφὴν (sic), ὥστε με τὴν ἑσπέραν καταλαβεῖν, καὶ παρὰ τοῖς ἐν ἐκείνῃ θεοφιλεστάτοις ἐπισκόποις δικάσασθαι. (Theodor., epist. 119, ad Anatolium Patricium.) Tuam magnificentiam oro ut hanc gratiam a triumphatore imperatore obtineas, ut ad 470 Occidentem accedam et ab illis Deo dilectissimis et sanctissimis episcopis judicer.
Romam quidem Theodoritus non venit, et tamen, ut Acta Chalcedonensis synodi habent, sedi suae restitutus est: an expresso judicio concilii Romani, an rescissa reprobataque pseudosynodo Ephesina, vel data receptaque communione, non asseram. Hoc tamen probabilius. Sed de tota Theodoriti causa alibi fusius [Col. 0234C] Quae hoc anno 449 a Quesnello omissa sunt de ordinatione Ravennii Arelatensis, paucis attingemus. [Col. 0234D] Post S. Hilarii mortem comprovinciales episcopi Ravennium Arelatensis Ecclesiae presbyterum, Leonique cognitum ac probatum, dum in Hilarii causa Romae fuit, successorem consecrarunt. Tum et Ravennius, et ordinatores ad Leonem scripsere, quibus is respondit ep. 40 et 41 die 22, vel cum lectione Sirmondi die 26 Augusti hujus anni 449. Cum porro ex Ravennii clericis Romam missis S. Pontifex intellexisset, Petronianum quemdam vagum, sese per Gallias jactare Romanae Ecclesiae diaconum, et hoc nomine diversas Ecclesias circuire, aliam epistolam 42, ad eumdem Ravennium, dedit die 26 ejusdem mensis, qua omnes episcopos admoneri jubet, ut eum, ne ulterius hoc usurpet, ab omnium Ecclesiarum communione expellant. .
I. Praesenti anno mense Martio datae leguntur a [Col. 0235A] Leone epistolae [Col. 0235A] Non duae tantum ep. 60, ad Pulcheriam, et 61, ad Martinum et Faustum, scriptae fuerunt hoc anno 450, verum etiam ep. 59, ad clerum et populum Constantinopolitanum, quae ob supposititiam chronicam notam exarata credebatur an. 449. duae: una ad Pulcheriam Augustam (Epist. 48, nunc 60) , altera ad Faustum et Martinum presbyteros (Epist. 49, nunc 61) : in utraque pastoralis elucet vigor constansque pro fide sollicitudo. Ad eumdem hunc annum pertinere arbitror tum epistolas Valentiniani imperatoris (Epist. 50) , et Augustarum ad Theodosium imperatorem, tum synodum Romanam quam commemorant. Aliam enim hanc esse a synodo [Col. 0236A] cujus nomine scripsit Leo plures epistolas statim post cognita Dioscori latrocinia mense Octobri anni praecedentis, haec persuadent. 1 o Congregata fuit haec synodus in festo sancti Petri apostolorum principis, ut diserte dicit Valentinianus: Post venerabilem noctem diei apostoli, et a Romano episcopo et ab aliis cum eo ex diversis provinciis congregatis rogatus sum scribere vestrae mansuetudini de fide [Col. 0235A] Festum diem Cathedrae S. Petri hic indicari, non vero festum mensis Junii, probavimus in admonitione ad imperiales litteras praemissa epistolae 55. Ut autem omnis confusio tollatur, et omissiones aliquot Quesnelli suppleantur, Breviarium chronologico-historicum rerum gestarum hujus anni appendimus. Ephesini latrocinii scandalis remedium Leo [Col. 0235B] sperabat, si concilium liberum in Italia cogeretur. Hoc jam ipse a Theodosio cogendum petierat ep. 43, 44 et 54. Nullum tamen responsum acceperat, cum imperator Valentinianus, Placidia, et Eudoxia Augustae Romam accesserant die 21 Februarii. Die autem 22, cum ad celebrandum festum Cathedrae S. Petri in basilica hujus apostoli convenissent, S. pontifex cum multis episcopis, qui ex diversis provinciis coiverant, ab iisdem Augustis obtinuit ut ad Theodosium scriberent epistolas 55, 56 et 57, quibus reprobatis gestis Ephesinis idem generale concilium hisce in circumstantiis maxime necessarium efflagitarent. Aliam quoque epistolam 58 eodem consilio ad Pulcheriam dedit Placidia Augusta: et ex his omnibus litteris quantum Romani pontificis auctoritati tributum fuerit, quisque perspiciet. His transmissis sub finem Februarii, Romam tandem mense Martio allatae fuerunt epistolae cleri et populi Constantinopolitani, Pulcheriae Augustae, et archimandritarum Martini [Col. 0235C] et Fausti, quas circa Octobrem anni superioris scriptas vidimus. Ex his Leo laetitia affectus est, cum fidei causam in ipsa regia urbe tot defensoribus vindicatam deprehendit: quos in rectae fidei constantia confirmat epist. 59 et 61, datis die 17 Martii, eodemque die epist. 60 Pulcheriam magis magisque excitat, ut remediis procurandis sua auctoritate vehementius insistat. Hactenus Leo de suis epistolis anno antecedenti scriptis et de Flaviani morte nihil resciverat. Post diem vero 17 Martii et fortassis mense Aprili accepit litteras de ordinatione Anatolii, ex qua Flaviani mortem agnovit. Multa hac in re Leonem turbarunt, inter quae illud praecipue ipsum pupugit, quod epistolae ab imperatore, Anatolio, et ordinatoribus ejus hac occasione directae, praeter id quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil nobis, inquit, de compressis vel abdicatis erroribus indicarunt. In hac rerum obscuritate nihil interim in alterutram partem temere [Col. 0235D] rescribendum putavit, non dilectionem (Anatolio) negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Confer ep. 70 (nunc 91). Cum vero non tam ex hac expressae professionis fidei novi episcopi dissimulatione, quam ex Dioscori ordinatoris iniquitate aliisque circumstantiis difficillimis de Anatolii fide plurimum suspicaretur, ac ex imperatoris patrocinio maximum fidei periculum metueret; antequam responsum daret, maturiorem tractatum in hac causa habuit. Romam paulo ante venerant Petronius presbyter et Regulus diaconus cum libello supplici episcoporum Arelatensi Ecclesiae adhaerentium, de qua re Quesnellus agit anno sequenti. Hos Leo diu retinuit ob necessitatem fidei, ut tractatui memorato interessent, et universa cognoscerent, quae per eosdem Ravennio referrentur, ac per Ravennium ad cunctorum consacerdotum notitiam pervenirent, uti traditur in brevi [Col. 0236A] ep. 67, ad Ravennium, hoc anno scripta die 5 Maii. Duo autem potissimum a Gallicanis episcopis S. pontifex desideravit, quae solis verbis insinuanda, committenda litteris non fuere. Primum ut suae dogmaticae epistolae 28, ad Flavianum, subscriberent. Hinc hujus exemplar transmisit, et una cum hac junxit Cyrilli epistolam ad Nestorium, ac priores Flaviani litteras ad Leonem, aliaque in Eutychen gesta, de quibus confer annot. 5 in ep. 67, ubi praeterea illud maxime observandum innuimus, easdem Leonis et Cyrilli epistolas ita pari sollicitudine jungi et commendari Orientalibus in ep. 69 et 70, quae scriptae [Col. 0236B] fuerunt in Anatolii causa, uti in hac 67, ad Gallicanos directa, junguntur et commendantur: ex quo Petronium et Regulum ob tractatum in eadem causa Anatolii habitum Romae diu fuisse detentos, atque de toto hoc negotio instructos agnoscimus. Secundo perutile existimavit, si iidem Gallicani subsignatis suis ad Flavianum litteris ad imperatorem Theodosium scriberent, ac pro remedio Ephesini latrocinii suas quoque preces interponerent. Haec satis colliguntur ex ep. 99, qua Gallicani ad Leonem serius rescribentes, dogmaticam ipsius epistolam locupletissimis subscriptionibus commendarunt, et cap. 4 se supersedisse significant a scribendis litteris ad Theodosium, eo quod mortis ejus nuntio accepto, rebusque sub novo imperatore immutatis, fieri hoc minime necessarium putassent. Aliquanto post, sive eodem mense Maio vel Junio Theodosii responsa ad Valentinianum et Augustas epistolis 62, 63 et 64 perlata fuerunt, ex quibus ejus animum ab omni remedio alienum Leo [Col. 0236C] cognovit. In his ambagibus quatuor legatos Abundium et Asterium episcopos, Basilium et Senatorem presbyteros in Orientem mittere, et dilata ad Anatolium responsione solum ad Theodosium atque Pulcheriam scribere ep. 69 et 70, quibus adjecit epistolam 71, ad archimandritas Constantinopolitanos, quae omnes epistolae die 16 Julii notantur. Legatis autem, qui post hanc diem transmiserunt, instructio data fuit cum testimoniis Patrum, qui catholicum dogma in epistola Leonis definitum adversus Eutychianam haeresim comprobabant. Hinc autem patet, quid causae fuerit, cur Leo responsionem ad litteras de ordinatione Anatolii tamdiu distulerit, licet has multo ante accepisset saltem mense Aprili. Rerum difficultas, longioris consultationis ac tractatus necessitas, exspectatio responsionum Theodosii ad imperatoris et Augustarum litteras, legatorum electio et instructio cum testimoniis Patrum non modicam dilationem [Col. 0236D] postularunt. Quo tempore legati Constantinopolim pervenerint, ignotum est. S. Leo cum scripsit ep. 75 die 8 Novembris, eos quidem jam pervenisse confidebat. At quamvis Marciani litterae 73 per Maximinum Comitem allatae fuissent, ex quibus ejus assumptionem ad imperium intellexerat, nullum tamen de eorum adventu nuntium acceperat. Solum in ep. 76 Marciani, data die 22 Novembris legati cum honore suscepti commemorantur. Theodosio autem vita functo die 28 Julii, Marcianoque ad imperium evecto, rerum facies mutata est. Novus enim imperator, Pulcheria ejus uxore maxime coadjuvante, ad reparanda fidei scandala primas cogitationes et curas intendit. De assumptione sua ad imperium scribens ad Leonem epistolam 73, exeunte Augusto, vel ineunte Septembri, de concilio quam citius cogendo studium suum [Col. 0237C] declaravit. S. Flaviani corpus Constantinopolim transferri, atque Eutychen ex eadem urbe egredi jussit. Statim ac accesserunt Leonis legati, synodus ἑνδημοῦσα coacta fuit; ibique lecta dogmatica Leonis epistola 28, ad Flavianum, cum testimoniis Patrum, quae per legatos transmissa fuerant, Anatolius, et [Col. 0237D] omnes episcopi, archimandritae, presbyteri et diaconi eidem epistolae subscripsere, et Nestorio simul ac Eutychio, eorumque erroribus anathema dixerunt. Haec gesta quae laudantur ep. 80 ad Leonem missa fuere per Carterium, Patricium et Asclepiadem Constantinopolitanos clericos, una cum legatorum relatione, ut discimus ex ep. 79. Tres quoque epistolae ad pontificem directae: una est epistola 77, Pulcheriae; aliae duae Anatolii et Juliani Coensis, quae desiderantur. Hac eadem occasione missa videtur altera Marciani epistola 76, ad Leonem, signata die 22 Novembris. Cum enim omnibus his epistolis S. Leo respondeat eadem die 13 Aprilis anni sequentis per epistolas 78, 79, 80 et 81, quas clericis Constantinopolitanis in regiam urbem redeuntibus tradidit; omnes una per eosdem clericos transmissae ac receptae videntur. Confer dissert. de Epist. deperditis, n. 45, ubi aliam Marciani epistolam, quae perierit, et hac [Col. 0238C] occasione missa fuerit, haud astruendam ostendimus. Ab eadem Constantinopolitana synodo missa est epistola almi archiepiscopi Leonis iis qui ubique essent metropolitis, et subscripta est, uti traditur in concilio Chalcedonensi, act. 4, de Photio Tyri, l. [Col. 0238D] IV Concil. Ven. edit. col. 1435, d. e. Theodoretus, qui anno superiori eamdem Leonis epistolam ad Flavianum summis laudibus extulit, post Constantinopolitanam hujus anni synodum ad Abundium Leonis legatum scribens, ejus exemplum cum sua subscriptione misit, ac idipsum effecisse Ibam Edessenum et Aquilinum ibidem testatur. His gestis annus 450 concluditur. . Junio igitur 471 [Col. 0237A] mense anni CCCCL celebrata, non Octobri anni praecedentis. 2 o Rescribens Theodosius ad Valentinianum, et ad Augustas, dicit se de his quae Leo commemoraverat, 472 jam ad eum scripsisse fusius, plenius, apertius, plenissime, ac saepe. At cum statim post rescitas Ephesinas turbas scripserit Leo ad Theodosium, ex synodo Octobris, si ex eadem 473 synodo ad eumdem Augustum datae sunt a Valentiniano litterae de hoc eodem negotio, quomodo crebra imperatoris rescripta Leonem prius accepisse credemus, quam Valentinianum? 3 o Seras admodum litteras dedisse Theodosium ad Leonem, et vix ante mensem Junium hujus anni videri ab eo esse receptas, patet ex epistolis 52 et 53 (nunc 59 et 71), quibus de receptis primum litteris et gratias agit Theodosio, et monet presbyteros Constantinopolitanos. Nullas certe Leonis ad imperatorem litteras habemus a die 15 Octobris anni 449, quo primum die synodum intra Italiam poposcerat, [Col. 0238D] Intermedio tempore habemus epistolam 54, quam ex certa emendatione datam fuisse die 23 Decembris an. 449, videre est ex annot. 8 (Col. 225, n. b) in annum praecedentem. usque ad 16 Julii anni 450; et ex epistola 49 (nunc 61) ad Martinum et Faustum presbyteros [Col. 0237B] constat die 17 Martii nondum quidquam pontificem audivisse de receptis primis illis synodalibus litteris ante quinque menses scriptis: quo silentio mire anxius erat Leonis animus. Surda quippe aure ejus de synodo intra Italiam cogenda petitionem Theodosius exceperat. Unde ubi primum se dedit occasio Augustum Augustasque alloquendi, quod per se impetrare non potuerat, ipsorum litteris et instantia conatus est obtinere. 4 o Synodum Romae tunc coactam esse, rebus Ecclesiae ita perturbatis, credibile facit antiqua consuetudo episcoporum, qui undique e remotioribus etiam regionibus convenire consueverant ad sanctorum memorias, ut natalium eorum diem concelebrarent. Ita Romam ad sepulcrum apostolorum, Turones ad sanctum Martinum solemne fuit episcopis concurrere. 5 o Diversas synodos fuisse, inde etiam manifestum fit, quod S Leo in epistola 52 (nunc 69) disertis verbis scribit synodum quae cum ipso propriis litteris concilium in Italia celebrandum [Col. 0237C] petierat, ob hanc causam Romae convenisse, et quidem ante 15 diem Octobris. Synodum vero seu conventum episcoporum, quorum multitudine circumseptus Leo Valentinianum Augustasque convenit, et ad scribendum hortatus est, occasione solemnitatis apostolicae, et, ut loquuntur Augustae, pro principatu proprii loci seu dignitate collectus fuerat.
II. Quod vero solemnem apostoli festivitatem, de qua in imperatoriis litteris mentio, de die dedicationis basilicae Sancti Petri 474 interpretari magis eligit cardinalis Baronius, ut de eadem synodo autumnali anni 449, a qua plures epistolas missas in Orientem [Col. 0238A] a Leone diximus, intelligendus sit episcoporum conventus a Valentiniano notatus; nemo hactenus assentiri cardinali abnuit. In eam tamen sententiam ire nequeo. Primo enim quis non natalem apostoli diem statim cogitet cum DIES APOSTOLI, ut in ea fit epistola, appellatur? 2 o Quis putet episcopos, qui ad tertium kalendas Octobris ex canone veteri et consuetudine Romana, Romam convenire soliti erant, adhuc mense Novembri convenire consuevisse ad dedicationem basilicae celebrandam? Et quis Baronio fidem commodet, cum eamdem synodum, quam tertio kalendas collectam fatetur usque ad decimum octavum Novembris diem perseverasse scribit, quo die occurrit dedicatio basilicae Sancti Petri; atque ita per quinquaginta dies episcopos synodum habuisse? quis hoc, inquam, sibi persuadeat, praesertim cum jam a 15 die Octobris absoluta synodus videatur, datis nimirum ex ea litteris ad Orientales partes?
Sic igitur sese res ista, ni fallor, habuit. Scripserat [Col. 0238B] Leo ad Theodosium ex synodo autumnali anni 449, synodumque in Italiae partibus congregari poposcerat: votis non annuit Theodosius ab Eutychianis circumventus, unumque hoc rescripsit, synodum necessariam non esse, Nicaenam sufficere, cujus fidei ac decretis standum. Hoc responsum suggerit epist. 52 (nunc 69) ad Theodosium: Omnibus quidem, inquit, vestrae pietatis epistolis, inter eas sollicitudines quas pro fide patimur, spem securitatis nobis maximam praestitistis. Nicaenum commendando concilium; adeo ut ab illo, sicut jam saepe scribitis, non patiamini sacerdotes Domini deviare. Haec cum cerneret Leo, remque fidei in Oriente periclitari, Valentiniano cum Placidia et Eudoxia Augustis Romam ad festum sancti Petri occurrenti, obviam factus est cum episcoporum coetu, qui ad eumdem diem festum convenerant, simulque Augustum Augustasque obtestati sunt, ut litteris apud Theodosium agerent pro fidei causa, synodumque in Italia congregandam impetrarent. [Col. 0238C] [Col. 0238D] Cum haec Romana synodus habita fuit mense Februario, ut innuimus annot. 2 (Col. 235, n. b) , tum vero legationem Abundii et sociorum a Leone directam post conventum Romae habitum mense Maio, ex Breviario historico-chronologico ibidem demonstravimus. Ex ea synodo Romana puto decretam legationem Abundii 475 Asterii, Basilii et Senatoris, de qua mentio in epist. 52 (nunc 69) et sequentibus quae Julii 16 et 20 diebus datae leguntur. Tam numerosam enim legationem haud scio, an per illam aetatem esse extra synodum decretam aliquis umquam meminerit. Ne quid hic tamen dissimulem, quod sententiae nostrae adversari videatur, Galla Placidia in epistola sua ad Theodosium de Flaviano loquitur quasi adhuc superstite. Ἐν τῇ στάσει τῆς ἱερωσύνης ἀβλαβοῦς μένοντος ἐν πᾶσι Φλαυιανοῦ ; id est: In statu sacerdotii illaeso manente per omnia Flaviano. Sed quid si Placidia [Col. 0239A] Augusta hoc tantum vult, nullam censendam esse ejus a sacerdotio dejectionem? Quid si Flaviani mortem tunc adhuc [Col. 0239D] Mense Februario, quo Valentiniani, Placidiae, et Eudoxiae epistolas scriptas ostendimus annot. 2 (Col. 235, n. b) , Flaviani mortem et Placidia et pontifex ignorabant. Haec mors certe istis nota erat die 5 Maii, qua Leo de Anatolii successoris ejus ordinatione consultationem habuit. Hinc falsum est et Flaviani obitum, et electionem Anatolii Leonem didicisse non multis ante 16 Julii diebus. Verum quidem est hac primum die pontificem respondisse epistolis quae Anatolium ordinatum nuntiaverant: at responsionem in aliquot menses distulisse vidimus annot. 2 (Loc. cit.) , quae, ut haec omnia intelligantur, recelenda est. ignorabat Augusta, et forsan ipse pontifex? Joannes Garnerius, qui contrariam opinionem amplexus est, hac praesertim ratione permotus quod incredibile sit post undecim fere menses nihil in Occidente de morte episcopi tantae sedis rescitum esse, cur de mensibus undecim mentionem faciat, nescio; plures enim quam quatuor menses cum decem fere diebus non excurrunt a Februarii 18, cui mortem Flaviani assignat, ad finem Junii, quo festum apostoli occurrit. Mirum autem videri non debet per quatuor hos menses ignoratam Romae fuisse Flaviani mortem. Superius enim observavimus Leonem per quinque integros menses ignorasse an litterae synodales ad Theodosium, ad Pulcheriam, ad clerum populumque Constantinopolitanum et ad plures alios scriptae, receptae essent: nec videtur quidquam de illis rescivisse ante mensem Julium. Potuit certe potiori ratione serius de Flaviani [Col. 0239B] obitu certior fieri. In Hypepensi enim exsilio ille obierat, unde non statim fortasse nuntius mitti potuit Constantinopolim. Cum autem in ea urbe rescitus est episcopi obitus, non alia prior cogitatio venit in mentem seu Theodosii, seu aliorum, quam de eligendo ordinandoque regiae urbis episcopo; idque curavere, ni fallor imperator et Dioscorus, ne prius Flaviani mortem Leo addisceret, quam successoris ordinationem; ne Anatolii electio, hominis ex amicitia Dioscori ejusque delectu suspecti, interturbaretur. Revera utrumque ex iisdem nuntiis didicisse Leo videtur nec multis ante 16 Julii diebus, cum illa die primum rescribat de ordinatione Anatolii. Cur enim nobis non liceat aeque ac Garnerio argumentatione hujusmodi urgere? 476 Si, inquit ille, ante Februarium mors Flaviani accidisset, quid esset, causae cur S. Leo ne verbum quidem ea de re fecerit, aut certe de Anatolio non scripserit Theodosio, Pulcheriae, aliisque ante Julium mensem? Cur [Col. 0239C] Theodosius non ante Quadragesimam aut etiam ante Pascha non petierit Anatolium in communionem recipi a S. Leone? Qua ille ratione de morte Flaviani, eadem ego, longe potiori jure, de nuntio mortis arguere possum, par enim de utroque silentium Leonis ac Theodosii. Caeterum libenter subscribo opinioni viri eruditi [Col. 0240D] Diei 18 Januarii hujus anni 450 Flaviani mortem assignari non posse, ipsa Anatolii successoris electio, quae incidit in finem anni 449, ostendit. Vide quae de tempore hujus mortis diximus annot. 1 (Col. 220, n. c) in annum praecedentem. de die mortis episcopi illius, non quia juvat nonnihil meam de synodo Junii sententiam; sed quia juvatur auctoritate breviculi Historiae Eutychianistarum, Menologii Graecorum, et alterius quod est Maximi Cytheraei, et tertii ex bibliotheca cardinalis Sirleti; testantur enim pari consensu Flavianum post multas afflictiones ac aerumnas vitam in exsilio finiisse: quod argumento est, non nisi post plures menses illum vita functum. Quidquid porro sit de hoc capite, certe extra dubium videtur mense Octobri vel Novembri anni 449, vel ex synodo autumnali, scriptam non esse hanc Placidiae epistolam, quandoquidem Theodosius ad has litteras [Col. 0239D] rescribens remittit Augustam ad epistolas a se hoc de negotio, hoc est de concilio in Italia congregando, plenius atque apertius SAEPE, ἐντελέστερόν καὶ σαφέστερον πολλάκις, scriptas. Quod procul dubio fieri non potuit, nisi post plures menses ab Octobri, quando primum a Leone scriptum est de synodo ad Theodosium post acceptum de latrocinio Ephesino nuntium. Si quid porro his contrarium scriptum a nobis est ad istas epistolas, ex dictis corrigi velim.
III. Igitur Valentinianus cum matre Placidia Eudoxiaque uxore Romam venit ad tumulum apostolorum in basilica S. Petri. Leo cum magno episcoporum numero imperatorem adiit, de miserando Ecclesiae statu plurima locutus, quae mala monachus et spado Ecclesiae intulerant; quibus injuriis obnoxii defensores fidei, ut omnia per vim acta Ephesi, ut extortae suscriptiones proscriptionesque episcoporum latae, et impiis satellitum manibus incestata religio. Super haec fidem sancti Petri obtestatur, obsecratque Valentinianum et Placidiam, ut labenti Ecclesiae opem ferant. Haec gemens ploransque, adeo ut ex miseratione omnibus 477 oborirentur lacrymae. Commotus imperator sermonibus sancti pontificis, et [Col. 0240B] pariter Placidia Eudoxiaque, litteras ad Theodosium scribunt, et Placidia privatim ad Pulcheriam. Rogant Augustum ut non sinat se decipi pravitate Eutychis; caveat ne sub ejus auctoritate invalescat haeresis. Orant enixe ut communi consensu synodus universalis habeatur in Italia, ubi nova perversaque doctrina ad examen revocetur. Theodosius odio in Flavianum et susurris haereticorum deceptus, respondet non tamquam errorem, sed quasi fidem defendat, se observantissimum avitae religionis, se fidem Ecclesiae et majorum traditiones sicut sacrum depositum custodire; ob eam causam habitum Ephesi concilium, ubi libera suffragia, ubi omnia ex aequo bonoque juxta aestimata sunt. Eadem testatur plenius in epistola ad Leonem scripta esse. Indicatum est, inquit, ad eumdem Leonem latius atque plenius, sicut arbitramur. Ita Theodosius aversus ab Ecclesia non tam proprio quam aliorum ingenio, nam haereticos potius quam haeresim fovebat. Dioscorus porro certus [Col. 0240C] gratiae imperatoris, et ferox successu rerum, majora meditatur. Audit aegre Ephesinum concilium pro latrocinio haberi, rescissa Romae ejus acta. Ira vindictaque impotens facinus intentatum aggreditur, communicata re cum decem episcopis, quos sibi comites asciverat: S. Leonem a communione Ecclesiae abscindit, quod bonorum animos vehementer commovit, et Orientis Ecclesias toto prope biennio in factiones et schismata divisit: Nam, ut auctor est diaconus Liberatus, Aegyptii, Thraces, Palaestini episcopi Dioscorum sequebantur; Orientales, Pontici, Asiani partes sanctae memoriae Flaviani; quod schisma permansit usque ad obitum Theodosii principis (Breviar. cap. 12) .
IV. Nondum duo anni effluxerant, cum auctor perfidiae Eutychianae Chrysaphius tandem suorum scelerum poenas luit. [Col. 0240D] Chrysaphius non a Theodosio mulctatus fuit, sed post ejus mortem. Theodorus lector, et Marcellinus necem ejus Pulcheriae tribuunt. Victor Tunonensis et Prosper eam praecessisse dicunt electioni Marciani. In Chronico Alexandrino interfectus traditur in porta (regiae urbis) quae ducit ad Melantiadem. Quae igitur hic narrantur ex posterioribus Graecis scriptoribus Nicephoro atque Cedreno, praeferenda non sunt. Augustus sero advertens spadonem in perniciem Ecclesiae et reip. gratia et auctoritate abuti, hunc bonis honoribusque spoliatum in insulam [Col. 0240D] relegat: quod Nicephorus habet (Lib. XIV, cap. 49) , 478 qui et eumdem inter navigandum haustum fluctibus narrat. Cedrenus (Pag. 334 edit. Reg.) memoriae [Col. 0241A] prodidit in illa insula a Jordane interfectum, cujus pater jussu eunuchi mortem immeritam subierat; Jordani autem a Pulcheria traditum esse, quae causa est cur a comite Marcellino dicatur: Theodosii sororis nutu sua cum avaritia interemptus.
Theodosius non diu supervixit: morbo alii, alii rupta in venatione ex lapsu vertebra decessisse scribunt; sed omnes boni credidere acceleratum ejus obitum, Deo ita providente, ut discerent principes non haeresim protegendam, audiendosque in rebus religionis eos penes quos auctoritas et jus administrandae Ecclesiae. Nicephorus et Cedrenus scribunt ante obitum factum dolore erroris, et in auctorem convertisse vindictam, expetitis de audacia Chrysaphii poenis: et ob eam rem in Eudoxiam uxorem averso fuisse animo, quod odio Flaviani multa Ecclesiae damna attulisset; hanc vero, ne quid acerbius pateretur, per speciem voti persolvendi Jerosolymam concessisse. An statim, an paulo post, ambiguum; certum tamen illuc venisse, et permansisse ad mortem.
[Col. 0241B] V. Ad hanc secundam peregrinationem Eudoxiae crediderim referendum quod aiunt, [Col. 0241D] Si fides adhibenda est versibus qui olim in Ecclesia S. Petri ad Vincula legebantur, et a Floravante Martinello in Roma Ethnico-sacra editi sunt pag. 284, alii posteriori Eudoxiae, quae sub aetatem Pelagii papae floruit, haec tribuenda videntur. En versus:
[Col. 0241D] VI. Hanc Gregorii Magni narrationem velut fabulosam explodit anonymus auctor dissertationis de Trisagii origine Calvinianae sectae apud Rothomagenses minister, et in exemplum adducit insulsae credulitatis: cui, ut occurrat, sex regulas quasi totidem oracula [Col. 0242A] proponit, ad quas velut ad Lydium lapidem omnes historicorum narrationes examinari vult. Quarta, inquit, regula est: ubi desunt testes aequales aut suppares, non illico fidem adhibendam juniori cuipiam, qui factum illustre, quod primus refert, toti mundo cognitum fuisse pronuntiat. Hujus rei exemplum sit quod Trajanum imperatorem Gregorii papae I precibus a gehenna liberatum esse ita narrat Damascenus, ut id in toto Occidente communiter notum fuisse asserat. Et post pauca: Vellem, inquit, hac usi essent regula viri eruditi ad illustrem confutandam fabulam quam habet Gregorius, etc. Et relatis Gregorii verbis supra descriptis, Solus, inquit, Gregorius id narrat tamquam toti cognitum orbi; et tamen nihil videt, opinor, qui non totam Gregorii narrationem inter fabulas esse recensendam videt. Nihil videt opinor, qui totam dissertatoris sermocinationem inter deliramenta esse recensendam non videt. Tam iniqua enim est comparatio gemini illius facti, quam tenebrarum cum luce. Tam insulsa regulae illius vel etiam ad fabulam liberationis Trajani [Col. 0242B] a gehenna applicatio, ut nihil insulsius. Etsi enim mille testes, non suppares modo, sed et aequales Gregorio proferrentur, nihilo tamen minus fides omnis hujusmodi narrationi abroganda esset, tum quia frustra testium nubem praedices ad id probandum quod testium fidem ac diligentiam omnem praeterit, quale est illud omne quod circa animas praesertim a corpore separatas agitur ab omnipotenti Deo; tum etiam 480 quod adversus catholicum fidei dogma, quo docemur ac profitemur in inferno nullam esse redemptionem, nemo umquam testis idoneus fuerit. Et haec in primis regula ab isto auctore constituenda erat, quae et omnibus aliis certior, et saepe saepius in usum venit ad confutandas narratiunculas pia fraude confictas.
VII. Jam vero quod Gregorianam de facto Leonis narrationem attinet, primum falsum est id ab eo pontifice narrari tamquam toti orbi cognitum, ne apex quidem id indicat. De Romanorum consuetudine disserit Gregorius, hanc facto praedecessoris sui confirmat, [Col. 0242C] hujusque Romanos testes adhibet majores suos, qui a Leonis aetate non multum remoti erant; poterat enim Gregorius eos narrantes audire, qui Leonem ipsi vidissent. Deinde cui magis credendum de pontifice Romano narranti, quam alteri ejusdem sedis pontifici, cui Ecclesiae suae res ac traditio magis nota esse solent? Quamobrem, ut Joanni Damasceno Graeco homini de rebus Occidentalium antiquis et antea non auditis testificanti fides merito negatur; ita Gregorio facile est adhibenda, Romano videlicet de rebus Romae gestis, nec admodum antiquis, et quibus similia adhuc ejus tempore sub omnium oculis fiebant. Si enim inter fabulas rejiciendum quod de Leone narratur a Gregorio, et circa reliquias hujusmodi et mirabilem eventum earum occasione a Deo concessum, quid de aliis, quos aetate sua contigisse testatur idem Gregorius? Nemo enim Gregorio magis aequalis quam Gregorius ipse: et tamen vir summae sinceritatis et ingenuitatis Romanorum hanc esse significat consuetudinem ut in pyxide brandeum mittatur, ponatur ad [Col. 0242D] sacratissima sanctorum corpora, cum veneratione recondatur in ecclesia dedicanda, et quod per illud tantae virtutes fiant, ac si illuc specialiter eorum corpora deferrentur.
Denique valeat per me licet quarta haec heterodoxi [Col. 0243A] regula adversus Gregorianam de Leone narrationem, si qui prisci scriptores supersunt qui res Leonis accurate et enucleate prosecuti hanc unam praetermiserint, si adhuc certum est omnes qui de his scripserunt ad nostram usque aetatem pervenisse, si contrarium aliquid uspiam scriptum legitur in antiquis. At si nihil istorum verum est, incassum profecto cadit dissertatoris conatus omnis adversus narrationem sancti Gregorii, et adversus sanctarum reliquiarum venerationem, cujus impatientia et odio motus est, ut hanc historiam inter fabulas relegaret.
VIII. Absente Eudoxia, Chrysaphioque ejecto, sua Pulcheriae rediit auctoritas, etiam ante decessum fratris: quo e vivis sublato, Marciano viro optimo et forti nupsit; ea tamen lege ut potius eum solio quam toro sociaret: ita femina imperium retinuit et virginitatem, quam Deo voverat, etiam in conjugio custodivit. Utrique par animus erga religionem, quae sub eorum imperio coepit reviviscere.
481 Theodosius sub finem vitae ad Leonem scripserat [Col. 0243B] de Anatolio subrogato in locum Flaviani ut eum admitteret ad communionem, qui erat a Dioscoro ordinatus, olimque ejus apud Theodosium apocrisiarius. Rescripsit ad imperatorem XVI vel XVII kalend. Augusti se non recusare eum diligere ut fratrem; sed exspectare se ejus de fide sententiam, modo consentanea credat Patrum doctrinae, qui in Ecclesia utrobique fulserunt, et de Incarnatione ea sentiat, quae olim Cyrillus, et quae Ephesina synodus adversus Nestorium definivit; fidem subscriptione testetur coram clero et plebe, et admittat quae consona veritati catholicae copiose in sua epistola declaravit. Significat etiam mittere se episcopos Abundium et Asterium cum Basilio et Senatore presbyteris, per quos, inquit, quae nostrae forma sit fidei possitis dignanter agnoscere; et ut ipsi testes sint fidei quam Anatolius profitetur, et non vereantur eum ad pacem admittere, qui cum eo in fide consentiat. De eodem argumento litteras scripsit eadem Julii 16 vel 17 die [Col. 0243C] ad archimandritas Constantinopolitanos (Epist. 53, nunc 71) , quibus et de Anatolii silentio expostulat, et eos de missis in causa fidei legatis monet. Nec multo post alias dedit [Col. 0243D] Haec ad Pulcheriam epistola 70, ob chronicae notae emendationem data fuit eodem die 16 Julii quo duae epistolae praecedentes. ad Pulcheriam Augustam (Epist. 54, nunc 70) , ad Martinum et Faustum presbyteros (Epist. 55, nunc 74, et 56, nunc 75) , eumdem fidei catholicae zelum spirantes, in quarum penultima legatos suos dudum Constantinopolim appulisse confidit.
IX. Jam vita decesserat Theodosius, cum Constantinopolim advenerunt legati; jamque Marcianus salutatus erat imperator, cui reddunt litteras Leonis. Anatolius dubiae sub Theodosio fidei, sub religioso principe nihil haesitandum ratus, Eutychen cum ejus erroribus detestatur. Olim conjunctissimus Dioscoro, et ab eo ordinatus, contra canonicam regulam Antiochenae Ecclesiae episcopum consecraverat: supplex ad Marcianum Pulcheriamque accedit, oratque ut amicitiam et communionem Leonis sibi concilient. Romanus pontifex paci Ecclesiae consulens ultro assensus [Col. 0243D] est. Ut quod, scribit idem anno sequenti (Epist. 78, nunc 104) , vestro beneficio noscitur consecutus, [Col. 0244A] nullius cupiditatis pravitate turbaret. Nos enim vestrae fidei interventionis habentes intuitum, cum secundum suae consecrationis auctores ejus initia titubarent, benigniores circa ipsum quam justiores esse 482 voluimus. Eadem prope ad Pulcheriam sequenti epistola.
Anatolius post adventum legatorum concilium seu consessum episcoporum, qui in regia civitate erant, cogit, ut suam fidem approbet. [Col. 0243D] Non de conventu in quo Anatolius Leonis epistolae subscripsit, sed de alio conventu praecedenti paulo post Anatolii ordinationem habito, in quo favente Theodosio Phoenices provincia cum praejudicio episcopi Tyri in duas divisa fuerat, haec quaestio in Chalcedonensi agitata fuit, ut ex ipsius actionis quartae lectione manifestum erit. Vide t. IV Concil. Ven. edit. col. 1435, d, et seqq. Solum in hac quaestione Tryphon Chius, ut probaret eum praecedentem conventum esse synodum, aliorum similium conventuum qui synodi vocabantur, exemplum attulit. Hi [Col. 0244D] porro duo conventus, quorum alter tunc, alter vero nunc habitus dicitur, si probe distinguantur, aliae Quesnelli hallucinationes in sequentibus detegentur De eo conventu mentio est actione 4 concilii Chalcedonensis, ubi agitatum an concilii nomen mereretur. Εἶ σύνοδον χρὴ καλεῖν τῶν ἐπιδημούντων τῇ βασιλίδι πόλει τὴν συνέλευσιν. Tryphon episcopus Chius respondit: σύνοδος καλεῖται καὶ συνάγονται, καὶ οἱ καταπονούμενοι τῶν δικαίων ἀπολαύουσιν ; id est: Synodus appellatur, et conveniunt, et laborantes aliqua oppressione sua jura nanciscuntur. Anatolius [Col. 0244D] Haec ad primum conventum antecedenti notatione indicatum, sequentia autem ad secundum pertinent. subjunxit, et illic ecclesiasticas causas tractari, nihilque a se tentatum quod novitati esset affine, sed ex antiqua id consuetudine episcopo Constantinopolitano concessum. Quid vero [Col. 0244B] in eo consessu seu synodo sit actum, ex fragmentis Commentariorum Abundii, qui unus erat ex legatis, licet ediscere. Refert igitur lectam epistolam sancti Leonis, allata testimonia sanctorum Patrum, qui et Latine et Graece scripserant, collataque simul cohaerere et in fidem unam convenire deprehensa. Haec in synodo coram episcopis: ubi et prolata epistola Leonis ad Flavianum, quam omnes sua subscriptione confirmarunt, et Anatolius, et episcopi, archimandritae, presbyteri, et diaconi omnes qui aderant. Contra dictum ab omnibus anathema Nestorio et Eutychi, eorumque doctrinae. Ita haeresis Eutychiana Constantinopoli proscripta est, unaque fides omnium fuit. Ad alios deinde metropolitanos missa est a synodo Leonis epistola, qui cum suae provinciae episcopis eam voce et manu approbaverunt; Theodoretus eamdem cum sua subscriptione remisit ad Abundium legatum. Haec omnia ita gesta esse, ut superius diximus, partim ex Actis Abundii, partim ex actione [Col. 0244C] de Photio post act. 4 Chalcedonensem habemus. Leo ipse ad Paschasimum Lilybaei episcopum scribit in epistola prius inedita, quam modo publicam facimus ex ms. codice cardinalis Grimani (Epist. 68, nunc 88) , a suis allegata sanctorum Patrum testimonia apud Constantinopolim, et totam Constantinopolitanam Ecclesiam cum monasteriis omnibus et multis episcopis praebuisse consensum, et subscriptionibus suis Nestorium atque Eutychen cum suis anathematizasse dogmatibus. 483 Noveris etiam proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert per Antiochenum episcopum missis per provincias suas tractoriis, universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse.
De synodo, priusquam loquendi finem faciamus, addam non contentionis animo, sed veritatis historicae gratia, hoc concilium non convocatum a legatis, ut est in Annalibus, sed coactum ab Anatolio, quod ipsa fragmenta Actorum Abundii, quae Baronius [Col. 0244D] retulit ( Ad an. 449, n. 28), commemorant, et [Col. 0244D] In hac actione primum conventum sub Anatolio habitum dicitur, de secundo nihil est, ex quo ejus convocatio Anatolio tribuatur. Cum porro S. Leo eo tempore, quo legatos direxit in Orientem, eam mutationem, quae per Theodosii mortem facta est, nec praevidisset, nec sperasset; de cogendo Constantinopolitano conventu, in quo suam epistolam omnes subscriberent, non cogitavit. Nihil tamen dubii est [Col. 0245C] quin legati mutatis rebus egerint, ut coacto conventu laudata epistola ab omnibus subscriberetur, eademque etiam ex eodem conventu mitteretur ad omnes Orientis metropolitas, ut similiter omnes episcopi eamdem subscriberent. actio 4 Chalcedonensis de Photio innuit. Ab alio [Col. 0245A] certe quam ab Anatolio colligi synodum Constantinopoli nec canones, nec privilegia sedis illius sinebant. Neque vero legati missi sunt concilii faciendi causa, sed, ut ipsi profitentur, ad insinuandam cunctis fidem catholicam, et, ut Leo ipse scribit ad Theodosium: Per quos, inquit, quae nostrae forma sit fidei, manifestatis instructionibus quas misimus, possitis dignanter agnoscere. Quod et in epist. 54 (nunc 70) ad Pulcheriam uberius edisserit. Denique ad fortitudinem sanctarum mentium roborandam missos legatos scribit in epist. 55 (nunc 74) ad Martinum presbyterum.
Neque etiam verum accitos ex provinciis episcopos ad synodum, sed collectos eos qui in urbe regia erant cum presbyteris et arch mandritis, quod supra annotatum, confirmatumque ex actione de Photio intra actionem 4 Chalcedonensem, ubi pauci convenisse dicuntur, nec alii quam qui in urbe forte fortuna reperti sunt: Quemadmodum et nunc, cum pauci Constantinopoli convenissent, missa est epistola almi [Col. 0245B] archiepiscopi Leonis iis qui ubique essent metropolitis, et subscripta est; sic tunc quae visa erant praetentibus sanctissimis episcopis allata sunt et subscripta.
Denique in hac synodo non reconciliati episcopi qui desciverant a fide, nec communione catholicae Ecclesiae donati, sed Ecclesiae suae communione contenti esse jussi sunt. [Col. 0245C] Confer annot. 19 (Tom. praeced. col. 914, n. r ) in epist. 80, ex qua emendata per nos lectione ejusdem epistolae, approbata cognoscetur sententia legatorum, qui fuerunt in hac synodo, non vero hanc provinciam aliis legatis postea mittendis fuisse reservatam. [Col. 0245D] In epistola autem 85, data die 9 (non vero 7) Julii an. 451, nulla hac in re potestas novis legatis concessa traditur, sed cap. 2 anterior tantum sententia confirmatur. Non expuncta ejusdem synodi decreto nomina Dioscori et Juvenalis: nam Leo epist. 60 (nunc 80) ad Anatolium scribit non tamquam de re gesta, sed 484 tamquam definienda a legatis cum Anatolio. Quod nostri, inquit, ibidem constituti faciendum esse dixerint. Immo aliis legatis, Lucentio et Basilio, servatam esse hanc provinciam, ex litteris anno sequenti 7 Junii scriptis manifestum est.
Quamquam igitur quae superius a nobis scripta sunt de subscriptione Constantinopolitanorum cum Anatolio, episcoporum omnium Orientalis dioecesis, et omnium qui ubique essent metropolitarum, simul [Col. 0245C] cum Abundii legatione alios secuti retulerimus, nolim tamen asserere haec omnia eodem tempore et anno, vel coram ipso Abundio contigisse. Roma is profectus erat circa 17 Julii anni 450; die 8 Novembris nondum de ejus et collegarum adventu Leo certus erat factus, ex epist. 56 (nunc 75) eodem die scripta. [Col. 0245D] Abundium cum sociis Romam reversum paulo ante diem 9 Junii an. 451 probavimus annot. 4 (Tom. praeced. col. 919, n. e ) in epist. 83. Die autem 13 Aprilis Leo eos exspectabat quidem, eorumque de rebus gestis relationem non voce, sed per litteras acceperat. Vide annot. 5 (Ibid., col. 913, n. c ) in epist 80. Ante Pascha anni 451 reversum Romam persuadent litterae 13 Aprilis hujus anni datae, quibus et alios legatos tunc missos commendat pontifex, [Col. 0246A] et de prioribus ab Augusta adjutis gratias agit, et de istorum gestis et relatione a se recensitis mentionem facit. Fratrum nostrorum, inquit epist. 60 (nunc 80), quos Constantinopolim miseramus, relatione cognovimus. Ad istam igitur legationem pertinet sola Anatolii et Constantinopolitanorum clericorum et archimandritarum subscriptio, cum episcopis qui synodo ἐνδημούση de more interfuerant. Nihil amplius revera commemorant Abundii Acta, epistola Pulcheriae ad Leonem, cui Leo 13 Aprilis anni 450 respondet, et Leo ipse in litteris eodem tempore datis.
Quod Maximum Antiochenum ejusque Orientalis dioecesis episcopos attinet, cum Leo 27 Junii ad Paschasinum scribens proxime tunc edoctus esset per Anatolium de his quae ibidem de Antiocheno narrantur, nonnisi post Pascha id actum esse, postque legatorum discessum ex urbe CP. manifestum inde evadit. Revera quae in eadem epistola 68 (nunc 88) ad Paschasinum narrantur de Anatolio et Constantinopolitanis, ab his quae de Maximo et Orientali dioecesi [Col. 0246B] sejunguntur; de istis ut recens actis scribitur, de illis ut jam pridem perfectis. De iisdem Orientalibus Leo epist. 70 (nunc 91) ad Anatolium 26 Junii. Cum et ipse, 485 inquit, indicare dignatus sis quod in suscipienda catholica fide et damnatione Eutychis atque Nestorii omnes Orientales subscripserint sacerdotes. Haec tum primum didicerat; de ipso autem Anatolio ante duos menses.
Demum [Col. 0245D] Hic Quesnellus Leonis epistolam ad omnes metropolitas subscribendam fuisse missam negat e Constantinopolitana synodo, in qua Anatolius et caeteri, qui in regia urbe degebant, agentibus Abundio et aliis Romanae Ecclesiae legatis, eidem subscripsere. Alium posteriorem conventum hac de re habitum [Col. 0246C] contendit, cum tamen Theodoretus, qui absens eidem epistolae hac occasione subscripsit, nulla alia, ut videtur, probabiliori de causa eamdem epistolam abs se subscriptam ad Abundium iniserit, nisi quia eo auctore in Orientem missa fuit: unde initio eidem epistolae tribuit quod Orientales rectam fidem tenuerint. Alius conventus sine certiori auctoritate astruendus non est. Quae autem Quesnellus subjicit, infirmissima sunt. Silentium Leonis nihil probat, cum in epistolis non omnes circumstantiae semper exprimantur. [Col. 0246D] Particula nunc in actione de Photio Tyri posteriorem et proximiorem conventum indicat, et opponitur particulae tunc conventus antecedentis ac remotioris; ut ne alium conventum ante concilium Chalcedonense habitum astruere necesse sit. Quod si pauci ibidem dicuntur episcopi, Leo vero, epist. 88 de Constantinopolitano conventu scribens, multos vocat; triginta vel quadraginta episcopi diversa consideratione ac relatione pauci vel multi appellari potuere. Eustathio Berytensi episcopo pauci dicti sunt relate ad numerum episcoporum, qui in antecedenti conventu litteras sibi faventes firmaverant: quam relationem cum Leo mente non conceperit, eos in rem suam multos non male appellavit. Theodoretus, Ibas et Aquilinus idcirco privatim epistolam Leonis subscripsere, quia erant depositi ac exsules, nec ad Orientalium synodos accedere poterant nondum tunc temporis Anatolium e synodo sua ἐνδημούση ad omnes suarum provinciarum metropolitanos Leonis epistolam subscribendam transmisisse, uti in Chalcedonensi de Photio actione narratur, constare mihi videtur tum ex silentio Leonis, qui istud non omisisset ad Paschasinum de duobus aliis capitibus adeo cognatis scribens 24 Junii, tum ex eadem illa actione de Photio, in qua vocula nunc rem actam indicat non multo ante mensem Octobrem, quo mense jam inclinato actio illa habebatur. His adde, quod conventui Constantinopolitano, [Col. 0246C] in quo Anatolius subscripsit cum clericis et monachis, multos episcopos interfuisse narrat S. Leo, cum paucos actio testetur convenisse in alia congregatione, unde ad metropolitanos suarum provinciarum 486 epistola subscribenda directa est. Nihil autem repugnat quominus coram Lucentio et Basilio legatis Romanis totum id peractum fuerit, unumque fuisse illorum quae legatis commissa pluries scribit, cap. 3, S. Leo, et de quibus sic Anatolium [Col. 0247A] hortatur epist. 65: Annitere itaque, frater charissime, ut quae Ecclesiae Dei congruunt, fideliter et efficaciter cum his fratribus, quos tantae curae idoneos auctores elegimus, exsequaris.
Neque his contraria est epistola Theodoreti ad Abundium legatum, sive notha illa sit, sive germana; privata enim fuit Theodoreti, Ibae et Aquilini subscriptio, quam commemorat, et ex proprio ipsorum consilio nata; non communis et ex praescripto primatis data. Tres illi proprio sibi epistolae antigrapho [Col. 0248A] subscripserunt; alii per tractorias per provincias primatis auctoritate et metropolitanorum cura circumductas ad subscriptionem adacti, et in communi autographo omnium subscriptionibus excipiendis destinato satisfecerunt.
I. Imperium adeptus anno superiori Marcianus [Col. 0249A] dedit ad Leonem pontificem litteras electionis suae indices. His non ante idus Apriles hujus anni respondisse 489 videtur pontifex [Col. 0249D] Marciani epistolae 73, ob assumptionem ad imperium scriptae exeunte Augusto, vel ineunte Septembri an. 450, Leo respondit per litteras, quae interciderunt, datas circa diem 8 Novembris, ut vidimus annot. 2 (Tom. praeced. col. 908, n. i ) in epist. 78. Alteri autem Marciani epistolae 76, scriptae die 22 Novembris, respondit epistola 78, idibus Aprilis. ad quas quatuor epistolae datae leguntur, ad Marcianum (Epist. 58, nunc 78) , ad Pulcheriam (Epist. 59, nunc 79) , ad Anatolium CP. (Epist. 60, nunc 80) et ad Julianum Coensem (Epist. 61, nunc 81) , a quibus omnibus et ipse litteras acceperat, per clericos, opinor, Anatolii CP. episcopi, quibus et suas tradidit perferendas.
Enimvero cum fidem suam Anatolius in synodo CP. aperuisset, quam legati sanctorum Patrum doctrinae epistolaeque S. Leonis per omnia concinentem probarunt, ille tres legatos Casterium presbyterum et Patricium Asclepiademque diaconos Romam misit [Col. 0249D] Haec Constantinopolitanorum clericorum transmissio probabilius incidit sub finem an. 450 ut videre [Col. 0250C] est in dissert. de Epist. deperd., n. 45. ineunte hoc anno, qui Leoni litteras fidei testes darent, vivaque eam voce asseverarent, et, insuper, ut de multis cum eo communicarent, quae in synodo ventilata erant. Relationem suam de iisdem capitibus junxerunt legati Anatolii litteris. Omnium praecipuum hoc erat.
[Col. 0249B] Bene multi episcopi, quibus constantia potius quam fides vacillaverat, redire in communionem Leonis flagitabant. Legati summi pontificis eos contentos communione suarum Ecclesiarum esse, auctores fuerant in synodo, donec S. Leo aliter sanciret. Leo mandavit recipi (Epist. 60, nunc 80) , si modo apud legatos Anatoliumque fidem suam testatam facerent, si Eutychis insaniam seque ipsos condemnarent quod seu levitate, seu formidine, Ephesini latrocinii acta rata habuissent. De recitandis nominibus Dioscori Alexandrini, Juvenalis Jerosolymitani, Eustathii Berytensis in diptychis, Anatolium monet, ut id faciat, [Col. 0250C] Confirmavit S. Leo quod legati antea missi jam judicaverant in conventu anni superioris. Confer annot. 13 (Supra, col., 245, n. a) in annum praecedentem. quod legati suaserint; caveat in primis ne quid memoriam Flaviani offendat, neque eorum nomina qui impietatem propugnarunt cum sanctorum memoriis promiscue usurpet. Julianum Coensem Flaviani defensorem illi insuper commendat, Eusebii Dorylaei Ecclesiae curam gerat, neque id in ejus damnum vertat, quod absit: cum ille pro causa fidei multos pertulerit [Col. 0249C] labores, et suae sit consors communionis. Scilicet Eusebius Eutyches accusator exutus ob eam causam episcopatu 490 per pseudosynodum Ephesinam, Romam tamquam in asylum confugit, et fidei confessionem edidit; ut dilueret labem qua se malevoli haeretici asperserant, quique crimen haereseos, ut fere fit, quoniam erat contrarius, inferebant. In confessione sua decreta priorum synodorum Nicaenae, Constantinopolitanae, imprimisque Ephesinae doctrinam professus est, ut Nestorianismi suspicionem [Col. 0250A] amoveret: quod ipse in concilio Chalcedonensi publice testatus est. [Col. 0250C] Haec Eusebii Dorylaeensis verba Quesnellus de [Col. 0250D] professione fidei ab eo Romae editae interpretatur, cum hoc tempore nulla alia verteretur nisi fidei quaestio. At in contextu actionis 16 synodi Chalcedonensis referuntur ad canonem pro honore sedis Constantinopolitanae statutum in concilio Constantinopolitano sub Theodosio seniore. Cum vero huic canoni in Chalcedonensi renovato Deo maxime obstiterit, incredibile videtur eum ab Eusebio lectum suscepisse. Hinc Rusticus huic Eusebii testimonio annotationem affixit: Aut Eusebius mentitur, aut ad horam S. Leonem fefellit. Vide tom. IV Concil. Ven. edit. col. 1754, not. 6. Aliquid vero de hoc canone, vel de moliminibus pro sede Constantinopolitana, Leo praesensisse videtur; cum Bonifacio legato ad concilium directo in mandatis dederit, ut si qui forte civitatum suarum splendore confisi aliquid sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis. Sic act. 16 concilii Chalcedonensis. Hanc regulam, inquit (Act. 16) , sanctissimo papae in urbe Roma ego relegi praesentibus clericis Constantinopolitanis, eamque suscepit. Haec verba tempus indicant epistolae Leonis, quam vult palam omnibus fieri per Anatolium.
II. In epistola ad Marcianum illi breviter Leo gratulatur, quod rem religionis sollicite curet; quod ejus defensionem suscipiat (Epist. 58, nunc 78) . Certe Marciani pietas singularis, amorque adversus religionem vehemens fuit. Imperator salutatus, ut diximus, de sua electione litteras ad Leonem misit (Epist. Marciani ante 68, nunc 73) , sanctis apud Deum precibus juvari se flagitans, significansque quanto desiderio componendae Ecclesiae teneretur per generale concilium, quod S. Leo rogaverat. Deinde aliis litteris de adventu legatorum honorifice locutus, invitavit eum in Orientem ad synodum universalem (Epist. Marciani post 61, nunc 76) . Quod si non liceat, exspectare se ejus responsionem, ut ipse ex Illyrico, Thracia [Col. 0250B] et Oriente episcopos ad synodum per litteras vocet. Pulcheria quoque ad Leonem grata scripserat (Epist. Pulcheriae post 58, nunc 77) ; Anatolii doctrinam integram sanamque, ejus subscriptione ratam haberi epistolam ad Flavianum; Augusto visum haberi synodum, ubi de iis quae ad fidem pertinent decernatur, et de episcopis qui Ephesi defecerant; allatum jussu principis corpus Flaviani Constantinopolim, conditumque honorifice in basilica SS. Apostolorum; exsules extorresque episcopos revocatos, qui in synodo universali cum honore sedi et sacerdotio restituantur. S. Leo rescribit (Epist. 59, nunc 79) acceptissimum 491 se illi referre, quod causam Ecclesiae defendat, quodque Nestorio et Eutychi condemnandis serio et feliciter animum appellat. Sed praeter et ante has omnes litteras, quas hoc anno in Orientem de Eutychiana haeresi Leo scripsit, est epistola data octavo id. Novemb. anni praecedentis, quam primo publicamus, ad Faustum et Martinum presbyteros [Col. 0250C] (Epist. 56, nunc 75) ; quam vult quasi encyclicam communicari omnibus catholicis, ut quisque pro fide viriliter decertet adversus grassantem haeresim.
III. Dum Leo perimendae Eutychianae pravitati sedulo laborat, superiori anno ad eum scripsere episcopi Viennensis provinciae (Epist. Gallorum ad Leonem, ante epist. 50, nunc 65) . Vita migraverat S. Hilarius Arelatensis an. 449, et in ejus locum suffectus Ravennius. Ob Celidonium depositum ab Hilario et restitutum a Leone fuisse irarum causas supra retulimus. [Col. 0251A] Hilarius judicio pontificis Romani [Col. 0251C] Hilarium paruisse Leonis judicio probabimus in observ. ad dissert. 5 Quesn. part. III, c. 2. Solum ante sententiam appellationi restitit, aliaque interposuit, ob quae metropolitico jure privatus fuit, ut in iisdem observationibus pluribus explicabimus. non steterat; id Leo S. eo Arelatensem Ecclesiam suis exuerat privilegiis, juraque metropolis in Viennensem Ecclesiam transtulerat. Cum Hilario exstinctam iram summi pontificis rati episcopi Viennensis provinciae, pro Ravennio epistolam seu libellum ad eum mittunt, restituique suo metropolitano jura suae Ecclesiae poscunt. Scio hanc epistolam falsi suspectam apud nonnullos. Baronius eam ex Arelatensi codice primus suis Annalibus innexuit. Eumdem ms. codicem aut certe similem in D. Thuani bibliotheca nactus sum, cum eadem epistola et responsione Leonis, qui prudenter litem composuit. Viennensi metropoli quatuor Ecclesias attribuens, Valentiam, Tarentasiam Genevam, et Gratianopolim, reliquas subjecit Arelatensi Ecclesiae, cui reddita quodammodo sua jura, nec tamen Viennensis Ecclesia omni honore privata est. Petronius presbyter et Regulus diaconus Romam delegati, ut libellum Arelatensis provinciae Leoni darent. [Col. 0251B] Romae diu detenti sunt, ut quo tandem vergerent molitiones Eutychianae ipsi perspicerent. Remissi attulere responsionem sancti pontificis, judiciumque de causa provinciae Viennensis: sed et epistolam Leonis ad Ravennium (Epist. 51, nunc 66) , cui et suam ad Flavianum epistolam dirigit (Epist. 52, nunc 67) , quam cum Galliarum episcopis communicet; adhortaturque uti fidem suam in hac causa commendet. Alia insuper legatis commisit; sed voce potius et dicto, quam scripto. Facile mihi persuaserim rogatum Ravennium, [Col. 0251C] Quae Leo Petronio et Regulo in mandatis dederit, [Col. 0251D] et cur voce, non scripto, explicavimus in Breviario historiae anni praecedentis annot. 2 (Supra Col. 235, n. b) . In mandatis, inquam, neque enim Ravennium rogavit (quo verbo Quesnellus utitur), sed mandavit, ut liquet ex illis epist. 67: Si haec ita ut credimus, atque MANDAVIMUS, impleveris, etc., haecque secreta mandata efficaciter exsequenda significat. Quesnellus praecipiendi verba saepius declinat, quod semel monuisse sufficiat. ut in synodo epistolam ad Flavianum episcopi Galliarum reciperent 492 eique solemniter subscriberent; ut Leo apud Orientales, si necesse sit, Occidentalium unum esse animum, unamque fidem, et suam esse doctrinam omnium episcoporum suarum partium ostenderet: quod per litteras non significavit vir cordatus, ne ardentius episcoporum suffragia quaesiisse diceretur, aut tempus synodi nondum publicatae antevertisse. Ea res in longum protracta; nam ex quo legati Ravennii reversi in Gallias, ad diem [Col. 0251C] quo Romani pontificis legati profecti in Orientem ad concilium, annus est et amptius; et tamen Leo nondum Gallorum responsum acceperat, cum Roma profecti sunt legati ad concilium. Ita enim post absolutam synodum ad eos rescribit: Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere; ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur (Epist. 77, nunc 102, cap. 1) . Praepostere tandem sibi redditas scribit per Ebredunensem episcopum cum subscriptione quadraginta [Col. 0252A] trium episcoporum (Epist. ante 78, nunc 99, et 77, nunc 102) ; illis suam doctrinam gratulatur sanctam illaesamque, et eruditione Spiritus sancti coelestem, quamque Eutyches frustra evertere tentaverat; Chalcedonensis quoque concilii felicem exitum illis significat, rogatque ut id Hispaniarum episcopis notum faciant, sicut antea per eosdem missa epistola ad Flavianum cum aliis: quod Idacius scriptor illorum temporum non omisit in Chronico ad olympiadem 130. De Galliis, inquit, epistolae deferuntur Flaviani episcopi ad Leonem episcopum missae, cum scriptis Cyrilli episcopi Alexandrini ad Nestorium Constantinopolitanum de Eutychete Ebionita haeretico; et Leonis episcopi ad eumdem responsa, quae cum aliorum episcoporum et gestis et scriptis ad Ecclesias diriguntur. Sic olim e Galliis fides et doctrina Patrum in Hispanias transmitti solita.
IV. Per eos ferme dies, Ceretius, Salonius et Veranus Galliarum episcopi lecta Leonis ad Flavianum [Col. 0252B] epistola scribunt ad Leonem (Epist. nunc 68) ; gratulantur ei sanctam sanamque hujus epistolae fidem, curamque pro eliminanda e Galliis haeresi susceptam, testificanturque quo in loco et aestimatione sit apud se ejus epistola, quam exscriptam mittunt, ut si quid amanuensium vitio erratum sit, si quid adulteratum, vel ipsi detrahere aut addere quidpiam libuerit, id faciat; ut integra sanaque remittatur, quo et episcopi, et laici, 493 qui ejus lectionem avide cupiunt, hanc legant sine periculo errandi, aut suspicione falsi. Justae petitioni, puto, annuit Leo, et ab iisdem episcopis ad Eusebium Mediolanensem episcopum ita emendatam missam esse non vereor dicere. Nam Eusebius in synodica omnium comprovincialium subscriptione munita, ad Leonem scribit eam sibi a Ceretio redditam. Quae ad nos ex vestra, inquit (Epist. nunc 97) , admonitione sancta, fratre et coepiscopo nostro Ceretio mutuante, pervenit. Male in editis codicibus Cyriaco, pro Ceretio, ut Baronii Annales habent et mss. codices. [Col. 0251D] Non aliam Eusebius epistolam a Leone accepit, quam quae per Abundium et Senatorem missa fuit; et ut primum licuit, Leonis mandato paruit: ac propterea commentitia est ratio dilatae responsionis, quod novum esset ad subscribendum epistolae cogi episcopos non ex auctoritate aecumenicae synodi. Enimvero sicut Galli, ita Mediolanensis provinciae antistites ex sola auctoritate et praecepto pontificis ante concilium oecumenicum suas subscriptiones addiderunt, [Col. 0252C] quemadmodum etiam Constantinopoli et in Oriente factum fuerat. Similiter et Zosimi tractoriae adversus Pelagianos multo ante omnes et Orientales et Occidentales episcopi subscripserunt sina ulla synodo oecumenica, ut docet Marius Mercator in Commonitorio edit. Baluzii pag. 138. Beatissimae memoriae episcopi [Col. 0252D] Zosimi epistola, quae Tractoria dicitur, qua Coelestius Pelagiusque damnati sunt, et Constantinopolim, et per totum orbem subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata: cui Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi atque exauctorati, ex omni Italia deturbati sunt. Non ita statim convocata coactaque [Col. 0252C] synodus ab Eusebio; seu, quod novum erat, ad subscribendum epistolae cogi episcopos non ex auctoritate oecumenicae synodi; seu mandatum Leonis super eam rem; seu, Abundius unus ex Legatis S. Leonis et hujus provinciae, exspectabatur. Hic profecto Constantinopolim reversus Romam accepit a Leone litteras ad Eusebium Mediolanensem; quibus cum hortabatur ut habita synodo provinciae, omnes episcopi subscriptione sua epistolam encyclicam approbarent. 494 Est Eusebii responsio, qua satisfactum Leoni fuisse accepimus, laudatamque in concilio epistolam [Col. 0252D] In epistola Mediolanensium non legitur particula ut, quam Quesnellus hic cursivo charactere apposuit, ac si ideo illi Leonis epistolae subscripserint, quia hanc plenam fidei simplicitate, etc., cognoverint. Eam quidem iidem Patres plena fidei simplicitate fulgere, etc., testati sunt; at ex ipsa apostolicae sedis auctoritate eidem subscripsisse nihil ambigimus. Omnibus enim communis erat, ut credimus, illa S. Petri Chrysologi sententia, qua in epist. 25 Eutychen monens ut Leonis epistolam obedienter attenderet, [Col. 0253C] hanc rationem subjecit obligandi vim ex peculiari apostolicae sedis praerogativa inferentem: Quoniam beatus Petrus, qui in sua sede vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Eadem sententia ducti Ceretius, Salonius et Veranus episcopi Gallicani, in epist. 68 ad Leonem scripta ob easdem dogmaticas litteras ad Flavianum, protestati sunt: Merito [Col. 0253D] illic principatum sedis apostolicae constitutum, unde adhuc apostolici spiritus oracula proferuntur; ubi oracula apostolici spiritus Petrum in sua sede ac successoribus docentem indicant. Adeo vero uti certum fidei oraculum haec apostolica definitio ab universis Gallicanis suscepta fuit, ut (quod scripserunt in epist. 99 ad eumdem pontificem) hujus doctrinam cum sua conferentes, hanc suam cum illa conformem nacti, ita se semper ex traditione paterna tenuisse, ut vester, inquiunt, apostolatus exponit, jure laetati sint; dein vero ex hac concordia doctrinae gavisi sint, datam sibi occasionem, qua libere ac fiducialiter, suffragante etiam apostolicae sedis auctoritate, eloquantur, et asserat unusquisque quod credit. Nullum hi examen necessarium credidere, quo de doctrina earumdem litterarum decernerent, antequam ipsas susciperent; sed ex ipsis potius litteris, quas uti oraculum susceperant, eam quam tenebant, esse catholicam et sanam [Col. 0254C] doctrinam, confirmati sunt. Neque idcirco negarimus ea quae a Leone definita fuerunt non fuisse examini subjecta, quod in Chalcedonensi concilio factum fuisse Vigilius in Constituto c. 15 testatur. Sed quatenus hoc examen liberum fuerit, salva nihilominus apostolicae sedis auctoritate, ex ipso Leone explicavimus pluribus annot. 14 (Tom. praeced. col. 1048, n. l ) . in epist. 120. Confer quae adjiciemus pluribus annot. 1 (Ibid., col. 1400, n. d ) , ad notas Quesnelli in epist. 97. ut plenam fidei simplicitate, [Col. 0253A] prophetarum, evangelistarum, apostolorumque auctoritate firmatam, et B. Ambrosii scriptis consonam, traditioni Patrum, et fidei Ecclesiae congruentem; contra reprobatos damnatosque, quos sedes apostolica alienos esse a fide pronuntiaverat. Neque hic moror Baronium, qui credidit bis missam Leonis epistolam ad Eusebium Mediolanensem, quod ex Eusebii responsione non colligitur. Mentio quidem duarum epistolarum; alterius de cogenda synodo Mediolani, quam Abundius attulerat; alterius, quae est ad Flavianum et per Ceretium data, quam majorum fidei collaerere dicit, quas re et argumento diversas fuisse palam est. Ex his alia a nobis per recapitulationem, alia per anticipationem dicta propter affinitatem rerum. Sed revertamur ad Orientem, videamusque apparatus Ecclesiae ad sedandos tumultus quos Eutychiana haeresis concitavit.
V. Marciano et Leoni par animus [Col. 0254D] Vivente quidem et Eutychianos protegente imperatore Theodosio, ut scandalis remedium afferretur, S. Leo concilium in Italia necessarium credidit; at mutatis post illius mortem circumstantiis, parem necessitatem non agnovit, ut ostendimus sub finem annot. 7 (Tom. praeced., col. 909, n. d ) in epist. 78. Desiderio tamen Marciani novi Augusti obsistere noluit, ut liquet ex epist. 89, 90 et 91. de celebrando 495 concilio; sed de loco et tempore dispar sententia. Leoni in Italiam cogi et distrahi synodum [Col. 0253B] placebat. Foris hostis externus. Hunnus duce Attila terrebat Occidentem, Orienti minabatur haereticorum factio, Dioscori Eutychisque partes plurimi sequebantur, recensque memoria latrocinii Ephesini angebat animum. Leo ipse pontifex adesse concilio vehementer optabat, nec poterat extra Italiam. Imperatori decretum in Orientem convocare. Ibi jugulandam haeresim ubi se prodit. Sic olim majores, qui haereses Arii, Macedonii Nestoriique ibi exstinxerant ubi natae. Suam deinde praesentiam magni fore ad victoriam momenti, nec synodi tempus ultra differendum, ne crescat haereticis audacia, animusque catholicorum longa synodi exspectatione fatiscat.
Eo tempore post quatuor legatorum de quibus diximus reditum, Leo, quod antea per litteras Marciano erat pollicitus, legatos alios Lucentium Asculanum episcopum et Basilium presbyterum Constantinopolim misit; ut eorum qui Ephesi lapsi erant confessionem reciperent, et ad communionem summi [Col. 0253C] pontificis admitterent: et alia illis negotia commiserat, dederatque litteras ad Marcianum binas (Epist. 62 et 63, nunc 82 et 83) , ad Pulcheriam, Anatolium (Epist. 65, nunc 85) , et Julianum Coensem (Epist. 66, nunc 86) . Marciani fidem laudat, quod non minus bono Ecclesiae quam republicae consulat; gratias agit quod legatos bene accepisset, novos commendat. Sub finem epistolae de differenda synodo loquitur, ut ii quos metus belli retinet ad concilium veniant. Pulcheriae pietatem pluribus prosequitur: de lapsis auctor est indulgentius agendum cum iis qui emendationem [Col. 0254A] poenitentiamque pollicentur, Rogat deinde Augustam ut longe amoveat Eutychen nimis urbi vicinum; ut eorum careat solatio quorum infecit animos, novumque abbatem curet praeponi in ejus locum, qui expurget mentes quas labes Eutychiana corrupit. Anatolium vero admonet se ideo Lucentium et Basilium mittere, ut communi consilio faciant quod visum e re et commodo Ecclesiae, ut qui ad communionem catholicam redire velint admittantur, sed cum certa professione fidei et detestatione dogmatis Eutychiani. Et si qui gravius deliquisse reperiuntur, remittantur ad apostolicam sedem, ut aestimet quid constituendum. Nomen eorum [Col. 0254D] Non de omnibus qui praevaricati sunt, sed de iis qui in hac causa gravius peccavere, et ob hoc superiorem sibi locum in eadem infelici synodo (Ephesina) vindicarunt, Leo praecipit, ut, si resipiscant, eorum nomina ad altare non recitentur, antequam ab apostolica sede, expensis omnibus, de iisdem judicium feratur. Vide epist. 85, c. 2. qui praevaricati sunt vetat ad altare recitari. De commonitorio quod sibi clerici obtulerant, addit se mandasse legatis ut dicto et voce responsionem dent. Explicat denique quas spes 496 concipit Ecclesia sub principe cujus affectus non modo Christianus, sed etiam sacerdotalis est. Quarta epistola, quam primum juris publici facimus, Julianum Coensem adhortatur ut legatos re et [Col. 0254B] opera juvet in negotio Ecclesiae, ubi consilio et prudentia opus, incumbantque fortiter ad fluctus frangendos quos Ephesina tempestas commovit. Ex his epistolis intelligimus quid demandatum legatis sit; nec ad synodum universalem missos, etsi Baronius aliter sentit. Nam Marcianus ad Leonem, et Leo ad Marcianum invicem scripserant de synodo, sed nondum convocata; immo, ut diximus, de loco et tempore erat disceptatio. Fefellit Baronium codex editus. Error est in die quo data vulgo legitur epistola olim 43 nunc 73 ( in hac editione 90), ubi pro V kalend. Junii, restituendum VI kalend. Julii, ut habet ms. cod. cardinalis Grimani. Nam cum Baronius existimaret Bonifacium Roma Constantinopolim missum V kalend. Junii, putavit et Lucentium et Basilium eodem missos ad synodum; et quoniam profecti Roma VI idus Junii, et quoniam postmodum legatione perfuncti sunt in synodo Chalcedonensi.
Dum haec gerebantur, Basilius et Joannes presbyteri, [Col. 0254C] falso suspecti haeresis, ex Oriente Romam sponte propria veniunt, ut suspicionem Eutychianae vel Nestorianae pravitatis amoveant. Professi fidem coram sancto pontifice, remissi sunt cum honore et commendatitiis ad Anatolium litteris (Epist. 67, nunc 87) .
VI. Verum etsi Romanus pontifex differri synodum, et in Italia fieri volebat, Marcianus tamen necessitate rerum et votis Orientalium sollicitatus synodi indicendae consilium coepit. Leo mentem principis vel fama, vel animo, praesagiens, sed et ex epistola ipsius Marciani cui epist. 63 ( nunc 83) pontifex respondet, [Col. 0255A] ne defuisse Ecclesiae videretur, siquidem interesse synodo nequibat, Paschasinum Lilybaei episcopum ad vices suas implendas seligit. Certe judicium Leonis merebatur; forte plures loci et praerogativa sedis illum anteibant, pauci doctrina, sanctitate, et fama adaequabant. Constantia illi haud vulgaris, probataque dura longaque apud barbaros servitute, ut ipse ad Leonem; scientia singularis, nec inexperta Leoni, qui illum de computo paschali consaluerat, ejusque responsis steterat; antiquae disciplinae ita observans, ut illi a Leone commissa cura mores Ecclesiae Siculae emendandi, ut patefit ex epist. 16. Nec alia deerant adjumenta; experientia matura, prudentia cum pari morum gravitate conjuncta. Continuo Leo ad eum scribit epistolam (Epist. 68, nunc 88) 497 quasi [Col. 0255D] Cum Leo ad Paschasinum dedit epistolam 88, die VIII kal. Julii, indictionem synodi jam acceperat, ut liquet ex epist. 89, eodem die, ut emendavimus, ad imperatorem scripta, in qua legati ad synodum destinati nominantur; ac proinde epist. 88 Paschasinum non praeparavit ad legationem, sed novis instructionibus munivit; jam enim antea aliis litteris, quae desiderantur, eum legatum suum constituerat. Vide annot. 4 (Tom. praeced. col. 930, n. q ) in epist. 89. ad legationem eum praeparans tametsi omittens aut de legatione, aut de synodo proxima dicere. Multa de Eutychianismo disserit, exponitque de incarnatione Christi doctrinam catholicam; epistolam ei ad Flavianum scriptam mittit; [Col. 0255B] quemadmodum Constantinopoli in episcoporum consessu, Anatolio praeside, recepta confirmataque sit commemorat; quid Antiochenus in sua dioecesi, ut subscriptione Orientalium episcoporum eadem muniatur, missis per provincias Tractoriis; demum de paschali cyclo quaestionem ingerit, de qua alias sermo erit. Haec epistola una est ex Grimani cardinalis ms. codice, dataque reperitur VIII kalend. Julii.
Vix haec ad Paschasinum Leo, cum ecce imperatoris litterae, quibus indictam synodum Nicaeae Bithyniae ad kalend. Septemb. nuntiatur. Leo, opinor, nondum convocationis litteras acceperat, cum ad Paschasinum scripsit, etsi Marciani litterae convocationis solido mense ante scriptae sunt: nam ad alios episcopos XVI kalend. Junii datae leguntur. Certe Constantinopoli Romam mensis unius est iter.
VII. Acceptis litteris imperatoris Leo aegre ferebat synodum nec differri, nec fieri in Italia, ut per legatos significaverat, sed plus valuisse Anatolii Orientaliumque [Col. 0255C] vota quam sua. Non tamen erat in animo summo pontifici pacis consilia comperendinatione omittere. Extemplo de legatis mittendis cogitat, Bonifaciumque presbyterum in Orientem mittit; Paschasinum episcopum eodem ex Sicilia navigare curat, mandatque per eos, ut qui antea legationem susceperant, cum praedictis in synodo suas vices gerant, hisque Julianum Coensem adjungit: Quoniam, ait S. Leo (Epist. 71, nunc 92) . scimus omnium illic actarum rerum majorem te quam nostros habere notitiam. Mittit de hac re tres epistolas [Col. 0255D] Epistola Leonis ad Marcianum, data VI kal. Julii, est epistola 90, non vero 89, quae allegatur in textu; haec enim ex nostra emendatione duobus ante diebus scripta fuit. ad Marcianum (Epist. 69, nunc 89) , Anatolium (Epist. 70, nunc 91) , et Julianum (Epist. 71, nunc 92) , quae datae sunt VI kalend. Julii. Marciano modeste conqueritur temporis angustias, molestias provinciarumque statum evocandis episcopis parum idoneum; sed ea nihilominus amore pacis dissimulanda. Optat ut Paschasinus synodo [Col. 0255D] Praesidendi praerogativam sibi in legatis suis competere S. pontifex indicavit epist. 93, ad synodum Nicaeae primum indictam, ubi ait: In his fratribus Paschasino et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, qui ab apostolica sede directi sunt, [Col. 0256D] me synodo vestra fraternitas aestimet PRAESIDERE. Quoad textum vero epistolae 89, qui a Quesnello subjicitur, confer quae observavimus annot. 9 (Tom. praeced. col. 931, n. c ) in eamdem epist. 89. praesideat: ubi licet non asserat pro jure suo legatis [Col. 0256A] suis 498 primum deberi locum, sedendique praerogativam, sed propter Orientalium vel defectionem, vel inconstantiam: Quia, inquit, quidam de fratribus contra turbines falsitatis non valuere catholicam tenere sententiam, praedictum fratrem et coepiscopum Paschasinum vice mea synodo convenit praesidere. Delirat profecto Calvinus cum ex hoc loco jus conciliis oecumenicis praesidendi abjudicare conatur Romanis pontificibus.
In epistola ad Anatolium eadem est expostulatio: iniqua esse tempora propter tumultus bellorum et angustias temporis; plures episcopos ex provinciis remotioribus non adfuturos; deinde, mentione facta legatorum, bene de synodo sperat, acceptis ab ea nuntiis condemnatos ab omnibus episcopis Orientalibus Nestorium Eutychemque. Tertia epistola Julianum Coensem suas partes in synodo agere vult. Has duas posteriores litteras e ms. codice nostro primum publicamus. Sunt praeterea aliae duae epistolae datae [Col. 0256D] Epistola 73, nunc 90, et epistola 72, nunc 93, quae textui affiguntur, non postridie datae sunt, sed VI kal. Julii, uti epistolae nobis 91 et 92. postridie: altera ad Marcianum (Epist. 73, nunc 90) , [Col. 0256B] quae reddenda erat in synodo, data XIII kalend. August. non, ut in editis codicibus, VI kalend. Junii; altera ad synodum (Epist. 72, nunc 93) , Vulgata autem [Col. 0256D] Inscriptionem ex nostro Ratisponensi emendavimus. inscriptio falsa, nondum Chalcedonem translata synodo. Res seipsa clara est, et adhuc Evagrii testimonio certa; ita enim lib. II cap. 11: Ac primo Nicaeam (acciti episcopi) adeo ut cum Leo episcopus Romanus ad eos litteras daret per Paschasinum, Lucentium et caeteros quos eo ad suum locum supplendum miserat, eas sic inscriberet: EPISCOPIS NICAEAE CONVOCATIS S. In epistola ad Marcianum Augustum eum in primis obtestatur, ne sinat retractari fidem ut dubiam, quam Patres ab apostolis traditam praedicarunt; neque permittat ea quae majorum decretis damnata sunt in controversiam adduci, tale enim aliquid Augustum in animo habere ex ejus litteris Leo suspicabatur. Similia prope ad Patres synodi: Unde, fratres charissimi, rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas [Col. 0256C] conquiescat, nec liceat defendi quod non licet credi.
VIII. Rebus ita comparatis ad synodum, Lucentius Basiliusque Constantinopolim adveniunt. 499 Ut commonefacti erant a Leone, [Col. 0256D] Legatos egisse de proroganda synodo, et cum Anatolio concertasse de lapsis, ex eo Quesnellus tradit, quod existimet, hanc ob causam Marcianum et Pulcheriam ad Leonem scripsisse litteras, quibus pontifex respondet epistolis 94 et 95. Eas vero litteras ante adventum legatorum ad Leonem alia de causa directas in breviario ostendimus. Hinc Anatolium legatis pertinacius restitisse, et sui putasse arbitrii reconciliationem lapsorum, falsissimum est. de comperendinatione pluribus disserunt, et cum Anatolio de recipiendis lapsis agunt; auctores turbarum non statim admitti, sed reservari apostolicae sedi exposcunt, eorum nomina ad altare recitari vetant. Seu legati vehementius instarent, seu pertinacius resisteret Anatolius, et sui haec esse arbitrii contenderet, res videbatur eruptura in odia intestina, ni malo statim Marcianus et Pulcheria occurrissent. Magnis itineribus jubent litteras Romam ferri ad Leonem. Benigne respondet utrisque sanctus pontifex (Epist. 74, nunc 94) . Marciano quidem dicit se libenter synodum admittere, nec poposcisse intra Italiam celebrari, nisi ut plures ex remotissimis locis adsint; jam profectos ad synodum legatos, qui ad diem veniant, etsi angustiae [Col. 0257A] temporis premunt; facile concordiam Ecclesiae restitutum iri, si fides Patrum retineatur praediceturque majorum doctrina. Multa et ad Pulcheriam scribit (Epist. 75, nunc 95) ; sed praesertim de redeuntibus ad Ecclesiam sic statutum, ut petentibus pax non denegetur; etsi haeresis odio et detestatione digna sit, tamen non a misericordia arcendos, qui maculam poenitentia eluunt: Sed potius, inquit (Ibid., c. 3) , cum gementibus gemimus, cum flentibus flemus; et sic utimur justitia commotionis, ut non omittamus remedia charitatis. Addit deinde se id non modo verbis, sed et factis docuisse: abolitionem adeptos complures, qui resciderant quod a se statutum, et condemnaverant quod scriptum; omnia se ex judicio fecisse, ut sine cujusquam detrimento haeresim exstingueret. Immo et circa auctores turbarum, quo citius ad poenitentiam excitarentur, se quidpiam ex consuetudine disciplinae imminuisse; non quidem ejusdem pretii et aestimationis apud catholicos fratres, ut fuerant ante facinus impium Ephesi perpetratum; tamen retinere [Col. 0257B] eos et sedem et episcopatus honorem. Sic odiorum semina in ipso ortu consilio et prudentia S. Leo opprimere studebat. Haec ex epistolis 500 ad Marcianum et Pulcheriam datis XIV kalend. Augusti. Perlatis litteris imperatoris per provincias ad metropolitanos, per eosdem admoniti episcopi continuo complures ad synodum Nicaeam, et ibi exspectare Augustum qui et ipse se interfuturum synodo promiserat. Jam kalendae Septembris praeterierant (qui dies dictus ad synodum erat) neque Marcianus aderat [Col. 0257B] Quaedam a Quesnello omissa hic subjicimus. Cum imperator belli perturbationibus impeditus, Nicaeam, uti optabat, statim non posset accedere, litteras misit ad synodi Patres, petens ut aliquantulum exspectarent. Marciano ob publicam necessitatem alio fortassis profecto, Pulcheria epistolas dedit ad [Col. 0257C] Strategum consularem Bithyniae, quibus praecepit ut a Nicaea expelleret clericos, monachos et laicos, quos in eam urbem ingressos, et turbas excitantes acceperat. Non multo post episcopi has inducias aegre ferentes ad imperatorem scribunt, nonnullos Patres infirmitate aliisque de causis laborare. Respondit Marcianus publicam necessitatem adhuc impedire ne accederet, ac praeterea legatos Leonis nolle synodum nisi secum adire. Suadet autem ut ad Chalcedonem viciniorem urbem transeant, quo facilius excurrere poterit. Huic translationi Patres non statim acquieverunt, eo quod metuerent ne Chalcedone, quae Constantinopoli proxima est, Eutychis fautores seditiones facile commoverent. Id per Atticum diaconum, ut veteres mss. codices praeferunt, non archidiaconum, ut vulgatum Graecum exemplar habet (qua lectione legendum esset Aetium ) Marciano significatum fuit. Tum imperator litteras Patribus reddit Heraclea X kal. Octobris, quibus praecepit ut nullam perturbationem [Col. 0257D] metuentes sine mora Chalcedonem accurrant. . Tum episcopi scribere ad eum, ut pro more majorum synodum haberi liceat; multos aut ex itineris molestiis, [Col. 0258A] aut mala corporis valetudine deficere. Imperator rescribit visum legatis apostolicae sedis non fieri synodum, nisi se praesente; se detentum hactenus reipublicae negotiis; se tamen magis imperio quam Ecclesiae defuturum; si Chalcedonem accedere velint eo statim profecturum, etsi alio reipublicae cura avertit animum. Hunni scilicet, duce Attila, id temporis populatis primum Orientis provinciis in Occidentem infestis signis irruperant. Sed et victus Attila ab Aetio acie ordinata in campis Catalaunicis, praedanti magis quam victo similis fugit, et Orientem versus iter coepit, Illyricumque occupare tentat; sed copiis imperatoris prohibitus. Ea res tum Marcianum Constantinopoli retinebat; et ne procul abesset, Chalcedonem pro Nicaea Patribus insinuavit. Moleste ferebant Patres alio synodum transferri. Rescribunt itaque per Atticum Constantinopolitanum diaconum metuere se, si Chalcedone synodus habeatur, ne Eutyches, qui factione valet, opportunitate loci usus turbas misceat, fallatque Patrum exspectationem. Ad haec Marcianus [Col. 0258B] daturum se operam ne quid adversus synodum moliatur Eutyches; hortari igitur ut Chalcedonem veniant, ne mora noxia magis sit quam metus et terror.
Patres, acceptis litteris imperatoris, ultro veniunt Chalcedonem; congregataque synodus in basilica S. Euphemiae martyris 502 extra urbem octavo idus Octobris, et kalend. Novemb. absoluta. Quo tempore actiones fuerunt [Col. 0257D] Quot fuerint hujus synodi actiones, definiri certo nequit. Septem, quae generalem fidei ac disciplinae causam respiciunt, tum in Graecis, tum in Latinis codicibus conservatae fuerunt. Immo plerosque Graecos antiquiores codices continere synodum non nisi in sex actionibus subjunctis canonibus, ut omnino caetera, quae privato studio fuerunt mota, non habeant, testatur Pelagius II in epistola ad Eliam et episcopos Istriae, n. 19, tom. VI Concil. Ven. edit. col. 275. Quae vero particulares causas tractarunt, non aeque proferuntur in mss. libris, qui supersunt. Aliae enim actiones suppetunt ex Graecis exemplaribus, quae in Latinis desiderantur, ut actiones de Photio Tyri, et de Caroso atque Dorotheo. Aliae ex Latinis praesto sunt, quae desunt in Graecis, ut actio de Domno Antiocheno, quam codices Rustici praeferunt. Aliae etiam in quibusdam Graecis codicibus exstant, quae [Col. 0258B] nec in aliis Graecis, sicut nec in Latinis leguntur, ut actio in qua lecta fuit Leonis epistola ad synodum scripta, quam in solis mss. Graecis Venetis S. Marci invenimus, et appendici Epistolarum S. Leonis inseruimus. In codice etiam Graeco, quo Evagrius usus est, deerant actiones de Photio Tyri, et de Caroso [Col. 0258C] atque Dorotheo; sicut etiam aberant a ms. Alexandrino, quem Liberatus Latine redditum accepit; utrique enim Chalcedonensium actionum historiam describentes, duas has actiones praetereunt. Unus Latinus codex Vaticanus aliam actionem de Domno exhibet a Baluzio vulgatam, et a nobis recudendam in observ. ad dissert. 9, quam in aliis vel Graecis, vel Latinis libris frustra requires. Cum igitur singuli codices aliqua omissione laborent, num ex omnibus saltem exemplaribus hactenus inventis omnes actiones habeamus, an aliquae adhuc lateant, vel interciderint, ignoramus. Si vero actionibus 19 antea editis addantur actiones duae, altera de Domno a Baluzio edita, altera de memorata Leonis epistola, quam nos edidimus; Chalcedonenses actiones, quae ad hoc usque tempus prodiere, sunt una et viginti. Decem autem et octo tantum antea editas computavit Quesnellus, quia editam actionem de Domno spuriam habuit, de quo inferius annot. 27 (Col. 267, n. a) . [Col. 0258D] Neque solum in numero actionum discrepant codices, verum etiam in ordine. Omnes in prima actione conveniunt. At aliis secunda est actio de depositione Dioscori, quae in vulgatis tertia praefertur; iidemque secundam vulgatam in tertium locum protrudunt. Ejusmodi sunt Graeci codices Veneti S. Marci 164 et 555, nec non Graecum exemplum, ex quo Evagrius hunc ordinem exhibuit. Idem quoque obtinuisse in Graeco exemplari, quod adhibuerunt Patres synodi V, colligitur ex collat. 6, in qua protulerunt epistolam Leonis ex tertia actione eorum quae Chalcedone sunt acta, cum tamen ad secundam vulgatam pertineat. Antiqua Latina versio, quae in Parisiensi codice per Baluzium laudato continetur, similem ordinem praefert. Facundus pariter exemplaria similia se vidisse testatur lib. V, c. 3. Immo etiam Rusticus, licet vulgatum ordinem in sua editione secutus sit, codices [Col. 0259A] tamen cum eodem ordine allegat, ex. gr., in annotatione ad caput 7, ante gesta, ubi de Leonis epistola ad Flavianum ait: Quae non posita cum istis epistolis, eo quod in gestis sancti et universalis concilii Chalcedonensis TERTIAE actioni inserta sit. Hodie est in secunda. Vulgatum porro ordinem inter codices Graecos [Col. 0259B] tenuisse videntur illi qui Romanis editoribus usui fuerunt. In Graeco cod. Veneto S. Marci 555, licet prima manu de Dioscoro diceretur δευτέρα, secunda, et actio in qua epistola Leonis lecta fuit vocaretur τρίτη, tertia; secunda tamen manu primo loco erasa voce δευτέρρα superinducta fuit vox τρίτη, et secundo loco deleta voce τρίτη superinducta fuit vox δευτέρα. In margine vero actionis de Dioscoro, quae prior tituli emendationem recepit, haec notatio legitur: ἴσθι ὁ ἀναγινώσκων ὅτι κατὰ σφάλμα προτέθειται ἡ γ` πρᾶξις τῆς Β`, καὶ δεῖ πρότερον ἐκεῖνην ἀναγινώσκειν μετὰ ταύτην γραφεῖσαν ἔνθα τὸ σημεῖον o-o. Sciat lector, per errorem praemitti actionem tertiam actioni secundae, et oportet primum illam legere, quae post hanc scripta est, ubi signum o-o. Hic Graecus annotator codicem aliquem antiquiorem nactus videtur, ex quo hunc ordinem et hanc emendationem elicuit. Rusticus quoque et Liberatus eumdem ordinem secuti sunt. Dies certe, qui tum in Graecis, tum in Latinis signatur, actionem in qua lecta fuit Leonis epistola anteriorem, actionem [Col. 0259C] vero de Dioscoro posteriorem probat; illa enim VI idus notatur, ista vero III idus Octobris. Solum in ms. Parisiensi interpretationis antiquae sub die idus pro sub die VI idus legitur, ubi per errorem omissa est nota VI, alias scribendum fuerat sub die iduum, vel idibus. Haec autem dierum notatio, quae in ipsis codicibus diversum ordinem praeferentibus custoditur, adeo evidens nobis est, ut hac de re, nisi alii codices aliam chronicam notam exhibeant, ambigendum non sit. Facundus quidem in codicibus hunc ordinem contra autographorum fidem fuisse immutatum, et actionem, in qua Dioscorus depositus fuit, primae fuisse conjunctam existimat: propterea quia in actione prima judicatus erat idem Dioscorus episcopatus honore privandus, ut ejus condemnatio proxima sequeretur. Addit porro: Caeterum non sola dierum praenotatio, verum etiam tenor ipsarum actionum (id est secundae ac tertiae) cum legitur, docet quod in codicibus tertia (de Dioscoro) fuerit secundae praeposita: et forte ex [Col. 0259D] hac ratione Facundi Rusticus et caeteri pristinum ordinem restituere. Vide Tillemontium, not. 45 in S. Leonem, ubi hunc vulgatum ordinem ex actionum contextu luculenter confirmat. Aliud ordinis discrimen est in actione quae septem et viginti canones continet. Haec in vulgatis est actio XV, sicut et apud Liberatum et Rusticum. Concinunt Graeci codices, quos Romani editores adhibuere. Codices vero Graeci Veneti S. Marci canones exhibent actione 7. Id ipsum erat in Latino codice Acumitensi, quem Rusticus laudat in annotatione ad actionem 15. Codex Acumitensis. Termini ecclesiastici promulgati a sancta, et magna, et universali synodo, quae Chalcedone collecta est. Codex idem. Actio VII. In vetustissimo ms. capituli Veronensis 55, qui ineditam horum canonum e Graeco versionem praefert, iisdem canonibus hic titulus praefigitur: Acta septimae cognitionis Chalcedonensis. Duo codices antiquae versionis, [Col. 0260A] Parisiensis et Reginae Suecorum a Baluzio laudati, canones subjiciunt post sextam actionem. Concinit Evagrius, qui, lib. II, c. 18, scribit canones imperatore in sexta actione hortante fuisse constitutos. Pelagius II, in epistola ad Eliam et episcopos Istriae, n. 17, septimae actioni canones in codicibus, [Col. 0260B] et multis quidem, attributos testatur. In sexta illius actione, inquit, sanctae fidei professio consummatur; moxque in septima ad institutionem jam fidelium regula canonum figitur; ulterioribus vero actionibus nihil de causa fidei, sed sola negotia privata versantur; quod cum responsales vestri ita esse ambigerent, curae nobis fuit exploratis multis hoc codicibus demonstrare. Hanc sententiam plane confirmare videtur Anatolii epistola 101, ad Leonem, quam in lucem edidimus: nam cap. 4, post relationem gestorum Chalcedonensium circa fidem, quae conclusa sunt actione 6 subdit: Quoniam vero etiam de aliis rebus oportebat nos considerare, ut tanta synodus omnia videretur agere sine ulla omissione, quae correctionis indigent atque approbationis tum in canonicis, tum in ecclesiasticis capitibus, etc.; ubi canones ecclesiasticis causis praemittens, actionem circa canones caeteris actionibus de ecclesiasticis causis praecessisse significat. Mirum accidit in hac actione canonum nec diem notari, nec personas, quae residerunt, quod tamen in aliis [Col. 0260C] omnibus actionibus servatur. Hac autem de causa Pelagius loco citato, n. 18, non improbabiliter putavit canones proprie non pertinere ad actionem distinctam a sexta praecedenti. Verius dixerimus ad distinctam diem (diversa enim fidei et canonum materies, licet eadem die constituta, actioni diversae ascribi potuit). Enimvero cum imperator actioni sextae praesens, post definitionem fidei et subscriptiones Patrum, antequam Patres dimitteret, quatuor canones sanciendos iisdem proposuit, qui inter 27 inveniuntur; ita illi statim benemerentissimo Augusto videntur satisfecisse, ut consueto exordio opus non fuerit. Dies in sequentibus actionibus signata ordinem vulgatum approbat. Solum monendum est actiones de Photio Tyrio, et de Caroso atque Dorotheo, quae e solis Graecis mss. prodiere, licet diem XIII kal. Novembris praeferant, ex quo actioni quintae in vulgatis praemittuntur, in codicibus tamen Graecis Venetis [Col. 0260D] S. Marci post ultimam actionem describi, uti erat etiam in illo Balsamonis, qui in schol. ad can. 29 Chalcedonensem, actionem de Photio scriptam tradit in fine quartae synodi. Id ipsum quoque deprehendit card. Casanata in duobus mss. Vat. Graecis 831 et 1138, ut Baluzius testatur. Id autem ea de causa accidit, quia hae duae actiones in omnibus vel plerisque mss. collectionis Chalcedonensis ab initio deerant, postea autem inventae iisdem in fine additae fuere. Idem Baluzius et Harduinus cum P. Lupo errorem in die actionis de Photio Tyri suspicantur, eo quod negotia episcoporum post definitionem fidei agitata traduntur. Sed qui hoc tradidere, scriptores sunt quibus hae actiones in suis codicibus deerant. Eustathii vero Berytensis interlocutio in eadem actione de Photio hanc causam ante definitionem fidei actam ostendit. decem et octo. Liberatus in [Col. 0259A] Breviario quindecim numerat. Sexdecim in Actis reperiuntur, pluribus sub eodem numero collocatis.
In prima actione Paschasinus Lilybaei episcopus et legatus apostolicae sedis petiit ut Dioscorus e synodo discederet. Id mandatum a Leone, ne ut judex, sed ut reus admitteretur, alioquin se cum collegis discessurum. Ea res altercatione aliquamdiu protracta. Acerbum videbatur primarium Orientis primatem pellere e synodo. Judices dixerunt ut in medio sederet; adeo ut magis reo similis quam judici esset. [Col. 0260A] Tum Eusebius Dorylaei episcopus accusandi Dioscori fieri sibi potestatem petiit, se indignis modis acceptum ab eo fidem Ecclesiae corruptam, Flaviani fuisse percussorem. Lectus deinde libellus accusationis, quem Eusebius primum Marciano dederat, sed qui synodo reservatus. Dioscorus respondit condemnationem Flaviani legitime latam in synodo 504 auctoritate imperatoris congregata. Acta itaque legi poscere, ut de innocentia constet; existimans non tantum esse Patribus otii, ut legendis Actis tempus terant, aut se falsitate Actorum posse accusationem propulsare. Verum cum et id Eusebius exposceret, [Col. 0261A] et multi falsitatem arguere cogitarent, tum, mutata sententia, postulavit ut prius de fide ageretur. Contra judices jusserunt relegi Acta pseudosynodi Ephesinae. Cumque legeretur constitutio Theodosii de synodo, ventum est ad Theodoritum, quem imperator abesse a synodo jusserat. Judices petierunt introduci Theodoritum in concilium, et quoniam a Marciano vocatus, et in sedem a Leone impertita communione restitutus. Illyriciani, Palaestini, sed praecipue Aegyptii episcopi intercessere, et clamoribus petierunt ut non admitteretur. Nihilominus datus locus in medio, ut tamquam accusator sederet. Mediam hanc componendis 505 animis viam iniere judices, tum propterea quod Theodoritus libellum dederat imperatori, quo haeresis calumniam a se depelleret; tum quia licet a Leone receptus esset, [Col. 0261D] Dicendum potius: Nondum tamen suae sedi actu fuerat restitutus; quia etsi Leo eum signatis ad Flavianum litteris in communionem recepit, et eatenus eidem aliqua ratione episcopatum restituit, unde judices dixerunt act. 1, col. 874, a: Restituit ei episcopatum sanctissimus episcopus Leo; actualis tamen restitutio ab eodem Leone remissa fuit suis legatis in synodo, ut pluribus dicetur in observ. ad dissertationem 10. causa tamen ejus finita non censebatur.
Certe et eum et alios episcopos Ephesi depositos contra canones fuisse constabat, ubi omnia sicut in latrocinio acta erant. Unde Orientales: Milites eos [Col. 0261B] magis deposuerunt quam nos, quia quidquid egimus, terrore compulsi sumus, ut est in Actis. Sed an ideo a culpa vacui? Viderint alii. Melius Aegyptii [Col. 0261D] Χριστιανὸς οὐδένα φοβεῖται, ὀρθόδοξος οὐδένα φοβεῖται· πῦρ τεθῇ καὶ μανθάνομεν· εἶ ἀνθρώπους ἐφοβοῦντο, μάρτυρες οὐκ ἦσαν, Act. I Chalced. : Christianus neminem timet, catholicus neminem formidat; ignis ponatur, et discimus; si homines timerentur, martyres non fierent. Postmodum acti stimulis conscientiae episcopi, omnes exclamare [Col. 0261D] Πάντες ἡμάρτομεν, πάντας συγγνώμην αἶτοῦμεν. Ib. infra. : Omnes peccavimus, omnes veniam postulamus. Continuata deinde est lectio pseudoephesinae synodi, accusatusque Dioscorus, quod epistolam sancti Leonis vetuisset legi. Lecta quoque sunt Acta synodi Constantinopolitanae sub Flaviano, ubi in Eutychem lata condemnatio. Relata et quae in consessu Constantinopolitano gesta sunt, et scripta aliquot S. Cyrilli, et quaedam ex magna synodo Ephesina. Tum omnium propensa in Flavianum voluntas fuit, isque cum Eusebio Dorylaei a labe haeresis vindicatus, et praeter jus aequumque motos sacerdotio, privatosque communione pronuntiatum est; Dioscorum Alexandrinum, Juvenalem [Col. 0261C] Jerosolymitanum, Thalassium Caesariensem Cappadociae, Eusebium Ancyranum, Eustathium Berytensem, Basilium Seleuciensem auctores latrocinii Ephesini eadem poena plectendos, qua immerito Flavianum aliosque affecerant, ea conditione: Si placuerit divinissimo et piissimo Domino nostro, ut habent Acta cui et totam actionem hanc referendam censuerunt [Col. 0262D] Non Patres, sed imperiales judices ita censuerunt in fine act. 1. Patres. Et omnibus, inquiunt, quae consequenter acta sunt, ad sacrum apicem referendis. Quod nolim omissum, ut emendentur priores editiones Conciliorum, quae Baronium quoque in errorem induxerunt: hinc quippe manifestum est statim Marcianum synodo non adfuisse; nec enim ante sextam actionem venisse reperitur, nec necesse erat ad eum referri, quae eo praesente tractata essent.
In secunda actione, quae habita VI idus Octob., de fide actum est, pro qua maxime, ut judices sunt locuti, factum concilium. Omnes continuo assentiri [Col. 0261D] nullam aliam regulam fidei recipiendam, quam quae olim 318 Patribus Nicaeae, et 150 Constantinopoli [Col. 0262A] probata; et adversus Eutychem sufficere fidei expositionem, quam sanctissimus episcopus Leo in epistola sua expresserat; huic se omnes subscripsisse, hanc fidem omnes profiteri, ab omnibus receptam. Lectum deinceps Symbolum Nicaenum et Constantinopolitanum, synodicae epistolae duae Cyrilli, altera ad Nestorium, altera ad Joannem Antiochenum, et epistola sancti Leonis ad Flavianum, et [Col. 0262D] Patrum testimonia ad gesta Chalcedonensia non pertinent: unde nec in Graecis, nec in Latinis codicibus, immo neque in antiquis Concihorum editionibus in hac actione inveniuntur, sed subjecta tantummodo fuerunt Graecae Leonis epistolae ad Flavianum ante gesta descriptae, et ab editoribus Romanis huc perperam traducta fuerunt. Vide admonitionem nostram in epist. 28, n. 8. allata Patrum testimonia, quae in Acta relata sunt. Tum Patres unanimiter in has voces prorumpere: Haec Patrum fides, haec apostolorum fides. Omnes ita credimus, orthodoxi ita credunt; anathema ei qui ita non credit. Petrus per Leonem ita locutus est. Apostoli ita docuerunt; pie et vere Leo docuit. Cyrillus ita docuit. Cyrilli aeterna memoria. Leo et Cyrillus similiter docuerunt. Leo et Cyrillus ita docuerunt; anathema ei qui sic non credit. Cum vero Syriae et Palaestinae episcopi de locis aliquot ex epistola anxie inquirerent, similibus Cyrilli testimoniis comprobata sunt. Tum omnem ambigendi locum eximere, epistolam Leonis [Col. 0262B] esse fidem Ecclesiae. Magnificentissimi judices et amplissimus senatus dixerunt: Post haec omnia adhuc quis dubitat? Reverendissimi episcopi dixerunt: Nemo dubitat. Absoluta actio clamoribus Orientalium, qui Dioscorum mitti in exsilium exposcebant, reclamantibus Illyricianis, ut quoniam omnes peccaverant, omnibus parceretur.
III idus Octob. actio tertia fuit. Dioscorus accusatus; Eusebius Dorylaei actorem egit; cumque de haeresi et impietate expostulatio fieret, placuit vocari ad judicium. Iterum tertio vocatus venire abnuit, modo praetexens aegrotationem, modo causatus absentiam judicum. Responsum est, cum de 507 canonicis judiciis quaestio, secundum Ecclesiae regulam, neque judicibus, neque laicis locum esse [Col. 0262D] Κανονικῶν γὰρ ἐξεταζομένων, οὕτε ἄρχοντας, οὕτε ἑτέρους τινὰς λαϊκοὺς παρεῖναι χρὴ, etc. Act. 3 Chalced. . Quando enim quaedam canonica examinantur, neque judices neque laicos esse oportet. Lecti interim libelli in Dioscorum Isebyrionis diaconi Alexandrini, Athanasiique [Col. 0262C] presbyteri (cujus olim Cyrillus avunculus) et Sophronii, quibus ille pluribus accersebatur flagitiis. Verum Dioscorus cum iterum tertioque vocatus venire contemneret, legati sancti Leonis, si Julianum excipias, qui suo ordine sententiam dixit, tulerunt judicium condemnationis in eum, et quia reus compertus haereseos, episcopali dignitate et ministerio sacerdotali privatus est, et quod Eutychem canonice excommunicatum recepisset ad communionem, quod vetuisset legi in synodo Ephesina epistolam sancti Leonis, quod sanctum Leonem abscindere a communione ausus, quod ter vocatus ad synodum ad diluenda crimina venire abnuisset.
Rogati Patres ut pariter sententiam dicerent, secundum judicium legatorum pronuntiarunt, et subscriptione sua condemnationem approbarunt. Judicium synodi Dioscoro denuntiatum est: scriptum ea de re ad Alexandrinos, ad Augustum, Augustamque; et quia Dioscorus se sedi suae restitutum iri jactabat, [Col. 0262D] communitorium a synodo ad Constantinopolitanos Chalcedonensesque datum, quo palam fuit spe omnino [Col. 0263A] sedis ablata Dioscorum ab episcopatu dejectum.
XVI kalend. Novemb. actio quarta coepta 508 est breviter; relectis quae prius acta fuerant, judices rogaverunt quid Patres de epistola sancti Leonis censerent? Synodis Nicaenae et Constantinopolitanae consentanea continere ex ordine Patres dixerunt; diligenter examinata singula verba; non aliam haberi in ea doctrinam, quam quae in synodis oecumenicis praedicata; eam esse quam Cyrillus in expositione fidei Ephesi, et in epistolis exposuit, ob eamque causam se illi subscribere. Ex episcopis nonnulli perplexa quaedam atque dubia sibi visa esse significarunt. Sed admoniti dubia fieri ex vocabulis et locutionibus, ultro subscripsere, alii aliis verbis. Haec quorumdam fuerunt: Aliqua nobis ex ipsa obstiterunt verba, ut partitionem et separationem demonstrantia, sic volentibus sapere, de quibus et ab initio ante [Col. 0263B] vestram clementiam ambigebamus, et tunc a vestra jussi exire magnificentia audivimus a sanctis Patribus, episcopis et presbyteris locum tenentibus sanctissimi et Dei amatoris praecipui archiepiscopi Leonis, quia nullam dicunt partitionem in Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, sed unum eumdemque Dominum Filium Dei; propter quod consensimus et tomo subscripsimus. Haec de epistola sancti Leonis ad Flavianum, praesentibus legatis: quorum nullus vel commotus vel conquestus est, quod tanti pontificis epistola a Romana synodo missa a plerisque tum Orientis, [Col. 0264A] tum Occidentis subscripta episcopis, qua demum nulla umquam vel auctorata magis, vel decreta maturius, vel majori splendore publicata, iterum [Col. 0263B] In secunda actione cum imperiales judices fidei expositionem postulassent, Patres Leonis epistolam, quam ut formam omnes subscripserunt, adversus Eutychis errores sufficere protestati sunt. Sic enim Cecropius episcopus Sebastopolitanus dixit: Emerserunt quae ad Eutychem pertinebant, et super iis forma [Col. 0263C] data est a sanctissimo archiepiscopo Romanae urbis, et sequimur eum, et epistolae omnes subscripsimus. Reverendissimi episcopi clamaverunt: Ita omnes dicimus; sufficiunt quae exposita sunt, alteram expositionem non licet fieri. Ut autem judicibus aliqua in parte satisfieret, qui omnium concordiam expetebant, post Nicaenum et Constantinopolitanum symbolum, et post litteras Cyrilli contra Nestorium, lecta fuit epistola Leonis adversus Eutychianam haeresim, et nullo peculiari examine statim approbata. Post lectionem autem praedictae epistolae reverendissimi episcopi clamaverunt: Haec Patrum fides, haec apostolorum fides. Omnes ita credimus, orthodoxi ita credimus. Anathema qui ita non credit. Petrus per Leonem ita locutus est, etc. Cum vero Illyriciani et Palaestini episcopi ob diversitatem linguae de quibusdam locis ejus epistolae ambigerent, dati fuerunt quinque induciarum dies, ut habito apud Anatolium tractatu ii qui dubitabant instruerentur. Hoc tantum fine, ut dubitantes ad rectum [Col. 0263D] sensum adducerentur, examen institutum fuit; non vero eo quod Patres de ea epistola, quam jam antea uti fidei formam omnes susceperant, citra periculum fidei dubitare quemquam posse crederent: unde Anatolius necessitatem conveniendi in synodo cum definitione pontificis aperte declaravit illis verbis epist. 101: Opus erat . . . . . ut in rectae vestrae fidei sensum omnium conveniret intelligentia. Cum porro in conventu apud Anatolium habito ambigentes fuissent instructi, ut omnium consensus in ipsa synodo palam fieret, omnium episcoporum suffragia actione 4 petita fuere, non vero epistola iterum relecta, nec novo examini subjecta fuit: et ipsorum quoque ambigentium suffragiis patuit utile fuisse examen, ut difficultates, quae mentem ipsorum impediebant, solverentur; sicque uno omnium spiritu atque consensu catholica fides magis magisque elucesceret, et error proscriberetur. Hoc quidem sensu atque consilio liberum [Col. 0264B] fuisse Patribus examen ejusdem epistolae, salva nihilominus apostolicae sedis auctoritate; Leo docuit epist. 120, c. 1. Examen scilicet epistolae dogmaticae, quo ea veluti incerta expendatur cum facultate dissentiendi, apostolicae auctoritati inimicum est; examen vero quo omnium concordia et dubitantium instructio [Col. 0264C] et assensus quaeratur, vel quo etiam judicium a pontificio distinctum, sed concors feratur in synodo ab iis qui controversiarum fidei sunt judices, sicque facilius caeteri ad unitatem et obedientiam pertrahantur, eamdem auctoritatem nihil laedit. Hinc S. pontifex, qui epist. 90, c. 2, et epist. 94, in synodo disputari noluit de fide suis litteris constituta, ac si dubium adhuc esset quod iisdem litteris fuerat definitum; examen ejusdem epistolae in eum tantum finem quo errantes docerentur, et ad veritatem jam definitam suscipiendam adducerentur, non recusavit, idemque ex ipso exitu utile et necessarium agnitum fuit. Confer quae diximus annot. 14 (Tom. praeced. col. 1048, n. l ) in epist. 120. Hoc eodem sensu cum Vigilius in Constituto c. 15, de eadem epistola scripsit, his exegit comparationibus (quod nonnulli perperam obtrudunt) approbari, non aliam necessitatem intellexit. Hic nimirum Vigilii scopus erat ostendere epistolam ad Marim Persam, quam Ibae non esse contendebat, [Col. 0264D] probatam non fuisse a synodo Chalcedonensi. Id ut evinceret, epistolam Leonis opposuit, quae in eadem synodo approbata fuit. Cui cum Palaestini et Illyrici, nec non Eutychis fautores opponerent discordem videri a Nicaeno Symbolo, et a doctrina S. Cyrilli confirmata in concilio Ephesino; ut isti vel docerentur, vel revincerentur, opus fuit ut concordia ejusdem epistolae cum laudato Symbolo et cum Ephesino concilio, seu cum doctrina S. Cyrilli in hoc concilio confirmata a Chalcedonensibus Patribus in approbationibus ingereretur; et eatenus his exegit comparationibus approbari; quod cum factum non fuerit de epistola ad Marim Persam, quae, ut Vigilius subdit, specialiter Ephesinam primam synodum respuit, et beati Cyrilli exposita dogmata definivit haeretica, hanc ab iisdem Patribus approbatam dici non posse concludit. examini subjiceretur.
Tum judices Patribus significare imperatoris nomine, liberum illis relinqui ut de 509 fautoribus Dioscori statuerent, de Juvenale scilicet Jerosolymorum, de Thalassio Caesariensi, de Eusebio Ancyriano, de Basilio Seleuciensi, et Eustathio Berytensi. Ii rogati venire in concilium, fide concilii approbata, dicto anathemate in Eutychem, decretisque Patrum sua subscriptione confirmatis, admissi.
Major cum episcopis Aegyptiis concertatio fuit. Subscriptio petebatur. Eutychem exsecrari non verebantur; subscribere recusabant. Praetextus, an causa fuit, morem esse Aegyptiorum, nec licitum subscribere nisi praeeunte Alexandrino episcopo; daretur qui subscriberet, facemque praeferret, subscriptionem non denegaturos. Magnis altercationibus res acta est, ibaturque in condemnationem episcoporum, cum judices [Col. 0264B] obtinuerunt ut quoniam de fide non ambigebant, subscriptio differretur post ordinationem episcopi Alexandrini; datisque fidejussoribus dimissi sunt. Sic minax procella prudentia et consilio judicum sedata. Tum archimandritae et monachi introducti, quorum sors diversa fuit, ut dispar erat conditio. Quidam pro Eutyche libellos obtulerunt. Communis vox synodi fuit ut foras mitterentur. Lecti tamen libelli, neque ad condemnationem Eutychis compelli potuerunt. Gratior aliorum ingressus, qui Eutychem exsecrati fidem synodi praedicarunt. Tum [Col. 0265A] in primis Carosi Dorotheique archimandritarum 510 coepta est agitari causa. Hi Eutychianae sectae addicti erant.
De his actio secuta est XIII kalend. Novemb., quae quartae subjicitur, etsi quinta non nominetur. Causa continuata archimandritarum, qui favebant Eutychi. Barsumae et aliis [Col. 0265C] Haec pertinent ad anteriorem actionem de Caroso et Dorotheo habita die 17 Octobris. In ea autem quae die 20 celebrata est, Alexander de eorumdem monachorum libello ad imperatorem, ac de imperatoris mente retulit, ac triginta dierum induciae eisdem datae. Sed de hac actione, quam ex solis mss. Graecis in fine additam habemus, nonnullas difficultates non leves Tillemontius proponit not. 47 in Leonem; nec tamen eam uti spuriam expungere audet. Haec autem actio, sicut et sequens de Photio Tyri habitae die 20 Octobris deberent quidem esse actio 5. Sed cum in aliquot mss. Graecis, ac in omnibus [Col. 0265D] Latinis hae actiones desint, in aliis autem Graecis codicibus, qui hactenus fuerunt inventi, in fine additae fuerint, hinc factum est ut, servato numero antiquo actionum, hae duae a Romanis editoribus post quartam actionem exigente tempore insertae fuerint. datae trium dierum induciae, ut hoc spatio sibimet consulerent et ad saniora redirent. Monachi superbe conditionem synodi repudiant.
Secuta controversia Photii episcopi Tyri et Eustathii episcopi Beryti; de provincia controversia erat. Eustathius sibi in primam Phoeniciam jus attribuerat ex litteris quas pragmaticas vocant. Dirempta judicio synodi causa: redditum jus metropolitani Photio, quo exutus Eustathius est, cautumque ne alias ratio pragmaticorum esset. Quoniam contra canones erant [Col. 0265D] Ὅλα τὰ πραγματικὰ ἀργὴσει· οἱ κανόνες κρατείτωσαν οὕτω γὰρ καὶ ἡ πίστις φυλάττεται καὶ ἑκάστη ἐκκλησία ἕξει τὸ ἀσφαλές. : Universa pragmatica cessabunt; canones teneant; sic enim et fides custoditur, et unaquaeque Ecclesia tutum statum habebit.
IX. Quinta actione IX kalend. Novemb. Fuit lecta constitutio seu fides synodi. Legati sedis apostolicae contestati multa deesse ad profligandam haeresim Eutychianam, multa disertis verbis non explicata. Res delata ad Augustum: censuit ut ex dioecesi Orientis sex episcopi seligerentur, ex qualibet alia tres, 511 qui cum Anatolio et legatis de definitione scribenda statuerent; vel omnes episcopi per metropolitanum provinciae sententiam dicerent; minatus ituros in Occidentem ad synodum, si abnuerent. Prior conditio placuit; constitutio peracta receptaque, in qua symbolum Nicaenum Constantinopolitanumque cum synodicis litteris sancti Cyrilli continebantur. Et adversus pravitatem Eutychianam praedicata sancti Leonis epistola ad Flavianum, adjectumque eam totam integramque admitti: Utpote et magni illius Petri confessioni congruentem, et communem quamdam columnam existentem adversus perverse [Col. 0265C] sentientes, ad confirmationem rectorum dogmatum congruenter aptavit.
VIII kalend. Novemb. Marcianus [Col. 0265D] Pulcheriae praesentiam constituimus annot. 12 (Tom. praeced. col. 979, n. c ) in epist. 101. Ex hac autem Anatolii epistola antea inedita didicimus nonnullas circumstantias ad hanc actionem illustrandam utiles; inter quas illa hoc loco praecipue memoranda est, definitionem fidei primum collocatam fuisse super altare, deinde vero Marciano et Pulcheriae traditam. cum Pulcheria [Col. 0266A] et aulae optimatibus concilio adfuit, sermonemque ad synodum habuit; lectaque constitutio fidei, et omnium subscriptione approbata, et variis confirmata acclamationibus ad retinendam concordiam Ecclesiae. Clericis decreta depositio, militibus exauctoratio, exsilium plebi, si turbare Ecclesiam praesumerent. Tum quaedam Patrum capitula coram imperatore [Col. 0265D] Quatuor capitula Patribus sancienda proposuit imperator hac actione. Haec autem cum aliis canonibus [Col. 0266C] ab iisdem constituta fuerunt actione in vulgatis 15, re autem ipsa actione 7, uti probavimus not. 18. (Supra, col. 257, n. b) . decreta sunt. Monachis interdictum ne absque venia episcopi condere monasteria aggrederentur; clericis ne possessiones conducerent, aut procurationem caperent; item ne ex sua Ecclesia in aliam transirent.
X. Septima actione, quae septimo kalend. ejusdem mensis fuit, causa Juvenalis Jerosolymitani et Maximi Antiocheni composita est tam ex judicio synodi quam ex mutuo partium consensu. De provinciis controversia erat: duae Phoeniciae attributae Antiochenae [Col. 0266B] Ecclesiae, tres Palaestinae Jerosolymitanae.
XI. Sequenti actione, quae octava fuit, Theodoriti res actae sunt: primum in Nestorium et Eutychem anathema dicere jussus est, tum sententia Leonis de ejus restitutione approbata rataque est habita.
Nona et decima actiones habuerunt causam Ibae Edesseni episcopi, ubi recognita quae de eo Antiochiae, Tyri, et Beryti acta fuerunt. Is depositus ab Eutychianis libellum imperatori obtulerat; sed re delata ad synodum, probatae vitae et fidei integrae compertus est, atque ita sacerdotio et sedi restitutus.
De Nonno, qui ejus locum ceperat, sanxit synodus ut statueret Maximus Antiochenus: placuit illi ut honore episcopatus non careret, donec aliter cum episcopis suae dioeceseos judicaret. Decretum [Col. 0266C] praeterea abolendam pseudosynodi Ephesinae memoriam, et e synodorum numero expungendam; rogandumque imperatorem ut edicto vetaret ne synodus diceretur, nec ejus acta reciperentur. Ordinationem Maximi jam sancta synodus ratam habuerat: [Col. 0266C] Haec unica ratio, qua ordinationem Maximi approbavit synodus Chalcedonensis act. 10, ab Anatolio affertur, quoniam S. Leo in communionem eum recipiens, praeesse eum Antiochensium judicavit Ecclesiae; quam formam sequens et ipse approbavit, et praesens omne sanctum concilium. Vide quantum deferretur apostolicae auctoritati! Id ipsum alii episcopi confirmarunt. Solum Stephanus Ephesinus, qui hanc unicam rationem pariter attulit, obiter dixit Maximum [Col. 0266D] canonice factum episcopum; cui tamen contradicit Leo, qui ordinationem ejus contra instituta canonum, ac sine ullo exemplo celebratam, amore reparandae fidei et studio pacis se recepisse testatur epist. 104, c. 5, et epist. 106, c. 2. Idem Quesnellus not. 2 in epist. 81, nunc 106, diffiteri non potuit ordinationem ejusmodi contra regulas canonum peractam, cum Maximus ordinatus fuerit ab Anatolic Constantinopolitano, ad quem Antiochena sedes non pertinebat: addendum etiam vivente Domno, qui in Ephesino latrocinio irrite depositus fuerat. Solum dissert. 10, n. 31, canonicam nihilominus ipsius ordinationem ex eo deducit quod Antiochiae celebratam putet. Sed hoc sine ullo teste profert. Anatolius consecratus fuit Constantinopolitanus episcopus sub finem anni 449; Maximi ordinatio ab Anatolio celebrata est aliquamdiu ante Theodosii mortem, quae incidit sub finem Julii an. 450. Post ordinationem Maximi, vivente adhuc Theodosio, habitus fuit Constantinopolitanus [Col. 0267B] conventus, in quo pro Eustathio Berytensi decretum fuit adversus Photium Tyri; cui decreto cum Maximus, licet Constantinopoli praesens, non interfuisset, postea tamen subscripsit. Num credibilius est paucorum mensium spatio Anatolium statim post suam ordinationem deseruisse Constantinopolim, et Antiochiam ad ordinandum Maximum contendisse, ac dein reversum Constantinopolim conventum celebrasse in causa Photii Tyri; an vero Maximum, qui Constantinopoli versabatur dum hic conventus habitus est, ibidem, ubi aliarum quoque provinciarum metropolitae Constantinopolitano subjecti consecrari solebant [Col. 0267C] (ut liquet ex act. 16 Chalcedonensis concilii) fuisse ordinatum Antiochensem episcopum, idque praesertim contra canonum regulas et sine ullo exemplo gestum Leonem culpasse? quia [Col. 0267A] 513 legitime ab episcopis provinciae consecratus et in communionem sanctissimi patriarchae Leonis admissus; quam ob rem superflua exceptio, quam pauci commemorarunt, cum etiam Ephesinis actis accensendam non esse pronuntiarent legati sedis apostolicae. Actio de Domno, quae sequitur, [Col. 0267C] Haec actio, habita VI kal. Novembris, in codice Corbeiensi editionis Rustici inserta est post actionem de causa Maximi Antiocheni et Juvenalis Jerosolymitani, et ante actionem de Theodoreto celebratam VII kal. ejusdem mensis; in aliis autem Rustici mss. Veronensi, Vaticanis et Divionensi utrisque his actionibus praemittitur. Rectius autem in editis ex notatione diei collocata fuit post easdem actiones, nec non post duas de Iba, quae diebus VI et 5 kal. ex Graeco habitae fuere, vel melius fortasse in Latino VII et VI kal. Hanc porro actionem de Domno genuinam probabimus in observat. ad dissert. 9 Quesnelli, ubi aliam actionem in eadem Domni et Juvenalis causa habitam die vel pridie kal. Novembris recudemus. commentitia est, ut alibi probamus.
XII. Bassiani deinde et Stephani controversia actiones 11 et 12 occupavit. Ille ex sede Ephesina, quod diximus, depositus, alter subrogatus. Judicium fuit ut neuter sederet; tertius ordinaretur; sumptus utrique Ecclesia suppeditaret. [Col. 0267C] Actio 11 habita est IV kal., at actio 12 III kal. Novembris. Haec IV kalend. Novemb.
XIII. Tertia decima actione, quae die sequenti fuit, Eunomii Nicomediensis et Anastasii Nicaeni lis cognita est. Querebatur Eunomius ex edicto Valentiniani [Col. 0267B] Nicaenum episcopum jus metropolis sibi tribuere. Judicatum est Nicaeam subditam Nicomediae; honorem, non jus traditum edicto Valentiniani, et ex decretis Nicaenae synodi in una provincia unam tantum esse metropolim.
De episcopatu Perrhaernorum actione 14 contentio fuit. Athanasius episcopus a suis accusatus, et tertio [Col. 0268A] vocatus in judicium neglexit 514 adesse, ideo depositus est. Sabinianus in ejus locum ordinatus, per Dioscorum sede pulsus est. Re in synodo discussa, ad Maximum Antiochenum causa delata, ut ipse de Athanasio statueret, et intra octo menses judicio suo litem dirimeret. Si reus Athanasius compertus, sede mulctaretur; sin innocens, restitueretur; Sabinianus honorem episcopi, non jus retineret [Col. 0267D] Hoc eodem die pridie kal. Novembris alia actio habita est, qua Leonis epistola ad synodum lecta fuit. Hanc actionem hactenus ignotam e mss. Venetis Graecis edidimus in appendice Epistolarum S. Leonis tom. praeced. .
XIV. Rebus ita constitutis, Constantinopolitanae Ecclesiae clerici petierunt ut postquam de fide statutum, pertractataque majora negotia, quaedam levioris momenti synodo, ut moris est, subjicerentur; rogare se ut Patres de sede Constantinopolitana aliqua constituerent. Tum legati subodorati id quod erat, abnuere; id sibi non esse in mandatis. Judices ne rogati dicere sententiam tenerentur, pronuntiarunt rem esse synodi, statimque e synodo discesserunt, quos legati secuti sunt: ita enim sequenti actione [Col. 0268B] narratum habemus. Patres nihilominus complures [Col. 0267D] Canones 27, qui in Graecis et Latinis codicibus actioni 15 tribuuntur, conditi fuere act. 7, uti diximus not. 18. De tribus aliis canonibus, qui in vulgatis Conciliorum et in Graecis Canonum collectionibus Joanne Scholastico posterioribus adjiciuntur, vide admonitionem in actionem concilii Chalcedonensis, quam ex mss. Venetis edidimus in laudata appendice Epistolarum S. Leonis. Actio de praerogativa sedis Constantinopolitanae praefert diem V kal. Novembris. Sed error irrepsit: nam actione 13 habita III kal. Novembris judices dixere: Quaecumque autem sedi [Col. 0268B] Constantinopolitanae sanctissimae Ecclesiae de ordinationibus provinciae competunt, haec suo ordine coram sancto concilio examinabuntur; quibus canon de Constantinopolitana sede nondum constitutus, sed condendus indicatur. Adde quod cum eadem actione ordinatio episcopi Basilinopolis Nicomediensi metropolitano attributa fuisset, Aetius Constantinopolitanae Ecclesiae archidiaconus protestatus ne ullum praejudicium inferretur episcopo regiae urbis, hanc rationem subjecit: Sanctissima enim Constantinopolitana sedes aut ordinationem ipsa facit in Basilinopoli cum reliquis, aut permittit fieri. Hoc jus ordinandi quoscumque [Col. 0268C] episcopos etiam non metropolitas Constantinopolitano ademptum fuit canone Chalcedonensi, quo metropolitarum tantum ordinatio ipsi reservata est. Cum ergo hoc praejudicium cavere voluit Aetius in ea actione, nondum canon de Constantinopolitani episcopi praerogativa statutus fuerat; alias ob Basilinopolitani episcopi ordinationem Nicomediensi attributam haud protestatus fuisset. Melius ergo canon pro sede Constantinopolitana in codice Divionensi prima manu signabatui kalendis Novembris, et in omnibus quidem mss. tum Graecis tum Latinis ultimo loco describitur, et ab Evagrio ac Liberato recensetur post actionem 14 habitam pridie kalendas Novembris. canones condiderunt. Graeci codices habent 30, Latini 28, ex quibus vigesimus octavus est de sede Constantinopolitana. Renovatumque et confirmatum, quod olim in oecumenica synodo de ejus patriarchatu statutum fuit: ut quoniam Romana Ecclesia [Col. 0268C] Privilegia Romanae Ecclesiae non a Patribus propter imperium concessa, sed Deo auctore instituta sunt in Petro apostolorum principe, qui Romae sedem figens, in Romanos pontifices successores suos eumdem divinae institutionis, et praecipuae jurisdictionis primatum transmisit. Ipse patriarchatus, quo [Col. 0268D] Romanus pontifex occidentali Ecclesiae peculiari nomine praesidet, non ex Urbe imperii principe, sed ex Petro, qui ea in urbe sedem constituit, ac exinde in Occidentem religionem propagavit, originem ducit. Constantinopolitanae vero sedis gradus, qui ex sola praerogativa imperii a Constantinopolitani concilii Patribus constitutus fuit, nec institutione divina nec jurisdictione ad Romanum pontificatum accedit: unde paria eidem collata dici nequeunt. Hinc canoni Chalcedonensi, qui similia verba praefert, vel hoc nomine statim contradixerunt S. Leonis legati, quod Romanae sedi injuriosus videretur, eumdemque reprobavit idem S. Leo, cujus confirmatione eum canonem indigere ipsi Chalcedonenses Patres epist. 98, et Anatolius epist. 101 satis professi sunt. Neque illum post S. Leonem umquam probavit [Col. 0269C] Latina Ecclesia. Immo ipsi quoque Graeci antiquiores Photio eum in collectionibus canonum non recepere, ut manifestum fit non solum ex Dionysio Exiguo, aliisque tribus antiquis interpretibus, qui e Graecis collectionibus Chalcedonenses canones Latine reddentes, istum non transtulerunt, verum etiam ex Theodoro Lectore, ac Joanne Scholastico Graecis sexti saeculi auctoribus, qui 27 tantum Chalcedonenses canones memorant. Addimus porro in Graeco textu canonis Constantinopolitani, cui hic canon Chalcedonensis superstructus est, adhiberi voces τὰ πρεσβεῖα τῆς τιμῆς μετὰ τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον, quae non primatum nec jus aliquod peculiare, sed meras praeeminentias honoris post Romanum episcopum significant. Cum ergo eadem vox πρεσβεῖα in canone Chalcedonensi adhibeatur, eodem sensu intelligenda est, ita ut hac formula honoris tantum praeeminentia post Romanum pontificem eidem attributa fuerit; unde secundus locus post Romanum et ante caeteros patriarchas ipsi concessus fuit. Non ergo comparatio [Col. 0269D] aut sermo exstitit de primatu jurisdictionis Romani, pontificis, quem ex S. Petro et ex divina institutione manantem semper catholici professi sunt, sed de meris honorificis privilegiis; et in his ipsis Constantinopolitano episcopo non aequalis et idem gradus cum Romano, sed secundus tribuendus visus est. Judices quidem post lectum canonem Chalcedonensem, post auditos legatos pontificis, qui Nicaenum canonem ex usitata apud Latinos interpretatione recitantes, Romanae Ecclesiae primatum τὰ πρωτεῖα nomine expressum opposuerant, ac post lectum canonem Constantinopolitanum, qui praeeminentias meri honoris post Romanum Constantinopolitano antistiti vindicaverat; ex his omnibus collegerunt primatum quidem et praecipuum honorem Romano episcopo conservandum; Constantinopolitanum vero iisdem praeeminentiis honoris dignum esse: Πρὸ πάντων μὲν τὰ ΠΡΩΤΕΙΑ καὶ τὴν ἐξαίρετον τιμὴν κατὰ τοὺς κανόνας, τῷ τῆς πρεσβύτιδος Ῥώμης θεοφιλεστάτῳ ἀρχιεπισκόπῳ φυλάττεσθαι· χρῆναι δὲ τὸν πολεως νέας Ῥώμης τῶν αὐτῶν πρεσβείων τῆς τιμῆς ἀπολαύειν : quibus verbis primatum stricte dictum, τὰ πρωτεῖα, tribuendum intellexere soli Romano episcopo; praeeminentias vero honorificas ita Constantinopolitano communicari posse censuerunt, ut praecipuus tamen honor et locus Romanae sedi semper maneret. Hinc Anatolius epist. 101 ad Leonem id statutum prodidit, ut Constantinopolitanus episcopus habeat honorem et primum locum post Romanam sanctissimam sedem, eo quod etiam Constantinopolis sit nova Roma. Similia sunt in epist. 98 ipsius synodi Chalcedonensis. Intacto quidem peculiari jure Romanae sedis in totam Ecclesiam, et intacto etiam jure ejusdem patriarchico in Occidentem, ne secundus gradus et honor Constantinopolitanae sedi a Constantinopolitana synodo tributus omni jure careret, Chalcedonense concilium jus in tres dioeceses Ponti, Asiae et Thraciae eidem attribuit, et ita attribuit, ut Leonis approbatione multis litteris petita, hoc ipsum jus a Romano pontifice pendere agnitum fuerit. Vide inter caetera epistolam [Col. 0270D] 132, c. 4. Re igitur hoc canone Romanae sedis juri nihil ademptum fuit. Quod si privilegia hujus sedis ex praerogativis imperii Romanae urbis deducta fuerunt, id non eo sensu factum est, ac si Patres Chalcedonenses praeeminentias et jura Romanae cathedrae a Petro derivata non agnoscerent (alibi enim ipsum Petrum, et Petri auctoritatem in Leone professi et venerati sunt, ut liquet ex act. 1 et 2, ac ex relationibus ad Leonem, et ad imperatorem), sed quia approbando canoni pro Constantinopolitana sede non alia ratio favere poterat, nisi quae a similibus imperii praerogativis ducebatur; et eo sensu privilegia utrique sedi attributa ex aequalibus imperii praerogativis dicta fuerunt aequalia, quatenus tributo Constantinopolitanae sedi secundo loco post Romanam, utraque sedes aeque caeteris omnibus honoris praeeminentiis praecedebat. privilegiis uteretur, quae 515 Patres propter [Col. 0269A] imperium concesserant, sic centum et quinquaginta Patres sub Nectario Constantinopoli congregati paria Constantinopolitanae sedi tribuerant, quia nova Roma imperio et senatu, sicut vetus, ornata sit; ut, inquam, primo post illam honore frueretur, jus et potestatem haberet in Thraciae, Ponti et Asiae dioeceses, eorumque metropolitas, episcoposque barbarorum ordinaret.
XV. Postridie congregata synodo, Paschasinus 516 legatus apostolicae sedis apud judices graviter conquestus est post judicium suumque discessum quaedam esse gesta contra canones, quae coram relegi velit. Judices annuerunt: Beronicianus secretarius divini consistorii legit schedam sibi oblatam ab Aetio archidiacono, ubi descripta privilegia novae Romae: quibus perlectis Lucentius legatus apostolicae sedis exclamare circumventos episcopos, coactosque [Col. 0269B] subscribere: Nicaenae synodi et 318 Patrum posthabitis decretis, constitutiones propositas cl. PP., quarum nulla in synodicis canonibus memoria. 517 Si in usu isthaec privilegia, quid opus denuo confirmare? Si numquam in usu, cur synodi rogare sententiam super illud quod contra canones et quod numquam usurpatum? Tum Aetius rogare legatos ut si quid Leo de ea re in mandatis dedisset, hoc utique proferrent. Bonifacius, presbyter sedis apostolicae legatus, hoc beatissimi Leonis mandatum legit ex charta: Sanctorum quoque Patrum constitutionem prolatam nulla patiamini temeritate violari vel imminui, servantes omnimodis personae nostrae in vobis (quos vice nostra transmisimus) dignitatem; ac si qui forte civitatum suarum splendore confisi sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis. [Col. 0270A] Lectis deinde canonibus quibus suam quisque defendebat causam, nihil quidem judices ausi sunt statuere; sed Lucentius petiit ut ea quae pridie gesta fuerant absentibus legatis expungerentur; alias vero contestatio legatorum in acta referretur, quam deferrent ad episcopum Romanum; ut ille de sedis suae injuria aut de canonum eversione possit ferre sententiam.
Ita peractum est concilium Chalcedonense; cui ut et aliis tribus oecumenicis tantum [Col. 0270D] Ea sola quae ad fidem pertinent approbat S. Gregorius lib. II, epist. 10; lib. IV, epist. 3, et alibi. sanctus Gregorius tribuit, ut soleret dicere quatuor se illa concilia perinde ac quatuor Evangelia amplecti.
XVI. Verum varius synodi exitus fuit. Fidei defensores gaudio affici, constare sibi qui titubaverant, resipiscere quos induxerat in errorem latrocinium Ephesinum; contra furere haeretici, novas res moliri, ire in exitium praecipites, suo lapsu et ruina complures vel scientes vel incautos opprimere.
Antequam Patres discederent, Augustum, dicto an [Col. 0270B] scripto, honorifice allocuti sunt. Exstat in Actis ille sermo προσφονητικός. Testantur Patres se Deo acceptissimum referre quod imperatorem nacti, cujus fides infracta, et Leonem Romanae Ecclesiae episcopum doctrina, pietate et animo tamquam armis ad victoriam instructum. Explicant deinde sic actum in hac synodo sicut olim 518 in aliis, ubi nova mendacia novis definitionibus confutata, novaque labes novitate salubri sanata, et inter haec fidem integram illaesamque permansisse. Sacram postea Verbi incarnati οἱκονομίαν unitionemque utriusque naturae in Christo pluribus presequuntur; epistolam vero sanctissimi PP. Leonis non modo a novitate vindicant, sed cohaerentem cum sancta Scriptura, cum Patrum scriptis, cum decretis Nicaenae synodi adversus Eutychiana dogmata approbant.
[Col. 0271A] XVII. Est praeterea epistola seu relatio, quam Patres de rebus gestis synodi ad Leonem mittunt. Cujus epistolam ad Flavianum miris laudibus efferunt; ejus se litteris ad synodum tamquam ad epulas invitatos; hunc custodem vineae Christi appellant. Dioscori condemnationem proscriptionemque ejus doctrinae exponunt. Sed in primis monent quae pro sede Constantinopolitana decreverint, rogantque ut his approbationem non deneget. Contradixisse quidem legatos, sed ut quemadmodum fidei, sic bonae ordinationis ipse sit auctor. [Col. 0271C] Ex epistola 101, Anatolii, quam e ms. Vaticano eruimus, quaeque ad Leonem missa fuit una cum Marciani epist. 100, scripta die 18 Decembris, liquet legatos cum relatione et gestis concilii jam antea transmisisse, et probabilius post Chalcedonensem synodum mense Novembri, uti animadvertimus annot. [Col. 0271D] 4 (Tom. praeced. col. 975, n. c ) in eamdem epist. 101. Incertum quo tempore haec epistola scripta sit: nam Patres non statim discessisse putem, tum ut acta exscriberentur, tum ut sua decretis maneret auctoritas. Deinde constat legatos post duos a synodo menses nondum Romam remeasse: nam Leo [Col. 0271D] Ex Ratisponensi emendavimus VI kalendas Februarias. Vide epist. 102, annot. 31 (Tom. praeced. col. 987, n. k ) . ad kalend. Febr. episcopis Galliarum scribens de synodo, felicem suis legatis reditum precatur.
Circa initium ejusdem mensis Marcianus edicto quorumdam audaciam compescit, qui vicatim turbas [Col. 0271B] ciebant ad disserendum de fide. Mense Martio altero edicto confirmata Patrum decreta, jussaque observari. In collectione Romana Holstenii legi epistolam Marciani datam XV kalend. Januarii sequentis, missamque Romam, [Col. 0271D] Per hunc eumdem Lucianum missa etiam fuit Anatolii epistola 101, quam e ms. Vaticano edidimus. In his autem litteris plura animadvertenda sunt: 1 o necessitas conveniendi cum definitione fidei, quam Leo ediderat, c. 3; 2 o necessitas referendi ad eumdem pontificem quaecumque in synodo gesta fuerant, c. 1 et 2; 3 o vindiciae canonis pro sede Constantinopolitana, cujus approbatio et confirmatio a pontifice veluti necessaria petitur, quemadmodum idem Anatolius repetit epist. 132, c. 4, inquiens: [Col. 0272C] Cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata. Cum vero legati huic canoni contradixissent, eorumque contradictione actio soluta fuisset, expressam ejus canonis confirmationem multo magis necessariam, ut vim obtineret, omnes intellexere, et idcirco in hac praecipue [Col. 0272D] postulanda et synodus in relatione, et Marcianus in suis litteris, et Anatolius institerunt. per Lucianum episcopum Basiliumque diaconum. Laetum synodi exitum Augustus Leoni gratulatur; tum rogat uti rata habeat decreta in gratiam sedis Constantinopolitanae, quae et scripta fuisse ab imperatrice ex responsionibus Leonis patet.
I. Sanctus Leo, auditis quae gesta fuerant Chalcedone, anceps dubiusque fuit. Laetitia simul et dolore afficiebatur, modo reputans animo victorias fidei, modo anxie cogitans recens vulnus ab Anatolio disciplinae inflictum, cujus haud expedita curatio. Etsi porro statim consultum huic malo voluit, opperiri [Col. 0271C] tamen statuit reditum legatorum, ut omnia ex judicio et prudentia ordinaret. Interea episcopos Galliarum de re bene gesta Chalcedone, et de clade Dioscori certiores facit (Epist. 77, nunc 102) , commendatque ut eadem episcopis Hispaniarum renuntient. Et iterum post regressum legatorum encyclicam epistolam de eadem re ad eosdem mittit: quod patet ex ejusdem epistola ad Rusticum Narbonensem (Epist. 82, nunc 103) , Ravennium Arelatensem et caeteros Galliarum episcopos, quibus significat se exemplaria latae adversus Dioscorum sententiae vel tunc mittere vel antea misisse.
Postquam legati apostolicae sedis Romanae redierunt, S. Leo certus Anatolium nova ambitione turbare [Col. 0272A] Ecclesiam, legatos cum litteris ad Marcianum (Epist. 78, nunc 104) , ad Pulcheriam (Epist. 79, nunc 105) , Anatolium (Epist. 80, nunc 106) , Julianumque (Epist. 81, nunc 107) Coensem dimittit. Datae sunt XI kalend. Junii; quibus quantum laudat Ecclesiae triumphos, tantum Anatolii audaciam perstringit. Sed operae pretium esse existimo ab origine jura seu vera seu ambigua Constantinopolitanae sedis paucis inquirere, ut quam aequa fuerit causa Leonis quivis perspiciat.
II. Constantinus imperator posthabita Roma Byzantium sedem imperii transtulit: et ne mutasse imperium cum sede videretur, magistratus eosdem, fasces eademque insignia novae urbi intulit, novamque seu juniorem Romam esse jussit. Aliorum deinde principum gloria et splendore decorata civitas magnitudinem antiquae Romae potentiamque aemulari coepit. Tum episcopus Byzantinus cum urbe accrescere honore, eumque paulatim amplificandae potestatis cupido incessit. Et quoniam religio erat alios [Col. 0272B] Ecclesiae suae limites ponere quam qui ab initio fuerant, sensim et quasi per gradus ad fastigium ecclesiasticae potestatis sibi viam facere. Primum assumere sibi jura metropolis: tum primarum sedium ambire praerogativas: et demum similem cum iis, vel etiam majorem 520 usurpare potestatem. Quomodo vero id sit consecutus, breviter commemorabo.
Initio rerum Christianarum ex coetu fidelium conditae ab apostolis Ecclesiae. Aucto deinde numero credentium, disseminataque per provincias fide, quaedam Christiana πολιτεία, seu quasi respublica institui coepta, eaque ad normam fere Romani imperii ordinata. Singulis urbibus episcopus fuit, et sui cuique parochiae definiti limites. Jam Ecclesiae complures seu civitates unius ejusdemque provinciae, sicut in imperio, [Col. 0272D] Si Romanam, Alexandrinam, Antiochenam, ac paucas alias primarias Orientis sedes excipias, quae speciem quamdam metropolitici juris apostolorum aetate praetulerunt, caeterarum metropoleon ecclesiasticarum institutio apostolis coaeva nullo fundamento defendi potest. Citius quidem in Oriente haec hierarchica forma constituta fuit, ubi apostoli plures Ecclesias fundarunt; in Occidente autem serius: qua de re non nihil dicetur in observ. ad dissert. 5 Quesnelli part. II, c. 5, ubi etiam civilium provinciarum formam non usquequaque servatam videbimus. uni metropoli subjectae; idque jam ab aevo apostolorum fuisse asseram; nec qui sedule res Christianas ab ipsa origine legerit inficiabitur Jura praeterea et privilegia primis sedibus, Romanae, Antiochenae et Alexandrinae Ecclesiis, ex antiqua [Col. 0272C] consuetudine fuisse Nicaena synodus dicit. Primatis porro praerogativa duobus constat: alterum est honoris, alterum potestatis ac jurisdictionis. Et haec iterum duo habet: primum metropolitarum ordinationem, deinde synodi cogendae jus ac facultatem. Nullam tunc Byzantinae Ecclesiae potestatem jurisdictionemque extra parochiam fuisse, constans opinio est. Immo ipsa, sicut aliae ex Thracia, Heracleensi Thraciae subjecta. Sed translata in Asiam sede imperii, episcopus novae civitatis, ut diximus, honore priusquam potestate augeri coepit. Praerogativam itaque loci, seu πρωτοκαθεδρίαν primum ambiit, idque datum in Constantinopolitana synodo sub Nectario ad annum 381, ut primum honorem post Romanum [Col. 0273A] episcopum haberet, quod habetur in canone tertio, ubi haec verba: Constantinopolitanae civitatis episcopum habere oportet privilegia honoris, πρεσβεία τῆς τιμῆς, post Romanum episcopum, propter quod sit nova Roma.
III. Neque ea res nova habebatur in Ecclesia: prius enim privilegia honoris seu loci praerogativa, in synodo Nicaena Jerosolymitano episcopo attributa canone 7. Scio discrimen hoc esse, quod Jerosolymitano episcopo post tres primas sedes, et Constantinopolitano post Romanum episcopum honor sit concessus. Multorum opinio est simul cum honoris praerogativa potestatem jurisdictionemque coeptam esse. Sed ii attendant ad 521 canonem 2 ejusdem concilii, ubi dioecesibus Asiae, Ponti et Thraciae, in quas competere jus patriarchicum episcopi Constantinopolitani potuisset, sua antiqua immunitas, suaque privilegia conservantur: decerniturque jurisdictio Asianae dioecesis episcopis Asiae, quemadmodum [Col. 0273B] Ponticae Ponti episcopis, et Thracicae Thraciae episcopis; cautumque ne Alexandriae et Orientis episcopi extra terminos suae dioecesis jurisdictionem exerceant. Tres igitur illae dioeceses Asiae, Ponti et Thraciae per episcopos, id est per synodos suorum episcoporum gubernari decretum est. Nihil ergo potestatis in eos erat Constantinopolitano episcopo: immo ipsi, sicut aliis episcopis, interdicta hoc eodem 2 canone extra dioecesim cujuscumque causae cognitio.
IV. Contra, si in synodo hac Constantinopolitanae sedis jurisdictio stabilita fuisset, ut illi opinantur, infirmata certe synodi Nicaenae decreta, nedum confirmata fuissent, ut postmodum violata fuisse Chalcedone 28 canone Leo conqueritur. Tum igitur nulla potestas nullaque jurisdictio permissa: honos tantummodo praerogativaque sedendi episcopo Constantinopolitano attributa primum est. Etsi canon ille ab episcopo Romano rejectus improbatusque est, in usu tamen fuit: cujus rei argumentum est id quod legimus [Col. 0273C] in Actis Chalcedonensis synodi, ubi Acta lecta sunt pseudoephesinae synodi, cui praesidebat Dioscorus. Ille vero Flavianum CP. post Juvenalem Jerosolymitanum, et Domnum Antiochenum sedere jusserat; quae cum legebantur, tum Orientales exclamare [Col. 0273D] Act. 1, Chalced. Syn.: Φλαυιανὸς ἐν τῷ ἶδίῳ τόπῳ διὰ τὶ οὐκ ἐκαθίσθη_ τὸν Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπον διὰ τί πέμπτον ἔταξαν_ Πασχασῖνος ὁ εὐλαβέστατος ἐπίσκοπος εἶπεν· Ἴδε ἡμεῖς Θεοῦ θέλοντος, κύριον τὸν Ἀνατόλιον πρῶτον ἔχομεν, οὗτοι πέμπτον ἔταξαν τὸν μακάριον Φλαυιανόν. : Flavianus quare in proprio loco non sedit? Constantinopolitanum episcopum quare quintum posuerunt? Paschasinus reverendissimus dixit: Ecce nos, Deo volente, dominum Anatolium primum habemus, hi quintum posuerunt beatum Flavianum. Diogenes reverendissimus episcopus Cizyci Ecclesiae dixit: Quoniam vos regulas scitis. Ecce honos loci egregie vindicatus episcopo Constantinopolitano ab ipsismet legatis sedis apostolicae, qui Dioscori audaciam criminantur, quod quinto loco Flavianum jussisset sedere: laudatur synodus Chalcedonensis, quod Anatolio secundus locus sit concessus, idque ex regulis et canonibus. Ex quibus patet solum honorem primum attributum fuisse CP. episcopo, in honorem urbis regiae, quam imperatores novam Romam esse jusserant.
[Col. 0274A] V. Deinceps vero CP. episcopi cogitaverunt et jurisdictionem occupare. Ita sese praebuit occasio. Complures, ut fere fit, episcopi ad comitatum ibant, aliquando certe Ecclesiarum necessitate compulsi; sed saepius, quod olim Patribus Sardicae congregatis conquerebatur Osius, ut suis honores administrationesque captarent. Idcirco erat Constantinopoli 522 magna episcoporum frequentia, et ad sexaginta, ut plurimum, episcopi in regia civitate visebantur, qui saepe agmine facto ad Augustum conveniebant. Lites tum plurimae de rebus ecclesiasticis ad imperatorem ferebantur, quae consilio judicioque episcopi CP. dirimebantur. Et si quae majoris momenti erant negotia, coetu ex episcopis qui in urbe erant facto, praeside CP. episcopo tractabantur, Graecisque erat hoc genus concilii σύνοδος ἐνδημοῦσα, quia erat episcoporum ἐνδημούντων. Etsi ejusmodi conventus nomen concilii non merebatur, nec nisi ex contendentium consensu vis et auctoritas ejusmodi judiciis erat, ex consuetudine crevit auctoritas his synodis. Nam primum de [Col. 0274B] regimine Ecclesiae erat tractatio; subinde vero de metropolitarum controversiis, et de fidei quaestionibus. Sic sub Flaviano CP. condemnatus Eutyches; et causa Florentii Sardorum episcopi metropolitae Lydiae cum duobus episcopis suae provinciae agitata, ut habetur act. 1 concil. Chalced.
Quae fuerint horum conventuum initia, difficile dictu est. Si conjecturae est locus, forte temporibus S. Chrysostomi coeperunt. Is enim malevolorum hominum invidia pulsus sede; deinde coacto concilio ex episcopis qui tum Constantinopoli versabantur, restitutus est, et rescissa superioris synodi sententia. Ita acquisitum jus congregandae synodi Constantinopoli episcopo.
VI. Metropolitas vero ordinandi ita ratio constituta. Erat episcopus Constantinopoli in pretio et honore, quia in civitate regia versabatur, cui in promptu erat re et opera alios adjuvare, eorumque res et negotia gratia qua pollebat in comitatu promovere. [Col. 0274C] Tum si quae erant in episcopatibus sacerdotiisque acquirendis ambitiones, unde, ut solet, turbae plerumque exoriebantur, advocabatur: ille illico adesse, ambitus potentiorum auctoritate comprimere, et sensim in electionibus sibi jus attribuere. Adde quod canones tum synodi CP., tum alii, invitatos episcopos ordinationibus aliarum provinciarum interesse sinebant, et honori ducebant plerique regiae urbis episcopum consortem suarum ordinationum habere. Jam illa consuetudo invaluerat aetate S. Chrysostomi. Unde ille Ephesinum metropolitam, aliosque episcopos simoniaci criminis compertos deposuit, aliosque subrogavit: et si S. Chrysostomus non studio propagandae ditionis suae, sed auctoritate concilii facere id sit aggressus; tamen hoc vertit in consuetudinem, adeo ut deinceps ordinationibus metropolitarum, et aliarum Ecclesiarum episcopis Asiae, Ponti et Thraciae praeesse non vereretur. Demum quae usu et longa consuetudine stabilita erant, facile fuit in legem et jus traducere: quod [Col. 0273D] Secundum locum post Romanum pontificem meri honoris gratia sine ullo jure Constantinopolitana synodus sub Theodosio seniore regiae urbis antistiti attribuerat. Quae autem Constantinopolitani episcopi sibi postea vindicarunt, usurpati juris notari poterant. Nonnulla quidem de hoc querela ante Chalcedonense concilium legitur adversus S. Joannem Chrysostomum, et adversus S. Proclum. In Chalcedonensi autem Anatolius ter impetitus: 1 o in actione de Photio Tyri, cum quaestio mota fuit num episcoporum [Col. 0274D] qui Constantinopoli essent conventus ab eo convocatus, synodus habenda esset, synodique jure potiretur. 2 o In fine actionis 11, cum episcopi Asiae postularunt ut Ephesiorum episcopus non Constantinopoli, sed ab ipsis in provincia ordinaretur; quibus assentientes episcopi, id ex canonum regulis esse observandum clamaverunt. 3 o In fine actionis 13, cum concilium Basilinopolitani episcopi ordinationem ad Nicomediensem, non vero ad Constantinopolitanum episcopum ex canonibus pertinere declaravit. Hinc Anatolius, metuens ne eo jure quod sua sedes sibi vindicaverat aliquando exspoliaretur, non dimittendam censuit occasionem hujus synodi; ac ut idem jus facilius confirmaretur, ordinationi episcoporum cedens, metropolitarum tantum consecrationem sibi deferendam contendit. Id facile fuit obtinere faventibus [Col. 0275D] imperatore et senatu, quibus episcopi Orientis plurimum deferebant. Ii quorum intererat ne sedes Constantinopolitana eveheretur, vel aberant, vel se opponere non audebant. Dioscorus Alexandrinus episcopus depositus fuerat, nec successor ejus ordinatus; nullique Aegyptii inter eos qui actioni subscripsere memorantur. Maximus Antiochenus ab Anatolio ordinatus, eidem debebat plurimum. Juvenalis Jerosolymitanus, cum contra Nicaenos canones jus in tres Palaestinas obtinuisset, resistere non poterat uri quod Constantinopolitano non absimiliter tribuebatur. Heracleensis Thraciae primas non interfuit, ejusque vice subscripsit Lucianus Byziae, qui Anatolio tam erat addictus, ut hac ipsa in causa ab [Col. 0276D] eodem Romam legatus fuerit. Bassiano et Stephano depositis nullus erat Ephesinus Asiae primas. Solus Thalassius Caesareae Cappadociae adfuit; sed per summam gratiam inter episcopos receptus, non subscripsit, iisque verbis in ipsa actione usus est, quae quid significent, ignoretur. Nullae opportuniores circumstantiae incidere poterant, in quibus Anatolius rem suam in concilio perficeret. in concilio Chalcedonensi [Col. 0275A] Anatolius perfecit, edito a Patribus 523 canone, ubi non modo sedendi praerogativa, sed jus datum cogendae synodi, et metropolitas episcoposque alios ordinandi; eique potestas et jurisdictio in tres provincias Asiam, Thraciam et Pontum attributa est. Illae porro provinciae nullius dioeceseos seu patriarchici districtus erant; sed suis tum regebantur synodis, ubi electiones raro sine turbis, quod CP. episcopi res consiliaque promovit.
VII. Legati summi pontificis, quod diximus, cum cernerent ea fieri in detrimentum disciplinae ecclesiasticae, et Romanae sedis injuriam, canoni Chalcedonensi contestatione publica contradixerant. Leo ipse persuaderi non potuit ut decretum hoc confirmaret, neque imperatoris, neque Augustae, neque Juliani Coensis legati sui, neque Patrum Chalcedonensium sollicitis precibus; immo resistere omnibus modis instituit, et validissimis rationibus hoc decretum infringere.
Primo asserebat coactam synodum ad fidem vindicandam [Col. 0275B] perfidiamque Eutychianam perimendam, non ad serviendum Anatolii cupiditati: Quibus inauditis et numquam antea tentatis ita praeveniris excessibus, ut sanctam synodum ad exstinguendam solum haeresim et ad confirmationem fidei catholicae studio Christianissimi principis congregatam, in occasionem ambitus trahas, et ut conniventiam tibi det, impellas (Epist. 80, nunc 106, ad Anatol., c. 2) . Episcopos deinde arguit vel promissis illectos, vel minis territos. In totius, inquit. Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio: quae ita abuti voluit concilio synodali, ut fratres in fidei tantum negotio congregatos, et definitione ejus causae quae erat curanda perfunctos ad consentiendum sibi depravando traduceret, aut terrendo compelleret (Ibid., c. 3) . Tertio consilia Anatolii ad perturbationem et Ecclesiae 524 scandalum tendere. Sapienter, inquit, intellige, quale sit Dei judicium subiturus, qui tot Ecclesiis, tot sacerdotibus scandalum inferre non metuit (Ibid., c. 5) ; et postea: Si [Col. 0275C] inconcessa quaesieris, ipse te tuo opere atque judicio universalis Ecclesiae pace privabis (Ibid., c. 6) . Quarto canones Nicaenos violatos contemptosque saepius inculcat. Doleo etiam, inquit, in hoc dilectionem tuam esse progressam, ut sacratissimas Nicaenorum canonum constitutiones conareris infringere; tamquam opportune se tibi hoc tempus obtulerit, quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit; ut, his locis juri tuo subditis, omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur . . . . Nimis ergo haec improba, nimis sunt prava, quae sacratissimis canonibus inveniuntur esse contraria (Ibid., c. 2) .
In multis Nicaeni concilii decreta violata ab Anatolio patet. Canon quippe 6 Nicaenus quasdam provincias jubet sui esse juris, et suis synodis regi; hocque notum ubi Alexandrinae et Antiochenae Ecclesiae jura asseruntur. Sic in canone: ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὴν Ἀντιοχείαν καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τὰ πρεσβεῖα σώζεσθαι ταῖς Ἐκκλησίαις. Similiter autem et apud Antiochiam [Col. 0275D] caeterasque provincias sua privilegia serventur Ecclesiis. Provincias illas Pontum, Asiam, Thraciamque [Col. 0276A] fuisse canon 2 CP. synodi explicat, quarum jurisdictionem Anatolius invaserat. Praeterea CP. episcopus secundum post Romanum episcopum sibi arrogaverat locum, et Alexandrinum episcopum ad tertium, Antiochenum ad quartum locum detruserat. Id quoque contra synodum Nicaenam, ubi honorem suum singulis Ecclesiis servari olim constitutum. Jura quoque exarchorum metropolitarumque abolita. Heracleensis metropolita 525 seu exarchus Thraciae spoliatus sua jurisdictione ab CP. episcopo. Primum ipsi Constantinopolis subjecta; subinde mutato rerum ordine ipsi subjectus per usurpationem episcopi Constantinopolitani, qui per speciem primi post Romanum episcopum honoris, Heracleensem et jure synodis suae provinciae praesidendi, et jure ordinationum sensim exuerat; hocque S. Leo redarguit. Non convellantur, inquit, provincialium jura primatuum (Ead. ep., c. 5) . De exarchis Thraciae, Asiae, et Ponti loquitur; quibus subjecti suarum dioeceseon metropolitae. [Col. 0276B] S. Leo subjungit: Nec privilegiis antiquitus institutis metropolitani fraudentur antistites; hoc attinet ad metropolitas tribus his exarchis subjectos. Prosequitur pontifex noster: Nihil Alexandrinae sedi ejus, quam per sanctum Marcum evangelistam B. Petri discipulum meruit, pereat dignitatis; nec Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente, splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis. Antiochena quoque, in qua primum praedicante B. apostolo Petro, Christianum nomen exortum est, in paternae constitutionis ordine perseveret; ut in tertio gradu collocata numquam se fiat inferior.
VIII. Anatolius aliique Patres, qui Chalcedone canonem 28 condiderant, canone 3 Constantinopoli edito sub Nectario, decretum Chalcedonense defendebant. Sed ejus vim multis Leo destruere conatur, asserens ea in notitiam Romani pontificis non venisse, nec ullius esse momenti quae in ipsa sua origine vana irritaque sunt. Persuasioni tuae in nullo penitus suffragatur quorumdam episcoporum ante sexaginta, ut [Col. 0276C] jactas, annos facta conscriptio, numquamque a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis transmissa notitiam; qui ab initio sui caducae dudumque collapsae, sera nunc et inutilia subjicere fulcimenta voluisti, eliciendo a fratribus speciem consensionis, quam tibi in sui injuriam verecundia fatigata praeberet (Eadem epist., c. 2) . S. Leo canonem CP. non quidem suppositum, sed ignotum conqueritur, neque renuntiatum apostolicae sedi. Lucentio aliisque legatis ignoratum ex Actis Chalcedone liquet: nam Lucentius negavit inter acta synodica reperiri. [Col. 0276D] Φαίνεται προσεσωρεῦσθαι τοῖς ὅροις τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ, καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα ἑκατὸν πεντήκοντα νῦν μνήμονευθέντα, μὴ ἐμφερόμενα δὲ ἐν τοῖς συνοδικοῖς κανόσι ταῦτα φάσκουσιν ὡρίσθαι. Act. 16 Chalced. Accedit, inquit, ad cumulum, quod 318 constitutionibus posthabitis, centum quinquaginta, qui in synodicis canonibus non habentur, mentionem tantum fecisse noscuntur. Sed postquam lectus ex actis canon Constantinopolitanus, nihil ulterius dicere contra ausi sunt. Scio esse aliquos qui a Damaso decretum CP. repudiatum scribunt; sed haec qui conveniunt cum iis quae a S. Leone, qui ab apostolica sede ignoratum fuisse asserit, nec [Col. 0276D] de Damasi contestatione quidquam habet, quod certe omittere non debuerat?
526 IX. Arguit deinde S. Leo canonem Chalcedonensem [Col. 0277A] ab excellentia praestantiaque Nicaenae synodi 318 Patrum, cujus auctoritas nulla vi decretoque nullo concuti potest. Tamquam, ait S. Leo (Ead. epist., c. 2) , refutari nequeat quod illicite voluerit multitudo; et illa Nicaenorum canonum per Spiritum vere sanctum ordinata conditio in aliqua cuiquam sit parte solubilis. Nulla sibimet de multiplicatione congregationis synodalia concilia blandiantur, neque trecentis illis decem et octo episcopis, quantumlibet copiosior numerus sacerdotum, vel comparare se audeat, vel praeferre; cum tanto divinitus privilegio Nicaena synodus sit consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum, quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum. Quod saepius in epistolis repetit; immo et in eadem haec: Sancti illi et venerabiles Patres, qui in urbe Nicaena, sacrilego Ario cum sua impietate damnato, mansuras usque in finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, et apud nos et in toto orbe terrarum in suis [Col. 0277B] constitutionibus vivunt; et si quid umquam aliter quam illi statuere, praesumitur, sine cunctatione cassatur (Ead. epist., c. 4) . Ex quibus patet summa in veneratione fuisse Nicaenos canones, tum propter eorum auctoritatem sanctitatemque qui eos condiderunt, tum propter fidem quam etiam periculo capitis et sanguinis pretio fortiter professi erant, legesque ecclesiasticas quas a viris apostolicis haustas confirmarunt. Hinc magnificum illud Leonis de eo concilio judicium cujus se praedicat exsecutorem custodemque, hujusque decretis ut contradicat, in gratiam Anatolii nullis modis adduci se posse fatetur. Qui, Anatolius, inquit (Epist. 78, nunc 104) , etiamsi praecipuis meritis optimoque judicio legitime fuisset ac solemniter ordinatus, contra reverentiam tamen canonum paternorum, contra statuta Spiritus sancti, contra antiquitatis exempla, nullis posset suffragiis adjuvari; et iterum (Ibid.) : Privilegia Ecclesiarum sanctorum Patrum canonibus instituta, et venerabilis synodi fixa decretis nulla possunt improbitate convelli, nulla novitate violari; in quo opere, auxiliante Christo, fideliter exsequendo necesse est me perseverantem [Col. 0277C] habere famulatum: quoniam dispensatio mihi credita est, et ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum quae in synodo Nicaena ad totius Ecclesiae regimen Spiritu Dei instruente sunt conditae, me, quod absit, connivente violentur. Super haec Petrus de Marca Tolosanus archiepiscopus annotat S. Leonem ideo repudiare canones Chalcedonenses, quia contra canones Nicaenos scripti erant. Non ergo, inquit ille celebris, illo nomine statuta concilii Chalcedonensis Leo reprobat, [Col. 0277C] Quam rationem Leo non adhibuit, quia in Nicaenorum canonum observantia insistens, ea non indigebat, certam praesumpserunt Patres Chalcedonenses, quando canonem pro Constantinopolitana sede editum, licet Nicaenis contrarium, ratum futurum crediderunt, si Leoni collibuisset; unde confirmationem ejusdem uti omnino necessariam enixe petierunt. [Col. 0277D] Vide epist. 98, 101 et 132, c. 4. Illud porro S. pontifici certum erat, citra periculum animae Nicaenis canonibus a tota Ecclesia veneratis non temere derogandum, nec praejudicium inferendum apostolicarum Ecclesiarum et antiquarum metropoleon privilegiis tanto concilio confirmatis, ut Constantinopolitani episcopi novitiis ausibus et ambitioni faveretur. Cum pacis bonum et fidei studium suasit, non dubitavit dispensatione quadam oeconomica a rigore eorumdem canonum recedere, uti cum in communionem recepit Maximum Antiochenum, licet contra Nicaenos canones fuisset ordinatus; et ex hac unica Leonis dispensatione in ipsa Chalcedonensi synodo idem Maximus uti verus Antiochenus episcopus receptus fuit, quemadmodum vidimus annot. 26 (Supra col. 266, n. e ) in annum praecedentem. At ad Nicaenum canonem abrogandum [Col. 0278C] insignis aliqua causa, ad bonum publicum, aut necessitatem Ecclesiae pertinens, requiritur, quam cum in casu Constantinopolitani canonis Leo non videret, a Nicaenis regulis non desciscendum credidit, ea ratione allata: Quia dispensatio mihi credita est, etc. Potestas nimirum pontificis summa quidem est; at cum in aedificationem, non autem in destructionem [Col. 0278D] collata fuerit, canonicarum legum, quae in Ecclesia vigent, observantiam promovere debet, non autem absque justa causa et ratione eas abrogare. Etsi ergo Leo absoluta potestate canonem Chalcedonensem confirmare potuerit, et Nicaenis canonibus derogare, uti Patres Chalcedonenses postulabant, non tamen debuit temere ac sine maxime justa causa, quae non ita ipsi videbatur justa, uti a petentibus praeferebatur; et idcirco verissime scripsit: Ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum . . . me, quod absit, connivente violentur. quasi 527 nullas habitura vires essent, nisi prius illi collibuisset; sed nullitatem dicti canonis ex repugnantia canonum Nicaenorum petitam declarat; magnifico [Col. 0278A] sane et illustri primatus, seu principatus sui privilegio, sed quod ad superiorem in corpus definitionesque concilii exercendam auctoritatem extendi et porrigi non debeat. Si enim rite de quaestione aliqua Nicaenis regulis nondum decisa synodus Chalcedonensis statuisset, tantum abest ut Leo constitutioni illi destitutus vitio nullitatis opponendae refragatus fuisset, quin potius gestorum synodalium approbatione concilii sententiae [Col. 0278D] Formula ex officio debitum significat. Cum autem petitur approbatio gestorum quae possunt aliquam dijudicandi habere rationem, ipsa petitione liberum examen et libera approbatio praesumitur. ex officio adhaesisset. Quod eleganter Leo pontifex insinuat in epistola ad Maximum Antiochenum (Epist. 92, nunc 119, cap. 5) , hoc de negotio loquens: Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest aliquam dijudicandi habere rationem; si nihil de eo est a SS. Patribus apud Nicaeam definitum. Nam quod ab illorum regulis et constitutione discordat apostolicae sedis numquam poterit obtinere consensum. Haec eruditus archiepiscopus.
X. Anatolius jura quoque sibi attributa tuebatur [Col. 0278B] dignitate et amplitudine urbis regiae; quam rationem S. Leo minime admittit, quia jus patriarchicum ortum non modo ex regia civitate, sed et ex apostolica sede: Non dedignetur regiam civitatem, quam apostolicam non potest facere sedem (Epist. 78, nunc 104, ad Marcian., c. 3) . Etsi in politia ecclesiastica primarum civitatum ratio est habita, jus tamen patriarchicum Romae, Alexandriae et Antiochiae civitatibus, non tam assertum est, quia primariae nobilissimaeque civitates erant, quam quia derivatum ex institutione apostolica, veterique, ut Nicaena synodus habet, ac longa consuetudine; quod nullo modo ad sedem Constantinopolitanam pertinet, cujus jura ante sexaginta circiter annos in concilio CP. 528 primum decreta sunt; idque redarguit S. Leo. Superbum nimis est, ait (Epist. 79, nunc 105, ad Pulch., c. 2) , ut venerabilium Patrum decreta solvantur, quorumdam episcoporum proferre consensum, cui tot annorum series negavit effectum. Nam sexagesimus fere annus hujus conniventiae esse jactatur, quo se praedictus episcopus aestimat adjuvari. Addit Leo, nullum consecutum effectum, [Col. 0278C] non quod episcopus Constantinopolitanus hujus vi sedendi honore non sit potitus in Oriente, sed quod jus illud in Occidente non sit agnitum. Quoniam vero secundi honoris locum episcopo CP. tributum jam ab initio synodi Chalcedonensis approbarant legati Leonis, eumdemque in pseudosynodo negatum a Dioscoro conquesti erant, hoc est cur S. Leo, si quid ab ejus legatis permissum admissumve sit, id penitus rescissum declarat: Si quid sane ab his fratribus quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam fidei pertinebat, gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis: quia ad hoc tantum ab [Col. 0279A] apostolica sede sunt directi, ut excisis erroribus catholicae essent fidei defensores (Epist. 92, nunc 119, ad Maxim. Antioch., c. 5) . Anatolii denique consilia criminatur, quod aliorum jura invadere sit agressus capta occasione temporis, quo uterque primatum Orientalium, vel a fide desciscens, vel fidei patrocinium deserens sua indignus praerogativa suoque ordine videbatur: Tamquam opportune se tibi tempus obtulerit, quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit; ut his locis juri tuo subditis omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur (Epist. 80, nunc 106, ad Anatol. c. 2) . Deinde subjungit: Aliud sunt sedes, aliud praesidentes . . . nec Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente, splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis (Ibid.) . Nefas praeterea id esse probat 529 multorum jura distrahere, metropolitasque complures sua spoliare potestate, ut Anatolii dignitas accrescat, et antiqua consuetudine neglecta unius serviatur cupiditati: Ad meum tendit reatum . . . si [Col. 0279B] major sit apud me unius fratris voluntas, quam universae domus Domini communis utilitas (Epist. 78, nunc 104, c. 3) ; et iterum: Superbum nimis est et immoderatum ultra proprios terminos tendere, et antiquitate calcata alienum jus velle praeripere, atque ut unius crescat dignitas, tot metropolitanorum impugnare primatus (Epist. 79, nunc 105, c. 2) . Haec et alia ejusmodi S. Leo contra Anatolium. Quae secuta, suo ordine infra prosequemur.
XI. Eodem anno quo haec Leo tractabat eum Orientalibus, epistolam accepit a Theodoro Forojuliensi in Galliis episcopo, consultusque est ab eo de poenitentiae disciplina: cui respondet (Epist. 83, nunc 108) , indulgentiam Dei nisi supplicationibus sacerdotum non posse obtineri; peccatoribus per poenitentiae actionem eluenda esse delicta, ut deinde ad communionem admittantur. Iis vero, quos instans periculum aut morbi vis premit, non denegandam reconciliationem, si petierint, aut petiisse antea circumstantium fidelium testimonio comprobentur. Neque [Col. 0279C] hic omittam dicere quod S. Leo redarguit hunc episcopum, quoniam non prius consulto metropolitano ad se accedat: Quia in causis, inquit, quae ad generalem observantiam pertinent omnium Domini sacerdotum, nihil sine primatibus oportet inquiri. Tantus erat aequi amor Leonis menti insitus, ut nihil de coepiscoporum suorum juribus decerptum vellet, vel suam alienae diminutione crescere dignitatem.
XII. Eodem quo haec gerebantur anno, Attila, re male gesta in campis Catalaunicis, per Pannonias in Italiam venit, regiasque civitates Aquileiam, Ticinum, Mediolanumque cepit et diripuit. Elatus deinde rerum successu Romam properabat. Jam tota civitas trepidare. Tum Valentinianus, quoniam vi et armis repellere hostem nequibat, avertere periculum consilio coepit. Mittit S. Leonem, et viros clarissimos dat comites. Ecce magnus pontifex ad Attilam venit, verbis demulcet ferocem animum, iram frangit eloquentia, pacem recipere persuadet, et discedere ex Italia compellit; quod descriptum fusius legitur in Chronico Prosperi ex mss. codicibus Sirmundi et Chiffletii [Col. 0279D] edito ab Andrea Duchenio: Herculano et Sporatio coss., Attila redintegratis viribus quas in Gallia amiserat, Italiam ingredi per Pannonias intendit, nihil duce nostro Aetio secundum prioris belli opera prospiciente, ita ut ne clusuris quidem Alpium, 530 quibus hostes prohiberi poterant, uteretur; hoc solum spei suis superesse existimans, si ab omni Italia cum imperatore discederet. Sed cum hoc plenum dedecoris et periculi [Col. 0280A] videretur, continuit verecundia metum, et tot nobilium provinciarum latissima eversione credita est saevitia et cupiditas hostilis explenda: nihilque inter omnia consilia principis ac senatus populique Romani salubrius visum est, quam ut per legatos pax truculentissimi regis expeteretur. Suscepit hoc negotium cum viro consulari Avieno et viro praefectorio Trigetio beatissimus papa Leo, auxilio Dei fretus, quem sciret numquam piorum laboribus defuisse. Nec aliud secutum est quam praesumpserat fides. Nam tota legatione dignanter accepta, ita summi sacerdotis praesentia rex gavisus est, ut bello abstineri praeciperet, et ultra Danubium promissa pace discederet. Inter comites S. Leonis Cassiodorus [Col. 0279D] Carpilio non Cassiodorii pater, sed Aetii magistri militum filius fuit, qui una cum patre Cassiodorii tribuno notario ad Attilam legatione functus est ex lib. I Var. Cassiod. epist. 4. Cum porro ex integro Chronico Prosperi Avienus et Trigetius Leonis comites fuerint, legationem Carpilionis et patris Cassiodorii [Col. 0280D] diversam et anteriorem fuisse colligere licet. patrem Carpilionem annumerat (Var. lib. I, epist. 4) , et principem legationis et auctorem pacis, nimius amans paternae gloriae, nominat. Sed scriptores omnes, et ipse in Chronico id acceptum summo pontifici referunt: Cum Attila, inquit, a Valentiniano imperatore papa Leo directus pacem fecit. Addunt aliqui Attilam rogatum cur facile cessisset, respondisse [Col. 0280B] territum se prodigio; nam dum Leo loqueretur, vidisse senem venerabili aspectu, habitu sacerdotali, gladio minitantem, nisi Leoni obtemperaret; eumdemque horrore concussum tamquam exhaustis viribus concidisse. Verum haec relata a sequioris aevi scriptoribus apud veteres non invenio, non apud Jornandem, Theophanem, Suidam, Marcellinum Comitem, Cassiodorum, Anastasium, Hermannum contractum, Marianum Scotum, Martinum Polonum; non apud Prosperum, qui Romae versabatur, Leonique aderat et rem totam accurate descripsit. Non enim Attilam scribunt ostento perculsum, sed eloquentia praesentiaque Leonis mitigatum referunt. Nam tota legatione dignanter accepta, inquit Prosper, loco supra laudato, ita summi sacerdotis praesentia rex gavisus est, ut bello abstineri praeciperet. Placida ei legatio, inquit Jornandes (De Rebus Geticis, c. 42) , a Roma advenit. Nam Leo papa per se ad eum accedit in agro Venetum Ambuleio, ubi Mincius amnis commeantium frequentatione transitur: qui mox deposuit excitatum furorem, [Col. 0280C] et rediens qua venerat, ultra Danubium promissa pace discessit. Historia Miscella eadem prope, nec plura. Leo Magnus, inquit, missu Valentiniani imperatoris ad eum accessit, eumque adeo mitem reddidit, ut illico promissa pace firmissima ultra Danubium non rediturus abierit. Cassiodorus 531 eloquentiae viribus victum barbarum, non ostento territum, narrat; sed patrem suum, quod diximus, rei auctorem, non Leonem prodidit: Invenit regem superbum, sed reliquit pacatum: et calumniosas ejus altercationes tanta virtute destruxit, ut voluisset gratiam quaerere, cui expediebat pacem cum regno ditissimo non habere . . . Pacem retulit desperatam, cujus legatio quid perfecerit datur intelligi, quae tantum est gratulanter accepta, quantum et videbatur optata.
XIII. Ipse Leo [Col. 0280D] Haec quae traduntur sermone 81, nunc 84, non ad Attilae, sed ad Vandalorum irruptionem pertinere ipse Quesnellus probavit in annotatione ad eumdem sermonem, quam admonitioni eidem praemissae inseruimus in sermone 81 (nunc 84), de Octava apostolorum, corda furentium barbarorum mitigata narrat, non territa. Unde igitur terrificae visionis narratio manavit, et in Breviarii Romani lectiones irrepsit? Refertur a Sigeberto Gemblacensi. Laudatur etiam in eam rem a cardinale Baronio Paulus [Col. 0280D] Diaconus in historia rerum Romanarum, quam posuit appendicem ad Eutropium. Sed junior profecto uterque scriptor (cum hic octavo saeculo, ille duodecimo vixerit) quam ut fidem, nullo antiquiore suffragante, mereatur. Sed et ex Paulo Diacono mirum est patrocinium huic historiae parari ab eminentissimo Annalium conditore ad hunc ann. 452, num. 58. Appendix enim ad Eutropium, quam laudat ascribitque [Col. 0281A] Paulo Diacono, ipsa est Miscella Historia, quam idem scriptor ad eumdem annum, num. 54, Diacono illi abjudicat; hujusque revera non esse probat Philippus Labbeus in dissert. hist. de Script. Ecclesiasticis. Quovis porro auctore gaudeat opus istud, antiquiores pleraeque ejus editiones visionem illam non habent, sive illae quae ex Bongarsii, Amerbachii, Pithoeorumque fratrum mss. codicibus prodierunt, sive quae aliorum cura sunt emissae. Unus Janus Gruterus, qui historiae Augustae scriptores Latinos minores in unum corpus collegit, Miscellam Historiam multo quam antea prodierat auctiorem exhibet ex Palatinis membranis, notae (ut quidem scribit vir doctissimus) prorsus electae, Saxonicis litteris ante septingentos minimum annos exaratis. A tanti viri mente aegre divellor: non videntur tamen adjectitii hujusmodi panni auctoritate codicis unius contra plurimorum fidem tanti faciendi, praesertim cum multa his contineantur quae scriptoris imperitiam arguant. Inter haec sunt, quod Aquileiam toto triennio ab Attila obsessam narret; [Col. 0281B] quod sancti Germani legationem in Britanniam post Aquileiam captam contigisse significet; quod sanctum Paulinum Nolae episcopum post vastatam a Vandalis Italiam (quae vastitas anno 455 et 56 contigit) semet in captivorum redemptionem expendisse narret; cum viginti et amplius jam ab annis 532 obiisset sanctus antistes, et hanc de ipso historiam merito falsi arguant hac tempestate viri eruditi. Caetera aliis discutienda relinquimus: hoc interim pro certo habentes, isthaec additamenta Miscellae Historiae aliena manu inserta videri, partim ex Jornande accepta, partim ex incertis scriptoribus, vel etiam ex falsis rumusculis. Quod de insititia narratione quam discutimus, in primis credendum, quam scilicet ita ille exorditur ac prosequitur: Ferunt itaque post discessum pontificis interrogatum esse Attilam a suis cur ultra solitum morem tantam reverentiam Romano papae exhibuerit, quandoquidem pene ad omnia quae ille imperasset obtemperarit. Tum regem respondisse non se ejus qui advenerat personam reveritum esse, sed alium [Col. 0281C] se virum juxta eum in habitu sacerdotali astantem vidisse, forma augustiore, canitie venerabilem, eumque evaginato gladio sibi terribiliter mortem minitantem, si non cuncta quae ille expetebat explesset. Non his certe terriculamentis eguisse videtur Attila, ut ab oppugnandae urbis consilio revocaretur, in quo jam plurimum fluctuabat, a suis videlicet deterritus, et de successu expeditionis parum ipse sibi confidens, satis sibi esse ad gloriam aestimans, quod supplices ac subjectos coram se pontificem proceresque Romanos haberet. Hanc barbari fluctuationem Jornandes, qui Justiniani imperatoris tempore claruit, graphice describit, firmatque Prisci historici auctoritate. Cum, inquit, ad Romam animus fuisset ejus attentus accedere, sui eum, ut Priscus refert historicus, removere, non Urbi, cui inimici erant, consulentes, sed Alarici quondam Vesegotharum regis objicientes exemplum, veriti regis sui fortunam, quia ille post fractam Romam diu non supervixerat, [Col. 0282A] sed protinus rebus excessit humanis. Igitur dum ejus animus ancipiti negotio inter ire et non ire fluctuaret, secumque deliberans tardaret, placida ei legatio a Roma advenit. Nam Leo papa, etc. Eadem referuntur et in ipso Palatini codicis additamento, ex Jornande procul dubio accepta, cum eadem fere verba usurpentur. Unum denique addam, Jano Grutero, etsi in adjectitios hujusmodi pannos inclinatiori facto, religionem fuisse hos in ipsum Historiae Miscellae contextum conjicere, sed inter suas ad opus istud notas amandasse, quod incerti de ista additione judicii nonnullum indicium est.
XIV. Utut sit, certum est legationem Leoni honorificam, et divinitus liberatam civitatem, et beatorum apostolorum praesens auxilium Romam sensisse: quod ipse sanctus Leo, ut dixi, ad populum concionem habens retulit; hacque occasione amovet populum 533 a spectaculis, et contra ad venerationem beatorum martyrum adhortatur. Religiosam, inquit (Serm. 81, nunc 84, in Oct. apost.) , devotionem, dilectissimi, [Col. 0282B] qua ob diem castigationis et liberationis nostrae cunctus fidelium populus ad agendas Deo gratias confluebat, pene ab omnibus fuisse neglectam, ipsa paucorum, qui adfuere, raritas demonstravit, et cordi meo multum tristitiae intulit, et plurimum timoris incussit. Magnum enim periculum est esse ingratos Deo, et per oblivionem beneficiorum ejus, nec de correptione compungi, nec de remissione laetari. Et iterum: Pudet dicere, sed necesse est non tacere: plus impenditur daemoniis quam apostolis, et majorem obtinent insana spectacula frequentiam quam beata martyria. Quis hanc urbem reformavit saluti? Quis a captivitate eruit, quis a caede defendit? Ludus circensium, an cura sanctorum? quorum utique precibus divinae censurae flexa sententia est; ut qui merebamur iram, servaremur ad veniam. Sic demum concludit: Revertimini ad Dominum intelligentes mirabilia quae in nobis dignatus est operari, et liberationem 534 nostram non, sicut opinantur impii, stellarum affectibus, sed ineffabili omnipotentis Dei misericordiae deputantes, qui corda furentium barbarorum [Col. 0282C] mitigare dignatus est.
Tantae rei fama universum orbem pervasit, ejusque memoria in Orientalibus etiam partibus usque ad seram perseveravit aetatem; ita ut cum Orientales diu post scriberent ad Symmachum papam, opemque ac communionem ab eo poscerent, non alio magis exemplo charitatem ejus accendendam esse putaverint, quam Leonis nostri Attilam convenientis fletentisque. Si enim, inquiunt (Epist. Oriental. post. 8 Symmachi PP.) , qui praecessit beatitudinem tuam inter sanctos constitutus Leo archiepiscopus ad Attilam tunc erronem barbarum per se currere non duxit indignum, ut captivitatem corrigeret corporalem, nec tantum Christianorum, sed et Judaeorum (ut credibile est) atque paganorum; quanto magis festinare ad tuam attinet sanctitatem, non ad corporeae, quae bello fit, captivitatis correctionem atque conversionem, sed animarum quae captivatae sunt, vel quotidie captivantur [Col. 0281D] Post epist. 108, ad Theodorum Forojuliensem datam III id. Junias, nulla epistola hoc anno recensebatur. Nos ex ms. Ratisponensi eduximus epistolam 109, ad Julianum Coensem datam die 25 Novembris, ac propterea Leonis legationem ad Attilam intermedio tempore, quo nullas ejus litteras habemus, contigisse satis verisimile est. Qui enim hanc legationem assignant circa paschale tempus anni 452, nullo fundamento nituntur. Immo vero cum Leo paulo post suorum legatorum e concilio reditum, cujus mentionem facit epist. 103, scripta ad Gallos sub finem Februarii, vel sub initium Martii hujus anni 452, Lucianum et Basilium legatos Constantinopolitanos receperit, qui cum eodem pontifice multis egerunt de Constantinopolitanae sedis praerogativa; hi autem legati Constantinopolim remissi fuerint cum quatuor epistolis 104, 105, 106 et 107, scriptis die 22 Maii [Col. 0282D] (confer annot. 1 [Tom. praeced. col. 987, n. m ] in epist. 103) , ante hoc tempus Leonem Roma discessisse, ut Attilae occurreret, et cum eo de pace tractaret, nullum indicium, nulla probabilitas est. Porro Julianus Coensis sub initium an. 453 ad Leonem litteras dedit, quibus de malis Italiae illatis ab Attila cum pontifice ita condoluit, ut ea mala jam exacta, et idcirco legatio quoque Leonis terminata noscatur, quemadmodum colligere licet ex ipsius Leonis responsione epist. 113, data die 11 Martii an. 453. Igitur haec Leonis legatio commode ascribenda est sub medium circiter annum 452, et certe ante diem 25 Novembris. Dein ex laudata ad Julianum epist. 109 didicimus hunc Leoni significasse Palaestinorum monachorum turbas tum litteris contra concilium Chalcedonense, et contra ipsam Leonis definitionem scriptis, tum violentis etiam adversus catholicos et contra [Col. 0283C] Juvenalem episcopum gestis excitatas, quarum notitiam ad pontificem serius pervenisse hactenus creditum fuit. Harum seditionum incentores ab imperatore [Col. 0283D] compescendos, et exsilio a caeteris separandos Leo postulavit, sperans fore ut caeteri facilius resipiscerent, si liberiores fuerint ab instigationibus petulantium magistrorum. Epistolam S. Athanasii ad Epitectum eisdem opponendam misit. ?
I. Leo Magnus non tam facile superbiam Anatolii quam Attilae ferociam frangere potuit. Nam ille exacerbatus repulsa et summi pontificis litteris, ad odium et turbandam Ecclesiam animum adjecit. Favere haereticis coepit, deosculari eos qui Eutychem Dioscorumque defenderant; contra persequi Flaviani amicos, adversari iis quos vindices fidei sciebat. Erat per ea tempora Constantinopoli Aetius officio archidiaconi et fide clarus: hunc ab officio removere statuit Anatolius, quia eo munere qui fungebatur, ejus retardare consilia poterat, vel promovere. Nam qui honorem hunc gerebat, plurimum in Ecclesia poterat. Praeerat collegio diaconorum: ejus erat res Ecclesiae commodaque curare, ex bonis Ecclesiae suas cuique clericorum portiones distribuere, jus 535 in presbyteros ruris exercere, inter urbanos lites dissidiaque [Col. 0283B] componere; aliaque sunt ejusmodi quae plurimum id muneris commendabant. Ratus igitur Anatolius sua interesse suo beneficio creari archidiaconum, Aetium dimovet ab hoc munere. Sed quia et fidei et integritatis spectatae erat, ne videretur immeritum plectere, per speciem honoris presbyterum vel renitentem ordinat; arcetque ea ratione ab archidiaconatu, quia diaconis praefici non nisi diaconus solebat. Addit praeterea exsilium, praetexens administrationem coemeterii, cui eum deputat: in ejusque locum praeficit Andream, antea propter haeresim depositum, quia Eutychis Dioscorique partibus addictus fuerat. Horum statim Leo admonitus est a Juliano Coensi, qui tamquam in specula positus in Oriente rebus fidei advigilabat, continuoque litteras ea de re ad Marcianum, Pulcheriam, Julianumque Coensem mittit; conqueriturque dolosam amotionem Aetii, cujus fides nota, mores integri; fraudemque Anatolii, qui hunc speciosa promotione deposuerat: Qui non inveniens quod argueret in fide quod improbaret [Col. 0283C] in moribus, dejectionem innocentis per speciem provectionis implevit: addens in sententia illud injuriae, ut eum coemeterio deputando, quodam damnaret exsilio (Epist. 84, nunc 111, cap. 2) . Arguit quoque ordinationem Aetii non legitimo die factam: quia feria sexta, non, pro more, die Dominico vel post noctis sabbati initia: Adeo nimia commotione turbatus ut consecrationem, quam pro injuria dabat, sexta sabbati, traditionis apostolicae aut nescius aut oblitus inferret, quasi non ad episcopum magis quam ad presbyterum ordinationis illius vitium pertineret (Ibid.) , Videtur mos iste apostolicae traditioni adversus tunc temporis Orientales passim Ecclesias infecisse; eum enim jam in Ecclesia Alexandrina inolitum redarguit Leo noster in epistola ad Dioscorum. Forsan etiam hoc ex consilio vitium in ordinatione Aetii voluit intervenire Anatolius; ut ejus depositioni olim locum daret, quem non promovendi, sed potius dejiciendi [Col. 0284A] animo in presbyterum consecrabat. Nostrae huic suspicioni favent ultima Leonis verba, quibus significat vitium istud Anatolio, non Aetio, imputandum quasi non ad episcopum magis quam ad presbyterum ordinationis illius vitium pertineret.
536 II. Quoniam vero Anatolius, ut a se hujus depositionis culpam amoveret, inquirebat in vitam Aetii, Leo scribit, si quid reprehensione dignum, id tutius dissimulandum propter fidem, quam subrogare in ejus officium hominem haereticum: Nam apud catholicum episcopum etiamsi erat quod quacumque de causa succensendum archidiacono videretur, propter fidei reverentiam debuit praetermitti, potius quam locum catholici nequissimus haereticus obtineret (Epist. 86, nunc 113, ad Jul., c. 2) . Eluit tamen Aetius calumnias. Unde sanctus Leo haec postea: Aetium presbyterum, quem asseris fuisse discussum, gratulamur cognitione habita in omnibus fuisse purgatum (Epist. 100, nunc 127, ad Jul., c. 3) . Verum quanto plus Aetii partes amplectitur, tanto magis in Andream invehitur, [Col. 0284B] quem Eutychianistam appellat. Quid causae, inquit (Epist. 84, nunc 111, ad Marc., c. 2) , aut occasionis emerserit, ut virum catholicae fidei, et Nestorianis et Eutychianis haereticis constanter adversum Aetium archidiaconum sub honoris specie degradaret, et dipensationem totius causae et curae ecclesiasticae in Andream Eutychianistam repente transferret? qui partes haereticorum etiam apud se susceperat, qui Eutychianae haereseos se apud nos prodiderat defensorem (Epist. 85, nunc 112, ad Pulcher., c. 1) ; qui demum ob crimen illud dejectus ab ipso Anatolio fuerat: Andreas, inquit, qui ob haereticorum societatem fuerat abjectus, assumitur; quem ipse Anatolius professus est a se esse rejectum (Epist. 86, nunc 113, ad Jul., c. 1) . Et ut est in epistola recens edita: Qui reprobatione dignus fuerat judicatus (Epist. ad Pulcher. cit.) .
III. Verum quem exitum ea res habuerit dicam inferius. Unum hic asseram ex responsionibus Leonis ad Julianum Coensem, Aetium vexatum injuriis apud Leonem expostulasse de Anatolio; sed, opinor, Leo [Col. 0284C] intra querelas stetit, idque ex epistola quam primum evulgamus colligo: Non est dubium hanc commutationem ad catholicorum injuriam pertinere: sed patienter interim ista toleranda sunt, ne mensuram [Col. 0283D] Ex optimo codice Ratisponensi emendavimus moderationis. Ab hac autem moderatione, quae Leoni etiam cum haereticis usitata erat, ut mitiori via publico bono provideret, hoc quoque casu non recedendum credidit; eo quod eam utiliorem putaret, non vero eo quod non posset districtius agere in Anatolium, qui dum Aetio ab archidiaconatu remoto, Andream Eutychianae haereseos defensorem abs se antea abjectum ad archidiaconatus gradum promoverat, [Col. 0284C] rem Christianam laeserat. Quid hic obtruduntur Nicaeni canones? Nonne promotio hominis haereseos aliquando defensoris, et hac de causa depositi satis [Col. 0284D] culpabilis erat, ut justam animadversionem mereretur? Aetius jam presbyter in archidiaconatum revocari non poterat. Andream autem ab hoc gradu removeri S. pontifex voluit, nec alia ratione cum Anatolio res conciliata fuit. Vides igitur moderationem a Leone adhibitam pontificiae auctoritatis usum non exclusisse, sed eo fuisse perductam, quo facilius et brevius fidei prospiceret, Anatoliumque ad idoneam satisfactionem adduceret. solidationis solitae videamur excedere (Epist. 88, nunc 117, ad Jul.) . Rem Christianam quidem laedi Aetii depositione indicat; nihil tamen facturum acerbius, ne rem alterius agere contra canones Nicaenos videatur. Enimvero cum Ecclesias suas episcopi ex sacris canonum regulis administrant, nihilque attentant quod ecclesiasticae consuetudini sit adversum, habent in Ecclesiae administratione, ait sanctus Cyprianus (Epist. 71 ad Stephan.) cum synodo Africana, voluntatis suae arbitrium liberum, 537 rationem actus sui Domino reddituri. Quod et Gregorius Magnus profiteri non erubuit. Cum culpa, inquit (Regist. lib. VII, epist. 65) , non exigit, omnes secundum rationem humilitatis [Col. 0284D] Romanus pontifex a Gregorio aequalis caeteris episcopis dicitur secundum rationem humilitatis, non autem jurisdictione, quo omnibus divino jure praesidet; ac propterea idem Gregorius in eadem epistola nunc 59 libri IX praemiserat: Si qua culpa in episcopis [Col. 0285D] invenitur, nescio quis ei episcopus subjectus non sit. Excluso etiam crimine multa alia pro recto Ecclesiarum regimine summus pontifex praescribere potest vi ejusdem jurisdictionis quam Christo auctore institutam omnes catholici agnoscunt. aequales sumus. Porro in negotio quod tractamus, [Col. 0285A] nihil Ecclesiae regulis contrarium apparebat; omnia speciosa erant: neque enim contra canonem est presbyterum facere ex archidiacono, et alterum subrogare. Etsi vero fides hujus non penitus probata, tamen dubiam tunc esse palam non erat. Aetio licet auctoritatis plurimum detrahebatur pro temporum illorum ratione, dignitatis tamen longe plus accedebat ex presbyterali gradu. Vix denique erat unde accusationis adversus Anatolium color quaereretur, penes quem arbitrium erat summaque potestas de Ecclesiae suae ministeriis ministrisque secundum canones decernendi. Nihil igitur ultra querelas Leo, in epistolis ad Marcianum et ad Pulcheriam, ne mensuram solidationis solitae videretur excedere. Solis apud utrumque precibus egit, et adhortationibus, quibus ut Aetium adversus Anatolii insidias tutum faciant enixe deprecatur: monetque Julianum, hoc Aetio pro tempore satis esse posse, quod clementissimorum [Col. 0285B] principum favore munitur, quibus eum proxime litteris meis, inquit, ita commendavi, ut apud religiosissimas mentes gratiam ipsius augendam esse non dubitem (Epist. 88, nunc 117) .
IV. Aliam epistolam dedit ad Julianum Coensem episcopum (Epist. 86, nunc 113) , in qua plurima rerum capita. Praemissa enim gratiarum actione, quod pio ei dolore compassus esset multa et saeva per Attilanam cladem experto, aliqua de Aetio et Andrea subjicit. Tum illi committit vices suas in comitatu. Nova res, nec anterioribus Ecclesiae Romanae pontificibus usurpata. Cujus [Col. 0285D] Cum Leo vicem suam Juliano in comitatu commisit, non eo consilio commisit, ut Alexandrini episcopi, aut aliarum Orientalium insigniorum sedium exemplum sequeretur. Neque enim tunc Romana urbs, aeque ac Orientales, imperatori Orientis suberat, apud quem pro variis causis ac negotiis agendis aliquo ministro indigeret. Id primum indictum sub Justiniano, qui non minus Orienti quam Italiae imperabat; hucque referendum est responsalium et apocrisiariorum Romanae Ecclesiae institutio, quae aliquem clericum ministrum apud proprium [Col. 0286D] principem rebus multis necessarium invexit. Ea solum peculiari de causa Leo Julianum in comitatu vices suas gerere voluit, ut is fidei integritati apostolico zelo prospiciens caveret ne quid a Nestorianis vel Eutychianis catholica fides detrimenti caperet; et ut in hanc rem, ubi opus esset, imperatoris patrocinium et opem posceret. Ad id autem ea praesertim ratione motus fuit S. pontifex, quia in Anatolio Constantinopolitano episcopo eum catholicum vigorem, quem circumstantiae postulabant, nequaquam perspexit. instituendae exemplum habuit Alexandrini episcopi, cujus apocrisiarium Constantinopoli agebat Anatolius, antequam ad sedem Constantipolitanam eveheretur. Haec enim consuetudo praedicti est, ait breviculus Eutychianistarum de Alexandrino episcopo occasione Anatolii disserens, ut ad comitatum in vicibus 538 clerici dirigantur, ne quid forte causae vel necessitatis emergat.
[Col. 0285C] Quod Leo temporum necessitati serviens tunc instituit, postea tractum in exemplum apocrisiariis seu responsalibus pontificum occasionem dedit. Clericis aut presbyteris muneris istud creditum fuit priori aevo: eamque ob causam in primis institutum, edictisque imperatoriis sancitum, ne ad comitatum venirent episcopi; quod ex Justiniani novella 6, cap. 11, manifestum est. Res aliter modo se habet, cum episcopi ab Ecclesiarum suarum amplexibus avulsi ad remotissimas quasque regiones ablegantur, et a comitatu non recedere jubentur: immo non alio saepe consilio pontificali ornantur dignitate, quam ut responsalium et apocrisiariorum munus obeant.
V. Ad Juliani vicariatum quod spectat, hujus institutionis causas et munera declarat. Scilicet se ideo suas supplere vices, ut videat ne haeresis serpat, non ut occupet regimen, Ecclesiarum: Ut, sequestrata [Col. 0285D] earum actione causarum, quae in quibusque Ecclesiis praesulum suorum debent cognitione firmari, hanc specialem curam, vice mea functus, assumas, ne haeresis vel Nestoriana, vel Eutychiana [Col. 0286A] in aliqua parte revirescat (Ibid.) . Addit deinde se hoc illi conferre munus, quia Anatolius oscitanter fidei rem gerit: Quia in episcopo Constantinopolitano catholicus vigor non est, nec multum aut pro sacramento salutis humanae, aut pro sua est aestimatione sollicitus (Ibid.) . Ideoque adhortatur Julianum ut caveat ne quid detrimenti fides capiat; si quid erit periculi, Augustus adeatur, cujus fides celebrata, et ipse per litteras admoneatur: Ut divino fultus auxilio speculari de Constantinopolitanae urbis opportunitate non desinas, ne praedictorum dogmatum impius usquam turbo consurgat. Et quia tanta est gloriosorum principum fides, ut confidenter eis possis quae sunt insinuanda suggerere, pietate ipsorum ad utilitatem Ecclesiae universalis utaris (Ibid.) . Ad imperatorem pluribus commendat Julianum; scribit se suas illi vices commisisse ad pacis ecclesiasticae custodiam: 539 Nam et de fide ejus (Juliani) sinceritate confidens, [Col. 0286B] vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi, atque, propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset exegi (Epist. 84, nunc 111, cap. 3) . Hujus quoque meminit in epistola ad Pulcheriam. In eadem epistola ad Julianum (Epist. 86, nunc 113, cap. 3) Leo ab eo sciscitatur de quibusdam chartis, quas Aetius presbyter significaverat prius missas esse; breviarium fidei quod miserat nondum accepisse; an [Col. 0286D] Verba Leonis epistolam 35 ad ipsum Julianum, non ad Flavianum significant, ut in hunc epistolae locum idem Quesnellus in postilla marginali optima notavit. epistolam ad Flavianum, quam per Basilium diaconum miserat, acceperit. De Actis synodi Chalcedonensis specialiter injungit ut in unum codicem universa faciat congregari, in Latinum scilicet sermonem absolutissima interpretatione translata: quoniam propter linguae diversitatem parum clara apud Occidentales habebatur instructio. Quaerit de tumultu monasteriorum Palaestinae. Sed iis, quoniam elucidatione indigent, paululum immorabimur. Epistolae vero antea ineditae, quas modo publicas facimus, ad illustrandam historiam [Col. 0286C] hanc non parum conferent adjumenti.
VI. Accisis rebus Dioscori, proscriptaque Chalcedone haeresi Eutychiana, complures monachi rem agi suam rati, quia archimandrita condemnatus, cui et professione vitae et societate doctrinae devincti erant; succensere vehementer coeperunt, primum clanculum, tum palam detestari decreta Patrum, defendere Eutychem, sumptaque audacia omnia rursus moliri, ut Eutychianismum assererent. Furere in primis Theodosius quidam monachus Palaestinae, qui Chalcedonem venerat, Eutychianae factionis studio promovendae, qua auctoritate apud monachos pollebat. Verum ubi vidit debellatum haereticum quem fovebat, furenti similis in Palaestinam fugit ad monachos Jerosolymae imminentes, adversos Chalcedonensi synodo rumores spargit, pessumdatam in synodo fidem (sic haeresim vocitabat) Juvenalemque Jerosolymitanum, qui prius Ephesi in Eutychis verba [Col. 0286D] juraverat, defecisse a fide. Haec et alia ejusmodi modo insusurritans, modo palam vociferans turbulentas monachorum mentes excitat. Juvenalis Jerosolymitanus dimissa synodo, Jerosolymam reversus [Col. 0287A] est. 540 Ejus adventu vesana hominum factio exardescere in Juvenalem, tamquam in praevaricatorem fidei; omnes tumultuari, minitari mortem, ni revocet jurata Chalcedone decreta. Ille impar tot hostibus fugit Constantinopolim, dum motus tempore et mora conquiescunt.
Monachi, absente Juvenale, ut Evagrius insinuat, et aperte Nicephorus commemorat, vel eo praesente, ut habet epistola Marciani ad Alexandrinos monachos in Actis concilii Chalcedonensis, Theodosium monachum creant episcopum, deposito Juvenale; et pariter in sedes episcoporum, qui nondum Chalcedone redierant, quique fidem Chalcedonensem praesentia et votis confirmarant, aliosque suae factionis homines episcopos subrogant. Postea Theodosius ad propagandam haeresim nihil reliqui facere; vel vi, vel voluntate, cogere omnes ad exsecrandam synodum Chalcedonensem; regionem caede et sanguine implere; non presbyterorum, non episcoporum auctoritate retineri; immo instar ferocis belluae grassari [Col. 0287B] in omnes qui anathema dicere in fidem abnuerent. Tum Eudoxia Theodosii junioris illius uxor Jerosolymis degebat. Illa imbuta primum veneno Eutychetis, cui quondam adversus Flavianum faverat, multum ponderis et auctoritatis factioni attulit. An privatis in Pulcheriam odiis, an memoria Theodosii conjugis, sub cujus principatu Ephesi profligata fides? Certe haec femina grave vulnus Ecclesiae inflixit.
VII. De tumultu Palaestino Romae [Col. 0287D] Jam anno superiori S. Leo de Palaestinorum monachorum turbis adversus Juvenalem Jerosolymitanum episcopum excitatis, et de pravo horum consilio ex Juliani litteris satis instructus fuerat, uti ex epist. 109 nunc primum edita monuimus annot. 7 (Supra, col. 281, n. a) , in annum praecedentem. Aliud vero nobis ignotum supervenisse dicendum est, ex quo in aliquam de eorum monachorum consilio dubitationem incurrerit, ita ut pleniorem instructionem ab eodem Juliano hoc anno postularit. Confer annot. 17 (Tom. praeced. col. 1026, n. k ) in epist. 113. Hic porro rerum gestarum circa hos monachos chronologia a Quesnello minus exacte profertur. Imperator ad compescendos Palaestinos tumultus an. 452 Dorotheo praecepit ut Jerosolymam praesidio muniret. Tum monachi supplicem libellum [Col. 0288D] ad Pulcheriam Augustam direxere, quo de militibus conquesti, suum pravum sensum prodiderunt. Huic libello non solum Pulcheria, verum etiam imperator Marcianus respondens, exeunte an. 452, vel an. 453 ineunte, dedit ad eosdem monachos litteras, quibus mansuetudine primum et doctrina ac suasione utens, ipsos ad sanam mentem revocare studuit. At cum nihil hac mitiori via profecisset, Theodosium seditionis ducem capi et in carcerem conjici jussit: quod cum is praesensisset, fuga sese Palaestina subraxit; eoque remoto, ac Juvenali restituto, sub finem ejusdem anni 453, turbae compositae sunt. primum rumor vagus, inter episcopum et monachos graves iras exarsisse; sed latebat causa. Incertus Leo an pro causa fidei decertarent, Julianum Coensem rogat uti ad se scribat de eo negotio. De Palaestinis, inquit (Epist. 86, nunc 113, cap. 3) , monachis, qui jampridem in tumultu dissensionis esse dicuntur, quo adhuc animo moveantur ignoro: neque cujusquam sermone mihi patefactum est quas causas videantur antefatae praeferre discordiae. [Col. 0287C] Utrum scilicet Eutychianae perversitati tali furore famulentur, an implacabiliter doleant episcopum suum in hanc impietatem potuisse traduci: quod contra ipsorum locorum sanctorum testimonia, 541 quibus totus mundus instruitur, ab incarnationis Dominicae veritate desciverat; et quod in aliis per indulgentiam curari placuit, in illo putent non esse veniale. Unde cupio super his plenius edoceri.
Dum haec Leo scribit, ecce litterae a Juliano Coensi, quibus totam hanc tragoediam copiosius edocetur. Hoc sanctum pontificem consolatur, quod Marciano animus pro religione tuenda non modo Christianus, sed etiam sacerdotalis. Nam audito monachos duce Theodosio turbare Ecclesiam, Dorotheo Palaestinae praefecto imperat nihil omittere ut rebelles monachos reprimat. Jubet mittere in vincula Theodosium seditionis facem. Dat deinde rescriptum, ubi conjuncta cum clementia auctoritas, cum majestate religio, modo mitigare rebellionem mansuetudine, [Col. 0287D] modo tentat compescere imperio. Interim monachi Pulcheriam aggressi sunt, libellos supplices [Col. 0288A] illi dirigunt; sed non aeque facile ejus mentem atque oculos fascinant. Consentanea fidei, haeresi adversa rescribit Pulcheria. Leo haec edoctus a Juliano, in responsione Augustum Augustamque laudat his verbis: De edicto Christianissimi imperatoris, quo imperita quorumdam monachorum insania quid mereretur ostendit, et de responsione piissimae Augusiae, qua monasteriorum praesules increpavit, multum me gaudere significo: non ignorans hunc ipsis fervorem fidei divina inspiratione conferri; ut omnes excellentiam ipsorum non solum regii culminis, sed etiam sacerdotalis appareat esse sanctitatis (Epist. 88, nunc 117, cap. 2) .
VIII. Julianus miserat exemplar edicti, ubi admirari licet sapientiam moderationemque principis, qui pacem esse vult in Ecclesia, nec tamen dissidentium voluntates cogere, nec vim inferre animis parat. Ac nostra, inquit, clementia nulli penitus necessitatem praecepit imponi, quatenus aut subscriberet, aut consentiret invitus. Non enim terrore aut violentia aliquos volumus ad viam trahere veritatis. Non enim impetu, [Col. 0288B] sed prudentia vitiis erroribusque animi medendum est: ejusmodi malum ingravescit, si durius acerbiusque tractes. Marciano (Epist. 89, nunc 115) et Pulcheriae (Epist. 90, nunc 116) Leo grata rescribit: hocque consilium bene consulendi Ecclesiae fidei praeclarum opus vocat, gratulaturque Ecclesiae, quod tales nacta principes, quibus potentia regia et sacerdotalis doctrina. Quoniam, inquit, principibus nostri temporis non solum potentiam regiam, sed etiam sacerdotalem cognoscimus inesse doctrinam.
542 IX. Quantum animi erat Marciano pro concilianda pace Ecclesiae, ex eo intelligimus, quod ipse auctor fuerit Leoni, ut ad Eudoxiam scriberet, et persuaderet meliora. Audivit Leo prudens consilium, non litteris, ut reor, sed viva nuntii voce delatum. Ad [Col. 0288D] Legendum Eudociam et hic et in sequentibus, ut liquebit ex annot. 6 (Tom. praeced. col. 1067, n. h ) in epist. 117. Eudoxiam continuo rescribit, egitque apud Valentinianum Eudoxiae generum, ut et ipse per litteras adhortaretur ad suscipiendum fidei patrocinium. [Col. 0288C] Haec diu occulta per ineditam huc usque Leonis ad Julianum epistolam accipimus: Et quia secretius mihi clementissimus imperator per filium nostrum Paulum mandare dignatus est, de admonenda filia notra clementissima Eudoxia, feci quod voluit, ut litteris quam fructuosum ipsi foret si catholicae fidei faveret agnosceret, et ut clementissimi principis filii sui litteris super hoc admoneretur obtinui, non ambigens ipsam quoque pio studio elaboraturam, ut auctores seditionum propositum suae professionis agnoscant; ut si non intelligunt docentium praedicationem, saltem vindicantium timeant potestatem (Epist. 88 nunc 117, ad Julian., cap. 3) .
X. Leonis litterae ad Eudoxiam non supersunt; sed duae sunt aliae epistolae quarum altera est ad Palaestinae monachos (Epist. 97, nunc 124) , altera ad Eudoxiam (Epist. 96, nunc 123) . Monachis sacram Christi incarnationem pluribus praeclare explicat, ad unitatem fidei pacemque Ecclesiae eos adhortatur: [Col. 0288D] Eudoxiam vero rogat ut sua auctoritate monachorum haereticam pravitatem non fulciat; immo ipsa [Col. 0289A] sedulo laboret ut illi aliquando resipiscant, et mutata sententia, et condemnato Eutyche, eadem cum catholica Ecclesia profiteantur. Ex qua epistola intelligimus Eudoxiam prioribus litteris Leonis non rescripsisse, quia responsionis nulla ibi mentio est. Neque illa, puto, ex monitis Leonis quidquam profecit: constat enim Eudoxiam non rediisse ad Ecclesiam, nisi anno et amplius post restitutum sedi Juvenalem, cujus restitutionem Marciano et Pulcheriae deberi testatur Leo, nulla Eudoxiae facta mentione, quod non omisisset commemorare. Et quidem puto non nisi post duas suae familiae clades, Valentinianum occisum, Eudoxiam captam a Genserico, culpam agnovisse, et sancti Eutymii sermonibus edoctam, fidem catholicam esse professam. Hoc tamen forsan egerunt monita Leonis, ut redeunti Juvenali Eudoxia obicem non posuerit, monachosque, non adjuvando, pacatiores reddiderit.
XI. Dum haec geruntur Jerosolymis, [Col. 0289C] Habemus Marciani epistolam 10 scriptam 10 Februarii an. 453, quam Quesnellus postquam haec scripsit, accepit, et secundae editioni adjecit. Ex hac autem palam fit, non Anatolium, sed Eutychianos adversus definitionem fidei in Chalcedonensi constitutam [Col. 0289D] rumores sparsisse, ac si eam apostolica sedes reprobasset. Etsi enim Leo epistola 106 ad Anatolium satis confirmasset definitionem Chalcedonensem, cum tamen simul rejecisset canonem pro Constantinopolitanae sedis praerogativa, haec epistola publicata non fuit, et, hac de causa, rumore in vulgum sparso eumdem pontificem Chalcedonensi concilio contraria scripsisse, Eutychiani occasionem arripuere calumniandi ipsam fidei definitionem, ac si haec a pontifice rejecta fuisset. Vide annot. 4 (Tom. praeced. col. 1019, n. b ) in epist. 110. Hinc imperator exploratam fidei Chalcedonensis confirmationem a Leone petiit, simulque laudavit ejus constantiam, qua privilegia Ecclesiarum Nicaenis canonibus firmata haud violari permittens, Chalcedonensi canoni [Col. 0290C] pro Constantinopolitana sede edito fortiter restitit. Confer annot. 3 (Supra, col. 285, n. a) . Has imperatoris litteras Paulus Romam attulit, ac simul detulit Juliani epistolam una cum Marciani et Pulcheriae litteris ad monachos Palaestinos: ac per eumdem Paulum [Col. 0290D] S. Leo transmisit epist. 114 ad synodum Chalcedonensem, 115 ad Marcianum, 116 ad Pulcheriam, et 117 ad Julianum; quae omnes scriptae fuerunt die 21 Martii an. 453. Anatolius 543 per legatos Lucianum episcopum et diaconum [Col. 0289B] Basilium certus Romae non probari quae Chalcedone pro sede Constantinopolitana definita, offensus repulsa, calumniari Leonem coepit, clamque spargere ab sede apostolica rejectam synodum Chalcedonensem; quasi summus pontifex fidem abnueret, quia Anatolii superbiam retundebat; iisque artibus dissimulabat fallaciam, ut plures in errorem induceret. Haeretici facile credebant quod optabant, catholici quod timebant. Ipse Marcianus verbis Anatolii prope circumventus, ut rem edoceretur ab ipso Leone, ad eum scribit: percussam quidem haeresim Chalcedone, sed nondum debellatam; posse penitus profligari, si universis Ecclesiis Leo testetur se accipere synodum Chalcedonensem: Quod facilius clementia vestra arbitratur implendum, si per universas Ecclesias definitiones sanctae synodi Chalcedonensis apostolicae sedi placuisse doceantur (Epist. 89, nunc 115, cap. 1) . Rescribit Leo non opus quidem litteris approbare fidem Chalcedone decretam, quam ipse satis [Col. 0289C] per epistolam, cui omnes subscripserant, testatam fecerat, quamque per litteras ad ipsum imperatorem confirmavit; immo et per litteras ad Anatolium: quod ille maluit dissimulare quam suum prodere ambitum; se tamen, ut ejus pareret voluntati, decretis synodalibus suum suffragium sententiamque subjungere, qua fidei catholicae subscribit, et condemnat haeresim. De quo quidem, inquit (Ibid., c. 1) , ratio non fuit ambigendi, cum ei fidei omnium subscribentium consensus accesserit quae a me secundum formam apostolicae doctrinae ac paternae traditionis emissa est; et per fratrem meum Lucianum episcopum talia et ad gloriam vestram et ad Constantinopolitanum episcopum scripta direxerim, quae evidenter ostenderent me ea quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant approbare. Sed quia in eisdem litteris [Col. 0290A] ea quae per occasionem synodi male sunt attentata reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere quam suum ambitum publicare . . . . . . Quia vero omnibus modis obediendum est pietatis vestrae religiosissimae voluntati, constitutionibus synodalibus, quae mihi de confirmatione fidei catholicae, et de haereticorum 544 damnatione placuerunt, libens adjeci sententiam meam. Ne, ut est in epistola ad Pulcheriam (Epist. 90, nunc 116, cap. 2) , fallax cujusquam simulatio sententiam meam haberi vellet incertam. Et, ut habet epistola ad Julianum (Epist. 88, nunc 117, c. 1) , quam ex codice nostro ms. damus, propter eos, scilicet, qui ad occasionem velandae perfidiae suae infirma vel dubia videri volunt statuta concilii, quae nulla sunt consensus mei sententia roborata.
XII. Leo itaque, ut omnes Anatolii artes eluderet, encyclicam epistolam episcopis qui synodo Chalcedonensi interfuerant scribit (Epist. 87, nunc 114) , misitque ad Julianum duo exemplaria (Epist. 88, nunc 117) : quorum alteri adjecit exemplar epistolae ad [Col. 0290B] Anatolium, alteri nihil subdidit: alterutrum ut mallet imperatori redderet. Duas, inquit, a pari ad synodum epistolas feci; unam, cui exemplaria epistolae meae ad Anatolium episcopum datae subdi feci; alteram, quae exemplaria subdita non haberet: tuo permittens arbitrio, ut quam dandam esse clementissimo principi duxeris, hanc tradas, altera apud te retenta. Episcopis significat se ex animo decreta synodi accipere: toto, inquit, corde me fuisse complexum; se haec scribere, non quod necesse esset, sed quia ita placuit Marciano, ut aliquorum suspicionem amoveat, quasi recuset approbare decreta Chalcedonensis synodi: Ne per malignos interpretes dubitabile videatur utrum quae in synodo Chalcedonensi per unanimitatem vestram de fide statuta sunt, approbem. Deinde testatur se prius assensum synodalibus gestis dedisse per legatos; sed se id palam facere, ut omnibus sua consensio innotescat. Tanta scilicet erat summorum pontificum pro sacris conciliorum decretis [Col. 0290D] Reverentia et obtemperatio Leonis definitioni fidei Chalcedonensis eo sensu vera est, quatenus haec definitio cum sua dogmatica ad Flavianum epistola congruens, ab eodem pontifice satis aperte jam probata fuerat epistola 104 ad Marcianum, et praesertim epist. 106 ad Anatolium datis die 22 Maii an. 452. Secus vero, sicut restitit canoni in Anatolii causa, ita etiam restitisset definitioni fidei, si quid a sua dogmatica epistola dissonum in ea deprehendisset: qua de causa reprobavit latrocinium Ephesinum, licet generalis concilii formam praeferret. reverentia [Col. 0290C] ac obtemperatio, ut vel levem dissensus suspicionem omni studio remotam Leo velit. Id quidem in rebus fidei, non in causa Anatolii, utpote quae synodo Nicaenae contraria est: Ut et fraterna universitas et omnium fidelium corda cognoscant, me non solum per fratres qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium propriam vobiscum uniisse sententiam, in sola videlicet causa fidei (quod saepe dicendum est) propter quam generale concilium, et ex praecepto Christianorum 545 principum, et ex consensu apostolicae sedis placuit congregari.
XIII. Nihil his motus Anatolius omnem movet lapidem, ut incoepta concilia ad exitum perducat: in Illyricum vel mittit vel ipse abit, cum episcopis illius provinciae communicat; quae in honorem suae sedis Chalcedone decreta sunt, rogat subscribant. Sed haec [Col. 0291A] fieri prohibet Euxitheus Thessalonicensis episcopus, nuper in locum Anastasii ordinatus, qui Romam miserat episcopum ordinationis suae nuntium, ut et simul declararet consilia Anatolii; quae omnia ex litteris jam citatis ad Julianum Coensem accepimus. Illud etiam nosse te volumus, Anatolium episcopum post coercitionem nostram in suae praesumptionis adeo temeritate persistere, ut Illyricianos episcopos, ut sibi subscriberent conveniret, quod nobis episcopus qui a Thessalonicensi ordinationis nuntius missus est intimavit (Epist. 88, nunc 117, c. 5) . Quoniam Anatolius nihil proficiebat monitis, Leo cui bene perspecta erat elatarum mentium indoles, ejus superbum animum mutare instituit silentio contemptuque. Consilium probavit eventus, ut suo loco videbimus. Gravius siquidem id tulit Anatolius quam minas; ideoque apud Julianum Coensem silentium pontificis conquestus est. Ille Leonem ad rescribendum invitat. Ad haec Leo: Cui ideo scribere noluimus, quamvis ipse hoc peteres debere fieri, quia eum corrigi nolle perspeximus (Ibidem) .
[Col. 0291B] XIV. Aegyptus non quieta tunc temporis. Dioscoro Chalcedone deposito, Aegyptii episcopi post synodum Chalcedonensem redierunt Alexandriam, coactoque clero cum nobilibus civitatis, alterum subrogare illi instituunt. Verum populus coitione facta electionem turbat, seu complures Dioscoro faverent, seu ordinari episcopum altero superstite nollent; quod testatur Liberatus in Breviario: Volentibus neminem penitus ordinare, ne adulteri viderentur, Dioscoro quippe vivente. Tamen proposito Proterio assensi omnes, quia charus Dioscoro, cui absens Alexandrinam commendaverat Ecclesiam. Sed postquam ad pontificatum evectus, plebs seditionem redintegrare, scindi in factiones; pars petere Dioscorum, adversari Proterio; pars huic favere: adeo ut militari custodia indigeret, quo vim et impetum populi retineret. Leo [Col. 0291D] Id falsum est. Tres enim epistolas Leo acceperat de ordinatione Proterii, unam ipsius Proterii, alteram ordinatorum ejus, tertiam cleri Alexandrini, quibus S. pontifex totidem epistolas reddidit, quae desiderantur, uti monuimus in dissert. de Epistolis deperditis n. 61. Adeo vero certum est Proterium ad Leonem scripsisse litteras de ordinatione sui, ut idem [Col. 0292D] pontifex pleniorem expositionem fidei ab eodem desideraverit. Vide epistolam 127 ad Julianum, c. 1. nondum acceptis Alexandria nuntiis, praesagiebat quae gerebantur, revolvens animo quantum Dioscoriana factio valeret. Litteras itaque ad Alexandrinum episcopum [Col. 0291C] vel ejus ordinatores seu clericos 546 misit, exemplariaque ad Julianum Coensem, ut ea quae scribebat ad Augustum referret. Periere litterae, sed de his mentionem habent quae ad Julianum scriptae sunt hoc anno. Quibus etiam sciscitatur de monachis Aegyptiis, an fidei catholicae tenaces? an pacis amantes? quomodo Alexandriae se res habeant? De Aegyptiis monachis quam quieti, aut cujus sint fidei, scire desidero; et de Alexandrinae Ecclesiae pace quid ad vos veris nuntiis perferatur, ad cujus episcopum, vel ordinatores ipsius, seu clericos, qualia scripta direxerim, missis exemplaribus scire te volui (Epist. 86, ad Julian, nunc 113) .
XV. Iisdem prope temporibus ad Maximum episcopum Antiochenum et Theodoritum Cyrensem litteras misit (Epist 92, nunc 119, et 93, nunc 120) . Maximus nuntios Marcianum presbyterum et Olympium diaconum Romam miserat, qui victoriam fidei triumphatosque Chalcedone haereticos summo pontifici gratularentur. Per eos monuerat nondum ita oppressam [Col. 0291D] haeresim, ut non moveret lacertos; esse adhuc complures qui professam Chalcedone fidem respuerent. Per eosdem nuntios rescribit Leo, laudatque illam quam professus litteris erat fidem, hortaturque ut eam vindicet a conatibus haereticorum, seu ii Nestorii, seu Eutychis sectatores fuerint. Nam perinde utrique damnandi: Quia non interest quo sacrilegio ab incarnationis Dominicae veritate discordent, dum id [Col. 0292A] quod pravissime sentiunt, nec auctoritas Evangelii, nec ratio recipiat sacramenti (Epist. 92, nunc 119, ad Maxim. c. 1) . Monet deinde ut privilegia tertiae sedis retineat, nec ea sinat ambitione cujusquam imminui; sed fortiter decreta Nicaenae synodi defendat, quibus ut deroget nullo molimine, nulla auctoritate persuaderi potest. Simulque suas ad Anatolium litteras illi mittit, quas episcopis suae provinciae significari optat, ut discant omnes quo animo reprimere conatus Anatolii instituerit. Sub finem epistolae haec subjungit: Illud quoque dilectionem tuam convenit praecavere ut, praeter eos qui sunt Domini sacerdotes, nullus sibi docendi et praedicandi jus audeat vindicare, sive ille monachus, sive sit laicus, qui alicujus scientiae nomine glorietur: quia etsi optandum est ut omnes Ecclesiae filii quae recta et sana sunt sapiant, non tamen permittendum est ut quisquam extra sacerdotalem ordinem constitutus gradum sibi praedicatoris assumat; cum in Ecclesia Dei omnia ordinata esse conveniat; et in uno Christi corpore et excellentiora membra suum officium impleant, [Col. 0292B] et inferiora superioribus non resultent (Ibid., c. 5) .
547 XVI. Gravissimam quoque epistolam ad Theodoritum scripsit (Epist. 93, nunc 120, c. 1) . Decreta Chalcedone praedicat, ut a Deo profecta, et sententia irrevocabili sancita: quia prius quidem ab apostolica sede concepta, sed [Col. 0292D] Similem Quesnelli postillam expendimus annot. 2 (Tom. praeced. col. 1046, n. l ) in epist. 120, quae hic omnino recolenda est, ut genuinus Leonis sensus a Quesnelliana interpretatione alienus intelligatur. firmata deinde irretractabili, ut Leo loquitur, auctoritate omnium episcoporum. Unde gloriamur, inquit, in Domino cum propheta canentes: Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram, qui nullum nos in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit; sed quae nostro prius ministerio definierat, universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu: ut vere a se prodiisse ostenderet, quod prius a prima omnium sede formatum totius Christiani orbis judicium recepisset, ut in hoc quoque capiti membra concordent. In quo amplius nobis accrescit gaudendi materia, dum et tanto magis se perculit inimicus, quanto contra Christi ministros saevius insurrexit. Ob perpessos labores injuriasque [Col. 0292C] a Dioscoro acceptas eum insuper laudat, excitatque ad delendas penitus Nestorianismi et Eutychianismi reliquias, et suadet ut mediam catholicae doctrinae viam sequatur, neque dextrorsum, neque sinistrorsum a recto deflectens tramite, quoniam 548 utrimque error est. Hoc praecipue praesenti occasione credimus admonendum, frater charissime, ut quotiescumque, divina gratia ministrante, illos qui foris sum fonte doctrinae aut submergimus, aut purgamus, in nullo ab illis quas Spiritus sancti Divinitas in Chalcedonensi concilio protulit fidei regulis recedentes, inter utrumque hostem sermonem nostrum cum omni cautela libremus. Deinde rogat eum ut rescribat, si quid apud illas regiones doctrina Dominica proficiat (Ibid., c. 4) . De consiliis Anatolii, de monachis et laicis eadem quae Maximo, ne scilicet temerario ausu praedicationis et doctrinae muneri se immisceant; quia, ut definitum in conciliis, episcoporum praecipuum munus est (Concil. Carth. IV, cap. 20, et Trident. sess. 8, c. 2, et sess. 24, c. 4) .
[Col. 0292D] XVII. Sequuntur in editis codicibus aliae epistolae, de quibus vel jam diximus, vel dicemus postea. Est et altera ad Julianum episcopum data VII kalend. Julii, Opilione consule (Epist. 98, nunc 125) , ubi Leo sollicitudinem suam pro fide paucis explicat, ab eoque frequentes de rebus Ecclesiae litteras poscit; rogatque ut mandentur exsecutioni quae ad imperatorem et ad eum prius scripser
1. De rebus Palaestinae, ut opinor, inquirebat Leo superiori ad Julianum epistola. Huic tum provinciae pacem redditam per id temporis accepit, ut ex sequenti ad eumdem epistola intelligimus. Est et epistola ad Marcianum (Epist. 99, nunc 124) , quam in nostro codice reperimus. Data est V idus Januarii, qua bonas ejus litteras accepisse significat. Quod vero litteris Augusti continebatur, ex epistola ad Julianum colligimus. Marcianus dixerat prioribus litteris ea quae pro fide et concilianda Ecclesiae pace gessisset; alteris Anatolium amicum Leoni reddere conabatur, rogabatque ut suam illi [Col. 0293C] Non communionem, a qua Anatolius non fuerat a Leone exclusus, sed pontificis gratiam (hac enim voce Leo utitur epist. 127, 128 et 130) illi conciliare imperator studuit. communionem non denegaret, pollicitus Anatolium illi in omnibus quae ad fidem pertinebant audientem fore. Ex epistola tamen ad Julianum hoc anno ineunte data (Epist. 100, nunc 127, c. 3) accepimus ab Anatolio concilium superiori [Col. 0293B] anno factum Constantinopoli ex episcopis qui tunc in urbe erant. De ejusmodi conciliis modo sermo fuit. In ea synodo lecta epistola quam rogatu imperatoris ad episcopos nuper Chalcedone congregatos scripserat. Sed quoniam in ea synodo omnia nutu Anatolii agebantur, lecta sunt tantum ea quae de fide, non quae de consiliis Anatolii Leo fuse fuerat prosecutus. Ibi quoque causa Aetii ventilata: accusationibus quippe variis oneratus est, sed calumnias iterum facile diluit.
II. Eodem anno, ut legimus in epistolis aliis Leonis ad Marcianum Julianumque, V id. Januar., Palaestinae motibus sedatis, litteras quoque a Proterio Alexandrino patriarcha accepit Leo allatas per Nestorium episcopum, ut puto, Phragoneos, qui, ut ex Liberato colligo, ejus consecrationi et nuper Chalcedonensi concilio adfuerat. Romam non recta venit, sed per Constantinopolim iter faciens, litteras Leoni ab imperatore detulit, qui de novo Alexandrinorum [Col. 0293C] antistite Proterio magnifice loquebatur. Hujus fides Leoni primo 549 [Col. 0293C] Suspecta Leoni non fuit Proterii fides, ac si is charus olim Dioscoro fuerit. Nihil istiusmodi a Leone indicatur. Solum cum non ita plenam invenisset expositionem fidei in ejus litteris quas ille de sui ordinatione direxerat, ut circumstantiae ejus loci ac temporis videbantur flagitare, pleniorem et expressiorem declarationem aliis litteris ab eo explicandam desideravit, cui rei Proterius promptissime satisfecit. suspecta, quia charus olim Dioscoro, qui curam tutelamque Alexandrinae Ecclesiae illi commiserat, quando ad synodum profectus est. Gratae Leoni litterae, quia ejus rectam fidem, ut Marcianus prius testatus fuerat, declarabant; quibus et Leo egregie respondit (Epist. 103, nunc 129) . Epistola [Col. 0294A] diu delituit: hanc ope nostri cod. ms. e tenebris eruimus; cujus fragmenta exstant et apud S. Thomam 2-2, quaest. 11, art. 2, ad 2, et apud Bedam (De Ratione temporum, cap. 42. Vide infra an. 455) , de quibus ac ejusdem Bedae allucinatione consule annotationes nostras ad hanc epistolam. Laetitiam primum illi suam significat. Laetificaverunt, inquit (Epist., ead. cap. 1) , me litterae dilectionis tuae, quas frater et coepiscopus noster Nestorius pio apportavit officio. Oportebat enim ut ab Alexandrinae Ecclesiae praesule talia scripta ad sedem apostolicam mitterentur, quae ostenderent magisterio beatissimi Petri apostoli hoc ab initio per beatum Marcum ejus discipulum didicisse Aegyptios, quod constat credidisse Romanos. Multis deinde suam ad Flavianum epistolam defendit adversus calumnias haereticorum, quam legi optat frequenti concione, ut Alexandrinos de sua doctrina certos faciat, quae eadem cum Alexandrinis episcopis. Rogat deinde ut allata Patrum testimonia cum sua epistola publice conferat, quo palam fiat eum [Col. 0294B] Nestorium pariter et Eutychem detestari.
550 Apparet ex eadem epistola missas quoque ad eum litteras, quas Leo ad concilii episcopos, ad Marcianum et ad Anatolium miserat: ubi rata esse confirmat quae de fide definita sunt, irrita declarat quae in praejudicium sedis Alexandrinae Chalcedone acta sunt. Eutychiani scilicet offensi decreto concilii Chalcedonensis et fide Leonis, ejus epistolam palam criminabantur, eam in pravos distrahentes sensus; singulos apices et syllabas insidiose observabant. Inimici crucis Christi, inquit (Epist. 103, nunc 129) , omnibus et verbis nostris insidiantur et syllabis. Et quoniam ejus integritatem corrumpere nequibant, prava adulterabant interpretatione. Leo ut insidiis occurreret, rogavit Marcianum (Epist. 104, nunc 130) ut Graece juberet reddi, seu per Julianum Coensem, vel per alium quemlibet peritum utriusque linguae, eamque suo obsignatam sigillo ad Alexandrinos judices mitteret, qui cum B. Patrum locis quae adjunxerat [Col. 0294C] populo praelegerent; ne haereticorum calumniis fallerentur, et omnes tam Nestorium a se quam Eutychem condemnatum scirent. Quid vero, inquit (Epist. 104, nunc 130, c. 3) , quorumdam haereticorum versuta nequitia, ad conturbandam aliorum simplicitatem, epistolam meam, quam ad beatae memoriae Flavianum dedi, [Col. 0293D] Initio quidem Leo credidit Alexandrinos non potuisse suam epistolam Nestorianismi accusare, nisi ex prava Graeca versione quaedam loca falsata fuissent atque corrupta. At postea, cum scripsit epistolam 152, deprehendisse videtur difficultates contra eamdem epistolam productas non dimanare ex interpretatione Graeca, quam haeretici corrupissent, sed ex calumniantium vanitate, qui, veritati non acquiescentes, in verbis et syllabis Graecae versionis cavillabantur, eaque ad Nestorianum sensum detorquebant: unde eos ab imperatore compescendos postulavit. Enimvero qui epistolae Leonis calumniabantur, cum adversarentur et rejicerent Chalcedonense concilium, non aliam interpretationem Graecam ejus epistolae accusabant, nisi quae Chalcedonensi erat inserta, ac toto Oriente disseminata: quam tamen esse falsatam, et nihilominus approbatam a concilio nemo catholicus [Col. 0294C] affirmarit. Neque vero alia Graeca versio, quod sciamus, exstitit, nec quae exstat ullo exemplo depravata hactenus inventa est. Solum vitiatae interpretationis opinio invaluit sub Anastasio II pontifice, sed diversa ratione. Quae enim vitiatio a Leone tribuenda eredebatur Eutychianis, ac si eo consilio versionem suae epistolae corrupissent, ut Nestorianam labem eidem epistolae opponerent, sub Anastasio tributa fuit Nestorianis, ut S. pontificem cum Nestorio concinentem suaderent. Apocrisiarii enim Alexandrini in libello dato legatis ab eodem pontifice Constantinopolim directis, ut unitatem cum Orientalibus procurarent, [Col. 0294D] narrant ipsius Leoninae epistolae (quam per errorem ad Chalcedonensem synodum destinatam vocant) interpretes eos fuisse, qui cum Theodoreto Cyrorum civitatis episcopo tunc fuerant Nestorianae haeresis sectatores, ut licentius astruerent Nestorium minime perversa sensisse. Dein ut hac in versione quaedam loca in Nestorianum sensum detorta ostendant, addunt Photinum Thessalonicensis Ecclesiae diaconum affirmasse sibi, Romae coram Anastasio de eadem interpretatione agenti, ipsum pontificem satisfecisse, quod scilicet in epistolae translatione comprobarentur errores; ipsam vero Latinam epistolam juxta fidem trecentorum decem et octo sanctorum Patrum editam constitisse; et idipsum ejusdem pontificis legatos sibimetipsis confirmasse pronuntiant. Verum sanctitas vestra, inquiunt, non semel, sed crebro nos docere dignata est, in epistolae interpretatione errores [Col. 0295B] intersitos, non in Latino textu fuisse conceptos. At hac quoque de re vehementer ambigimus. Apocrisiarii enim qui haec prodiderunt haeretici erant inimici Chalcedonensis concilii et Dioscori, Timothei Aeluri et Petri Mongi manifesti defensores. Hi autem cum [Col. 0295C] unitatem apostolicae sedis expeterent, ut repudiatae Leonis epistolae rationem aliquam afferrent, Nestorianam labem interpretationi Graecae tribuerunt, ex qua majores sui, idem vitium in Latino textu rati, sese a Romanae Ecclesiae unitate sejunxerant. Id vero cum ipsi apocrisiarii falsum esse ex Photini ac legatorum testimonio se detexisse venditarent, etsi adhuc reipsa laudatam epistolam Graece redditam et a Chalcedonensi synodo approbatam rejicerent, eo tamen nomine se suscipiendos sperabant, quod errores in solam versionem referentes animum a Latino textu laudatae epistolae minime alienum praeferrent. Hac fraude Romanam communionem subripere studuerunt. Sicut autem hi profecto errarunt, cum hanc epistolam ad synodum Chalcedonensem datam dixerunt, quae non ad hanc synodum, sed ad Flavianum episcopum scripta fuerat; qui error ex eo fonte manavit, quia reipsa non aliam Graecam epistolae interpretationem cognoscebant impetebantque, nisi quae [Col. 0295D] in Chalcedonensi synodo erat inserta; ita errarunt pariter, vel potius voluerunt fallere, cum eam a Nestorianis Graece redditam et Nestoriana labe inspersam commenti sunt. Ipsum Leonis testimonium, quo de Eutychianis quidem corruptoribus aliquando suspicatus est, numquam vero de Nestorianis, hocce commentum confirmat. Photino tamen aliisque Eutychianis facile fuit hocce commentum imponere atque suadere Anastasio papae aliisque Romanis, qui, Graecam linguam ignorantes, vel Graecam ejus epistolae versionem non conferentes cum originali Latino, eisdem Eutychianis hujus versionis errores ex suo sensu producentibus et explicantibus fidem praestitere. At si hos deceperunt circa factum versionis, non tamen fefellerunt in substantia doctrinae, neque enim ad unitatem et communionem apostolicae sedis [Col. 0296B] admissi fuere, nisi qui Chalcedonensem synodum et Leonis epistolam in eo susceptam exploratis professionibus reciperent. Haec fusius explicanda fuerunt, eo quod sententia de falsata Leonis epistola apud plures obtineat, et Leonis testimonium hoc Eutychianistarum [Col. 0296C] documento confirmari credatur, ac si utrumque concinat, cum tam diversa pronuntiet. falsasse perhibetur, ut, commutatis [Col. 0295A] quibusdam litteris vel syllabis, receptorem me Nestoriani erroris assereret; obsecro venerabilem clementiam tuam ut eamdem epistolam 551 meam per fratrem meum Julianum episcopum, vel eos quos idoneos ad hoc opus pietas vestra delegerit, in Graecum sermonem jubeatis integre diligenterque translatam, per idoneum perlatorem sub vestri signaculi impressione deferri, tradendam judicibus Alexandrinis, qui eam clero et plebi ipsius civitatis cum praedictorum episcoporum praedicationibus, quibus et mea scripta consentiunt, faciant recitari: ut agnoscant se fallacium hominum fraude ulterius decipi non debere, et probetur apostolicae sedis sinceritas, apud quam nec Eutyches, nec Nestorius ullum obtinent locum; quia sicut alios haereticos, ita et istos Ecclesia universalis damnavit.
III. Est et epistola non prius edita ad Julianum Coensem de eadem re (Epist. 102, nunc 131) . Rogat ut epistolam suam ad Flavianum ex Graeco in Latinum vertat sermonem; et ut nihil illum lateat, exemplaria epistolarum ad Marcianum et ad Proterium [Col. 0295B] illi mittit. Haeretici nihilominus depravare ejus epistolam, ut jam diximus, pergunt, sensusque subdititios subjicere; deformatam spargere in vulgus, multos improba pravitate decipere. 552 Malum etiam post obitum Leonis durabat. Anno enim 497, tempore Anastasii pontificis apocrisiarii Ecclesiae Alexandrinae legatis Roma missis supplices libellos dederunt, ubi fuisse complures falsa interpretatione deceptos comperio. Ignari quippe pravitatis epistolam Nestorianismi arguebant, nec minus legati Romani quam Proterius in vindicanda ab haeresi epistola laborarunt. Marcianum tamen puto Julianumque Coensem perfecisse quae Leo rogaverat. Siquidem imperator, pro religione Alexandriam turbari audiens, [Col. 0296A] [Col. 0296C] Duo Marciani imperatoris gesta distinguenda sunt: epistola ad Alexandrinos monachos, qua eos suasionibus et Alexandrinorum antistitum auctoritatibus ad sanam doctrinam revocare suoque episcopo S. Proterio conciliare studuit; et edictum ad Palladium, quo inobedientes et factiosos poenis coercuit. Cum in ea epistola ab imperatore in Aegyptum missus tradatur Joannes Decurio, quem eodem directum Leo intellexerat, dum scripsit epistolam 141, signatam die 11 Martii an. 455, eae imperiales litterae datae noscuntur vel sub finem an. 454, vel sub initium anni 455. Edictum porro ad Palladium, etsi in codice Justinianeo consulatum praeferat Constantini et Rufi anni 457, idibus Augusti, cum forte idem edictum sub Leone Angusto repetitum fuit; vere tamen prodiit kalendis Augusti non Studio et Aetio coss., id est an. 454, ut cum Baronio Quesnellus credidit, [Col. 0296D] sed Valentiniano VIII et Anthemio coss., nimirum an. 455, uti eadem lex in mss. collectionum Quesnellianae, Hispanicae et Isidorianae notatur. Neque his obest epist. 107, nobis 136, ad Marcianum data die 29 Maii anni 454. Verba enim quae ex hac Quesnellus subjicit, non rem jam ab imperatore peractam, sed, uti Leo sperabat, proxime faciendam significant. edicto cavit ne turbae fierent, plectens pecunia, exsilio, et supplicio, qui virulentia Eutychetis infecti, et qui nollent cum Proterio communicare, quique sub imagine et praetextu religionis conventicula et coetus agitant. Baronius edictum publicatum hoc anno existimat (Baron. an. 454, n. 6) , nec Constantio et Rufo, ut vulgo scribitur, datum, quia illi imperante Leone consulatum inierunt; sed Studio et Aetio coss., regnante adhuc Marciano: quam emendationem amplector, et juvat epistola Leonis data IV kal. Maii [ Leg. Junii], quam Holstenius edidit, et nos iterum edidimus. 553 Sic vero in ea epistola Leo cum imperatore: Cum etiam per Aegyptum, Deo vos in omnibus adjuvante, celerius credamus omnes pravi dogmatis exstinguendas reliquias; benigne enim his consulitis, quibus licentiam exsecrabilis erroris aufertis (Epist. 107, nunc 136) .
IV. Eutyches interea anathemate percussus, ira aestuans, late venenum diffundere parat, proscindere [Col. 0296B] PP. Chalcedonenses satagit, nec cessat sacrae Christi oeconomiae obtrectare. Leo per litteras Juliani admonitus ad Marcianum statim scribit (Epist. 105, nunc 134, c. 2) , longe in exsilium mittendum haereticum, qui vicinitate urbis ad vitium et corruptelam abutitur. Archimandritam Eutychi suffectum crebris Juliani colloquiis confirmandum, ut monachi sui praepositi morbo laborantes ad sanitatem redeant. [Col. 0296D] Haec de Eutyche, vel Anatolio, in Julianum infensis, omnino gratis affirmantur. Leonis testimonium subinde recitatum ex epistola 134, c. 3, non ad Julianum, sed ad clericos Constantinopolitanos, verisimilius refertur, quos ipse metuebat ne Anatolius opprimeret; hujus enim litteras nondum acceperat, quibus sibi satisfacere atque in ejus gratiam redire studuit. Julianum quippe removebat a familiaritate et consortio novi archimandritae Eutyches; seu, quod auguror, ipsi Anatolius Leoni infensus, atque adeo in Julianum ejus legatum alienato animo, quod ex epistolis Leonis ad Augustum mihi facile persuasum est. Nam amicos suos imperatori commendat, ne noceat illis Anatolius: Precor autem ut eos maxime tueamini contra omnes intidias, [Col. 0297A] quos mihi et vestrae mansuetudini propter amorem fidei placere cognoscitis, ut eos Constantinopolitanus episcopus laedendi non habeat facultatem. (Ibid., c. 3) .
V. Sic Anatolius cupiditati et irae indulgens, Ecclesiae res et jura defendere negligebat. Hic licet sancti Leonis vigilantiam admirari, qui nihil quod erat Ecclesiae a se alienum putabat. Prava tunc temporis in Ecclesia CP. consuetudo erat: oeconomus Ecclesiae rationes facultatum et oblationum ad judices publicos referebat, non, ut moris erat, ad episcopum et clerum Ecclesiae. Hujus mali prima labes, avaritia clericorum: nam dum illi negotium Dei quaestui habent, et rem Ecclesiae ex commodo metiuntur, lites inter se et dissidia ferunt, quibus dirimendis non idonei, quia inter ipsos sacerdotes, qui et ipsi judices, pugna. Delatae ad publicos magistratus causae, sensimque pravum exemplum fuit consuetudo, et nostris temporibus prope necessitas, quamdiu ii quorum interest, non tam rem Ecclesiae, quam suam agent. Gennadius, successor Anatolii, ut hanc avaritiae pestem excideret, [Col. 0297B] laboravit. Legimus enim Marcianum ejus oeconomum jussisse ut suis singulae basilicae fruerentur oblationibus quas prius primaria retinebat (Theodorus lect. collect. lib. I; Nicephorus l. XV, cap. 22) . Leo igitur, huic malo consultum volens, de judiciis clericorum ad Augustum scribit, et se jam de hoc negotio prius scripsisse refert. Hanc ejus epistolam ex ms. nostro edidimus. Illud etiam, inquit, rationabiliter huic epistolae 554 credidi copulandum, ut de eo quod pietatem vestram prioribus petii litteris deprecarer: ut oeconomos CP. Ecclesiae, novo exemplo, et praecipue pietatis vestrae temporibus, a publicis judicibus non sinatis audiri, et hanc quoque injuriam sacris removeatis ordinibus; sed rationes Ecclesiae secundum traditum morem sacerdotali examine jubeatis inquiri (Epist. 108, nunc 137, c. 2) .
VI. Sed ut ad Anatolium redeam, ille hoc anno cum sancto Leone in gratiam redire, vere an simulate, voluit. Dubium, an rei gestae poenitentia, an irriti [Col. 0297C] conatus dolore; seu, quod verius, victus constantia Leonis, et Marciani voluntate, cujus animus ad pacem pronus. Sic se res habuit. Marcianus primum de reconcilianda cum eo gratia ad Leonem litteras dedit, de Anatolio spondens meliora. Haec ex epistola sancti Leonis ad Julianum Coensem, quae hoc anno V idus Januarii data legitur (Epist. 100, nunc 127, c. 3) . Marciano respondet Leo per epistolam, quae tota est et inscribitur de Correctione Anatolii (Epist. 107, nunc 136) . Hunc in ea objurgat, ut auctorem dissidiorum; laudatque Marcianum, ut pacis amantem, quippe qui sedare velit tempestates quas Anatolius excitavit: eaque conditione pollicetur amicitiam, ut prius scripto testetur se abjecisse culpabilem ambitum. Satisfaciat, inquit, canonibus, et omnium gratiam sacerdotum servaturum se esse rescribat; ambitumque culpabilem se abjecisse significet. Anatolius omnia ex votis Leonis facturum dixerat; ad quae Magnus pontifex: Tantum quod verbis spondet, corde perficiat. Quod si [Col. 0297D] abnuat, minatur se libere et constanter facturum. Si vero, ait, quae Deo et pietati vestrae displicent pertinaci intentione delegerit, salva mansuetudinis vestrae reverentia, utar cum omnibus et pro omnibus, vobis quoque annitentibus, adversum superbientem liberiore constantia, quem, quod saepe dicendum est, malim pro sanctis actibus fraterna charitate complecti. Cum omnibus, dicit, et pro omnibus: quia non solum sua, sed et aliorum erat causa, si superbiam et ambitum Anatolii retunderet, canonum vim et auctoritatem defenderet, et privilegia Ecclesiarum vindicaret ab injuria. Addidit, vobis annitentibus, quia et principum est decreta Ecclesiae tueri.
VII. In Holsteniana collectione est Anatolii epistola (Post epist. Leonis 105, nunc est epist. 132) , unde eum ad mentem saniorem rediisse accipimus, dolorem [Col. 0298A] suum ex contemptu silentioque Leonis significat, et se perfecisse quod Leo petierat: Ea statim quae continebantur eis (litteris) ut placita vobis implevi; quod me facere vel communis pacis utilitas, vel quod decuerat hortabatur. Subjungit loco restititum Aetium, Andream 555 depositum et [Col. 0297] Num Andreas vere fuerit abjectus ab Ecclesia, vide annot. 7 (Tom. praeced. col. 1085, n. f ) in epist. 138. abjectum ab Ecclesia, cum Eutyche Eutychianisque omnibus, etsi in speciem haeresim fuissent detestati, subscripsissentque epistolae ejus ad Flavianum. Decretum vero in honorem sedis CP. non se, sed suae clericos Ecclesiae quaesivisse, qui et confirmationi Leonis omnia reservarant. Hancce Anatolii epistolam simul cum litteris Marciani accepit Leo, quibus eodem die rescripsit (Epist. 106, nunc 135) . Ad Anatolium haec: Anatolii culpam fuisse, si suis caruerit litteris, quia sibi non satisfecerit, quia ageret contra canones; se tamen affici gaudio, quod Aetium in amicitiam receperit et ab archidiaconatu amoverit Andream, deposueritque Euphratem accusatorem Flaviani; posse tamen ordinari presbyteros, si Nestorianismi et Eutychianismi [Col. 0298B] suspicionem tollant; in locum Andreae sufficiendum alium, cujus fides non suspecta; parum sincere loqui qui non suam, sed clericorum cupiditatem causaretur; nihil ausos nisi ipso annitente.
IX. Aetium archidiaconum non dicit restituendum esse, quia, ut diximus, archidiaconatum gerere non nisi diaconus solebat, nec nisi post multos annos instituta consuetudo ut archidiaconus presbyter fieret. Presbyterum igitur facere, arcere erat ab hoc munere. Et forte ideo Leo Andream Euphratemque posse consecrari sacerdotes significat, modo in fide sani sint, ut omnem illis ad hoc munus aditum praecludat, ne plurimum in Ecclesia CP. valerent. Petebat sanctus Leo ut Aetius Ecclesiae suae restitutus in gratiam cum Anatolio rediret, quod et perfectum esse gaudet. Quod ergo, inquit, in Constantinopolitana Ecclesia quaedam in officiis clericorum correcta esse significas, ut et Aetium presbyterum tuum in gratiam tuam affectionemque revocaveris, et Andream ab archidiaconi [Col. 0298C] actione submoveris, nobis placuisse rescribo (Epist. 106, nunc 135) . Baronius scribit (Ad ann. 453, n. 8) Aetium restitutum. Leo, inquit Annalium conditor, ita Anatolium ipsum perstrinxit, ut nisi catholica communicatione omnino carere vellet, Aetium in pristinum locum restitueret. Sed sententia Baronii non modo aliena a consuetudine illorum temporum, sed et verbis sancti Leonis contraria. Haec quidem in epistola Anatolii ad Leonem: Reverendissimus quidem sacrosanctae Ecclesiae nostrae presbyter Aetius in priore loco atque honore ecclesiastico nobis est restitutus (Epist. nunc 132, cap. 2) . Restitutum fuisse muneri archidiaconatus non credam, sed Ecclesiae suae, qui antea deputatus coemeterio. Nam qui aliter explicanda Leonis verba, qui alium probatae fidei seligendum dicit? Electo primitus et probato, qui archidiaconi officium possit implere, id est quem nulla umquam praedictarum impietatum fama resperserit (Epist. 106, nunc 135, c. 2) . Et in eadem epistola Aetium tantum ei reconciliatum [Col. 0298D] ostendit. Ut et Aetium, ait idem sanctus Leo, presbyterum 556 tuum in gratiam tuam affectionemque revocaveris. Restitutio igitur illa loci et honoris (si versio tamen vera et fidelis, et Graeco Anatoliano consentanea) de gratia Anatolii Ecclesiaeque honore, non de officio archidiaconi intelligenda.
X. In collectione Holsteniana reperitur epistola sancti Leonis eodem tempore scripta ad Marcianum Augustum (Epist. 107, nunc 136) ; eamdem iterum et emendatiorem ex ms. nostro reddimus. Leo de Marciano magnifice loquitur, studium ejus pro pace conservanda et inter episcopos concilianda concordia longe praedicat; hortaturque ut haeresim, quemadmodum in Palaestina, ita in Oriente penitus deleat, ut et de Aegypto bene sperandum erat. Rogat insuper ut audaciam Carosi monachi reprimat, qui, concilii definitionem, [Col. 0299A] auctoritatemque ipsius imperatoris nihil pensi habens, multorum fidem corrumpebat. Baronius huc refert fragmentum constitutionis imperatoriae, quam latam asserit pro tuendo jure primarum sedium adversus Anatolii conatus; sed qui attente hanc legerit, fatebitur non spectare ad jurisdictionem patriarchicam, sed ad jura quaedam concessa quibusdam Ecclesiis: velut de jure horreorum pro pauperibus alendis, et forte de judiciis causarum civilium episcopis attributis. Privilegia, inquit, quae generalibus constitutionibus universis sacrosanctis Ecclesiis orthodoxae religionis retro principes praestiterunt, firma et illibata in perpetuum decernimus custodiri. Omnes sane pragmaticas sanctiones, quae contra canones ecclesiasticos interventu gratiae vel ambitionis elicitae sunt, suo robore et firmitate vacuatas esse praecipimus. Nihil de ea sanctione apud sanctum Leonem, et illa generatim dicta qui uni Anatolio congruunt. Quis etiam primarum sedium jura a principum constitutionibus praestita illis esse affirmarit, quod fragmento illo asseritur? Nihilominus [Col. 0299B] certum sancto Leoni Anatolium cessisse.
XI. Allata circa ea tempora nuntia ex Palaestina, pacatam scilicet provinciam cura et sollicitudine Juvenalis, qui, sedi restitutus, concilium congregavit. Soluta synodo, legatos direxit ad Leonem, Andream presbyterum et Petrum diaconum, tum ut doceret ut omnia ordinata Jerosolymis, et gratias redhiberet ob egregie navatam operam apud imperatorem, auctoritatemque interpositam adversus monachorum defectionem. Mittit quoque illi cum Eulogiis particulam Dominicae crucis, nisi tamen hac parte interpolata sit epistola Leonis quae id refert (Epist. 110, nunc 139) . Respondit igitur sanctus Leo, nec dissimulat turbarum causam ipsum exstitisse Juvenalem ob impetitum Flavianum et defensum Eutychem; nec turbatam provinciam, si pro fide constanter stetisset; tum, occasione Ecclesiae cui praeerat, recolit vitam 557 Christi actam Jerosolymis, prodigia et miracula per crucis virtutem edita, quae omnia mirifice ejus incarnationem [Col. 0299C] praedicant.
XII. Sed ecce et optatissimi ex Aegypto nuntii. Julianus Coensis ad Leonem scribit Dioscorum vita excessisse, etsi haereticum sanari malebat quam mori; laetitiam tamen aperte tulit, sperans brevi interituram haeresim, auctore sublato. Id ex epistola nostri codic. manuscripti ad Julianum Coensem manifestum est. Auxiliante, ait sanctus Leo (Epist. 111, nunc 140) , misericordia Dei, facilius est errantium speranda correctio; et efficacior erit praedicatio Evangelii, exstincto defensore mendacii. Hic emendandum Chronicon Orientale, quod ab Abrahamo Ecchellensi Latinum nuper factum ex Arabico. Bis enim peccat, cum Dioscorum et in insulam in Occidente constitutam amandatum narrat, et septem annis in ea moratum; Gangram enim Asiae minoris civitatem deportatus est, ubi hoc anno vita functus, quarto scilicet a dicta in eum sententia. Bono Ecclesiae mors Dioscori contigit; spesque fuit apud Aegyptios 558 pacis recuperandae: quoniam non amplius duo simul episcopi, [Col. 0299D] neque dissimulatis haeretici moribus aut claudestinis ejus consiliis rebellio fovebatur. In hac autem, inquit ibidem, sollicitudine constitutis numquam desunt divina praesidia, quae hypocritarum simulationes nihil posse permittunt, occultamque eorum nequitiam manifesta destructione confundunt. Quamvis enim jampridem omnia haereticorum machinamenta confracta sint, et universas ejus vires dextera veritatis abstulerit; nunc tamen intereunte, ut scripsistis, Dioscoro, in profundiora ceciderunt; et perfidiae incentore sublato, instabiles quaedam et insipientes animae habent quod pareant, [Col. 0300A] non habent quod sequantur. Religiosa sancti Leonis exspectatio, sed malo Aegyptiorum animo vana fuit et inanis. Nam Alexandrini non destiterunt colere memoriam Dioscori; duravit superstitio ad Patrum nostrorum aetatem, cum Gabriel Alexandrinus patriarcha legationem ad Clementem VIII PP. misit anno 1593 cum confessione fidei, ubi anathema adversus Dioscorum torquetur.
I. Nullas habet hic annus Leonis epistolas in superioribus editionibus, nihilque nobis de pontifice nostro dicendum foret, nisi aliquot e ms. cod. Grimanico prodirent epistolae, et huic anno reservata esset de paschali termino difficultas, de qua litteras nonnullas emiserat annis proxime elapsis. Controvertebatur nimirum in quem diem incidebat hoc anno, qui Christi numeratur 455, paschalis festivatis. Dubitandi [Col. 0300B] ratio haec erat. Theophilus Alexandriae episcopus, computi ecclesiastici peritissimus, [Col. 0299D] Annotatio annorum centum non erat cyclus, quo post centum annos dies paschales ad idem caput redirent; sed erat laterculum, quod ex cyclis quinque decem novennalibus et annis quinque constabat, in quo per annos centum paschalis festivitas [Col. 0300D] a Theophilo notata fuerat. Vide annot. 8 (Tom. praeced. col. 1056, n. j ) in epist. 121. De ratione autem totius controversiae circa Pascha hujus anni 455, confer admonitionem praemissam epist. 88. cyclum centum annorum ediderat, cujus initium a primo consulatu Theodosii senioris: ex ejus supputatione anno 453, hujus cycli 74, pridie idus Aprilis Pascha celebratum. Anno 454 sequenti, qui cycli 75, in diem primum ante nonas Apriles Pascha inciderat. Sed hoc Christi anno 455, ejusdem cycli 76, ad octavum kalend. Maii Pascha dilatum. Erratum in cyclo Leo asserebat, nimiumque dilatos paschales terminos, quos XI kal. Aprilis, et XII kal. Maii claudi oportebat. Pascha igitur hujus anni ad XV kalend. Maii assignabat. De ea controversia ipse Leo sic loquitur in epistola ad Marcianum (Epist. 94, nunc 121, c. 1) : Paschale festum, quo sacramentum salutis humanae maxime continetur, quamvis in primo semper mense celebrandum sit, ita tamen est lunaris cursus conditione mutabile, ut plerumque sacratissimae diei ambigua occurrat electio; et ex hoc fiat plerumque, quod non [Col. 0300C] licet, ut non simul omnis Ecclesia, quod non nisi unum esse oportet, observet. Studuerunt itaque sancti Patres occasionem hujus erroris auferre, omnem hunc curam Alexandrino antistiti delegantes, quoniam apud Aegyptios hujus supputationis antiquitus tradita videbatur esse peritia, per quam qui annis singulis dies praedictae solemnitatis eveniret sedi apostolicae indicaretur, cujus scriptis ad longinquiores Ecclesias indicium generale percurreret. Sed sanctae memoriae Theophilus, Alexandrinae urbis episcopus, cum hujus observationis annos centum numero collegisset, septuagesimi sexti anni paschale festum longe aliter quam alii decreverant tenendum esse constituit. Nam a primo augustae memoriae Theodosii senioris consulatu succedentem sibi sacrae observantiae ordinem ponens, ut longioris temporis ratio ejus litteris teneretur ascripta, hujus complexionis septuagesimus et quartus est annus (An. C. 453), in quo pridie idus Aprilis sanctum pascha celebravimus; sequenti vero anno (An. C. 454) pridie 559 nonas Apriles eadem, propitio Deo, erit habenda festivitas, [Col. 0300D] sicut regulariter centenariae annotationis ordo declarat. Sed in anno qui erit septuagesimus sextus (An. C. 455) Paschae dies invenitur ascriptus, quem a passione Domini nullius exempli, nullius constitutionis admittit auctoritas. Nam diem octavum kalendarum Maiarum ab eo cognoscimus praefinitum, qui nimie limitem antiquae constitutionis excedit: cum alii quintum decimum kalendarum Maiarum huic festivitati deputaverint diem, si quidem ab undecimo kalendarum Aprilium usque in undecimum kalend. Maiarum legitimum spatium sit praefixum.
[Col. 0301A] II. Ex quibus Leonis verbis causam controversiae totius accepimus de qua Leo peritos quosque consulit, imprimis Paschasinum Lilybaei in Sicilia episcopum; epistolamque hactenus invisam in lucem emittimus ex toties laudato cod. ms., ubi postquam Leo ad legationem in concilio Chalcedonensi brevi obeundam eum instruxit, statum totius controversiae aperiens, multaque de veritate incarnationis Domini disserens, suppulationis paschalis diligenter investigandae curam illi committit: rogat ut rem communicet cum peritis nominibus, ut de die Paschalis non amplius ambigendi aut errandi locus supersit. Ut modis omnibus, inquit, ambiguitas auferatur, cum peritis quibusque diligentius hoc tua sollicitudo pertractet, ut in futurum hujuscemodi caveamus errorem. Non reperitur responsio Paschasini. Est quidem ejus epistola ad Leonem de Die Paschatis, quae exstat; sed ad aliam, ut annotavimus, quaestionem pertinet. Unde erratum esse in Annalibus Ecclesiasticis clarum est, ubi Paschasini epistola ad hanc refertur [Col. 0301B] controversiam. At duas fuisse contentiones de die Paschatis sub Leone constat: prima quidem accidit anno supputationis seu cycli Romani 64 aut 63, (An. 444), ut melioris notae codices habent, et accuratior supputatio: cujus cycli initium est a consulatu Antonini et Syagrii, ut habet epistola Paschasini; altera incidit in annum Theophiliani cycli 76, (An. 455), ut ex epistola Leonis ad Marcianum certum est: quae suppulatio incipit a primo consulatu Theodosii senioris, atque ita biennio Romanam antecedit. Duo igitur distinguenda sunt tempora ubi agitata de Paschate controversia: ad priorem disputationem Paschasini epistola, ad posteriorem Leonis ad Paschasinum et Marcianum pertinent litterae quas primum publicamus (Epist. 68, nunc 88, et 108, nunc 137) .
Etsi Leo jam ante aliquot annos moverat controversiam, abstinuerat tamen ab exactiori inquisitione, concilii rebus occupatus; sed soluta synodo, Proterioque assumpto ad sedem Alexandrinam, rem ad [Col. 0301C] examen revocavit, scripsitque ad Marcianum (Epist. 112, nunc 142, et 94, nunc 121) , ut diximus, et ad Julianum Coensem (Epist. 95, nunc 122) . Haec ultima epistola vulgo ad Eudoxiam scripta legitur; sed falsata inscriptione: nam ad Julianum scriptam probat et contextus ipsius epistolae, et emendatior codex noster ms. Rogat peritos supputationis advocet, qui verum legitimumque diem Paschatis inquirant 560 definiantque. Suppliciter, inquit, postulavi ut eos qui hujus supputationis perfectam videntur habere notitiam in unum jubeat convenire imperator. Ut igitur rogatus fuerat a Leone (Epist. 105, nunc 134) , Alexandriam mittit nuntium, verumque Paschatis diem ex Alexandrinis sciscitatur. Id ex epistolis 68 et aliis intelligimus.
III. Dies interea indicendi Paschatis appetebat, et formatas pro more ad episcopos mittendi. Ad Julianum itaque haec: De futuro Paschate, ut saepe jam scripsi, esto sollicitus, et clementissimo principi meo nomine opportunius intimato, ut quid sibi rescriptum [Col. 0301D] sit faciat certiorem: quoniam imminent dies ut nosse possimus quem diem formatis ascribere debeamus, et omnium ex hac parte suspicio evidentius possit aboleri (Epist. 102, nunc 131) . Data est epistola VI idus Mart. anni superioris. Sed eodem ferme tempore accepit litteras Marciani, quibus significabat diem a Theophilo recte assignatum ad octavum kalend. Maii. Etsi Romana consuetudo ad XV kalend. Maii fieri suadebat, Leo tamen acquievit: ne si dissentiret, videretur non tam potiores partes elegisse quam scidisse unitatem, ut ipse ad Marcianum scribit: Cum [Col. 0302A] Aegyptiis alia ratio placeat, consensum meum, ne qua discrepantia per provincias de observantia tam venerabilis festi fieret, commodavi (Epist. 108, nunc 137, c. 1) . Eadem quae Marcianus ad Leonem scripserat Proterius. Illa est proculdubio epistola quam Petavius ad calcem operis de Doctrina temporum publicavit, nosque post alios inter Leonis epistolas suo loco posuimus. Eadem quoque Leo rescripsit Proterio quae Marciano, ut ex eadem epistola ad Marcianum: Litteras autem fratris et coepiscopi mei Proterii, Alexandrinae civitatis episcopi, me accepisse significo, quibus ad pietatem vestram de mea consensione respondi: non quia hoc ratio manifesta docuerit; sed quia unitatis, quam maxime custodimus, cura persuaserit (Ibid.) . Auctor de Ratione Temporum, seu Bedae, seu alterius sit opus, scribit consultum a Leone Proterium de Paschate, Leonemque ejus paschalibus litteris rescripsisse praeclaram illam epistolam cujus initium: Laetificaverunt me litterae, etc.; sed in hac epistola, cujus fragmentum est in hoc opere, mirum de hoc [Col. 0302B] negotio silentium. De ordinatione Proterii, et de fide longus sermo; de quaestione vero paschali ne verbum quidem. Quomodo sit deceptus Beda non video, nisi ex fragmento conjecturam fecerit, et totam epistolam non legerit. Hanc integram ex ms. modo publicam facimus.
IV. Juxta litteras Marciani, et Aegyptiorum definitionem, etsi secus atque sentiebat, Leo formatas ad omnes episcopos misit. Supersunt litterae quas ad episcopos Galliarum et Hispaniarum direxit (Epist. 109, nunc 138) . Quo tempore iterum ab Augusto allatae litterae sunt de eadem contentione, quibus respondet S. Leo (Epist. 112, nunc 142) se jam pridem illi gratias per litteras egisse, et se Alexandrinorum secutum sententiam, quam Occidentalium partium episcopis 561 significavit. Eadem occasione, inquit, qua pietatis vestrae apices veneranter accepi, debita salutationis verba exsolvo, et insufficienter gratias ago quod de sacratissima die Paschae sacerdotali [Col. 0302C] me sollicitudine pietas vestra commonuit: licet dudum in hac observantiae regula me acquiescere sim professus, et eumdem diem venerabilis festi omnibus Occidentalium partium sacerdotibus intimasse, quem Alexandrini episcopi declaravit instructio; id est, ut anno praesenti, octavo kalendas Maii Pascha celebretur, omissis omnibus scrupulis, propter studium unitatis et pacis.
Porro cum duplicis generis litteras de hac controversia paschali a Leone ad Marcianum scriptas Prosper commemoret, alias quibus ratio veritatis sollicitatae evidenter patefacta est; alias, quibus Ecclesia catholica instrui potest, quod haec persuasio studio unitatis et pacis tolerata sit potius quam probata. Priores illae sunt 94 et 105 (nunc 121 et 134), jam olim publicatae; istae vero posteriores, 108 et 112 (nunc 137 et 142), utraque nunc primum in lucem edita, et vel unius Prosperi testificatione genuinis accensenda. Sic quievit haec de Paschate contentio.
Tum primum hac occasione Occidentalibus inquirendi diem Paschatis, motusque solis et lunae diligentius [Col. 0302D] supputandi orta aemulatio apud Latinos, qui diutius passi non sunt legem sibi ab Alexandrinis de indicendo paschali die imponi. Prosper igitur Aquitanus, qui tum Romae apud pontificem agebat, suum illum cyclum composuit, cujus testes sunt Gennadius et Isidorus (Gennadius in Catal. vir. illustr. c. 88; Isidorus Origin. lib. VI, cap. 17) ; nisi jam editus ab illo esset [Col. 0301D] Jam ante annum 414 Latinum cyclum annorum 84, in quo lunae saltus duodecimo quoque anno astruebatur, Prosper ita emendaverat, ut singulis tantum quatuordecim annis idem saltus admitteretur. Vide annot. 4 in fragmentum epistolae S. Cyrilli ad [Col. 0302D] Leonem tom. I, col. 602 (Tom. praeced. col. 602, n. d ) et annot 14 (Ibid., col. 1056, n. q ) in epist. 121, ubi hanc saltus lunae emendationem obtinuisse ostendimus an. 454. circa annum 444, quo similis occurrerat difficultas. Ut ut sit, dubium non est quin ad illum scribendum a Leone sit excitatus. Gerte cum paulo iratior scribat de Paschate hujus anni 455, quo Chronicum [Col. 0303A] suum claudit, apparet pro sua sententia ipsum decertasse. Eodem, inquit, anno Pascha Dominicum die VIII kalend. Maii celebratum est pertinaci intentione Alexandrini episcopi, cui omnes Orientales consentiendum putaverunt; quamvis sanctus papa Leo XV kalendas Maii potius observandum protestaretur. (In quo nec in ratione plenilunii, nec in primi mensis limite fuisset erratum.) Exstant ejusdem papae epistolae ad clementissimum principem Marcianum datae, quibus ratio veritatis sollicitatae evidenter patefacta est. Ex quibus catholica Ecclesia instrui potest quod haec persuasio 562 studio unitatis et pacis tolerata sit, potius quam probata, numquam deinceps imitanda; ut quae exitialem attulit offensionem, omnem in perpetuum perdat auctoritatem. Victorius quoque et ipse Aquitanus, rogatus ab Hilaro Romanae Ecclesiae archidiacono, cui ista cura et ex proprio munere et ex Leonis mandato incumbebat, canonem paschalem composuit, quem eidem archidiacono nuncupavit anno 457, Constantino et Rufo coss., ut ipse testis est in praefatione ad [Col. 0303B] Hilarum. Quem canonem Victor Capuanus post multos annos, anno scilicet 545 perstrinxit, edito altero. Sed haec nostri non sunt instituti: nisi quod istud omne ex Leonis nostri mente ac consilio seu praecepto manasse mihi videtur, ut et Bucherio olim persuasum fuit.
V. Est Leonis epistola hoc anno ad Anatolium scripta III idus Martii (Epist. 104, nunc 143) . Gratas fuisse ejus litteras scribit; vigilantiam vigoremque animi illi persuadet contra homines profligatae doctrinae qui Constantinopoli adhuc haeresim propagabant; Carosum Dorotheumque archimandritas designat. Carosum in synodo Chalcedonensi monachi Eutychianae partis principem factionis habuerant; auditi in synodo fuerant rejectique. Tum percussa haeresi, per speciem assensi synodo sunt metu excommunicationis, cui subjecti, nisi intra trigesimum diem decreta synodi acciperent. Nihilo tamen meliores facti, monachorum corrumpere fidem non destiterant. [Col. 0303C] Leo de his ad Marcianum scripserat, ut habetur in epistola de correctione Anatolii, et intelligimus ex epistola Leonis ad Marcianum (Epist. 112, nunc 142, c. 2) , quam ex ms. nostro exscripsimus. Augustus seditiosos monachos alio transferri jusserat, ubi nocere haud promptum. De Caroso, inquit, et Dorotheo, qui haeretica pravitate in multorum perniciem damnatos tuebantur errores, gaudeo pietatem vestram, sicut mihi venerator vester frater meus Julianus episcopus indicavit, saluberrime praecepisse; ut ablati e monasteriis apud eos degere juberentur, quibus nocere non possent: quod ut spero multis remedio erit, quos a perversis doctoribus liberastis, crescentibus per omnia gloriae vestrae meritis. [Col. 0303D] Duo Carosi in unum perperam confusi distinguendi sunt, alter memoratus epist. 141, alter vero de quo sermo est epist. 142. Haec distinctio colligitur ex emendatione, quam noster Ratisponensis codex suggessit, chronicae notae epistolae 142, ex qua emendatione utraque epistola eodem circiter die data cognoscitur, ita ut Carosus, qui epist. 142 una cum Dorotheo ob haereseos crimen in exsilium pulsus traditur, diversus esse debeat ab eo qui epist. 141 in fidei confessione correctus affirmatur. Carosus aut poena aut conscientia victus, confessionem fidei ediderat congruentem concilii decretis; nec tamen admissus ad communionem ab Anatolio. Anceps an odiis privatis, an dubia emendatione. De quo negotio Leo ad Julianum in epistola scripta V id. Martii, quae primum 563 [Col. 0303D] prodit eruta e ms. cod Griman. numquam satis laudando. Significas, inquit, Carosum in fidei confessione correctum; sed ita contra fratrem Anatolium in simultate nescio qua permanere, ut propter ipsius discordiam etiam nunc a communione desciscat (Epist. 113, nunc 141, c. 1) . De his monachis nihil amplius reperi.
VI. Ex eadem epistola apparet Joannem virum [Col. 0304A] spectabilem a Marciano [Col. 0304D] Joannes Decurio non in Palaestinam, sed in Aegyptum ab imperatore missus fuit, ut non solum verba Leonis epist. 141 inferius descripta, sed ipsae imperiales litterae ad Alexandrinos missae et exhibitae tom. II Concil. col. 1794 manifeste significant. Vide annot. 4 (Supra, col. 296, n. a) in annum praecedentem in Palaestinam hoc anno, non anno 452, ut existimavit Baronius, missum ad monachos, ut eorum fidem confirmaret nefarii Theodosii consiliis circumventam. Audax ille monachus intrusus in sedem Jerosolymitanam, pulso (ut scripsimus) Juvenale legitimo pontifice, et postea restituto, effugerat vincula, seque ad Sinam montem recipiens extorris agebat; mutatisque subinde per monasteria hospitiis, poenam eludebat. Excipiebant illum tuebanturque monachi quasi innoxium. Decurionem Joannem propterea miserat imperator, ut eos edoceret quae acta, se praesente, Chalcedone, quaeque in Aegypto gesta. Joannem vero spectabilem virum, et in fidei sinceritate laudabilem ad Aegyptum causa fidei fuisse directum significas. Qui quantum paci emendationique profuerit, cum primum redierit scire me facias, quod te etiam sine meo monitu facturum esse non dubito (Ibid.) .
In eadem epistola de Maximo fit mentio his verbis. De Antiocheni autem episcopi statu, inquit (Epist. 113, nunc 141, c. 2) , multo animi dolore contristor; si, quod absit, vera adversus eum ab accusatoribus proferuntur. Sed praeter sacerdotalem diligentiam, quam curam utilitatis habituram esse non ambigo, maxima mihi de justitia et benevolentia gloriosissimi principis fiducia datur, qua certus sum, in quantum potest fieri, providendum, ne in ullam partem valere possit fallacia (Ibid., c. 2) . Res mihi obscura videbatur cum primae editioni incumbebam. Nondum enim occurrerat Chronici Nicephori locus, qui rem totam elucidat. Is enim disertis verbis scribit, quod Maximus, qui synodo Chalcedonensi interfuerat, in locum Domni suffectus, sede sua expulsus fuit [Col. 0304D] «De depositione Maximi consule Nicephori Chronologiam.» QUESNELL.—Confer etiam nostram dissertationem de Epistolis deperditis, n. 79 , ob lapsum, postquam Antiochiae sedisset annis quatuor: Μάξιμος ὁ ἐν τῇ τετάρτη συνόδω ἐν Καλχήδόνι, ὅς ἐξεβλήθη διὰ πταῖμα, ἔτῃ δ`. Certum est igitur Maximum ut peccati carnis reum fuisse depositum, non vero propter publicae rei crimen, ut antea male divinabam, conjecturis liberius indulgens. Basilius porro Maximi locum 564 [Col. 0304C] cepisse videtur hoc ipso anno, si fides Nicephoro, qui quatuor annis Maximi pontificatum circumscribit. Jam enim in Domni locum electus ille fuerat ante synodum Chalcedonensem, et ejusdem auctoritate confirmatus anno 451, certe ultra annum 456, differri non potest ejus ordinatio, de qua S. Leo certiorem se esse factum scribit Marciani imperatoris litteris, qui mense Januario anni 457 excessit e vivis; sic enim in epist. 118 (nunc 149) quam e tenebris eruimus: Ordinationem quidem dilectionis tuae secundum ecclesiasticum morem tuo vel fratrum nostrorum provincialium episcoporum debueramus sermone cognoscere; sed quia non defuerunt causae quae possent hanc diligentiam praepedire, et sanctae memoriae Marcianus princeps suis scriptis consecrationem tuam nobis cognitam fecit, etc.
VII. Perempto Valentiniano, Maximus imperium Occidentale occupat, asciscitque sibi uxorem Eudoxiam nesciam parricidii, Femina magni animi certa [Col. 0304D] postmodum, opera Maximi Valentinianum interfectum, mariti necem ulcisci statuit; et ultra modum irae indulgens etiam excidio Urbis vindictam parat. Gensericum Vandalorum regem ex Africa accersit. Ille illico ingentem exercitum trajicit in Italiam, Urbemque improviso aggreditur ingrediturque. Tum foeda facies senatus populique Romani, objecta Roma [Col. 0305A] Arianis militibus. Sanctus Leo, qui olim Attilam armis ferocem mitigaverat, sagaci animo cladem praenuntians de imminenti periculo concionem habuerat, quia non mutati civium mores amoto discrimine. Magnum periculum est, dicebat (Serm. 81, nunc 84, in Oct. apost.) , esse homines ingratos Deo; et per oblivionem beneficiorum ejus, nec de correctione compungi, nec de remissione laetari. Vereor igitur, dilectissimi, ne vox illa prophetica tales increpasse videatur quae dicit: Flagellavi eos, et non doluerunt; castigavi eos, et noluerunt accipere disciplinam. Etsi causam malorum praeviderat, Urbi tamen periclitanti opem suam non denegavit. It obviam Vandalo, ingredienti Urbem occurrit, regem pluribus alloquitur. Rex barbarus ferro et incendio delere Urbem parabat: sanctus Leo obtinuit ut direptione contentus, igne et caede abstineret. Romanas igitur opes abstulit Gensericus, multaque captivorum millia in Africam abduxit, Eudoxiamque cum filiabus simul transvexit. Sic [Col. 0305C] Prosperi coaevi scriptoris testimonium in Chronico integro, quod Quesnello scribente editum non fuerat, subjicere placet. Post Maximi exitum, inquit ad an. 455, confestim secuta est multis digna lacrymis Romana captivitas, et Urbem omni praesidio vacuam Gensericus obtinuit, occurrente sibi extra portas S. [Col. 0305D] Leone episcopo, cujus supplicatio ita eum Deo agente lenivit, ut cum omnia potestatis ipsius essent, tradita sibi civitate, ab igne tamen et caede atque suppliciis abstineret. Post quatuordecim igitur dies secura et libera scrutatione omnibus opibus suis Roma vacuata est, multaque millia captivorum, prout quique aut aetate, aut arte placuerunt, cum regina et filiabus ejus Carthaginem abducta sunt. historia Miscella (Lib. I) : Gensericus continuo [Col. 0305B] vacuam praesidio civitatem capit, 565 et occursu Leonis papae mitigatus ab incendio, caedibus atque suppliciis Urbem immunem servavit: omnibus tamen opibus ablatis, multa inde captivorum millia cum Augusta Eudoxia et ejus filiabus Carthaginem revexit. Sanctus pontifex [Col. 0305D] Anastasii testimonium hoc solum probat, hydrias sex a Constantino olim oblatas non fuisse subreptas a barbaris: num autem hae eorum rapinas idcirco evaserint, quia tribus primariis basilicis pepercerunt: an vero quia ante eorumdem depraedationem alicubi fuerunt occultatae, ex ejus testimonio non liquet. tres praeterea primarias basilicas a direptione defendit. Nam cum resarciendis damnis post cladem Leo animum adjiceret, argentea et magni ponderis vasa olim tribus basilicis Constantinianae, Sancti Petri, et Sancti Pauli a Constantino data conflari jubet et per titulos Urbis distribui, ut habet liber Pontificum: Hic renovavit post cladem Vandalicam omnia ministeria sacrata argentea per omnes titulos de conflatis hydriis sex. duas basilicae Constantinianae, duas basilicae beati Petri apostoli, duas beati Pauli apostoli, quas Constantinus Augustus obtulit, quae 566 pensaverunt singulae libras centum. Platina addit a sancto Leone novas ecclesias conditas, basilicamque sancti Stephani ad viam Latinam [Col. 0305C] sumptibus Demetriadis virginis et consiliis Leonis exstructam. Leo ad reparandam Urbem, ait ille auctor, et templa conversus, Demetriam ancillam Dei impulit ut basilicam B. Stephano via Latina tertio ab Urbe milliario in fundo suo conderet. Eadem Paulus Diaconus scribit. Hujus, sancti Leonis, tempore Demetrias, ancilla Christi Romae Sancti Stephani ecclesiam fecit. Non una ecclesiarum cura Leoni fuit: urbem ipsam attonitis adhuc magistratibus restituere aggressus est, ordinare omnia, deesse nemini; et si suos limites habebat jurisdictio ecclesiastica, ejus tamen charitas nullos habuit.
Vandalus, devastata Urbe deportataque in Africam praeda, [Col. 0306C] Victor Vitensis quatuor tantum fratres captivos ad regem eremi Capropicti missos narrat. Ex ejus autem narratione non liquet, utrum iidem fuerint Romae capti, et multo minus utrum quae de legatis Romam missis subjicit, ad pontificatum Leonis, an vero ad tempus posterius pertineant. Hoc postremum [Col. 0306D] probabilius videtur. magnam captivorum turbam ad regem eremi Capropicti, ut refert Victor Vitensis, misit. Natio illa vanae idolorum superstitioni addicta erat. Romanos minus affecit dolor exsilii, quam cultus profanus. Illi itaque, vegeta adhuc in vinculis Christiani animi libertate, homines servituti daemonum subjectos ad Christi libertatem revocant, et sanctum Evangelium annuntiant. Tum complures barbari, excusso jugo daemonum, Christo caput submittere, et captivos ut liberatores amplecti. Sed quoniam inopia erat presbyterorum episcoporumque, Romam mittunt legatos ad sanctum Leonem, seu Caesariensis Mauritania vicina provincia, ut mox dicemus, idoneis ministris egeret; seu quia reliqua Afriqua Arianorum Vandalorumque oppressa imperio. Certe Romam itum est, ubi sincerior doctrina majorque copia ministrorum. [Col. 0306B] Legati per diverticula occultosque calles venere Romam: renuntiant summo pontifici quomodo opera captivorum propagatum imperium Christi; sed presbyteris episcopisque esse opus. Leo benigne legatos excepit et gaudens postulatis annuit.
I. Dum haec agerentur, moritur Marcianus imperator, VII kalend. Febr., magno omnium desiderio. Hunc ex angulo ad editissimum locum sua merita extulerant: immo Deus ipse quasi ductum manu per varios casus ad supremum imperii culmen evexerat, ut miserrimis temporibus tutela imperii et columen foret Ecclesiae. Cives 567 boni luxere magnum principem, orthodoxi luxere Christianum: cui par fortunae virtus, cui pietas singularis, fides integra, justitia inconcussa; cui denique multum debuit respublica, multum Ecclesia. E vita decessit Marcianus in Africam expeditionem parans, ulturus excidium [Col. 0306C] Urbis, et illatam Eudoxiae filiabusque injuriam. Huic successit Leo haeres non modo imperii, sed et virtutum sui decessoris. Sanctus Leo statim illi per litteras imperium gratulatus est; et in multis locis praeclare de eo loquitur. Ejus electionem, cui omnium vota consenserant, religioni aeque ac imperio laetam dicit; quibus testimonia veterum scriptorum congruunt. Sic ille ad Anatolium: Gratias Deo, qui, post excessum sanctae ac venerandae memoriae Marciani, talem principem omnium electione prospexit, ut in ejus virtutibus et Romana respublica, et religio Christiana gauderet (Epist. 106, nunc 146, c. 2) .
II. [Col. 0306D] Duo Eutychianorum tumultus post Marciani mortem contigerunt, alter Constantinopoli, alter Alexandriae. De secundo satis Quesnellus. Primum vero didicimus ex epist. 144 ad Julianum Coensem, quam die 1 Junii scriptam ex ms. Ratisponensi eruimus. Eutychiani scilicet quaedam apud novum imperatorem Leonem moliri coeperunt, ut eum in sui patrocinium adducerent. Sed haec omnia eorum molimina Juliano aliisque catholicis agentibus destructa fuere. Haec ex Juliani litteris Leo intellexit: simulque de Alexandrinis tumultibus quidam rumores Romam pervenere, qui tamen non exacte cogniti fuere nisi per Anatolii epistolam de qua Quesnellus in sequentibus loquitur. In Aegypto haeretici, audita morte Marciani [Col. 0307A] denuo movere turbas incipiunt, rati sublato orthodoxae fidei vindice imperium contendentium ambitu diu turbatum iri, et posse fidem expugnari turbidis rebus. Seditionem igitur diu conceptam data occasione excitant. Dux seditionis Timotheus Aelurus ex monacho presbyter Alexandrinus. Urbem ille circumcursans, stipatus monachis quasi satellitibus, plebeculam novitatis et turbarum avidam cogit, ascitisque episcopis duobus ob haeresim abdicatis a sacerdotio, locum Proterii invadit, manusque per eos sibi imponi jubet, amoto legitimo episcopo, qui audiens valere factionem, et vim metuens quia majoris hebdomadae tempus erat, in baptisterium se recipit. Huc tumultuario Aeluri satellites advolant, nec pontificio honore, nec sacro tacti loco, Proterium necant, unco trahunt per vicos, illuduntque cadaveri. Discerptum in partes ignibus tradunt, cineresque projiciunt; eamque ferunt vesaniam fuisse, ut artus Proterii aliqui dentibus convellerent; deglutirentque. 568 Post [Col. 0307B] perpetratum facinus, haeretici fidem profligare aggrediuntur, synodum Chalcedone habitam condemnant, epistolam Leonis ad Flavianum anathemate feriunt et novam synodum poscunt. Quae ubi Constantinopolim allata, imperator sacrilegium parricidiumque detestatus est; audaciam furiosae haeresis dictis et factis condemnat, adimitque spem synodi.
Anatolius in hac rerum perturbatione anceps quid agat, scribit ad sanctum Leonem, docet quae acta Alexandriae, et tot tantisque malis quaerit remedia. Sanctus Leo rescripsit epistolam ineditam hactenus, quam modo proferimus, et unde haec hausimus. Cujus quidem imperatoris, ait Leo (Epist. 106, nunc 146, c. 1) , tam laudabilis fides, et tam prompta devotio est, ut quae paci ecclesiasticae congruebant, sine intercessione cujusquam, sicut ipse indicas, sponte praestiterit, omnes haereticorum insidias repellendo, qui opportunitatem se invenisse temporis aestimabant quo sancta synodi Chalcedonensis decreta cessarent.
III. Scripserat [Col. 0307D] Haec Leonis epistola 145, ad Leonem Augustum, emendata ex potioribus nostris codicibus chronica nota, eodem mense ac die quo epistola 146 ad Anatolium scripta fuit. mense superiori sanctus Leo ad [Col. 0307C] Imperatorem epistolam (Epist. 115, nunc 145) . Laudat ejus pro pace procuranda studium, haereticos a spe synodi dejectos gratulatur, poscitque episcopum ab Alexandrinis eligi, cujus haud dubia fides et nota morum sanctitas. Eadem ad Julianum (Epist. 117, nunc 147) et Aetium in epistola, quam ex ms. edidimus: et ut insidias haereticorum eluderet, de fide Chalcedonensi encyclicas [Col. 0307D] Tres praemissae epistolae 145 ad Augustum, 146 ad Anatolium, et 147 ad Julianum statim post relationem Anatolii de Alexandrinis turbis exaratae fuerunt V idus Julias. Quinque autem sequentes epistolae 148 ad Leonem Augustum, 149 ad Basilium Antiochenum, 150 ad Euxitheum Thessalonicensem, et ad alios metropolitas Illyrici, atque ad Juvenalem Jerosolymitanum, 152 ad Julianum, et 153 ad Aetium, alia occasione habita, eadem super re transmissae fuerunt kalendis Septembris. Sextam ejusdem diei epistolam 154 ad Anatolium ex Ratisponensi codice edidimus, ex qua praeterea prudentiam et cautionem [Col. 0308D] Leonis in Attici causa colligere licet. Primae autem notitiae ad se delatae, qua Atticus Constantinopolitanae Ecclesiae presbyter haeresim publice confovere tradebatur, non omnino fidens S. pontifex, Anatolio commisit ut eum secreta primum disquisitione discuteret; ac si quid in corde ipsius de haeretici veneni permixtione reperiret, aut corrigendo catholicum faceret, aut ab Ecclesia necessaria severitate depelleret. epistolas misit ad Basilium Antiochenum (Epist. 118, nunc 149) , ad Euxitheum Thessalonicensem vicarium Illyrici, et Juvenalem Jerosolymitanum (Epist. 119, nunc 150) , quem inter metropolitanos hic numerat. Ad Julianum Coensem et Aetium presbyterum litteras suas direxit, ut his ad quos scribebat redderentur; adjunxit exemplaria litterarum quas ad imperatorem Asparemque patricium, et ad alios scripsit, ut qui suas vices obibant rerum suarum haberent notitiam. In epistola ad Julianum (Epist. 120, nunc 152) , quae kalend. Septembris scripta est, mirari se dicit 569 esse aliquos, qui in epistola sua ad Flavianum esse quaedam [Col. 0308A] obscura, vel sensu, vel sermone ambigua calumnientur, cum nihil in ea sit quod non ab evangelica et apostolica doctrina derivatum. Miror sane, inquit, calumniantium vanitati aliquid adhuc in epistola mea, quae universo mundo placuit, obscurum videri, ut de ea putent aptius exponendum; cum illius praedicationis tam plena et solida sit assertio, ut nihil recipiat vel in sensu, vel in sermone novitatis. Quia quidquid tunc a nobis scriptum est, ex apostolica et evangelica probatur sumptum esse doctrina. Aetio exemplaria litterarum quas episcopi Galli Italique ad se scripserant indidem misit (Epist. 121, nunc 153, c. 2) , ut unam esse fidem in Occidente et suam esse omnium episcoporum suarum partium doctrinam ostenderet. Exemplaria quoque litterarum, inquit, quae Galli ad nos atque Itali episcopi concordi credulitate miserunt pariter direximus, ut quam etiam illorum nobiscum sit fides una non lateat. Data occasione Leo ad imperatorem tertio scribit. Commendat illi res Ecclesiae, ejus fidem laudat, [Col. 0308B] quia hostem se haereticorum et defensorem fidei Chalcedonensis probaverat. Ita haereticorum, inquit, impudentiae restitistis, ut profiteremini ad totius mundi pacem Chalcedonensis synodi vos esse custodem.
IV. Alexandrino episcopo, ut diximus, occiso, Timotheoque in ejus sedem intruso, episcopi orthodoxi, quibus post caedem Proterii nihil tutum in Aegypto, fuga et latebris sibi consulere cogitant. liquibus per aetatem licuit Constantinopolim profecti sunt, 570 suppliciterque auctoritatem imperatoris implorant contra furentem haeresim, dant supplices libellos, mala quae perpessi catholici commemorant, et quam fidem profitentur pluribus exponunt. Haeretici pariter legatos Constantinopolim mittunt, et suas litteras imperatori offerunt: quae sit sua fides pariter explicant, Nicaenam synodum et Ephesinam accipere se profitentur, Dioscori latrocinium seu pseudoephesinam synodum praedicant, Constantinopoli habitam a Flaviano synodum cum concilio Chalcedonensi repudiant, Timotheum in sede Alexandrina ab [Col. 0308C] Augusto confirmari poscunt, ab eoque ad illum petunt litteras. Libellis orthodoxorum complures episcopi subscripserant, haereticorum litteris subscriptiones nullae, quasi sui nominis et suae paucitatis puderet. Oblatae sunt, ait S. Leo noster (Epist. 125, nunc 156, c. 4) , pietati vestrae preces, quarum exemplaria vestris litteris subdidistis. Sed in his quae catholicorum sunt, deplorantium subscriptio continetur; et quia causa probabilis est, fiducialiter nomina singulorum, vel dignitas sui honoris aperitur. In illis autem, quas orthodoxo principi haeretica porrigere non formidavit obreptio, sub incerto universitatis vocabulo, ideo certum nomen retrahitur, ne non solum paucitas personarum, sed etiam meritum detegatur. Latere enim sibi utile existimat eorum quantitas, quorum est qualitas judicata; nec incongrue cujus loci homines sint profiteri metuunt, qui meruere damnari. Utrorumque libelli inter Acta concilii Chalcedonensis reperiuntur, parte tertia.
Leo imperator causam [Col. 0308D] Non ad solum Anatolium, sed ad omnes etiam metropolitas, ac praesertim ad Romanum pontificem haec causa ab imperatore remissa fuit. Id manifestum fit ex codice Encyclio, qui Quesnello non satis cognitus fuit. Hujus codicis auctor documenta in hac causa imperatore Leone instante lucubrata collegit. Sicut autem pleraque documenta erant Graeca; ita Graecus collector ipsum codicem Graece edidit. At [Col. 0309C] Graecus textus desideratur. Sola superest Latina versio, quam Epiphanius Scholasticus lucubravit. Hujus codicis ordo, ut in mss. continetur, profertur tom. V Concil. Ven. edit. col. 33 et sequentibus. Sic autem res se habuit. Intruso ab Eutychianis in Alexandrinam sedem Timotheo Aeluro, et occiso S. Proterio, maximoque inter hos et catholicos Aegyptios tumultu hac de causa excitato, utrique cum supplicibus libellis ad novum imperatorem Leonem confugerunt. Cumque ab Eutychianis impeteretur fides concilii Chalcedonensis; hoc ab errore revocandos putavit imperator, si loco novi concilii, quod illi petebant, [Col. 0309D] omnium episcoporum sententia per litteras significaretur. Igitur utrosque libellos cum sua epistola ad omnes metropolitas, et potissimum ad Romanum pontificem misit, petens ut, suae cujusque provinciae coacta synodo, suum sensum litteris aperirent. Imperialis encyclica ad Anatolium scripta in laudato codice describitur c. 6, ac dein c. 11 subjiciuntur aliorum episcoporum nomina, ad quos eadem epistola a pari directa fuit, ac inter hos primo data dicitur Leoni reverentissimo urbis Romae pontifici. Haec encyclica ad cunctos metropolitas circa Octobrem hujus anni 457, per Magistrianos, celerrime missa, Romano pontifici ita sollicite tradita fuit, ut primus omnium ad imperatorem rescripserit epist. 156, kal. Decembris: unde etiam in codice Encyclio, statim post indicata episcoporum nomina primo loco describitur [Col. 0310C] cap. 12. Non aliam curam Anatolio imperator dedit, nisi ut coacta similiter synodo ipse quoque suam et suae synodi sententiam litteris traderet. Quod si is ad Romanum pontificem et ad omnes metropolitas, eadem occasione qua imperator scripserat, encyclicam direxit, id non imperatoris jussu fecit, ac si is hanc illi causam praecipue commisisset, sed ut satisfaceret Aegyptiis episcopis catholicis, qui in alio libello ipsi tradito et descripto in laudato codice cap. 8 eum rogaverant ut suos gemitus ac fidei necessitatem sanctissimo Ecclesiae Romanae pontifici Leoni aliisque metropolitis indicaret. Ei Anatolii [Col. 0310D] ad Leonem epistolae, quae hac de causa scripta desideratur, pontifex, kalendis item Decembris, respondit epist. 157, simulque ad catholicos Aegyptios Constantinopoli degentes aliam epistolam 158 eodem die signatam dedit. Epistola vero 155 ad Anatolium, licet de his episcopis loquatur, aliis tamen anterioribus ejusdem Anatolii litteris rescripta fuit, eique titulum De relatione contra Timotheum Alexandrinum perperam a Quesnello praefixum ostendimus annot. 1 (Tom. praeced. col. 1125, n. c ) in eamdem epistolam. ad Anatolium 571 remisit, [Col. 0309A] ut in synodo ἐνδημοῦσα, id est ex episcopis qui in urbe erant, quid statuendum de Timotheo, et de rebus Chalcedone decretis judicaret. Patet ex ejus ad Augustum litteris condemnatum Timotheum, vindicatamque ab injuria professam Chalcedone doctrinam. Tum existimo relationem ab Aegyptiis et orthodoxis episcopis oblatam Anatolio, eam scilicet quae Actis concilii Chalcedonensis postea addita est. Rogabant scilicet Anatolium ut Antiochenum, Jerosolymitanum, Thessalonicensem, Romanumque praecipue episcopum certiores faceret de Alexandrinis haereticis, et referret quae impotenter egerant adversus orthodoxae fidei defensores. Anatolius ad sanctum Leonem scripsit (Epist. 124, nunc 155) , cui sanctus Leo respondit V aut VI idus Octobris: quae epistola in nostro manuscripto legitur cum hac inscriptione: De relatione contra Timotheum Alexandrinum. Eadem manu ad episcopos Aegyptios, qui Constantinopolim fugerant, scribit (Epist. 123, nunc 154) . Epistolae inscriptio est: Episcopis ex Aegypto catholicis [Col. 0309B] apud Constantinopolim constitutis. Consolatur eos quod pro causa fidei tot mala perpetiantur: esse gaudii magis quam tristitiae argumentum, quia laudem nomenque confessorum meriti sunt. Eos adhortatur ut fidem Chalcedone defensam fortiter tueantur. Haec epistola primum a nobis publica facta est.
Nec modo Anatolius ad eos quos diximus scribit, sed et ad omnes metropolitas Orientis, tam amore fidei, quam cupidine promovendae auctoritatis. Leo imperator ad eos omnes pariter ad quos Anatolius litteras mittit. Sanctum Leonem in primis rogat ut Constantinopolim veniat, pacandae Ecclesiae gratia (Epist. 125, nunc 156, c. 1) . Simul relationes catholicae haereticaeque partis ad eos mittit, ut judicium ex aequo ferant. Metropolitani, acceptis litteris imperatoris et Anatolii, provinciales synodos congregant, relationes coram legunt: exsecrantur mala in Aegypto ab haereticis perpetrata, Timotheum deponendum censent. Acta Chalcedonensis synodi approbant, negant [Col. 0309C] retractanda quae ibi sancita sunt. Unus Amphilochius Sydae episcopus, etsi Timotheum condemnabat, Chalcedonensem synodum, rerum forte ignarus, improbavit.
VI. Antequam ulterius progrediar, quaedam illustrandae historiae gratia hic inserenda duxi. Illustrissimus Annalium Ecclesiae conditor scribit relationes de quibus egimus missas ex Aegypto. Sed ex his quae [Col. 0310A] retulimus apparet ab ipsis Aegyptiis episcopis tum profugis Constantinopoli agentibus oblatas fuisse. Addit doctissimus cardinalis relationes non datas imperatori, nisi ad omnes metropolitas 572 missis litteris a quibus imperator professionem fidei poscebat. Sed haec non conveniunt cum litteris imperatoris responsisque episcoporum, qui de relationibus conceptis verbis agunt. Id etiam constat ex epistola Varadati monachi, et ex testimonio ipsius Liberati diaconi, qui litteras imperatoris non nisi post acceptas relationes missas commemorat.
VII. Inter litteras episcoporum reperitur epistola Juliani episcopi Coensis ad Leonem imperatorem, ex qua licet colligere ejus ad suam Ecclesiam [Col. 0310D] Julianum diutius Constantinopoli constitisse, saltem usque ad annum circiter 459, probavimus in admonitione ad epistolam ipsius Juliani appendici insertam n. 2. Vide tom. I, col. 1477 (Tom. praeced. hujus edit., col. 1241) . reditum, ex qua complures annos abfuerat, in comitatu universae Ecclesiae negotium agens. Discedens curam rerum Aetio reliquit, cum quo et sanctus Leo per litteras communicare solitus erat. Neque amplius in Urbe commoratum arbitror, ex quo Marcianus obiit. Nam neque de Alexandrinorum seditione sanctum [Col. 0310B] Leonem certiorem fecisse reperio, neque sui discessus Leonem admonitum puto, qui Aetio aeque ac illi suas litteras dirigit, dubius an in Urbe amplius commorabatur. Accedit quod ipse sanctus Leo ejus silentium conqueritur in litteris illis Juliano Aetioque communibus. Quamvis dudum, inquit (Epist. 117, nunc 147, c. 1) , litteras tuae dilectionis acceperim, miror tamen eam rescribendi opportunitatem qua frater Anatolius necessarie usus est silentio praeteriisse, cum pro ratione temporis atque causarum crebriora oporteat esse colloquia. Et kalend. Septembr. cum nullas ab eo litteras reciperet, haec ad eumdem: Existente, inquit, occasione, conveniens fuit ad dilectionem tuam scripta dirigere, quibus studium tuum in causis ecclesiasticis, et his quae ad fidem pertinent, incitamus. Sed quia ex silentio absentiam conjectabat, ad Aetium eadem opera scribit. De Juliano Coensi nulla deinceps mentio in litteris sancti Leonis.
VIII. Sanctus Leo, acceptis imperatoris Anatoliique [Col. 0310C] litteris, Alexandrinorum relationibus commotus est, quia de Timothei causa ambigi, et auctoritatem concilii Chalcedonensis periclitari videbat, imperatore quasi de re dubia episcopos consulente. Scribit ad Augustum (Epist. 125, nunc 156) , profectionemque Constantinopolim inutilem fore significat, quia praesentia sua, et decretis synodi, quae sancti Spiritus afflatu rite sancita sunt, et paci Ecclesiarum noxia; [Col. 0311A] quasi synodi vacillaret fides, quam alioquin modis omnibus defenderet. Compositis deinde orthodoxorum haereticorumque inter se relationibus, dubium imperatoris de Timotheo judicium modeste juxta et sapienter reprehendit: Nonne perspicuum est, inquit (Ibid., cap. 5) , quibus pietas vestra succurrere, et quibus debeat obviare; ne Alexandrina Ecclesia, quae semper fuit domus orationis, spelunca 573 nunc sit latronum. Eadem epistola audaciam haereticorum reprimit, qui id petere audeant quod innocentibus, nedum sacrilegis parricidisque optare non liceat: nam scribit ille: Quod exorata pietatis vestrae venia dixerim, quodam contagio splendorem vestrae serenitatis offuscant, cum sacrilegi parricidae id audeant petere, quod nec innocentes liceat obtinere (Ibid., c. 3) . Ad calcem epistolae plura pollicetur, quae longioris colloquii vicem suppleant: quod argumentum praebuit epistolae 134 (nunc 165), ubi multa ex SS. Patribus testimonia proferuntur, quibus approbat sanctam Verbi incarnationem. Aliam itidem epistolam ad [Col. 0311B] Anatolium mittit, qua imperatoris fidem laudat, quae sollicitudinem pene superet sacerdotum (Epist. 126, nunc 167, c. 1) . Ad haec multa de eo sibi polliceri narrat, sperans ejus cura vigilantiaque agendum ut Alexandrina Ecclesia ex haereticorum manibus eripiatur, deturbenturque hostes fidei ex ea sede ad quam per caedes et sacrilegia sibi gradum fecerunt. Laetitiam quoque suam non dissimulat, quod quatuor dumtaxat episcopi Timotheanae haeresi latrocinioque adhaereant, hortaturque enixe uti omni humanitate episcopos Aegypto profugos suscipiat, spem insuper adimat haereticis novae synodi cogendae. Tandem eum arguit vehementer quod Atticum presbyterum passus sit publice Constantinopoli adversus fidem Chalcedone professam disserere, minaturque se pro sua auctoritate acturum, si detrectet illum Andreamque socium suae impietatis a communione abscindere. Haec epistola legitur sine die et consule in manuscripto nostro codice, ex quo primum illam publicamus: [Col. 0311C] quae tamen haud dubie his scripta est temporibus.
IX. Aegre tulit Anatolius [Col. 0311D] Leonis epistola 163, c. 1, indicat Anatolio displicuisse pontificis studium, quo eum monuit ut caveret ab iis qui communi fidei adversari dicerentur; ubi Atticum presbyterum Constantinopolitanum, qui publice contra fidem Chalcedonensem disputasse ferebatur, intelligit. Id autem Anatolius non idcirco aegre tulit, quod res suas alienaque negotia Leonem curare crederet, sed quia ex pluribus S. pontificis litteris hac super re scriptis se negligentiae aut conniventiae notari pervidebat. Primum scilicet Leo ad ipsum dedit epistolam 151 kal. Septembris hujus anni 457, qua tamen ne ejus honorem laederet, totam rem eidem discutiendam commisit. Eadem in re iterum institit epist. 155, quam alia occasione ad eumdem direxit die 11 Octobris. Idipsum tetigit alia epistola 157, kal. Decembris, quo die ad imperatorem alia de causa scripturus, hoc maximi momenti negotium ipsi Augusto commendavit. Cum vero nullam [Col. 0312D] hac de re responsionem ab Anatolio accepisset, die 21 Martii anni sequentis 458, in epist. 161, ad Constantinopolitanos clericos, eadem super re nonnulla inseruit. Mox responsum Anatolii tandem accepit, quo studium ac sollicitudinem Leonis sibi displicuisse significavit; eique S. pontifex statim respondit epist. 163, signata (ut ex nostris codicibus emendavimus) die 28 Martii. In hac autem cum prima mentio fiat professionis fidei ab Attico missae, hanc cum Anatolii litteris et ab ipso Anatolio directam satis credibile est. Ad hanc vero professionem scribendam Atticum ab imperatore potius quam ab Anatolio fuisse impulsum, ut Quesnellus cum aliis postea subjicit, nullo documento probabitur. Cum vero haec Attici professio non plane satisfaceret, aliam exploratiorem Leo exegit, cujus formulam in vetustis collectionibus conservatam indicavimus annot. 3 (Tom. praeced. hujus edit., col. 1147, n g ) in epist. 163. , quasi res suas alienaque negotia ille curaret, significavitque illi scribens anno sequenti per Patricium diaconum. Moderate accepit Leo Anatolii querelas; responditque se non animo laedendi haec scripsisse, cui omnia discutiendi potestatem reliquerat: Neque in aliquo honorem 574 tuum laesi, cui discutienda quae ad me erant perlata commisi (Epist. 28, nunc 163, cap. 1) . Anatolium imprimis angebant litterae Leonis ad Augustum, quibus arguebatur quod clericos fidei ambiguae ex sua Ecclesia non ejiceret; immo oscitanter ferret aliquos de fide perverse sentire et loqui: Sacerdotalem namque et apostolicum tuae pietatis animum hoc malum ad justitiam ultionis debet accendere, quod Constantinopolitanae Ecclesiae puritatem pestilenter obscurat: in qua inveniuntur clerici quidam, haereticorum sensui consonantes, [Col. 0312A] et intra catholicorum viscera assertionibus suis haereticos adjuvantes. In quibus deturbandis si frater meus Anatolius, cum nimis benigne parcit, segnior invenitur, dignamini pro fide vestra etiam istam Ecclesiae praestare medicinam: ut tales non solum ab ordine clericatus, sed etiam ab urbis habitatione pellantur, ne ulterius sanctus Dei populus perversorum hominum contagio polluatur (Epist. 125, nunc 156, cap. 5) . Leonis sermonibus imperator excitatus Atticum impulit ut de sua fide ad pontificem Romanum scriberet, et meditata professione omnem de sua doctrina suspicionem amoveret. Perfecit Atticus in speciem quod Augustus jusserat: edidit misitque Romam confessionem fidei, sed obscuram et ambage verborum implicatam. Odisse Eutychem videbatur, sed non ejus errores aversari; Eutychi inimicum se palam testabatur, verum id poterat videri privatae simultatis; quod ejus haeresim aperte non detestaretur, suspectae fidei erat. In hunc modum sanctus Leo anno sequenti de litteris Attici: Qui scripta mittendo dubiae fidei, et professionis [Col. 0312B] incertae, confirmavit magis quam diluit quidquid ad nos de eo fama pertulerat. Nam si conscientiam suam voluisset probare sinceram, non Eutychem sibi odiosum fuisse, sed quod perfidiam ipsius reprobaret atque damnaret debuit confiteri: quia aliud sunt humanae etiam inter catholicos simultates; aliud diabolici, quos fides catholica damnat, errores (Epist. 128, nunc 163, cap. 1) . Leo igitur petit ab eo non fucatam, sed explicatam Eutychianismi condemnationem, 575 planam sinceramque confessionem fidei Chalcedonensi congruentem. Sin abnuere pergat, hunc poenis a synodo adversus haereticos latis obnoxium pronuntiat. Vigilantiam aeque ac prudentiam summi pontificis admirari licet, qui etsi jura Ecclesiarum custodire satagit, ut superius exposuimus tamen quando e re Ecclesiae videtur esse, et id necessitas exigere, oscitantium praesulum urget negotium.
Interea haeretici, etsi odiosi omnibus imperatorique in primis, tamen tacitis artibus fidem sanam oppugnare [Col. 0312C] nituntur, comperendinatione remorari res Ecclesiae et suas promovere student. Erat his temporibus Basiliscus, is qui postea imperium invasit, tum in aula potens, clanculariusque haereticorum fautor: cujus gratia et favore in perniciem Ecclesiae abutebantur haeretici. Ejus opera spem datam novae synodi facile mihi persuaserim, traditamque Timotheo Leonis pontificis Romani ad imperatorem epistolam, 576 qua sacrilegi hominis ordinatio condemnata, ut Evagrius commemorat lib. II, c. 1. Responsionem edidit Timotheus, qua nec Leonis epistolam, nec synodum Chalcedonensem veritus est reprehendere.
Aegyptii antistites, qui fidei causa extorres agebant Constantinopoli, cruciabantur interim cunctatione circuitionibusque haereticorum. Confugiunt itaque ad Leonem, et auxilium poscunt. Feliciter a nobis recuperata responsio data kalendis Decembribus (Epist. 127, nunc 158) , ubi eorum lacrymas lacrymis solari [Col. 0313A] aggreditur; testatusque suum dolorem respondet se jam eorum postulationem antevertisse scriptis ad imperatorem litteris, hortaturque ut multa sibi de Dei bonitate et imperatoris fide polliceantur, tandemque sperent felicem rerum suarum exitum. Excitat deinde ad perferendas persecutiones exemplo apostolorum, nec inanes putent labores, cum quibus conjuncta est immensa merces.
I. Auxit spem catholicorum consilium imperatoris. Haeretici, ut superiori anno diximus, synodum petierant, ubi retractarentur decreta Chalcedone edita. Augustus paci Ecclesiae et imperii studens, de synodo cogenda suspenso animo fuerat, ratus posse turbas Ecclesiae placari, si fieret synodus. Postmodum Leonis persuasus litteris haereticis congregandi concilii spem sustulit. Nec tamen quievit haereticorum furor: spe synodi amputata, publicum colloquium [Col. 0313B] petunt cum iis quos maluerit Leo pontifex. Aequa petitio videbatur; et his revera artibus complures decepti. Jactabantur enim rumores hos sincere velle edoceri fidei veritatem; opinionumque non ita tenaces, ut nollent emendatas, si falsitas demonstraretur. Haec quidem palam, sed revera procrastinandi animo collationem petebant; recogitabant enim animo meliora sibi tempora, ut varia rerum vicissitudo est: praeterea eorum mentibus insidebat periculum fidei orthodoxae, si aleam iterum subiret, et in controversiam revocarentur quae definita sanctione Patrum. Adde quod si dubio marte in hoc conflictu depugnarent, posse novam synodum peti rebus suis nondum in collatione profligatis. His ita compositis, sub pacis imagine imperatorem per aulicos fautores adeunt, eique collationem persuadent. Ille consiliis in speciem utilibus circumventus ad sanctum Leonem de eo negotio scribit (Epist. 132, nunc 162, c. 2) , confiteturque synodum frustra peti, postquam synodo Chalcedonensi [Col. 0313C] finita controversia est: quia, ut ipse commemorat, perfectio incrementum, et adjectionem plenitudo non recipit. Quae praeclara imperatoris verba sanctus Leo suis ipse litteris praedicavit, et ad posteros transmisit.
II. Rogabat insuper sanctum pontificem, ut quoniam Constantinopolim proficisci non erat integrum, mitteret episcopos ex Occidente, qui quasdam quaestiones elucidarent. Agnovit perspicax pontifex astutiam haereticorum, responditque in haec verba: Evidenter agnoscitis quod magnis haereticorum audetur insidiis; ut inter Eutychis Dioscorique discipulos, et eum quem apostolica sedes direxerit, diligentior, tamquam nihil ante fuerit definitum, tractatus habeatur; et quod totius mundi catholici sacerdotes in sancta Chalcedonensi synodo probant gaudentque firmatum, in injuriam etiam sacratissimi concilii Nicaeni efficiatur infirmum (Ibid. c. 1) . Episcopos tamen se missurum pollicetur, non ad pugnam cum hostibus fidei instaurandam; non enim patiendum ut recudantur quae Nicaeae et [Col. 0313D] Chalcedone aliquando firmata sunt. Praenoscat igitur, inquit, pietas tua, venerabilis imperator, hos quos spondeo dirigendos, non ad confligendum cum hostibus fidei, nec ad certandum contra illos a sede apostolica profecturos: quia de rebus et apud Nicaeam et apud Chalcedonem, sicut Deo placuit, definitis nullum audemus inire tractatum, tamquam dubia vel infirma sint quae tanta per Spiritum sanctum fixit auctoritas (Ibid., c. 3) . Sub finem epistolae labentem Alexandrinam Ecclesiam illi commendat, rogatque vehementer [Col. 0314A] ut, ejectis ex urbe parricidis, eam tandem in libertatem vindicet.
III. His litteris alteras (Epist. 130, nunc 160) adjungit ad episcopos clericosque qui, factione haereticorum ex patria pulsi, Constantinopoli morabantur. 577 Digna luce epistola est, quam primum ex tenebris eruimus. Ad quindecim episcopos nominatim inscriptio est. Solatur eorum exsilium, monetque ne adventu episcoporum Occidentalium perturbentur, quos rogatu imperatoris Constantinopolim mittit, ad explanandas fidei quaestiones, quae nonnullorum animos pulsabant. Hos deinde excitat uti pro fide constanter pugnare pergant, caveantque ne discordia suae res dilabantur, atque iterum cum haereticis manus conserant, vel colloquii, vel disputationis specie decepti.
Tertiam addidit epistolam ad clericos Constantinopolitanos (Epist. 131, nunc 161) : illis fidei sinceritatem gratulatur, hortatur ad constantiam, et rogat ne sinant in suis visceribus grassari proscriptam haeresim, eliminent ex suo coetu, quos hoc malo [Col. 0314B] infectos sciant; Atticum Andreamque perstringens, quos haeresis suspectos diximus; hos ab officio dejici praecipit, nisi verbo scriptoque Nestorii et Eutychis dogmata detestentur, palamque jurent in fidem Chalcedonensem. Addit praeterea eorum nomina, quorum fides dubia, jam ad Anatolium a se esse delata: unde conjicio laudatam superius [Col. 0313D] Intelligit epistolam 163 ad Anatolium, quam post epistolam 161 ad Constantinopolitanos scriptam, emendata chronica notatione, ostendimus annot. 12 (Tom. praeced. col. 1148, n. j ) in eamdem epist 163. Quod si in epistola 161 eorum nomina quorum fides erat dubia, missis antea litteris Anatolio, indicasse [Col. 0314D] scribit, non intelligit epistolam 163, quae postea directa fuit, sed epistolas 151, 155 et 157, quae antea ad eumdem scriptae fuerunt. epistolam ad eumdem episcopum CP. non eo tempore, sed missam antea, quod supra diximus.
IV. Erant quinque menses prius elapsi, quam sanctus Leo mitteret episcopos quos promiserat, sive Romae deerant idonei tanto negotio, sive quidpiam aliud eorum profectionem retardavit, quam ad finem mensis Augusti contigisse ex inedita huc usque epistola accepimus. Recte Baronius existimavit aliam a 78, quae nunc est 132 ( modo autem 162), epistolam exstitisse, qua ex more de certis missis legatis et eorumdem nominibus et commendatione sit actum. Nacti hanc juris publici facimus. Egregia quidem est, [Col. 0314C] antiquis celebrata, nota Facundo, et ab eo excerpta, ut ex ejusdem scriptis accipimus, a Vigilio Pelagioque summis pontificibus in testimonium allata in controversia de tribus capitulis, et a sancto Prudentio Tricassino episcopo tota fere descripta, ut in notis fusius disserimus. Statim retardatam Geminiani Domitianique episcoporum profectionem paucis excusat. Qui erant isti episcopi, haud promptum dicere. Quidam Domitianum Mutinensem episcopum asserunt; Germinianum vero Catalaunensem e Gallis accitum; quia ejus nominis ea aetate alium facile non reperias. Res obscura, nec magni momenti. In ea epistola obsecrat obtestaturque Augustum ne 578 renovandae disceptationis copiam permittat: neque de fide iterum agi, aut revocari in examen definitiones Chalcedone peractas; opem ferat Ecclesiae Alexandrinae, Timotheum jam toto biennio sedem occupantem, tamquam parricidam, nulla mora, nulla miseratione ab episcopatu dejiciat. Quod ergo, inquit, [Col. 0314D] in sanctae Ecclesiae pervasione et in praesulis ipsius crudelissima caede impius parricida commisit, non potest humanis remissionibus expiari; nisi ille exoretur qui talia et solus potest plectere, et solus ineffabili misericordia relaxare.
[Col. 0314D] Non epistolam 164, sed epistolam 156 Evagrius respicit, ut in admonitione huic praemissa probatum a nobis fuit. Haec, opinor, ipsa est epistola quam laudat Evagrius Histor. lib. II, cap. 10: Τοιγαροῦν πρῶτον ὁ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμις ἐμίσκοπος Λέων ὑπέρ τε τῆς ἐν Καλκήδονι συνύδου γέγραφε. Τήν τε Τιμοθέου χειροτονίαν ἀπεδοκίμασεν καὶ ἀθέρμως γενομένην· ἥντινα ταῖς Λεόντως ἐπιστολὴν Λέων ἀντοκράνωρ Τιμοθέω διαπέμπεται τῷ τῶν Ἀλεξανδρέων προέδρω Διομήδοις σιλεντίαριου τοῖς βασιλικοῖς κελεύσμασι διακονεσαμένου. Πρός ὃν καὶ ἀντέγραφε Τιμόθεος, πεμφομένος καὶ ἐν Καλκηδόνι σύνοδον καὶ τὴν Λέοντος ἐπιστολήν. Id est: Primum igitur Leo episcopus senioris Romae scripsit pro defensione synodi Chalcedonensis, et ordinationem Timothei, utpote illegitime factam improbavit. Quam Leonis epistolam imperator Leo ad Timotheum Alexandrinum episcopum misit per Diomedem silentiarium, regalium bajulum praeceptorum. Cui rescripsit Timotheus, Chalcedonensem synodum et Leonis epistolam reprehendens. De alia epistola quam de 133 (nunc 164), quae nunc primum prodit in lucem, haec non puto intelligi. De epistola enim 134 (nunc 165) prolixissima, testimoniisque sanctorum Patrum munita, ut non audeam interpretari, in causa est quod in ea ne verbum quidem de improbata Timothei ordinatione, qua de illic a Leone scriptum asserit Evagrius.
V. Praeter has litteras, alias [Col. 0315D] Epistolam 165, non triduo post, sed eodem die quo epistola 164 datam ostendimus in admonitione ad epist. 165, n. 2. triduo post ad eumdem Augustum dedit (Epist. 134 ad Leonem Aug., nunc 165) , quas quidem jam pridem promiserat, ipsis scilicet kalendis Novembris ( Leg. Decembris) superioris anni, ut liquet ex epist. 125 (nunc 156) cap. 6. Haud dubium quin ejusdem legationis occasione datae sint, quod et temporis ratio arguit, et ipsius epistolae conspectus. Continet quippe prolixiorem diligentioremque de incarnationis mysterio tractationem, plurima amplissimaque subjecta habet sanctorum Patrum testimonia, quibus Eutychis error jampridem in Ecclesia proscriptus ostenditur; demum in fine epistolae enixius postulat pontifex ut Augustus paci Ecclesiarum Domini 579 sua constitutione prospiciat, et in omnibus sibi subditis Dei dona defendat.
VI. Eodem hoc anno Leo, de ecclesiasticae disciplinae observatione, non minus quam de catholicae fidei integritate sollicitus, decretales, ut vocant, epistolas duas scripsit, unam ad Nicetam Aquileiensem episcopum; alteram ad Neonam Ravennatem: [Col. 0315C] utramque occasione Attilanae vastitatis Italicis regionibus ante biennium illatae (Epist. 129, nunc 159) . Aquileia urbs Italiae opibus potens et frequentia populi nobilis, quasi altera Roma olim aestimata est; sed objecta incursionibus barbarorum variam experta fortunam est. Attila, peragrato armis imperio, et devastatis nobilissimis oppidis, hanc urbem cepit diripuitque. Barbarus post urbis excidium magnum hominum numerum captivum abduxit. Tum mulieres non paucae viduatae toro, virosque aut morte absumptos, aut in posterum a reditu prohibendos ratae, viduitatis haud satis patientes, alias ambiunt nuptias, aliisque viris nubere non dubitant. Restitutis rebus, reversi e captivitate priores mariti torum conjugalem repetunt; qui relictas duxere, retinere cogitant. Dum certatur pro thalamis, dubitaturque uter potior maritus sit, Adeodatus Ecclesiae Romanae diaconus, quem forte Aquileiam miserat Leo noster explorandi Ecclesiae illius status gratia, Romam regressus est, retulitque aliqua quaestionum capita, de quibus [Col. 0315D] quid apostolica sedes sentiret Nicetam poposcisse memoravit Adeodatus; nullum enim consultationis scriptum attulit. Respondit sanctus Leo ad primum caput juxta sententiam Domini: Quod Deus conjunxit, homo non separet, necesse esse ut legitimarum foedera nuptiarum redintegrentur, et ut recipiat unusquisque quod proprium est. Adversus autem eos qui aut metu, aut necessitate coacti immolatitios cibos comederant, scribit Poenitentiae satisfactione purgandos: quae non tam temporis longitudine, quam cordis compunctione pensanda est. Addit pariter de iis qui iterato baptizati sunt, vel metu vel errore [Col. 0316A] traducti, culpam eluendam poenitentia, et judicio episcopi ad communionis unitatem recipiendos; eos vero qui baptismum ab haereticis acceperunt, confirmandos sola invocatione Spiritus 580 sancti per impositionem manuum (Epist. ead., cap. 1-7) .
VII. Epistola ad Neonam Ravennatem anno 451 olim assignata est (Epist. 135, nunc 166) , eo quod Marciani consulatu insignita legebatur. Majorianum in Marciani locum substituimus, epistolamque ad praesentem annum revocavimus, cujus emendationis causas habes in notis. Duo decernuntur a Leone, unum de parvulis in captivitatem abductis; de quorum baptismate si nihil certi cognosci queat: Accedat, inquit, talis intrepidus ad consequendam gratiam, cujus in se nullum scit esse vestigium; nec vereamur huic salutis januam aperire, quam numquam ante docetur ingressus . . . . Quoniam non potest in iterationis crimen venire, quod factum esse omnino nescitur. De his qui ab haereticis baptizati sunt, quod alterum caput est, idem statuit quod in superiori epistola ad [Col. 0316B] Nicetam Aquileiensem definierat [Col. 0315D] His duabus ad Nicetam et Neonam epistolis [Col. 0316D] adjicienda est epistola 167 ad Rusticum Narbonensem, quam circa hoc tempus scriptam in admonitione ostendimus, et de qua Quesnellus egit an. 440, n. 15. .
VIII. Legitur etiam Majoriani imperatoris hoc anno data constitutio, qua parentes vetantur virgines ad edendam professionem virginitatis cogere, oblatasque a parentibus recipere velum ante quadragesimum aetatis annum. Condemnantur similiter viduae quae non amore continentiae, sed cupiditate vitae laxioris, alteras nuptias refugiunt. Liber Pontificum Romanorum, eadem de virginibus a Leone constituta refert. Hic quoque, inquit, constituit ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate annis quadraginta (Epist. 125, nunc 156, c. 3) . Et in epistola ad Rusticum episcopum Narbonensem sunt alia quaedam quae ad idem pertinent argumentum: quod mihi facile persuadet Leonis opera et consilio edictum Majoriani promulgatum. Unde intelligimus non insolitum visum episcopis, si principes caveant legibus quae ad professionem disciplinamque monachicam attinent. Quin etiam [Col. 0316C] ipsi pontifices plerumque regibus auctores fuerunt ut ejusmodi leges ferrent. Namque regiae auctoritatis esse censebant tam commodis reipublicae quam Ecclesiae bono consulere. Hoc ipsum sanctus Leo ad imperatorem Leonem scribebat: Debes incunctanter advertere regiam potestatem non solum ad mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiae praesidium esse collatam.
Scripsit hoc anno Leo noster pridie nonas Martii epistolam unicam, quae est ad universos episcopos per Campaniam, Samnium et Picenum constitutos (Epist. 136, nunc 168) , eosque 581 reprehendit, quod in festis martyrum baptizarent, omissa exorcismorum jejuniorumque sanctificatione, aliisque ejusmodi ritibus relictis; constituitque non dandum baptismum aliis diebus quam Paschae et Pentecostes. Ibidem prohibet ne de singulorum peccatorum genere [Col. 0316D] libello scripta professio publicetur, 582 cum reatus conscientiarum sufficiat solis sacerdotibus indicari confessione secreta. Non improbat tamen, si quis sponte propria ex plenitudine fidei et ex timore Dei apud homines ita erubescere non veretur, ut suam ipse conscientiam publicare cupiat.
I. Ad Orientalium porro rerum seriem ut redeamus, diximus a Leone missos anno 458 Domitianum et Geminianum episcopos Constantinopolim, qui causam fidei pontificis nomine illic agerent. Quo successu [Col. 0317A] legatione sua functi sint, obscurum est. Nam quid Constantinopoli gesserint, neque Leonis epistolae, nec scriptores Ecclesiastici tradunt. Certum dumtaxat Anatolium [Col. 0317D] Non anno superiori 459, sed anno 458, obiit Anatolius. Cum enim in Nicephori Chronico hujus episcopatui tribuantur anni octo et totidem menses, quos Theophanes computavit annos novem, ille autem episcopatum obtinuerit sub finem an. 449, e vivis excessit an. 458, mense Augusto, vel die 3 Julii, quo Graeci ejus festum signant. superiori anno decessisse ante adventum legatorum. Ejus morte opinio est retardata eorum consilia, dum eligendo successori tempus teritur. Certum quoque ex litteris Leonis ad Gennadium (Epist. 138, nunc 170) non ante hunc annum 460, circa Junium mensem illos Romam rediisse. Sed quid actum hoc intervallo? Si [Col. 0317D] Haec conjectura e cardinali Baronio sumpta videtur, qui in synodo a Gennadio habita contra simoniacos haec pariter quae Quesnellus indicat, Domitiano et Geminiano apostolicae sedis legatis praesentibus, circa Eutychianos acta existimat, ad an. 459, n. 1 et seqq. Id autem scripsit Baronius, quod ejus concilii synodicam contra simoniacos Patrum subscriptionibus [Col. 0318D] expertem viderit. Cum vero omnes subscriptiones accurate editae tom. V Concil., col. 49, Domitiani ac Geminiani episcoporum nominibus careant, Baronii conjectura, qua eidem synodo quaedam circa Eutychianos legatis agentibus gesta tribuit, imbecillis agnoscitur. Aliam autem synodum Constantinopolitanam imaginari, nullo documento fulcitur. Quod enim de Timotheo scribit Leo ad Gennadium epist. 170, Universorum Domini sacerdotum sententiis coarctatus, non ad Constantinopolitanam aliquam generalem aut fere generalem synodum, cujus nulla memoria superest, sed ad sententias refertur quas contra eum omnes totius orbis episcopi redditis ad imperatorem litteris pronuntiarunt conjectura assequi licet, habitum est Constantinopoli concilium, ubi perlectae epistolae quas metropolitani cum subscriptione episcoporum suae quisque provinciae ad Augustum miserant; recitata etiam sancti Leonis epistola 134 (nunc 165) ad Leonem Augustum cum subjectis testimoniis sanctorum Patrum de incarnatione Verbi Dei. Quibus perlectis, quasi aliqua generali synodo habita, praesentium absentiumque communi consensione, accedente auctoritate imperatoris, Timotheus condemnatur, jubeturque abire ab episcopatu, [Col. 0317B] quem per vim invaserat. De hac in Timotheum sententia sermo est in epistola Leonis ad Gennadium, qui Anatolio successerat: Universorum, inquit, Domini sacerdotum sententiis coarctatus. Et in epistola 137 ad Leonem Augustum testatum pariter habetur imperatorem auctoritati episcoporum suam adjunxisse, ut impius Timotheus episcopalem sedem relinquere cogeretur. Sciat, inquit, clementia vestra omnes Ecclesias Dei cum laude vestra exsultare pariter et laetari, quod ab Alexandrinae Ecclesiae jugo improbus parricida depulsus est, et populus Dei, cui praedo nefarius incubabat, in antiquam fidei libertatem reductus, potest jam in salutis viam fidelium sacerdotum praedicatione revocari, cum videat omne seminarium venenorum in ipso auctore projectum.
II. Pulsus e sede Timotheus, ut erat versatili animo, ad artes confugit, cedens tempori, quia refragari omnium episcoporum sententiis nequibat, neque amplius synodum Chalcedonensem improbare. Simulat [Col. 0317C] igitur judicio episcoporum acquiescere, et parere synodi decretis, ratus amovendam prompto obsequio suspicionem contumaciae aut haereseos, atque ita sibi sedem gratia et auctoritate amicorum restituendam. His rebus ita comparatis cum venia imperatoris advolat Constantinopolim, et communicat cum catholicis quasi innoxius. Leo per litteras Gennadii, et per duos episcopos admonitus, apud imperatorem ipsumque Gennadium (Epist. 138, nunc 170) , plurimum ea de re conqueritur, multisque probat Timotheum episcopatu non modo indignum ob haeresim, verum etiam ob parricidium sacrilegiaque quae perpetraverat, sedem Proterii viventis per vim occupatam, seditionis faces in Alexandrina Ecclesia 583 accensas, et mortem illatam antistiti rememorat, commendatque in primis Gennadio, ut sacrilegum parricidam non modo a conventu publico Ecclesiae, sed et a privata fidelium societate prohibeat: Et ideo dilectio tua sollicitudine qua claret eniti et elaborare debebit, ne cum tam nefario homine sermo aliquis privatim vel publice [Col. 0317D] misceatur; neve sub specie correctionis ejus quorumdam conventui praebeatur occasio: ne redeundi [Col. 0318A] integram capiat libertatem, de quo jam edictis suis princeps Christianissimus judicavit. Obsecrat Augustum (Epist. 137, nunc 169) ut episcopum alium in Alexandrinam sedem subrogari jubeat, cujus non minus probata fides, quam mores integri, eumque ordinari secundum morem veterem, ut legitur in epist. ad Gennadium: quae verba de industria litteris inserta; tacitus enim arguit consuetudinem ab Anatolio inductam: quippe qui episcopos majorum praesertim sedium ordinandi potestatem contra priscos mores sibi suaeque sedi vindicaverat; ob eamque causam admonet Gennadium ne novitatem retineat quam sui decessores invexerant, sed antiquam praescriptamque canonibus legem observet.
584 III. Duo menses vix effluxerant, cum ecce legati ex Alexandrina Ecclesia Daniel presbyter et Timotheus diaconus, cum litteris novi episcopi Alexandrini rite consecrati. Laeta illi renuntiabant. Timotheum Alexandria edicto imperatoris pulsum, et longe ablegatum, et communi cleri plebisque consensione, [Col. 0318B] suffragiisque omnium electum Timotheum Solophaciolum rite solemniterque ordinatum. Tres illico gratulatorias epistolas misit Leo eodem die exaratas: datae leguntur XV kalendas Septembris. Primam ad ipsum Solophaciolum scripsit (Epist. 139, nunc 171) : gratulatur illi suam electionem; hortaturque, sicut litteris testatus erat, ut haereticos in transversum actos ad rectum fidei tramitem reduceret. Secunda scripta est ad clericos Alexandrinos (Epist. 140, nunc 172) ; tertia ad episcopos qui Solophaciolum ordinaverant (Epist. 141, nunc 173) ; suamque cum illis laetitiam communicat, quod is sit ordinatus cui nihil ambitio, nihil tumultuariae multitudinis praeceps impetus, nihil seditio, nihil artes contulerant. Postremae litterae Leonis fuerunt; haecque novissima, quae noverim, magni praesulis opera.
[Col. 0318C] I. Demum Leo summus pontifex post multos labores pro Christo perpessos, acresque pugnas adversus hostes fidei, scriptis dictisque debellatas haereses, moritur. Qua prudentia Ecclesiae gubernaculum rexerit, qua constantia tenucrit clavum nullis tempestatibus cedens, qua vigilantia asperis rebus providerit, ex his quae retulimus, aut scire, aut animo capere promptum est. Feliciter tot consummatis operibus, ad Christum commigravit, ut qui ejus vicem gesserat in aeternae illius haereditatis partem veniret. Felix certe pontifex, qui dum vita manebat, infractus semper stetit inter dissidentium Ecclesiarum motus, varia inter episcoporum studia, molitionesque haereticorum, nihil temporum rerumque asperitate territus: nec regum cessit majestati, nec pseudosynodi speciosa auctoritate victus est, nec Anatolii episcopi Constantinopolitani artibus deceptus: omnibus major periculis in proventum fidei victorias impendit; jurgia Ecclesiarum sedavit, ausus temerarios contudit; flagitia pravorum hominum aut emendavit au [Col. 0318D] castigavit; quoquo versus vigilibus oberrans oculis nihil quod ad rem Ecclesiae imperiique Christiani [Col. 0319A] conferret praetermisit. Hoc magnificum illi gloriosumque contigit, quod adeptus est pontificatum toto pene Oriente foedis haeresibus turbato, columnis Ecclesiae aut dejectis, aut vacillantibus; decesserit vero parta ubique pace, primarias sedes occupantibus episcopis quibus tanta cura retinendae pacis, quantum aliis animi fuit ad bellum accendendum, vel pusillanimitatis ad exstinguendum. Gennadius vanissimo Anatolio, Timotheus Solophaciolus impiissimo Timotheo Aeluro subrogati fuerant, quemadmodum Anastasius Juvenali Jerosolymitano, qui in causa fidei animis ceciderat. Huc accedit quod sicut cum ad sedem Romanam evectus, privatas tum inter praefectos exercituum lites componebat, sic toto pontificatus curriculo sedandis Ecclesiae turbis incubuerit, et tandem vir imperii Ecclesiaeque felicitati natus pacaverit.
II. Praeter ea omnia quae retulimus, liber Pontificum Romanorum memorat ejus pietate et sollicitudine complures Romae aedificatas basilicas. Basilicam in primis SS. apostolorum Petri et Pauli ab eo instauratam. [Col. 0319B] Hic, inquit, renovavit basilicam Petri apostoli, et fecit ibi cameram, quam et ornavit: et Beati Pauli basilicam post ignem divinum renovavit; fecit et cameram in eadem similiter, et in basilica Constantiniana. Adrianus PP., in epistola ad Carolum Magnum, pluribus ornatum hujus basilicae prosequitur: Item de sacro quarto concilio egregius atque mirificus praedicator sanctus Leo papa, qui et ipse fecit ecclesias, quas in musivo ex diversis historiis seu imaginibus pingens decoravit: magis autem in basilica S. Pauli apostoli, arcum ibidem majorem faciens, et in musivo depingens Salvatorem 585 Dominum nostrum Jesum Christum; et secum viginti quatuor seniores nomine suo versibus decoravit; et a tunc usque hactenus fideliter a nobis venerantur. Illustrissimus Annalium conditor scribit hanc imaginem Salvatoris ad sua usque tempora servatam integram; sed viginti quatuor seniores vetustate et situ deformatos. Opus hoc elaboratum esse liberalitate et impensis Gallae Placidiae Augustae, [Col. 0319C] studio curaque S. Leonis, inscriptio Gruteriana docet quatuor versibus comprehensa, ex majore hujus basilicae arcu descripta. Scio apud Baronium legi tantum distichum, ubi mentio est de morte Placidiae. Ecce inscriptionem a Grutero excerptam.
Baronius, ad annum 461, n. 12, eam alio modo descriptam refert, insculptamque ait ad basilicam S. Laurentii, ex liberalitate Placidiae, et studio Leonis reparatam.
Radulphus decanus Tungrensis, lib. de Canonum Observantia, proposit. 23: In quibusdam Chronicis, inquit, legitur quod Leo I constituit ut finito offertorio [Col. 0320B] super oblatam incensum in memoriam mortis Christi ponatur. Et post nonnulla: Erectus autem presbyter populum hortatur ad orandum, dicens: ORATE PRO ME; quod Leoni papae ascribitur. Deinde multis interpositis: Principium orationis: HANC IGITUR, etc., quod ascribunt S. Leoni Magno. Demum versus finem: Subsequitur, inquit, BENEDICAMUS DOMINO, sive, Ite, MISSA EST; ad quod respondent omnes: DEO GRATIAS . . . Et haec dici Leo papa constituit.
Superius notavimus ejusdem cura a Demetriade virgine basilicam in honorem S. Stephani exstructam, cujus apud Paulum Diaconum, Hermannum Contractum, Platinam et Cuspinianum, memoria est. Liber Pontificum haec addit praeterea: Hic fecit ordinationes quatuor per mensem Decembrem in urbe Roma, presbyteros octoginta unum, episcopos per diversa loca centum octoginta quinque. Qui etiam sepultus est apud B. Petrum apostolum III idus Aprilis. Cessavit episcopatus ejus dies septem. In Breviario Romano [Col. 0320C] nihil de ejus ordinationibus, etsi aliorum pontificum Romanorum ordinationes non omittit. In ms. Thuaneo, cujus ea est inscriptio: Ordo episcoporum urbis Romae a Petro ad Hadrianum sub Carolo Magno, S. Leo numeratur quadragesimus septimus PP., et ea verba ibidem reperiuntur: Hic fecit ordinationes 7, presbyteros 77, diaconos 30, episcopos 175.
III. Quo die extremum diem clauserit sanctus pontifex, facile est dicere, si communi opinioni obsequi velimus; non ita facile, si res ad diligentius examen revocetur. E vita decessisse III idus Aprilis seu 11 die mensis, ferunt hodiernae Ecclesiae tabulae, quibus consensus recentiorum scriptorum suffragatur, Severino scilicet et Dagalaipho consulibus, seu anno Christi 461, postquam Romanam Ecclesiam [Col. 0319D] Catalogi Romanorum pontificum cum Pontificali libro Leoni tribuunt annos 21, mensem 1, dies 26; alias, melius, dies 13. Hanc autem de die obitus S. Leonis quaestionem, quam pluribus Quesnellus discutit, ex antiquioribus libris certioribusque documentis brevius expediri posse credimus. Ex tribus diebus qui Leoni nostro sacri in ecclesiasticis libris inveniuntur, tres de die obitus ejusdem pontificis opiniones manarunt. Alii enim praeferunt diem 11 Aprilis, alii 28 Junii, alii 10 Novembris. Quesnellus cum unico ms. Corbeiensi Dacheriano diem 30 Octobris propugnans, quartam opinionem invexit. Quintam tandem opinionem addiderunt Antonius et Franciscus Pagii Leonis obitum affigentes diei 4 Novembris. Ea vero sententia, qua S. Leo supremum diem obiisse traditur IV idus Novembris, omnium probabilissima, ab eruditis passim excepta est. Inter omnes libros qui diem mortis Leonis signant, vetustissimus est Martyrologium, uti vocant, Hieronymianum: omnia autem hujus Martyrologii exemplaria die IV [Col. 0320D] idus Novembris habent: Depositio S. Leonis papae. Haec autem de Leone nostro scripta exinde liquet, quod hoc Martyrologium aliorum hujus nominis pontificum aetate anterius est. Concinunt cum hac die non solum caetera antiqua Martyrologia ex Hieronymiano contracta, Rabanus et Lectionarium Bellovacense a Quesnello laudatum; sed et tempus pontificatus Leoni tributum. Hunc ordinatum die 29 Septembris anni 440 probavimus annot. 1 (Supra col. 193, n. a) ad an. 440. Porro ipsius pontificatui assignantur in Catalogis anni 21, mensis 1, et dies 13. Licet enim quidam Catalogi in diebus discrepantes, signent dies 26, et aliqui dies 28, praestantiores tamen ac plures exhibent dies 13, ut patet ex Corbeiensi, qui desinit in Vigilio, et altero item Corbeiensi a Mabillonio editis, Analect. t. III, ex alio pervetusto apud Bollandistas, t. I Aprilis, et ex aliis a Pagio laudatis ad an. 461, n. 3, quibus adjiciendi sunt duo, alter omnium forte vetustissimus in Hormisda desinens, quem invenimus in ms. cod. Vat. Reginae [Col. 0321B] 1997; alter vero quem ex perantiquo Veronensi codice vulgavit P. Josephus Blanchinius, tom. IV Anastasii, in prolegomenis, pag. 6. Accedunt etiam picturae basilicae S. Pauli, et inscriptio ex ms. Virdunensi in Mabillonii Analectis impressa et inferius a Quesnello recusa, n. 11, quae dies totidem signant. [Col. 0321C] Si autem a die 29 Septembris computentur mensis et dies tredecim, Leonis mors incidit in diem IV id. Novembris. In laudata inscriptione Leo depositus dicitur III idus . . . . , ubi cum mensis nomen desit, Aprilem mensem supplendum nonnulli existimarunt, ita ut ejus mors assignanda sit III idus Aprilis, quo eum sepultum cum libro Pontificali plures tradunt. Sed haec documenta Hieronymiano Martyrologio posteriora, praeferenda non sunt, cum praesertim tempus pontificatus Leonis in omnibus Catalogis notatum, et a die 29 Septembris ordinationis ejus inceptum, Aprili mensi nullo modo congruat. Adde tandem id non posse conciliari cum ordinatione Hilari, quem mense Novembri ordinatum Quesnellus, n. 4, optime statuit. Solum errat, cum ejus ordinationem assignat diei XV kal. Decembris, eo quod putarit an. 461 litteram F Dominicalem fuisse. Cum autem littera Dominicalis ejus anni fuerit A, Hilarus ordinatus dicendus est XIII kal. Decembris, seu [Col. 0321D] die 19 Novembris an. 461. Si autem S. Leo excessisset die 11 Aprilis, septem et amplius mensibus Romana sedes vacasse dicenda esset, quod ab illorum temporum moribus abhorret. Iidem Catalogi, qui cum vulgato Anastasio Leonem sepultum tradunt III id. Aprilis, statim addunt cessasse episcopatum dies septem. Id autem cum nostra sententia optime concinit; die enim 10 Novembris Leone vita functo, post septem dies Hilarus eligi potuit, ejus ordinatione biduo prorogata, ut die Dominico perageretur. Ex his corruit Quesnelli opinio, qua Leonem obiisse arbitratur III kal. Novembris, seu die 30 Octobris. Unum Corbeiense kalendarium, quod aliis erroribus non caret, tanti esse nequit, ut tot documentis atque rationibus hactenus propositis anteferendum credatur. Cadit multo magis utriusque Pagii sententia, quae nulli quoad Leonis mortem documento incumbit. Solum illi praeferunt Marianum Scotum Hilari ordinationem [Col. 0322B] signantem II id. Novembris. Cum porro ex aliis documentis Romana sedes vacaverit diebus septem, obitum Leonis ad diem quartum Novembris evehendum collegere. Ea vero antiquiora documenta, quibus Leonis mortem assignavimus diei 10 Novembris (siquidem Romana sedes vacavit diebus septem) [Col. 0322C] Hilari ordinationem ad diem II id. ejusdem mensis a Mariano Scoto perperam evectam ostendunt. Labitur etiam opinio qua ejus mors assignatur diei IV kal. Julii, seu 28 Junii. Hac autem die non obitum, sed translationem S. Leonis celebratam fuisse Capitulare Evangeliorum Romanae Ecclesiae testatur. Hoc kalendarii nomine primus edidit Joannes Fronto; sed vetustissimum esse Capitulare Evangeliorum ipsius Romanae Ecclesiae ex ven. card. Thomasii et Dominici Georgii atque aliorum editionibus liquet. In hoc autem juxta omnes editiones ac mss. die 28 Junii legitur: Translatio corporis S. Leonis, quam quidem hoc eodem die factam sub Sergio an. 688 memorata inscriptio apud Mabillonium prodit his verbis: Depositus est III idus . . . . . . et iterum translatus huc a B. papa Sergio IV kal. Jul. indict. 1. Num vero die 11 Aprilis alia vetustior translatio vel elevatio admittenda sit, satis probabile videtur ex genuino Martyrologio Bedae, qui paulo post Sergium, praeter diem 28 Junii, diem etiam 11 Aprilis Leonis festo ascribit. [Col. 0322D] Cum enim ex constitutis nec Leonis mors, nec ordinatio huic diei affigenda sit, aliqua ejusdem translatio vel elevatio Sergio antiquior eo die astruenda est; et hac forte de causa in inscriptione laudata Leo sub Sergio iterum, id est, secundo, translatus traditur. [Col. 0321A] unum et viginti annos, triginta minus dies, administrasset.
587 Ista, inquam, vulgata opinio est quam haustam primum puto ex Anastasio, seu quovis alio auctore libri pontificalis. Verum quam infirmae sit ac deploratae fidei opusculum istud, nemo inter eruditos diffitetur. Unde cum idem scribit sedem apostolicam post Leonis obitum septem diebus vacasse, ab illustrissimo cardinale Baronio merito rejicitur tum ex Mariani Scoti testimonio, tum maxime ex tempore subrogationis Hilari papae in locum demortui pontificis.
IV. Primum igitur quod in hac quaestione pro certo statuere licet, hoc est: Hilarum Leonis 588 successorem eidem subrogatum esse mense Novembri anni 461, quo Leo decessit e vita. Hujus rei testem habemus Marianum Scotum insignem chronographum: Hilarus papa 46 post Petrum ordinatur II idus Novembris. Sed et antiquius et locupletius testimonium Hilarus ipse suppeditat. Concilium enim [Col. 0321B] Romanum anno Chr. 465 celebratum, sub die XV kalendarum Decembrium, ut habent Acta vulgata, [Col. 0322D] Hanc chronicam notationem, quae in Dionysiano-Hadrianeae collectionis codicibus et editionibus exhibetur, veriorem esse illa quam praeferunt codices collectionum Hispanicae et Isidorianae, patet ex dictis annotatione praecedenti, in qua hanc diem XIII kal. Decembris anni 461, non vero diem XVI kal. Dominicam fuisse vidimus. vel XIII ut in appendice codicis Dionysiani et in Moguntino, vel XVI, ut iidem ad marginem; hoc, inquam, concilium Hilarus ipse in epistola ad Ascanium, etc., cap. 2, habitum esse 589 testatur a fratribus, sed coepiscopis, in anniversaria assumptionis suae festivitate congregatis: Quos Natalis mei, inquit, festivitas congregarat. Jam vero cum die Dominica consecrari debuerit pontifex, non incommode ordinationem Hilari in praecedentem Dominicam rejiciemus, quae fuit XV kalendas Decembris, si quidem littera F [Col. 0322A] eo anno Dominicam designabat. Cum autem Alphonsus Ciaconius in Vita Leonis scribat (haud dubium quin ex antiquis Ecclesiae Romanae monumentis) sedem apostolicam [Col. 0322D] Septem tantum dies vacasse, plures Catalogi cum vulgato Anastasio praeferunt. Decem autem et octo dies nullum, quod sciamus, antiquum documentum exhibet. decem et octo dies vacasse, si totidem ab illa Dominica seu die 16 Novembris retrorsus numerentur, occurret dies 18 seu obitus S. Leonis III kalendas Novembris. At (quod fortasse miraberis) eo ipso die notatam legimus sancti Leonis mortem in veteri kalendario quod ex cod. ms. Corbeiensi tomo X sui Spicilegii inseruit vir pietate et doctrina insignis D. Lucas Dacherius, quodque anno 826 concinnatum gravibus conjecturis ductus existimat. Ita porro legimus in kalendario: III k. (Novembris) Depositio sancti Leonis papae. Nullum autem Leonem alium eo tempore mortuum legimus; nec fas est de alio Leone quam de primo interpretari quaecumque sine addito dicuntur de aliquo Leone pontifice in tabulis ecclesiasticis.
Ad Corbeiensem codicem proxime accedit liber lectionarius, quem ex ms. Bellovacensis Ecclesiae [Col. 0322B] codice Baluzius edidit in lucem ad calcem tomi II capitularium: Sic enim ille in mense Novembri: IV idus Novembris, Romae, depositio sancti Leonis episcopi et sancti Mennae. Non longe abest dies 10 Nov. a 30 Octobris, nec certum est in codice isto, quem corruptum et interpolatum fatetur editor, qui revera nonnullis in locis perturbata habet plurima, olim ad III kalend. Nov. non annotatam fuisse Leonis depositionem, aut ex 30 Octobris ad 10 Novemb. in Ecclesia Ambianensi, ad cujus usum liber scriptus est, esse translatum occasione festi alicujus proprii illo die occurrentis, et festi octavaeque sanctorum omnium [Col. 0323A] proxime subsequentis. Festa sanctorum in eo libro interciderunt a die 26 Octobris usque ad 8 Novembris.
V. Hanc epocham confirmat quod cum dubitare non possimus quin mense Novembri successor Leoni datus sit, nec probabile sit per pacatissima illa Ecclesiae Romanae tempora diu post mortem pontificis dilatam fuisse electionem successoris, quam Leo ad Anastasium Thessalonicensem scribens, nullis dilationibus volebat fatigari (Epist. 14, nunc 12, cap. 6) ; pene certum eo ipso apparet intra mensem Octobrem coercendam esse S. Leonis mortem.
Repugnat sententiae nostrae communis chronologia. Sed praeterquam quod sola libri Pontificalis 590 auctoritate munita haec invaluit, quae magni facienda non est, accedit etiam quod haec ipsa plures alios chronographos adversos habeat, exempli gratia, Marianum Scotum, qui de Leone nostro haec habet: Magnus Leo papa obiit IV kalendas Julii; Martinum Polonum, qui Leonem eumdem scribit sedisse annis [Col. 0323B] 21, mensibus 9, diebus 27; Hermannum Contractum, qui annos 22 sedisse ait. Haec et similia propius accedunt ad sententiam quae Leonis mortem mensi Octobri assignat, quam communi, quae III idus Aprilis.
VI. Sed juvat Marianum Scotum, cujus singularis et expressa narratio est, diligentius inspicere; plurimum enim lucis ex eo nobis affulget ad distinguendum Leonis I et Leonis II festa, quae per longum temporis spatium confuse celebrata sunt. Cum enim hodierna aetate fere ubique per Ecclesias Leoni papae II Junii dies 28 sacra habeatur, hoc tamen per errorem contigisse manifestum est, tum ex citato Mariani Scoti loco, tum ex dicendis inferius, ex quibus docemur Leonem II in Leonis I locum esse substitutum. In Martyrologio enim Romano haec legimus ad IV kalendas Julii: Roma, sancti Leonis papae II. Et in Breviario Romano eodem die habetur officium ejusdem Leonis II qui ibidem dicitur sepultus in basilica sancti Petri IV kalendas Julii.
[Col. 0323C] Contendunt recentiores scriptores Leonem II mortuum non esse IV kalendas Julii. Probant ex Anastasio, seu libro Pontificali, in quo dicitur ordinationem celebrasse die 27 Junii, sepultus vero ad beatum Petrum apostolum sub die V nonas Julias. Quibus suffragatur Marianus Scotus scribens Leonem II obiisse V nonas Julii.
VII. Nolim ego negare 28 Junii vita functum esse Leonem II, huic enim opinioni favent, nedum adversantur, quae in contrarium adducta sunt, excepto Mariano, qui Anastasii verbis male intellectis deceptus est. Ad Anastasium enim ipsum quod attinet, non scribit mortuum Leonem V nonas Julias, sed tantummodo sepultum: facillime porro intelligimus eum qui V kalendas Julii diem extremum obiisset, quarto post die sepultum esse. Cum haec non discernunt auctor lectionum Breviarii Romani et Marianus [Col. 0324A] Scotus, in diversos uterque errores abiit, hic scribens obiisse V nonas Julii, ille sepultum esse IV kalendas Julii. Non nocet magis ordinationis die 27 Junii celebratae mentio. Quis enim istud inter impossibilia numeret, ut qui die 27 vel 28 ante lucem consecrationes sacerdotales peregerit, sequenti vel eodem die repentino morbo correptus obierit: 591 quod potius facile est contigisse pontifici annoso, praecedentis noctis vigiliis et labore fatigato. Quibus adde plerisque corruptum videri Anastasii locum de die ordinationis. Et hanc quidem die vel quarto vel undecimo Junii celebrari debuisse hoc anno erudite probat vir clarissimus Carolus le Cointe Oratorii Gallicani presbyter in Annalibus Ecclesiasticis Francorum, an. 686, num. 33, tametsi Leonem IV kalendas Julii mortuum, non existimet: vix tamen alia ratio excogitari potest cur [Col. 0323C] Cum serius valde huic diei IV kal. Julii festum Leonis II affixum fuerit, omnes autem catalogi Romanorum pontificum eum sepultum tradant V non. Julii; [Col. 0323D] ea festi assignatio non eam causam habuisse videtur, quam Quesnellus conjicit. In Breviario de Camera secundum usum Romanum, impressum Venetiis arte et impensis magistri Andreae de Torresanis de Asula 20 Junii 1494, die 28 Junii festum hujus Leonis II cum tribus propriis lectionibus exhibetur, sed in iis nihil de die sepulturae, ut in Romano Breviario nunc legitur. huic potissimum deie affixum sit festum hujus pontificis, etiam rejecta inde Leonis I festivitate, quam quia constabat in Ecclesia Romana eo die obiisse Leonem II.
[Col. 0324B] VIII. Etsi porro hac die mortuus erat Leo II, non ei tamen sacra fuit eadem dies in antiquis Ecclesiae monumentis, sed Leoni I. Hujus assertionis plures ex antiquis historicis, Martyrologiis, Lectionariis, Breviariis, Missalibus, et kalendariis probationes facile est adducere.
Primo loco prodeat sanctus Gregorius Magnus PP. I, qui Leone I antiquior fuit. Is in suo Sacramentario annotat natale S. Leonis papae, ad IV kalendas Julii. Hoc quidem additum Sacramentario merito suspicantur viri docti juxta fidem codicis Remensis a doctissimo viro Hugone Menardo laudati; neque ego inficias ierim; attamen antiquissimam esse hanc additionem duo evincunt: unum est, quod tam pauci codices mss. inventi sunt, qui ea careant, ut unicus ille Remensis laudetur a Menardo, qui tamen testatur natale S. Leonis papae III idus Aprilis inscribi in eodem Remensi codice; in caeteris vero [Col. 0323D] Vetussimi omnium, qui hactenus ad nostram notitiam pervenerunt Sacramentarii codices Gregoriani, sunt unus Vaticanus, et alter Ottobonianus, quos Muratorius edidit in Liturgia Romana tom. II; cumque ii hoc die IV kal. Julii S. Leonis missam pariter praeferant, statim post Leonis translationem eodem die peractam sub Sergio hanc missam Sacramentario Gregoriano additam credimus: et idcirco in vetustissimis [Col. 0324C] capitularibus Evangeliorum, in quibus ea translatio eodem die signatur, et in kalendario Romano, quod responsoriali ac Antiphonario Romanae [Col. 0324D] Ecclesiae praemissum e codice Basilicae Vaticanae vulgavit ven. card. Thomasius tom. IV, pag. 9 novissimae editionis, ac tandem in vetusto Missali Lateranensi nuper impresso tom. I Collectionis Liturgicae pag. 228, eodem tantum die S. Leonis festum indicatur. Non diffitemur tamen tria alia Sacramentaria Gregoriana, Remense a P. Menardo, not. 354 laudatum, Theodoricense et Gemeticense in notis ad Menardum allegata, Leonis memoriam praeferre, non die 28 Junii, sed 11 Aprilis. In solo S. Petri supra Divam Ordinario S. Leonis commemorationem sine officio eodem die 11 Aprilis invenit P. Martene de Monach. Ritib. l. IV, c. 4, n. 26, cum in aliis sex ejusdem generis libris, quos allegat, lib. IV, c. 6, n. 23, ejusdem sancti festivitas notetur die 28 Junii. antiquissimis, puta Corbeiensi sancti Eligii Missali, ad cujus [Col. 0324C] fidem Sacramentarium edidit, et duobus aliis ejusdem monasterii, item Tiliano et Thuaneo, etc., natale S. Leonis papae IV kal. Julii annotatum exhiberi; alterum, quod paucorum admodum sanctorum, qui martyres non fuerint, festa inscripta habeat, pauciorum 592 etiam Romanorum pontificum: quos inter Leonem I omissum esse, non omisso Leone II, vix in mentem venerit. Ex eodem Sacramentario Gregoriano assumpsit procul dubio Hincmarus Remensis archiepiscopus collectam secretam missae S. Leonis, quam refert in opere prolixo de Praedestinatione, pag. ultima, quamque in Ecclesia Romana recitari solitam significat, his verbis: Hanc (intelligentiam) ipsa sancta sedes apostolica in arcanis coelestium mysteriorum ex apostolorum traditione retinet dicens: «Haec hostia, quaesumus, Domine, mundet nostra delicta, quae in ara crucis immolata, totius mundi tulit offensam. [Col. 0325A] Et item: Annue nobis, Domine, ut animae famuli tui Leonis haec prosit oblatio, quam immolando totius mundi tribuisti relaxari delicta. Et: Respice, omnipotens et misericors Deus, super hanc familiam tuam, pro qua Dominus noster Jesus Christus non dubitavit manibus tradi nocentium, et crucis subire tormentum.» Ubi observare licet in secreta de S. Leone scrupulosiorem sequentis aetatis diligentiam, ex qua pro his verbis, Ut animae famuli tui Leonis haec prosit oblatio, haec alia supposita sunt: Ut intercessione beati Leonis haec nobis prosit oblatio; quae ne recitarentur tempore Hinemari, S. Gregorii, et forsan superiorum pontificum, nulla religio intercessit. Ista etiam precandi forma antiquitatem hujus officii prodere mihi videtur, et inde fortasse nata, quod statim post obitum Leonis celebratus sit dies in honorem hujus pontificis: cui non ita pridem defuncto precabantur fideles intra Missarum solemnia, pro Ecclesiae more ac pietate, aeternae felicitatis gaudia. Mutationis illius in secreta Missae S. Leonis factae [Col. 0325B] explicationem videre est apud Innocentium PP. III, in rescripto ad J. quondam archiepiscopum Lugdunensem, quod refertur c. Cum Marthae, de Celebratione Missarum.
In antiquo Martyrologio, quod dicitur 593 Venerabilis Bedae, haec ad eumdem diem 28 Junii legimus: Leonis papae, qui post Petrum apostolum 47 in urbe Roma sedit annos 21, dies 12, et caetera quae Leonem primum clarissime designant, ubi ex consilio videtur diei mortis vel depositionis non meminisse.
In veteri kalendario Romano, seu potius libro Lectionario, quem vir doctissimus Joannes Fronto canonicus regularis S. Augustini et Academiae Parisiensis cancellarius edidit non ita pridem e ms. codice sui S. Genovelae monasterii, aureis characteribus exarato, et nongentis annis, ut putat, antiquiore; nihil de S. Leone mense Aprili; sic autem mense Junio: die 28, Translatio B. Leonis. De Leone I procul [Col. 0325C] dubio intelligendum istud, quod et erudito Frontoni visum est. Quatuor enim tantummodo confessorum memoria consignata habetur in Lectionario, quos inter Leoni II locum esse datum, negatum Leoni I, non est verosimile. Deinde antiquam ullius sancti Leonis translationem non legimus, nisi Leonis I, quem Sergius papa I ad honorationem locum basilicae S. Petri transtulit, teste Anastasio, ut uberius infra.
Usuardus, qui ineunte saeculo nono floruit in suo Martyrologio S. Leonis Magni meminit ad IV kalendas Julii, his verbis: Natalis beati Leonis papae et doctoris. Quis enim umquam doctoris titulo ornatus inter Leones pontifices, praeter Leonem I? Perperam autem Joannes Molanus vocem hanc doctoris, quam in prima editione Usuardi de Leone I interpretatus erat, mutata postmodum sententia, ad marginem relegavit in altera hujus Martyrologii editione ab eo procurata Antuerpiae anno 1583, substituto in illius vocis locum confessoris nomine, aliisque de suo superadditis, quae Leoni II conveniunt: quod omnibus manuscriptis codicibus [Col. 0325D] contrarium est.
Circa Usuardi tempora Leonem [Col. 0323D] Peculiarem et antiquum S. Leonis cultum in Romana Ecclesia astruunt veteres ipsius litaniae, quas ex codice basilicae Vaticanae accurate recusit card. Thomasius tom. V Antiqui libri Missarunt pag. 299, et nos in aliis mss. invenimus. In his enim inter sanctos confessores pontifices S. Leo recensetur sic: S. Silvester, S. Leo, S. Ylari, S. Mariine, S. Gregori, etc., In aliis contractioribus ejusdem Ecclesiae litaniis ex codice Ratoldi apud Menardum in Sacrament. Gregor., not. 741, habetur: S. Silvester, S. Leo, S. Ambrosi, S. Augustine. In brevissimis litaniis, quae duobus Ordinibus Romanis 13 et 14 insertae, [Col. 0326D] sunt tom. II Musei Italici Mabillonii, p. 227 et 254, hi duo tantum confessores pontifices invocantur: S. Leo, S. Gregori. De doctoris titulo vide quae diximus in epistola nuncupatoria tomi I ( praeced. ). Quoad Adonem, vero, in tribus antiquis ejus codicibus, quos vir cl. Dominicus Georgius in Romana editione Martyrologii Adonis adhibuit, die 28 Junii regitur pag. 303: Ipso die natalis S. Leonis papae, qui merito excellentis ingenii apud Romanos Magnus Leo appellatur. Iidem porro codices ejusdem Leonis festum pariter signant die 11 Aprilis. inter Ecclesiae doctores fuisse numeratum, testantur litaniae quae habentur in libro precum Caroli Calvi imp. ex codice [Col. 0326A] ms. Colbertino, descriptae a Baluzio in notis ad Capitularia, p. 1486, ubi post quatuor doctores Ecclesiae Latinae S. Leo invocatur. Quem titulum pontifici nostro postliminio restituit novum 594 Ecclesiae Parisiensis Breviarium anno 1680 excusum et magna accuratione emendatum, doctissimorum virorum ope et industria, inprimisque clarissimi Jacobi de Sancta Bova doctoris, socii et professoris Sorbonici, praeceptoris mei.
Ado Viennensis, qui eodem saeculo nono scripsit suum Martyrologium, Leonem non recenset nisi IV kalendas Julii in hunc modum: Ipso die Natalis S. Leonis papae. Legitur quidem et III idus Aprilis Leonis mentio in vulgatis codicibus; at Joannes Mosander et Heribertus Rosweydus, qui Adonem multa cura ediderunt in lucem, istud rejiciunt auctoritate plurimorum codicum mss.
Liber ms. Sacramentorum Ratholdi, qui decimo saeculo exaratus, kalendarium ms. S. Michaelis de Confluente in Catalonia, kalendarium Ecclesiae Christianae [Col. 0326B] editum Helmaestadii anno 1585, ad calcem Chronologiae Davidis Chytraei, kalendarium ms. S. Theoderici prope Remos, et alia bene multa incertae aetatis ac regionis monimenta, Leonis memoriam annotatam non habent, nisi ad 28 Junii diem. Leonem porro II, Leone I posthabito, ut jam diximus, quis credat celebri solemnique cultu honoralum in Romana praesertim Ecclesia?
Martyrologium antiquum, quod pro veteri Romano venditavit Rosweydus, nec aliud est quam Adonis Epitome, nihil de S. Leone III idus Aprilis; haec autem IV kalendas Julii: Romae Leonis papae.
Wandelbertus, qui Usuardi Martyrologium metrico expressit, eadem quae ille habet de Leone tam ad II. idus Aprilis quam ad IV kalendas Julias. Habetur in Martyrologio Molani et tomo I Operum Venerabilis Bedae presbyteri metricum illud Wandelberti (quae est eruditorum opinio) Martyrologium. III idus Aprilis Usuardus Lovanii editus a. 1568 haec habet: Romae [Col. 0326C] natalis B. Leonis papae, cujus temporibus exstilit sancta synodus Chalcedonensis, et ad marginem: Primi, de quo 28 Junii. Ibidem vero Wandelberti hoc distichum:
Ad IV vero kal. Julii: Natalis beati 595 Leonis papae et doctoris; et ad marginem: De Leone, Pontificale, c. 47, et Canisius ante Opera. Wandelbertus autem:
Ex quo arguitur prava Molani correctio in Usuardo tentata in posterioribus editionibus contra auctoris mentem fidemque mss. codicum. Quam correctionem in Wandelberto addere vetant carminis leges.
Marianus Scotus, in Chronico quod circa annum 1083 complevit, Magnum Leonem papam obiisse scribit IV kalendas Julii: ea potissimum ratione ductus, ut ego existimo, quod illa die coleretur Magni Leonis [Col. 0326D] memoria.
Abbas Urspergensis, qui obiit anno 1240, ad annum 461 sui Chronici: Leo papa, inquit, migravit IV kalendas Julii.
[Col. 0327A] Martinus Polonus Marianum et abbatem Urspergensem explicat, et ipse suo suffragio confirmat assertionem nostram. Hic etiam, inquit, sepultus est apud basilicam S. Petri apostoli, cujus festum fit in vigilia apostolorum. Nondum igitur anno 1277 ad quem Chronicon suum perduxit Martinus, Leonis II festum agebatur IV kalendas Julii, sed Leonis I, in Ecclesia Romana, cujus consuetudo ac ritus latere Martinum non potuere, qui in illa Nicolao III pontifice poenitentiarii munere functus est.
S. Antoninus, qui florebat anno 1450, Chronici parte II, haec habet de Leone nostro: Celebratur hujus sancti festum in vigilia apostolorum Petri et Pauli.
Wernerus Rolewink de Laer Westphalus Carthusiensis, qui kalendarium et Martyrologium condidit, nec non Fasciculum temporum, quem ad annum 1480 produxit, eidem diei ascribit Leonis nostri festivitatem. Festum ejus, inquit, agitur in vigilia apostolorum Petri et Pauli; quidam dicunt 11 Aprilis.
Denique Joannes Trithemius, quem mortuum scribunt [Col. 0327B] anno 1516, in hunc modum de Leone I scribit: Moritur tandem post multos pro Ecclesiae utilitate labores sub Leone Augusto anno Domini 461, indictione 14, IV kalendas Julii.
Pleraque Breviaria et Missalia, quae ante hujus saeculi initium excusa sunt, non habent consignatam S. Leonis memoriam, nisi ad IV kalendas Julii, seu die 28 Junii: Missale Romanum seu secundum consuetudinem Romanae curiae Venetiis excusum a. D. 1481; Missale editum Basilicae a. D. 1487; Missale excusum Lugduni a. D. 1501; 596 Breviarium Aurelianense a. D. 1504; Breviarium ordinis SS. Trinitatis a. 1514; Breviarium Turonensis Ecclesiae 1519; Breviarium Carthusiense a. D. 1521; Breviarium canonicorum regularium 1523; Breviarium Romanum, Parisiis 1524; Breviarium curiae aptum, seu secundum consuetudinem Romanae curiae, a. D. 1525; Breviarium Parisiense 1545; Missale Romanum Venetiis cusum 1549; Breviarium secundum usum archicoenobii sancti Remigii Remensis eodem anno editum; Portiforium, seu Breviarium ad usum Ecclesiae Sarisburiensis, quod Londini prodiit a. D. 1555; Breviarium Romanum, Parisiis, 1556; Breviarium Aurelianense anni 1573; Breviarium vetustissimum Fontisebraldi; Breviarium Noviomense antiquum; Breviarium ms. Sancti Victoris Parisiensis; Breviarium canonicorum regularium a. D. 1609; Breviarium S. Martini Turonensis a. D. 1635.
In his omnibus et, sine dubio, in aliis bene multis occurrit memoria S. Leonis 28 die Junii, non 11 Aprilis, Memoria, inquam, non integrum officium propter occurrentem sanctorum apostolorum Petri et Pauli vigiliam, quae celeberrima erat. Alias si in diem Dominicam festum Leonis incidisset, vigilia in [Col. 0327D] superius sabbatum rejecta, de S. Leone fiebat ipsa die Dominica officium, si bene capio sensum hujus Rubricae in plerisque numeratis Breviariis appositae: [Col. 0327D] Similis rubrica legitur in Responsoriali et Antiphonario Romanae Ecclesiae tom. IV Operum card. Thomasii, p. 120: Si vigilia B. Petri in Dominica venerit, sabbato praevenimus omnia officia vigiliae celebrare; Dominica vero omnia de S. Leone papa facimus. In ordine autem Romano 15 apud Mabillonium, tom. [Col. 0328D] II Musei Italici, p. 517, habetur: Item in vigilia beatorum apostolorum Petri et Pauli facimus de S. Leone; missa dicitur de vigilia, cum commemoratione de S. Leone. Si festum sancti Leonis in Dominica venerit, agitur de festo cum commemoratione S. Joannis Baptistae; quocumque vero alio die venerit, fit de ipso commemoratio in missa de vigilia. Cujus commemorationis adhuc vestigia supersunt in collecta, quae et in Sacramentario Gregoriano, et in recensitis supra Breviariis pro S. Leonis memoria legitur, quaeque a paucis annis [Col. 0328A] ad Leonem II translata, ejus officio ascripta est, ne apice quidem mutato. En collectam.
Deus, qui beatum Leonem pontificem sanctorum tuorum meritis coaequasti, concede, quaesumus, ut qui COMMEMORATIONIS ejus festa percolimus, vitae quoque imitemur exempla. Ubi cum dicitur sanctorum tuorum meritis coaequasti, subaudiendum suspicor apostolorum, seu Petri et Pauli, quorum solemnis dies occurrebat, et quorum meritis coaequatum Leonem praedicat collecta; nisi enim aliquem inter caeteros coelites insignem 597 cogites, cui Leonem comparare voluerit, minus concinna laus erit qua sanctus sanctis similis dicitur. Caeterum non semel ab antiquis Leo noster cum apostolis confertur: Λέων πάπας Ῥώμης ὁ ἶσαπόστολος ; id est. Leo Romae papa apostolis aequandus, inquit libellus synodicus (Cap. 94) . Sed et Patres Chalcedonenses, in suo προσφωνητικῷ ad Marcianum Augustum, sanctum Leonem apostolicum virum, τὸν ἀπόστολικον ἄνδρα, appellarunt. Haec omnia animum quemvis non pervicacem aut contentiosum [Col. 0328B] facile adducent ut Leonis I memoriam olim inscriptam fuisse credat 28 diei Junii.
Non diffiteor tamen antiquos etiam codices inveniri, qui Leonis festum Aprilis 11 diei affixum habeant; sed eosdem de die obitus interpretari nulla necessitate compellimur, cum vel de translatione aliqua, vel de ordinatione possint intelligi. Ita genuinum Bedae presbyteri Martyrologium, quod a Godefrido Henschenio non ita pridem publicae luci datum est; tertio enim idus Aprilis mentio habetur Leonis papae et confessoris, quarto kalendas Julii sancti Leonis papae. Sic etiam Breviarium ms. Montis Cassini sexcentorum fere annorum, quod in aedibus institutionis Oratorii D. Jesu ad muros Parisienses asservatur. De Usuardo constat ex superius dictis utroque loco natalem Leonis I commemoratam.
Eodem die habet vetus kalendarium tomo X Spicilegii Acheriani editum ex ms. codice 800 annorum: III idus Aprilis, natalis sancti Leonis papae. Item [Col. 0328C] in kalendario quod libro Sacramentorum sancti Gregorii ms. praefigitur in codice Oratorii Parisiensis. His adde Missale Parisiense ann. 1517 et 1541, et Breviarium 1545 et 1584; Breviarium Romanum Venetiis 1570. Breviarium Ambianense anni 1607, in quo nihil de sancto Leone 28 Junii, sed tantum 11 Aprilis: Laudunense anni 1584; in quibus non officium, sed sola commemoratio fit sancti Leonis 11 Aprilis, nihil mense Junio.
Observandum, in plerisque Breviariis et Missalibus quae officium sancti Leonis habent 28 solummodo Junii, officium istud esse de communi confessorum pontificum, nihilque praeseferre, unde discerni queat an de Leone I celebretur, an vero [Col. 0328D] Confer not. 4 (Col. 323, n. a) . de secundo.
X. Ex praemissis facile mihi persuadeo [Col. 0328D] Confer not. 1 (Col. 319, n. a) sub finem. tres omnino dies consecratos olim fuisse memoriae sancti Leonis papae I, et unum eorum in aliquibus Ecclesiis, alium in aliis, duos in nonnullis annuo cultu celebratos.
Depositioni hujus sancti pontificis sacer fuit tertius kalend. Novemb. seu dies 30 Octobris, qui huic [Col. 0328D] deputatur in kalendario Acheriano octingentis annis antiquo; tametsi forsan eo die officium celebratum de eo non fuerit. Priscis enim Ecclesiae temporibus vix ac ne vix quidem depositionem seu 598 obitum illius sancti solemni officio honoratum crediderim, nisi qui martyrium fuso pro Christo sanguine complevisset. Hinc est quod in tam paucis monumentis dies obitus Leonis conscriptus legitur, ut unicus hactenus codex visus sit qui hunc annotatum habuerit die 30 Octobris.
[Col. 0329A] XI. Junii dies 28 translatione corporis sancti Leonis celebris habitus est, quo die notata legitur in vetustissimo Joannis Frontonis Martyrologio seu Lectionario nongentis annis, ut putat, antiquiore; in quo quarto kalendas Julii legitur: Translatio corporis beati Leonis. Cui concinit kalendarium ad usum olim Ecclesiae Romanae e bibliothecae Vaticanae codice antiquissimo ante nongentos pariter annos descripto, quod Leo Allatius integrum inseruit dissertationi suae de Dominicis et Hebdomadibus Graecorum ad calcem operis de Perpetua Ecclesiarum Orient. et Occident. Consensione, pagina 1487. Sic enim pag. 1490 legimus: IV kalend. Julii, translatio corporis B. Leonis pontificis et confessoris. Quo in kalendario, nulla alio die consignata habetur memoria Leonis. Cujus enim Leonis, nisi primi, cujus unius translationem commemoratam habemus ab Anastasio Bibliothecario, seu quovis alio auctore libri Pontificalis, ubi de Sergio papa: Hic, inquit, corpus beati Leonis probatissimi patris atque pontificis, quod in abdito inferioris secretarii [Col. 0329B] praedictae basilicae (Sancti Petri) positum fuerat, facta diligentius tumba in denominata basilica publico loco (ut sibi fuerat revelatum) reposuit, ac locum ipsum ornavit.
Eadem, paucis mutatis, habentur in ms. cod. Collegii Orielensis in Academia Oxoniensi; illo, inquam, codice ex quo prodiit Romanus canonum codex, quique idem plurima continet Leonina, inter quae narratio duplex de rebus gestis S. Leonis PP. I, una, fol. 91, convenit fere cum Anastasiana narratione, etsi ea sit brevior; altera habetur fol. 214, estque ejusmodi:
Anno Dominicae incarnationis 440, Leo papa Magnus quadragesimus quartus post Petrum sedit annis viginti uno, mensibus duobus. Obiit III idus Aprilis. Anno Dominicae incarnationis 688, Sergius papa octogesimus quartus sedit annis quatuordecim mensibus octo. In hujus gestis ita legitur: «Hic corpus Leonis I beatissimi patris ac pontificis, quod in abdito inferioris [Col. 0329C] secretarii basilicae beati Petri positum fuerat, facta diligentius tumba in denominata basilica publico loco, ut sibi fuerat revelatum, reposuit IV kalendas Julii ac locum ipsum ornavit.»
Sequitur in codice inscriptio viginti versibus constans, quae hic excusa legitur. Unum porro quod in excerpto gestorum Sergii observatum velim, est nota temporaria, cui concinit Mabillonianus codex jamjam 599 commemorandus. Uterque enim codex cum Frontonis Martyrologio et Allatii kalendario superius laudatis, testes sunt quatuor, quorum auctoritate Junii diem 28 translationi S. Leonis I sacram fuisse certo constare videtur.
Ex eodem Sergii gestorum excerpto docemur, quod Leo noster sepultus erat in basilica Sancti Petri, qui honos nulli decessorum contigerat. Primus quippe, ait auctor Romae Subterraneae, inter sanctos pontifices non martyres annumeratur: haud tamen juxta Sanctum Petrum, sed in basilicae ejusdem vestibulo ante secretarium, in postrema nimirum ejusdem vestibuli parte [Col. 0329D] ad laevam ingredientibus. Quod epitaphii jamjam describendi versus 6, 7 et 8 significant. Multi deinde pontifices ibidem tumulati sunt; ita ut sancti Leonis sepulcrum aliorum obrutum sepulcris delitesceret, cum Sergius papa I, qui sub finem septimi saeculi Romae sedit, praevia revelatione admonitus, corpus Leonis e loco obscuriori eruit, transtulitque in superiorem editioremque versus altare, sive in oratorio ad dexteram majoris absidis prope sancti Petri aram, ut scribit idem Romae Subterraneae auctor. Exstruxit quoque Sergius magnificum tumulum Leoni cum hoc epitaphio, quod exstat apud Janum Gruterum, et ad ms. codicis Oxoniensis apographum, a clarissimo viro E. Bernardo nuper ad nos transmissum, emendavimus. Idem inventum est a doctissimo Mabillonio [Col. 0330A] in Virdunensi codice monasterii S. Vitonis inter alia epitaphia, quae reperta esse dicuntur in Ecclesia S. Petri, referunturque a Mabillonio tomo III Analectorum pag. 431:
Haec de prima translatione corporis sancti Leonis ejusque sepulcro, quod et miraculis clarum et praesens auxilium multis fuisse versus hic ostendit:
XII. Porro diem 11 Aprilis memoriae ejusdem pontificis sacram fuisse, ex antiquis etiam codicibus certum [Col. 0330C] esse supra monuimus: qua autem ratione vel occasione id contigerit, omnino exploratum non habemus. Mortem ejus hac die recoli, communis est hac aetate opinio, hodiernis Ecclesiae fastis et Breviariis consignata, quam tamen sequi non sinunt testimonia Mariani Scoti, Martini Poloni et aliorum quos supra retulimus, partim festum, partim obitum sancti Leonis alii diei assignantium, quam 11 Aprilis.
Hanc diem [Col. 0329D] Vide annot. 1 (Col. 319, n. a) . anniversario assumptionis ejus ad pontificatum consecratam fuisse non aegre crediderim. 1 o Quia circa haec tempora contigisse ordinationem ejus consona est omnium sententia. Scio cum communi chronologia, quae obitum Sixti III vel V kalendas Aprilis evenisse docet, componi conjecturam nostram non posse, si quidem ex Prospero indubitatum habemus quadraginta dies et amplius Romanam Ecclesiam sine pontifice fuisse. Sed quo auctore dici illi mors Sixti pontificis assignatur? Non certe Prospero, quod Ciaconio visum est Baronii verbis decepto; nuspiam enim id apud hunc chronographum [Col. 0330D] legitur, sed nec apud ullum scriptorem Anastasio antiquiorem. Hujus autem tam suspecta diligentia, tam frequentes lapsus, ut infirma sit admodum ac vacillans assertio omnis sola ejus auctoritate subnixa.
2 o Vetus kalendarium superius laudatum ex tomo X Spicilegii Acheriani, depositionem quidem sancti Leonis papae III kalendas Novembris commemorat, III vero idus Aprilis seu 11 die natalem ejusdem recenset. Natalis porro de die mortis hoc loco intelligi non potest, cum haec mense Octobri deputetur; quem igitur, nisi consecrationis, diem significabit? quo nomine inter alios pontifices Sixtus III, Leonis praedecessor, ordinationem suam appellavit epist. 1 ad Cyrillum Alexandrinum: Synodo, inquit, quam natalis mei dies congregarat; et epist. 2 ad Joannem Antiochenum: [Col. 0331A] Audivit universa fraternitas, quae ad natalis 601 mei convenerat diem. Hilarus Leonis successor proximus, epistola 2 ad Ascanium et alios provinciae Tarraconensis episcopos, c. 2: Lectis, inquit, in conventu fratrum, quos natalis mei festivitas congregarat, litteris vestris. Sanctus item Paulinus, epist. 16 ad Delphinum, ait invitatum se ab Anastasio papa fuisse ad natalem suum. Et sanctus Ambrosius, libri VIII, epist. 1 ad Felicem Comensem episcopum, diem natalis ejus, hoc est, ordinationis, recolit. Mitto sanctum Augustinum, serm. 32 de Verbis Domini, et homil. 24 et 25 inter quinquaginta.
3 o In hoc martyrologio seu kalendario natalem non semper mortis diem, sed quamlibet festivitatem significare, liquet ex natali sancti Benedicti abbatis, qui bis annotatur, semel quidem mense Martio, quo decessit e vita, iterum 13 die Julii, quo ejus translatio recolitur, quam tamen natalem dici videmus ab auctore kalendarii; ut mirum non sit idem de ordinationis sancti Leonis die esse usurpatum, quod de [Col. 0331B] sancti Ambrosii ordinatione usurparunt Graeci in suo Menologio, ubi hanc sub natalis nuncupatione memorant septima die Decembris, Latinae Ecclesiae exemplum secuti. Veterem membranam operi suo de doctrina temporum inseruit Aegidius Bucherius e schedis Heriberti Rosweydi acceptam, quae instar est kalendarii seu Martyrologii in ea mense Februario ista legimus: Octavo kalendas Martii, natale Petri de Cathedra, quo festo velut ordinatio seu pontificatus apostoli celebratur.
4 o Quanta ordinatio solemnitate recoli soleret, festa quae sacra vel habita sunt, vel adhuc habentur ordinationi sanctorum Paulini, Ambrosii, Augustini, Hilari papae et Martini Turonensis, demonstrant de Romana, Gallicana, Italica et Africana dioecesibus. Quibus adde plurium adhuc pontificum ordinationem in hodiernis Ecclesiae tabulis celebrari, ut videre est in Martyrologio Romano sanctorum Basilii Caesariensis, Ambrosii Mediolanensis, Gregorii Romani et [Col. 0331C] Zenonis Veronensis, ordinationes suis quisque diebus annua solemnitate honoratas referente. Immo vero admodum simile est quod, cum primis Ecclesiae saeculis solorum Christi martyrum memoria solemni ritu coleretur in Ecclesia, sanctorum pontificum primas omnium festivitates martyrum solemnitatibus esse adjectas, delectumque ad id diem ordinationis cujusque; ita ut dies qui festus quotannis habebatur vivente pontifice, idem post ejus mortem recoleretur. Quod de nostro Leone tanto magis credendum est, quanto ejus electio ardentioribus omnium votis majorique consensu contigerat, ejusque ordinatio per totos 602 viginti et unum annos vivente Leone recoli solita fuerat. Quibus adde quod, propter rerum praeclare gestarum magnitudinem, sanctimoniae opinionem singularis, et propter Urbem semel et iterum ejus ope a caede liberatam, quo pater patriae bis esse meruerat, tanti pontificis memoria in deliciis Romae haberetur; ut omnino absurdum videatur per tot saeculorum spatia oblivione sepultam credere [Col. 0331D] Leonis Magni memoriam, pontificis tot nominibus Ecclesiae Romanae charissimi.
Doctissimus Papebrochius, in suo conatu chronico-historico ad catalogum Pontificum Romanorum, quia Leonis ordinationem Septembris diei 8 assignat, Aprilis 11 celebrari putat secundam illius in Vaticano depositionem, quae ab Anastasio ex antiquioribus catalogis sepultura appellata sit.
Sed tandem certam habet hodie fixamque 11 Aprilis festivitatem Leo papa I, cujus officium ritu duplici celebratur, praesertim in Ecclesia Romana. Nolim autem sine observatione praeterire singularem [Col. 0332A] hujus officii praerogativam, in quo videlicet ad primum nocturnum eaedem lectiones ex prima S. Petri epistola habentur quae in utraque solemnitate Cathedrae sancti Petri; ad tertium vero nocturnum et ad missam eadem Evangelii lectio quae et in Cathedra sancti Petri et in natali ejusdem (Serm. 2, nunc 3) ; sumptaque est ex cap. XVI S. Evangelii secundum Matthaeum, ob eam proculdubio rationem, quod incarnationis fidem Petrique confessionem, quae a Deo Patre apostolico inspirata cordi, omnium humanarum opinionum incerta transcendit, et firmitatem petrae accepit (Epist. 98) , tam pie, tam fortiter, tam docte explicuit defenditque adversus Eutychem: unde et ejus epistola tamquam Petri confessioni consona ab oecumenica synodo approbata est, et ipse ab iisdem Chalcedonensibus Patribus dicitur: Vocis beati Petri omnibus interpres esse constitutus.
XIII. Praeter [Col. 0331D] Aliam Sergio anteriorem elevationem die 11 Aprilis factam suspicati sumus annot. 1. Post Sergium vero Leonis I sive translationem sive elevationem Leoni IV tribuit liber Pontificalis in hujus Vita. [Col. 0332D] Paschalis quoque secundus aliquid simile egit, teste Petro Manlio canonico in descriptione basilicae veteris Vaticanae t. VII Act. SS. Junii, pag. 39. eam corporis sancti Leonis translationem a Sergio papa factam, quam modo recensuimus, sacras etiam ejus reliquias in varias orbis [Col. 0332B] Christiani partes deportatas legimus. De aliqua enim corporis parte accipiendus Martinus Polonus in Chronico, ubi sub Sergio papa I hoc actum narrat: Corpus Leonis I papae Deo revelante transtulit apud Virzenburg Osterfranck; nisi tamen auctor iste pro translatione de inferiori loco basilicae sancti Petri ad superiorem, hanc nobis supponat. Ut ut sit, facile fuit ut dum loco moveretur corpus, partem ejus aliquam impetrarit nonnullus e Virzenburgensi Ecclesia, tunc temporis Romae degens, et ad sua detulerit sacrum pignus, 603 quod postmodum pro integro corpore venditarit popularis error.
Non pigeat quoque referre quod legimus in libro, cui titulus: De statu Ecclesiae Petracoricensis a fide condita, auctore Joanne a Puteo e stricta sancti Francisci familia recollecto; qui ad annum Christi 1476, sub Radelphino episcopo Petracoricensi impetratam scribit studio Eliae Burdellii bullam a Sixto PP. IV pro decennali indulgentiarum jubilaeo in eorum [Col. 0332C] gratiam qui ecclesias Sancti Stephani et Sancti Frontonis quotannis adirent die eorumdem memoriae sacro. De ecclesia porro Sancti Stephani bulla haec addit: In qua certae reliquiae ejusdem sancti et corpora sancti Leonis papae, qui Magnus Leo dictus, et beati Patrocli, et sanctae Sabinae martyris requiescunt. Idem auctor, ad annum Christi 1551, ex processu verbali majoris et consulum urbis Petracoricensis, narrat sacram omnem supellectilem ac sanctas reliquias, quae in capituli Petracoricensis gazophylacio servabantur, ab haereticis nocte intempesta direptas esse: inter quas caput sancti Leonis PP. numerat, easque reliquias in horto quodam repertas, sub majori altari sepultas esse. Ex eodem, opinor, fonte hausit illustrissimus Tullensium episcopus Andreas Saussayus, quae scribit in supplemento Martyrologii Gallicani ad 11 Aprilis: Sanctissimi pontificis (Leonis I) corpus tot divinorum mirabilium instrumentum lapsu temporis Roma in Aquitaniam translatum in majori Petracoricorum ecclesia sub titulo sancti Stephani protomartyris [Col. 0332D] honorifice collocatum, una cum sacris ossibus S. Patrocli et sanctae Sabinae virginis Sixtus papa IV in suis bullis quiescere testatur.
XIII. Certiora puto quae narrat Clarius monachus auctor Chronici sancti Petri Vivi Senonensis, tomo II Spicilegii Acheriani. Postulavit, inquit, Ansegisus a Joanne papa (VIII) dari sibi reliquias pontificum atque doctorum Gregorii atque Leonis, quod et impetravit; plerumque etenim sacra missarum solemnia in sede apostolica celebravit. Dedit autem ei Joannes papa caput beati Gregorii papae universalis, filii Gordiani, plumbo inclusum, et brachium S. Leonis papae et doctoris. [Col. 0333A] Suscipiens autem hoc munus idem Ansegisus detulit Senones in basilicam S. Petri, quod usque in hodiernum diem illic cum magno honore servatur. Florebat porro Ausegisus post medium saeculum nonum, Clarius vero opus suum perduxit usque ad annum 1124. Eadem narrant Odorannus in suo chronico, Robertus Antissiodorensis in chronologia sancti Mariani, Martinus Polonus in Joanne VIII, qui Martinus cum decem Chronica recenseat ex quibus suum confecit, nec tamen tria superius relata commemorat, 604 ex aliis accepisse credendus est, quae de reliquis Ansegiso datis recitat. Subscribit iisdem Gaufridus a Colone monasterii sancti Petri Vivi alumnus in chronico ms.
De eodem brachio sancti Leonis addit idem Chronicon sancti Petri Vivi, ad annum 999, quo contigit obitus Seuvini archiepiscopi Senonensis, qui hoc monasterium de novo exstruxerat. Deinde, inquit, brachium S. Leonis papae cum digitis S. Ebbonis ab abbate Raynardo (erat autem ipse abbas nepos ejusdem [Col. 0333B] archiepiscopi, scribit idem auctor superius) et a fratribus monasterii S. Petri multa prece obtinens, auro et gemmis ornavit, et eidem casae Dei (id est ecclesiae Sancti Stephani) contulit. Pro quibus mutua vicissitudine, et pro remedio animae suae de altario S. Saviniani, quod triginta passus a crypta monasterii abest, et de altario S. Petri, quod est in villa quae Alsoni vocatur, et de altario sancti Lupi, quod est in villa quae Naudus dicitur, perpetua privilegia, una cum consensu et voluntate papae Romani et coepiscoporum suorum, S. Petro ejusque monachis fecit.
Brachium sancti Leonis restitutum postmodum fuisse monasterio sancti Petri asserunt ejusdem domestica monumenta: inter quae proferunt indicem reliquiarum illic servatarum anno 1552 conscriptum. Furto idem sublatum aiunt circiter annum 1628, a quodam capellano ecclesiae Sancti Stephani, qui sub devotionis pietatisque praetextu sacras reliquiarum thecas detergere ac mundare satagens, plures ex [Col. 0333C] ipsis surripuit, e quibus brachium sancti Leonis sanctimonialibus Carmelitis Senonensibus dilargitus est. Haec ipsi descripsimus in monasterio Sancti Petri ex Chronico ms. quod nobiscum perhumaniter communicarunt piissimi hujus coenobii Ascetae, penes quos sit narratorum fides.
Sacras sancti hujus pontificis reliquias servabat olim Parisiensis abbatia Sancti Maglorii, quod testatum legi in pervetusto carthulario Sammagloriano, in quo indiculus reliquiarum monasterii descriptus anno 1321, cum recensio publica facta est reliquiarum omnium in eo servatarum; praesente, ut codex habet, Petro de Latilly episcopo Catalaunensi, qui tum regis jussu huic monasterio in custodiam datus est.
XIV. Haec si vera sunt, difficile dictu quomodo corpus sancti Leonis I omni ex parte [Col. 0333D] Illibatum, id est nulla ex praecipuis partibus ossium desiderata aut loco mota, si caput excipias, quod in plura fragmenta ossium erat consumptum, ut narrat Jacobus Grimaldus ad Acta conscribenda delectus, quae inserta fuerunt Actis recentioribus in translatione sanctorum quatuor Leonum Romae impressis anno 1715. illibatum repertum fuerit anno 1607, cum illud in novam basilicam transferendum loco motum est. Hoc unum, opinor, intelligit qui hoc scribit, quod quidquid tum [Col. 0333D] repertum, integrum erat et vermibus intactum. Rem totam describo e Romae Subterraneae lib. II cap. 8, et ipsa auctoris verba repraesento. Praeter Leonem primum, « tres 605 item sanctissimi Leones summi pontifices, secundus scilicet hujus nominis, tertius et quartus eodem in oratorio (ad dexteram scilicet majoris absidis prope sancti Petri aram in ejus basilica) [Col. 0334A] conditi fuere, ibidemque anno Domini 1607, die 20 Maii, Paulo V regnante (potius sedente) feliciter adinventi sunt, cum, eodem jubente pontifice, simul beata quatuor eorumdem corpora in novam pariter inferenda essent basilicam. Tunc enim disjecto oratorii ipsius altari, sacra eorumdem trium corpora in arca tabulis marmoreis compacta intuentibus apparuere; alterum tamen ex his in lignea ibidem inclusa arcula repositum erat, quod beati pontificis Leonis IV exstitisse ab omnibus proculdubio existimatum est; hoc enim prae caeteris integrum magis minusque labefactatum erat. Hanc subter urnam lapidei interjectu pavimenti, et lignea altera arca reperta fuit ferreis quibusdam hastulis ab humo dissita, in qua S. Leonis I corpus omni quidem ex parte illibatum, ac ornamentis pontificalibus insignitum concludebatur: mitram nimirum, ut mos est, beatissimus pontifex in capite gestabat; satis ampla, quod antiqui consueverant, casula operiebatur, sub qua complicatae item manus conspiciebantur. Pallio insuper, quod pontificiae plenitudinem potestatis exhibet, in superiori [Col. 0334B] parte circumcingebatur, cujus quidem sacri pallii reliquias cernere adhuc dabatur, ex duabus praesertim, quae exstabant, perexiguis rubri coloris crucibus, et ex acu item aurea eidem planetae affixa, quae eidem retinendo pallio inservierat. Corpus autem longitudinis erat palmorum septem et trium palmi quadrantum. Quae quidem sacratissima pignora post impensum, ut par erat, venerationis cultum, simul eodem anno, die 27 Maii, velut quid haud ullo aequiparandum pretio, in novam basilicam translata sunt, in superiori utique extremo sacello, quod meridiem respicit, ibique in nobilissimo quodam affabre ex marmore elaborato, sacrisque historiis exsculpto sarcophago religiose condita fuere. Sancti Leonis I nempe corpus in eadem arca lignea, quae altera plumbea circumdabatur: aliorumque trium in arca cypressina, hastulis ferreis superposita, quo nimirum eorumdem ossa omni prorsus ex parte discreta ac distincta a corpore sancti Leonis I servarentur. Ipsi autem sarcophago in plumbi lamina hujusmodi [Col. 0334C] memoria apposita est.
606 CORPORA SS. LEONUM PRIMI, SECUNDI, TERTII ET QUARTI SUMMORUM PONTIFICUM CONDITA IN PARTE DEXTERA BASILICAE, AD LATUS MAJORIS ALTARIS PRINCIPIS APOSTOLORUM SUB ARA VETERIS ORATORII, QUAE SUPEREXSTRUCTO PAVIMENTO TEGEBATUR.
INDE PAULI V PONTIF. MAX. JUSSU EDUCTA EVANGELISTA PALOTTUS TIT. S. LAURENTII IN LUCINA CARDINALIS CUSENTINUS HUJUS BASILICAE ARCHIPRESBYTER SOLEMNI PROCESSIONE IN NOVUM TEMPLUM EXTULIT ET HAC SUB ARA IN EADEM MERIDIONALI PARTE REPOSUIT XXVII MAII [Col. 0334D] DOMINICA INFRA OCTAVAM ASCENSIONIS MDCVII.
PONTIFICATUS S. D. N. ANNO TERTIO.
XV. Haec de secunda sancti Leonis translatione anno 1607 celebrata scribit Paulus Aringhus Oratorii presbyter, in sua Roma Subterranea. Quae cum sub praelo esset anno 1651, de tertia translatione [Col. 0334D] Innocentius X altare pro Leone I construxit. Translatio autem ejusdem peracta fuit sub Clemente XI, quam accuratissime describit Benedictus XIV lib. IV de Servorum Dei Beatificatione et Canonizatione part. II c. 23, a num. 7 ad 14. Primum scilicet die 20 Maii an. 1713, eodem Benedicto tunc canonico archivista basilicae S. Petri afferente documenta [Col. 0335C] anterioris translationis sub Paulo V, sacrum Leonis Magni corpus inventum in distincta capsa sub altare S. Mariae de Columna, recognitum fuit. Dein, die 20 Martii an. 1714, a dicto altari traductum fuit ad sacellum S. Nicolai Bariensis. Die autem secunda Aprilis anni ejusdem nova recognitio peracta: ac postea die 11 ejusdem mensis S. Leoni dicata idem corpus, praesente summo pontifice Clemente XI ac nonnullis cardinalibus, tertio recognitum et a perito viro exacte descriptum, cujus iconem videre est apud Franciscum Blanchinium, t. III Anastasii pag. 161. Tandem die festo ejusdem sancti anni sequentis 1715, sacrum corpus solemni pompa elatum, et conditum sub altari proprio S. Leonis, quod Innocentius X construxerat. Vide plura apud eumdem Benedictum XIV, loco citato. cogitabatur [Col. 0335A] ab Innocentio X summo pontifice, ut idem auctor refert eodem loco, post pauca. Illud, inquit, postremo loco adjungimus, Innocentii X pontif. max. jussu, ad recolendam apostolici viri memoriam, in Vaticana basilica sacellum in ejus honorem ad praesens aptari, ubi equitis Alexandri Algardi Bononiensis manu, inter statuariae artis sculptores primarii, in tabula marmorea idem pontifex, dum Attilae occurrit ad liberandam Urbem, exsculptus intuentium oculis exhibetur, et sacram aram, sub qua ejusdem deinde corpus collocandum est, nobilissimae instar picturae splendide exornat.
XVI. Et haec quidem sancti corporis reliquiis certatim impensa sunt officia. Sed haud minus pretiosa sancti Leonis scripta, quae supersunt, velut venerandae animi Deo pleni reliquiae, quibus saepe reddita sanitas animis quos aut vitium aut error corruperat: hic semper tela parata Ecclesiae, quibus jugulet haereses, debellet daemonem, et vitiorum monstra confodiat. Praeclara illa magni pontificis monimenta divinitus [Col. 0335B] tradita esse, miraculis signisque haud vulgaribus saepe ostensum est. Quin etiam post mortem aliquando visus praesto esse ad rependendam gratiam iis qui suam ad Flavianum epistolam 607 defenderant, si fides est auctori Prati Spiritualis qui hancce historiam his verbis commemorat. Theodorus, inquit (Cap. 148) , sanctissimus episcopus Dornae (vel Dernae) quae est in Libya, narravit nobis, dicens: Cum essem cubicularius sancti papae Eulogii, vidi in somnis virum reverendi habitus, statura procerum, dicentem mihi: Nuntia meum Eulogio papae adventum. Ad quem ego: Quis es tu, qui jubes ut nuntiem? Respondens ille, dixit mihi: Ego sum Leo Romanus pontifex. Ingressus igitur ego nuntiavi dicens: Sanctissimus et beatissimus papa Leo Romanae sedis antistes convenire vos vult. Cum hoc audiisset papa Eulogius, exsurgens concitus in occursum ejus, salutantesque se invicem oratione facta consederunt. Tunc vero dominus et eximius Leo dixit sancto Eulogio: Scis quare venerim huc ad vos? Respondit [Col. 0335C] ille: Non. Ait ipsi: Veni ut vobis gratias agerem, quia rite et magnifice pro mea epistola respondistis, quam scriptam misi ad fratrem meum Flavianum Constantinopolitanum [Col. 0336A] patriarcham, sensum quidem et sententiam meam aperientem, haereticorum autem ora obstruentem. Scito autem, frater, quia non mihi tantum vestrum divinum laborem studiumque contulistis, sed etiam supremo culmini apostolorum Petro, et ipsi prae omnibus, quae a nobis praedicatur Veritati, qui est Christus Deus noster. Ista non semel tantum, sed bis terque conspiciens, trina apparitione firmatus, enarravi sancto papae Eulogio, qui cum audisset lacrymatus est; extendensque in coelum manus suas, Deo gratias retulit, dicens: Gratias tibi ago, Dominator orbis, Christe 608 Deus noster, qui cum indignus sim, veritatis tuae praeconem me facere, et per orationes servorum tuorum Petri et Leonis parvam et modicam alacritatem nostram, tamquam duo viduae minuta, summa et ineffabili benignitate tua suscipere dignatus es.
XVII. Cusum numisma aereum in S. Leonis papae memoriam, cum imagine et nomine S. Petri a parte altera, altera vero nomine expresso ipsius S. Leonis, repraesentat in suis Annalibus doctissimus cardinalis [Col. 0336B] Baronius ex archivo Laelii Pasqualini, ejusque numismatis mysteria investigat (Ad ann. 461, num. 12) . Sed Nicolaus Alemanus in dissertatione de Lateranen. Pariet., et post ipsum Andreas Victorellus in additionibus ad Ciaconium [Col. 0335C] Ad Leonem potius VIII hoc numisma argenteum quidem, non aereum, pertinet, ut videre est ex opere Antiquiores pontificum Romanorum denarii olim [Col. 0335D] in lucem editi a Joanne Vignolio, iterum aucti studio et cura Benedicti Floravantis. Romae 1734, pag. 3 et 78. Confer etiam Muratorium, tom. II Antiq. Italic., dissert. 27, numm. 45, col. 558. In notam autem [Col. 0336C] compendiariam DN. haec observat Vignolius pag. 78: Perperam quidem iidem Baronius et Alemanus notam hanc compendiariam DOMINO NOSTRO sunt interpretati, cum litteras punctum non dividat, sed linea sit superaddita, quae unicam vocem esse demonstrat. Ita enim tunc temporis titulus DOMNI compendio scribi solebat. Ad Leonem I referendi videntur recentiores nummi Joannae reginae Neapolis, et Ladislai regis, apud eumdem Muratorium loco laudato, col. 640, nummo 8 et 639, nummo 7, in quorum postica legitur S. Leo papa, ubi in aliis nummis ejusdem aevi ac regni loco S. Leonis habetur S. Petrus papa. ad Leonem III, hoc numisma referri merito putant ob hanc rationem, quod Domini titulus his nummi litteris contentus, D. N. LEONI PAPAE, non Leoni I conveniat, sed Leoni III, cui Urbis dominium Carolus Magnus Francorum rex et imperator restituerat, et firmaverat, ut loquitur Alemanus, vel potius ut loqui debuit [Col. 0336C] Id falsum evincitur ex iis quae fuse disputat reverendissimus Joannes Augustinus Orsi sacri palatii magister in dissertatione inscripta: Dell' Origine del dominio e della sovranità de' Romani pontefici supra gli stati loro temporalmente soggetti, Roma 1742, cap. 8, ubi jamdiu ante Romanos pontifices in Urbe supremum dominium obtinuisse demonstrat. Quoad [Col. 0336D] ipsas vero ejusdem ditionis provincias, quatenus una cum donationis titulo titulus etiam restitutionis concurrerit, cum Carolus Magnus eas S. Petro reddidit, ibidem late ostendit c. 6. , tum primum largitus erat.
Ut ut sit de hoc aereo monumento, monumentum certe quovis aere perennius sibi vivens posuit Leo noster, suis numquam interituris lucubrationibus, vitae sanctimonia, dum Ecclesia manebit, a Christianis recolenda, rerum praeclare gestarum magnitudine ac susceptis pro Ecclesia et imperio laboribus; quae omnia in uno Leone Ambrosii constantiam, facundiam [Col. 0336C] Chrysostomi, Augustini doctrinam, Petri ipsius fidem sub uno conspectu repraesentant.
Praemissae dissertationi de vita et rebus gestis S. Leonis, quae in recentioribus notitiis ad ipsius cultum pertinentibus desinit, unum novissimum documentum addendum est, quo summus pontifex BENEDICTUS XIV eumdem Magnum Leonem DOCTORIS titulo et cultu in universa Ecclesia honorandum praecepit. Id a nobis summopere expetitum fuit, ut ex epistola nuncupatoria ad eumdem summum pontificem tomo primo affixam manifestum fiet. Ipsa [Col. 0337] autem peculiaris constitutio apostolica, qua idem cultus S. Leoni decretus fuit, eo magis hic describenda visa est, quod quicumque eam legerit, cum selectiora hujus encomia ac ipsius cultus decernendi rationes propositas inveniet, tum vero sapientissimi auctoris eruditionem, ac insignem in nostrum Sanctum pietatem cognoscet.
[Col. 0337A] 609 BENEDICTUS episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam.
Militantis Ecclesiae auctor rectorque Deus, cum eam super fundamentum apostolorum et prophetarum aedificaverit, summoque angulari lapide Christo Jesu innixam voluerit, tum provido cavit consilio ut ad illius custodiam atque praesidium usque in saeculorum finem advigilarent egregii sanctique doctores, qui nedum sublimioris virtutis exemplo fidelium mores ad sanctitatem justitiamque componerent, sed etiam doctrinae vi et excellentia eosdem in fidei sinceritate et salutaris scientiae veritate continerent. Horum quidem operam tanti se facere ostendit communis Dominus et Magister, ut eos sal terrae et lucem mundi appellaverit; utpote qui non vivae tantum [Col. 0337B] vocis officio, quemadmodum caeteri sanctarum plebium pastores, praesentium sibi populorum saluti consulturi erant, sed peculiari sapientiae lumine Spiritus sancti dono ditati, doctissimis conscriptis libris, universam Ecclesiam instruere, et omnium saeculorum posteritatem in religione erudire debebant. Hinc Ecclesia ipsa, Sponsi sui spiritu imbuta, ejusque instituta servare studens, eosdem gloriosos viros uberiori doctrinae munere a Deo repletos, hoc singulari honore prosequi consuevit, ut in solemnibus sacris, quae recurrentibus eorum festivitatibus celebrantur, tam scilicet in sacrificio missae quam in ecclesiasticis officiis, ejusmodi preces, lectiones et laudes adhiberi jubeat, in quibus et sancti doctoris titulus ipsis tribuitur, et eorum sapientia ac doctrina specialius praedicantur.
[Col. 0337C] Porro inter eos quorum natales dies hoc peculiari ritu ac privilegio decorantur, merito semper numerandum existimavimus praedecessorem nostrum sanctum Leonem I, Romanum pontificem, qui (ut doctissimi cardinalis Baronii verbis utamur) ob excellentem virtutem, doctrinam, et in cura pastorali vigilantissimum studium, a majoribus MAGNI cognomento jure meruit appellari. Cujus quidem doctrinae excellentia, sive in altioribus fidei nostrae mysteriis explicandis, et contra insurgentes errores vindicandis, sive in tradendis disciplinae regulis et morum praeceptis, cum singulari sacerdotalis eloquii gravitate et ubertate, adeo elucescit, ac etiam tot hominum laudibus cumulata, tantoque conciliorum, Patrum scriptorumque ecclesiasticorum studio et consensu [Col. 0337D] celebrata dignoscitur, ut sapientissimus pontifex nulli ferme sanctorum doctorum, qui in Ecclesia floruerunt, aut fama aut existimatione postponendus esse videatur. Et sane sancta universalis synodus apud Chalcedonem congregata, non illum tantummodo vocis beati Petri interpretem appellavit, sed et illius de incarnatione 611 Domini doctrinam venerabunda suscipiens, exclamare non dubitavit: Petrus per os Leonis locutus est. Idem sanctus pontifex a concilio Constantinopolitano sub Menna celebrato, illuminator et columna Ecclesiae; idem a sexta synodo [Col. 0338A] firmamentem orthodoxae fidei praedicatur; idem in pervetusto Synodorum libro apostolicorum dogmatum defensor et apostolis coaequandus dicitur. Quid autem clarissimi religionis nostrae proceres ac Patres? Sanctus Sophronius Hierosolymorum antistes sanctissimum Romanae Ecclesiae, immo omnium quae sub coelo sunt luminare Leonem fuisse affirmavit. Utque aliorum innumera praetereamus testimonia, S. Nicolaus papa I, ad Michaelem imperatorem scribens, libere asseruit quod nisi Deus Leonis virtutem atque doctrinam adversus latrocinium Ephesinum excitasset, religio Christiana penitus corruisset. Etsi autem Ecclesia inter eos quos doctorum titulo et appellatione distinguit, sanctum Leonem pontificem nondum peculiari decreto recensuit, illius tamen [Col. 0338B] doctrinam tanto in honore se habere ostendit, ut ipsius scripta, non secus ac illorum quos praecipuos religionis magistros atque doctores jamdudum veneratur, in divinis officiis frequenter locum habere jusserit, et in iis praesertim solemnitatibus, quibus majora fidei nostrae mysteria per anni cursum recoluntur, universum clerum et populum ex illius sermonum lectione solidam eruditionem et spiritale pabulum haurire voluerit.
Ad haec autem quae de sancti Leonis meritis et gloria cum omnibus sentimus, et jampridem animo nostro reputavimus, peculiaris quaedam, Nobisque cum paucis communis, accedit causa, quae nostram olim erga ipsum pietatem et venerationem magnopere accendit et auxit: quod scilicet dum in Vaticana [Col. 0338C] beati Petri basilica canonicalem dignitatem in minoribus obtineremus, cum sacrum illius corpus, a multo jam tempore sub altari Sanctae Mariae de Columna nuncupatae quiescens, ad alterum ipsius sancti pontificis nomine in eadem Basilica erectum et dedicatum, solemni ritu ac pompa transferendum fuit, venerabilium illius ossium elevationi et recognitioni praesentes adfuimus, eaque nostris oculis intueri ac debito cultu prosequi summae felicitatis loco habuimus; cujus, rei Nos alibi, nimirum in opere de Canonizatione sanctorum lib. IV, part. II, cap. 23, mentionem fecimus.
Quod itaque semper, praemissas ob causas, justum et aequum censuimus, quodque nostra in sanctum pontificem singularis devotio Nobis suadet, hoc demum, [Col. 0338D] auctoritate apostolicae sedis, in qua, magno licet temporum, majore autem meritorum intervallo, eidem successimus, nunc reipsa praestare decrevimus. Ideoque exempla sequentes aliorum Romanorum pontificum praedecessorum nostrorum, qui praeter summos illos Ecclesiae doctores, alios etiam sanctissimos viros, qui eximia doctrinae laude in Ecclesia floruerunt, eamque scriptis suis locupletarunt, proprio doctorum titulo et cultu honorandos esse decreverunt, motu proprio, et certa scientia, ac de apostolicae potestatis plenitudine, volumus, praecipimus [Col. 0339A] et mandamus ut in officii divini Breviario, in festo sancti Leonis papae et confessoris, antiphona ad Magnificat in utrisque vesperis ponatur ea quae incipit, O doctor optime; in missa autem dicatur introitus: In medio Ecclesiae; 613 et post collectam subsequatur lectio libri Sapientiae, Justus cor suum tradet, cum graduali, ut in communi doctorum; post evangelium vero dicatur Credo; reliqua, ut in consueta missa propria de sancto Leone. Atque ita per omnes Ecclesias, et respective ab omnibus et singulis, qui ad divini officii recitationem tenentur, perpetuo servandum statuimus et decernimus; non obstantibus contrariis rubricis, usibus et consuetudinibus, etiam expresse per sedem apostolicam approbatis et confirmatis, aliisque in contrarium facientibus quibuscumque.
[Col. 0339B] Nulli ergo hominum liceat paginam hanc nostri praecepti, mandati, statuti, decreti et voluntatis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem [Col. 0340A] omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se noverit incursurum.
Datum Romae apud Sanctam Mariam Majorem anno Incarnationis Dominicae millesimo septingentesimo quinquagesimo quarto, idibus Octobris, pontificatus nostri anno quintodecimo.
J. card. pro-datarius. D. card. Passioneus.
VISA
De curia J. C. BOSCHI.
Loco † plumbi.
L. EUGENIUS.
Registrata in secretaria brevium anno a Nativitate Domini Nostri Jesu Christi millesimo septingentesimo quinquagesimo quarto, indictione secunda, die vero nono mensis Novembris, pontificatus autem sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Benedicti divina Providentia Papae XIV, anno decimo quinto supradicta [Col. 0340B] constitutio affixa et publicata fuit ad valvas curiae Innocentianae, et in acie campi Florae, ac in aliis locis solitis, et consuelis Urbis, per me Dominicum Contini apost. curs.
ANTONIUS BEFANI mag. curs.
[Col. 0339B] 615 I. Diu est quod a viris eruditis de auctore gemini de Vocatione omnium gentium libelli quaestio in medium adducta est et operosius ventilata: nec ullus fere scriptor commentarios suos vel de gratiae divinae auxiliis, vel de ecclesiasticis scriptoribus hoc et superiori saeculo edidit, qui suum de genuino libelli hujus parente judicium conferre non gestierit. Nec id quidem immerito: interest enim ecclesiasticae doctrinae non parum ut tam eruditus theologus tamque [Col. 0339C] locuples antiquae doctrinae testis non ignoretur; cui hanc laudem impertire non veretur scriptor celebris (H. Bullingerus comment. in Epist. II ad Tim. c. I) : omnes a concertationibus alienos, nec vel Deo peccatum, vel homini bonum spirituale tribuere volentes, eo ex scriptore genuinam antiquitatis sententiam discere, atque illam, tamquam inter Scyllam et Charybdim, tutissimam insistere viam debere. Magna laus, sed vera laus, licet ex heterodoxi ore profecta. Quam, quavis ille mente protulerit, eamobrem amplectimur, quod Augustinianam catholicamque adeo de praedestinatione sanctorum et gratia Dei doctrinam felicius nemo assecutus est, nemo erudite facundeque magis explicuit. Eumdem castigatissimi ac edecumati plane judicii virum appellat Vossius (Hist. Pelag. lib. VII) . Ejusdem auctoris scribendi ratione ac sensibus mirum in modum allici se ostendit Hugo Grotius, qui opus istud diligentissime perlegisse se significat. Eum passim vocat scriptorem magnum, optimum et Pelagio [Col. 0339D] in primis inimicum, pium et pie ac sapienter scribentem. Nec magis sibi ab hujus scriptoris laudibus temperavit Desiderius Erasmus, vir in aliorum laudes non 616 nimium effusus. Res ipsa loquitur, inquit ( Lib. de Voc. gent.) hominem fuisse in sacris litteris diligenter exercitatum, ingenio sano et acuto. Ipsa phrasis sic Isocraticis illis schematibus modulata tinnulaque est, ut quod est in hac affectatione difficillimum, praesertim in argumento subtili, nusquam desideres styli perspicuitatem, nusquam offendaris odio captatae concinnitatis, nec usquam frigeat affectatio sententiarum argutularum; sed, quod puer in rhetorum scholis didicerat, [Col. 0340B] feliciter accommodat ad seriam Scripturarum tractationem. Nec deest orationis copia, idque citra taedii sensum.
II. Tam praeclarum igitur opusculum alii aliis vindicant. Datum est primum sancto Ambrosio Mediolanensi episcopo: si quidem Franciscus Cumel (In I Part. S. Thomae) ex hujus auctoris verbis certum putavit Ambrosii aetate viguisse Pelagianorum haeresim: non aliam, opinor, ob causam in eam sententiam veniens, quam quod inter Ambrosianas lucubrationes [Col. 0340C] opus istud legerat, inter quas suum adhuc hodie locum retinet. Verum alterius esse certissimum est. Cujus rei si nullum esset aliud argumentum, ait D. Erasmus ( loco citato), tanta tamen est totius phraseos dissimilitudo, ut primo statim gustu lector deprehendat alium loqui quam Ambrosium. Atque utinam tales multos libellos Ambrosianis admiscuisset, qui hos admiscuit. Tales imposturas facile tulerimus, quae pro auro supponant aurum. Phraseos dissimilitudini accedit Pelagianorum mentio, quos Ambrosio jam inter coelites recepto natos esse constat. Nec Pelagianorum modo meminit, sed et Semipelagianorum, quos praesertim toto opere insectatur; at de istis non nisi post [Col. 0339D] Forte errore amanuensium viginti pro triginta scriptum fuit. Ambrosius enim obiit an. 397, Semipelagianorum vero error audiri coepit an. 427, ut liquet [Col. 0340D] ex Augustini epistola 217, hoc anno scripta ad Vitalem. viginti ab Ambrosii obitu annos auditum est in Ecclesia.
III. Eucherii Lugdunensis episcopi opus esse suspicari videtur Erasmus, cum hujus stylum 617 ab illius phrasi non prorsus abhorrere admonet. Suspicionem augere potest quod Eucherius ad Lirinensem [Col. 0340D] insulam primum appulisse videtur, cum eremi secreta quaerebat, ac postmodum Leronem Lirino proximam incoluit; hujusque insulae monachis familiaris fuit; apud quos cum ferverent disputationes de gratia, facile contingere potuit ut his se Eucherius immisceret. Fuit etiam Joanni Cassiano et Hilario Arelatensi pernecessarius, illis, inquam, inter Augustinianae de gratia doctrinae adversarios insignioribus: ut, quod de Leone diximus, potuerit suos amicos a pravis opinionibus hoc scripto dimovere velle: videtur enim ipse Augustiniano dogmati adhaesisse, ut ex ejus filiique Salonii scriptis conjicit Norisius [Col. 0341A] (Hist. Pelag. l. II, cap. 13) . Sed istae sunt longius accersitae conjecturae; nec talis mihi videtur styli utriusque similitudo, quae eumdem scriptorem arguat: non modulata tinnulaque illa phrasis, quam in libris de Vocatione gentium agnoscit Erasmus, in Eucherio deprehenditur: non idem sententiarum pondus, delectus verborum, totiusque sermonis majestas, quam in hoc opusculo demiramur.
IV. Sunt qui putent Hilario ascribendum opus, quam in partem inclinat Joannes Latius lib. de Pelag. et Semipelag. Sed cui Hilario? Tres enim hujus nominis per ea tempora legimus, nempe Hilarium Syracusanum, cujus epistola ad Augustinum, et Augustini rescriptum de pluribus gratiae capitibus habentur inter sancti doctoris epistolas (Epist. 88 et 89) . Alterum, qui e Galliis scripsit ad eumdem Augustinum, et Prospero ad propugnandam illius doctrinam socium se adjunxit. Tertium denique Arelatensem episcopum. Ex tribus unum conflasse videntur aliqui, de quibus Hincmarus Remensis in libro de Praedestinatione. [Col. 0341B] Hincmarus ipse (lib. de Praedest. c. 13 et 18) Syracusanum quidem ab Arelatensi discernit, at Arelatensem confundit cum Prosperiano: quae est etiam opinio cardinalis Baronii et Joannis Gerardi Vossii. Contra ego Syracusanum ab Arelatensi, et Arelatensem a Prosperiano distinguo cum viris eruditis; Prosperianum vero eumdem esse ac Syracusanum monachum, facile mihi persuadeo.
V. Hilarium Syracusanum monachum alium esse ab Arelatensi Hilario ex annorum ratione nullo negotio conficitur. Syracusanus scripsit ad Augustinum circiter annum Christi 413 vel 414. Nam ante annum 412 ut scripta non credatur epistola sancti Augustini rescribentis, facit mentio judicii contra Coelestium facti apud Carthaginem. Cum vero delata sit in Palaestinam ab Orosio, qui illuc venit verno tempore, lectaque sit in conventu presbyterorum habito mense Julii anni 415, manifestum est ultra annum 414 differendam non esse Syracusani hujus monachi epistolam. [Col. 0341C] At eo anno Hilarius, qui postea Arelatensis episcopus, annum aetatis suae decimum tertium non excedebat: siquidem mortuus est anno 449, quadraginta et octo annos natus, teste Honorato Massiliensi vitae ejus scriptore.
618 VI. Hilarium porro Syracusanum ut eumdem putem cum Prosperiano, seu Prosperi in defensione sancti Augustini socio, istae me movent conjecturae. Uterque (si duo sunt) discipulus sancti Augustini fuit, eique in Africa aliquandiu adhaesit. Uterque Pelagianis erroribus adversus. Uterque laicus, ac opinor, monachus. Tenuioris uterque eruditionis circa Ecclesiae dogmata, de quibus dubitanti similis interrogat Augustinum, ut ex epistolis eorum constat. Utriusque demum epistolae stylus non absimilis. Hilarium autem illum Syracusanum dico, non quod Syracusis oriundum putem: si enim idem est cum Prosperiano, Gallus fuisse credendus est. Siquidem hic Massilia, ut opinor, vel ex alia Galliarum [Col. 0341D] civitate scribens, Augustinum parentum suorum nomine salutat; et sub fine epistolae haec addit: Sciat sanctitas tua fratrem meum, cujus maxime causa hinc discessimus, cum matrona sua ex consensu perfectam Deo continentiam devovisse (Hilarii epist. ad S. Aug. ). Ex quibus liquet paternam Hilarii familiam in Galliis fuisse. Potuit certe idem Hilarius paternam domum relinquens occasione alicujus cum fratre suo dissidii in Africam transfretare, seque discipulum tradere Augustino erudiendum apud Hipponem. Post aliquot annos incessit eum revisendae patriae cupido: quam dum repetit, celebriora monachorum coenobia lustrare voluit, quae erat monachorum illius aevi consuetudo. Ad Syracusanum igitur appulit, comitibus nonnullis, ut reor, Hipponensibus civibus vel clericis; quibus de Syracusano Hipponem remeantibus, ut ipse scribit, litteras breves ad Augustinum tradidit, quibus eum de gliscente apud Syracusas Pelagiano [Col. 0342A] dogmate monuit. Demum in patriam reversus, cum magistri sui doctrinam plurimis exosam in Galliis comperisset, monendum illum existimavit, memor forte id antea ab ipso dum Syracusis ageret, postulasse Augustinum his verbis: Tu magnum conferes beneficium, si ea quae illic a sanctis fratribus adversus istorum vaniloquia disserentur, non me facias ignorare (S. August. epist. 89 ad Hilar., in fine) .
VII. Hilarium denique Prosperianum male pro Arelatensi episcopo accipi clarissime demonstravit celeberrimus invictissimusque doctrinae sanctorum Patrum assertor in opere Gallico ante viginti annos edito (Apologia SS. Patrum de Gratia, part. I) , idemque probat nuperus historiae Pelagianae scriptor Henricus de Noris (Hist. Pelag. l. II, cap. 2) . Vel hoc unico argumento res conficitur. Jam tunc episcopus erat Arelatensis Hilarius, cum alter scripsit ad Augustinum una cum Prospero; at Hilarius iste laicus tantum erat eo tempore quo suam exarabat epistolam. Talem enim se prodit ipse his epistolae suae [Col. 0342B] verbis, quibus praecipuos sancti Augustini adversarios designat, ac in primis Hilarium Arelatensem. Sunt ex parte tales personae, ut his consuetudine ecclesiastica LAICOS summam reverentiam necesse sit exhibere. Quod quidem ita CURAVIMUS Deo juvante servare, ut cum opus fuit non laceremus. Succinit Prosper in epistola sua ad Augustinum. Possumus, inquit, ad credendum esse constantes; sed ad 619 AUCTORITATEM talia sentientium NON SUMUS PARES; quia multum nos et vitae meritis antecellunt, et aliqui eorum ADEPTO NUPER SUMMO SACERDOTII HONORE SUPEREMINENT. Deinde laicus erat iste Hilarius, cum Augustino jam mortuo, ac proinde non ante annum 430 scripsit Coelestinus papa ad Galliarum episcopos: Prosperum enim et Hilarium filios vocat, non fratres, ut coepiscopos appellari decuisset; nec aliter eosdem compellat sanctus Augustinus initio libri de Praedestinatione sanctorum, quam ut filios.
At Hilarius Arelatensis jam initio anni 429 in [Col. 0342C] Arelatensi cathedra constitutus fuerat post obitum Honorati, qui Patroclo occiso substitutus anno 426, biennio tantum, Honorato Massiliensi teste ( Vita S. Hilarii ), episcopatum gessit. Quod adhuc probatur ex Vita sancti Germani Antissiodorensis. Hic enim cum anno 429, ut vult Baronius, vel, ut alii, 430 ex legatione Britannica reversus Arelatem se contulisset, illustrabatur eo tempore, inquit Constantius, civitas Hilario sacerdote multimoda virtute pretioso. Denique his expressissimis verbis sanctus Prosper Hilarii Arel. episcopatum commemorat in epistola sua. Unum, inquit, eorum praecipuae auctoritatis et spiritualium studiorum virum sanctum Hilarium Arelatensem episcopum sciat beatitudo tua admiratorem sectatoremque in aliis omnibus tuae esse doctrinae, et de hoc, quod in querelam trahit, jampridem apud sanctitatem tuam sensum suum per litteras velle conferre. Haec quidem verba Arelatensem episcopum irreptitia esse et expungenda censet cardinalis Baronius; cui fere subscribit Vossius. Longe tamen magis placet, inquit, si pro [Col. 0342D] HILARIO scribatur HONORATUS; sicut scriptum dicit a doctissimo Espencaeo commentariis in epistolam ad Timotheum, lib. I, cap. 9. Quod sive ille, inquit idem Vossius (Hist. Pelag. l. VI) , ex manuscriptorum fide, sive ex ingenio fecit, nobis quidem sententiam suam impense probat. Verum nemini probandam spero hanc emendationem, cui manuscriptorum fides, chronologiae ratio, verbaque ipsa Prosperi omnino repugnant: Possumus quidem ad credendum esse constantes, etc. Haec prima ratio distinctionis utriusque Hilarii ex unius episcopatu petita, quo numquam alter fuit insignitus.
VIII. 2. Longe diversus utriusque Hilarii erga sancti Augustini doctrinam affectus. Arelatensis enim etsi illius se admiratorem sectatoremque in aliis omnibus profiteretur, ejus tamen de praedestinatione sententiam in querelam trahebat; et unus erat eorum [Col. 0343A] quos caligo istius opinionis, quae Augustinianae adversabatur, obscurabat. Hilarius autem Prosperi socius doctrinae sancti Augustini in omnibus addictissimus erat, ut ipse de se testatur his verbis: Nolo autem sanctitas tua sic me arbitretur haec scribere, quasi de iis quae nunc edidisti ego dubitem . . . Caeterum hac suspicione in tantum careo, ut potius infirmitatem meam, qui tales parum patienter fero, notabilem putem. Inter eos porro quos moleste ferebat ipsum Arelatensem episcopum 620 fuisse dubium non est, cum, etsi ejus nomen non exprimat, eum tamen iisdem coloribus depingat quibus et Prosper. Sed plane, inquit, illud tacere non debeo, quod se dicant tuam sanctitatem, hoc excepto, in factis et dictis omnibus admirari. En Hilarium Arelatensis Ecclesiae praesulem, quem Prosper supra dicebat admiratorem sectatoremque in aliis omnibus Augustinianae doctrinae, excepta quaestione quam in querelam trahebat.
IX. 3. Prosperi socius auctor fuit eidem Prospero, ut ad sanctum Augustinum scriberet, ejusque litteras [Col. 0343B] suis conjunctas misit in Africam, quemadmodum ipse narrat in fine suae epistolae; ubi et alias commemorat superius a se scriptas ad eumdem Augustinum, quicum necessitudo frequensque commercium intercessisse videtur. E contra vero eodem tempore scribit sanctus Prosper Hilario Arelatensi jam olim in mentem venisse ut episcopum Hipponensem litteris conveniret, sensum suum cum ejus doctrina collaturus; incertum tamen sibi esse utrum id esset praestiturus. Quod omnino sufficit ut unus ab altero diversus demonstretur. Prior enim Augustino familiaris fuit, posterior nequaquam.
4. Hilarius Prosperi commilito olim Augustini lateribus adhaeserat, ejusque doctrinae lacte aliquandiu in Africa fuerat enutritus; hoc enim ipse significat. Sufficiat, inquit, mihi poena mea, quod a praesentiae tuae deliciis exsulatus, ubi salubribus tuis uberibus nutriebar, non solum absentia tua crucior, verum etiam pervicacia quorumdam. Arelatensis vero Hilarius numquam [Col. 0343C] in Africam peregrinatus est. Ex ejus enim et ex Honorati vita docemur hujus studio et opera Hilarium a saeculi deliciis ad monasticae vitae institutum traductum constanter apud Lerinum perseverasse, quousque mortuo Honorato in ejus locum suffectus est, triginta nondum annos natus.
X. His de utriusque Hilarii discrimine elucidatis evanescit Vossii aliorumque assertio, qui non aliam ob causam Hilario vel Arelatensi vel Prosperiano opus de Vocatione gentium ascribendum putarunt, quam quod conflarunt ex duobus unum. Cui argumento alterum addo de utroque seorsim. De Hilario quidem Arelatensi; quod nihil in opere de Vocatione omnium gentium occurrit, quod vel minimum fuliginem Semipelagianam redoleat; qua certum est Hilarium Arelatensem vehementer infectum fuisse. Immo vero omnes Semipelagianorum errores hoc scripto pessumdantur.
Ad Prosperianum quod attinet, seu idem cum Syracusano, seu alter ab eo, non auctor est tam praeclari [Col. 0343D] opusculi. Neuter enim tanti fuit in Ecclesia nominis, ut inter Ecclesiae magistros ac doctores meruerit a Gelasio PP. numerari; ut numeratus est auctor quem discutimus. Neuter ea sanctitatis aut doctrinae fama claruit, ut Demetrias virgo optaverit sibi ab eo tractatum scribi de virginitatis proposito; idem enim procul dubio utriusque scripti auctor, ut ostendemus 621 inferius, et vel styli affinitas una demonstrat. Contra vero a stylo librorum de Vocatione gentium longe abhorret Hilarii utriusque phrasis: haec jejuna, humilis ac repens; ille ornatus, [Col. 0344A] sublimis et ad luxuriem usque exuberans. Neutrius demum epistola ullum prae se fert characterem qui tam eleganti, tam eruditae scriptioni simile quid exspectare sinat. Syracusani enim brevior epistola et contractior quam quae ab homine erudito de hujusmodi quaestionibus scribi debuerat. Alter ultro profitetur tenuitatem virium suarum; videtur etiam non satis deprehendisse quam perniciosum esset doctrinae catholicae adversariorum dogma, quos dubitat tolerari posse: excusat se apud Augustinum, quod aliter in superiori epistola scripsisset de illorum sententia, quam tunc scriberet. Denique imbecillitatis propriae conscius, ac timens iterum ne minus digne ac intelligenter opinionem Semipelagianorum referret, monet se in Prosperum illius melius explicandae provinciam transmisisse, ut videatur omnino zelo erga Christi gratiam ardentiore fuisse praeditus, quam ea scientia instructus quae in illius defensore exigeretur.
XI. Haec eadem ratio retinet me, ne alteri Vossii [Col. 0344B] conjecturae subscribam, qui vix dubitandum putat quin Prosperi Aurelianensis episcopi studio et operae debeamus hanc de gratia lucubrationem. Quantam enim in eo dicendi scribendique copiam fuisse existimemus, qui Apollinaris Sidonii (Lib. VIII, epist. 15) stylum emendicare coactus est, ut sancti Aniani Aurelianensis pariter episcopi res gestae, mores, merita, virtutesque memoriae commendarentur? quod factum prodit Sidonius. Hanc procul dubio provinciam non detrectasset, suique praedecessoris vitam, aliorum episcoporum exemplum secutus, ipse descripsisset, si in eo tanta fuisset facundia quantam in libellis de Vocatione gentium mirantur eruditi. Quid quod eam, de qua agitur, controversiam vix crediderim ad ea usque loca penetrasse, in quibus Prosper ille morabatur?
Alteri Prospero, qui Carpentoratensi Vasensique conciliis subscripsit, quod nonnullis placet, opus istud ex conjectura tradere, ne refutatione quidem [Col. 0344C] indiget. Hunc enim jam mortuum laudare non potuit Gelasius papa, qui anno 496, hoc est triginta et amplius annis ante utramque illam synodum e vivis excessit; prior enim anno 527, posterior 529, habita est. Addo librum scriptum esse circa initia motae adversus Augustinum controversiae, quae totis centum annis Prosperi hujus aetatem praevertere. Ex quo culpanda hoc loco Vossii, viri alias diligentissimi, indiligentia, qui inter Prosperum 622 Aurelianensem et hunc posteriorem non discernit.
XII. Venimus tandem [Col. 0343D] Confer observationes huic dissertationi subjiciendas § 1. ad Prosperum Aquitanum Leonis nostri notarium, sive postmodum [Col. 0343D] Haec opinio, qua S. Prosper Aquitanus episcopatu aliquando ornatus a nonnullis creditur, innititur [Col. 0344D] praesertim vulgatae inscriptioni epistolae ad Demetriadem, quam tamen arbitrariam et falsam ostendimus annot. 2 in eamdem epistolam. episcopus fuerit, ut vulgo putant, sive numquam ad eum gradum evectus sit, ut modo constat inter eruditos. Huic eo difficilius abjudicari posse videtur hujus opusculi possessio, quod octingentorum annorum praescriptione, omnium qui habentur mss. codicum fide, totiusque Gallicanae Ecclesiae suffragio firmata legitur; quod omnium etiam fere scriptorum in eum vota concurrunt; et in omnibus fere Operum ejus [Col. 0344D] editionibus jam ex antiquo pro genuino ejusdem fetu habitum est scriptum istud.
Est una quidem Prosperi hujusque auctoris circa Christi gratiam doctrina. Uterque sancto Augustino succinit. Verbis tamen et modis loquendi videntur discrepare; et ad eam explicandi rationem, eaque velut emollimenta descendit iste auctor, ad quae numquam Prosper confugisse legitur. Quae causa fuit Gerardo Vossio asserendi quod ejus sententia non ex amussim quadrat doctrinae Prosperi, sed mediam potius viam sequitur inter Augustini sententiam et eam [Col. 0345A] quae fuit Semipelagianorum: quod an verum sit, inferius opus erit inquirere.
2. Styli disparitas auctorum quoque distinctionem arguit: quod Joanni Latio primo visum est, lib. II de Semipelagianis cap. 3. Cassander et Costerius Prospero (tribuunt) ex antiquorum codicum auctoritate; verum stylus a Prosperi stylo abludit, et rerum tractatio dissimilis est. Quae causa eadem, opinor, fuit, cur opusculum istud aureum, ut saepe ab eruditis appellatur, Prosperi non esse pronuntiarint viri plures doctissimi, quos inter (praeter Latium) numerantur Gerardus Vossius, Hugo Grotius, Antonius Arnaldus, Henricus Norisius, nunc S. R. E. cardinalis, et alii nonnulli. Certe auctoris librorum de Vocatione stylus Prosperiano longe castigatior concinniorque, elegantior dictio, periodi magis commensuratae, antitheses sententiarum verborumque pugnae frequentiores, schematum usus crebrior, tota denique oratio ex affectato rhythmorum occursu longe modulatior. Hocque in primis attendendum, utpote non nisi ex consilio studioque [Col. 0345B] natum; non enim tunc solum occurrunt cum in eas velut sponte currere videtur oratio, quod et nonnumquam in Prospero inveneris; sed aliis etiam in locis, ubi non nisi data opera usurparentur.
3. Scribendi methodus auctori anonymo familiaris a Prosperi ratione plurimum dissidet. Hic enim palam et publice assertorem se vindicemque sancti Augustini exhibet, 623 ejus doctrinae apices omnes ubique acriter ac strenue propugnat, premit studiose omnia ejus vestigia, ubique sancti doctoris animum, doctrinam, sensusque omnes spirat. Nihil tale in gemino libello. De sancto Augustino ne apex quidem ullus; ita ut vel ipsum videatur non nosse (quod nemo crediderit), vel ejus nomen ex certo consilio certasque ob causas reticuisse. Prosper cum scribit, Ecclesiae Romanae auctoritatem passim praedicat ac circumfert, utpote ejus nomine et ex ejus delegatione in arenam descendens: alter ex proprio ingenio stylum exerit, non tam pugnandi quam sese exercendi studio, magisque [Col. 0345C] inquirenti similis, quam certa et jam sancita dogmata propugnanti. Ille palam aggreditur Semipelagianos, atque ut catholicae doctrinae adversarios insectatur: hic non tam ex industria quam aliud veluti agens eos exagitat, nec id ea vehementia eoque zelo exsequitur, quo sanctus ille Augustinianae doctrinae discipulus et vindex.
XIII. 4. Cum certum sit scriptum opusculum fuisse aliquamdiu ante Gelasii papae tempora, vix tamen unum aliquod temporis spatium assignare possis, quod Prospero conveniat. Si statim ab initio concertationum vel paulo post eas exortas exaratum velis, jam ipsum auctorem in libri sui exordio contradicentem habes, qui jamdudum de his quaestionibus controversum fuisse diserte asserit. Inter defensores liberi arbitrii, inquit (Lib. I de Vocat. omn. Gent. c. 1) , et praedicatores gratiae Dei magna et difficilis DUDUM vertitur quaestio, etc. Si vero ultro concesseris quod negari non potest, eam controversiam dudum efferbuisse inter Augustinianos et Semipelagianos, cum ad scribendum [Col. 0345D] auctor se applicuit, jam alium a Prospero fuisse necesse est, Hic enim statim atque Pelagiani veneni reliquiae per Genuensium excerpta, vel capitula Gallorum, vel Joannis Cassiani Collationes spargi coepere, stylum ocius arripuit acuitque, et totis viribus, illarum vocum novitates insectatus est: contra vero auctor librorum de Vocatione Gentium innuit hanc primam suam esse de hac materia lucubrationem, et quidem dudum post motas quaestiones elaboratam. Magna et difficilis DUDUM vertitur quaestio . . . . De hac igitur compugnantia opinionum qua mensura et temperantia sentiendum sit, quantum Dominus adjuverit, ANNITAR inquirere, exercens atque discutiens modulum facultatis meae in his quae cordi meo sobrie, quantum arbitror, inhaeserunt. En verba post longam opinionum istarum concertationem scribentis, primam in hoc scripto operam ponentis primumque conatum, [Col. 0346A] hominisque magis inquirentis, sese exercentis, remque studio proprio discutientis, ac pro modulo facultatis suae, quam confidenter ex Patrum doctrina asserentis propugnantisque ex delegatione sedis apostolicae. Immo timide admodum ac dubitanter scribit, quia, videlicet, quamvis per omnia Augustinianae receptaeque in Ecclesia doctrinae congruentia proponeret, novos tamen 624 loquendi modos inducebat: sciebat autem suspectas merito esse in Ecclesia novitates vocum, etiam servata antiquitatis doctrina; unde post descripta verba, haec subjicit: Ut si in eas regulas processerit stylus, quae nihil offensionis, nihil habeant pravitatis, non solum nobis, sed et aliis utile sit, ad aliquem nos limitem pervenisse, quem non debeamus excedere. Qui demum, ne scriptum Prospero abjudicent, discrimen notatum inde nasci posse dixerint, ut dixerunt nonnulli, quod illo tempore exaratum est a Prospero, quo nondum plene hauserat Augustinianae doctrinae fluenta, praesertim vero ex iis libris posterioribus, quos sub vitae finem scripsit; facile ex [Col. 0346B] fixa superius epocha hujus scriptionis refelluntur.
XIV. His igitur et aliis ejusmodi rationibus moti sunt viri eruditi, ut, remotis omnibus notatis supra praejudiciis, de auctore opusculi novum examen instituerent; atque ex diligentiori inquisitione, expensisque hactenus momentis et rationibus, haec tria pro certis habenda esse statutum est.
Primum, nullum ex iis quos ante Prosperum excussimus esse auctorem librorum de Vocatione omnium Gentium.
Secundum, etsi graviora Prospero Aquitano argumenta militent, graviores tamen esse rationes in contrarium prolatas; neque illa argumenta majoris esse momenti, ut opus istud Prospero ascribatur, quam similia quibus eidem ad nostram usque aetatem assertum est opus de Vita Contemplativa. Pariter enim sub Prosperi nomine laudatum legitur ab octingentis annis in synodis Ecclesiae Gallicanae; pariter inscriptum Prosperi nomen in manuscriptis codicibus ejusdem [Col. 0346C] aetatis; pariter Operibus editis jam ex antiquo insertum: ita denique creditum, nullo refragante, ab omnibus posterioris aevi scriptoribus. Constat nihilominus hodie inter eruditos non esse Prosperi opus de Vita Contemplativa, nec religio fuit tam antiquis, tamque idoneis testibus fidem derogare, vel ex sola styli diversitate; sed Juliani Pomerii esse omnes consentiunt, partim ex Isidori Hispalensis episcopi testimonio, partim ex mss. codicum fide. Unum jampridem laudarunt viri eruditi, qui fuerat primum sancti Salvatoris vicecomitis, postea illustrissimi doctissimique archiepiscopi Tolosani Caroli de Monchal; alterum nuper nacti sumus in bibliotheca abbatiae Beatae Mariae de Trappa, quae ex obscuro monasteriolo, unde penitus oblitterata regularis disciplina, in numerosissimum sanctissimumque asceterium derepente evadens, religiosissimi abbatis studio ac pietate, suum aetate nostra Gallicanae Ecclesiae Bernardum, suam Bernardo reddidit Claramvallem.
Tertium denique, ad quod post operosam inquisitionem [Col. 0346D] deventum est ab eruditis scriptoribus, hoc est: prorsus ignotum esse auctorem librorum istorum; atque ita omnibus, quibus hactenus sunt ascripti, abjudicarunt, adjudicarunt nemini.
XV. Porro mirari satis non possum, dum eruditus 625 quisque ecclesiasticae rei studiosus auctorem praeclari venatur opusculi, neminem de Leone nostro quidquam esse subodoratum, neque in ullius oculos incurrisse splendidum illud Ecclesiae Romanae lumen. Immo, incurrit procul dubio; sed dum hinc pontificem tantum cogitant, illinc scribendi rationem a pontifice alienam, qualem habet auctor libellorum nostrorum, illi tribuere opus reformidarunt: non animadvertentes, ut certum habemus, Leonem nostrum diu ante pontificatum suum adversus Pelagianos ferventi zelo decertasse, ita non aegre existimandum stylo eum pugnasse ac scriptis, qua videlicet praeditus [Col. 0347A] erat et Scripturarum sacrarum doctrina et dicendi scribendique facultate eximia.
Hoc igitur certissimum apud me est, Leonem papam antequam ad pontificatus apicem proveheretur scripsisse libros de Vocatione omnium gentium. Quod ut mihi persuaderem difficile non fuit, cui videlicet scripta sancti Leonis ex instituti mei necessitate saepe saepius relegenti familiarissima facta est phrasis Leonina, totusque dicendi character. Utrum autem ad id aliis persuadendum parem inventurus sim facilitatem, spondere mihi non ausim. Hoc unum spondeo, nihil esse quo possit opinio nostra concuti; contra vero quidquid a variis scriptoribus, qui hanc spartam adornarunt, observatum est, quasi hujus auctoris proprium, et alia insuper bene multa, omnino congruere Leoni, ipsumque quasi digito monstrare: aetas, inquam, patria, scribendi character, Scripturae usus familiaris, peculiaris locorum quorumdam citatio, aliorum frequentior recursus, doctrinae praesertim de gratia Christi similitudo, [Col. 0347B] explicandi modus proprius, sententiae non absimiles, nonnullorum verborum affectata frequentatio, conformatio periodorum eadem, eadem sermonis constructio, conflictus verborum crebraeque antitheses, dictionis varietas, elegantia, dignitas, ubertas igneusque vigor, tota denique styli, ut ita dicam, facies eumdem omnino auctorem praedicant; ut omittam easdem utrique occasiones fuisse, quae ad scribendum opus istud movere potuerint.
XVI. Primum quidem, quod scriptionis [Col. 0347D] Vid. observationes subjiciendas n. 10. tempus attinet, istud in aetatem Leonis nostri incidere evidentissimum est. Tunc enim scribere aggressus est auctor, cum jamdudum ferverent dissidia adversus Augustinianam doctrinam mota, quae quidem vivente adhuc Augustino orta erant; adeoque circiter annum quadringentesimum trigesimum secundum, vel tertium opus exarabat, a quadringentesimo quadragesimo, quo electus est Leo pontifex, non longe dissitum. Praeterea non scripsit auctor, nisi post [Col. 0347C] lectas aliorum lucubrationes adversus Semipelagianos; hoc est post scripta sancti Prosperi, qui Joannis 626 Cassiani adhuc tum in vivis agentis Collationes confutavit. Accedit laudatum esse a Gelasio papa I opusculum istud velut ab Ecclesiae quodam magistro jam a pluribus annis conscriptum; Gelasius autem papa anno 496 pontificatum cum vita reliquit. Denique modo certum apud eruditos eumdem esse auctorem librorum de Vocatione gentium, et epistolae ad Demetriadem virginem, quae Prosperi operibus inserta accensitaque habetur, quod styli affinitas arguit. At circa haec eadem, quae assignavimus, tempora scripta esse videtur epistola. Demetrias enim virginitatis propositum amplexa erat anno 413, primo aetatis flore, ut loquitur auctor epistolae, annos forsan nata viginti vel duodeviginti; ejusdem autem tam maturum et eruditum animum laudat statim ab initio epistolae, quod ante annum circiter 433 fieri vix potuit, quo trigesimum octavum vel quadragesimum aetatis suae annum attigerat Demetrias. [Col. 0347D] Et certe post Augustini mortem scriptam esse epistolam indicant haec verba, quibus eos qui piissimam virginem inter ipsa consecrationis primordia adhortationibus suis incitaverant, quasi vita functos laudat. De quo, inquit, inter ipsa principia multi, qui TUNC in Ecclesia praeeminebant, non siluerunt; inter quos Augustinum numeratum esse, nemo non crediderit.
XVII. 2. Auctorem istum [Col. 0348D] Confer observ. n. 11. in Italia natum, aut saltem commoratum probabile admodum est. Vel enim Galliis nostris, vel Africanae Ecclesiae, vel Romanae vindicandus omnino videtur: extra quas nec tantam facundiam, nec doctrinam tantam, quantam continent libelli, per illa tempora invenire potueris.
[Col. 0348A] Africanum non fuisse, probare mihi videtur altum de sancto Augustino silentium, quod minus ardens studium denotat, quam Africanus pro conterraneo suo prae se ferre debuerit; nec enim ignorasset ipsum Africanarum synodorum ingenium fuisse, amassetque de tanto viro dicere cum Prospero, quod
Gallum si dixeris fuisse, difficile cogites cur a Gennadio tam accurato alioqui scriptorum Gallicanorum recensitore vel ignoratus sit, vel praetermissus. Cur etiam Prospero non se adjunxisset commilitonem adversus Augustinianae doctrinae obtrectatores, cum tanta dicendi scribendique copia, tam singulari eruditione polleret, et tanta esset defensorum gratiae penuria in Galliis, ut vix esset qui ejus impugnatoribus sese objiceret. Nec facile quisquam, inquit sanctus Prosper ( Epist. ad S. August. ), PRAETER PAUCOS PERFECTAE GRATIAE INTREPIDOS AMATORES, tantis superiorum disputationibus ausus est contraire. In illa, inquam, temporum necessitate auctor iste in Galliis delituisset, velut pugil inermis aut trepidus; quando [Col. 0348C] solus Prosper decertabat, uno socio vel potius pugnae incentore Hilario monacho, non satis, ut apparet, ad pugnam idoneo?
XVIII. Restat ut Italum pronunties hunc auctorem; quod et nonnullis adhuc momentis probabile facimus. Styli enim elegantia et nitor hominem designat in Romanae civitatis sinu aut vicinia educatum: ubi Latina lingua se magis adversus incurrentem barbariem tuebatur. Vix enim ac ne vix quidem coaevum Leoni scriptorem reperias, quem auctor librorum de Vocatione gentium scribendi concinnitate non superet. Praeterea auctor, libro II, cap. 33, haec habet: Alii, inquit, barbari, dum Romanis auxiliantur, quod in suis locis nosse non poterant, in NOSTRIS didicere regionibus, et ad sedes suas cum Christianae religionis institutione remearunt. Incertum qua de expeditione sermo sit hoc loco; sed haud scio an aptius ad aliam referri queat, quam ad bellum adversus Eugenium tyrannum, a Theodosio magno confectum. Recens enim ejus tunc memoria. Victoria [Col. 0348D] hoc parta praelio pro imperii rebus decretoria fuit. Imperatorem ex Orientis partibus proficiscentem ad bellum secuta est ingens barbarorum multitudo ad Alpes usque, ubi debellatus tyrannus, quorum pars magna caesa est ab hostibus. At facile fuit ut eorum filii religionis Christianae elementa illic edocerentur, baptizarenturque, hanc illis gratiam vel gratitudinis ergo procurante Theodosio, quem in eadem occasione discimus hanc sollicitudinem inimicorum etiam suorum filiis ultro impendisse. Inimicorum suorum filios, inquit sanctus Augustinus, quos non ipsius jussus, sed belli abstulerat impetus, etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes, Christianos hac occasione fieri voluit, et Christiana charitate [Col. 0349A] dilexit (De Civit. Dei l. V, c. 26) . Sed et sensus magis obvius 628 istorum verborum, in nostris didicere regionibus, requirit, ni fallor, ut de Romano solo intelligantur, cum his aliis annectantur: dum Romanis auxiliantur. Hoc tamen argumentum Erasmo, cui etiam in mentem venit, dilutius videtur, quia quacumque se Romanum pandebat imperium, Romana regio dici poterat. Penes lectorem esto judicium. Forte validior conjectura, quae ex libri II cap. 16 eruitur, ubi magnificis verbis Romanae Ecclesiae principatum praedicat, ditionemque illius disseminatae ubique fidei titulo longe lateque propagatam. Etsi enim sit omnium per universum orbem catholicorum Romanae sedis primatum agnoscere, singularemque praerogativam Petri successori Ecclesiae vertici debitam profiteri, his tamen loquendi modis gaudere mihi videtur auctor noster, qui hominem prodant vel Romanum vel Romano clero insitum. Denique opusculum istud nusquam apud Africanam Ecclesiam citatum legitur; apud Gallicanam, [Col. 0349B] non nisi post annum octingentesimum. At apud Romanam ante annum quadringentesimum nonagesimum sextum laudatur, nimirum a Gelasio papa I, qui nomen quidem auctoris relicet, a quodam tamen Ecclesiae magistro sapienteque doctore compositum indicat. SICUT QUIDAM, inquit, MAGISTER ECCLESIAE SAPIENTER EDOCUIT DICENS: Ad magnam enim utilitatem fidelium materia est servata certaminum, ut non superbiat sanctitas, dum pulsatur infirmitas. Quis porro alius sapiens doctor et magister Ecclesiae per illa tempora floruit, cui opus istud ascribi possit, cum Prospero aliisque insignioribus viris, qui tunc scientiae eloquentiaeque primatum tenebant in Ecclesia, abjudicandum esse supra censuerimus?
XIX. Cum aetas et patria auctoris Leoni conveniant, inquirendum modo an congruat stylus dicendique character. Plura sunt profecto quae utrique communia sint.
Primum est, quod [Col. 0349D] Vid. observ. n. 12. nova sancti Hieronymi [Col. 0349C] translatione uterque utitur. Quae similitudo magis eo pensanda, quo rarissimi scriptores occurrunt, qui versionem illam usurpaverint ante medium quinti saeculi, quo tempore scriptum opus constat. Insignis locus est [Col. 0349D] Vid. observ. in dissert. 4, n 5. libri Job cap. XIV, 4, ita citatus apud sanctum Leonem, serm. 8 de Nativitate Domini, et in libro I de Vocatione omnium gentium, cap. 8: Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? nonne tu, qui solus es? Qui locus ita legitur juxta veterem translationem: Nemo mundus a sorde, nec infans cujus unius diei vita super terram. Juxta utramque translationem usurpatur idem versus in epistola ad Demetriadem cap. 11. Ex quo eumdem trium opusculorum auctorem non temere suspiceris. Certe ut hunc non Africanum, sed Romanum credam, facit adhuc 629 promiscuus iste utriusque versionis usus. Serius enim receptam puto Hieronymianam in Africa, ubi adversum passa est Augustinum, quam apud Romanam sedem, ubi magna Hieronymi auctoritas, et apud quam in usu fuisse [Col. 0349D] utramque ante Gregorii I Pontificatum, Gregorius ipse testatur in epistola ad Leandrum expositioni in Job praefixa.
Uterque legit hunc primae Joannis Epistolae versum 3 capitis IV: Omnis spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est; quae verba, etsi in aliquot aliorum Patrum scriptis habeantur, non tamen in multis. Desunt certe in omnibus exemplaribus Graecis, versionibusque quas haeretici ediderunt in lucem. Scribitque Socrates, Histor. lib. VII cap. 32, Hanc sententiam omnes, qui Divinitatem ab humanitate Christi sejungere studebant, ex vetustis exemplaribus delere tollereque non dubitasse, idemque testatum dicit a veteribus [Col. 0350A] interpretibus. Loca sunt lib. I de Vocatione omnium gentium c. 23, et in celebri epist. 24 (nunc 28) ad Flavianum, cap. 5.
Uterque capitis XXXI Jeremiae versum 33 hoc modo refert: Dabo leges meas in sensu ipsorum, et in corde ipsorum scribam eas, lib. I de Vocatione omnium gentium, cap. 8 et 9, Leo, serm. 95, de Gradibus ascensionis ad beatitudinem, cap. 1; ex hisque verbis notat uterque eodem loco severitatem legis in misericordiam per gratiae infusionem esse mutatam.
Uterque ita legit et passim usurpat textum hunc Apostoli: Nemo potest dicere Dominum Jesum. Utrique familiare est illud libri Job: Tentatio est vita hominis super terram. Et ut gentium sine Deo, sine fidei lumine viventium ante Domini incarnationem statum exponant, persaepe adducunt haec cap. XIV Actuum apostolorum verba: Dimisit gentes abire vias suas.
Uterque hunc locum capitis XXVIII Evangelii secundum Matthaeum usurpat, ut probet Christum Dominum in verbi sui sacramentorumque ministris numquam [Col. 0350B] non operari: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. S. Leo epist. 83 (nunc 108) ad Theodorum Forojuliensem (Cap. 2) : Cui utique operi (nempe reconciliationi peccatorum per ministerium sacerdotum) incessabiliter ipse Salvator intervenit, nec umquam ab his abest, quae ministris suis exsequenda commisit, dicens: Ecce ego, inquit, vobiscum sum usque ad consummationem saeculi. Et epist. 2 (nunc 167) ad Rusticum Narbon.: Confirmans, inquit ( In praef.), praedicatores Evangelii et sacramentorum ministros: Ecce ego, inquit, vobiscum sum, etc. Auctor vero librorum de Vocat. gent., lib. II cap. 2: Et ne praedicantium ministeria humano tantum viderentur opere 630 peragenda: Ecce ego, inquit, vobiscum sum, etc.
Uterque etiam (quod maxime notandum) versus 31 et 32 capitis XXII sancti Lucae refert eodem ac peculiari modo. Sic enim habent: [Col. 0350D] Confer observ. huic dissert. subjectas, num. 13. Simon, Simon, ecce Satanas POSTULAVIT ut vos CERNERET sicut triticum. [Col. 0350C] Ego autem rogavi pro te, ne deficiat fides tua; et tu tandem conversus confirma fratres tuos; ET ROGA NE INTRETIS IN TENTATIONEM. Intra enim tam pauca verba tria aut quatuor sunt in quibus et sibi invicem consentiunt et ab aliis discrepant satis insigniter, ut ex subjecta Vulgatae editionis lectione manifestum fit, quae sic se habet: Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Habet quidem sanctus Prosper similem fere lectionem cum hoc auctore nostro, sed tamen non omnino eamdem. Nam priori loco, scilicet in epistola ad Rufinum, non habet cerneret pro cribraret, etsi caetera concinant; in libro contra Collatorem, cap. 35, ubi eumdem textum iterum usurpat, haec ultima verba omittit, et roga ne intretis in tentationem. Sanctus autem Leo serm. 3 (nunc 4) in anniversario Assumptionis suae, cap. 3, quo solum loco haec verba adducit, in omnibus convenit cum auctore libri de Vocat. gentium. Opponet [Col. 0350D] quis procul dubio illic non haberi cerneret pro cribraret. Non ita, fateor, legitur in codicibus excusis: sed ex mss. optimae notae adulteratum hunc locum fuisse convincimus; cum enim nemini non sit familiaris dictio, et in omnibus ubique codicibus cribraret legamus, non dubitavit scriba doctulus erratum, ut putabat, ad vulgatam lectionem emendare, et reponere cribraret pro cerneret. Sed hoc ultimum esse legendum arguunt mss. codices Victorinus unus, alter Cisterciensis, et tertius sancti Mariani Antissiodorensis ordin. Praem. qui fuit olim abbatiae Regniacensis ordin. Cisterc. non longe ab illa urbe. Ita etiam legit Hincmarus Remensis episc. opusc. 33 [Col. 0351A] Capitulorum 55, capite 16, ubi locum hunc Leonis describit.
XX. 2. Istius operis [Col. 0351D] Vid. observ. num. 14. doctrina circa Christi gratiam eadem prorsus est cum doctrina sancti Leonis: cumque in illo nonnulli sint tam explicandi quam loquendi in hac materia modi, quibus videtur primo intuitu ab Augustini sententia recedere, iidem quoque passim apud Leonem occurrunt. In quibus praesertim est quod de generali quadam gratia nulli aetati, nulli homini non impensa, saepius disserit, quam quidem ponit in elementorum discordi concentu, in terrae coelique et creaturarum omnium structura, 631 ordine, ac veluti loquela, quae Creatoris omnipotentam, bonitatem, sapientiamque ineffabiliter praedicant. Ita sanctus Leo, serm. 7 de Jejun. decimi mensis. PER IPSA, inquit (Cap. 2) , ELEMENTA MUNDI, TAMQUAM PER PUBLICAS PAGINAS, significationem divinae voluntatis accipimus; nec umquam cessat divina eruditio, quando etiam de iis quae nobis FAMULANTUR IMBUIMUR. Serm. 8 de eodem (Cap. 2) : Intelligimus divinis [Col. 0351B] NIHIL VACUUM ESSE praeceptis, et verbo Dei ad eruditionem nostram omnia elementa servire, dum per ipsius mundi cardines, quasi per quatuor Evangelia incessabiliter discimus, quod et praedicemus et agamus. Dicente enim propheta: Coeli enarrant gloriam Dei, etc., quid est per quod veritas nobis NON LOQUITUR? Ipsius voces in die, ipsius voces in nocte audiuntur, et pulchritudo rerum unius Dei opificio conditarum non desinit cordis auribus magistram insinuare rationem; ut invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur; et non creaturis, sed Creatori omnium serviatur. Serm. 6 de Jejunio sept. mensis: Devotionem fidelium nihil est quod divina providentia non adjuvet: siquidem exercendis ad sanctimoniam mentibus atque corporibus ipsa quoque mundi ELEMENTA FAMULANTUR, dum dierum ac mensium distincte variata revolutio QUASDAM NOBIS PAGINAS aperit praeceptorum; ut quod sacra admonent INSTITUTA, hoc quodam modo LOQUANTUR et tempora. Serm. 6 in Quadrages. cap. 1: Semper [Col. 0351C] quidem, dilectissimi, misericordia Domini plena est terra, et unicuique fidelium ad colendum Deum ipsa rerum natura doctrina est, dum coelum et terra, mare et omnia quae in eis sunt, bonitatem et omnipotentiam SUI PROTESTANTUR AUCTORIS, ET FAMULANTIUM ELEMENTORUM mirabilis pulchritudo justam ab intellectuali creatura gratiarum exigit actionem.
De Vocat. gent., lib. II cap. 4: Coelum et terra omnisque creatura, quae videri atque intelligi potest, ad hanc praecipue disposita est humani generis utilitatem, ut natura rationalis . . . ad cultum et dilectionem SUI IMBUERETUR AUCTORIS. Quoniam etsi longe est a peccatoribus salus, praesentia tamen salutis IPSIUS AC VIRTUTE NIHIL VACUUM EST . . . Quod est autem hoc testimonium quod semper Domino deservit, et numquam de ejus bonitate ac potestate conticuit, nisi ipsa totius mundi inenarrabilis pulchritudo, et inenarrabilium beneficiorum ejus dives et ordinata largitio, per quae humanis cordibus quaedam AETERNAE LEGIS TABULAE praebebantur, ut IN PAGINIS ELEMENTORUM AC VOLUMINIBUS TEMPORUM [Col. 0351D] communis et publica divinae institutionis doctrina legeretur. Coelum ergo cunctaque coelestia, mare et terra, omniaque quae in eis sunt, consono speciei suae ordinationisque concentu PROTESTABANTUR gloriam Dei et praedicatione perpetua majestatem sui LOQUEBANTUR auctoris. Et cap. 5: Quamvis ergo haec et multa similia veritatis Scriptura pronuntiet, secundum 632 ipsam tamen credimus et piissime confitemur, quod numquam universitati hominum divinae providentiae cura defuerit. Quae licet exceptum sibi populum specialibus ad pietatem direxerit institutis, nulli tamen nationi hominum bonitatis suae dona subtraxit; ut propheticas voces et praecepta legalia convincerentur in elementorum obsequiis ac testimonis accepisse. Unde et inexcusabiles facti sunt, quia deos sibi Dei dona fecerunt; [Col. 0352A] et quae creata erant ad utendum, venerati sunt ad colendum.
De generali hujusmodi gratia (hac voce in latiori significatu accepta) quae etiam legem includit, omniaque ad cognitionem Dei utilia, fuse uterque disserit iisdem ut plurimum verbis: quod praeter descripta superius loca tum sancti Leonis, tum alterius opusculi, ex aliis insuper locis evincitur. Sanctus Leo serm. 80 (nunc 82) de SS. apost. Petro et Paulo, cap. 2: Deus bonus, inquit, et justus omnipotens misericordiam suam humano generi NUMQUAM NEGAVIT, omnesque in commune mortales ad cognitionem sui abundantissimis semper BENEFICIIS ERUDIVIT, etc. Serm. 5 in Epiphan.: Permanet super omnes benignitas Dei, et nulli misericordiam suam denegat, cum indiscrete universis bona multa largiatur, etc. Serm. 8 in ead. festivit.: Deus omnes ad cognitionem sui GENERALIBUS INCITANS DONIS, PLUIT SUPER JUSTOS ET INJUSTOS, ET SOLEM SUUM ORIRI FACIT SUPER BONOS ET MALOS.
[Col. 0352B] De Vocat. gent. lib. II cap. 10: Omnium saeculorum experimenta docuerunt justam Dei misericordiam, misericordemque justitiam, nec alendis umquam corporibus hominum, nec docendis juvandisque eorum mentibus defuisse: SEMPER ETENIM PLUIT SUPER BONOS ET MALOS; SEMPER SOLEM SUUM ORIRI FECIT SUPER JUSTOS ET INJUSTOS. Lib. I, cap. 5: Secundum Scripturam credimus, et piissime confitemur, quod numquam universitati hominum divinae providentiae cura defuerit; quae licet acceptum sibi populum SPECIALIBUS AD PIETATEM DIREXERIT INSTITUTIS, NULLI TAMEN NATIONI HOMINUM BONITATIS SUAE DONA SUBTRAXIT. Cap. 21: Quamvis videamus nullis hominibus opem gratiae in totum fuisse subtractam. Lib. II cap. 17: Quibus tamen (gentilibus) illa MENSURA GENERALIS AUXILII, quae desuper omnibus semper hominibus est praebita, non negatur. Cap. 25: Omnes homines salvos fieri Deum velle, semperque voluisse, non aliunde monstratur quam de iis beneficiis, eaque providentia Dei, quam [Col. 0352C] universis generationibus communiter atque indifferenter impendit . . . Quibus donis auctorem suum per omnia saecula PROTESTANTIBUS specialis gratia superfusa est. Lib. II cap. 4: Igitur, sicut dicit propheta, Misericordia Domini plena est terra: quae nullis umquam saeculis, nullis generationibus defuit, eamque providentiam, qua universitatem rerum administrat et continet, regendis alendisque naturis semper impendit, etc. Vide 633 ejusdem libri caput 9. Eodem uterque modo loquitur de lege legisque mysteriis, quam fere legis testificationem, veteris Testamenti significationes, oracula prophetarum, veteris Testamenti decreta appellat.
Uterque eodem modo urget voluntatum patronos. Leo, epist. 6 (nunc 1) ad Aquileiensem episcopum, cap. 3, scribit ad hoc omni conatu eos tendere, ut gratia Dei secundum merita dari accipientium sentiatur . . . Et ideo per naturalem industriam gratiam praeveniri, ab iisdem asseri, ut quae ante gratiam proprio clara sit studio, nullo videatur peccati originalis vulnere sauciata. Hoc idem aliis verbis expressum habes lib. I [Col. 0352D] de Vocat. gent., cap. 22, et epistolae ad Demetriadem cap. 10.
XXI. 3. Nec in materia tantum gratiae eadem cogitata, iidem conceptus, dicendique ratio eadem occurrunt; verum et in aliis quoque bene multis, v. g., cum de apostolicae sedis in urbe Roma fundatione, amplitudine ac dignitate sermonem habent.
Sanctus Leo, serm. 1 de SS. Petro et Paulo, cap. 1: Ut gens, inquit, sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia per sacram B. Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina, quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis jus imperii tui terra marique protuleris; minus tamen est quod tibi bellicus labor subdidit, quam quod pax Christiana subjecit . . . Ut autem hujus inenarrabilis gratiae [Col. 0353A] per totum mundum DIFFUNDERETUR EFFECTUS, ROMANUM REGNUM DIVINA PROVIDENTIA PRAEPARAVIT, cujus ad eos limites incrementa perducta sunt, quibus cunctarum gentium vicina et contigua esset universitas. Disposito namque divinitus operi maxime congruebat, ut multa regna uno confoederarentur imperio, et cito pervios haberet populos praedicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis.
De Vocatione gent. lib. II, c. 16: Ad cujus rei effectum credimus providentia Dei Romani regni latitudinem praeparatam, ut nationes vocandae ad unitatem corporis Christi, prius JURE UNIUS CONSOCIARENTUR IMPERII. Quamvis gratia Christiana non contenta sit eosdem limites habere quos Roma, multosque jam populos sceptro crucis Christi illa subdiderit, quos armis suis ista non domuit: quae tamen per apostolici sacerdotii principatum amplior facta est arce religionis, quam solio potestatis.
Petrum apostolum a trinae negationis lapsu resurgentem cum uterque describit, iisdem fere terminis [Col. 0353B] utuntur, etsi non ita communiter usurpari solitis. Id omne ad secretum Christi Domini intuitum referunt, indeque arguunt nemini hanc vitam viventi quantumlibet justo ac pio non inesse labendi periculum atque formidinem.
Sanctus Leo, serm. 3 de Pass.: Respexit, inquit, Dominus Petrum, et inter calumnias sacerdotum, inter falsitates testium, inter caedentium et conspuentium injurias constitutus, ILLIS TURBATUM DISCIPULUM CONVENIT 634 OCULIS, quibus eum praeviderat esse turbandum. Serm. 9 de ead. Pass.: Petrus perterritus ex infirmitate periculum negationis incurrit, ob hoc, sicut apparet, haesitare permissus, ut in Ecclesiae principe remedium poenitentiae conderetur, et nemo auderet de sua virtute confidere, quando MUTABILITATIS PERICULUM nec beatus Petrus potuisset evadere. Dominus autem Jesus, qui intra pontificale concilium solo corpore tenebatur, trepidationem discipuli foris positi divino vidit intruitu, et paventis animum, mox ut respexit, erexit, ET IN FLETUS [Col. 0353C] POENITUDINIS INCITAVIT.
De Vocatione gentium lib. II, cap. 28: Si ergo defectura erat fides tanti apostoli, nisi pro eo Christus oraret, inerat ei procul dubio MUTABILITAS, qua posset in tentatione nutare . . . Si quidem tam gravis eum PERTURBATIO, etiam post ista concusserit, ut in Caiphae domo unius ancillae interrogatione pavefactus usque ad trinam negationem Christi, constantia deficiente, perductus sit. Qui ergo tunc TURBATUM cor Apostoli NON HUMANIS, SED DIVINIS CONVENIT OCULIS, ET AD LARGOS POENITUDINIS FLETUS POTENTI INCITAVIT ASPECTU, potuit hanc firmitatem animi praecipuo conferre discipulo . . . In praesentis autem agonis incerto, ubi tota vita tentatio est, et ab insidiante superbia nec ipsa est tuta victoria, MUTABILITATIS PERICULO NON CARETUR.
Sanctus Leo loquens de ejusdem apostolorum principis nomine, Beatus, inquit, Petrus . . . . a principali petra soliditatem et virtutis traxit et nominis.
De Vocatione gentium lib. II, cap. 28: Quis ambigat fortissimam petram, quae ab illa principali petra [Col. 0353D] communionem et virtutis sumpsit et nominis?
De peccatorum conversione sanctus Leo: Dum in hoc corpore vivitur, nullius desperanda reparatio; sed omnium est optanda correctio, auxiliante Domino, qui erigit elisos, solvit compeditos, illuminat caecos. Sermone 4 de Epiphania cap. 5, sect. 4, de Coll., c. 2: Elisis reparatio non negatur.
De Vocatione gentium lib. II cap. ult: Si forte (quis) victus aliqua tentatione corruerit, non absorbeatur tristitia, nec de ejus miseratione diffidat qui allevat omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos; dum enim in hoc corpore vivitur, nullius est negligenda correctio, nullius est desperanda reparatio.
Sermone 3 de Passione cap. 3 vocatur Judas homo INCONVERTIBILIS. Epist. 125 (nunc 156) cap. 2: In [Col. 0354A] malitia sua INCONVERTIBILIS perseverans Antichristus aut diabolus. Alio sensu vox eadem usurpatur epist. 93 (nunc 120) cap. 3, de INCONVERTIBILI Dei Natura, Lib. I de Vocatione gentium cap. 25: Numquid illa virtus gratiae, quae sibi quos voluit subdidit, convertere eos qui INCONVERTIBILES permansere non potuit?
De extremo diei ultimae judicio disserens sanctus Leo, serm. 5 de Collectis et eleemosyna, sic ait (cap. 3) : Congregatis omnibus gentibus . . . . 635 in quo laudabuntur, qui ad dexteram Dei stabunt, nisi in operibus benevolentiae et charitatis officiis . . . sinistris VERO QUID OBJICIETUR, NISI NEGLECTUS DILECTIONIS . . . . quasi nec alias virtutes dextri, nec alias offensiones habeant sinistri? Serm. 7 de Quadragesima cap. 4: Detrusis in ignem gehennae propter inhumanitatem sinistris, dextros eleemosynarum pietate laudatos aeterna coelestis regni beatitudo suscipiet. Serm. 4 de Collect. et eleem. (cap. 2) : Congregabuntur ante thronum potentiae ejus omnium gentium populi . . . et cum praeparatum sibi regnum, recensitis misericordiae operibus filii pietatis [Col. 0354B] acceperint, exprobrabitur duritia sterilitatis injustis. Et nihil habentes sinistri commune cum dextris, in ignem, etc.; et serm. 16: Non ergo hoc solum fecerunt sinistri, nec quia, etc. Serm. 96 (nunc 14 append.) in Cath. S. Petri c. 4: Sinistrum lascivientium haedorum numerum effugere. De Vocat. gent. lib. II cap. 8: In congregatione omnium gentium alii ducuntur ad dexteram, alii ad sinistram consituendi. LAUDATIS DEXTRIS DE OPERIBUS CHARITATIS, NIHIL ALIUD SINISTRIS OBJICITUR QUAM MISERICORDIAE BENEVOLENTIAEQUE NEGLECTUS.
XXII. 4. Nihil est unum uni tam simile, tamque consonum, quam [Col. 0353D] Vid. observ. n. 15. stylus hujus opusculi stylo S. Leonis simile est: ut valde mirer hoc a nemine hactenus fuisse animadversum. Est enim (sicut a SS. Patrum non satis laudando apologista describitur) stylus auctoris istius elegans ac sublimis, sermo nitidus et apertus, non injucunda figurarum varietate distinctus, frequenti verborum oppositorum conflictu [Col. 0354C] oblitus: gravi ratiocinio, conceptibus nihil humile ac demissum habentibus, catholica ubique ac coelesti prorsus doctrina refertus, Scripturae sacrae doctrinam totus spirans, atque igneo pietatis vigore, qui sanctorum scriptis inesse solet, plenissimus. Gaudet praeterea diversis periodorum membris similiter cadentibus ac desinentibus; tota denique compositio in aequales fere et commensuratas partes concinne distributa, venustam ac perpolitam orationem exhibet. Quid dici potest quod stylo S. Leonis magis congruat, ejusque dicendi characterem clarius exprimat? Quidve de uno dixeris, quod de isto pariter pronuntiari non queat? Hic quidem tam frequens antithesium conflictus, modulataeque ac tinnulae orationis affectatio scriptorem jam saepius laudatum movit ut Africanum hunc auctorem suspicaretur. Sed, pace tanti viri dixerim, non minus Italorum proprius est iste dicendi modus, quam Afrorum, et facile crediderim ex Italia in alias subinde regiones transisse. Tam enim ex S. Leonis scriptis, quam aliorum etiam ipso antiquiorum, [Col. 0354D] qui vel Itali erant, vel in Italia eruditi, manifestum est hanc scribendi affectationem maxime in his regionibus invaluisse, 636 et ut haec erat linguae jam senescentis venustas et elegantia, prius in ipsius veluti incunabulis, hoc est in Italia ortum habuisse crediderim, quam in aliis Romani imperii provinciis. Quod si forsan rarius occurrant in hoc opere ejusmodi casus, antitheses, ac rhythmi, quam in aliis S. Leonis probatis olim operibus hoc temporum, materiae, auctorisque aetatis diversitati prorsus imputandum. Quantum enim oratorius character ab epistolari discrepet, nemo nescit, quamque multa rursus tolerentur in epistolis, quae ab operibus dogmaticis prorsus ablegantur? Unde si nemini subiit mirari pauciores esse hujusmodi figurae in litteris [Col. 0355A] quam in sermonibus, quid mirum si in his rariores adhuc sint quam in hoc scripto, quod totum dogmati explicando consecratur?
XXIII. 5. Porro si ipsa sigillatim verba recenseamus, quae et huic auctori et S. Leoni magis familiaria et communia sunt, etsi non tam frequentata ab aliis, ipsamque eorum constructionem inspiciamus, statim occurret tanta ubique paritas ac similitudo, tantus concentus, ut hoc per fortuitum casum vel ex imitandi studio contigisse nemo recte existimet. Praeter illa enim quae a SS. Patrum jam citato vindice notata sunt inter auctorem librorum de Vocatione et epistolae subsequentis scriptorem communia, centum viginti amplius legentium oculis hic subjicimus.
Discipulus veritatis. Paginae elementorum. Paginae veteris Testamenti. Urere et uri invidia, etc. Parcitas et largitas gratiae, etc. Consortium. Evincere. Communio naturae, aetatis, nominis, peccati, dignitatis, etc. Laquei deceptionum, erroris captionum, mortalitatis, etc. Dextri, sinistri. Parilis, parilitas. Variare, [Col. 0355B] varietas dispensationum. Refutare, pro rejicere. Abdicare, pro repellere. Dispensationes. Dispositiones. Materia dimicandi, certaminis, formidinis, querelarum, confusionis, ruinae, virtutum, gaudiorum, gratulationis, cupiditatum, peccati, caecitatis, gloriandi, etc. Moestitudo. Poenitudo. Convenire oculis, litteris, monitis. Colluvio. Contagium. Colluctationes. Census. Vitiare, vitiatus. Indicere. Universitas, numerositas, plenitudo, omnis numerus, summa, pro omnes. Portio pro parte plenitudini opponitur. Protestari et pronuntiare, in citandis auctoribus sacris vel ecclesiasticis. Primordia. Exordia. Incitare. Virus invidiae, etc. Vincula peccati, transgressionis, consuetudinis, culpae, captivitatis, originalia, etc. Incitamenta doctrinae. Redire, transire, transferri de uno ad alterum. Necessarie pro incessanter. Doctrina prophetica, evangelica, apostolica. Veritatis Evangelium, sententia, judicium, vox, filii, schola, magister, doctrina, discipuli. Vigor fidei, mentium, pietatis, 637 [Col. 0355C] cordis, animi, auctoritatis, etc. Constitutio legis, constitutio divina, constitutiones impiae.
Testificatio legis, denuntiationes propheticae. Oracula prophetarum. Temperare, temperamentum. Temerare. Disputatio et disputator, pro tractatu et tractatore. Inspicere, inspector, inspectio. Sublimare, sublimis, sublimitas. Significationes, pro figuris vet. Test. Insinuare, insinuatio. Praejudicium peccati, vetustatis, originis. Sordescere. Famulari, et obsequium elementorum, famulatus. Moderari. Incommutabilis. Compugnantia, compugnantes. Experimenta virtutum. Sacramentum occultius. Instituta disciplinarum, etc. Evacuare. Distringere, districtus, districtio. Forma, pro modo, aut imagine. Formam praeferre. Cooperatores gratiae. Virtute nitescere, nitor virtutis, pudicitiae, mentium, luminis, vitae. Obloqui. Rectus, pravus. Germina virtutum. Summus, supernus aut coelestis agricola, pro Deo. Ager cordis. Novi Testamenti vel gratiae decreta. Devotio bonorum operum, vel voluntatis, propositi, arbitrii. Cultura spiritualis. [Col. 0355D] Occiduus, succiduus. prociduus. Qualitates operum, etc. Corde concidere. Incidere periculum, tentationem, laborem, laqueos, etc., sine praepositione in, frequentissime. Mutabilitas. Periculum erroris, deceptionis, mutabilitatis, negationis. Tentatio formidinis. Tentationis stimulus, concretio. Discretio, discretus. Pigrum otium. Iners desidia. Indesinenter. Plantationibus suis Deus incrementa praebet. Deceptiones. Inclinare, inclinatio. Cernere, pro cribare. Extraneus, alienus, pro reprobo. Adoptivus et vocatus, pro electo. Erudire, eruditio divina, Spiritus sancti eruditor. Obscurum, pro obscuritate. Imbuere, pro docere. Dispoliare. Obumbratio, fragilitas, firmitas. Solidare, soliditas. Extraneus, exsors. Religiosus. Sacratus, sacratissimus. Incertum interpretationis, pro incerta interpretatione. Incertum agonis, mutabilitatis, vitae. Divini operis esse et muneris. Recidere, tumescere. Elatio, elatus. Praesumere, praesumptio. Impar. Possibilitas, [Col. 0356A] pro potestate. Mensura possibilitatis, intelligentiae, juris, legum, ultionis, munerum, etc. Meritorum suffragia. Provehere, provectus, provectio. Inflammare. Praesidia. Languere. Augmentum. Impendere, impensus. Praecipuus magister, discipulus, etc. Speculum. Privilegium meritorum, humilitatis, honoris, perfidiae, etc. Coaptare. et alia ejusmodi plurima.
XXIV. Ex his aliqua attentius consideranda, ut quae proprium auctoris characterem clarius exhibent. Exempli gratia eos qui interiori gratiae voce ad Christum trahuntur, Vocati appellantur. Lib. I de Vocat. gent. cap. 8: CORDIBUS VOCATORUM suam inserit voluntatem. Et cap. 9: Unum credentium et non credentium genus sub VOCATORUM appellatione discrevit. S. Leo, serm. 6 de Nativitate, cap. 2: Nihil hic VOCATORUM CORDIBUS 638 caliginis inferat terrena sapientia. Serm. 6 de Epiphania, c. 1: Hoc manifestius fieri in omnium VOCATORUM illuminatione perspicimus.
Idem peccatorum voluntatem, cor, arbitrium appellat [Col. 0356B] tenebrosa. Lib. II de Vocat. gent. cap. 3: Cum a tenebrosis cordibus etiam nunc radios suos veritas revelanda contineat; et c. 15: De tam tenebrosis mentibus fecit sibi populum fidelem, etc. S. Leo, serm. 6 de Epiphan. cap. 1: Quidquid in cordibus tenebrosis novae lucis apparet, etc. Serm. 5 cap. 4: Sint lucernae mentium vestrarum semper ardentes, et nihil resideat vestris in cordibus tenebrosum. Serm. 4 de Nativit. cap. 4: In qua (dogmatis exsecrandi via) nihil non tenebrosum, nihilque non lubricum. Serm. 1 de Pent. cap. 5: Spiritus veritatis facit domum gloriae suae luminis sui nitore fulgere, et in templo suo nec tenebrosum aliquid vult esse, nec tepidum. Epist. 8 cap. 1: Ne tenebrosis apud vos radicibus seminetur haeresis. Serm. de S. Laur. c. 1: Haec verarum natura virtutum est, ut multos a tenebroso abducat errore, qui earum clarus est lumine. Serm. 10 de Quadr. c. 4: Tenebrosae custodiae. Epist. ad Demetr. cap. 14: De vero lumine tenebrosae jam et deficientes lucernae lumen accipiunt, nec [Col. 0356C] tamen nisi ipsarum erit quidquid fulgoris acceperint, epist. 79 (nunc 105) cap. 1: Tenebrosus ille inimicus, id est diabolus.
Discipulos veritatis eos uterque appellat, qui catholicam sectantur doctrinam vel pietatem. Lib. II de Vocat. gent. cap. 24: Hoc detestabiliter praedicatum omnes DISCIPULI VERITATIS intelligunt; epistola ad Demetriadem cap. 4 et cap. 13: Ipsa Veritas discipulis suis dixisse narratur. Cum itaque discipuli veritatis humanam gloriam fugiunt. Ex utriusque loci hujus collatione, inter alia colligit sanctorum Patrum apologista styli similitudinem, atque eumdem utriusque scripti auctorem; quanto ergo potiori id jure de Leone nostro asserendum, apud quem longe crebrius occurrit ista appellatio? Serm. 3 de Collectis. Beatissimi illi discipuli veritatis, ait de apostolis. De Jejun. 10 mensis serm. 1 cap. 3: Fideles et pios DISCIPULOS VERITATIS nihil magis commendat, etc. De Quadrag. 8 cap. 2: Mens Christiana fugax mendacii, discipula veritatis. Serm. 10 de eadem Quadrag. cap. [Col. 0356D] 2: Servi Dei et discipuli veritatis. Vide serm. 80 (nunc 82) de SS. Petro et Paulo, cap. 1, et epistolas hujus editionis 24 (nunc 28) cap. 1, 59 (nunc 79) cap. 1, 62 (nunc 82) cap. 1, 93 (nunc 120) cap. 2, 97 (nunc 124) cap. 1, 140 (nunc 172) in medio, ubi eadem locutio habetur.
Lib. I de Vocat. gent. cap. 7: Quae ergo natura erat bona, QUALITATE facta est mala; et ille animi motus QUI NUMQUAM POTEST SINE ALIQUO ESSE AMORE, hoc est sine aliqua voluntate, non perdidit appetitum, sed mutavit affectum. S. Leo, serm. 5 de jejunio septimi mensis cap. 3: Duo amores 639 sunt, ex quibus omnes prodeunt voluntates, ita diversae QUALITATIBUS, sicut dividuntur auctoribus; rationalis enim animus, QUI SINE DILECTIONE ESSE NON POTEST. aut Dei amator est, aut mundi.
Gratiae virtutisque opus, Dei participationem uterque dicit. Lib. I de Vocat. gent. cap. 8: Apud quem [Col. 0357A] (Deum) quod perdidit natura, non periit; aeterna est enim sapientia, aeterna veritas, aeterna bonitas, aeterna justitia, omnium denique virtutum lumen aeternum est, totumque quod virtus est, Deus est. Qui si non operatur in nobis, nullius possumus participes esse virtutis. Sine hoc quippe bono, nihil est bonum, sine hac luce nihil est lucidum, sine hac sapientia nihil est sanum, sine hac justitia nihil rectum; et libri ejusdem cap. 4: Voluntas, inquit, animalis sine summi amoris participatione in terrenis occiduisque versatur. Capitulo 3 de Gratia et lib. arb.: Neminem esse per semetipsum bonum, nisi participationem sui ille donet qui solus est bonus. S. Leo, serm. 9 de Jejunio septimi mensis cap. 2: Quid ad me tendit, ex mei participatione ad me tendit; et epist. 15 ad Turribium cap. 5: Nemo hominum veritas, nemo sapientia, nemo justitia est; sed multi participes sunt veritatis et sapientiae atque justitiae: solus autem Deus nullius participationis indigus est.
Utrique familiares admodum sunt voces, regere, rector, [Col. 0357B] regens, cum de Deo et anima, anima et corpore, episcopo et Ecclesia sermonem habet. Passim rectores appellat Leo quos vulgo episcopos alii dicunt. Sexcenta loca sunt hujusmodi. Vide, si vacat, epistolam 1, cap. 1, 12, cap. 3, 14, sub finem; 115, 128, 138, 139, 140 (nunc epist. 12, c. 1. 14, c. 3, 18, sub finem, 145, 163, 170, 171, 172), etc. Item serm. 2 (nunc 3) cap. 1 et 3, Serm. 1 de Jejun. decimi mensis cap. 2: Suscipiat fidelis anima auctoris sui atque RECTORIS immarcescibilem charitatem. Serm. 8 de Epiphania cap. 4: Deum et RECTOREM et habitatorem sui esse non dubitet. Serm. 3 (nunc 4) in anniv. Ass., cap. 1: Quid enim tam regium quam subditum Deo animum sui corporis esse RECTOREM? De Quadrag. 1 cap. 1: Si autem MENS SUO RECTORI SUBDITA, etc. Serm. 4 cap. 2: Animus quem sub Dei gubernaculis constitutum, corporis sui decet esse RECTOREM. Serm. 7 c. 4: Utendum ita corpore suo, ut RECTORI SUO necessarium praebeat natura inferior famulatum. De Passione serm. 7 c. 3: Nolens (Judas) Christum habere RECTOREM. De [Col. 0357C] Jejun. septimi mensis serm. 2 c. 1: Agnoscat inferior homo exterioris sui se esse RECTOREM. De Jejun. septimi mensis serm. 5: Quae illic declinatio potest esse peccati, ubi una passio est et REGENTIS ET SUBDITI? id est animae et corporis, cujus unam passionem ut his verbis exprimit, ita Dei et hominis unam actionem iisdem depingit. Dum, inquit lib. I de Vocat. gent. c. 6, per communionem illuminantis et illuminati. justificantis et justificati, 640 REGENTIS ET SUBDITI, omnis actio ad unum refertur, et quod ad unum refertur, utriusque est. Et lib. II c. 10 ait: Omnium sanctorum Dei Spiritum fuisse RECTOREM.
Leo de gratiae infusione ita loquitur serm. 3 de Jejunio decimi mensis c. 1: Ager iste cordis, RORANTE DESUPER GRATIA DEI . . . eleemosynis seritur, orationibus fecundatur, etc. et serm. 7 de Passione c. 1: Adfuturam credimus gratiam Dei, quae INSPIRATIONIS SUAE RORE sterilitatem nostri cordis aspergat. Lib. II de Vocat. gent. c. 1: Ista gratiae largitas . . . . non evacuat eam [Col. 0357D] quae super unum Israel sub lege RORAVIT.
Leo serm. 5 de Nativitate Dom. c. 1: Non in solo opere virtutum, aut in sola observantia mandatorum, sed etiam in TRAMITE fidei angusta et ardua via est, quae ducit ad vitam. Lib. II de Vocat. gent. cap. 20: In hoc angusto quidem, sed tamen recto intelligentiae tramite, non parum difficultatis, etc.
Lib. II de Vocat. gent. cap. 21: Nec umquam ei vicinius est posse vivere, quam posse deficere. S. Leo, serm. 5 de Quadrag. c. 2: Vicinum nimis atque contiguum est ut etiam magnos animos ista concutiant, etc.
Lib. I de Vocatione gent. c. 1: De hac compugnantia opinionum, etc.; et lib. II c. 28: Quam compugnantiam (inter velle et nolle) Petrus perpessus est, etc.; et c. 33: Omnes varietatum compugnantiae. S. Leo, serm. 5 de Pass. c. 2: diversarum compugnantiam affectionum. Serm. 10 de Nativitate c. 1: Compugnantes [Col. 0358A] sententias. Epist. 67 (nunc 87): Compugnantia dogmata.
Lib. II de Vocat. gent. c. 15: Flammam conciperent, qua beatus apostolus Paulus IGNITUS, etc. Epist. ad Demetriadem c. 14: Unde coepit inflammari, inde poscat IGNIRI. S. Leo, serm. 1 de Ascens. c. 2: Flammam fidei illuminata corda concipiunt. Serm. 3 de Pentec.: Ut Pater propitiaretur, Filius propitiaret, Spiritus sanctus IGNIRET. Serm. 1 de Pentec.: Eloquium conciperetur ignitum. Serm. 96 (nunc 14 app.) in Cath. S. Petri, c. 1: Ignitis beatorum spirituum coetibus aggregatus. Serm. 4 de Coll. c. 1: Agro cordis avaritiae radicibus occupato. Serm. 3 de Jejun. decimi mens. c. 1, bis de agro cordis.
Serm. 1 de Jejun. decimi mens. c. 3: Oriatur DE CORDIS AGRO quod terra non dedit. De Quadrag. serm. 1 c. 5: Tunc in nobis bene virtutum semina nutriuntur, quando AB AGRO CORDIS nostri germen omne externum evellitur. De Ascensione serm. 2 c. 5: Avaritia, de cujus radice omnium malorum germen emergit; quae nisi [Col. 0358B] in suis fomitibus enecetur, necesse est ut in AGRO CORDIS illius, in quo hujus mali planta convaluit, spinae potius tribulique vitiorum, quam ullum verae virtutis semen oriatur. Serm. 6 de Jejun. decimi mensis cap. 1: De terra quoque cordis nostri germen justitiae et fructus charitatis oriatur.
Lib. II de Vocat. c. 11: Semina charismatum, 641 plantaeque virtutum non IN OMNI AGRO CORDIS HUMANI totum hoc pariter, quod sunt futura, nascuntur. Ex hac comparatione cordis cum agro natae sunt aliae locutiones, quas saepe usurpat, ut cum Deum vocat supernum agricolam; gratiam inspirationesque, rorem, irrigationes, rorationes; virtutes, plantationes Dei, et alia hujusmodi, quae cuivis legenti occurrent.
Voluntati judicium uterque tribuit. Lib. I de Vocat. gent. cap. 8: A quo (diabolo) JUDICIUM VOLUNTATIS depravatum est, non ablatum; et cap. 7: Non perdidit appetitum, sed mutavit affectum, id recipiens desiderio, quod debuit refutare JUDICIO. S. Leo, serm. 9 de Passione, cap. 4: Fons charitatis lavit verba formidinis; [Col. 0358C] nec tardatum est remedium abolitionis, ubi non fuit JUDICIUM VOLUNTATIS. De voluntate etiam intelligendum quod serm. 11 cap. 4 habetur: Insurrexit in semetipsum impius (Judas) non JUDICIO poenitentis, sed furore pereuntis. Epist. 37 (nunc 41): Normam praeceptionis implet JUDICIO VOLUNTATIS.
De Vocat. gent. lib. I cap. 9: Ut agnitionem Dei non doctrinae humanae opere, sed MAGISTERIO summi eruditoris accipiant; et lib. II, c. 33: Fidei MAGISTERIO praefuerunt. Serm. 2 (nunc 3) in assumpt. sua cap. 3: Omnis lingua. . . . . MAGISTERIO hujus vocis imbuitur. De Quadrag. serm. 2 cap. 4: Redemptoris nostri MAGISTERIO edocti. De Passione serm. 14 (nunc 12) cap. 5: Evangelico magisterio multa sunt aucta. Epist. 140 (nunc 172): Magisterio Spiritus sancti illa in omnibus unitas expetatur.
De Vocat. gent. lib. I c. de Paulo: Totam expositionis rationem transtulit in stuporem. Leo, serm. 18 de Pass. cap. 4 de Christo: Totum, inquit, supplicium [Col. 0358D] transtulit in triumphum. Serm. 5 de Nativit.: Si in disciplinam ipsa remedia transferantur. Serm. 3 de Epiph.: In indulgentiam ira translata est. Serm. 9 in Quadrag. cap. 3: Si omnem offensam transtuleritis ad veniam. Serm. 4 de Jejun. septimi mens.: Ut quod vestris usibus subtrahitis, in alimoniam pauperum transferatis. Serm. de Grad. ascens.: Ut exteriores medelas ad remedia interiora transferret, etc.
Mitto caetera quae quisque legendo facile observabit. Monebo tantum ut notentur diligentius earumdem figurarum usus, idem orationis numerus et ordo, constructio vocum eadem. Oppositarum congeries frequens est, verbo, a quo pendet sensus, ad finem relegato, quae ternarium plerumque numerum non excedit, etsi saepe etiam ad quaternarium extendatur. Exempla aliquot ex Leonis Epistolis Sermonibusque et ex opusculo de Vocatione Gentium, ad promulsidem subjicimus.
[Col. 0359A] S. Leo, epist. 1 (nunc 12) ad episc. Afric. cap. 4: Ut imperiti magistris, novi antiquis, rudes praeferantur emeritis. Epist. 12 (nunc 13) 642 ad Anastasium Thessal.: Nihil gratiae personali, nihil ambitioni, nihil redemptis permittas licere suffragiis. Serm. 9 de Jejunio septimi mensis cap. 2: Si quis amor vanae gloriae, si qua radix avaritiae, si quod inest virus invidiae. Serm. 1 de Jejunio decimi mensis cap. 2: De inimicis reconciliatos, de alienis adoptivos, de impiis facit justos. Sexcenta hujusmodi exempla sunt apud S. Leonem. Plurima etiam in libris de Vocat. Gentium, etsi tot esse materies librorum non sinat. Lib. I c. 8: Quis ille erit, qui tot opinionum colluctationes, tot vincula consuetudinis, tot praejudicia vetustatis suo tantum judicio abrumpat? Lib. II c. 4: Ut natura rationalis de contemplatione tot specierum, de experimentis tot bonorum, de perceptione tot munerum ad cultum et dilectionem sui imbueretur auctoris; et cap. 7: Haec vero membra unde apta, unde utilia, unde sint pulchra, idem doctor exponit, etc. Cap. 20: Ubi eadem miseria, [Col. 0359B] similis imbecillitas, causa communis est, etc. Cap. 36: Ut per laborem operum, per instantiam supplicationum, per exercitia virtutum fiant incrementa meritorum.
Denique, quod circa hominum vultus saepe contingit, ut aliquid saepe ex iis erumpat, incurratque in oculos intuentium, unde aliis similes esse pronunties, etsi quid illud sit verbis efferre non queas; hoc et legenti tum hoc opusculum, tam scripta S. Leonis accidit. Nescio quid enim audientium auribus sonat similitudinem styli paritatemque ita ingerens, ut vix dubitare sinat quin idem loquatur in hoc opusculo qui in Epistolis et in Sermonibus S. Leonis, etsi forsan exprimi verbis satis non possit.
XXV. Ut omnis tolleretur dubitandi locus, optaverit nonnullus auctoritatem alicujus saltem manuscripti codicis, qui S. Leonis nomen praeferret, qua destituti, videbimur incassum hactenus laborasse. Sed ut omittam quantum plerumque vacillet [Col. 0359D] De mss. codicibus vide admonitionem hisce libris praemissam. manuscriptorum [Col. 0359C] exemplarium fides, ut ex codicibus mss. librorum de Vita contemplativa et hujus etiam operis de Vocatione gentium perspicuum est, qui octingentis fere annis Prosperi nomine insigniti omnibus imposuerunt (Prospero enim hodie abjudicant utrumque opusculum eruditiores quique), addo persuasum mihi esse nullum talem reperiendum codicem, qui hoc opus S. Leoni ascribat; nec umquam genuinum hujus auctorem fuisse cognitum. Qui illud Prospero tribuerunt hac aetate, illiusque Operibus inseruere, hoc fecerunt ex fide codicum aliquot mss. Prosperi nomen apposuere mss. codices ex suffragio auctorum noni saeculi, a quibus sub nomine sancti hujus viri passim citatum fuit. Inde porro ab his creditus est S. Prosper libros istos conscripsisse, quod eorum auctorem genuinum 643 ignorarent, et propter libri materiem, doctrinae convenientiam cum scriptis Prosperi, scriptoris aetatem, haereticorumque quos impugnat mentionem, nemini potiori jure ascribendum putarunt quam ei qui post Augustinum [Col. 0359D] acerrimus gratiae Christi vindex fuerat adversus Pelagianos eorumque reliquias. Verum cum haec suspicio, etsi tot annorum roborata consensu, pensatis quae supra attulimus momentis abjicienda sit, fatendum est etiam nono saeculo hujus auctoris nomen ignotum fuisse. Immo vero ipso Leonis saeculo, hoc est quinto, ex hominum memoria deletum fuisse existimo: alioqui Gelasius papa ejus testimonium proferens in illo opusculo quod adversus Pelagianos edidit, ab eo nominando minime abstinuisset, tanto scilicet viro, quem Ecclesiae magistris accensere non dubitavit; nec contentus fuisset eo modo scriptorem istum designare, quo notari solent ignoti quique: si quidem eumdem magisterii titulo non aliam ob rationem, [Col. 0360A] ut apparet, decorat, quam quod suo se scripto hoc honore dignum probabat auctor.
XXVI. Quod si tandem pro germano sancti Leonis fetu receptum fuerit opus istud, qua [Col. 0360D] Vide observ. n, 10. aetate in lucem ab auctore editum fuerit non valde obscurum existimo. Certum enim videtur ante compositum ab eo fuisse, quam in pontificem Romanum ipse assumeretur. Tantum enim otii per id temporis vigilantissimo pastori non adfuisset, quantum hujusmodi scriptioni necessarium fuit impendere; nec quidquam occurrit in ejus operis decursu, quod auctoritatem pontificiam prodat; immo privatum ubique hominem, ut diximus, agit. Unde magis dicendum tunc ab eo scriptum fuisse, cum Sixti III papae adhuc diaconus, in excubiis erat adversus haereticos Pelagianos, cumque Julianum in Ecclesiae communionem simulata fidei professione irrepere volentem Sixtus pontifex sui diaconi consilio ac suasione repulit, ut testis est Prosper in Chronico. Vel potius, quandoquidem [Col. 0360B] in hoc opere Semipelagianos magis quam Pelagianos exagitat, tunc temporis exaratum fuisse puto, cum Cassiano necessario suo ab errore revocando incumbebat: ad quem cum legendus missus fuisset in Gallias, postque ejus obitum inter schedas ejus sine auctoris nomine repertus, a nemine potius scriptus fuisse putatus est, quam a Prospero, quem in hac concertatione antagonistam praecipuum habuerat.
Amicum certe animum spirat ubique hoc scriptum, talemque qualem semper erga Cassianum exhibuit Leo noster. Ut facile mihi persuadeam, quemadmodum aperto marte impugnaverat sanctus Prosper Cassianum, ita occultiore consilio petitum a Leone fuisse. Eum quippe jam ante impulerat, ut adversus Nestorium calamum stringeret, 644 non ea tantum mente, ut grassantem jugularet haeresim, sed ob id etiam ut ipsum vehementius incenderet adversus Pelagianos, quos Nestorii praecursores noverat; eaque arte Semipelagianos, nascentes scilicet ab illis surculos, [Col. 0360C] magis exosos redderet, omneque abrumperet quod intercedere poterat cum illis commercium: ita in praesenti opere, ut errorem Cassiani impeteret vehementius insurgit contra Pelagianos, quos solummodo nominat. Semipelagianos quasi ex transverso tantum aggredi videtur, et veluti orationis suae filo sensim ac sine sensu ductus: licet nemo attentus non videat, majorem scripti partem in convellendis Massiliensium principiis consumi. Easdem quaestiones tractat, quas sanctus Prosper in libro contra Collatorem, nec tam interpellat eos qui gratiae prorsus necessitatem negabant, quam qui ad initium boni operis aut bonae saltem voluntatis liberum sibi sufficere arbitrium contendebant, gratiaeque operationi subtrahebant aliquid. Hoc statim ab initio operis sui declarat, ubi ait: Quod gratiam negent, cum eam humanae voluntatis non ducem volunt esse, sed comitem.
Ex eodem indulgentiae erga Cassianum consilio, [Col. 0360D] quem ad catholicum sensum reducere satagebat, descendit humanitas quam Semipelagianis exhibet, quos tantum liberi arbitrii defensores et voluntatum patronos appellat; quodque quaestiones istas tranquille admodum versat ac theologici exercitii in modum, non tam alienum refutans sensum, quam suum exponens; quod denique ex sancti Augustini nomine auctoritateque, quibus adducendis abstinet, nullum creari voluit in hac disputatione praejudicium, sciens apud Cassianum non tanti esse in hac materia Augustinum, et cupiens praeterea probare amico suo se non de doctrina ex doctoribus, sed de doctoribus ex doctrina judicare, sententiamque Augustini de gratia non tam se amplecti, quia Augustini erat, quam quia [Col. 0361A] ex purissimis Scripturae sacrae traditionisque ecclesiasticae manabat fontibus.
XXVII. Sunt qui conjecturas, quas hucusque exposuimus, inde firmari posse putent, quod aliqui de gratia tractatus a sancto Leone exarati videntur, quos desiderent, adducti ad hanc sententiam verbis tum sancti Prosperi seu potius auctoris anonymi de Promissionibus Dei dimidii temporis, cap. 6, apud Prosperum; tum [Col. 0361] De testimonio Photii lege observ. n. 6. Photii CP. patriarchae, qui in sua Bibliotheca haec habet: Scripsit et sanctus Leo Romanus episcopus de Pelagianis conversis, quomodo debeant recipi, quando convertuntur, scriptis suam opinionem damnantes. Verum etsi certum est strenue semper dimicasse contra Pelagianos Leonem nostrum, aliosque etiam libros pro occasione scripsisse verosimillimum sit; 645 quem enim et doctrina et dicendi copia adeo pollentem saepius vidimus cum Manichaeis, Eutychianis, aliisque haereticis manus conserentem, haud par est credere Pelagianos impune [Col. 0361B] grassantes per Ecclesiam conspexisse; fatendum tamen est ea quae mox attulimus testimonia id quod ab auctoribus praedictis contenditur minime probare. Prior enim scriptor tantum dicit quod sanctus Leo Manichaeos subverteret et contereret Pelagianos, et maxime Julianum. Quod necesse non habemus de scriptis interpretari, cum e contra obvium sit magis de sacerdotali hoc sollicitudine, ardenti zelo, auctoritateque apostolica intelligere, quibus emergentium subinde in Ecclesia Pelagianorum conatus strenue compresserit. Quod ad Photii testimonium pertinet, aliud non intelligit quam quod epistolis sancti Leonis ad Septimium Altinatem et ad episcopum Aquileiensem continetur. Qui enim Baronium secuti haec Photii verba allegantes asseruere scripta quae commemorat periisse, non animadverterunt id totum quod refert patriarcha, in citatis epistolis haberi, scilicet mandatum quo episcopi a Romano pontifice monebantur ne quemquam Pelagianorum, qui ecclesiasticae communioni restitui postulabant, reciperent, [Col. 0361C] nisi erroribus pristinis scripto propria manu obsignato damnatis.
XVIII. Gerardus Joannes Vossius Historiae Pelagianae scriptor eruditus, lib. I, cap. 20, ubi de auctore operis de Vocatione gentium, eam ob causam Prospero abjudicandum existimat, quod hujus scriptoris sententia non ex amussim quadrat doctrinae Prosperi. Vossio subscribit Henricus de Noris Historiae Pelagianae lib. II, cap. 14. Atque ut opinioni suae robur adjiciat, nonnulla utriusque excerpta in medium adducit, quae nostri est instituti ad examen revocare. Etsi enim ultro cum utroque illo rerum Pelagianarum historiographo contendimus Prosperi non esse libros de Vocatione gentium, illorum tamen argumentis subscribere nequaquam possumus; nec patimur Leonem, cui opusculum asserimus, de abjurata Augustini Prosperique doctrina in causam vocari. Non moleste igitur feret vir doctissimus examen quod non contradicendi animo, sed illustrandae veritatis gratia inimus.
Video, inquit, librorum illorum scriptorem diversa a Prospero via abiisse. Nam lib. II plurimum laboris insumit, ut communem gratiam Dei omnibus faciat.
Leonem petit ista accusatio, non modo quia auctor fuit librorum de Vocatione gentium, sed etiam quia multa sunt in aliis indubitatis ejus operibus seu in sermonibus, 646 quae cum illa librorum de Vocatione doctrina conveniant, ut merito ex illa doctrinae affinitate argumentum sumpserimus pro asserendis Leoni nostro istis libris. Aliquot hujusmodi loca superius collegimus, quae legi possunt; sed facile est et haec et illa apud aequum lectorem de Norisii [Col. 0362A] aliorumque accusationibus purgare, duoque invicte probare. Primum quidem, Leonem nostrum, cum et in libris de Vocatione gentium et in Sermonibus suis communem omnibus facit gratiam Dei, longe alio sensu latiorique significatione usurpare gratiae nomen, quam sumatur a Prospero: alterum vero, quod cum idem gratiae nomen a Leone eodem sensu quo a Prospero usurpatur, eamdem quoque ab ipso Augustini de gratia doctrinam cum Prospero praedicari.
His itaque in locis, ubi gratiam Dei omnibus datam asserit, per eam intelligit [Col. 0361] Haec et sequentia ad calculos revocantur in subjectis observ. num. 17 et seqq. exteriora et naturalia Dei dona, quae omnibus promiscue exposita sunt; aliquando Mosaicae legis documenta, nonnumquam etiam sancti Evangelii praedicationem, quae nulli hominum conditioni denegatur. Triplicem hanc gratiae classem explicat tum aliis in locis, cum capite 9 libri II: Ad id, inquit, unde digressa est disputatio, revertamur, ad considerationem scilicet differentiarum, quibus divinae GRATIAE opera ac dona variata sunt. Altitudo [Col. 0362B] quippe divitiarum sapientiae et scientiae Dei, cujus inscrutabilia sunt judicia et investigabiles viae, sic semper misericordiam suam et justitiam temperavit, ut secretissima aeterni consilii voluntate noluerit in omnibus temporibus super omnes generationes, aut super omnes homines, aequales donorum suorum esse mensuras. Siquidem aliter eos JUVERIT, quos ad cognoscendum se, COELI ET TERRAE TESTIMONIIS conveniebat; aliter illos quibus non solum ELEMENTORUM FAMULATU, sed etiam DOCTRINA LEGIS, PROPHETARUM ORACULIS, MIRACULORUM SIGNIS, ET ANGELORUM COOPERATIONIBUS consulebat; et multo magis aliter misericordiam universis hominibus declaraverit, QUANDO FILIUS DEI FACTUS EST FILIUS HOMINIS, ut inveniretur ab iis qui non quaerebant, et appareret his qui eum non interrogabant.
Incarnationem universis hominibus declaratam docet, quia Christus Dominus apostolis praecepit ut euntes docerent omnes gentes, et ut euntes in orbem universum praedicarent Evangelium universae creaturae, [Col. 0362C] sicut habetur Matthaei XXVIII et Marci XVI. Numquid, ait auctor lib. II, cap. 2, in hac praeceptione ullarum nationum ullorumve hominum facta discretio est? Neminem merito excepit, neminem genere separavit, neminem conditione distinxit. Ad omnes prorsus homines missum est Evangelium crucis Christi. Hinc Evangelium non 647 ad unum peculiarem populum destinatum est, sed ad omnes gentes; in quo a lege differt, quae solis Judaeis data est. Unde et facile est agnoscere quam universalitatem hujusmodi gratiae tribuat, et quo sensu gratiae nomen ei largiatur.
Restat igitur ut primum solummodo gratiae genus omnibus temporibus, omnibus populis, omnibus et singulis hominibus commune proprie hic dixerit auctor iste: coeli, inquam, et terrae testimonia, elementorum obsequia et famulatum, totius denique mundi pulchritudinem et ornatum, quibus gratiae nomen tribuere, scriptoris est primum integri hominis statum, non praesentem lapsi conditionem contemplantis; sufficientiam vero ad salutem largiri exteriori [Col. 0362D] hujusmodi gratiae, non est nisi hominis Pelagiana lue infecti.
Quae explicatio lucem affert his omnibus locis, ex quibus doctissimi viri Norisius et Vossius occasionem sumpsere discrimen statuendi inter Augustinianam Prosperi doctrinam et eam quam tradit auctor librorum de Vocatione omnium gentium. Qui omnes, si paulo attentius examinentur, nihil aliud deprehenderentur habere de gratia generali quam quod modo exposuimus.
Insignis in primis lib. II, cap. 4, occurrit locus. Sed ne in praeteritis quidem saeculis, inquit, haec eadem gratia, quae post Domini nostri Jesu Christi resurrectionem ubique diffusa est, et de qua scriptum est: [Col. 0363A] Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae: DEFUIT MUNDO. Quamvis enim speciali cura atque indulgentia Dei populum Israeliticum constet electum, omnesque aliae nationes suas vias ingredi, hoc est, secundum propriam permissae sint vivere voluntatem, non ita se tamen aeterna Creatoris bonitas ab ullis hominibus avertit, ut eos ad cognoscendum se atque metuendum, nullis significationibus admoneret. Coelum quippe ac terra et mare, omnisque creatura, quae videri atque intelligi potest, ad hanc praecipue disposita est humani generis utilitatem, ut natura rationalis de contemplatione tot specierum, de experimentis tot bonorum, de perceptione tot munerum, ad cultum et dilectionem sui imbueretur auctoris; implente omnia spiritu Dei, in quo vivimus, movemur et sumus.
Evidens est hoc unum auctoris istius consilium esse ut his verbis comparationem instituat triplicis illius medii, seu, ut vocat, gratiae, per quam Deus optim. max. cognitionem sui nominis hominibus impertiit per varias temporum aetates. Primam quidem, [Col. 0363B] quam in coeli et terrae omniumque creaturarum contemplatione constituit, omnibus hominibus esse communem. Secundam Judaeis specialem, quibus praeter elementorum, ut saepe loquitur, paginas, doctrinam legis addiderit. Tertiam denique, quae post Christi resurrectionem illuxit, in praedicatione Evangelii ponit, quae et creaturarum considerationi et doctrinae legis adjecta, multo magis aliter misericordiam Dei 648 universis hominibus declaravit. Gratia igitur, quam omnibus hominibus communem facit, creaturarum contemplatio est; naturalis, inquam, et exterior gratia; quae, ut scribit cap. 10 ejusdem libri, docendis juvandisque hominum mentibus numquam defuit. Semper etenim pluit super bonos et malos: semper solem suum oriri fecit super justos et injustos; semper vitales auras praebuit; semper diei ac noctis vicissitudines ministravit, ubertatem agris, multiplicationem seminibus, fecunditatem generandis hominibus semper impendit. Hanc gratiam capite 4 citato ait esse testimonium [Col. 0363C] illud de quo Actor. XIV Paulus ait quod Deus non sine testimonio semetipsum reliquit. Quod est autem, inquit, hoc testimonium, quod semper Domino deservit, et numquam de ejus bonitate ac potestute conticuit, nisi ipsa TOTIUS MUNDI INENARRABILIS PULCHRITUDO, et innumerabilium beneficiorum ejus dives et ordinata largitio; per quae humanis cordibus quaedam aeternae legis tabulae praebebantur, ut IN PAGINIS ELEMENTORUM AC VOLUMINIBUS TEMPORUM communis et publica divinae institutionis doctrina legeretur?
Hanc gratiam nemo dixerit eamdem esse quam sanctus Prosper omnibus communem negat, nisi qui cum Pelagianis veram Christi gratiam in doctrina legis et praedicatione Evangelii posuerit. Illius enim gratiae vim omnem et efficaciam ait esse, significationibus admonere, ad cultum et dilectionem Dei imbuere, hoc est docere; aeternam legem velut in tabulis exhibere, et velut in paginis quibusdam communem et publicam divinae institutionis doctrinam legendam praebere. Hanc etiam legem vocat, quae plerisque facta [Col. 0363D] est odor mortis ad mortem, et littera occidens. Ita enim prosequitur et claudit caput illud quartum libri II: Coelum ergo cunctaque coelestia, mare et terra, omniaque quae in eis sunt, consono spectei suae ordinationisque concentu protestabantur gloriam Dei, et praedicatione perpetua majestatem sui loquebantur auctoris; et tamen maximus numerus hominum, quia vias voluntatis suae ambulare permissus est, non intellexit, nec secutus hanc legem est; et odor vitae, qui spirabat ad vitam, factus est ei odor mortis ad mortem; ut etiam in illis visibilibus testimoniis disceretur quod littera occideret, spiritus autem vivificaret.
Unde autem fit ut haec gratia maximo hominum numero littera occidens et odor sit mortis ad mortem, facile intelligit qui quod Paulus apostolus disserit de lege Mosaica, non ignorat. Idem enim utriusque munus et officium est, hominem erudire et monere. Exterior porro admonitio et scientia eum [Col. 0364A] omnem inflat et subvertit, quem interior spiritus charitatis et fidei non aedificat; nec convertit. Haec autem fides, ait, antequam veniret hoc semen, de quo Abrahae dictum est: In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae: intra unius 649 stirpis populum continebatur, vigente apud veros Israelitas spe redemptionis nostrae. Quoniam etsi fuerunt ex alienigenis quos temporibus legis veritas illustrare dignata sit, tamen TAM PAUCI FUERUNT, UT VIX COGNOSCATUR AN FUERINT (De Vocat. omn. gent. l. II, c. 14) . Sine illa vero interioris gratiae Christi luce, quid possit in cordibus hominum exterioris hujus gratiae lux et doctrina, docet idem cap. 17 libri II: Quibus tamen, inquit, nationibus quae de Christo non audierunt, illa mensura generalis auxilii, quae desuper omnibus semper hominibus est praebita, non negatur. Quamvis tam acerbo natura humana vulnere sauciata sit, ut ad cognitionem Dei neminem contemplatio spontanea plene valeat erudire (en quale est generale, de quo loquitur, auxilium) nisi obumbrationem cordis vera lux discusserit, quam [Col. 0364B] inscrutabili judicio Deus justus et bonus non ita in praeteritis saeculis quemadmodum in novissimis diebus effudit.
Denique, ut intelligat quisque quantopere a mente auctoris istius abhorreant qui generalem quam astruit gratiam omnibusque communem facit de vera Dei per Christum Servatorem gratia interpretantur, legenda sunt quae habet ille cap. 31, ubi quodnam suum fuerit in superioribus consilium, quae sententia, ipse aperit; ne in alienum sensum laeva interpretatione detorquerentur ejus verba. Elaboratum est, inquit, quantum Dominus adjuvit, ut non solum in novissimis diebus, sed etiam in cunctis retro saeculis probaretur gratiam Dei omnibus adfuisse, providentia quidem pari et bonitate generali, sed multimodo opere, diversaque mensura. Quoniam sive occulte, sive manifeste (hoc est, sive per gratiam occultam et interiorem, sive per manifestam et exteriorem) ipse est, ut Apostolus ait, Salvator omnium hominum, maxime fidelium. Quae [Col. 0364C] sententia subtilissimae brevitatis et validissimi roboris si tranquillo consideretur intuitu, totam hanc, de qua agimus, controversiam dirimit. Dicendo enim, QUI EST SALVATOR OMNIUM HOMINUM, confirmavit bonitatem Dei super universos homines esse generalem. Adjiciendo autem, MAXIME FIDELIUM, ostendit esse partem generis humani, quae merito fidei divinitus inspiratae ad summam atque aeternam salutem specialibus beneficiis provehatur. Quod utique nulla iniquitate agitur justissimi et misericordissimi Dei, cujus judicium in his dispensationibus, non cum arrogantia discutiendum, sed cum tremore laudandum est. Supervacaneum erit loca Sermonum sancti Leonis his similia hic exscribere, cum superius posita adiri possint. Quibus illustrandis sufficiunt ea quae modo exposuimus.
Addit Norisius manifeste auctorem istum in hac materia pugnare cum Prospero. Hic enim, inquit, hanc communem gratiam penitus 650 repudiavit, ob eam rationem: quia Evangelium non omnibus gentibus annuntiatum statim fuit; cum tamen alter gratiam communem [Col. 0364D] faciat, quia ad omnes missi sunt apostoli ut Evangelium praedicarent. Pace tua, vir doctissime, non pugnant inter se auctores illi, vel ad summum levicula est verborum, non sensuum, pugna. Veram enim Christi gratiam non esse communem omnibus hominibus; et omnibus communem esse generalem illam gratiam naturalem quam probavimus ab auctore illo constitui in contemplatione creaturarum, certum est contradictoria vel contraria non esse. At non minus certum est de gratia Christi Prosperum loqui ( Carm. de Ingratis ):
XXIX. Versans, inquit, auctor librorum de Vocatione gentium, lib. II, cap. 20, objectionem illam a parvulis ductam, in qua Augustinus et sectatores contra Pelagianos triumphum sibi cecinerunt, ita cap. 23 respondet: Non irreligiose arbitror credi, neque inconvenienter intelligi, quod isti paucorum dierum homines ad illam pertineant gratiae partem quae semper [Col. 0365C] universis est impensa nationibus, qua bene utique si eorum uterentur parentes, etiam ipsi per eosdem juvarentur. Quibus, inquit, contraria scribit Prosper in carmine de Ingratis cap. 31:
Ab illa Prosperi doctrina nequaquam recedit auctor noster; immo vero eidem subscribit utraque manu. Nam lib. I cap. 16, cum in superioribus capitibus probare aggressus esset cur uni potius quam alteri gratia daretur, secretum esse ab humana cognitione subtractum, et ad altitudinem divitiarum sapientiae Dei scientiaeque referendum, hoc ipsum [Col. 0365D] capite isto confirmat exemplo parvulorum. Respice, inquit, et ad universalem multitudinem parvulorum, in quibus, excepto illo quo in damnationem noscitur gens humana delicto, nec praeterita possunt merita, nec futura censeri. Omnes enim de quibus nunc loquimur ante ullum intelligentiae usum, ante liberum voluntatis arbitrium, alii ad aeternam beatitudinem regenerati, alii ad perpetuam miseriam transeunt non renati . . . Non invenit quod discernat humana justitia: sed habet quod eligat inenarrabilis gratia Dei, etc. De meritis parentum prorsus silet, non secus ac Prosper: quae si poneret, jam inveniret quod discerneret etiam humana justitia, nec omnino inscrutabile esset Dei judicium. Capite vero 22 vehementius invehitur in eos qui nescire [Col. 0366A] aliquid erubescunt, et omnem discretionem qua Deus alios eligit, aliosque non eligit, ad merita humanae referunt voluntatis . . . Quae, inquit, definitio, ut interim de gratiae veritate taceatur, de his videtur aliquam ostentare ratiunculam qui libero utuntur arbitrio. De parvulis vero, quibus sine ullo bonae voluntatis merito in originali vulnere cum caeteris mortalibus causa communis est, NIHIL POTEST EXPOSITIONIS AFFERRI, QUA DOCEATUR, 652 CUR ISTI SALVI FIANT RENATI, ILLI PEREANT NON RENATI, sub illius providentia et omnipotentia, in cujus manu est anima omnis viventis, et spiritus universae carnis hominis. Et inferius: Frustra profunditatem inscrutabilis gratiae per liberum arbitrium conantur aperire, qui causam electionis in eorum constituunt meritis qui eliguntur; et cum multa de malorum voluntate ac judicio inepta et falsa protulerint, IN PARVULORUM TAMEN DISCRETIONE DEFICIUNT, etc.
Vides ut non minus auctor iste triumphum sibi contra Pelagianos canat ex electione parvulorum, quam Augustinus, Prosper, et alii Augustini discipuli. [Col. 0366B] Vides ut et proprium omne a parvulis meritum excludat; nec tamen ad parentum recurrat merita: quae si admitteret, jam falso assereret auctor nihil posse expositionis afferri, qua doceatur cur isti salvi fiant renati, illi pereant non renati; nec magis Pelagiani in parvulorum discretione deficerent, si possent ex auctoris mente, malis parentum meritis praematuram filiorum mortem ac damnationem aeternam ascribere, quam catholici et auctor ipse, cap. 22, cum praematurae parvulorum mortis ac damnationis causam in originale Adami delictum refundunt.
Haec auctor in libro primo, ubi latius quaestionem istam pertractat. In secundi vero capitibus 20, 21, 22 et 23, ubi eamdem versat parvulorum causam, priorem de his sententiam nullatenus mutat, sed confirmat potius pluribus argumentis. Enimvero probaverat toto hoc libro, 1 o Deum velle omnes homines salvos fieri; 2 o hanc voluntatem Dei generalibus donis, quae omnibus impenduntur, manifestam fieri, [Col. 0366C] nec aliunde; 3 o generalia tamen illa dona, utpote [Col. 0365D] Auctorem admisisse etiam generalem gratiam [Col. 0366D] internam omnibus collatam et a speciali gratia distinctam, probabitur in observ. num. 17. exteriora et naturalia, ad cognoscendum Deum non sufficere sine speciali verae Christi Salvatoris gratiae dono. Tam acerbo enim natura humana vulnere sauciata est, inquit, ut ad cognitionem Dei NEMINEM contemplatio spontanea VALEAT ERUDIRE, nisi obumbrationem cordis VERA LUX discusserit. 4 o Speciale hoc donum ex inscrutabili judicio Dei non omnibus esse concessum. Sive igitur novissima contemplemur saecula, scribit ille lib. II cap. 25, seu prima, seu media, RATIONABILITER ET PIE CREDITUR omnes homines salvos fieri Deum velle, semperque voluisse; ET HOC NON ALIUNDE DEMONSTRATUR, quam de iis beneficiis quae providentia Dei universis generationibus communiter atque indifferenter impendit . . . . . . . Deo autem placuit et hanc specialem multis tribuere, et illam generalem a nemine submovere; ut ex utraque appareat non negatum universitati quod collatum est portioni; sed in aliis praevaluisse GRATIAM, in aliis resiluisse NATURAM.
His ita constitutis, non parum difficultatis, 653 ut [Col. 0366D] ait cap. 20, opponit consideratio parvulorum, qui nullo judicio rationis utuntur, quo auctoris sui beneficia sentientes ad agnititonem valeant veritatis accedere . . . . . Unde cum omnes homines velit Deus salvos fieri, quid est quod alienatur a salute perpetua tanta infantium multitudo?
Si hoc parentum culpae deputandum existimasset auctor, facilis erat responsio, nec necesse erat ad inscrutabilia Dei judicia et investigabiles vias recurrere. Huc tamen confugit. De hac altitudine, inquit c. 21, discretionis Dei non conturbabitur cor nostrum, si firma et stabili fide omne judicium Dei justum esse credamus; nec appetamus habere cognitum quod voluit esse secretum: ut ubi investigari non potest quare ita [Col. 0367A] judicet, sufficiat scire quis judicet. Tum docet aliam hujus rei causam non esse quam sententiam quam humanum genus in Adae primi parentis praevaricatione excepit, et grave jugum quod est super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum in diem sepulturae in matrem omnium. Nec de immaturitate mortis esse rationem conquerendi, cum semel in naturam nostram per peccatum ingressa mortalitas, obnoxium sibi omnem vitae nostrae fecerit diem. Unde concludit justissimo perire judicio, quotquot ex hac vita discedunt parvuli priusquam salutari lavacro abluerentur; gratuita autem misericordia liberari, quotquot contra communem mortalitatis legem, statim ut nati sunt, non intereunt: Ut generali necessitate variata, causas sibi Dominus indulgentiae correptionisque servaret; essetque in uno omnium debito, quod et misericors remitteret, et justus exigeret.
Ex ista doctrina consectaneum est; quod capite 23 statim subjicit, quod scilicet inscrutabilior sit causa donorum, quae gratia tribuit quibusdam parvulis, quam [Col. 0367B] miseriarum, quas natura promeruit, et justitia rependit innumeris aliis. In quo opere gratiae, inquit cap. 24, quis nisi arrogantissimus atque vanissimus de divina justitia conqueratur, quod non omnibus parvulis similis providentia consulat, omniaque pericula, quae moriturorum regenerationem prohibere possunt, aut potestate submoveat, aut miseratione praeveniat? Quod utique erga omnes fieret, si ita fieri omnino deberet.
Multum igitur abest auctor, ut capite illo 23 unde sumitur objectio, bonis vel malis parentum meritis salutem parvulorum vel damnationem ascribat: cum ipso initio capitis asserat inscrutabiliorem esse causam donorum quae gratia tribuit, quam miseriarum quae natura promeruit; ex Adami scilicet delicto, quae vera causa est, ut in superioribus dixerat, damnationis parvulorum. Et tamen hanc meritis parentum tribuere debuerat, ut Prosperi sententiae adversaretur, quae opinio Norisii est.
De hoc igitur capite quaestio non movetur ab auctore [Col. 0367C] hujus opusculi. Hoc porro unum sollicitum eum habet: quomodo respectu parvulorum qui pereunt verum erit Pauli apostoli effatum, quod Deus velit 654 omnes homines salvos fieri. Hoc enim, inquit, cap. 25, NON ALIUNDE MONSTRATUR quam de iis beneficiis quae providentia Dei universis generationibus communiter atque indifferenter impendit. Parvuli autem, ait cap. 20, nullo judicio rationis utuntur, quo auctoris sui beneficia sentientes, ad agnitionem valeant veritatis accedere. Nec iis Deus illud tempus impetit, in quo per voluntariam fidem percipiendae gratiae sint capaces. Respondet parvulos illos pertinere ad illam gratiae partem, seu generalia Creatoris beneficia, quae semper universis sunt impensa nationibus; quae etsi per se non potuerint percipere, accepere tamen in parentibus, quorum pars quaedam censentur, donec ab illis nondum rationalis infantiae exordiis excesserint. Qua utique, generali gratia seu munificentia Creatoris, si bene eorum uterentur parentes, etiam ipsi per eosdem invarentur infantes.
[Col. 0367D] In qua responsione plura notanda veniunt. Primum enim sententiam illam non velut suam ac propriam asserit, sed proponit solummodo ab iis tenendam qui noluerint hujusmodi parvulos sine baptismo decedentes omnis omnino gratiae exsortes pronuntiare.
2. Timide ac dubitanter explicationem illam profert in medium, non ut Scripturis traditionive sanctorum Patrum innixam, sed velut quae absque religionis offensa teneri queat. Non irreligiose, inquit, arbitror credi, neque inconvenienter intelligi, quod isti paucorum dierum homines ad illam pertineant gratiae partem, quae semper universis est impensa nationibus.
3. Quod de meritis parentum ne verbum quidem habet, ex quo contrariam Prosperi doctrinae sententiam propugnasse credatur.
4. Latum esse discrimen inter hanc quaestionem, an ex malis parentum meritis damnatio parvulis non baptizatis proveniat, et hanc alteram, an parentibus [Col. 0368A] imputandum quod parvuli generalium donorum Creatoris participes non fiant. Illud cum Augustino et Prospero negat auctor; hoc de suo timide et quaerentis in modum suggerit. In quo licet differre videatur a Prospero quoad modum loquendi, reipsa tamen ei concinit. Esto enim non desit parentibus, et per eos parvulis, gratia generalis, quam ejus verbis explicuimus, cum haec nec his nec illis ad salutem sufficiat, nisi per specialem seu veram Christi gratiam, excellentiore opere, largiore munere, potentiore virtute, adjuventur, quaerendum rursus cur cum illa detur omnibus, haec quam plurimis negetur? Cur cum justorum saepe filii sine baptismate intereant, parentibus nihil omittentibus, ut salutari unda abluantur; impiorum e contra filii a propriis deserti parentibus, alienorum beneficio ad baptismatis gratiam veniunt? Et tunc iterum cum Prospero confugit ad inscrutabilia judicia Dei et investigabile praedestinationis decretum.
5. Igitur ex his notandum de parvulis 655 sine [Col. 0368B] baptismo decedentibus, aliud non esse auctoris istius judicium quam de adultis generalis illius solum gratiae beneficio utentibus. Sicut igitur propria horum merita in electione non pensat, ita nec in illis parentum merita consulit, ut electionis causam investiget. Haec sunt auctoris verba in illo ipso capite quod objicitur: Sicut autem circa majores, praeter illam generalem gratiam parcius atque occultius omnium hominum corda pulsantem, excellentiore opere, largiore munere, potentiore virtute, vocatio specialis exeritur; ita etiam circa innumeros parvulos eadem manifestatur electio. Quae quidem nec illis qui renati non sunt in parentibus defuit, sed iis qui renati sunt prae parentibus adfuit; ita ut multis saepe quos suorum impietas deseruit, alienorum cura servierit, et ad regenerationem venerint per extraneos quae eis providenda non erat per proximos.
[Col. 0368C] XXX. Praeterea, inquit, idem scriptor capite ultimo satis timide de praedestinatione loquitur; immo scientiam illi praeviam non semel ponere videtur, dum illam objectionem sibi opponens, «frustra nos orare et laborare, si ex incommutabili proposito ejus christianae gratiae subsistit electio;» ita ibi respondet: «Non intelligunt scientiam Dei, quae et praeterita et praesentia et futura complectitur, tempore non teneri.» Et cum id paucis explicasset, concludit: «Haec autem aeterna et semper tranquilla cognitio nulla nos urget necessitate peccandi, etc.» Ibidem electionem ad gratiam sine meritis astruit; electionem vero ad gloriam ex meritis suspendit. «Deus ergo his quos eligit sine meritis dat unde ornentur et meritis. Et frustra dicitur quod ratio operandi non sit in electis, cum etiam ad hoc operentur ut electi sint.»
Miror hominem doctum his ita moveri, ut propterea auctorem a Prosperi doctrina alienum putet. Non ignorat scientiae et praescientiae nomen plerumque usurpari ab Augustino et Prospero in explicando [Col. 0368D] aeterno praedestinationis decreto; ut mirum non sit ab auctore pariter isto usurpatum. Sanctus Augustinus, lib. de Dono persever., cap. 14: Haec, inquit, praedestinatio sanctorum nihil aliud est quam praescientia scilicet et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicumque liberantur. Et adhuc: Ipsa igitur obedientia Dei donum est, quod se daturum Deus vocatis suis, omni Christiano confitente, praescivit. Haec est igitur praedestinatio, quam fideliter atque humiliter praedicamus. Cap. 17 dicit quod Deus dona sua in praescientia praeparavit, et quod in sua, quae falli mutarique non potest, praescientia opera sua futura disponere, id omnino nec aliud quidquam est nisi praedestinare. Prosper vero ad excerpta Genuensium dubio 8: Agnoscamus itaque sapienter, pieque fateamur praescisse incommutabiliter Deum quibus esset daturus ut crederent, 656 aut quos daturus esset Filio suo, ut ex eis non perderet quemquam. Et si haec praescivit, [Col. 0369A] beneficia sua illum, quibus nos dignatur liberare, praescisse, et hanc esse praedestinationem sanctorum, praescientiam scilicet et praeparationem gratiae Dei, qua certissime liberantur.
Quod si existimavit Norisius per praescientiam illam qua auctor noster definit praedestinationem, intellexisse eum vel scientiam simplicis intelligentiae, seu rerum possibilium, quae decretum Dei liberum et praecedat et dirigat; vel praescientiam conditionatam, seu scientiam mediam rerum numquam futurarum, quas homo facturus esset, si talis gratia vel conditio poneretur, qua Deus noverit quae media quisve gratiarum ordo salutem allatura essent, si conferrentur; si, inquam, haec putavit Norisius de auctore nostro, merito eum diversa a Prospero sentire pronuntiavit. Sed absit ut hunc sensum illi affingamus. Persuasum potius habeamus aliam ab eo praescientiam non doceri hoc loco, quam scientiam visionis seu rerum futurarum, quas Deus ipse facturus est, quam praescientiam, et electionem, et praedestinationem, et [Col. 0369B] promissionem saepius cum Augustino vocat. De hac enim scientia disserens, lib. II, cap. 33, ait quod cuncta pariter tempora et temporalia sempiterno ac stabili comprehendit intuitu, et omnibus omnia jam retribuit, QUI QUAE SUNT FUTURA, JAM FECIT. Hinc illud est beati Pauli apostoli scribentis ad Ephesios: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo; sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti; et caetera, quae ibi ejusdem sensus praedicatione connectit, docens donum atque opus gratiae in aeterno semper Dei mansisse consilio, omnesque adoptionis filios non solum in eo tempore, quo jam existentes vocati sunt, sed etiam prius quam mundus constitueretur ELECTOS. In qua electione quidquid hominum in Christo praecognitum non est, nulla eidem ratione sociabitur. Omnes enim qui IN REGNUM DEI de cujuslibet temporis vocatione venturi sunt, in ista, quae saecula cuncta praecessit, adoptione SIGNATI SUNT. Et [Col. 0369C] sicut nullus infidelium in hac sorte numeratur, ita nullus piorum ab hac benedictione discretus est. De plenitudine quippe membrorum corporis Christi PRAESCIENTIA DEI, QUAE FALLI NON POTEST, NIHIL PERDIT; et nullo detrimento minui potest SUMMA PRAECOGNITA, atque in Christo ante saecula aeterna PRAEELECTA. Ubi perspicuum est ipsum non de sola electione ad gratiam, sed etiam de electione ad gloriam sermonem habere; et de ea praescientia quae simul et regnum Dei electis decernit, et omnia media quibus ad illud certissime possint pertingere.
Pluribus aliis locis doctrinam eamdem confirmat. Quamvis, inquit lib. II, cap. 29, multi amantes tenebras suas splendorem non recipiant veritatis, et multi qui illuminati fuerant tenebrescant; verbum tamen 657 Dei manet in aeternum, et de promissionis veritate nihil excidit. Intrat quotidie PRAESCITA ET PROMISSA gentium multitudo, et in Abrahae semine omnis gens, omnis tribus, omnis lingua benedicitur. Quod enim Pater Filio dedit, Filius non amittit; neque quisquam potest [Col. 0369D] de manu ejus eripere quod accepit. Firmum fundamentum Dei stat, et mansuri in aeternum templi aedificatio non vacillat, praetenta super omnes veritate et misericordia Dei; a quo quod et nemini (id est, ut superius explicat, nulli genti, nulli tribui, nulli linguae) negatur, et nulli debetur, IN IIS QUOS PROMISIT EFFICITUR. Et infra: Semper praecognitum habuit quantus piorum numerus per opem gratiae et per servitutem obedientiae ad aeternam beatitudinem pertineret; UT NULLO EXCIDENTE DE PLENITUDINE PROMISSORUM, qui nec provectu erat fallendus, nec auxilio defuturus, eos glorificaret prae omnibus, QUOS ELEGIT EX OMNIBUS. Ex quibus manifestum est auctorem nostrum omnino concinere et Prospero et Augustino in doctrina praedestinationis, quam ita ex praescientia et promissione [Col. 0370A] pendere contendit, ut in iis solis, quos promisit, effici asserat a Deo, quod nulli genti et tribui negatur; promissionem illam eo sensu procul dubio intelligens, quo ab Augustino dictum est de Praedestin, sanct. cap. 10: Non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim QUOD IPSE FACTURUS FUERAT, non quod homines.
Ad postremum vero locum auctoris quod attinet, ubi electionem ad gloriam ex meritis suspendere Norisio videtur, gravem certe difficultatem in eo hactenus fuisse fatendum est. Sed restituto jam a nobis suae integritati hoc loco, ope ms. codicis Thuaneae bibliothecae, non modo evanescit difficultas, sed et validissimum inde argumentum sumitur pro asserenda, auctoritate hujus opusculi, Augustiniana de praedestinatione doctrina. Deus ergo his quos eligit sine meritis; dat unde ornentur et meritis. Et frustra dicitur quod ratio operandi non sit et electis, cum etiam ad hoc ut operentur electi sint. Non, ut prius legebatur: Cum etiam ad hoc operentur ut electi sint. Non [Col. 0370B] igitur gloriam suspendit ex meritis, sed potius ex electione Dei et gloriam, et ipsa opera, quae gloriam promerentur, evidentissime suspendit. Quod licet prius etiam ex doctrinae serie eliceretur, nunc insuper ex ipsis verbis auctoritate codicis ms. emendatis evincitur. Tanti est veterum Patrum scripta diligenter ad codices mss. recensere, ac nitori pristino restituere.
Quod postremo loco addit Norisius ad statuendum discrimen inter Prosperum et hunc auctorem: quod nimirum ille ubique S. Augustinum laudat, hic vero ne meminit quidem semel in libris de Vocatione gentium, hoc quidem optime, sed eadem 658 opera nostram de Leone confirmat sententiam, cujus hic character ubique apparet scriptorum quae adversus Pelagianos vel Pelagianorum reliquias conscripsit. In nullo enim eorum Augustinum vel laudat vel nominat. Non in epistolis ad Aquileiensem et Altinensem episcopos, quae semper ei sunt ascriptae; non in [Col. 0370C] epistola ad Demetriadem; non in delectu illo auctoritatum sedis apostolicae: tametsi illius nominandi occasio sese ultro objiceret in utroque hoc opusculo. Sed hoc ubique servabat Leo, ne ex praeconcepta de Augustino opinione sententiam ejus tueri videretur, sed ut doctrinam ipsam, remotis omnibus defensorum praejudiciis, ex Scriptura et traditione propugnaret.
XXXI. Sunt et alia quaedam apud S. Leonem ex quibus aliquid ab Augustino discipulorumque doctrina alienum habere, nec cum libris de Vocatione omnium gentium usquequaque convenire videatur. Sed quoniam quidquid ad utriusque pontificis concordiam afferre possem, jampridem occupatum est a doctissima Ecclesia Lugdunensi, quae stylo praesulis sui Remigii scripsit nono saeculo adversus Joannem Scotum Erigenam, ne actum agam, aut alienae laudi invidere videar, integrum caput decimum nonum describo ex ejus opere de tribus epistolis.
« [Col. 0369] De hoc prolixo S. Remigiii textu vide observ. num. 25 et 27 Ponit quaedam verba B. Leo in quibusdam sermonibus ad populum, ex quibus nonnuli vel minus attendentes, vel minus intelligentes, fortassis eum docere et sentire existimant quod Dominus noster etiam pro impiis in sua impietate durantibus passus sit, et eorum possit dici Redemptor: sicut illud est, quod quodam loco ait: Respice tandem, Judaee, respice, et ad Redemptorem etiam tuum deposita infidelitate convertere. Noli sceleris tui immanitate terreri; non justos Christus, sed peccatores vocat; nec impietatem tuam repellit, qui pro te, cum crucifixus esset, oravit (S. Leo, ser. 5 de Epiphania cap. 11) . Sed in his verbis manifestum est bene intelligentibus [Col. 0371A] quia usitato more humanae locutionis sub unius Judaei persona totum Judaeorum populum alloquitur, et idcirco velut in persona omnium ad unum clamat et dicit: Et ad Redemptorem etiam tuum deposita infidelitate convertere. Non quia nullus sit infidelium Judaeorum, cujus Dominus non sit Redemptor, sed quia non solum aliarum gentium, sed etiam illius Judaici populi, cujus scelere et impietate crucifixus est, si ad eum convertatur, Redemptor esse dignatur. Et ideo ait: Qui pro te, cum crucifixus esset, oravit. Non quod nullus infidelium Judaeorum sit, pro quo 659 non Dominus in cruce oraverit, dicens: Pater, ignosce illis: non enim sciunt quid faciunt; cum aperte ipse Dominus dicat: Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi de mundo; sed quia etiam in ipso infideli populo et sunt, et fuerunt multi, pro quibus, ut a suo errore convertantur et salventur, Dominus misericorditer oravit, et quod oravit, efficaciter obtinuit et perfecit.
«Et recte B. doctor dicit, velut sub unius persona [Col. 0371B] ad totum illum infidelem populum: Qui pro te, cum crucifixus esset, oravit; quia profecto et ex illo et in illo populo et fuerunt, et sunt, et erunt pro quibus oravit. Haec verba B. Leonis ita omnino esse intelligenda, etiam ipse in aliis locis eorumdem sermonum ad populum tam clare exponit, ut de his nemini dubitandum sit. Sic enim quodam loco ait: Dominus noster ita humano generi sua morte consuluit, ut sacramentum salutis etiam ipsis persecutoribus non negaret. Qui enim venerat universis credentibus omnia peccata dimittere, a generali indulgentia nec Judaicum voluit crimen excludere (S. Leo, serm. 19 de Pass. c. 2) . Item alibi de eodem Domino nostro loquens: Cujus, inquit, etiam circa interfectores suos tanta erat pietatis affectio, ut de cruce supplicans Patri, non se vindicari, sed illis postularet ignosci, dicens: Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt. De cujus utique orationis potentia fuit ut praedicatio apostoli Petri ex his, qui dixerunt: Sanguis ejus super nos et [Col. 0371C] super filios nostros, multorum ad poenitentiam corda converteret, et una die baptizarentur tria fere millia Judaeorum; fieretque omnium una anima et cor unum, paratorum pro eo mori, quem poposcerant crucifigi. (Serm. 11 de Pass. cap. 2.)
«Haec de expositione superiorum verborum, ex ipsis beati Leonis verbis posuimus, qui his dictis continuo subjungit, dicens: Ad hanc indulgentiam traditor Judas pervenire non potuit: quoniam perditionis filius, cui diabolus stabat a dextris, prius in desperationem transiit, quam sacramentum generalis redemptionis Christus impleret. Nam mortuo pro impiis omnibus Domino, potuisset forte etiam hic consequi remedium, si non festinasset ad laqueum (Ibid. c. 4) . In quibus verbis potest aliquis minus considerans et minus intelligens ita existimare, ut quod dictum est, Sacramentum generalis redemptionis, et, Mortuo pro omnibus impiis Domino, ita accipi possit, quasi et illa generalis redemptio, et illa mors Domini pro omnibus [Col. 0372A] impiis, etiam pro non credentibus et in sua impietate pereuntibus facta credenda sit. Sed pro quibus omnibus impiis Dominum mortuum dicat, et quid generalem redemptionem velit intelligi, putamus quod ipse suis verbis, quae paulo superius posuimus, diligenter exponat, 660 dicens: Qui enim venerat universis credentibus omnia peccata dimittere, a generali indulgentia nec Judaicum voluit crimen excludere (Serm. 19 de Pass. cap. 2) ; ut vere pro illis omnibus impiis mors Domini fuerit impensa, quibus universis credentibus omnia peccata dimittit; et generalem redemptionem, sive generalem indulgentiam ideo dixisse intelligatur, quia nec populus Judaicus, nec ullum genus hominum ab illa redemptione et indulgentia inveniatur exclusum. Sed in illis verbis, pro quibus exponendis ista replicavimus, illud evidenter ostenditur, quod proditor Judas nullatenus ad Christi redemptionem pertineat, nec potuerit consequi remedium, quoniam festinavit ad laqueum. Et ideo illi passio Christi nihil profuit, quia in eorum [Col. 0372B] damnationem transiit, qui apud inferos jam puniti redemptionis Dominicae participes esse non poterant. Et tamen velut ad ipsum infelicem et perditum alio loco ita increpando loquitur, dicens: Redemptorem etiam tuum, ne tibi parceret (Al. parceres) vendidisti (Serm. 16 de Pass. cap. 4) ; non quia et ipsum redemit, quem jam superius idem doctor ad redemptionem pervenire non potuisse monstravit; nec quod Redemptor illius intelligendus sit, qui in sua impietate permansit et periit; sed quia in illa generali redemptione passionis Christi, potuisset et ipse fortasse consequi remedium, si non festinasset ad laqueum (Serm. 11 c. 4) . Et ideo sic ei dicit: Redemptorem etiam tuum vendidisti: quia vere etiam ipsius redemptor fieret, si ab eo etiam post tantum reatum pie et fideliter indulgentiam posceret. Nimis omnino prolixum est, et in ratione fidei exercitatis minime necessarium, ut de singulis beati hujus doctoris sententiis, ubi aliqua ejusmodi occasio esse potest, sicut in istis [Col. 0372C] paucissimis factum est, diligenter omnia exponantur. Illud tantum attentius videtur esse commendandum, quod ubi generale chirographum vel generalem pactionem sive cautionem memorat, generalis damnatio totius humani generis, quae introducta est per Adam, intelligenda sit. Et ubi generalem redemptionem, vel generalem indulgentiam ponit, propter omnium hominum vel omnium nationum genus dictum accipiendum sit. Et ubi pro omnibus impiis Dominum mortem suscepisse docet, pro omnibus ex impietate conversis, et in eum credentibus, sicut ipsa ejus verba in multis declarant, accipiendum sit.»
Haec Remigius archiepiscopus Lugdunensis cum sua Ecclesia, qui et alia nonnulla S. Leonis loca de praedestinatione, gratia, et morte Christi eodem opusculo explicat ut puta capitibus 9, 16, 27, etc. Item in absolutione quaestionis, et in lib. de tenenda veritate Scripturae cap. 8, 13, 15, etc.
[Col. 0371D] 661 1. In quaestione quis sit auctor librorum de Vocatione omnium gentium, cum hi in mss. codicibus inveniantur nunc sub Ambrosii, nunc sub Prosperi nomine, alii S. Ambrosio, alii S. Prospero Aquitano tribuendos putarunt. Cum vero Ambrosio certissima argumenta obsistant, Prospero autem Aquitano non levia, ad conjecturas confugiendum fuit. Hinc iidem libri a nonnullis ascripti fuerunt Hilario vel Arelatensi, vel Syracusano, vel illi Prosperi amico, quem a Syracusano diversum opinabantur; ab aliis vero [Col. 0372D] dati S. Eucherio Lugdunensi; nec defuerunt qui, dimisso Prospero Aquitano, substituerunt Aurelianensem, vel illum qui Carpentoratensi Vasensique synodis interfuit. De S. Leone Magno nemo cogitaverat. Huic autem primus omnium Quesnellus pluribus conjectationibus hoc opus asserere in praemissa dissertatione nisus est. At Joseph Antelmius Forojuliensis canonicus se se ex proposito eidem opposuit in opere inscripto, De veris Operibus SS. PP. Leonis Magni et Prosperi Aquitani dissertationes criticae; ubi illius [Col. 0373A] argumenta subvertere conatus, S. Prosperum Aquitanum horum librorum auctorem luculenter constituere studuit. Huic mox respondit Quesnellus epistola gallice scripta, quae fere tota inserta est operi cui titulus: Le Journal des Savants, 8 et 15 août 1689. Non acquievit Antelmius, et duas alias epistolas eodem anno reposuit, quae laudatis dissertationibus subjiciuntur in editione Parisiensi an. 1689. Quesnellus nihilominus perstitit in sententia, ut liquet ex secunda editione an. 1700, cui praecedentem dissertationem immutatam inseruit.
2. De eadem vero dissertatione ut distinctum judicium feratur, tres ejus partes distinguendae sunt: prima qua eos refellit qui vel Ambrosium, vel Eucherium, vel Hilarium, vel Prosperum aliquem horum librorum auctorem putarunt; altera qua pro Leone asserendo conjecturas agglomerat; tertia qua objectionibus respondet.
3. Primae parti, quae aliorum refellit sententias quoad Ambrosium, Eucherium et Hilarios, nec non quoad Prosperos, Aurelianensem et illum qui florebat an. 527 et 529, nihil opus est addere, cum Quesnellus in his singulis argumenta satis efficacia protulerit. Solum de S. Prospero Aquitano nonnihil dicendum est Antelmii causa, de quo Quesnellus in praemissa dissertatione ne verbum quidem. Ut autem recte inter utrosque dijudicemus, Quesnelli argumenta pro excludendo Prospero, et Antelmii pro eodem Prospero auctore librorum astruendo si conferantur, Quesnello calculos tradendos esse quisque perspiciet. Ex quatuor argumentis quae iste produxit, quartum fere est evidens. Cum nimirum auctor librorum initio scribat, inter compugnantes partes quaestionem dudum verti, satis aperte indicat se non scribere in [Col. 0373C] principio quaestionis, 663 sed multo post. Cum porro subdit: Annitar inquirere, exercens atque discutiens modulum facultatis meae in his, etc. se primum opus hac in quaestione aggredi, ac propterea nihil se antea scripsisse palam insinuat. Id autem Prospero Aquitano nequaquam congruit, qui cum plura lucubrarit et ediderit statim sub exordium hujus controversiae, novum se hac in re praeferre non potuit. Hoc argumentum adeo nobis videtur efficax, ut, si caetera deessent, ad omnes Antelmii rationes elidendas sufficeret.
4. Primo autem Quesnelli argumento quoad doctrinam de gratia, quam etsi eamdem reipsa fateatur in libris de Vocatione ac in operibus Prosperi; verbis tamen et molliori modo explicandi non modicum discrepare contendit, liceat ad confirmationem unum haud contemnendum adjicere. In libris de Vocatione nomen gratiae quandoque tribuitur naturalibus Dei donis etiam extrinsecis, institutioni legis, praedicationi Evangelii, etc. Hoc autem sensu id nomen a [Col. 0373D] Prospero usurpatum, nullo testimonio probari posse, novissimus ejusdem Prosperi editor in admonitione testatur. In eo enim textu, quem unum protulit Antelmius ex libro contra Collatorem c. 7, olim 14, ubi potentia gratiae Dei nominatur, praeter quam quod vox gratiae auctoritate codicum deleta est in nova editione, nihil aliud ibidem docet Prosper, nisi Deum operari in mentibus et cordibus hominum (per interiorem utique gratiam) cum adhibitis exterioribus subsidiis ad Deum convertuntur.
5. Porro Antelmii argumenta, quibus Prospero libros vindicare nititur, ad quatuor revocantur: 1 o ad mss. auctoritatem, 2 o ad Hincmari testimonium, 3 o ad doctrinae ac styli similitudinem, 4 o ad quoddam testimonium Photii. Primis tribus satis respondit Quesnellus. Eadem ipse Antelmius multo magis infirmat. Cum enim putet opus sine auctoris nomine editum, ac praeterea velit auctorem studuisse sese [Col. 0374A] occultare, ac proinde eum diu fuisse ignotum, saltem usque ad Gelasii tempora, quantum hoc ipso infirmetur codicum fides nemo non videt. Unde enim ii qui primi nomen Prosperi post Gelasium manuscriptis indiderunt, istud potuerunt haurire, si ad id usque tempus ignotum nullique codici inscriptum fuerat? Nonne aeque hi potuerunt errare in praefigendo his libris nomine Prosperi, ac errarunt illi qui vel iisdem libris praefixerunt nomen Ambrosii, vel libris de Vita contemplativa, ac de Promissionibus et de Praedictionibus Dei ejusdem Prosperi nomen praenotarunt? Hinc autem cadit etiam testimonium Hincmari, qui codicibus perperam inscriptis deceptus fuit, sicut alii quoque Hincmaro vetustiores simili de causa fuerunt decepti, cum alios libros qui non sunt Prosperi eidem vindicarunt. Porro doctrinae ac styli similitudinem idem Antelmius extenuat. Quoad stylum, extenuant ipsae tabulae parallelae, quas multis paginis exhibet. In iis enim nulla alia fere uniformitas deprehenditur nisi aliquarum vocum, quas [Col. 0374B] multo plures Quesnellus reperit in Leone et in aliis quoque scriptoribus de eadem materie tractantibus similiter invenire licebit. Idem pariter valet in similitudine doctrinae, quam in catholicis ejusdem dogmatis tractatoribus pluribus sententiis congruere perfacile ac fere necessarium est. Accedit quod Prosperum sese occultasse tradit Antelmius, et hoc consilio studuisse ipsum stylum aliquantulum immutare, ac doctrinam alia mitiori ac molliori via explicasse, ut facilius lateret; quibus et styli et doctrinae dissimilitudinem aliquam diverso auctori congruam fatetur.
6. Reliquum est testimonium Photii, cui Quesnellum respondisse nullibi invenimus. Ille igitur cod. 54 Bibliothecae, ubi refert acta episcoporum Occidentis contra Pelagianos, post memoratam Leonis epistolam ad Septimum, qua contra eorum haeresim S. pontifex pugnavit, haec subjicit: Post non diu rursum velut existere atque renasci e mala radice impudenter [Col. 0374C] cum coepisset, Romae etiam quidam libere pro haeresi locuti sunt, quos vir sane divinus Prosper libellis adversus eos in vulgus editis facile dissipavit exstinxitque, Leone etiamnum, quem diximus, Romanam sedem gubernante. Hos autem libellos Leone pontifice editos, alios non esse nisi libros de Vocatione contendit Antelmius; alios enim libros Prosperi ante pontificatum ejus lucubratos ac in lucem emissos certissimum est. Plurimum vero huic testimonio deferendum idem auctor affirmat, quippe quod Photius rem omnem narrat ex actorum fide ab 665 Occidentis episcopis adversus Nestoriana dogmata datorum. Monet autem hunc Photii textum alia occasione Quesnellum recitasse dissert. 1 ad an. 444, n. 4, nec non concessisse haec Romae fuisse gesta fere sub finem Pontificatus Leonis; at de libellis ipsis nihil ulterius indagasse conqueritur.
7. Verum nomen ipsum libellorum, quod item in Graeco legitur, duobus libris satis prolixis de Vocatione haud convenire observare debebat Antelmius; [Col. 0374D] ac praeterea iis libris qui Semipelagianorum errorem mitiori stylo impugnant, tribui non posse, ut facile dissiparint Pelagianos, de quibus Photius loquitur. Sicut enim Pelagiani proprie dicti fuerunt, quos Leo epist. 2 ad Septimum profligasse tradiderat, ita etiam Pelagiani fuisse dicendi sunt, quos subinde Romae renatos et a Prospero dissipatos statim subjicit. Quid ergo? Λίβελλος vox, quam Photius adhibuit, Latinae, non Graecae originis, a Graecis recepta, non libros, seu tractatus, quos Graeci ac praesertim Photius aliis atque aliis propriis ipsorum nominibus appellare solent, sed forensi Romanorum locutione libellos citationum, accusationum, memorialia, etc., significat, uti patet inter caetera non solum ex antiqua Graeca versione epistolae Leonis 23, ad Flavianum, ubi haec vox eodem sensu ter, uti Latine, ita et Graece usurpatur; verum etiam ex ipsis Graecis actis synodi Chalcedonensis act. 1 et 3, ubi eadem voce Λίβελλος [Col. 0375A] libelli appellantur, qui ab Eutyche, Theodoro, Ischirione, Athanasio, etc., ipsi synodo oblati fuerunt. Vide etiam Graecam Flaviani epist. 26, ad Leonem papam. Itaque Photius ex textu id unum significat, S. Prosperum vix detectis Romae Pelagianis, libellos, qui eorum errorem ac personas paucis aperirent, Leoni pontifici, seu etiam imperatoris ministris obtulisse; idque in re jam damnata, ac imperialibus quoque legibus interdicta poenisque coercita satis fuisse, ut illi statim ex Urbe aufugerent et evanescerent. Minus accurata interpretatio Latina, qua libelli in vulgus editi perperam ferebantur, fucum fecit Antelmio, pag. 291. Rem perspicuam reddet Graecus textus, quem ad verbum latine redditum subjiciemus. Μετ` οὐ πολὺ δὲ πάλιν, ὥσπερ ἀναφύειν τῆς πικρᾶς ῥίζης ἀναισχυντούσης, ἐν τῇ Ῥώμῃ τινὲς ὑπὲρ τῆς αἱρέσεως ἐπαῤῥησιάζοντο· ἀλλὰ Πρόσπερός τις, ἄνθρωπος ὡς ἀληθῶς τοῦ Θεοῦ, λιβέλλους κατ` αὐτῶν ἐπιδεικνὺς ἀφανεῖς αὐτοὺς ἀπειργάσατο, ἔτι Λέοντος τοῦ προειρημένου τὸν ῥωμαϊκὸν θρόνον ἶθύνοντος. Id est: Post non [Col. 0375B] multum autem rursum tamquam repullulare amara radice non erubescente, Romae quidam pro haeresi libere loquebantur. Sed Prosper quidam, vir vere Dei, libellis contra ipsos traditis, eos evanescere fecit, praedicto Leone adhuc Romanam sedem gubernante.
8. Tandem haud praetereunda est illa Antelmii hypothesis, qua S. Prosperum in libris de Vocatione sese voluisse oculere pluries inculcat, et ex qua factum esse ait ut opus sine nomine ediderit, ut stylum diversum simularit, ut mitiorem mollioremque quam in aliis operibus inierit viam, ut Augustini magistri sui nomen siluerit, ut nihil antea hac de re se scripsisse initio operis indicaverit; sicque ea una hypothesi velut generali principio utitur, quo omnes objectiones elidat. Idcirco autem Prosperum sese celasse affirmat dissert. 3, pag. 166, quia in postremo libro contra Collatorem cap. 22, se ulterius non scripturum promiserat. Verum si ex ejusmodi conjecturis liceret hypotheses fingere, et objecta maximi ponderis [Col. 0375C] exinde enervarentur, cum plures hujusmodi hypotheses paribus conjecturis quisque posset inducere, nihil esset apud criticos adeo solidum, quod simili ratione everti non posset. Si Antelmius Prosperum Aquitanum aliunde probasset horum librorum auctorem, ad solvenda vel concilianda quae opponuntur, haec conjectura probabiliter afferri potuisset. At cum nihil efficax pro statuendo auctore S. Prospero Aquitano ab eo aliunde productum sit, haec conjectatio, quae unam hypothesim et deinde alias plures valde difficiles inducit, nemini jure probabitur. Eo autem minus probabilis agnoscetur, si quis consideret animi constantiam qua S. Prosper contra adversarios gratiae fortiter et libere dimicavit. Etiamsi daretur eum in libro contra Collatorem indicasse se ulterius non scripturum, num si nova occasio vel necessitas novum opus postulasset, deesse poterat officio, vel notam aliquam metuere, si iterum aliquid produxisset in lucem? Num si voluisset se oculere, necesse erat non tam mutare stylum quam se [Col. 0375D] novitium scriptorem fingere? Nonne qui stylum consulto dissimulare conatur, illum in deterius, non autem in melius convertere solet? Hic autem contrarium accidisset: nam stylus librorum 667 de Vocatione stylo Prosperi nitidior, elegantior et sublimior agnoscitur. Adde tandem quod verba capitis 22 contra Collatorem eam publicam et apertam promissionem abstinendi a scribendo, quae praesumitur, nequaquam praeferunt. Id enim unum innuunt, quod quamdiu adversarii non sunt a fraterna societate divisi, tolerandi sunt, et idcirco donec per Ecclesiae principes res componatur, nobis, inquit, erit studium, quieta modestaque patientia odiis dilectionem reddere, et ineptorum vitare conflictus, veritatem non deserere, nec cum falsitate certare; quibus non omnes, sed ineptas tantum disputationes se declinaturum indicare videtur.
9. Sed age jam ad alteram Quesnellianae dissertationis partem accedamus, qua S. Leoni, antequam pontificatum iniret, libri de Vocatione inaudita ante Quesnellum sententia tribuendi creduntur. Singula expendenda sunt. Omnia Leoni convenire probare nititur, aetatem, patriam, peculiarem quorumdam Scripturae locorum interpretationem, doctrinae ac styli similitudinem.
10. Quoad aetatem, certum quidem est hos libros fuisse lucubratos dudum post exortam Semipelagianorum controversiam, quae coepit an. 427, et editos ante pontificatum Gelasii, qui eos ab Ecclesiae quodam magistro scriptos memorat in opusculo adversus Pelagianos, ac proinde ante an. 496. Porro Quesnellus veluti certum praesumit eumdem esse auctorem [Col. 0376B] librorum de Vocatione ac epistolae ad Demetriadem, quae cum aetate Leonis ante ejus pontificatum maxime congruunt. Id vero non ita est certum, uti creditur. Ex codicibus non leve praesidium suppeteret, ut eidem auctori utrumque opus vindicaretur, si in mss. exemplaribus hae duae lucubrationes semper invenirentur unitae. At non perinde evenit. Nam Olivarius editor Prosperi, qui ms. Camberonensi usus est in libris de Vocatione, epistolam ad Demetriadem in eo non invenit. Quesnello idipsum accidit in codice Thuaneo, et novissimo editori Operum S. Prosperi in codice Joliensi, qui ad recensendos solos libros de Vocatione utiles fuere. Nos pariter in mss. Vat. Palat. 236 saeculi IX, Vat. 558 saeculi XI, et alio Vat. 559 saeculi XV, nec non in Vat. Reginae 293 saeculi circiter XI, hos tantum libros, non autem epistolam ad Demetriadem reperimus. Quod si hanc una cum libris memoratis nacti sumus in tribus mss. Vatt. 262, 268 et 281, in his duobus postremis codicibus, [Col. 0376C] qui sunt vetustiores, subjicitur quidem libris de Vocatione Ambrosio ascriptis, at sine ullius auctoris mentione his verbis: Incipit de vera humilitate ad sacram virginem Demetriadem; in priori autem codice qui est multo recentior, primo describuntur libri laudati sub Prosperi nomine, dein aliquot albis paginis interjectis sine ullo titulo ipsa epistola exorditur, adeo ut casu potius et per accidens subjecta credi possit, quam eo consilio ut eidem auctori tribuatur; unde in alio codice Vat. 284 haec sola epistola sine libris de Vocatione Ambrosio inscripta legitur. Una styli similitudo pro eodem utriusque operis auctore astruenda probare posset aliquid: quod tamen quam imbecillum sit argumentum ex inferius dicendis, ubi de stylo erit sermo, satis colligere licebit. Forte non deerunt qui censeant Semipelagianorum concertationes post editos Prosperi libros conquievisse aliquamdiu, etiam sub pontificatu Leonis, qui sicut merus diaconus Xistum III exstimulavit in Pelagianos, et jam pontifex in eosdem suum zelum exercuit; ita [Col. 0376D] non minus pugnasset adversum Semipelagianos, si isti sub ipsius pontificatu vel paulo ante doctrinam de divina gratia impetissent. Per haec quidem tempora nullum aliunde suppetit ejusmodi disceptationis indicium, et solum post ejus obitum Fausto episcopo eam revixisse liquet, et in causa quidem Lucidi Praedestinatianae haereseos notati adhibitum patet a nonnullis Semipelagiano sensu eum Pauli textum, Deus vult omnes homines salvos fieri, qui libris de Vocatione 669 occasionem dedit: unde hi libri per hoc tempus exarati videri queunt.
11. Sed hoc praetermisso, esto Leoni coaevus vel etiam idem sit auctor librorum de Vocatione et epistolae ad Demetriadem, non omnino tamen probavit Quesnellus Leonis patriam ei convenire. Quae enim attulit ut ipsum neget Africanum, quippe qui nec Augustinum umquam commendavit, nec in Africanae Ecclesiae monumentis ulla ratione laudatur, nec [Col. 0377A] turgentem vel barbaram dictionem praefert Africanis ejus temporis, uti putat, communem, ita pluribus ex capitibus sunt infirma, ut nihil valde probabile statuere possint. Nihil magis evincunt quae ad negandum eum Gallum ingessit ex silentio Gennadii, qui nec scriptores omnes sui temporis in Galliis degentes recensuit; unde omisit Edesium, Eusebium, Domnulum, ac Sylvium, qui in Vita S. Hilarii Arelatensis celebrantur. Italum et Romanum, seu Romae educatum pronuntiare non dubitavit ex styli nitore ac elegantia, ac si nullus extra Urbem parem stylum potuerit acquirere. Inculcavit locum lib. II, c. 33, ubi auctor scribit: Alii barbari dum Romanis auxiliantur, quod in suis locis nosse non poterant, in nostris didicere regionibus, et ad sedes suas cum Christianae religionis institutione remearunt. Verba in nostris didicere regionibus, copulata cum illis dum Romanis auxiliantur, regionem auctori communem indicare videntur illam, in qua barbari, dum Romanis auxiliares essent, [Col. 0377B] Christianam religionem didicere. Porro, si hic locus intelligendus esset de bello adversus Eugenium tyrannum a Theodosio gestum an. 394, ut Quesnellus conjecit, cum barbari Theodosii auxiliares accesserint usque ad Alpes Julias, ubi insignis victoria parta fuit, regio a Romano solo remota librorum auctori communis dicenda esset. Aliae expeditiones eidem auctori proximiores, in quibus alii barbari Romanis opem tulere, saeculo V plures fuerunt; at pleraeque distantes ab Urbe, et in Galliis, ubi omnium celeberrima est illa sub Aetio an. 451, in qua Franci, Sarmatae, Armoricani, Lyciani, Burgundiones, Saxones, Riparii, Ibriones et Alani Romanis opitulati sunt. Ita nihil pro Romano scriptore astruendo ex hoc testimonio concludi potest; ut ipse Quesnellus persensit, qui hoc argumentum Erasmo dilutius visum fuisse fatetur. Quod porro Romanae Ecclesiae principatum auctor commendet, non magis eum Italum vel Romanum probare potest, quam S. Prosperum Aquitanum, apud quem simile plane testimonium legitur in [Col. 0377C] carmine de Ingratis vers. 40 et seqq. Gelasii verba, quibus istorum librorum auctor magister Ecclesiae vocatur, nihil pro Leone conficiunt, cum alius quispiam ex praestantia ipsius operis hoc titulo ornari potuerit. Immo hic locus potius contra Leonem non minimum valet. Si enim horum librorum auctor fuisset S. Leo, haud latuisset Gelasium, qui vel ipsum pontificem vel familiares ejus agnoverat, nec tam insignem decessorem suum hac formula quidam magister Ecclesiae, ubi maxime notanda est vox quidam; sed ex Romanorum pontificum more eum vel proprio nomine, vel saltem praedecessorem suum appellasset.
13. Majus sibi praesidium Quesnellus suppetere putat ex modo recitandi quaedam testimonia sacrae Scripturae. Duo autem videntur praecipua, primum et ultimum: caetera enim quatuor aut quinque ab eodem allata, cum aeque facile apud alios scriptores inveniantur, nihil peculiare pro Leone evincere queunt. Primum itaque est testimonium Job c. XIV, [Col. 0377D] v. 4; hoc et lib. I de Vocatione, c. 8, et apud S. Leonem serm. 8 de Nativitate Domini recitatur ex Hieronymiana versione, quam ea aetate veluti Romanis peculiarem Quesnellus indicat. Deinde vero addit eumdem textum etiam citari juxta versionem antiquam tum apud Leonem, tum in epistola ad Demetriadem, quam ab eodem auctore librorum de Vocatione lucubratam praesumit. Mirum in hoc textu tantam vim collocari. Si enim hic textus, qui et in libris de Vocatione, et in Leone invenitur juxta versionem S. Hieronymi, eosdem libros Leoni addicendos probaret, multo magis probaret adjudicandos S. Prospero Aquitano, quippe qui ex Job, ac ex eadem versione non unicum, sed duos alios textus affert in libro contra Collatorem c. 15, al. 34, quales totidem verbis recitantur lib, I de Vocat. c. 14 et cap. 22. Unus textus est ille Job c. XII, v. 10: In cujus manu anima omnis viventis et spiritus universae carnis hominis. Alter 671 ibidem n. 13: Apud ipsum sapientia et fortitudo; [Col. 0378A] ipse habet consilium et intelligentiam. Alios praeterea versus Job ejusdem Hieronymianae interpretationis ex Hebraeo idem Prosper laudato capite describit, ac propterea haec versio saeculo V etiam aliis non Romanis usitata cognoscitur. Id autem praecipue accidit in libro Job, quippe antiqua ejus interpretatio, teste Hieronymo scatebat erroribus, et septingentis ferme aut octingentis versibus carebat. Promiscuus porro utriusque versionis usus, quem Quesnellus urget quoad versionem Hieronymi elucet in recitandis testimoniis ex libro Job; quoad antiquam vero patet in caeteris aliorum sacrorum voluminum textibus, qui fere ex hac versione tum apud Leonem, tum in libris de Vocatione proferuntur; idipsum autem contingit etiam Prospero, ut conferenti plura testimonia patebit. Quod vero Quesnellus maxime inculcat de utriusque versionis usu in memorato versu Job c. XIV, tum apud Leonem, tum in epist. ad Demetriadem, in observationibus ad quartam dissertationem, quae circa hujus epistolae auctorem vertitur, expendetur [Col. 0378B] luculenter, et quam inane sit hoc argumentum, ex duobus aliis non Romanis, at Leoni coaevis scriptoribus eumdem versum similiter recitantibus palam fiet.
13. Alterum testimonium, et maxime notandum sumit Quesnellus ex Luca cap. XXII, v. 31 et 32: Simon, Simon, ecce Satanas postulavit ut vos cerneret sicut triticum: ego autem rogavi pro te, ne deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos; et roga ne intretis in tentationem. Hunc autem textum et Leo serm. 3, nunc 4, in anniversario assumptionis suae, c. 3, et auctor librorum de Vocatione lib. I, c. 24, et lib. II, c. 28, eodem peculiari modo recitant. Non dissimulat Quesnellus hoc idem testimonium proferri etiam a Prospero duobus in locis; at non eadem omnino lectione, inquit: nam in epistola ad Rufinum non habetur cerneret, sed cribraret; in libro autem contra Collatorem c. 35, nunc 15, ultima verba omittuntur: Et roga, ne intretis [Col. 0378C] in tentationem; quo tamen loco praetermittuntur etiam illa: Et tu tandem conversus confirma fratres tuos; quae omissio varianti lectioni tribui non poterat. Majorem vero lectionis varietatem a lectione librorum de Vocatione in Leone, quam in Prospero deprehendimus, ut mirum maxime sit lectionem veluti aequalem a Quesnello affirmari. Mittimus aliquos codices sermone allegato habere cribraret pro cerneret; sicut ex omnium codicum quos vidimus fide habetur cribraret in alio ejusdem pontificis serm. 83 de Natali SS. Petri et Pauli, quem perperam Quesnellus in appendicem rejecerat. Hic solum notare liceat verbum cribraret similiter legi in antiquissimo Vercellensis Ecclesiae ms. Evangeliario novissime edito, quod veterem interpretationem exhibet; unde haec lectio veluti adulterata, seu ad vulgatam lectionem emendata a Quesnello traduci non debuit. Cur vero hac una variante indicata, is alias certiores silentio praeterivit? Primo apud Leonem etiam in Quesnelliana [Col. 0378D] editione legitur expostulavit, dein aliquando pro tandem. Demum (quod praecipuum est) omittitur et roga, seu et rogate, uti in libris de Vocatione ex codicibus emendavimus. Itaque lectio Prosperi magis congruit lectioni librorum de Vocatione, quam Leonis lectio. Quo igitur jure ex hoc textu tanta similitudo ingeritur, quae Leonem potius quam Prosperum eorum librorum auctorem astruat? Hic vero animadvertendum potius est hunc textum evangelicum a diversis auctoribus recitari cum quodam additamento in fine, quod nec in vulgata nec in Graeco legitur, at reperitur in quatuor mss. Evangeliariis vetustissimis editionis antiquae, uti annot. 22 (Tom. praeced. col. 600, n. a ) in serm. 4 S. Leonis observavimus. Hinc autem cognoscere licet infirmum et imbecille prorsus esse argumentum quod ex simili quorumdam sacrorum testimoniorum interpretatione elicitur, ut hic potius quam ille statuatur alicujus anonymi opusculi auctor. Cum enim plures illis vel aliis similibus Evangeliariis [Col. 0379A] uterentur, eadem lectio ac versio apud plures inveniri potest.
14. Doctrinae similitudo in materia divinae Gratiae quoad auxilia generalia inter Leonem et libros de Vocatione quam num. 20 Quesnellus proponit, id unum potest evincere eos libros non repugnare Leoni, non vero Leonis etiam esse convincit. Sane doctrinam hac in re similem idem Quesnellus fatetur in Prospero, ubi objectionibus respondet; nec idcirco Prosperum auctorem judicat. 673 Solum peculiares quidam loquendi modi, qui in memoratis libris occurrunt, cum Leoninis formulis convenire videri possunt: unde in his potissimum Quesnellus insistit (Dissert. 3) , et voces similes majusculis litteris designat. At praeter quam quod voces et locutiones fere similes etiam in Prospero notavit Antelmius, id ad generalem styli rationem pertinet, quam mox enucleatius expensuri sumus. Unum vero hic addam in libris de Vocatione vocem gratiae quandoque attribui, [Col. 0379B] ut n. 5 monuimus, generalibus Dei auxiliis etiam extrinsecis. Id autem in Leone nequaquam invenies, ut ex iis ipsis locis quae a Quesnello recitantur, perspicere licet. Caeterae quarumdam sententiarum similitudines de S. Petri praerogativis, quid probare queunt, cum omnibus catholicis eadem doctrina fuerit? Modus autem hujus doctrinae exprimendae, qui apud Leonem et in libris de Vocatione nonnullibi invenitur similis, ad dictionem ac stylum pariter revocatur: ex quibus sane Quesnellus afferre aliquid potuit, quod nonnullos moverit; unde in hoc argumento latius immoratus, pluribus parallelis et animadversionibus aliquot numeros digessit.
15. Hoc autem argumentum ut exactius expendatur, duo in stylo distinguenda sunt, voces et syntaxis seu totus dicendi character. Parallela testimonia a Quesnello allata fere sunt aliquot vocum similium, cujusmodi item in Prospero pluribus tabulis non paucas exhibuit Antelmius; nec facile invenientur duo auctores de eadem re disserentes, qui aliquando [Col. 0379C] sicut in sententiis, ita et in aliquot vocibus ad eamdem rem pertinentibus haudquaquam conveniant, et iisdem loquendi formulis non utantur. Si quis eadem diligentia qua Quesnellus alios Patres similia tractantes legerit, nihil ambigimus quin plura fortassis ejusdem generis parallela pluresque conformes voces formulasque reperiat. Frustra vero hic labor cedet, cum non solae voces, quibus idem sensus exprimatur, stylum designent atque distinguant. Complexus et character totius sermonis praecipue considerandus est. Quesnellus quidem num. 15 profitetur sibi haud fuisse difficile hoc judicium ferre, quippe cui S. Leonis scripta editionis causa saepe saepius relegenti, familiarissima facta est phrasis Leonina totusque dicendi character. At cum Leoni attribuerit sermonem de Cathedra S. Petri ob quasdam voces similes, quem ex complexu totius dictionis ac ex quibusdam etiam vocibus a Leone alienissimum in admonitione ostendimus, veremur ne pari praejudicio [Col. 0379D] minus recte judicaverit de stylo librorum de Vocatione, eademque facilitate eosdem Leoni tribuisse. Enim vero non inficiabimur plura loca in his libris occurrere quae Leoninae syntaxi ac numero maxime congruunt. Sed ad eumdem stylum probandum loca aliquot hinc et hinc excerpta nequaquam sufficiunt, quando alia loca occurrant quae dictionem ac stylum, seu characterem omnino dissimilem ac diversum referunt. Semper enim Leonis stylus sibi constans, aeque numerosus, aeque perspicuus in omnibus ejus operibus invenitur. At in libris de Vocatione nonnulla ab illa syntaxi et numero nimium remota, et languide aut durius desinentia in aures Leoninae rationi assuetas statim incurrunt, quae Leonem non sapiunt. Perspicuitas vero quae in nostro pontifice potissima et constantissima praerogativa est, aliquot in locis eorumdem librorum aperte desideratur. Longiores quaedam periodi, aliquot particulis ac sensibus complicatae expendantur ac praesertim [Col. 0380A] illa ex qua una constat integrum cap. 19 libri II, et num Leonem similiter scripsisse credibile sit, quisque in hujus operibus versatus facile intelliget. Adde quasdam allegorias longiori sensu productas, quae a Leonis consuetudine abhorrent; qualis inter caeteras est illa lib. II, c. 11: Qui autem istarum aquarum dulcedinem nesciunt, et adhuc de mundi hujus torrentibus bibunt, aut etiam si aliquid primoribus labris de vitae fonte gustaverunt, inebriati tamen aureo Babylonis calice delectantur, etc., nec non illa cap. 23 epistolae ad Demetriadem (ut de hac quoque aliquid attingamus): Implet igitur Spiritus sanctus organum suum, et tamquam fila chordarum tangit digitus Dei corda sanctorum. Tandem istorum stylus librorum plenior et nonnumquam turgidior, epithetis et comatibus frequentior est, quam in Leone deprehenditur. Haec omnia si stylum ab hoc pontifice alienum non omnino evidenter demonstrant, satis tamen dubitationis injiciunt ut Leonis stylus in his libris inesse haud certo credatur. Cumque evenire perfacile potuerit, ut [Col. 0380B] nonnulli tunc temporis et Romae, et aliis in locis 675 exstiterint, quorum scribendi ratio non modicum conveniret, ex mera styli similitudine, quaecumque praetendatur inter stylum Leonis et librorum de Vocatione, nihil certi elici potest ut eidem pontifici adjudicentur. Caeterae Quesnelli conjectationes, quas styli fundamento satis infirmo superstructas, recte cum Caveo ad an. 440, conjecturarum potius quam argumentorum agmen vocare licet, nullam distinctam responsionem efflagitant. Quae autem nos in admonitione ipsis libris praemissa ex pluribus ac potioribus mss. animadvertimus ad auctorem aliqua ratione statuendum, quanti facienda sint quisque prudens judicabit.
16. Exactis iis quae ad praecipuum caput controversiae de auctore horum librorum pertinent, Quesnellus nonnullis objectionibus respondet, quibus eorumdem librorum doctrinam a doctrina S. Prosperi dissidere card. Norisius contenderat. Illius autem multum intererat consensionem doctrinae statuere ne S. Leo, quem librorum auctorem praeferebat, aliter docuisse crederetur in materia gratiae, quam Prosper Augustinianae doctrinae tenacissimus docuit. Nobis vero, qui non minus a S. Prospero quam a S. Leone hos libros abjudicavimus, etsi in propositum nostrum haec disputatio non aeque necessaria sit, cum tamen ille in responsionibus nonnulla inseruerit quae a mente auctoris, quicumque sit, omnino dissident, et nonnumquam etiam in damnatarum propositionum sensum detorqueri queunt, aliquot observationes subnectendas putavimus.
[Col. 0380D] 17. In responsione ad primam objectionem Quesnellus affirmat auctorem librorum de Vocatione in locis ubi gratiam Dei omnibus datam asserit, per eam intelligere exteriora et naturalia Dei dona, quae omnibus promiscue exposita sunt, aliquando Mosaicae legis documenta, nonnumquam etiam sancti Evangelii praedicationem, quae nulli hominum conditioni denegatur. Ita solam gratiam externam omnibus hominibus communem ab auctore assertam tradit, non autem internam. Verum non desunt theologi celebres etiam Thomistae, quibus hoc falsum visum est: unde probaturi, omnibus hominibus adultis saltem aliquando conferri gratiam aliquam sufficientem internam, potiora testimonia ex hisce libris afferunt. Nonnullis quidem in locis gratiae nomine sola externa auxilia hic auctor significavit. At non haec sola omnibus communia asseruit: alicubi enim communem etiam docuit gratiam internam. Explorata inter caetera sunt illa lib. II, c. 23: Sicut autem circa majores (id est adultos) praeter illam GENERALEM [Col. 0381A] GRATIAM parcius atque OCCULTIUS OMNIUM HOMINUM CORDA PULSANTEM, excellentiore opere, largiore munere, potentiore virtute vocatio specialis exeritur, etc. Haec gratia, quae occultius corda pulsat, profecto interior est, ipso etiam fatente Quesnello, qui in eadem responsione ad primam objectionem explicans aliud auctoris testimonium, voces sive occulte ita interpretatur: Hoc est sive per gratiam occultam et interiorem. Et nihilominus hanc internam gratiam generalem et omnium hominum corda pulsantem idem auctor tradidit. Hanc eamdem gratiam eum pariter indicasse iidem theologi putant, cum cap. 15 scripsit: Adhibita enim semper est universis hominibus quaedam supernae mensura doctrinae, quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Dominus judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium. Voces parcioris occultiorisque gratiae plane congruunt ante recitatis ex cap. 23, gratiam parcius atque occultius corda pulsantem, quam et generalem et internam [Col. 0381B] auctor professus est. Non ergo doctrinam mere externam universis etiam gentilibus communem gratiae nomine hoc secundo testimonio auctor intelligit, sed doctrinam cum aliqua parciori quidem, at occultiori et interna gratia conjunctam, quae 677 omnium hominum non solum mentem illuminet, verum etiam corda pulset; ac propterea nihil mirum si docuit hanc suffecisse quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium, quin sufficientiam exterioribus tantum auxiliis tribuerit, quod Pelagianum fuisset, et ab ipsius auctoris principiis maxime alienum.
18. Neque huic doctrinae opponuntur illa quae Quesnellus ex iisdem libris sub finem laudatae responsionis obtrudit. Praecipuus textus est ille ex lib. I, c. 13: Quod aliquos, sicut videmus accidere, salvantis gratia praeterierit, et pro eis oratio Ecclesiae recepta non fuerit, ad occulta divinae justitiae judicia referendum est. Hic enim gratiam salvantem significare gratiam quae reipsa et cum effectu salvat, ex antecedentibus palam elicitur; ad eam siquidem orationem [Col. 0381C] Ecclesiae haec verba referuntur, de qua capite praecedenti auctor dixerat: Quid autem pro istis (paganis, Judaeis, haereticis et schismaticis) petit, nisi ut relictis erroribus suis convertantur ad Deum? etc., additque agendas gratias Deo pro his qui salvi facti sunt. Speremus etiam eos qui necdum illuminati sunt, eodem divinae gratiae opere eximendos de potestate tenebrarum, et in regnum Dei, priusquam de hac vita exeant, transferendos. Et post haec statim objectus textus subjicitur: Quod si aliquos, sicut videmus accidere, salvantis gratia praeterierit, etc., ubi gratiam indicat quae reipsa eximat de potestate tenebrarum et in regnum Dei transferat. Ejusdem generis sunt reliqua quae objiciuntur testimonia, ut consideranti patebit. Nam cap. 25 lib. I auctor de iis loquitur qui sunt attracti; et lib. II, c. 19, dum eos memorat qui exortes gratiae fuerint, gratiam specialem intelligit, cujus antea meminerat, quamque non omnibus communem saepe tradit. Quod si lib. II, c. 3, admittit incognoscibiles illuminationum dilationes, inter quas utique multi [Col. 0381D] in infidelitate deficiunt; quae verba Quesnellus in postilla marginali interpretatus est incognoscibiles dilationes gratiae, non de suspensa et negata multis gentilibus omni gratia interna, quae alibi omnibus data affirmatur, ibidem sermo est, sed de dilata aliquamdiu evangelicae praedicationis et vocationis gratia, ut ex contextu manifestum fiet.
19. Hac autem occasione, qua meminimus de interiori gratia omnibus concessa, quam suffecisse quibusdam ad remedium auctor tradidit, liceat considerare alium ejusdem scriptoris locum ex lib. II, c. 13, ubi haec leguntur: Cum ergo talia ad Cain loqueretur Deus, numquid ambiguum est voluisse eum, et, quantum ad medendi modum sufficiebat, egisse, ut Cain ab illo impietatis furore resipisceret? Notanda praesertim verba, quantum ad medendi modum sufficiebat. Hic Quesnellus ex ante vulgatis Prosperi editionibus inseruit vocem illum sic: Quantum ad illum medendi [Col. 0382A] modum, et postquam notavit: Vox ILLUM non legitur in cod. ms. Thuan., neque in ullis Operum S. Ambrosii editionibus, quibus libri de Vocatione gentium inserti sunt, hoc prolixum commentarium, seu potius commentum in eadem notatione subjecit: «Quid tamen discriminis in sensu hujus sententiae gignat haec lectionis varietas, fateor me non assequi. Unum porro certissimum video, hanc sufficientiam, de qua hic sermo est, nullo modo ad illam pertinere sufficientiam gratiae interioris Christi Salvatoris, de qua tanta animorum contentione, tantoque aestu digladiantur hodierni theologi. Immo vero cuivis aequo animo seriem hujus capitis perlegenti perspicuum fiet, non aliam ob causam auctorem nostrum hanc clausulam adjecisse, quam ne lectores incauti ad sufficientem interioris gratiae operationem animum adverterent; et ut potius monerentur sufficientiam illam de alio medendi modo non esse intelligendam, quam de quo per totum caput actum erat. In quo et a gratiae, auxilii, opitulationis, adjutorii [Col. 0382B] et misericordiae nominibus ex consilio abstinuit, sola eruditionis, bonitatis, patientiae et consilii vocabula usurpans; et revera ostendit illum medendi modum eum solum fuisse qui exhortationibus, consiliis et correptionibus coercetur; quibus Cain sancti fratris meritis invidentem, caedemque ejus parricidali corde meditantem dignatus est Dominus paterno mitigare consilio (S. Gregor. l. II Moral. c. 9) . Sed Cain et divina voce admoneri potuit, et mutari non potuit: quia exigente culpa malitiae, jam intus Deus cor reliquerat, cui foris ad testimonium verba faciebat. Necesse est enim ut Spiritus sanctus operetur intrinsecus, ut valeat aliquid medicina, quae adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie humana sensus 679 alloquatur humanos, nec interiore gratia mentem regat atque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio veritatis (S. August. de Civit. l. XV, c. 9) . Et revera cum Deus locutus esset ad Cain, eo modo quo primis hominibus [Col. 0382C] per creaturam subjectam, vel ut eorum socius, forma congrua loquebatur, quid et profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post verbum divinae admonitionis implevit? Quod beneficium licet obdurato nihil remedii et emendationis attulerit, probat tamen aversionem ejus non divinae fuisse constitutionis, sed propriae voluntatis (De Vocat. gent. l. II, c. 13) , quemadmodum iisdem verbis de parricidae illius posteris loquitur auctor noster in fine hujusce capitis.» Tam longo circuitu id (ut paucis dicamus) Quesnellus insinuat, eam clausulam, quantum ad medendi modum sufficiebat, non referri ad interiorem gratiam, qua Cain a Deo in poenam suae malitiae exutum probat ex testimonio S. Gregorii, sed ad exteriora tantum exhortationum, consiliorum et correptionum auxilia, quae sine interiori gratia non valere ad medendum, Augustini auctoritate confirmat. Ita nullam interiorem, sed exteriorem tantum gratiam Cain a Deo collatam ex auctoris sententia existimat.
20. Si auctor solius correctionis externae mentionem [Col. 0382D] faciens, abstinuisset ab ea formula quae sufficientem medendi modum praefert, dubium esse posset num interiorem gratiam in poenam peccati a Cain subductam putarit, uti alii quidem Patres tradidere. At adjectis illis vocibus, quae sufficientiam astruunt, haec omnis interioris gratiae subtractio nec a catholico doctore, nec ab auctore librorum, Ecclesiae, uti vocavit Gelasius (Tractat. advers. Pelagianos, t. V Concil. Ven. edit. p. 374) , magistro, indicari aut intelligi potuit. Sufficientiam enim ad salutem largiri exteriori gratiae non est nisi hominis Pelagiana lue infecti, uti Quesnellus prodidit in responsione ad primam objectionem. Auctor quoque librorum de Vocatione, quem a Pelagiana sententia alienum idem Quesnellus ostendit, lib. I, cap. 8, et alibi gratiae interioris necessitatem, ut valeat quod exterius praedicatur, ex Augustini doctrina tradidit, eamdemque internam gratiam agere in omni genere medendi confessus [Col. 0383A] est lib. II, cap 26. Cum ergo scripsit Deum in corripiendo Cain voluisse, et, quantum ad medendi modum sufficiebat, egisse . . . . . ut resipisceret, non aliter potuit scribere sufficiebat, nisi quatenus una cum correptione Dei externa aliquam interiorem gratiam Cain collatam crederet, quae quantum ad medendi modum sufficiebat, si ille pertinaciter non restitisset; unde mox in pertinaciam ejus causam rejiciens subdidit: Sed malitia pertinax inde facta est inexcusabilior, unde debuit esse correctior. Ita porro hic locus mirifice concinit cum alio textu antea explicato, quo auctor exteriora Dei auxilia omnibus concessa cum aliqua interiori gratia parcius atque occultius omnium hominum corda pulsante conjuncta, lib. II, c. 15, affirmavit suffecisse quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium. Illis nimirum qui secuti sunt gratiae impulsum, haec suffecit ad remedium, caeteris vero omnibus qui restiterunt in testimonium erit eorum pertinaciae atque nequitiae. Hanc genuinam quidem [Col. 0383B] esse hujus loci interpretationem ex antecedentibus liquet. Auctor enim in fine capitis 14 affirmaverat: Neque ob hoc excusabiles sunt nationes, quae alienatae a conversatione Israel . . . . perierunt, quia haec abundantia gratiae, quae nunc universum mundum rigat, pari ante largitate non fluxit. Hujus autem propositionis rationem statim affert initio capitis 15: Adhibita enim semper est universis hominibus quaedam supernae mensura doctrinae, quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Deus judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium; et idcirco qui perierunt inexcusabiles sunt. Haec pro explicando germano auctoris sensu dicta sunt. Utrum vero haec ejus doctrina de gratia generali etiam interna omnibus quantumvis perversis et infidelibus adhibita discrepet necne a doctrina S. Prosperi Aquitani, non est hic opus inquirere ac definire. Si autem discrepare credatur, multo magis hinc confirmabitur hosce libros S. Prospero tribui non posse.
[Col. 0383C] 21. Hic porro non est progrediendum ulterius, nisi prius alia quadam ratione considerentur illa recitatae Quesnellianae notationis verba in cap. 13 lib. II: Unum porro certissimum, hanc sufficientiam, de qua hic sermo est, nullo modo ad illam pertinere sufficientiam gratiae interioris Christi Salvatoris, de qua tanta animorum contentione tantoque aestu digladiantur hodierni theologi, etc., 681 quibus Quesnellus non tam videtur sollicitus in neganda Cain gratia interna, quam in subtrahendo hoc auctore a theologis defendentibus gratiam internam sufficientem, cui scilicet resistitur: unde prosequitur monens sufficientiam ab auctore admissam non in internis gratiae auxiliis, sed in externis collocari. Fortassis etiam dubitabunt nonnulli an hoc eodem consilio in postillis marginalibus huic operi appositis non solum laudaverit potentiam et efficaciam gratiae, scribens initio capitis 26 lib. II: Gratiae officium et efficacia, et similiter in cap. 7 epistolae ad Demetriadem: Potens Dei operatio gratia, quibus sola efficax gratia indicatur; [Col. 0383D] verum etiam ad cap. 15 lib. II notaverit: Deus dat gratiam, quae superari non possit; et iterum ad cap. 33 ejusdem libri: Nihil obsistere gratiae Dei potest. Quae propositiones nulla limitatione explicatae facile trahi possunt in propositionem Jansenianam ab Ecclesia damnatam: Interiori gratiae numquam resistitur; nec non in propos. 10 ejusdem Quesnelli proscriptam in constitutione Unigenitus: Gratia est operatio manus omnipotentis Dei, quam nihil impedire potest aut retardare; et in prop. 13: Quando Deus vult animam salvam facere, et eam tangit interiori gratiae suae manu, nulla voluntas humana ei resistit.
22. Ab hac autem damnata sententia quantum abhorreat auctor librorum de Vocatione plura ejus testimonia ostendunt, quibus nullam postillam a Quesnello affixam invenimus. Notavit quidem alicubi auxiliorum exteriorum insufficientiam, et potestatem etiam dissentiendi sub gratia efficaci aliqua ratione notavit in cap. 28 lib. II his verbis: Potestas [Col. 0384A] dissentiendi quomodo manet sub gratia efficaci; nullibi autem aperte indicavit dissensum ac resistentiam gratiae internae, etiamsi nonnulla loca hanc expresse commemorent. Perspicuum est testimonium ejus capitis 26 lib. II, ubi Quesnellus annotavit: Gratiae officium et efficacia. Postquam enim auctor affirmavit abundantiorem gratiam ita esse benignam, vel (ut ille legit) potentem, ut nullo modo arbitremur esse violentam, descriptis variis ejusdem gratiae etiam internis opitulandi modis, subdit: Quae opitulatio per innumeros modos sive occultos sive manifestos omnibus adhibetur; et quod a multis refutatur ipsorum nequitiae est; quod autem a multis suscipitur, et gratiae est divinae, et voluntatis humanae. Verba a multis refutatur opitulatio gratiae adhibita modis innumeris non solum manifestis et externis, sed etiam occultis, id est interioribus, resistentiam utique gratiae etiam internae palam declarant. His concinunt illa cap. 28 ejusdem libri in fine: Diversis atque innumeris modis omnes homines vult Deus salvos fieri et in agnitionem veritatis venire; [Col. 0384B] sed qui veniunt Dei auxilio diriguntur; qui non veniunt sua pertinacia reluctantur. Modi innumeri quibus multi pertinaciter reluctantur sunt illi non tam manifesti et exteriores, quam occulti et interiores, de quibus in praemisso textu sermo fuit.
23. Et ne quis cavilletur, his duobus in locis verba refutatur et reluctantur non referri nisi ad modos gratiae manifestos seu extrinsecos, quos sub particula disjunctiva auctor proposuit; recole et confer invicem duos textus paulo ante descriptos; et de modis gratiae etiam occultis et internis ea verba ex auctoris mente accipienda manifeste perspicies. Primus textus ex cap. 23 lib. II, ubi generalis gratia parcius et occultius omnium hominum corda pulsans astruitur, internam utique gratiam ipso Quesnello interpretante evidenter designat. Alter vero textus ex cap. 15, ubi memoratur parcior et occultior gratia, id est interior, quae suffecit quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium, eos distinguit qui eidem gratiae assensere [Col. 0384C] vel restitere. De eadem enim gratia omnium hominum corda pulsante seu interna dicitur, quod quibusdam (non omnibus) suffecit ad remedium, idque assentientes et obsequentes respicit; omnibus autem, etiam non utentibus ad remedium, ad testimonium profutura traditur, quod ad resistentes potissimum pertinet, qui sua pertinacia reluctantur. Tandem in textu de Cain, qui huic observationi occasionem dedit, divinam correctionem, cui ille restitit, ex hujus auctoris mente non fuisse expertem omni gratia interna, quae ad medendi modum sufficeret, demonstrasse nobis videmur. Itaque ad gratiam vere interiorem, cui plures resistunt, quamque theologi sufficientem appellare solent, astruendam omnia conspirant. Illa autem duo loca cap. 15 et 33 libri secundi, quibus annotavit 683 Quesnellus divinam gratiam superari non posse, vel eidem nihil posse obsistere, haudquaquam repugnant. Neutro enim in loco auctor agit de illa potestate intrinseca qua quis interiori gratiae [Col. 0384D] sibi collatae resistere potest, atque nonnullos resistere confessus est, sed agit de vi externa quae ad rem praesentem nihilum spectat; eamque exterius admotam interiori gratiae, quam Deus inspiravit, resistere non potuisse pronuntiat. Enim vero priori textu auctor loquens de martyribus, Ille ignis dilectionis, inquit, quem in cordibus fidelium Spiritus sanctus accenderat, nullo modo ab opprimentibus posset exstingui, cum et qui cruciabantur vehementius inardescerent, etc. Posteriori autem textu disserens de bellicis tumultibus quorum occasione aliqui barbari Romanorum auxiliares ad fidem accessere, opus divinae gratiae his externis tumultibus impediri non potuisse notavit his verbis: Ita nihil obsistere divinae gratiae potest, quominus id quod voluerit impleatur, dum etiam discordiae ad unitatem trahunt, et plagae in remedia vertuntur, ut Ecclesia unde metuit periculum, inde sumat augmentum.
24. Commendat porro idem auctor variis in locis [Col. 0385A] gratiae potentiam et efficaciam, qua Deus obtinet quidquid efficaciter vult; nuspiam vero illam generalem et indefinitam propositionem scripsit: Quod Deus vult nos velle hoc volumus, quam Quesnellus in margine affixit ad ea auctoris verba lib. II, c. 27: Qui ergo veniunt (ad fidem) amore ducuntur; dilecti enim sunt, et dilexerunt; quaesiti sunt, et quaesierunt; et quod eos voluit Deus velle, voluerunt. De iis enim loquitur qui cum reipsa ad fidem venerint, id voluerunt quod eos voluit Deus velle. De iis loquitur qui efficaci Dei voluntate ad fidem pervenerunt, in quorum cordibus largioribus et efficacibus donis Deus hoc egit ut crederent, hoc effecit ut vellent, quemadmodum dixerat paulo ante; non autem de omnibus loquitur quos cum Deus velit salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, ut idem auctor toto opere ostendit, vult etiam omnes ad fidem accedere, omnibusque opitulationem gratiae modis innumeris partim manifestis, partim occultis et internis adhibet, ut ex recitatis testimoniis vidimus: sed non omnes idcirco volunt, [Col. 0385B] quia Dei voluntati et opitulationi gratiae etiam internae resistunt atque dissentiunt; de quibus proinde auctor ibidem tradidit: Neque accedunt qui dissentiunt (Deo utique volenti et auxilianti), sed recedunt.
25. Verum in hanc pariter propositionem, Deus vult omnes homines salvos fieri, in quam recidit doctrina catholica de morte Christi pro omnibus, animadvertenda est quinta praemissae Quesnelli dissertationis objectio ex modo explicandi quaestionem de morte Christi. Indicantur autem ibidem quaedam S. Leonis testimonia, in quibus perinde ac si aliquid ab Augustini doctrina alienum, nec cum libris de Vocatione consentiens videri possit, quo sensu ea interpretanda sint, Quesnellus explicare studet, et ne quid ex sua mente credatur proferre, prolixo S. Remigii archiepiscopi Lugdunensis textu utitur. Hae autem objectio et responsio magnam nobis admirationem injecerunt. Leonis enim testimonia, quae, ne male intelligerentur, [Col. 0385C] Quesnellus explicanda censuit, scilicet de oratione et morte Christi pro omnibus, ne iis quidem exceptis qui non salvantur, ipso obvio verborum sensu non aliam doctrinam praeferunt nisi eam quam cum S. Augustino concinentem Tridentina synodus approbavit et docuit sess. 6, c. 3, inquiens: Etsi ille (Christus) pro omnibus mortuus est, non omnes tamen mortis ejus beneficium recipiunt, sed ii dumtaxat quibus meritum passionis ejus communicatur. Remigii autem verba et sententiae quibus Leonem explicandum Quesnellus putavit, adeo sunt involuta et ambigua, ut in pravum sensum laudatae Tridentini doctrinae oppositum, et quintae Jansenianae propositioni faventem detorqueri queant: unde Jansenistae in sui erroris patrocinium hos praesertim et alios similes Remigii textus obtrudunt, quos ut catholici theologi ab iisdem eripiant, ex totius Remigiani operis scopo aliisque ejusdem locis interpretari student in sententiam quae reipsa ad obvium Leonis sensum redeat, et cum Tridentino dogmate concilietur; ita ut solis [Col. 0385D] verbis alia intentione prolatis Remigius ab eodem sensu, objectis textibus, videatur discedere. Mirum itaque accidit quod Quesnellus metuerit ne Leonis testimonia, 685 quae sanum et catholicum sensum palam exhibent, perperam intelligantur, nisi aliqua interpretatione explanentur; sed multo magis mirati sumus quod sine ullo periculi metu ea explicanda crediderit, prolixis Remigii verbis, quae nisi caute accipiantur et explicentur, in pravam et damnatam doctrinam distrahi queunt, nec ullum tamen periculi aut interpretationis indicium subjecerit. Num per haec praeludere voluit propositionibus 30 et 32. Jansenianae thesi affinibus et damnatis in constitutione Unigenitus, quibus Christus pro solis electis, qui reipsa salvantur, mortuus innuitur.
26. Aperte autem S. Leo serm. 1 de Nativitate cap. 1, nullum qui peccato aliquo tenetur, ac proinde nullum etiam inter reprobos, ab intentione Christi [Col. 0386A] redemptoris exceptum tradit. Sicut nulium a reatu liberum reperit, ita liberandis omnibus venit. Ipsa ejus testimonia, quae a Remigio proferuntur, Christum omnium, etiam Judae ac Judaeorum qui eum crucifixerunt, nemine excepto, redemptorem testantur, ac pro ipsis eumdem orasse affirmant; etsi non omnibus haec redemptio et oratio profuerint, eo quod non omnes ad Deum converti et poenitere voluerunt. Ita etiam Augustinus (ne ab ejus doctrina Leo discessisse videatur) tract. 4 in Joannem eorum etiam crucifixorum qui damnati fuere Christum salvatorem prodidit his verbis num. 1: Crucifixerunt Salvatorem SUUM, et fecerunt damnatorem suum. Et de Juda in psal. LXVIII, serm. 2, n. 11: Projecit pretium argenti, quo ab illo Dominus venditus erat, nec agnovit pretium, quo IPSE a Domino redemptus erat. Et de generali oratione Christi serm. 382, qui Augustino tribuitur, num. 2: Quando in cruce pendens orabat, videbat et praevidebat omnes inimicos; sed multos ex illis futuros amicos praevidebat; et ideo omnibus (non inquit multis) [Col. 0386B] veniam postulabat.
27. Cum vero S. Remigius S. Leonis testimonia explicat de solis electis qui actu redempti fuerunt; palam loquitur de redemptione et oratione Christi, quoad efficaciam ex voluntate absoluta et efficaci, non vero quoad sufficientiam redemptionis praeparatae et exhibitae omnibus voluntate antecedenti, quam eum agnoscere indicant illa de Juda: Vere etiam ipsius redemptor fieret, si ab eo etiam post tantum reatum pie et fideliter indulgentiam posceret. Haec enim verba sicut demonstrant redemptoris nomen Christo attribui in sensu actualis effectus quoad efficaciam, ita satis innuunt idem nomen eidem non negari quoad sufficientiam, cum concedatur ejus redemptionem potuisse prodesse etiam Judae si poenituisset; isti autem ea indicatur inutilis non ex insufficientia et defectu ipsius redemptionis aut voluntatis Christi, quem cap. 12 professus est nolle mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (haec a theologis antecedens et [Col. 0386C] generalis voluntas dicitur, quae tamen non est pro omnibus efficax), sed ex ipsius Judae defectu, qui potuisset, uti cum Leone fatetur, consequi remedium, si non festinasset ad laqueum. Patet igitur Remigium admisisse ex voluntate antecedenti redemptionem generalem sufficientem pro omnibus, et solum redemptionem actu efficacem ad eos restrinxisse, quibus meritum passionis actu communicatur. Hinc cap. 20 eorum Patrum sententiam, si qui etiam pro impiis in sua impietate permansuris Dominum crucifixum dicant, sese non reprobare affirmat: Si placet, inquit, sicut et nobis multum placet, ut etiam istorum sententia ex pietate veniens, propter pacem et venerabilem pietatem honorabilium Patrum non renuatur. Solum aliam interpretationem, qua redemptio ad electos restringitur, credidit praeferendam, propterea quod in sensu jam indicato de efficaci ejusdem effectu accepta verissima sit, et pluribus Patrum ac Scripturae testimoniis innitatur; ex alia vero sententia metueret ne aequali voluntate ac beneficio redemptio [Col. 0386D] Christi omnibus crederetur impensa et Pelagiano sensu vel Semipelagiano ex meritis vel initiis naturalibus voluntatis hominum, non a divina electione et specialibus Dei auxiliis derivaretur: unde hac de sententia seu interpretatione, quam quarto loco antea descripserat, loquens cap. 13 hanc rationem ejus postponendae affert: In quarto autem modo illud sine dubio cavendum, quia et occasionem Pelagianae pravitati praebet, quod Deum, ut salvet homines humanas exspectare asserit voluntates. Vides ergo S. Remigium non reprobasse, sed caute potius probasse hanc sententiam, si non malo 687 sensu accipiatur, et solum cavisse ab abusu, ac erroris periculum refugisse: adeo ut, si praevidisset abusum et errorem qui contrario nisu ex alia abs se defensa interpretatione a Jansenistis elicitur, hanc non praetulisset, sed quartam; seu potius utramque recte explicatam, uti nunc catholici faciunt, approbasset, et errores utrinque [Col. 0387A] impendentes cavendos monuisset. Re igitur cum S. Leone et cum catholico dogmate S. Remigius convenit, licet verbis discrepare videri possit.
28. Tandem de auctore librorum de Vocatione, quem Quesnellus in memorata objectione appellat, nihil opus est addere. Totus enim in eo est ut probet Deum velle omnes omnino homines salvos fieri, eodemque generali sensu cap. 13 lib. II, tradit Christum pro omnibus, etiam impiis et peccatoribus mortuum, a quorum numero si aliquis liber inventus est, non est pro omnibus mortuus Christus. Et cap. 31, interpretans illud Pauli II Timoth. IV, 10, de Christo: [Col. 0388A] Qui salvator est omnium hominum, maxime fidelium, in verbis salvator omnium hominum omnes etiam reprobos generalibus auxiliis et bonitate generali adjutos manifeste complectitur; ab his enim distinguit electos specialibus donis ad salutem perductos, quos verbis maxime fidelium potissimum significatos tradit. Dicendo enim, inquit, QUI SALVATOR EST OMNIUM HOMINUM, confirmavit bonitatem Dei super universos homines esse generalem; adjiciendo autem MAXIME FIDELIUM, ostendit esse partem generis humani, quae merito fidei divinitus inspiratae ad summam atque aeternam salutem specialibus beneficiis provehatur.
Inter S. Leonis Opera collocamus [Col. 0387] Contrarium statuetur in subjectis observationibus num. 6. Capitula de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio, quae jam pridem Coelestino papae tributa sunt, ejusque ad Gallos epistolae subjecta. Et hoc quidem plures fortasse erunt qui nimiae temeritatis arguant, cum id audeamus nullius, quod et fatemur, codicis ms. auctoritate, nullo editionum anteriorum exemplo, nulla cujusquam auctoris seu recentioris, seu antiquioris suffragante conjectura. Audemus tamen, nec consilium nostrum ab illis improbandum esse confidimus, qui haec Capitula cum genuinis et indubitatis S. Leonis lucubrationibus conferre ac perpendere (quod a nobis non indiligenter praestitum) et conjecturas nostras non occupato animo perlegere studuerint.
I. Capitula haec variis ab ipso auctore ac aliisque donantur nominibus: modo enim Auctoritates, ut in praefatione, nec non in titulo et fine opusculi appellantur; modo Sententiae, ut in eadem praefatione et [Col. 0387C] in postremo capitulo; aliquando Regulae apostolicae sedis, ut in eodem ultimo capitulo, denique et compendiosus Indiculus dicuntur in praefatiuncula. Citantur autem ab aliis sub nomine Decretorum, vel Epistolae Coelestini papae ad Gallos; ab aliis Capitula generaliori vocabulo appellantur.
Atque sub hoc postremo citantur non multo post sexti saeculi initium. Libens enim subscribo doctissimi viri conjecturae, qui haec Capitula commemorata existimat a Romano pontifice Hormisda in epistola ad Possessorem, circa annum Christi 520 scripta, cujus 690 haec sunt verba: De arbitrio, inquit, libero, et gratia Dei quid Romana, hoc est catholica, sequatur et servet Ecclesia, licet ex variis libris beati Augustini, et maxime ad Hilarium et Prosperum, abunde possit agnosci; tamen et in scriniis ecclesiasticis expressa Capitula continentur, quae si tibi desunt et necessaria credis, destinabimus (Epist. 70 Hormisdae PP. ad Possessorem, in fine) . De quibus enim aliis Capitulis haec [Col. 0387D] intelligerentur? aut quibus clarioribus verbis illa designari possint, quam quibus utitur hic pontifex? Convenit enimvero cum his quae Leoni asserimus, quod sint de libero arbitrio et gratia, cum et titulus et clausula hoc idem expressissime habeant: Incipiunt vel expliciunt praeteritorum sedis apostolicae episcoporum Auctoritates de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio. Convenit 2 o quod expressa dicuntur Capitula, hoc est excerpta ex pontificum Romanorum scriptis vel approbatis ab iisdem decretis. 3 o Quod [Col. 0388B] ex illis, quid de gratia Dei et libero arbitrio Romana et catholica sequatur et servet Ecclesia, certo cognosci possit. 4 o Quod nulli e pontificibus Romanis nominatim tribuantur. 5 o Quod in scriniis ecclesiasticis contineri dicuntur; antequam enim ea codici suo inseruisset Dionysius Exiguus, nullus codex ea legitur habuisse, sed in scriniis tantummodo asservabantur Ecclesiae Romanae, unde et a Dionysio abbate descripta sunt.
Sed, quod extra controversiam est, citata circa idem tempus reperiuntur a Petro Diacono aliisque, qui in causa fidei ex Oriente Romam missi sunt, Lib. de Incarnatione et Gratia D. N. Jesu Christi ad Fulgentium cap. ultimo. Exin a Cresconio episcopo Africano, in fine suae collectionis canonum circa annum Christi 690 emissae, eidem ascriptum pontifici legitur. Tum 691 denique posterioribus saeculis a Floro magistro, Ecclesiae Lugdunensis nomine adversus Joannem Scotum Erigenam scribente: Inde est, inquit, [Col. 0388C] illa ecclesiastica et fidelissima definitio, quam beatus papa Coelestinus ponit in decretis suis dicens: «Ita Deus in cordibus hominum, atque in ipso libero operatur arbitrio, etc.» Ab Hincmaro Remensi lib. de Praedestinatione, cap. 22, pag. 128, 130, cap. 22, pag. 133, epilogi cap. 5 pag. 379. Item beatus Lupus Ferrariensis abbas in Collectaneis, quaest. 2, Coelestino quoque opusculum istud vindicat; ad cujus commendationem facit, quod eam ob causam Coelestinum magnis doctoribus accenset. Coelestinus etiam papa, inquit, magnis annumerandus doctoribus, de libero arbitrio, ut tantum pontificem decuit, universos instituit. Ex ejus decretis verba haec sunt: In praevaricatione, inquit, Adae omnes homines possibilitatem et innocentiam perdidisse, etc. Plura deinceps ex Capitulis 1, 2, 3, 4 et 5, refert. Remigius episcopus Lugdunensis cum sua Ecclesia in lib. de tribus Epistolis cap. 23, et in libello de Absolutione quaestionis, etc. Mitto Yvonem aliosque plurimos auctores, qui Capitula Coelestino asseruerunt. Quibus omnibus [Col. 0388D] praeiverat Dionysius Exiguus abbas Romanus, qui codicem decretorum Ecclesiae Romanae conficiens seu ordinans, circa annum Dom. 500, Coelestini decretis Capitula ista inseruit, occasionemque errandi praebuit posterioris aevi scriptoribus, qui eadem Coelestini nomine laudarunt.
II. Ut enim a Coelestino conscripta esse non credantur, tot licet contradicentibus testibus, plurima momenta persuadent, ex quibus emunctioris naris [Col. 0389A] scriptores jam pridem alium istarum sententiarum auctorem esse subodorati sunt.
Ita siquidem praesensit jam a centum et quinquaginta annis Joannes Wendelstinus, qui codicem canonum et decretorum pontificiorum Dionysiano non multum absimilem edidit Moguntiae a. 1525. Indubitanter enim margini hanc notam ascripsit: Haec undecim capitula sequentia non sunt Coelestini papae, sed ab alio interposita. Hanc censuram aliquo modo temperatam in conciliorum collectionibus transcripserunt qui has edendas post Merlinum procurarunt, Crabbius a. 1538, Surius a. 1551, et Nicolinus a. 1581. Sequentia undecim Capitula, inquiunt, videntur potius ab alio quopiam interposita, quam esse ipsius Coelestini papae. Coelestino pariter abjudicant eminentissimi doctissimique cardinales Antonius Carafa et Caesar Baronius; hic ad annum Chr. 431, ille in collectione epistolarum decretalium, quae ab eo curata, post ejus mortem Romae prodiit a. 1591, et Innocentio [Col. 0389B] PP. IX dicata. Quibus adde Franciscum Suarezium in prolegom. 6 de Gratia, cap. 1, num. 11, Jacobum Sirmondum in notis ad tom. I Concil. Gall., et Gerardum Vossium lib. I Histor. Pelagianae cap. 30, qui tamen ultimus partim Coelestini, partim Gallorum 692 S. Augustini discipulorum esse putat Capitula: quia videlicet ab his collecta oblataque Coelestino, hujus nomine et auctoritate postea publicata sunt.
2. Si Coelestini essent et ab eodem epistolae suae ad Gallos subjecta, quomodo circumferuntur, aliquam proculdubio eorum mentionem ipse habuisset, cujus tamen ne apex quidem illorum meminit. Non etiam hanc epistolae apposuisset clausulam: Deus vos incolumes custodiat, fratres charissimi: quae finem epistolae Coelestinianae demonstrat.
3. Cum S. Prosper collatorem exagitans omnia adversus eum tum conciliorum, tum pontificum Romanorum suffragia aggerat; eumdemque urgeat auctoritate non solum Innocentii, Zosimi et Bonifacii, [Col. 0389C] sed et ipsius Coelestini: nefas est suspicari quidquam ab eo auctore omittendum fuisse e decretis a sede apostolica contra adversarios gratiae promulgatis. Coelestini porro unicam commemorat, quae est ad Gallos, epistolam: quae utut auctoritatem doctrinamque Augustini de gratia Christi mirum quantum efferat, de doctrinae tamen ipsius articulis probationibusque prorsus silet: at pene praevaricationis reum dixerim tantum virum, si pressisset silentio tam egregiam auctoritatum congeriem, quae ex apostolica sede emanans, tam strenuum gratiae non potuisset latere defensorem, qui illam Romanae Ecclesiae auspiciis propugnabat.
4. Vincentius Lirinensis presbyter et monachus plurimum laudans eamdem Coelestini epistolam Commonitorii sui adversus haereses cap. ult., sed et Photius patriarcha Constantinopolitanus longe posterior eam in Bibliotheca recensens in haec verba: Scripsit quoque ad episcopos Galliarum de fide S. Augustini; pari uterque silentio praeterit dicta Capitula: quod [Col. 0389D] argumento est neutri scriptorum illorum ea fuisse comperta, saltem ut Coelestini papae opus.
5. Nen eum loquendi modum hujus compilationis auctor, nec eam auctoritatem usurpat, quae summum pontificem praeseferant. Pluries enim allegans Romanae Ecclesiae praesules, Innocentium puta, et Zosimum, nusquam eos praedecessores suos appellat; quod maxime tamen fieri solet tum a caeteris pontificibus Romanis, tum ab ipso Coelestino in illa ad Gallos epistola. Deinde ita passim loquitur ut pontificum Romanorum et scriptorum etiam aliorum se prodat discipulum, nedum pontificem Romanum: exempli gratia: Nos piissimi patres docuerunt; apostolicae sedis nos scripta docuerunt; magistris nostris obloquuntur. Et alibi se alium a praesule Romano demonstrat, [Col. 0390A] cum de hujus sedis episcopis ait: Sacratissima beati apostoli sedes per ministerium praesulum suorum, etc.: rectores Ecclesiae Romanae; apostolici antistites.
6. Si pro parte vel appendice litterarum Coelestini papae habita tunc essent ejusmodi Capitula, itane pudorem omnem abjecisset Vincentius Lirinensis, ut pro se suisque scriptum esse a Coelestino in illis litteris 693 tam grandi tuba personaret, ut fecit in suo commonitorio? Qui enim ausus est novitatis notam Augustini adversariis a Coelestino inustam in sancti doctoris discipulos rejicere, veritus esset, ne tam apertis definitionibus Capitulorum, quibus suorum Massiliensium et Lirinensium errores saepius proscribebantur, revinceretur ac impudentis argueretur mendacii.
7. Omnibus, ut jam dixi, erroris occasionem dedit Dionysius Exignus, cum epistolae Coelestini annexuit Capitula quae discutimus; ex ipso enim Cresconius, Petrus diaconus, omnesque noni saeculi [Col. 0390B] scriptores, qui pro Christi gratia decertarunt. At si curiosius inspiciatur codex Dionysii, nihil deprehendetur ex quo statuere liceat Capitula ista partem esse epistolae S. Coelestini; e contra vero hoc fuisse Dionysii consilium; ut unum ab altero discerneret, clamant ipsius codicis series et affectatae discriminis notae, quae in eo conspiciuntur. Quoties enim unius pontificis scripta ab alterius scriptis secernere vult, hunc semper titulum initio primi decreti seu epistolae praeponit: INCIPIUNT DECRETA N. PAPAE; quem non repetit initio subsequentium ejusdem pontificis decretorum seu epistolarum. Hanc porro distinctionis notam legere est in fronte Auctoritatum de gratia: INCIPIUNT PRAETERITORUM SEDIS APOSTOLICAE EPISCOPORUM AUCTORITATES DE GRATIA DEI. 2 o Initio cujusque ejusdem pontificis epistolae auctoris nomen numquam omittitur: Coelestini autem nomen in capite sententiarum de gratia non apparet; ex quo conjicio auctoris nomen vel ignorasse Dionysium, [Col. 0390C] vel ex consilio omisisse. 3 o Majorem etiam discriminis notam huic scripto apposuit, quam aliis diversorum pontificum epistolis; legimus enim in fine Capitulorum hanc clausulam: EXPLICIUNT PRAETERITORUM SEDIS APOSTOLICAE EPISCOPORUM AUCTORITATES DE GRATIA DEI ET LIBERO VOLUNTATIS ARBITRIO: omisso ubique Coelestini nomine. Quae clausula similisve nec in fine totius codicis reperitur: ut videatur omnem erroris viam circa sententias illas tanta diligentia praecludere voluisse; nec aliam ob causam commonitorium istud epistolae Coelestini annexuisse, quam quia noverat occasione hujus epistolae fuisse exaratum, simulque Prospero traditum.
8. Juvat et octavum argumentum sumere ex codice nostro antiquo Romano; cum enim omnes seu dogmaticas seu decretales pontificum Urbis epistolas, et inter alias quae Coelestini papae sunt, collegerit, conjeceritque auctor in codicem, epistolam tamen ad Gallos de Prospero et Hilario omisit. Cur ita, nisi quia nihil dogmatis vel disciplinae continebat? Continuisset [Col. 0390D] autem dogmatis plurimum, si pars epistolae essent Capitula. 694 Nulla enim fere est in toto codice epistola, quae de uno aliquo doctrinae catholicae capite plura, accuratiora, omnimode meliora habeat. Non igitur pro Coelestini decreto agnita est Leonis tempore, a quo praedecessorum suorum decreta codici inserta alibi conjicio. Dionysius vero qui epistolas S. Leonis omissas in antiquo codice, in suo supplevit, supplevit etiam capitula de gratia, quibus et epistolam in gratiam S. Augustini discipulorumque scriptam praefixit.
III. Ex quaestionum quae [Col. 0389] Prospero citius tribuenda haec Capitula, et qua occasione scripta leges in observ. n. 7 et 8. a Prospero et ab auctore Capitulorum ventilantur affinitate, atque ex ipso etiam tractandi modo nata est aliorum conjectura seu potius sententia, qui opusculum istud [Col. 0391A] Prospero nuncuparunt. Ita enim legimus in editione collectionis epistolarum decretalium Romae procurata a doctissimo cardinale Antonio Carafa et in Biniana conciliorum: Non videtur dubitandum quin sequentia sint Prosperi, tam sunt similia et argumento et stylo ejus scriptis. Libro certe contra Collatorem capita quaedam attingit non, dissimiliter atque hic leguntur. Non alia quoque scripta in mente habuisse, quam quae his Capitulis continentur, viro erudito visus est Hincmarus, cum in libro de non Trina Deitate (Pag. 42 tom. I edit. Sirmon.) allegat decreta Coelestini papae, ex cujus delegatione beatus Prosper hinc exortam haeresim per auctoritatem Scripturarum et doctrinam B. Augustini revicit et compressit in Galliis. Unde hujus suspicionis auctor latissimum excogitavit discrimen inter Opera quae privato catholicae doctrinae propugnandae zelo per semet aggressus est Prosper, et eam quasi fidei formulam, quam ab eodem pontificis Romani vice ac delegatione conscriptam [Col. 0391B] putat. In illis videlicet quasi liberiori ingenio et calamo indulgentem abstrusiores quascumque de gratia et praedestinatione quaestiones fusius expendisse; in hac vero perpauca, eaque omnibus pene obvia, vix attigisse, ne ab ea brevitate quae fidei professionem decet maxime longius discederet.
Verum ut conjectationi huic non assentiar facit 1 o quod ea quae [Col. 0391] De hac praesumpta delegatione Prosperi vide observ. n. 7. de delegatione Prosperi trahuntur ex verbis Hincmari ad isthaec Capitula, non satis firmo nituntur fundamento. Etsi enim in confesso est Prosperum a sede apostolica delegatum esse ad propugnandam Ecclesiae catholicae de gratia Christi doctrinam, nimis tamen constringitur illa delegatio, si ad pauca haec brevissimaque Capitula fuerit coarctata: cum ex ipso Prospero in praefatione Responsionis ad objectiones Vincentianas longe plura ab eo discamus esse conscripta adversus gratiae inimicos ex mandato sedis apostolicae, atque adeo haec ipsa, in quibus profundiores quaestiones ventilasse dicitur; ita ut pene 695 certum sit, quidquid scriptorum [Col. 0391C] de gratia evulgavit sanctus Prosper, saltem post Romanam protectionem, id omne ex Romanorum pontificum praescripto ab ipso editum fuisse, et quasi fidei portionem assertas ab eo esse propositiones illas quas libris suis adversus Semipelagianos defendit. Sic enim scribit: Propositis singillatim sedecim Capitulis, sub unoquoque eorum sensus nostri et FIDEI QUAM CONTRA PELAGIANOS EX APOSTOLICAE SEDIS AUCTORITATE DEFENDIMUS ( Praef. Resp. ad objectiones Vincentianas ). Ex quibus evanescit discrimen illud Prosperi nunc privatim, nunc publice; nunc ex proprio ingenio, nunc ex auctoritate sedis apostolicae pugnantis; isthic arduas quasque quaestiones excutientis, illic abstinentis ab abstrusioribus. Passim enim et ubique in aliis scriptis eadem arte, iisdem armis, eadem Ecclesiae auctoritate munitus pugnat et vincit: nullis non se immiscet quaestionibus, quae ad gratiam spectant, etiam difficilioris ac subtilioris inquisitionis, nec illis tantum, quibus sese theologus exerceat, sed et iis quibus adhaerere necessitas [Col. 0391D] incumbit Christiano, si cum Ecclesia sentire velit, ut ex relatis fit manifestum. Deinde ad Hincmarum quod attinet, nec in eo quidem loco, qui profertur, delegationem Prosperi ad Capitula ista vel scribenda, vel promulganda refert, sed ad ea potius omnia quae reversus in Galliam vel scripsit vel disseruit. De his enim solum opusculis loquitur Hincmarus in quibus Prosper haeresim per auctoritatem Scripturarum et doctrinam B. Augustini revicit et compressit in Gallis. At nullo e Scripturis, nullo ex Augustini doctrina sumpto argumento pugnat auctor Capitulorum, sed ex sola Ecclesiae Romanae auctoritate, partim in pontificum decretis, partim in Africanis decretis, quae sua approbando fecerat, partim denique in solemnibus ejusdem precibus caeremoniisque contenta. E [Col. 0392A] contra vero pluribus aliis locis de Prosperi delegatione ita sermonem facit, ut numquam eum non legati persona indutum, numquam non legationis jure et auctoritate scribentem inducat. Hinc in opere de Praedestinatione cap. 1, et eodem sensu lib. de non Trina Deitate (Pag. 15 edit. Sirmondi): Instantia Prosperi ex delegatione ipsius sanctae universalis Ecclesiae, redargutos convictosque dicit fuisse haereticos. Hinc ex delegatione apostolicae sedis incomposita in Gallicis regionibus ab eo composita, dicit ex praefatione ad Vincentianas objectiones. Hinc capite 3 ejusdem operis eumdem Prosperum vocat absolute legatum Romanae Ecclesiae, fidelemque ejus interpretem. Et sub finem ejusdem libri, qui de praedestinatione Dei aliter sentire voluerit quam beatus Prosper ex delegatione sedis apostolicae jussu sancti Coelestini definivit, indicat sane eum non sentire: quod ad Capitula, quae de praedestinatione nihil expresse habent, trahi nequaquam potest. Denique nec isto loco, nec in ullo alio Hincmarus ascribit Prospero Capitula: [Col. 0392B] quae sexcentis locis inter decreta Coelestini ab eo numerantur, eoque nomine laudantur.
696 IV. 2. Minime videtur hujusmodi scriptum nomine et auctoritate seu Coelestini, seu cujusquam pontificis Romani, prodiisse, sed ab homine privato, vel privatum hominem induente fuisse exaratum, non ut publicam et auctoratam fidei regulam, sed ut privatum doctoris catholici commonitorium, fidem quidem Ecclesiae inquirentis, elucidantis, exhibentis, non tamen auctoritate apostolica promulgantis. Ubique enim auctor ille pacifici conciliatoris personam, et compendiosi indiculi, ut ipse loquitur, collectorem agit, non publicum edicti ecclesiastici praeconem; refert praeteritorum Romanae sedis antistitum Auctoritates, non praesulis tunc sedentis auctoritatem circumfert: et magis instruere videtur errantem amicum, quam Ecclesiam docere universam. At ea non est tractandi ratio Prospero familiaris, qui numquam non scribit, nisi ut conductus Ecclesiae Patronus, totamque [Col. 0392C] ejus veritati propugnandae circumducens auctoritatem; quod nequaquam in auctore illo reperire est, qui sic loquitur: Necessarium, inquit, fuit inquirere, etc., ut plenius qui in aliquo dubitant instruantur, constitutiones sanctorum Patrum compendioso manifestemus indiculo. Quod si quis non est nimium contentiosus, agnoscat, etc.
3. Auctor Capitulorum aperte satis indicat se contra haereticos publice saltem et ex professo non dimicasse, cum loquens de iis qui profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum latius pertractarunt restiteruntque haereticis, et Augustinum Prosperumque quasi digito monstrat, et se ab iisdem hac in parte secernit. Et alibi: Magistris nostris, tamquam necessarium modum excesserint, obtoquuntur. Quod Prospero nequaquam convenire sole clarius est.
V. Quem ergo dicemus scripti hujus auctorem? Ego certe non alium putaverim ab eo qui duos de Vocatione omnium gentium libros conscripsit, quos superiori dissertatione sanctissimo pontifici nostro [Col. 0392D] vindicavimus. A Leone, inquam, compactum esse compendiosum hunc indiculum prorsus existimo, non ex quo ille pontificatum gessit, sed per id temporis quo diaconi solummodo fungens munere, Coelestino PP. rerum ecclesiasticarum minister aderat: quo tempore et ipsum Cassianum ad Ecclesiae mentem reducere satagebat, et geminum de Vocatione omnium gentium libellum scripsisse a nobis creditur. Praeterquam quod enim vix ullus per illam aetatem occurrit cui hoc opusculum attribuere queas, cum Prospero adimis, nisi Leo noster seu auctor libri de Vocatione omnium gentium: tam idem ingenium consiliumque, tam eumdem in utroque illo opere deprehendere mihi videor, ut nihil similius modo menti occurrat.
[Col. 0393A] Primum enim utriusque illius scripti scopus hic est: ut quid praecise ab homine catholico credi oporteat circa praedestinationis gratiaeque divinae mysterium, sepositis abstrusioribus quaestionibus, fixum habeatur; 697 quid in hac materia occultum sit, quid manifestum; qui limites disserendo sint attingendi, nec transiliendi. Eo unice collimat auctoris utriusque operis intentio, ut legenti tum ea quae subjicimus, tum alia permulta quae omittimus, perspicuum fiet.
Lib. I de Vocatione omnium gentium, cap. 1: Contrariarum disputationum nullus terminus reperitur, dum non discernitur quid manifestum, quid sit occultum. De hac igitur compugnantia opinionum, qua mensura et temperantia sentiendum sit, quantum Dominus adjuverit, annitar inquirere . . . ut non solum nobis, sed et aliis utile sit ad aliquem nos limitem pervenisse quem non debeamus excedere. Similia habentur ejusdem libri cap. 14, et lib. II cap. 1, 9, 10, 22, etc.
Auctor indiculi idem consilium prodit in praefatione [Col. 0393B] sua, ubi se ea occasione scripsisse significat, quod nonnulli, qui catholico nomine gloriantur, Magistris tamen nostris, inquit, tamquam necessarium modum excesserint, obloquuntur. Et postea: Quod si quis non nimium est contentiosus, agnoscat omnium disputationum connexionem ex hac subditarum auctoritatum brevitate pendere, nullamque sibi contradictionis superesse rationem, si cum catholicis credat et dicat. Et in fine: Profundiores vero difficilioresque partes incurrentium quaestionum, quas latius pertractarunt qui haereticis restiterunt, sicut non audemus contemnere, ita non necesse habemus astruere: quia ad confitendum gratiam Dei, cujus operi ac dignationi nihil penitus subtrahendum est, satis sufficere credimus, quidquid secundum praedictas regulas apostolicae sedis nos scripta docuerunt; ut prorsus non opinemur catholicum, quod apparuerit praefixis sententiis esse contrarium.
Quamobrem istum sententiarum indicem eodem fere tempore, eodemque consilio scriptum esse crediderim, [Col. 0393C] quo opusculum de Vocatione omnium gentium. Unus idemque est utriusque scopus; non eadem tamen via illuc tenditur ab utroque. In illo siquidem de Vocatione omnium gentium opusculo, divinis potissimum Scripturae sacrae testimoniis utitur, ad eumque velut Lydium lapidem quaslibet quaestiones examinat: in hoc vero indiculo ecclesiastica tantummodo auctoritate conciliorum, pontificum Romanorum, et (quod ad cumulum adjicit) rituum precationumque sacerdotalium, rem totam conficit. Quamobrem unum istorum opusculorum alterius esse supplementum, facile adducor ut credam. Priore enim adversarii ex Scripturis expugnati, in apostolicae sedis auctoritatem velut in arcem se receperunt, ex qua posterioris hujus opusculi ope dejiciuntur. Ut igitur conjecimus geminum illum libellum a sancto Leone tunc diacono editum esse, ut amico suo Cassiano, ejusque asseclis Pelagiana lue, aliqua ex parte, laborantibus, succurreret; ita et hunc existimamus [Col. 0393D] contextum ab eodem fuisse Auctoritatum indicem; ut qui adhuc ex pontificum Romanorum doctrina, quam jactabant suam, dimicabant, ex eorum auctoritate 698 revincerentur. Quibus perspectis, Cassianum sibimet silentium imposuisse et mentem mutasse, facile credo, tum quod alias ad propugnandam Ecclesiae de incarnatione Domini doctrinam adversus Nestorium eum non impulisset Leo, nisi jam tum erroris abjiciendi spem dedisset; tum quia Romanae sedi addictissimus semper fuit Cassianus.
VI. 2. In utroque opere Semipelagiani magis quam Pelagiani impugnantur, sed eadem pariter sobrietate, eademque modestia. Uterque asperioribus verbis abstinet: neuter iis quos instruit, haereticum nomen impingit; sed eos tantum liberi arbitrii defensores ac voluntatum patronos, uterque in praefatione appellat. Uterque sancti Augustini nomen auctoritatemque reticet, idque ex consilio, eo quod Semipelagiani Augustinum suggillarent, tamquam qui necessarium [Col. 0394A] modum de gratia disputans excessisset: tantum abest ut ejus se subdere auctoritati parati essent. Quapropter omisso ad tempus causae patrono, patroni causam suscepit ex conciliorum pontificumque Romanorum auctoritate defendendam, aliam iniens viam ab ea quae a Prospero calcata fuerat, quam quidem, infensis nimirum Augustino Semipelagianis, iisdem subvertendis magis quam convertendis idoneam esse expertus fuerat.
Utramque hanc probationem confirmat, quod in praefatione Capitulorum legitur in hunc modum: Ut ergo plenius qui in aliquo dubitant instruantur, constitutiones sanctorum Patrum compendioso manifestemus indiculo. Frustra enim pleniorem hanc instructionem vocat, nisi ad aliam respiciat cui accederet, quae nimirum auctoritatem conciliorum pontificumque Romanorum desiderabat. Haec enim sententiarum series compendiosa est et brevis, ut ipse eam appellat auctor, nedum plena et plenior, nisi fusioris alicujus operis veluti pars aut appendix esse cogitetur. Aliud [Col. 0394B] porro nullum nunc superest praeter geminum de Vocatione omnium gentium libellum. Prosperi enim lucubrationes eadem quae in indiculo reperiuntur continent fusiori sermone explicata.
VII. 3. Quod argumentum ab ecclesiasticis precibus desumitur capitulo seu sententia 8, pro astruenda gratiae necessitate, idem prorsus adducitur lib. I de Vocatione gentium cap. 12, si non iisdem omnino terminis, sed eodem tamen ingenio, et contextura sermonis eadem.
[Col. 0393] The following two paragraphs are printed in parallel in Migne.
«De hac ergo doctrinae apostolicae regula, qua Ecclesia universalis imbuitur, ne in diversum intellectum nostro evagemur arbitrio, quid in [Col. 0394C] ipsa universalis Ecclesia sentiat, inquiramus, etc. 699 Praecepit itaque Apostolus fieri obsecrationes . . . Quam legem supplicationis ita omnium sacerdotum et omnium fidelium devotio concorditer tenet, ut nulla pars mundi sit in qua hujusmodi orationes non celebrentur a populis Christianis. Supplicat ergo ubique Ecclesia Dei non solum pro sanctis et in Christo jam regeneratis, sed etiam pro omnibus infidelibus et inimicis crucis Christi, pro omnibus idolorum cultoribus, pro omnibus [Col. 0394D] qui Christum in membris ipsius persequuntur, pro Judaeis quorum caecitati lumen Evangelii non refulget, pro haereticis et schismaticis, qui ab unitate fidei et charitatis alieni sunt. Quid autem pro istis petit, nisi ut relictis erroribus suis convertantur ad Deum, accipiant fidem, accipiant charitatem, et de ignorantiae tenebris liberati in agnitionem veniant veritatis? Quod quia ipsi praestare sibi nequeunt, malae consuetudinis pondere oppressi, [Col. 0395A] et diaboli vinculis alligati, neque deceptiones suas evincere valent; misericors et justus Dominus pro omnibus sibi vult supplicari: ut cum videmus de tam profundis malis innumeros erui, non ambigamus Deum praestitisse, quod ut praestaret oratus est; et gratias agentes pro his qui salvi facti sunt, speremus etiam eos qui nondum illuminati sunt eodem divinae gratiae opere eximendos de potestate tenebrarum, et in regnum Dei, priusquam de hac vita exeant, transferendos.»
«Obsecrationum quoque sacerdotalium sacramenta respiciamus, quae ab apostolis tradita in toto mundo atque in omni Ecclesia catholica uniformiter [Col. 0394C] celebrantur: ut legem credendi lex statuat supplicandi. Cum enim sanctarum plebium praesules mandata sibimet legatione fungantur apud divinam clementiam, humani generis agunt causam; et tota secum congemiscente Ecclesia postulant et precantur, ut infidelibus donetur fides, ut idololatrae ab impietatis suae liberentur erroribus, ut Judaeis ablato cordis velamine lux veritatis appareat, ut haeretici catholicae fidei perceptione resipiscant, ut schismatici spiritum redivivae charitatis [Col. 0394D] accipiant, ut lapsis poenitentiae remedium conferatur, ut denique catechumenis ad regenerationis sacramenta perductis, coelestis aula misericordiae reseretur. Haec autem non perfunctorie, neque inaniter a Domino peti, rerum ipsarum monstrat effectus: quandoquidem ex omni errorum genere plurimos Deus dignatur attrahere, quos erutos de potestate tenebrarum transferat in regnum Filii charitatis suae, et ex vasis irae faciat vasa misericordiae [Col. 0395A] Quod adeo totum divini operis esse sentitur, ut haec efficienti Deo gratiarum semper actio laudisque confessio pro illuminatione talium vel correctione referatur.»
[Col. 0395B] Quibus in verbis multiplex tum rerum, tum vocum similitudo facile deprehenditur. Nam 1 o uterque publicam hanc supplicandi legem ab apostolis traditam agnoscit; 2 o uterque per universam Ecclesiam concorditer custodiri asserit; 3 o uterque similem et uniformem supplicandi ubique ritum observat; 700 4 o neminem a supplicatione repelli, immo pro omnibus etiam infidelibus, idololatris, Judaeis, etc., preces fundi; 5 o sacerdotibus in ea supplicatione totam congemiscere Ecclesiam, nec a praesulibus plebem divelli; 6 o ex Ecclesiae supplicationibus argui gratiae divinae necessitatem. 7 o Ex actione gratiarum eamdem evinci; 8 o Quemcumque videmus peccati laqueis eximi, hoc totum divini operis esse, et divinae gratiae opere praestari; 9 o legem supplicandi legimus in capitulo 8, legem supplicationis in cap. illo 12 lib. de Vocatione gentium; 10 o in hoc celebrare orationes, [Col. 0395C] in illo obsecrationum sacramenta celebrare. 11 o Primus ait: Quos erutos de potestate tenebrarum transferat in regnum Filii charitatis suae; alter, eximendos de potestate tenebrarum, et in regnum Dei transferendos. 12 o Uterque eodem ordine infideles, idololatras, Judaeos, haereticos et schismaticos, pro quibus oratur, distinguit et numerat, et pro iisdem conversionis, fidei et charitatis dona postulari dicit. 13 o Uterque gratiam conversionis per illuminationis et illuminandi voces exprimit, quod et S. Leoni familiare est.
VIII. 4. In utroque illo opere duplex statuitur classis eorum qui in haereticorum sensibus demorabantur, quorum alii ex imperitia, alii ex pravitate, iisdem inhaerebant: ita capitulo 1, epistolae vero ad Demetriadem cap. 10. Hoc eos (Semipelagianos) aut nimis imperite, aut valde nequiter fecisse non dubium est.
5. Stylus utriusque scripti simillimus est. Eaedem dicendi formulae, eaedem voces utrique familiares; quales sunt istae: sacratissimus, contradictio, pravitas, [Col. 0395D] rectus et pravus, magistri pro doctoribus, disputator, rectores, opitulatio gratiae, auctoritates, haereticorum sensus, exordia, incrementa, probabilia studia, divini operis esse, otiosus, regula, cooperatores gratiae, incurrentes, uniformiter, intuitus, inviolabiles sanctiones, erutus de potestate tenebrarum, naturalis possibilitas, profundum, etc.
Cum aliqua seu Scripturae seu sanctorum Patrum loca utrique alleganda veniunt, his ferme utitur uterque formulis: Pronuntiante atque dicente; Protestatur dicens, etc.; nos instituit dicens, etc.
Capitulo 9 sic habetur: Agit quippe in nobis ut quod vult et velimus et agamus; nec OTIOSA in nobis esse patitur, quae EXERCENDA, non negligenda donavit, ut et nos COOPERATORES SIMUS GRATIAE DEI. Quibus similia leguntur in lib. II de Vocat. gent. cap. 35: Frustra, inquit, dicitur, quod ratio operandi non sit electis, cum etiam ad hoc ut operentur electi sint. Virtutum quippe MUNERA OTIOSA esse non possunt. Et cap. 26: Ad hoc, inquit, praedictis voluntas est excitata praesidiis, ut [Col. 0396A] divino in se COOPERETUR OPERI, et incipiat EXERCERE ad meritum, quod de superno semine concepit ad studium. De jejunio septimi mensis, serm. 1, cap. 2: Cesset iniquitas, sed non sit OTISOA justitia . . . Sub oculis justi judicis sumus, 701 novit quantam unicuique bene operandi dederit facultatem. Non vult OTIOSA ESSE MUNERA SUA. Serm. 5 de Epiphan. cap. 3: Considerantes ineffabilem erga nos DIVINORUM MUNERUM LARGITATEM, COOPERATORES SIMUS GRATIAE DEI OPERANTIS IN NOBIS. Serm. 6 de Nativit. cap. 4: Ipse qui dedit velle, donabit et posse, ut simus COOPERATORES OPERUM EJUS. Serm. 9 de Passione cap. 3, COOPERATORES audaciae. Lib. I de Vocat. gentium cap. 23: Quod totum sive PER COOPERATORES GRATIAE; sive per subministrationem spiritus ille inchoat, ille auget, etc. Epistolae ad Demetriadem c. 1: COOPERATORES DEI opportune piam adhibuere culturam. Et cap. 15: Nec superbos nos vult esse, nec desides; COOPERATORES NOS ESSE OPORTET GRATIAE DEI.
Capitulo 9: Quo utique auxilio et munere Dei non [Col. 0396B] aufertur liberum arbitrium, sed liberatur; ut de tenebroso lucidum, de pravo rectum, de languido sanum, de imprudente sit providum. Jam notavimus in superiori dissertatione quam familiaris sit Leoni nostro haec orationis constructio, in qua plures antitheses congeruntur, relegato ad finem verbo quod sensum impleat. Exempla ex plurimis pauca habes sub num. 24, adhuc nonnulla accipe. Serm. 4 in Annivers. assumpt. cap. 5: Moestitudines in laetitiam, labores in requiem, discordiae vertuntur in pacem. Serm. 7 in Nativit. Dom. c. 2: De impiis justi, de avaris benigni, de continentibus casti, de terrenis incipiunt esse coelestes. Serm. 6 de Quadrages. cap. 2: Plurimos novimus in optimos mores transisse de pessimis; ex ebriosis sobrios, ex crudelibus misericordes, ex rapacibus largos, ex incontinentibus castos, ex ferocibus factos esse tranquillos.
Nec in descriptis supra capituli 9 verbis sola structura [Col. 0396C] observanda est velut Leoni familiaris; sed vix apex ullus est qui stylum Leonis non referat, nullum verbulum quod sibi quasi proprium non fecerit pontifex noster, praesertim quoad epitheta, quibus hominis arbitrium seu peccato vitiatum, seu gratia Christi sanatum exprimit. Quam frequenter enim vox tenebrosus ab eo usurpetur, agnosci potest ex locis superiori dissertatione relatis, quibus et haec duo adde. Epist. ad Demetriadem cap. 14: De vero lumine tenebrosae jam et deficientes lucernae lumen accipiunt. Serm. de sancto Laurentio, cap. 1: Tenebrosus error. Cum etiam lucidum arbitrium dicit post justificationem, Leoni concinit, qui solet lucis nomen usurpare, ut gratiae effectus describat: unde illuminatae mentes, illuminans, illuminatum, etc. Hinc gratiam per participationem Dei definiens, lib. I de Vocatione gentium cap. 8: Sine hoc bono, inquit, nihil est bonum, sine hac luce nihil est LUCIDUM, sine hac sapientia nihil SANUM, sine hac justitia nihil RECTUM. [Col. 0396D] Ubi et duo alia vides arbitrii epitheta sanum et rectum; quo ultimo, cui pravum opponatur, nihil apud Leonem frequentius. Denique vox providum 702 saepe saepius apud Leonem habes, ut provide monere, serm. 4 de Quadrag. cap. 5; provide praeesse, de Jejunio septimi mensis serm. 5 cap. 1; provida auctoritas, serm. 6 de Passione cap. 2; providus rector, in epist. 103 ad Proterium cap. 3.
Pelagiani et Semipelagiani in utroque opere appellantur liberi arbitrii defensores, lib. I de Vocatione omnium gentium cap. 1. Prima verba haec sunt: Inter defensores liberi arbitrii et praedicatores gratiae Dei magna et difficilis dudum vertitur quaestio. Et capitulo 1; Quid contra nocentissimos liberi arbitrii defensores . . . censuerint.
In capitulo 5: Quia nemo aliunde ei placet, nisi ex eo quod ipse donaverit. Lib. I de Vocatione gentium cap. 24: Quod omnia bona quibus placetur Deo, dona sint Dei.
In capitulo 6 haec leguntur: Quia per illum aliquid [Col. 0397A] boni possumus, sine quo nihil possumus. Sanctus Leo, epist. 2 ( nunc 167) ad Rusticum, in praefat.: Sine quo nihil possumus, per ipsum cuncta possumus. Serm. 11 de Quadrages. cap. 4: Ut sine quo nihil possumus facere, per ipsum omnia valeamus implere.
Frequens in Leone usus vocum istarum otiosus, et intuitus, quae capitulo 9 occurrunt eo ordine dispositae, quem affectat sanctus Doctor. Aliquot exempla hic habes, plura sponte occurrent.
Non otioso contemplemur intuitu; capitulo 9.
Non otioso transire decursu; serm. 1 de Ascens.
Non otioso capiamus auditu; serm. 12 ( nunc 13) de Pass. cap. 1.
Spiritali attingat intuitu; serm. 6 in Nativitate.
Corporeo non videntur intuitu; serm. 2 de Ascensione, cap. 1.
Si ad illos dirigas mentis intuitum; lib I de Vocat. cap. 17.
Sobrii cordis adhibeatur intuitus; lib. II de Vocat. [Col. 0397B] cap. 21.
Tranquillo consideretur intuitu; lib. II de Vocat. cap. 31.
Puriorem exigit mentis intuitum; serm. 5 de Pass. cap. 1.
Ex superiori etiam dissertatione observandum cum pluribus Leonis locis convenire, quod habetur capitulo 1. Neminem esse per semetipsum bonum, nisi participationem sui ille donet qui solus est bonus. Vide num. 24.
IX. Haec sufficiant, ut Leoni restituatur praeclarus iste testimoniorum delectus, qui ut daretur Coelestino, Dionysii Exigui unius codex festinanter nimium inspectus in causa fuit. Etsi vero ex Dionysio male assertum dicam Coelestino opusculum istud; ex eodem tamen non male arguas quadam tenus ad Ecclesiam Romanam pertinuisse, in eaque natum. Ut quid enim inter decreta pontificum recensitum insertumque est; ut quid epistolae Coelestini annexum, licet et ab ea discretum, et Coelestini nomine [Col. 0397C] non inscriptum; nisi quia Coelestini tempore et 703 jussu confectum esse sciebatur, ab eoque concinnatum penes quem eo tempore, propter archidiaconi munus, praecipua ecclesiasticarum rerum cura scriniorumque sedis apostolicae custodia credita erat, et ad quem propter singularem doctrinam deferebatur quidquid rerum hujusmodi scribendum erat in Ecclesia Romana? Quae quantopere sententiam nostram adjuvent, nemo non videt: siquidem ex Cassiano constat eo tempore archidiaconi munere functum Leonem esse in Ecclesia Romana.
Quamobrem quae affinitas reperitur inter haec Capitula et caput 10 libri contra Collatorem, ubi eadem adducuntur testimonia pontificum Innocentii, Zosimi, et Africanorum; non inde nata est, quod ab eodem Prospero utrumque opusculum (quae docti Norisii conjectura est) concinnatum sit, sed quod indiculus traditus Prospero Roma redeunti, ob ejus oculos versatus sit, dum in Galliis scribebat adversus Collatorem: [Col. 0397D] eo quippe consilio datus erat, ut esset ei velut commonitorium, ex quo quid responderet Massiliensibus auctoritatem sedis apostolicae opponentibus assumeret; quod et fecit. Enimvero si pro authentico sedis apostolicae decreto habitum esset scriptum istud, vel eo fine ut in publicum prodiret, fuisset conditum Romanae Ecclesiae nomine, essetne a Prospero neglectum omissumque; an non potius cum laude protulisset, sive eo loco ubi eadem testimonia in medium adducit, sive alibi cum Semipelagianos exagitat?
X. Jam vero quo tempore, qua occasione conscripta fuerint haec Capitula, unde Coelestino tributa, ejusque annexa epistolae, ita conjectamus. Cum post S. Augustini mortem, quae anno Christi 430, mense Augusto, contigit, Gallicanorum presbyterorum, immo et episcoporum nonnulli adversus sanctissimi gratiae doctoris vehementius insurrexissent, quasi resumptis ex fortissimi Ecclesiae pugilis morte viribus, [Col. 0398A] Prosper et Hilarius Augustini doctrinae sequaces Romam se contulerunt, sedis apostolicae opem et auctoritatem adversus magistri sui catholicique dogmatis aemulos imploraturi. Romanam tunc Ecclesiam regebat Coelestinus, cui Leo archidiaconus egregiam in administrandis rebus ecclesiasticis navabat operam. Exposita Prosper profectionis suae causa, litteras accepit a Coelestino ad episcopos Gallicanos deferendas, quibus mirum in modum commendantur S. Augustini memoria et doctrina, atque ab adversariorum contumeliis vindicantur. Porro inter presbyteros Gallos a quibus Augustiniana doctrina infamabatur, Cassianus eminebat et pietatis professione, et scribendi facilitate quem ut caeterorum primipilum, et libelli de Protectione Dei auctorem indicavit pontifici Prosper, qui et hanc provinciam a sede apostolica suscepit, ut adversus illius scripta stylum exereret; quemadmodum ex praefatione responsionis ad objectiones Vincentianas colligitur. Jam multoties doctrina catholica adversus [Col. 0398B] istas Pelagianorum reliquias asserta, et ex Scripturarum 704 sanctarum auctoritate confirmata fuerat. Sed hoc praesertim tunc temporis argumento et causam suam defendebant, et S. Augustini impetebant doctrinam, quod haec saluberrimae Romanae sedis doctrinae adversaretur, illiusque decretis: Qua sacratissima beati apostoli sedes Petri contra inimicos gratiae Dei per ministerium praesulum suorum sanxit et docuit. Ea se tantummodo sequi et probare profitebantur (Praefat. Capitulorum ); ut et hac arte auctoritati scriptorum sancti Augustini detraherent, et in suorum patrocinium pertraherent apostolicae sedis praesulem. Hanc novam pugnandi viam Prospero causam fuisse reor Romam petendi. Sensit enim vir cordatus, antequam talia objicientibus responderet, rem cum ipso pontifice caeterisque Romanae Ecclesiae proceribus esse communicandam, ut majori fiducia adversarios confutaret, auctoritate scilicet apostolicae ipsius sedis, cujus tunc maxime causa agebatur munitus, [Col. 0398C] excussisque ipsius scriniis, e quibus pontificum Romanorum decreta assumeret adversus doctrinae Augustinianae aemulos torquenda. Hanc praecipue ob causam ad pontificem profectum esse Prosperum ipsius pontificis litterae innuunt, quibus hoc unum agit, ut Gallicanos episcopos doceat nihil esse in Augustini scriptis, quod ab apostolicae sedis doctrina discrepet, hujus communionem semper illum, dum vixit, habuisse, ne in minimam quidem umquam erroris suspicionem adductum, tantum denique ipsum exstitisse doctorem, ut a Romanae sedis episcopis semper inter optimos Ecclesiae doctores habitus fuerit. Augustinum, inquit, sanctae recordationis virum pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec umquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit, quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam a meis semper praecessoribus haberetur (Epist. Coelestini PP. ad Gallos episcopos ). Nec hoc solum Coelestinus, sed [Col. 0398D] et scrinia sedis apostolicae diligenter investigari jussit, ut inde quidquid ad repellendam presbyterorum illorum proterviam poterat inservire, depromeretur, tradereturque Prospero Romam ea de causa profecto. Hanc provinciam Leoni cessisse, etsi jam ex styli ipsius charactere aliisque rationibus non probassemus, ex ipsius vel munere probaretur: archidiaconi quippe erat scriniorum Ecclesiae cura et administratio; hoc ex ejus officiis unum, illic decreta apostolica condere, illinc promere, quandocumque pro occurrentibus negotiis ad scriniorum fidem recurrere opus erat.
Ex his igitur memorialem indiculum contexuit Leo, quem et Prospero cum aliis ejusmodi scriptis tradidit, ut illi ad refellendas Massiliensium objectiones usui esset. Et revera in libro contra Collatorem, quem post Coelestini obitum conscripsit, easdem prope auctoritates adducit quas Capitulorum auctor, eadem excerpta, ex Innocentii scilicet et Zosimi pontificum [Col. 0399A] epistolis, nec non et ex Carthaginensi synodo et Africanorum rescriptis; ita ut indiculum ob oculos 705 habuisse videatur. Quin et in fine operis recapitulans omnes Cassiani propositiones erroresque ex ejusdem scriptis expressos, easdem omnino et totidem fere notat in eo sententias, quot et quas capitulis suis inseruit auctor: puta de peccato originali, de necessitate gratiae ad superandas tentationes et ad omnes omnino pietatis actiones ab ipso fidei crepusculo ad ultimam usque perseverantiae metam, omissis pluribus aliis propositionibus, quae catholicos inter et Pelagianos Semipelagianosque agitabantur. Haec, quae dicimus, supponunt indiculum confectum esse antequam adversus Collatorem opus illud scriberet S. Prosper; quod certum mihi videtur, tum quia incassum laborasset auctor, et necessarium non fuisset (quemadmodum fuisse ait) diligenter inquirere quid rectores Romanae Ecclesiae de haeresi Pelagiana judicassent et sentiendum censuissent, cum [Col. 0399B] id jam a Prospero praestitum abunde fuisset; tum etiam propterea quod opusculum adversus Collatorem jam mortuo Coelestino, Sixto vero regente Romanam Ecclesiam editum est; indiculum, vero seu commonitorium paulo ante mortem Coelestini exaratum esse probant et rerum quae Pelagianos attinent status, et quod inter Coelestini decreta in antiquissimo Dionysii codice reperitur; unde et ad ejus tempora referendus esse videtur, et ea fuisse opinio abbatis illius aetate. Qui enim ex eadem collectione putarunt Coelestini opus esse, et partem quamdam superioris epistolae, non satis attenderunt sic epistolae illi subjectam fuisse a Dionysio vel a quocumque alio, ut ab illa tamen magis distingueretur quam aliae epistolae ab aliis, praefixa illa distinctionis nota: Incipiunt praeteritorum, etc., et altera hac in fine apposita: Expliciunt auctoritates, etc., quae pro distinctione epistolarum positae non inveniuntur.
[Col. 0399C] XI. Prima dissertationis parte defuncti, quae Leoni opusculum istud vindicat, ad ejus clausulam pergimus, quam etsi plurimorum jam vexatam commentariis, intactam non audemus praetermittere. Sunt igitur ex recentioribus scriptoribus non pauci qui per [Col. 0399D] De hoc vide observ. n. 10. profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum, de quibus ad calcem Capitulorum de gratia agitur, eas omnes intelligi velint quae isto indiculo non expresse continentur, ac proinde omnia illa doctrinae de gratia Christi capita quae a S. Augustino latius pertractata sunt adversus Pelagianos et Massilienses, in eorum dogmatum classem rejicienda, quae nec audemus contemnere, nec necesse habemus astruere, si istis capitulis asserta non legantur. 706 Quidquid igitur praeter ea quamlibet constanter protulerit gratiae doctor, solide ex Scripturis et traditione probaverit, secure velut fidei catholicae dogma proposuerit, quod postmodum etiam Ecclesia summo omnium saeculorum consensu confirmarit, non necesse habent theologi isti astruere, si ea vel non legerint, [Col. 0399D] vel non legere sibi visi fuerint in isto compendioso propositionum catholicarum commonitorio. Hac una responsione, velut ariete, disjiciuntur catholica dogmata de electorum non ex praevisis eorum meritis, sed ex gratuita Dei misericordia, praedestinatione, de concupiscentia, de poenis peccati, de gratiae Christi ab Adami gratia discrimine, et alia quae ex his velut fontibus derivantur doctrinae catholicae capita, ab his abjiciuntur, aut velut ἀδιάφορα libero cujusque assensui vel dissensui esse permissa, ubique praedicant.
Quam longe aberrent a Coelestini mente qui hujusmodi argumentatione Augustini doctrinam concutere nituntur, difficile non est demonstrare. Ac prius quidem revocandum in memoriam, in S. Augustini [Col. 0400A] scriptis quadruplicem esse ordinem quaestionum et propositionum. Primus est earum quae ad fidem spectant, quasque ut inconcussae fidei dogmata adversus haereticos asseruit ac propugnavit: quales eae sunt quas de divinae Christi servatoris gratiae natura et effectibus, deque omnipotentissima, quam Deus habet, humanorum cordium quocumque voluerit inclinandorum potestate. Alter est eorum dogmatum quae ex prioribus illis velut naturaliter fluere cognoscuntur, sicuti ex ejus gratiae natura, qua, quidquid vult Deus, in hominum voluntate invicte operatur, consectaneum est vel ex ipso naturali lumine, ad certam et indeflectibilem praedestinationis metam duci et perventurum quisquis hujusmodi gratia ad finem usque vitae regitur, hancque ex gratuita Dei bonitate iis destinari, non aliis. Tertius ordo est eorum quae S. Augustinus humanae menti impervia pronuntiavit, quia nec a Deo sunt revelata nec naturali lumine penetrari possunt; v. g.: Cur hunc trahat, et illum [Col. 0400B] non trahat; cur huic ita suadeatur ut persuadeatur, non alteri. Quartus denique ordo eorum est capitum in quorum inquisitione sudavit plurimum Augustinus, nec tamen certi aliquid umquam ausus est affirmare se esse assecutum, modo in hanc, modo in illam sententiam propensior factus: ita res obscura et difficultatibus obsita illi visa est. Opinionum hujusmodi plura inferius proferemus exempla.
XII. De prima et altera opinionum classe absit ut auctor Capitulorum censuerit liberum esse homini catholico eas vel abjicere vel amplecti. Recens erat, vel potius eodem tempore quo cudebatur indiculus iste, scribebatur a Coelestino, non illo auctore 707 inconsulto, epistola ad Gallos, in qua Semipelagianos exagitat ob eam maxime causam, quod S. Augustinum aliqua docuisse jactabant, quae doceri nefas esset; eumdem affirmat numquam sinistrae suspicionis saltem rumore aspersum esse, sed inter magistros optimos semper a suis praedecessoribus esse habitum, atque his qui tanti viri memoriam lacessebant resistendum [Col. 0400C] esse. At vero si eorum quae de praedestinatione sanctorum, liberatrice Christi gratia, et aliis ejusmodi pro certis et indubitatis proposuit asseruitque Augustinus adversus Pelagianos, Pelagianorumque reliquias, aliqua essent a quibus discedere liberum esset, immerito arguerentur Pelagiani et Massilienses quod ab iis revera discederent, quod Augustinum in aliquibus haberent suspectum, quodque ejus de praedestinatione et gratia sententiae nollent accedere. Recte enim observat doctissimus cardinalis Bellarminus, lib. II de Gratia et libero Arbitrio cap. 11, delatam esse ad apostolicam sedem a Prospero et Hilario querimoniam, quod in Gallia presbyteri quidam doctrinam S. Augustini de praedestinatione reprehenderent; contraque publica Ecclesiae approbatione hanc doctrinam fuisse tunc roboratam.
XIII. 2. In ipsa testimoniorum istorum praefatione Semipelagiani coercentur, eo quod Augustinum dicerent necessarium modum scribendo excessisse; iidem ob hanc causam vel imperitiae, vel pravitatis, [Col. 0400D] vel praesumptionis arguuntur, et licet catholico nomine gloriarentur, in haereticorum tamen damnatis sensibus haerere dicuntur. Igitur Augustinus, juxta ipsius Capitulorum auctoris sententiam, modum non excessit in iis quae adversus Pelagianos scripsit, quaeque constanter asseruit; nec ullum dogma pro certo et indubitato prolatum est ab eo et propugnatum, quod juxta ejusdem auctoris mentem pro certo et indubitato theologus quisque habere non debeat; alioqui non parum excessisset modum Augustinus, si quid velut ex Ecclesiae doctrina asseruisset et tenendum docuisset, quod vere non esset ex Ecclesiae doctrina, quod necesse non esset astruere, quod liberum esset vel abjicere vel amplecti.
XIV. 3. Aucter Indiculi seu Capitulorum ea ratione [Col. 0401A] motus est, ut ipse profitetur, ad inquirendum diligenter quid Romani praesules de gratia Christi judicaverant ac sentiendum esse censuerant contra liberi arbitrii defensores, quod hi S. Augustinum accusabant quasi modum excessisset in suis de gratia scriptis, nec aliud consequenter auctor in mente habuit quam ut hanc adversariorum Augustinianae doctrinae calumniam repelleret ex ipsis Romanorum pontificum testimoniis, quibus et Augustini contrariam esse doctrinam, et suam conformem jactabant. Nisi igitur consilii sui oblitus esse dicatur, hoc ex allegatis explicatisque ab eo testimoniis evincendum est, in nullo modum excessisse Augustinum, sed omnia quae scriptis suis docuit, apprime convenire cum Romanorum pontificum et Africanarum synodorum 708 decretis. Quod si eorum nihilominus dixeris aliqua non necesse nos habere astruere, dicere pariter cogeris, necesse non esse pontificum et synodorum decreta, quibus congruentia docuit Augustinus, astruere. Quis enim [Col. 0401B] duorum ex ejusdem auctoris mente convenientium, unum abjici, alterum admitti velit?
XV. 4. Si per illas profundiores quaestiones nec contemnendas nec necessario asserendas, quae de praedestinatione electorum, de vocatione secundum propositum, deque aliis hujusmodi scripsit constanterque docuit S. Augustinus, incassum pene laboravit S. Prosper etiam in his quae ex apostolicae sedis auctoritate defendebat; nihil fere etiam pro S. Augustini doctrina fecit adversus Massilienses presbyteros eorumque asseclas. Haec enim praecipua erant doctrinae Augustinianae capita, quae ab illis carpebantur, vel certe ex illis pendebat quidquid controversiae adversus Augustinum vel Prosperum movebant adversarii. Haec sunt pro quibus acerrime decertavit iste Augustini discipulus et defensor, haec omnium ejus opusculorum materies. Si quis inficias ierit, facillime ex ipsorum inspectione revincetur. Quid enim objiciebant Galli quindecim illis Capitulis quibus Prosper [Col. 0401C] respondet, nisi quod vel ipsa Augustiniana erat de praedestinatione et vocatione secundum propositum doctrina, vel ex ea male intellecta catholicae fidei adversum sequi videbatur? Hoc ipsum clamant Gallorum objectiones quindecim, et responsiones Prosperi, totidemque ejus subjectae sententiae, in quibus, ut ex praefatione clarum est, profitetur se in nullo recedere a tramite earum definitionum quae in sancti viri Augustini disputationibus continentur; sed eam se in omnibus sectari doctrinam, quam sanctae memoriae Augustinus episcopus contra Pelagianos inimicos gratiae Christi et liberi arbitrii decomptores per multos annos apostolice asseruit, litterisque mandavit. Sexdecim quoque Vincentii objectiones ex eadem de praedestinatione et gratuita Dei vocatione doctrina natae sunt, quibus cum respondet S. Prosper, et S. Augustini doctrinam explicat, et fidem adversus Pelagianos se ex apostolicae sedis auctoritate defendere profitetur. Quod ad dubia Genuensium attinet, ut ex uno Augustini [Col. 0401D] de praedestinatione sanctorum opere excerpta sunt, ita aliud nihil habent praeter sancti doctoris de praedestinatione sententiam. Denique in opusculo contra Collatorem, etsi hunc in primis et specialiter errorem impugnet, quem decimae tertiae suae collationi insperserat Cassianus: Gratiam secundum meritum dari, initiumque aliquod bonae voluntatis ab homine esse, non a Deo, tamen omnia sancti Augustini scripta sic ab apostolica sede approbata fuisse praedicat, ut nihil prorsus eorum reprobatum, nihil sinistrae saltem suspicionis rumore aspersum esse, summa fiducia asseveret in eo opere quod ex apostolicae sedis auctoritate condebat. Falsum profecto istud esset, saltem de his quae cum 709 a presbyteris Galliarum in culpam vocarentur, vel ex hoc novitatis notarentur, quod extra catholicae doctrinae indiculum ponerentur, relegarenturque ad inutilium disputationum classem.
XVI. 5. Si objecta verba Capitulorum Augustinum carperent, assertamque ab eo docrinam de praedestinatione [Col. 0402A] et gratia; numquam ea Semipelagiani praetermisissent, sed ex eis potius inexpugnabilem sibi struxissent adversus Augustiniana scripta munitionem. Si enim Vincentius Lirinensis clarissima etiam Coelestini papae pro Augustino verba ex epistola ad Gallos, non dubitavit sancti doctoris defensoribus objicere, tamquam contra eum emissa a pontifice; qui dum scripsit, Ut desinat incessere novitas vetustatem, Augustinum tamquam novitatis inventorem arguerit; si vel ex silentio ejusdem pontificis circa librorum Augustini titulos, ausi sunt Semipelagiani in vulgus spargere, postremas doctoris gratiae lucubrationes ab apostolica sede esse rejectas; quanto magis triumphum sibi cecinissent, si de ejusdem doctrina circa gratuitam praedestinationem sanctorum, et vocationem secundum propositum, talia scripta esse cognovissent, si non a pontifice Romano, saltem ab ejus archidiacono et administro, quem Cassianus ipse Romanae Ecclesiae et divini ministerii decus appellat [Col. 0402B] in praefatione librorum de Incarnatione Domini? Contra istam, inquit Prosper, clarissimae laudationis tubam, Coelestini epistolam intelligit, contra istam sacratissimi testimonii dignitatem audet quisquam malignae interpretationis murmur emittere, et perspicuae sincerissimaeque sententiae, nubem obliquae ambiguitatis obtendere; ut scilicet quia in epistola papae librorum pro quibus actum est non expressus est titulus, hinc eos appareat non probatos, et istam in sanctum Augustinum laudationem pro anteriorum scriptorum meritis esse collatam. Qui ergo collata Augustino praeconia in ipsum torquent Augustinum, ea negligerent, quibus doctrina ab eo latius explicata et plurimis scriptis asserta apertissime petebatur? Hocne fugisset Vincentium, hoc Genuenses Massiliensesque presbyteri omisissent, hoc denique Fausto fuisset elapsum? ut nihil dicam de scriptoribus illis qui circa nonum Christi saeculum adversus Augustinianam doctrinam redivivis conatibus insurrexerunt.
[Col. 0402C] XVII. 6. Veteribus seu conciliis, seu pontificibus, seu scriptoribus ecclesiasticis nota fuisse haec Capitula, ex iis quae hujus dissertationis initio attulimus, manifestum est. Nec illa noverunt modo, sed et ab apostolica sede profecta crediderunt, cum ab iisdem Coelestini papae nomine laudata inveniantur. Dubium pariter non est, quin ad illam de profundioribus quaestionibus exceptionem attenderint; nihil tamen quidquam ex illa sinistrum suspicati sunt adversus S. Augustini doctrinam; neque propter illa verba a laudandis omnibus hujus doctoris scriptis abstinuerunt. Immo vero eam maxime scriptorum ejus partem laudant ac praedicant, 710 quam Semipelagiani oppugnabant, quaeque ipsam doctrinam continent et propugnant, a novellis scriptoribus inter profundiores hujusmodi quaestiones amandatam. Ita Hormisdas papa (ut reliquos omittam) in epistola ad Possessorem Africanum episcopum, a quo, quid de Fausti scriptis sentiendum esset, consultus fuerat, ea scribit [Col. 0402D] quae Augustinum ab omni verborum illorum invidia absolvant. Haec etsi jam supra descripsimus, iterum juvat oculis legentium objicere. Postquam declaravit Fausti libros ab Ecclesia non recipi, tum sub finem epistolae: De arbitrio, inquit, libero et gratia Dei quid Romana, hoc est catholica, sequatur et servet Ecclesia, licet ex variis libris beati Augustini, ET MAXIME AD HILARIUM ET PROSPERUM abunde possit agnosci, tamen et in scriniis ecclesiasticis expressa Capitula continentur, quae si ibi desunt, et necessaria creditis, destinabimus.
XVIII. Ex quibus plura quae ad rem praesentem pertinent eruimus. Primum est Fausti libros, quibus eam maxime Augustini doctrinae partem incessebat, quam ad profundiores illas quaestiones modo relegant, ab Ecclesia fuisse reprobatos, ac proinde contrariam de praedestinatione et gratia Dei doctrinam ab eadem approbari. 2 o Possessorem omnesque qui de gratia Dei et libero arbitrio inquirere vellent quid a Romana, quid a catholica Ecclesia sentiretur, ad [Col. 0403A] unum Augustinum remittit pontifex abunde ex ejus scriptis agnosci posse asserens Ecclesiae catholicae sententiam. 3 o Tantum abest ut ex libris Augustini aliquos excipiat, quos Semipelagiani ab apostolica sede posthabitos asserebant, ut eos potius prae omnibus commendet: Maxime, inquit, ad Prosperum et Hilarium, hoc est libros de praedestinatione sanctorum, et de doho perseverantiae, quos in ultima senectute ac morti proximus elucubravit, et in quibus tota Augustini de praedestinatione et gratia Christi doctrina diserte fuseque asseritur. Hanc doctrinam sedi suae asserit Hormisdas: ex his MAXIME libris abunde posse agnosci dicit quid Romana, hoc est catholica, sequatur et servet Ecclesia. Et hos Semipelagianorum reliquiae audeant a generali laude et approbatione Augustino scriptisque ejus a pontificibus impertita secernere; haec ad supervacaneas quaestiones opinionesque dejicere, quas cuique liberum sit vel amplecti, vel abjicere? 4 o Cum haec scribebat Hormisdas, [Col. 0403B] immemor non erat istorum de gratia Dei Capitulorum, de quibus nunc agimus; Immo vero ejus tunc oculis obversabantur: ut prorsus certum ille habuerit profundiores illas quaestiones vel Augustinum non attinere, vel has tantummodo opiniones de quibus inquirendo magis ac tentando quam asserendo scripserat, non ea dogmata quae ab eo velut Ecclesiae doctrina toto animo, totis viribus, intrepide defensa fuerant. 5 o Quanta esset doctrinae Augustini de praedestinatione et gratia cum Romanae catholicaeque Ecclesiae sententia, cumque ipsis Capitulis 711 consensio, inde manifestum est, quod unam indifferenter ex altera posse cognosci assereret, liberum relinquens, ut vel ad Romanae Ecclesiae monumenta, vel ad Augustini libros, vel ad Capitula in seriniis ecclesiasticis servata se conferat, qui de catholicae Ecclesiae doctrina vellet inquirere. 6 o Ita tamen optionem offert Possessori, ut primas det Augustino. Haec enim prima Hormisdae mentem incessit cogitatio, ut consulentem [Col. 0403C] episcopum de Ecclesiae doctrina circa liberum hominis arbitrium et Dei gratiam ad Augustini libros velut ad authentica Ecclesiae archiva remitteret: tum breviorem quamdam viam indicat de Capitulis suggerens, quae tamen necessaria non putavit ei qui Augustinum ipsum adire vellet: Quae, si ibi desunt, et NECESSARIA CREDITIS, destinabimus.
XIX. Postrema haec Hormisdae verba aliam nobis suggerunt responsionem ad hujus indiculi caput ultimum; cujus videlicet auctoritas tanta non est censenda, quanta hactenus a plerisque habita est. Coelestini quippe sedis apostolicae pontificis nomen, vel Prosperi ex ejusdem praescripto scribentis et Augustinianae doctrinae addictissimi, maximam scripto auctoritatem conciliabat. Jam vero cum apud omnes fere certum habeatur nec Coelestini, nec Prosperi opus istud esse, plurimum ei ponderis detrahitur. Leonis quidem pontificis non minor auctoritas, immo et longe major apud omnes: at Leonis diaconi, et adhuc junioris, non item. Esto enim mandatum [Col. 0403D] a Coelestino acceperit commonitorium istud Romanorum pontificum decretis consarciendi; verum quod post confectum indiculum, praeter apostolicorum decretorum excerpta de suo addidit, non apostolicae sedi, sed proprio diaconi ingenio tribuendum. Cui quidem cum cordi esset Cassianum amicum ab errore revocare, studebat maxime ne addictior Augustino videretur; sicque sermonem suum temperabat, ut nihil sanctissimo doctori detrahens, in aliquo ejus adversariis indulgere crederetur, quo facilius abalienatos eorum animos ad catholicum sensum reduceret.
Hanc responsionem confirmant Hormisdae verba, qui haec Capitula nec Coelestino, nec sedi apostolicae, nec Prospero tribuit, sed velut incerti auctoris opusculum indicat. Quod etsi in ecclesiasticis scriniis asservatum narret, sedis tamen suae non ei conciliat auctoritatem; immo vero Capitula tamquam non admodum necessaria tepide promittit a se mittenda: [Col. 0404A] Si necessaria, inquit, creditis. Qui loquendi modus longe procul dubio diversus est ab eo quem usurpare solent pontifices Romani, cum de praedecessorum suorum decretis verba faciunt, vel de his quae auctoritate sedis apostolicae sunt emissa. Ita demum loquitur ut si scripta Augustini a Capitulis discreparent, vel haec aliquid illis infensum haberent, Augustino potius adhaerendum quam Capitulis velit; neque haec aliam ob causam proponat, quam quia catholicam doctrinam ab 712 Augustino fusius explicatam sub compendioso indiculo repraesentarent.
Haec iis respondenda censemus, qui pervicacius contenderint per postremam illam capitulorum partem suggillata esse sancti Augustini scripta; tametsi superioribus secuturisque mox responsionibus magis inhaerendum putamus, putabuntque, ni fallor, nobiscum aequissimi quique harum rerum judices.
XX. 7. Quis doctrinam de praedestinatione sanctorum incurrentibus quaestionibus accenseat in materia [Col. 0404B] gratiae, iisque difficultatibus, quae velut ex transverso insiliunt mysteria auxiliantis gratiae versantibus? Immo vero omnium praecipuum caput est, omnium fundamentum ac basis. Ex aeterno enim Dei consilio circa hominis salutem pendet mensura donorum gratiae, quibus ad beatum illum finem provehatur. Praedestinatio enim quid aliud est apud S. Augustinum, quam praeparatio mediorum quibus certissime liberantur quicumque liberantur? Quos enim praedestinavit, inquit Apostolus, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit (Rom. VIII, 30) . Quamobrem cur unus vocatus, alter non vocatus; cur hic perseverantiae donum accipiat, ille non accipiat; si scrutari quis velit, ratio ex praedestinatione facile occurrit: quia videlicet ille, non iste, ad aeternam vitam praedestinatus est inscrutabili Dei decreto. Cur vero unus praedestinatus est, alter minime: hoc ad incomprehensibilia judicia Dei et investigabiles vias ejus referendum. Unde perspicuum est quaestionem [Col. 0404C] de praedestinatione non ex occasione tantum et quasi extra propositum tractari, cum de gratiae divinae auxiliis disputatio instituitur.
XXI. 8. Doctrina sancti Augustini de praedestinatione non includitur his difficiliorum incurrentiumque quaestionum partibus quas necesse non habemus astruere ad plene confitendam gratiam Dei; immo ipsis Capitulis antea descriptis continetur velut in principiis vel connexis dogmatibus. Cum enim iis docemur omnes homines in Adam naturalem possibilitatem et innocentiam perdidisse; neminem inde consurgere, nisi eum gratia Dei miserentis erexerit, et sui participationem ille donet, qui solus est bonus; neminem nisi per Christum bene libero uti arbitrio; neminem aliunde ei placere, nisi ex eo quod ipse donaverit; necesse esse ut quo auxiliante vincimus, eo iterum non auxiliante vincamur; nullam sanctam cogitationem, nullum pium consilium, nullum motum bonae voluntatis esse, nisi illa Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operetur arbitrio; omnia studia, omnia [Col. 0404D] opera et merita, omnem tentationum victoriam, omnes virtutes, quibus ab initio fidei ad Deum tenditur, esse dona Dei, qui agit in nobis, ut quod vult et velimus et agamus; gratiae operi et dignationi nihil penitus esse subtrahendum; denique Deum nonnisi pro his quae largitus est, aeterna praemia esse donaturum. 713 Cum haec, inquam, illic legimus, supponi procul dubio intelligimus gratuitam electionem Dei ac praedestinationem, qua solis his quos liberare decrevit, ea beneficia praeparavit, quibus certissime liberarentur, nec aliis merita perseverantiae aliam ob causam esse negata, quam quia his aeterna praemia non decrevit esse donanda.
XXII. Cur porro, inquies, quod implicite et per dogmatum connexionem in compendioso isto indiculo continetur, non expressis verbis, apertaque definitione explicatum in eo fuit? Ratio in promptu est, habeturque in praefatione Capitulorum clarissime expressa. Collectoris quippe institutum non erat plenam [Col. 0405A] et perfectam fidei in hac materia professionem proponere: hoc unum potius satagebat, ut adversarios sancti Augustini ex hac una munitione dejiceret, ad quam pleniore disputatione compulsi confugerant: scilicet ea se tantummodo sequi et probare, quae sacratissima beati apostoli sedes contra inimicos gratiae Dei per ministerium praesulum suorum sanxit et docuit. Ut hoc erroris velamen depelleret auctor, his terminis indiculum suum continuit, ut quid rectores Romanae Ecclesiae de haeresi quae eorum temporibus exorta fuerat judicarint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores, quid de gratia Dei sentiendum esse censuerint, inquireret. Et ita fixum erat animo in hac inquisitione extra Romanae Ecclesiae limites non excurrere, ut Africana decreta, quae religio fuisset in hac materia reticere, cum retulit, eo solum nomine a se recensita profiteatur, quod ea utique sua fecerant apostolici antistites cum probarunt, et eadem quasi propria apostolicae sedis ipse amplecteretur. Nihil porro de praedestinatione adversus Pelagium Coelestiumque definitum [Col. 0405B] fuerat sive a Romanis pontificibus, sive ab Africanis, quia nihil controversiae circa illam expresse motum fuerat ab haereticis, qui peccati originalis labem ab Adamo in posteros transmissam nullam agnoscebant: unde nec adversus eosdem laborandum fuit, ut statueretur hominum a massa perdita secretorum aeterna electio ac praedestinatio.
Caeterum sensit auctor non omnia quae integra confessio posceret aperte contineri istis Capitulis. Nam et ex praefatione verba relata testantur consilium fuisse hoc unum inquirere, quod ad gratiam Dei confitendam praecise pertinet: Quid de gratia Dei sentiendum. Quod et in indiculi clausula repetit. Ad confitendam gratiam Dei, cujus operi et dignationi nihil penitus subtrahendum est. Gratiae, inquit, OPERI: quo efficacem operationem gratiae Dei in cordibus hominum atque in ipso libero operantis arbitrio designatam habes; ET DIGNATIONI: quo gratuitam humanisque indebitam meritis gratiae largitionem exprimit. Ex his [Col. 0405C] duobus capitibus omnium disputationum connexionem pendere scribit in praefatione, nullamque ei contradictionis superesse rationem circa alias quaestiones illis connexas, qui compendioso 714 subditarum auctoritatum indiculo subscripserit. Ut ergo, inquit, plenius qui in aliquo dubitant instruantur, constitutiones sanctorum Patrum compendioso manifestemus indiculo: quo si quis non nimium est contentiosus, agnoscat omnium disputationum connexionem ex hac subditarum auctoritatum brevitate pendere; nullamque sibi contradictionis superesse rationem, si cum catholicis credat et dicat, etc. Igitur non omnia hujus materiae capita diserte habentur expressa in indiculo, sed compendiose; igitur aliae disputationes sunt his connexae, quae ex his pendeant, et circa quas contradicendi Augustino rationem non habeant, nisi nimium contentiosi, si semel propositis in indiculo sententiis assensi fuerint.
Quae porro istae quaestiones, nisi de praedestinatione, quae ex ista definitione pendent? Gratiae Dei [Col. 0405D] OPERI ET DIGNATIONI nihil penitus esse subtrahendum; neminem nisi per Christum libero BENE UTI ARBITRIO; BONAE VOLUNTATIS EXORDIA et incrementa probabilium studiorum et in eis usque in finem perseverantiam ad Christi gratiam referenda; omnium bonorum affectuum atque operum, et omnium studiorum, omniumque virtutum, quibus ab INITIO FIDEI ad Deum tenditur, Deum esse auctorem profitendum; nec dubitandum ab ipsius gratia omnia hominis merita PRAEVENIRI, per quem fit ut aliquid boni et VELLE INCIPIAMUS et facere; nostra denique MERITA ESSE DEI DONA, qui pro his quae largitus est, aeterna praemia est donaturus. Nimirum hoc unico fundamento nitebantur Semipelagiani, ut aeternam electionem ac praedestinationem hominum ex eorum meritis suspenderent, quod aliquod bonae voluntatis ac fidei initium aliqua humana merita statuerint, quae gratiae Dei opus non essent, sed gratiae potius ad justitiam consequendam et ad bonum opus [Col. 0406A] perficiendum meritoria. Haec enim ipsoram definitio ac professio est . . . universis hominibus propitiationem, quae est in sacramento sanguinis Christi, sine exceptione esse propositam; ut quicumque ad fidem et ad baptismum accedere VOLUERINT, salvi esse possint. Qui autem credituri sunt, quive in ea fide quae DEINCEPS per Dei gratiam sit JUVANDA mansuri sunt, praescisse ante mundi constitutionem Deum, et eos praedestinasse in regnum suum, quos gratis vocatos, DIGNOS FUTUROS ELECTIONE, et de hac vita bono fine excessuros esse praeviderit. Et infra: Quantum ad Deum pertinet, OMNIBUS paratam vitam aeternam; quantum autem ad arbitrii libertatem, ab his eam apprehendi, qui Deo SPONTE crediderint, et auxilium gratiae MERITO CREDULITATIS acceperint. In istam vero talis gratiae praedicationem hi, quorum contradictione offendimur, cum prius meliora sentirent, ideo se vel maxime contulerunt: quia si profiterentur ab ea omnia bona merita praeveniri, et ab ipsa ut possint esse donari, necessitate concederent Deum, secundum propositum et consilium voluntatis [Col. 0406B] suae, occulto judicio et opere manifesto aliud 715 vas condere in honorem, aliud in contumeliam: quia nemo nisi per gratiam justificetur, et nemo nisi in praevaricatione nascatur. Sed refugiunt istud fateri, divinoque ascribere operi sanctorum merita formidant; nec acquiescunt praedestinatum electorum numerum nec augeri posse, nec minui, etc. ( Prosperi epist. ad S. Aug. )
Ex his verbis perspicuum evadit quae connexio sit inter Augustinianam de praedestinatione doctrinam, et sententias in indiculo assertas. Cum enim praedestinationem ex meritis gratiam praevenientibus pendere assererent Semipelagiani, et vicissim profiteri recusarent omnia bona merita Dei gratia praeveniri, ne gratuitam praedestinationem confiteri cogerentur, liquido apparet praedestinationem ex merito pendentem profligari, astrui vero gratuitam eo ipso quo omnia bona merita, ipsumque fidei initium gratia gratuita praeveniri, nulla gratiam ipsam praecurrere, ex Patrum auctoritate certum indubitatumque demonstratur.
[Col. 0406C] Revera huc tandem totam cum Pelagianis, Semipelagianisque concertationem esse devolutam, utrum gratia secundum merita daretur, nullaque meritis praeveniretur, ex Leonis discimus Epistolis et ex opusculis de Vocatione gentium et ad Demetriadem. In epistola igitur 6 ad Aquileiensem episcopum cap. 3: Cum omnes, inquit, definitiones suas ad subrependi facilitatem improbare se simulent atque deponere, hoc sibi tota arte fallendi, nisi intelligantur, excipiunt, ut gratia Dei secundum merita dari accipientium sentiatur . . . et per naturalem industriam praeveniri. Magna pars librorum de Vocatione gentium in hujus assertionis confirmatione consumitur, gratiam meritis non dari accipientium. Praesertim vero in I libro, in cujus cap. 22 haec de Semipelagianis: Isti autem qui nescire aliquid erubescunt, et per occasionem obscuritatis tendunt laqueos deceptionis, omnem discretionem, qua Deus alios eligit, alios vero non eligit, ad merita humanae referunt voluntatis, docentes scilicet neminem [Col. 0406D] gratis, sed ex retributione salvari, quia naturaliter omnibus sit insitum, ut si velint possint veritatis esse participes, eisque affluere gratiam, a quibus fuerit expetita. Epist. ad Demetriadem cap. 10: Hinc, inquit, postremo divinae gratiae simulata et insincera confessio, quae secundum merita daretur, non ex qua merita nascerentur. Quam partem superbae praedicationis quidam sibi, cum caetera abnuerent, servaverunt. Ex hac porro servata dogmatis Pelagiani portione sequi ostendit auctor tribus illis locis, naturam nullo peccati originalis vulnere esse sauciatam, ut quae ante omnem gratiam proprio clara sit studio, quae arguendi similitudo notanda ad confirmationem assertionis nostrae de istorum opusculorum auctore.
XXIII. Doctrina sancti Augustini de praedestinatione deque aliis capitibus necessitati gratiae Dei ad singulos actus connexis, quale est adhuc quod de operibus infidelium ex professo docuit adversus Julianum; hac, inquam, 716 doctrina vindicata ab [Col. 0407A] exceptione postremi illius capituli, vix nobis incumbit ostendere quid per profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum intellexerit auctor. Sufficit enim probasse nihil eorum quae sanctus Augustinus constanter docuit de gratia et praedestinatione tamquam certum Ecclesiae dogma ad illas partes relegari posse; de his tamen conjecturas nostras promimus.
Cum primum orta est Pelagiana haeresis atque ab Africanis episcopis et a pontifice Innocentio damnata, duobus fere capitibus concludebatur; negatione scilicet peccati originalis, et necessitatis gratiae Dei ad singulos actus. Succedente tempore geminus iste ramus, qui ex radice dogmatis de Adamo mortali creato natus erat, alios subinde emisit ramusculos, quibus praecidendis allaborarunt Ecclesiae catholicae magistri. Harum quaestionum aliae evidentem ac necessariam omnino cum utroque illo dogmate connexionem ita habent, ut unum sine altero dogmate intelligi minime possit; aliae necessitudinem quidem [Col. 0407B] maximam habent, sed nec tam evidentem, nec tam necessariam; ut absque operosa inquisitione statim animo occurrat, aut de his facile quae sit Ecclesiae sententia decernere queas. Ad primam classem referenda quaestio de praedestinatione sanctorum; ad alteram plures quae ab Augustino latius pertractatae sunt, quales sunt: an homo possit esse sine peccato in hac vita; qua poena plectantur infantes sine baptismo ex hac vita decedentes; an morbi ex culpa, an ex natura ortum habuerint; quomodo infantes ante baptismum morientes a Christo judicandi; quomodo peccatum originale transmittatur in posteros; unde in nuptias quae bonae sunt et Dei institutum, tot mala invecta sunt; quid sit peccatum, quid concupiscentia, quid ejus natura, qui effectus: quod infinitas propemodum amplectitur difficultates istis connexas; an et quomodo Christus antiquis sub veteri Testamento profuerit; utrum sine fide in Christum salvus quis aliquando fuerit; denique quaestio [Col. 0407C] illa adeo celebris et salebrosa de animarum origine, an ex propagatione, an ex creatione ortum habeant, quae quidem et diutissime torsit Augustinum, et fusioribus disputationibus locum dedit. Istas igitur similesque quaestiones fuisse crediderim, quas profundiores, difficiliores, latius pertractatas dicit, quasque sicut non audebant contemnere, ita non necesse habebant astruere catholici. Ubi tamen adhuc strictius intelligenda verba haec quam vulgo intelligantur. Non enim ait incurrentes illas quaestiones astruere necesse non esse, sed profundiores difficilioresque earum partes. Non ait etiam ad confitendam Dei gratiam satis sufficere praedictas regulas seu sententias, sed quidquid secundum praedictas regulas apostolicae sedis nos scripta docuerunt: qui loquendi modus complecti videtur omnium disputationum connexionem ex hac subditarum Auctoritatum brevitate 717 pendentem, ut ait expressis verbis.
Inter alias autem quaestiones recensitas, duas imprimis profundiores difficilioresque in animo habuisse [Col. 0407D] auctorem indiculi existimo. Unam, quomodo transfundatur originale peccatum a parentibus in filios, alteram de animae origine; quam posteriorem ipse Augustinus profundam, difficilem, et non necessariam censuit. Immo vero hanc eamdem S. doctor incurrentem, non necessariam, insititiam, atque a Pelagianis invectam quaestionem dicit lib. IV ad Bonifacium cap. 2. Huic, inquit, laudi creaturae adjungunt, et quod Christum Dominum nulla dicunt macula peccati fuisse respersum, quantum attinet ad ejus infantiam, quia ejus carnem ab omni peccati contagione purissimam non excellentia propria et gratia singulari, sed communione naturae quae omnibus inest infantibus, asserunt. Eo pertinet etiam quod de animae origine inserunt quaestionem, sic animae Christi coaequare molientes omnes animas parvulorum, quas volunt esse similiter nulla peccati macula aspersas. Haec quippe creaturae laus, ejusque consectanea de animae origine [Col. 0408A] quaestio ex illis erant quibus Pelagiani, cum a catholicae doctrinae defensoribus urgerentur, eosdem alio avertere ac ludificare conabantur. Cum igitur Pelagiani his atque hujusmodi veritatis testimoniis et vocibus urgeantur . . . . . immittunt aliarum nebulas quaestionum, in quibus eorum apud homines simpliciores sive tardiores, sive sanctis litteris minus eruditos impietas delitescat. Hae sunt nebulae de laude creaturae, laude nuptiarum, laude legis, laude liberi arbitrii, laude sanctorum, etc. (Cap. 8) . Et cap. 9: In his quinque rebus quas proposui, in quibus quaerunt latebras, et de quibus connectunt calumnias. Et denique cap. 10: Addunt sane ad latebrarum suarum nebulas Pelagiani de origine animae NON NECESSARIAM QUAESTIONEM ad hoc ut res manifestas, aliarum rerum obscuritate turbando moliantur latendi locum. Aiunt enim nos animarum traducem cum peccati traduce contueri.
Denique postremum istud capitulum explicare mihi videtur eximia illa epistola synodica Africanorum episcoporum in Sardinia exsulum, quae sancti Fulgentii [Col. 0408B] stylo creditur exarata. Viderat, opinor, auctor epistolae, quisquis est, Capitula de quibus disserimus: siquidem ea Possessor ab Hormisda papa accepisse videtur, nisi jam antea manibus Africanorum versabantur, quod ex epistolae Hormisdae ad Possessorem loco in synodica illa relato asserere non vereor. Porro in ista exsulum episcoporum epistola (Concil. Labb. t. IV, col. 1591) praecipua gratiae capita asseruntur quasi ad fidem Ecclesiae pertinentia; in quorum fronte legitur Augustiniana de gratuita praedestinatione sanctorum doctrina: Contra quam praedestinationem, inquit, magnae pervicaciae est aliquem vel parere vel habere conflictum . . . 718 et apostolicam fidem perversus oppugnat quisquis praedestinatum Christum et sanctos ejus negat (Num. 21) : per misericordiam scilicet gratuitam (Num. 7) , per gratuitam bonitatem (Num. 8) , per gratuitum beneficium misericordiae suae; in quo eum non pro meritis futurae cujusquam bonae operationis elegit, cui seipsum et fidem [Col. 0408C] et bona opera donaturum esse praescivit (Num. 9) . Quam doctrinam tradunt doctissimi confessores sequentes donum ejusdem gratiae, quod sanctorum Patrum cordibus et linguis ipsa est dignata infundere (Num. 6) . Demum post tradita fidei dogmata circa praedestinationem sanctorum, gratiam Dei et liberum hominis arbitrium, exceptionem quamdam non absimilem ei quae postremo capitulo continetur, sed explicatiorem subjungit in hunc modum: Quaestionem vero animarum aut tacitam debemus relinquere, aut sine contentione tractare: quia sive ex propagine veniant, sive novae singulis corporibus fiant, quod sanctarum Scripturarum auctoritas non manifeste pronuntiat, cum cautela debet inquiri, maxime quod sine fidei detrimento potest a fidelibus ignorari (Num. 24) . Sed et idem sanctus Fulgentius proprio nomine scribens de Veritate praedestinationis et gratiae lib. III, cap. 18, de eadem quaestione disserens, quam velut appendicem ad controversiam de praedestinatione et gratia [Col. 0408D] tractat, S. Augustini suamque de illa sententiam his verbis exprimit: Cujus quaestionis, de anima, beatus Augustinus PROFUNDITATEM sibi imperscrutabilem cernens, nullam voluit hujus rei definitam proferre sententiam, incongruum prorsus existimans aliquid affirmare sine dubitatione velle, quod alter posset contraria responsione convellere . . . consensum ab utraque definitione continuit, ne laborem tantae disputationis inaniter susciperet, quem cujuslibet sententiae temeraria definitio vacuaret, etc. An non diceres Capitula illa Coelestini credita ante oculos habuisse Fulgentium, et illius scriptoris pressisse vestigia? Haec sufficiant ad explicationem loci a pluribus scriptoribus alienum in sensum distracti, et ex quo nonnulli gratuitae sanctorum praedestinationi infensiores, praepropere sibi triumphum cecinerunt.
His ita scriptis, jamjamque prelo subjiciendis, incidi in Vindicias Augustinianas doctissimi viri Henrici de Neris, ex quarum capite octavo plurima scite [Col. 0409A] sincereque scripta huc transferenda essent; sed quoniam instant operae, sufficiat locum indicasse, quem adiisse lectorem nequaquam poenitebit. Adeat qui otio abundaverit, librum Gallicum, cui titulus: Traditio Ecclesiae Romanae circa praedestinationem [Col. 0410A] sanctorum et gratiam efficacem, tom. I, part. III, a pag. 336 ad p. 363, ubi auctor prolixiori sermone et alia via hanc Capitulorum particulam et conclusionem explicat.
[Col. 0409A] 719 1. Ut de prima parte praemissae dissertationis, qua de auctore Capitulorum Coelestini epistolae subjectorum statuitur, aequum judicium feratur, observandum imprimis est horum Capitulorum mentionem primum inveniri apud tres scriptores sub initium saeculi [Col. 0409B] VI. Omnibus praecessisse videtur Dionysius Exiguus, cum ea suae collectioni canonum in Urbe lucubratae inseruit, Coelestinique pontificis epistolae 1 ad Gallicanos adjecit. Cum is posteriorem collectionis partem decretales Romanorum pontificum continentem ediderit petente Juliano R. E. presbytero, qui Gelasii alumnus, synodo Romanae sub Symmacho interfuit an. 499, non multo post eamdem partem vulgasse probabilissimum est. Hic autem eadem Capitula una cum Coelestini epistola proculdubio invenit. Hinc enim ea ita huic epistolae attexuit, ut ad eumdem pontificem pertinere crediderit. Enimvero cum universa Coelestini decreta in duos et viginti titulos dividat, epistolam ad Gallicanos ac subnexas Romanorum pontificum auctoritates in tredecim priores ejusdem papae titulos seu decreta distribuit, adeo ut epistola duo priora, auctoritates vero undecim subsequentia decreta conficiant. Discrimen inscriptionis Capitulis praefixae, Incipiunt praeteritorum sedis apostolicae episcoporum auctoritates de gratia, et [Col. 0409C] discrimen etiam clausulae, Expliciunt auctoritates, etc., distinctionem quidem harum auctoritatum ab ipsa epistola indicant, non tamen distinctionem auctoris, seu collectoris, quem si Dionysius credidisset diversum a Coelestino, has auctoritates inter hujus pontificis decreta haudquaquam recensuisset.
2. Alterum testimonium est Petri diaconi et sociorum in epistola quam ad episcopos Africanos in Sardinia exsules Romae scripserunt circa annum 520. Hi, qui aeque ac Dionysius Exiguus erant Scythae, ex ejus collectione jam vulgata earumdem auctoritatum notitiam haurire potuerunt. Hinc quidem easdem Coelestino adjudicarunt. Nam Capitula 11 et 12 recitantes, ea laudarunt sub expresso nomine beatissimi Coelestini in epistola ad Gallos; ac praeterea Capitulorum ultima verba transcribentes, in his terminare affirmarunt eamdem epistolam.
3. Tertius testis est Hormisda, qui his monachis jam ex Urbe profectis ipso anno 520, in epist. 70 ad [Col. 0409D] Possessorem scripsit: De arbitrio tamen libero et gratia Dei quod Romana (hoc est catholica) sequatur ac servet (alias asseveret) Ecclesia; licet in variis libris beati Augustini, et maxime ad Hilarium et Prosperum, possit cognosci, tamen in scriniis ecclesiasticis expressa Capitula continentur, quae si tibi desunt, et necessaria creditis destinabimus. Non alia hic Capitula notari consentiunt eruditi, nisi haec quae sane de gratia et libero arbitrio agunt, ac titulum praeferunt. Hic vero animadvertendum est hunc pontificem non tribuere ipsa Capitula Coelestino papae, sed tantum affirmare ea in scriniis ecclesiasticis, hoc est apostolicae sedis, contineri, ac ex iis cognosci posse quid de gratia Dei et libero arbitrio Romana (hoc est catholica) sequatur ac servet vel asseveret Ecclesia: quibus apostolica eorumdem Capitulorum approbatio satis manifeste exprimitur.
4. Ex his duo colligimus: 1 o Haec Capitula e Roma prodierunt in lucem, ac in scriniis Romanis erant [Col. 0410A] custodita, ita ut hac de causa laudatus Hormisda de iisdem scripserit: Quae si tibi desunt . . . destinabimus, e Romanis utique scriniis eruenda; 2 o Cum ea a Dionysio, qui e documentis Romae collectis suum opus paravit, edita fuerint una cum epistola Coelestini ad episcopos Gallicanos, 721 simul cum [Col. 0410B] hac in apostolicis scriniis custodita et inventa fuisse videntur.
5. Porro Coelestino haec Capitula non posse tribui, inter caetera a Quesnello allata num. 2, tria praesertim manifestum faciunt. 1 o Quia si ea ab eodem pontifice cum epistola ad Gallos missa fuissent in Gallias, aliqua profecto eorumdem subnectendorum mentio in ipsis litteris facta fuisset, ut in aliis Romanorum antistitum epistolis fieri solet, cum aliquid iisdem subjiciunt. 2 o S. Prosper, qui contra Augustinianae doctrinae adversarios omnes apostolicae sedis auctoritates quam diligentissime opposuit, ea profecto Capitula non praetermisisset, quae et apertius et expressius adversariorum opinionem impetebant. Quid in libro contra Collatorem cap. 10 contentus fuisset anteriora tantum Innocentii et Zosimi decreta obtrudere, si Coelestinus his Capitulis novissime directis in Gallias ipsam cum Gallicanis adversariis controversiam expressioribus verbis diremisset? Cur cap. [Col. 0410C] 21, ubi Coelestini litteras ob susceptam Augustini defensionem laudat, nihil allegasset ex Capitulis in quibus adversariorum sententiae maxime eliduntur, si haec cum iisdem litteris ab eodem pontifice promulgata fuissent? 3 o Augustini reprehensores, cum adhuc post acceptam Coelestini epistolam illius doctrinae succenserent, ut se ab auctoritate earumdem litterarum subducerent, reponebant his litteris anteriores quidem Augustini libros fuisse approbatos, non vero ultimos, in quibus doctrinam suae contrariam circa initium fidei gratiae tribuendum, etc., idem doctor manifestius tradiderat. Qui autem id jactabant solam proculdubio Coelestini epistolam acceperant iis Capitulis expertem, in quibus doctrina postremis Augustini libris diserte tradita potissimum confirmatur.
6. Quesnelli sententia, quae S. Leoni Magno haec Capitula adjudicat, ei hypothesi innititur qua eumdem librorum de Vocatione omnium gentium auctorem praetulit. Cum vero hanc hypothesim omnino [Col. 0410D] falsam in observationibus ad secundam dissertationem ostenderimus, sublato jam ejus sententiae fundamento nihil addere opus esset. Unum tamen non omittemus. Si S. Leo apostolicae sedis auctoritates collegisset per id tempus, ut Quesnellus putat, quo diaconi solummodo fungens munere, Coelestino pontifici rerum ecclesiasticarum minister adfuit, S. Prosper, cujus gratia easdem collectas existimat, iisdem potissimum usus fuisset, cum librum adversus Collatorem scripsit. Magnum enim argumentum accessisset ex documento quod tantus Coelestini pontificis minister ad revincendos errores ipsi tradidisset. Cum vero nullum hujus documenti indicium, nullus usus apud Prosperum inveniatur, hanc lucubrationem Leoni ascribi non posse satis aperte colligitur. Argumenta quae a Quesnello ingeruntur ex styli atque doctrinae consensione hujus opusculi et librorum de Vocatione omnium gentium, si quid probarent, id [Col. 0411A] probarent, Capitula tribuenda esse horum librorum auctori quem a Leone diversum demonstravimus.
7. Quod si ob consensionem styli atque doctrinae haec Capitula cuipiam tribuenda credantur, citius adjudicanda credimus S. Prospero Aquitano: quippe qui adversus Semipelagianos scribens, non solum eosdem errores impugnavit, qui in hisce Capitulis perstringuntur, verum etiam catholicam doctrinam ex apostolicae sedis auctoritate defendere consuevit, ut in iisdem Capitulis fit: quod auctori librorum de Vocatione omnium gentium aeque usitatum non videmus. Antelmius dissert. 1 de veris Operibus SS. Leonis et Prosperi, part. II, quem secutus est Pagius ad an. 431, num. 49, non solum haec Capitula Prospero Aquitano tribuenda credidit, verum etiam ea ab ipso indicari putavit in praefatione operis contra objectiones Vincentianas, ubi ait: Propositis singillatim sexdecim Capitulis, sub unoquoque eorum sensus nostri et fidei quam contra Pelagianos ex apostolicae sedis auctoritate defendimus, verba ponemus. His nimirum [Col. 0411B] verbis non tunc scriptam contra Vincentianas objectiones responsionem, sed aliud opusculum antea ex apostolicae sedis auctoritate lucubratum significari existimat. Verba autem ex apostolicae sedis auctoritate pro mandato apostolico accipit, ex quo delegationem apostolicam Hincmarus Prospero attribuit in libris de Praedest. et de non trina Deitate. Nullum vero aliud opusculum ex mandato seu delegatione apostolica scriptum 723 dici potest a Prospero, nisi haec Capitula eidem vindicentur, in quibus sedis apostolicae auctoritates contra Pelagianos collegit. Ita Antelmius. Haec autem omnia nihil convincunt. Liber enim Prosperi contra objectiones Vincentianas scriptus videtur, antequam ille Romam profectus Coelestini epistolam ad Gallos episcopos obtineret; alias hujus maxime epistolae auctoritate usus fuisset in eodem libro, si postea eum perscripsisset. Eo igitur testimonio, quod praefationi inseruit, indicare non potuit haec Capitula, quae, ipso Antelmio concedente, [Col. 0411C] post epistolam ad Gallos exarata fuerunt: certe autem eo tempore quo Prosper Romam nondum accesserat, mandatum a pontifice accepisse scribendi haec Capitula incredibile est. Hinc delegatio, seu mandatum sedis apostolicae, quod ex hoc eodem testimonio Hincmarus collegisse videtur, nulli fundamento nititur. Ea porro verba quibus Prosper se fidem defendisse ait ex apostolicae sedis auctoritate, cum pontificium mandatum non significent, nihil aliud exprimunt nisi Prosperi consuetudinem, qua contra Pelagianos tum in anteriori epistola ad Rufinum, tum in carmine de Ingratis apostolicae sedis auctoritatem adhibuit; ita ut nihil hinc pro auctore Capitulorum constituendo elici possit. Illud vero nos potius movet ut haec Capitula eidem Prospero maxime convenire credamus, quia praeter hujus consuetudinem in apponenda Pelagianis apostolicae sedis auctoritate, eadem fere Innocentii, Zosimi, et Africanorum Patrum testimonia, quae in laudatis Capitulis colliguntur, ille inseruit in libro contra Collatorem; [Col. 0411D] adeo ut quae de gratia Christi pluribus in hoc libro disseruerat, in eo opusculo paucis perstrinxisse videatur.
8. Occasionem autem hujus lucubrationis sic conjicit P. Coustantius in admonitione ad epistolam 1 Coelestini num. 8. «Coelestino quidem adhuc superstite, Prosper adjuncto sibi socio Hilario Romam se contulerat, et epistolam obtinuerat ad Gallos (Epist. 21, n. 2) , in qua laudatus pontifex Augustini reprehensores acriter corripiens atque hunc doctorem nullo umquam sinistrae suspicionis saltem rumore aspersum, sed ubique cunctis et amori simul et honori fuisse testatus, aemulis ejus nihil reliquisse videbatur, quod ipsi objicerent. Verum, inquit Prosper (Lib. cont. Collat. c. 21, n. 59) , contra istam clarissimae laudationis tubam, contra istam sacratissimi testimonii dignitatem, audet quisquam malignae interpretationis murmur emittere; et perspicuae sincerissimaeque [Col. 0412A] sententiae nubem obliquae ambiguitatis obtendere, ut scilicet quia in epistola Papae (Coelestini) librorum de quibus actum est non expressus est titulus, hinc eos (libros qui in reprehensionem vocabantur) appareat non probatos, et istam Augustini laudationem pro anteriorum scriptorum meritis fuisse collatam. Quae sinistra interpretatio quam iniqua quamque insulsa esset, ex novissimorum Augustini librorum cum anterioribus summa consensione demonstrasse non contentus Prosper, ne quid adversariis superesset effugii, agendum sibi duxit, ut etiam a Sixto pontifice Augustini doctrina probaretur; unde et subjicit: Quod ne hypocritarum obtineatur insidiis (ut scilicet novissimi Augustini libri ab apostolica sede non probati existimentur) confidimus Domini protectione praestandum ut quod operatus est in Innocentio, Zosimo, Bonifacio, Coelestino, operetur et in Sixto; et in custodia Dominici gregis haec sit pars gloriae huic reservata pontifici, ut sicut illi lupos abegere manifestos, ita hic depellat occultos. Tum igitur, ut Sixtum ad id praestandum [Col. 0412B] induceret facilius, Indiculum texuisse merito credatur, in quo doctrinam quam in novissimis Augustini libris arguebant adversarii, praeteritorum apstolicae sedis praesulum definitionibus consentaneam esse demonstratur.» Hactenus P. Coustantius, cui tamen assentiri non possumus, cum subjicit hunc Indiculum a Sixto ita confirmatum fuisse, ut quod expressis in eo Capitulis de gratia et libero arbitrio traditur, deinceps propria Ecclesiae Romanae doctrina evaderet; adeoque Prosperum id quod de illo pontifice speraverat, feliciter fuisse assecutum. Assentiri non possumus, inquam: Sixtum enim III hac in materia quidquam decrevisse nullum uspiam indicium est; et siquidem aliquid statuisset quo ea Capitula confirmata fuissent, nihil esset cur eadem Coelestino potius quam Sixto vindicarentur. Adde quod si ea Capitula expresse et publice approbata fuissent a Sixto, haud intelligi potest cur post apostolicam ejusmodi confirmationem haeretici habiti [Col. 0412C] non fuerint Faustus 725 Reiensis, aliique Galli, qui adversus eorum Capitulorum doctrinam adhuc scriptitarunt.
9. Illud autem verisimilius nobis est, ea Capitula a Prospero quidem lucubrata in eum finem, quem Constantius conjecit, Sixto pontifici oblata fuisse antequam ederentur. Quid autem in causa fuerit cur Sixtus nihil novi statuerit ignoratur. Forte Augustini reprehensores post librum Prosperi contra Collatorem, in quo eaedem apostolicae sedis auctoritates insertae fuerant, ita conquieverunt sub Sixto et deinceps usque ad Faustum, ut nihil amplius opus esse judicatum fuerit. Illa vero Capitula ab eodem pontifice suscepta cum maxime probarentur, in scriniis apostolicis fuere deposita, ac Coelestini epistolae eo nomine annexa, quod haec epistola Prosperi sollicitudinem commendaret, ac de eadem materia ageret. Ibi autem tamdiu videntur latuisse quoad ex iisdem scriniis educta una cum litteris Coelestini Dionysii Exigui Opera prodierunt. Cum porro Hormisda horum [Col. 0412D] Capitulorum meminit, nec Sixti nec Coelestini fecit mentionem, eo quod nec ullo illius decreto confirmata fuerint, nec ad hujus epistolam vere pertinerent. Satis ipsi fuit sola apostolica scrinia memorare, in quibus ea solebant recondi et custodiri quae probabantur. Prima igitur et publica eorumdem Capitulorum approbatio referenda est laudatis Hormisdae litteris ad Possessorem, quibus ea in scriniis ecclesiasticis servata Romanae et catholicae doctrinae conformia declaravit. Hinc nihil mirum si ante hujusmodi probationem Faustus aliique Galli citra haereseos notam contrarium defendere potuerint. Immo id etiam potuit fieri aliquamdiu post, cum hasce Hormisdae litteras ad Possessorem Constantinopolim directas, plures in Galliis ignorare potuerint; cum praesertim idem pontifex ea Capitula iisdem litteris probaverit quidem, non autem ediderit, nec quid in ipsis contineretur, aut quae doctrina probata fuerit, satis [Col. 0413A] exinde colligi posset. Quae autem eorumdem Capitulorum Dionysio auctore prodiit editio, sensim propagata, non in omnium manus et notitiam statim pervenit. Haec quoad primam Quesnelli partem.
10. Quoad alteram vero unum observandum credimus. Licet Augustiniana doctrina de Praedestinatione in hisce Capitulis non fuerit inclusa (ut non tum Quesnellus quam cardinalis Norisius contendunt) inter profundiores difficilioresque partes incurrentium quaestionum, de quibus auctor dixit: Sicut non audemus contemnere, ita non necesse habemus astruere, non tamen exinde sequitur eam inter definita fidei dogmata ita esse censendam, ut qui aliter senserit haereticus aut violatae fidei reus haberi debeat. Haec enim doctrina pluribus licet Augustini aliorumque Patrum exploratissimis testimoniis firmata, ac ex principiis definitis quam proxime consequens, nondum ab Ecclesia definita dici potest. Qua in re audire libeat P. [Col. 0414A] Ludovicum Thomassinum, qui etsi gratuitam praedestinationem a Patribus declaratam naviter propugnet, hanc tamen monitionem necessariam putavit tom. I Theolog. dogm. lib. IX, c. 19, n. 8: Unum superest quod moneri lectores necessum sit: nempe ubi decretum de praedestinatione gratuita indecisum a SS. Patribus relictum esse tam constanter negavimus . . . . . , non id nobis fuisse consilii, ut decretum illud in fidei dogma receptum fuisse affirmaremus. Longe aliud est doctrinam de gratuita praedestinatione ab Augustino et a plerisque omnibus Ecclesiae utriusque Patribus assertam fuisse, atque ab Ecclesia catholica ut fidei regulam coaptatam esse . . . . . Id in causa fuit ut saepiuscule dixerimus Augustini de electione gratiae sententiam dogmati fidei esse conjunctam non esse relictam in medio ut indecisam, aut superfluam; sed velut cohaerentem aut consequentem, non vero ut ipsi fidei substantiae concretam aut implicitam.
[Col. 0413B] 727 I. Ita concinit stylus epistolae ad Demetriadem stylo librorum de Vocatione gentium, ut [Col. 0413D] Confer observ. subjiciendas n. 4. eidem hactenus auctori utrumque opus merito sit ascriptum, sive cum Ambrosio datum, sive cum Prospero. Quamobrem qui multis nec futilibus, ut confidimus, argumentis alterum S. Leoni vindicavimus secunda dissertatione, peculiarem instituere alterius eidem asserendi gratia supervacaneum duceremus, nisi in re hujus momenti probationes probationibus cumulare nullique diligentiae parcere necessarium videretur.
Remisso itaque ad priorem dissertationem lectore, ut de tempore scriptionis hujus epistolae instruatur, multaque etiam ibi legat de styli, doctrinae conceptuumque similitudine, quae inter S. Leonem, auctoremque librorum de Vocatione gentium intercedit, et ad epistolae quoque auctorem transferri possunt, caetera quae hujus propria sunt paucis absolvemus.
Primum igitur animadverto hoc epistolae commune [Col. 0413C] esse cum opere de Vocatione gentium et certis sancti Leonis operibus, quod [Col. 0413D] Vide easdem observ. n. 5. In sequentibus autem [Col. 0414D] numeris sequentia excutientur. Scripturam sanctam ex sancti Hieronymi versione allegent. Sed hoc insuper habet cum sancto Leone affine, quod utraque versione utatur, Vulgata scilicet et Hieronymiana; quod in eodem versu 4 capitis XIV libri Job contigit; ubi secundum Vulgatam versionem ita legimus apud sanctum Leonem serm. 8 de Nativit. et in epist. ad Demetriadem circa med.: Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? Nonne tu qui solus es? Et secundum septuaginta Interpretes in serm. 1 sancti Leonis de Nativit. et in citato epistolae loco: Nemo mundus a sorde, nec infans cujus unius diei vita est super terram. Quod ad id quod 728 probatum volumus, validum, puto, argumentum est, cum nemo facile sibi persuadeat fortuito contigisse ut eadem aetate duo scriptores diversi eumdem ejusdem libri versum assumpserint ex versione sancti Hieronymi, quae nondum in usum vocata erat, et vix ab alio auctore illius aevi usurpata reperiatur.
[Col. 0413D] 2. Ut probet Christum Dominum sacramentorum Evangeliique ministris semper adesse ac cooperari, adducit textum e capite XXVIII S. Matthaei, quem a sancto Leone et ab auctore librorum de Vocatione gentium usurpatum diximus eodem consilio. Utique nunc, inquit, eadem potentia Dominus indesinenter operatur, qui ait: Ecce ego vobiscum sum, etc. Vide supra [Col. 0414B] dissert. 2, n. 19, loca ex sancto Leone et ex opere de Vocatione gentium descripta.
II. 3. Haec epistola, cum varias Satanae describit insidias conatusque vehementiores quibus eos impetit quos per baptismatis consecrationem vitaeque melioris professionem sibi cernit eripi, cumque e contra, quo studio, qua vigilantia adversus illum pugnari debeat, monet, iisdem fere utitur verbis quibus et Leo noster. Exemplum habe ex cap. 10: Cum in sacramento crucis et resurrectionis Christi ad novitatem redit vetustas, et ad innocentiam regeneratur impietas, antiquus hostis malignius FREMIT et acrius inardescit; et cum innumeris nocendi artibus humanum genus nitatur avertere, SERENS DISCORDIAS, INCITANS IRAS, ACUENS CUPIDITATES, suadens turpia, falsa commentans, et errorum laqueos per opinionum commenta multiplicans, plus uritur de virtute stantium, quam laetetur de fragilitate labentium.
Sanctus Leo serm. 6 de Epiphan. cap. 3: Vigilanter cavenda sunt illa discrimina quae de otio ipsius pacis [Col. 0414C] oriuntur. Adversarius enim qui in apertis inefficax persecutionibus fuit, tecta nocendi arte DESAEVIT, ut quos 729 non perculit impetu afflictionis, lapsu dejiciat voluptatis . . . Quos damnis non fregit, cupiditate corumpit. INFLAMMAT concupiscentiis, quos non potest vexare tormentis. SERIT DISCORDIAS, ACCENDIT IRAS, INCITAT LINGUAS; et ne ab illicitis dolis cautiora corda se revocent, consummandorum scelerum ingerit facultates. Et serm. 2 de Quadrag. cap. 2: Modo tibi major cautio et sollicitior assumenda prudentia est, quando idem hostis tuus acriori saevit invidia . . . . appropinquante novae creaturae ortu, spiritalis nequitia ab his quos possidebat excluditur. FREMIT ergo exspoliati hostis impius furor; et novum quaerit lucrum, quia jus perdidit antiquum. INFLAMMAT ITAQUE IRAS, nutrit odia, ACUIT CUPIDITATES, irridet continentiam, INCITAT gulam. Serm. 3 de Quadrag. Exinde (nos) vehementiore odio et INVIDIA SAEVIORE persequitur, ex quo ei in baptismo renuntiavimus, et ab illa cui dominabatur origine [Col. 0414D] in novam creaturam divina regeneratione transivimus . . . . . non desinit nobis hostis antiquus LAQUEOS PECCATI ubique TENDERE.
Quibus in locis praeter sensus, constructionis ac verborum similitudinem et concentum, quae eumdem auctorem arguunt, multae sunt insuper voces in textu epistolae, quae a sancto Leone passim usurpantur, [Col. 0415A] velut: Opinionum commenta; sacramentum crucis et resurrectionis Christi; redit ad innocentiam iniquitas, et in novitatem vetustas; uri de virtute stantium; fragilitas labentium, etc.
III. Auctor epistolae sic habet: Malum superbiae maxime virtutibus est cavendum: quia nullis opportunius insidiatur, quam quibus laus justa debetur. Et c. 10: Quibus non potuerat persuadere vitiorum amorem, immittit laudis cupiditatem . . . . . Per gloriam irrepsit humanam; et quos impulsione non movit, elatione dejecit. Ad eumdem sensum, cap. 16, sic loquitur: Vigilant autem tentatoris insidiae, ut ubi proficit devotio, subrepat elatio, et ut homo de bono opere in se potius quam in Domino glorietur. Sed sollicitudo nos Apostoli contra hoc periculum monet, dicens: Cum timore et tremore vestram salutem operamini; Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate. Quanto ergo excellentius in mandatis Dei quique proficiunt, tanto majores habent causas formidinis et tremoris: ne de ipsis probitatis augmentis mens [Col. 0415B] sibi conscia et laudis avida in superbiae rapiatur excessus, et fiat immunda vanitate, dum sibi videtur clara virtute.
Sanctus Leo his admodum similia habet serm. 4 de Quadragesima cap. 3: Non ambigatis, inquit, diabolum ad hoc vim suae malignitatis armare, ut pietati laqueos de ipsa pietate praetendat, et quos non potuerit dejicere per diffidentiam, conetur superare per gloriam. Vicinum est enim rectis actionibus superbiae malum, et de proximo semper virtutibus insidiatur elatio. Quia difficile est ut laudabiliter viventem laus non capiat 730 humana. Et serm. de Epiphan. 8, c. 2: Cum timore et tremore, inquit Apostolus, vestram salutem operamini; Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate. Et haec sanctis causa est tremendi atque metuendi, ne ipsis operibus pietatis elati deserantur ope gratiae, et remaneant in infirmitate naturae.
De Melchisedech disserens epistola ait: Vir sacratissimus [Col. 0415C] Melchisedech Domini et Salvatoris nostri PRAEFERENS FORMAM. Sanctus Leo, serm. 4 ( nunc 5) de Natali suo: Ipse est, inquit (Christus), cujus FORMAM Melchisedech pontifex PRAEFEREBAT.
De lege et gratia eodem uterque modo loquitur Epistola. Non ob aliud, inquit, umquam datur praeceptum, nisi ut quaeratur praecipientis auxilium. S. Leo serm. 5 de Quadrag.: Ad jubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum ut excitet desiderium, et praestet auxilium. Et expressius serm. 11 de eadem: Ideo enim datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium.
De paupertate et divitiis: Tam abundantia, quam inopia, ait epistola, materia solet esse peccati, cum vel dives extollitur ad superbiam, vel pauper prosilit ad querelam. S. Leo serm. 11 de Quadrag. cap. 1: Non minoris est periculi carere desideratis quam abundare concessis. Insidiae sunt in divitiarum amplitudine, insidiae in paupertatis angustiis. Illae elevant ad superbiam, hae incitant ad querelam.
Sanctus Leo, epist. 10 ad episcopos provinciae [Col. 0415D] Viennensis, cap. 1: Apostolicum munus in Petro principaliter collocavit (Christus). Auctor epistolae: Natura in Adam principaliter instituta. Ubi eadem voce utuntur in eo sensu qui tam primariam institutionem quam primatum includit. Quae vox raro ita usurpatur.
Hoc etiam commune habent tria haec scripta, ut illud, Act. XIV: Dimisit gentes ingredi vias suas, frequenter assumant, et illud: Tentatio est vita hominis super terram, ex libro Job saepius quoque usurpent.
IV. De praesentis vitae statu S. Leo, serm. 7 de Pass. cap. 3: Contristati sunt, non de conscientiae reatu, sed de humanae MUTABILITATIS INCERTO. Serm. 14 de Pass. c. 3: Quamvis enim non istius vitae sit, sed aeternae, ut sit Deus omnia in omnibus; tamen, etc. Epistola ad Demetriadem (Cap. 24) : Non quidem obtinetur, ut jam omnia in omnibus Deus sit, quia nullus est sine tentationis stimulo, et sine MUTABILITATIS INCERTO, etc. Et supra: In futurae beatitudinis consortio [Col. 0416A] Deus erit omnia in omnibus: quod ideo in hac vita non potest ad plenum obtineri, quia nondum mortale hoc, etc.
In utroque Deus sub agricolae imagine inducitur animam hominis colens, fecundamque reddens bonis justitiae fructibus, ac propterea Deus summus et verus agricola nuncupatur; pia ejus erga homines sollicitudo, cultura; anima, ager cordis; virtutes, semina; bona opera, germina justitiae 731 appellantur. Auctor epistolae, cap. 1: Licet plantationi suae SUMMUS AGRICOLA valida ad profectum tuum incrementa praeberet; cooperatores tamen gratiae Dei opportune piam adhibuere culturam, ut germen tenerum fortitudinis robur acciperet, et dignos generositate sua fructus propositi tui arbor afferret. Et cap. 7: Sed quidquid illud est, quo corporeorum sensuum exteriora pulsantur, in agro cordis, cui impenditur ista cultura, nec radicem potest figere, nec germen emittere, nisi ille SUMMUS ET VERUS AGRICOLA potentiam sui operis adhibuerit, et ad vitalem profectum, ea quae sunt plantata, perduxerit. Lib. II de [Col. 0416B] Vocat. gent. cap. 6: Quae (bona voluntas) SUPERNI AGRICOLAE prima plantatio est . . . . . Bona voluntas omnium virtutum germen est primum.
S. Leo, serm. ult. de Jejunio decimi mensis: Deus namque VERUS ET SUMMUS AGRICOLA, non solum corporalium, sed etiam spiritualium auctor est fructuum, et utraque semina, utraque plantaria duplici novit exercere CULTURA, dans agris profectus germinum, dans animis incrementa virtutum. Item serm. 3 de eod. jejunio dec. mensis: In agro Dominico, cujus operarii sumus, oportet nos prudenter atque vigilanter spiritalem exercere culturam . . . . . Quae bona opera si pigro otio et inerti desidia negligantur, terra nostra nihil generosi germinis pariet, etc. Serm. 6: DE TERRA CORDIS nostri germen justitiae et charitatis fructus oriatur. Serm. 1 de Quadrag.: Tunc in nobis bene semina virtutum nutriuntur, quando ab AGRO CORDIS nostri omne germen externum evellitur. Serm. 4 de Jejun. Pent. cap. 3: Terra enim carnis nostrae nisi assiduis fuerit subacta culturis, [Col. 0416C] cito, etc. Custodienda igitur nobis omnium germinum seminumque generositas, quam ex summi agricolae plantatione concepimus, etc. Similia habet serm. 2 de Resurrect., et 2 item de Ascensione.
Consulat etiam lector quae in secunda dissertatione a nobis relata sunt tam ex S. Leone quam ex auctore de Vocatione gentium circa mutum illud creaturarum de suo creatore testimonium, quod cuivis semper patet; paribus enim ac potius iisdem verbis illud depingit auctor epistolae cap. 7, in hunc modum: Omnia quidem elementa mundi, et universae creaturarum naturae hoc ipsa sui exigunt specie, ut invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur; et in pulchritudine coeli et terrae quaedam sunt paginae ad omnium oculos semper patentes, et auctorem suum numquam tacentes; quarum protestatio doctrinam imitatur magistrorum et eloquia Scripturarum.
S. Leo, serm. 11 de Quadragesima, cap. 6: Qui aliquam, inquit, dat portionem substantiae suae, intelligat se ministrum esse misericordiae divinae, qui partem [Col. 0416D] pauperis in manu posuit largientis. Et serm. 5 de Collectis cap. 1: Terrenae et corporeae facultates ex ipsius largitate proveniunt, ut merito rationem eorum quaesiturus sit, quae non magis possidenda tradidit, quam dispensanda commisit. 732 Epistola ad Demetriadem cap. 5: Qui possessionibus suis non aliter quam rebus pauperum praesunt: ut ecclesiasticae utilitati sub quadam procuratione famulentur, elaborantes singuli pro suarum virium portione, ut ad victum atque vestitum familiae Dei necessaria conferantur, etc.
Epistola ad Demetr. cap. 10: Hinc evacuatio baptismi parvulorum, qui sola adoptione donari, nullo tamen reatu dicerentur absolvi. Lib. II de Vocatione gentium cap. 24: Nec impie a quodam de parvulorum baptismo dictum fuisset: Habet gratia quod adoptet, non habet unda quod diluat. Hanc hominis Pelagiani sententiam descripsit auctor librorum sex Hypognosticon, lib. V cap, 8, ex scriptis Pelagiani quem confutat. [Col. 0417A] Hunc Julianum esse, illum vero Sixtum papam III conjicit Joannes Garnerius (Dissert. 6 ad Marium Mercatorem cap. 6) : quae conjectura, si vera esset, juvaret sententiam nostram; cum enim Sixto adhaeserit Leo noster, ab eo accipere potuit Pelagiana scripta, quae forsan Sixto, cum Coelestio favebat, familiaria fuerant.
Epistolae cap. 5: Ad vitam aeternam per angusta et ardua eniti, etc., respicit procul dubio auctor ad versum 14 capitis VII Evangelii secundum Matthaeum, quem ita semper refert S. Leo: Angusta et ardua via est, quae ducit ad vitam. Exempla vide in dissertatione 2, num. 24.
S. Leo, serm. 8 de Jejunio decimi mensis, cap. 1: Ut anima . . . . . IN AULA MENTIS possit divinae vacare sapientiae. Epist. ad Demetriad. cap. 22: Ipsa ergo, inquit, AULAM TUAE MENTIS ingredere et in secretario purissimae conscientiae tuae, etc.
S. Leo, serm. 1, de Jejun. decimi mensis, cap. 1: Deus dat unde ipsi quod operatur operemur, accendens [Col. 0417B] scilicet mentium nostrarum lucernas, et igne nos suae charitatis inflammans. Epist. ad Demetriad. cap. 14: De vero lumine tenebrosae jam et deficientes lucernae lumen accipiunt . . . . . Superno igne accensus animus non tepescat . . . . . unde coepit inflammari, inde poscat igniri. Hanc ultimam vocem in dissert. 2 Leoni familiarem observavimus, num. 24.
Epist. cap. 24: Sine dubio inde habetur virtutum omnium PORTIO, unde habebitur PLENITUDO. S. Leo, serm. 2 de Passione, cap. 2: Ut quod vestri generis impia perdidit portio, assequatur hoc fidelis gentium plenitudo. Serm. 15 ( nunc 14), cap. 4: Qui primus hominum resurrexit, ejus plenitudinis est portio, quam praecessit.
Epistolae cap. 17: Dignum quippe est ut imago Dei Deo splendeat, et inde pulchra, inde sit compta, dicens: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine; alioquin adultera est et a divino aliena conjugio, si alterius cujusquam decorem in speculo sui cordis ostentat. [Col. 0417C] Lib. I de Vocat. gent. c. 8: Quaerat Dominus imaginem suam, et omnium, quae in eam inciderunt, sordium concretione detersa speculum humani cordis enubilet. Serm. 95 de Gradibus beatitud., cap. 7: In creatura Creator appareat, et in speculo cordis 733 humani, per lineas imitationis expressa Dei imago resplendeat. Serm. 5 de Quadrag. cap. 3: Sollicitiore cura cordis nostri specula tergamus . . . . . Nitor enim mentium ad imaginem Dei conditarum non ita a fumo totius vanitatis alienus est, ut nulla possit sorde fuscari. Serm. 1 de Jejun. decimi mensis c. 1: Inveniemus hominem ideo ad imaginem Dei conditum, ut imitator sui esset auctoris; et hanc esse naturalem nostri generis dignitatem, si in nobis quasi in quodam speculo divinae benignitatis forma, resplendeat. Serm. 4 de Nativit. cap. 2: Ut homo ad imaginem et similitudinem auctoris sui vivens, formam Dei bonitatis atque justitiae in splendore imitationis tamquam in speculi nitore servaret.
[Col. 0417D] Epistolae cap. 7: Gratia Dei tota repellitur, nisi tota suscipitur . . . . . Extra gratiam efficitur, qui aliquid de ejus plenitudine diffitetur . . . . . Plene et veraciter confitenda est gratia Dei, de cujus hoc primum munere est, ut auxilium ipsius sentiatur. Capitulo 10, de Gratia et lib. Arb.: Ad confitendam gratiam Dei ejus operi ac dignationi nihil penitus subtrahendum est.
Epistolae cap. 8: Nulla est gravior quam superborum ruina; maxime cum ipsa elatio in Dei tendat injuriam. S. Leo, epistola 80 ( nunc 106) ad Anatolium: In totius Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio. Creberrimus est iste loquendi modus apud S. Leonem.
Epistolae cap. 10: Ut omnium hominum generalem ruinam meritorum privilegio sublevarent. S. Leo, serm. 7 de Epiphania, cap. 4: Deus causam nostram nimis malam humilitatis privilegio bonam fecit.
Epistolae cap. 18: Ab omni contaminatione mens libera est, quae sive in se, sive in proximo nihil diligit, nisi quod ex Deo esse novit. Nam amare aliquid, quod [Col. 0418A] non ex opere et spiritu Dei sit, non est casta dilectio. Lib. I de Vocat. gent., cap. 6: Bene se amant, qui in se opera Dei amant. Nam et Deus hoc amat in nobis quod ipse fecit; et hoc odit, quod ipse non fecit. Si ergo opus Dei amamus in nobis, bonam voluntatem recte amamus, quae utique, si opus Dei non esset, amanda non esset.
Frequens ea verborum constructio et congeries, figurarumque usus, quae in dissert. 2 observavimus Leoni familiaria esse. Epistolae cap. 6: De omni genere hominum, de omni gradu officiorum, de omni mensura operum, de omni qualitate virtutum, fiat totius aedificationis inseparabilis connexio et indifferens pulchritudo, nec desit soliditati, quod non defuerit portioni. Praeter constructionem verborum, vix etiam ullum est quod Leonis non sit proprium ac familiare. Cap. 10: Cum . . . . . captivis libertas, perditis salus, mortuis vita reparatur. Cum . . . . ad novitatem redit vetustas, et ad innocentiam regeneratur impietas. Cap. 4: Fiant filii Dei de paupertate divites, de patientia fortes, de [Col. 0418B] humilitate sublimes. Sexcenta his similia reperies in aliis S. Leonis opusculis. Vide dissertationem 3.
734 VI. 4. Jam vero si minutatim velimus expendere styli affinitatem, vocabulaque utrique magis familiaria, eadem prorsus haec esse facile deprehendemus, eamdemque dictionis totius structuram. His enim ferme frequentius utuntur vocibus, aut si non frequenter aliquibus, saltem citra usum communem usurpant. Tales sunt sequentes. Voluntaria devotio. Gratiae largitas. Incitare. Igniri. Discipulus veritatis. Prophetica, evangelica et apostolica doctrina. Redire, transire, transferri in innocentiam, et novitatem protestari. Indicere. Murmura querelarum. Incunctanter. Inspicere, inspector. Sublimitas. Transcendere. Accrescere, famulari, famulatus. Insinuare, insinuatio. Moderamen. Incommutabilis voluntas. Tepescere. Desides et tepidi. Evacuare. Insania novi dogmatis. Dogmatis portio. Vipereus. Formam praeferre. Cooperatores gratiae. Impendere. Dispendium. Provehere, [Col. 0418C] provectio. Exordium sumere. Consensio pro consensu. Mensura donorum gratiae. Impar. Tumere, intumescere. Elatio. Praesumere, forma. Universitas pro omnes. Recidere. Fragilitas. Divini operis et muneris esse. Soliditas. Sacratus, sacratissimus. Confoederari. Religiosus. Onerosus. Obscurum pro obscuritate. Erudire, eruditio. Discretus, discretio. Portio, plenitudini et soliditati opposita. Sacramentum passionis et resurrectionis. Urere, uri invidia. Virus invidiae. Commenta. Paginae evangelicae, veteris et novi Testamenti. Deceptiones. Laquei. Dextri, si nistri. Communio naturae, etc. Scienter. Materia. Germen, semen, ager cordis. Consortium. Plantationibus suis Deus incrementa praebet. Variare, varietas. Indesinenter. Tentationis stimulus. Periculum mutabilitatis. Mutabilitatis incertum. Corde concipere. Cultura. Tenebrosae mentes. Inclinare. Occiduus. Refutare pro rejicere, etc. Magistri, pro SS. Patribus, et [Col. 0417D] doctoribus Ecclesiae. Constitutio Salvatoris, etc.
5. Conjectationes superiores hic altera firmamus. Quod styli hujus epistolae nitor ac venustas non est hominis Africani, sed ipsis potius Latinae linguae incunabulis enutriti. Et certe si Africanus fuisset, non ignorasset Demetriadem ex S. Augustini maxime cohortationibus servandae virginitatis consilium concepisse; nec scripsisset tale ipsum propositum sine humanis cohortationibus elegisse, cum ex ipsius Augustini epist. 143 ad Julianam Demetriadis matrem discamus, per ejus ministerium castitatis propositum amplexatam esse piam hanc virginem. Per ministerium, inquit, nostrum cum accepissetis verbum auditus Dei, sicut dicit Apostolus, accepistis non ut verbum hominum, sed, sicut est, vere Verbum Dei. Cujus ministerii nostri, adjuvante gratia et misericordia Salvatoris, in domo vestra tantus fructus exortus est, ut humanis nuptiis jam paratis sancta Demetrias spiritalem sponsi illius praeferret amplexum, cui specioso prae filiis hominum, etc. Hominem vero Italum longe 735 ab [Col. 0419A] Africa positum et tunc temporis forte adhuc adolescentem, qualis erat S. Leo, non mirum est hanc compertam non habuisse circumstantiam. Quid quod hujus epistolae auctor satis [Col. 0419D] Lege observ. n. 8, se Romanae Ecclesiae alumnum prodit, dum ejus gloriam ubique aemulatus apostolicam sedem omnibus, tum sacerdotibus, tum plebibus, exemplo fuisse asserit, ut Pelagiani dogmatis, insaniam abhorrerent; cum haec palma episcopis Africanis debeatur, qui omnium primi signum adversus Pelagium levaverunt, sic canente Prospero:
VII. 6. Juvat porro non modicum assertionem nostram singularis quae Demetriadi virgini cum S. [Col. 0419B] Leone intercessit necessitudo, sanctaque familiaritas, ex qua etiam hanc fiduciam sumpsit, ut ipsam impelleret ad construendam basilicam sub S. Stephani invocatione consecrandam, ut fidem faciunt varii scriptores. Platina: Leo, inquit, ad reparandam Urbem et templa conversus, Demetriam ancillam Dei impulit ut basilicam beato Stephano via Latina tertio ab Urbe milliario in fundo suo conderet: quod et refertur in Breviario Romano. Cur de alia Demetriade itidem virgine, haec intelligi debeant aut possint, non video; cum aliam huic cognominem et aliquatenus illustrem, nec illius aevi scriptores commemorent, nec eam de qua loquimur aliqua nota distinguant, cum de ea mentionem faciunt. Unicum est quod quempiam possit movere, videlicet Demetriadem, jam ab anno 410, barbarorum saevitiam qui Romam ceperant fugientem, in Africam transmeasse, una cum Juliana matre sua et avia Proba, ibique sedem apud Carthaginem fixisse. Verum si semel redierit in memoriam, [Col. 0420D] Vid. easdem observ. n. 11 Vandalos irrupisse in Africam anno Domini [Col. 0419C] 427, cum innumerabili prope exercitu, qui regionem illam immaniter vastavit; post expugnatam vero anno 431 Hipponem omnes illius tractus provincias barbarorum armis subjectas esse, exceptis solum duabus civitatibus, Cyrta et Carthagine, hancque ultimam tandem in illorum manus devenisse anno 439, nemini puto persuadendum Demetriadem in illa provincia remansisse, experturam nimirum, nisi fuga sibi consuluisset, haereticorum barbarorumque furorem, 736 apud quos fides catholica castitasque virginalis, quibus clarebat Demetrias, summo aeque crimini vertebantur. Immo vero nemo est qui non credat piam virginem, sicut, expugnata a Gothis Roma, aufugit Carthaginem, tutissimum tunc a barbaris asylum; ita, invadentibus Africam Vandalis longe potiori ratione reliquisse Carthaginem, Romamque remeasse, in qua patriam, cognatos, amicos, et, quod non semel indicatur in hac ipsa epistola, amplissimas possessiones a parentibus suis relictas habebat. Quamquam et usque ad incursionem [Col. 0419D] Vandalorum in Africa non remansisse, verosimillimum est, vel Julianam adhuc superstitem post Gothorum ex Italia discessum charissimum pignus in Urbem secum reduxisse, vel Demetriadem, mortua Juliana, ultro repetiisse patriam, ut quae apud Carthaginem sine cognatorum gentiliumque suorum ope ac solatio vix potuisset residere.
Urbem igitur reversa Leonem invenit primatum seu doctrinae seu pietatis inter omnes qui tunc in Urbe florebant facile tenentem; cumque archidiaconum Ecclesiae spectaret potior virginum Deo dicatanum cura, Demetriadem sanctus Leo ex officii sui debito ad sanctioris quam professa fuerat vitae perfectionem dirigendam suscepit; sanctumque Leonem [Col. 0420A] vicissim sacra virgo, ut ad sublimis propositi observantiam magis magisque accenderetur, pro jure suo precata est. Nec renuit S. Leo onus impositum, sed hanc ad eam scripsit eximiam epistolam, cujus materiem esse debere censuit christianam humilitatem, quam in sacra virgine natalium splendore, immensis opibus largiter in pauperes effusis, ac singulari pietate commendata, periclitari merito timuit: ne partas tot laboribus operumque bonorum assiduitate palmas una eriperet elatio; in cujus virtutis laudes quam propensus aliunde esset, caetera ejus scripta pluribus locis attestantur.
VIII. Sit igitur S. Leonis tam insignis epistola, non vero Prosperi, cujus nomen prae se tulit, ex quo inter ejus Opera excusa est sub hoc titulo: Prosper episcopus sacrae virgini Demetriadi. Qui titulus addititius esse tum inde convincitur, quod ante centum ferme annos, quo tempore S. Ambrosii Operibus accensebatur hoc opusculum, sine hoc titulo semper prodierat; [Col. 0420B] tum quod certum sit apud eruditos Prosperum Augustini discipulum ac vindicem numquam sacerdotali dignitate, sed nec ullo forte ecclesiastico ministerio insignitum fuisse, cum a Gennadio et ipso Gallo, Gallorumque scriptorum diligentissimo encomiaste dictus sit tantum homo Aquitanicae regionis. Gelasius quoque recensens in concilio Romano scripta orthodoxorum Patrum, quos exactissima secundum cujusque gradum appellatione discrevit, enumeratis eorum scriptis, qui pontificali 737 dignitate praefulserant, addito ad singulos episcopi nomine, subjungit de sancto Hieronymo in hunc modum: Item opuscula beati Hieronymi presbyteri: ac demum ita in Prospero desinit: Item opuscula Prosperi viri religiosissimi; satis innuens ipsum episcopali infula etsi dignissimum, numquam tamen decoratum fuisse. Idem probatum habetur ex cyclo Victorii ad Hilarum P. R. ex Marcellino Comite in Chronico, Bedae Martyrolog. VII kalend. Julii, etc., de quo vide plura apud Sirmondum in notis ad Apoll. Sidonii lib. VIII, epist. 15. Sed missa illa pseudepigraphe, non esse [Col. 0420C] Prosperi hanc epistolam arguit styli disparitas, et ejusdem affinitas cum stylo auctoris librorum de Vocatione gentium. Etsi enim Prosperi sermo nonnullis interdum rhythmis, ut aiunt, ubique sonat, quod omnibus illius aevi scriptoribus non insolens est, minus tamen frequentes sunt apud Prosperum, qui etiam iis persaepe vitandis studuisse videtur, ut legenti planum erit. Non ita quoque de ordinando et ad amussim construendo sermone, aut secandis periodorum membris sollicitus est ac auctor gemini de Vocatione gentium opusculi; sed ut ratiocinii pondere atque arte praestat alteri, assertionibusque, ut de ipso Gennadius, magis nervosus est, ita dictionis puritate, sermonis nitore, compositionisque elegantia longe inferior est. Probatur praeterea ex discrimine quod inter utrumque supra annotavimus, cum unus Ecclesiam Romanam in profliganda haeresi Pelagiana omnibus episcopis praeivisse ait; alter ab Africana Ecclesia in hac pugna praeventam esse etiam sedem apostolicam asserit; quod diversum auctorem fuisse [Col. 0420D] demonstrat. Denique altum de sancto Augustino silentium, cujus cum laude nominandi nullam Prosper sibi eripi sinit occasionem, eidem hoc opusculum abjudicat. Quam enim opportunam magis, ac magis obviam habere poterat occasionem celebrandi invicti illius gratiae doctoris, quam in ea epistola, quae et de gratia Christi, et de humilitate gratiae custode tota est, in qua Pelagianum dogma, Pelagiique ad Demetriadem epistolam exagitat; quae episcopos istius haeresiarchae adversarios commemorat, quorum pars magna erat Augustinus, praecipua portio, ut loquitur ipse Prosper ( Epist. ad Augustinum), Domini sacerdotum; in qua alloquitur virginem quam ministerio verbi Christo pepererat, aut potius quam aemulans [Col. 0421A] Dei aemulatione desponderat uni viro virginem castam exhibere Christo? Prospero enim omnium quae Augustini erant curiosissimo indagatori hoc ignorare non licuit, nec tacere, cum id sacrae virgini gratissimum esse futurum non dubitaret. Denique cum de proposito castitatis a Demetriade concepto inter ipsa principia multos qui tunc in Ecclesia praeeminebant, merito non siluisse asserat, atque illa rationabiliter doctissimos viros suis adhortationibus incitasse, nemo est qui credat hanc sibi ipsi vim facere potuisse Prosperum, ut orationem in Augustini nomen ac elogium sponte currentem, 738 compesceret reprimeretque.
Haec omnia si mente ab omni praejudicio libera lector attenderit, non dubito quin conjecturis nostris ultro subscribat; hocque opusculum sancto Leoni, ut genuino parenti, restituendum judicet.
VIII. Nihil agam ab instituto meo alienum, si ad incudem hic revocavero quae auctor nuperus refert [Col. 0421B] de pia virgine, melius dixerim adversus piam virginem, cujus memoriam in ecclesiastica historia honorabilem immeritis notis dedecorat. Tribus enim quatuorve criminibus Demetriadem arcessit: primum quod humanae gloriae avida, quidquid boni ageret labe ista inficeret; 2 o quod Pelagianum venenum a Juliano gentili suo propinatum ultro exceperit; 3 o quod hujus farinae homines libenter foverit; 4 o denique quod admiratrix ingeniorum (novum crimen), quod ambitiosis superbisque hominibus ac pietatem mentientibus impensius faverit. Reddo auctori verba sua. Julianus, inquit, offini familiae venenum suum afflaverat, illudque Demetrias, ut erat gloriolae amantior, facilius excepit, favitque contemptrix opum ac mundi, sed admiratrix ingeniorum, hominibus, qui severioris disciplinae ita praeferrent speciem, ut tamen amarent videri dicendi simul et evangelicae perfectionis principatum tenere (Joan. Garnerius, dissert. 6. ad Marium Mercatorem) .
[Col. 0421C] Sed unde habes, vir erudite, haustum a pia virgine Pelagii toxicum? Quod si assertionis testem nullum habes idoneum, non vereris de infamata puellae Deo sacrae memoria reum coram Deo postulari? Si magnum porro admissae haereseos argumentum putas quod sacra puella ex Aniciana stirpe nata est, Anicianae autem familiae junctam esse Aemiliam, ex Aemilia jam oriundam fuisse, hanc demum nupsisse Juliano: jam non sola Demetrias, sed et quotquot utramque hanc familiam sanguine vel affinitate attigerunt, Pelagiana dicendi sunt labe infecti; atque adeo vix ab ista peste, ut ita dicam, originali quisquam nobilium Romanorum immunis erit.
Immo vero, inquit, non in omnes Juliani affines transmissum istud venenum, sed hoc Demetrias, ut erat gloriolae amantior, facilius excepit. Et hoc unde? Unde, inquam, habes Demetriadem gloriolae amantiorem fuisse? An inde, quod in disciplina et humilitate Christiana nutrita et educata est, teste Augustino (Epist. 188, al. 143, ad Julianam) ; an quod, cum et [Col. 0421D] nobilitate et divitiis prima esset in orbe Romano, haec universa contempserit; quod se non nobilem, non divitiis praepollentem, sed hominem cogitarit? An quod puellares annos fidei ardore superarit, et inde coeperit, ubi aliis desiisse, perfectae consummataeque virtutis est (S. Hieron. epist. ad Demetriad. )? Forsan gloriolae amantior ideo dicitur, quia tam sublime propositum super humilitatis fundamenta consistere pie et sapienter intellexit? Quia Virgo Anicia super omne fastigium Trabeatae nobilitatis evecta, converso repente animo, desiderio coelestium nuptiarum declinavit mortale conjugium . . . et studiis suis ad sublimiores gradus virtutum profecit (Epist. ad Demetriad. cap. 1) . 739 Haec si elatioris animi et gloriae avidi indicia sunt, nemo Demetriade, fateor, gloriolae amantior fuit; sed si contra dejectissimae humilitatis argumentum ac meritum, vel potius, ut cum S. Hieronymo loquar, miraculum istud fuit, fatebitur vel ipse Garnerius humanae gloriolae cupiditatem perinique affingi piissimae virgini.
[Col. 0422A] IX. Sed saepius monita est Demetrias de vitandis Pelagii reliquiis et superbia fugienda. Verum id quidem; sed si de vitanda culpa vel errore fugiendo esse admonitum, admisisse est, nec possit quisquam agere monitorem, qui simul criminatorem non agat, nescio quis a quovis crimine absolutum se confidere audeat. Rei fuerunt Romani omnes omnis Manichaice impietatis, omniumque Arii; Nestorii et Eutychetis haereseon, quandoquidem toties de his fugiendis a Leone sunt admoniti. Omnes apostoli, immo Christiani omnes fermento sunt infecti Pharisaeorum, quod est hyprocrisis, quos toties hortatus est Dominus Jesus ut ab eo sibi caverent. Impudicus dicendus erit Timotheus et profanis vocum novitatibus addictus, ad quem scribit Apostolus ut seipsum castum custodiat, et devitet profanas vocum novitates (I Timoth. V, 25, et VI, 20) . Enimvero quis miretur de humilitate potius quam de aliis virtutibus sermonem a Leone esse institutum, cum Demetriadem alloqueretur, quae [Col. 0422B] ad eum virtutum apicem evecta erat, cui maxime timendum superbiae malum omnibus virtutibus vicinum, ut scribit Leo (Ad Demetr. cap. 16) , quodque videtur iis, quas perditas cupit, amicum esse virtutibus? Unde nihil magis, inquit, fugiendum est quam appetitus hujus concupiscentiae, quae virtutem negat divini operis amore propriae dignitatis. Hunc amorem totis eloquentiae viribus piae virgini insufflarat Pelagius in sua epistola; contra hunc tota qua pollet facundia Leo noster dimicat.
Quod si propterea Pelagianum dogma admisisse credenda est Demetrias, quod a Pelagio epistolam acceperat, credatur potius catholicam suscepisse servasseque doctrinam, quia a sanctis Hieronymo presbytero, Augustino episcopo, Innocentio pontifice Romano, Leone archidiacono, postea etiam antistite, aliisque excellentissimis, ut hic loquitur, magistris, qui tunc in Ecclesia praeeminebant, litterae datae sunt [Col. 0422C] vel ad Demetriadem ipsam, vel ad ejus matrem Julianam, quibus non minus ad doctrinae catholicae quam ad virginitatis amorem accendebatur. Et certe multo magis charitati Christianae convenit hanc de virgine tantis munita praesidiis opinionem concipere, quam cepit ipse Augustinus, etsi de illis nihil cogitans. Et nos quidem, inquit (Epist. 143) , de sanctae virginis disciplina et humilitate Christiana, in qua nutrita et educata est, hoc existimamus, quod illa verba cum legeret, si tamen legit, ingemuit, et pectus humiliter tutudit, ac fortassis et flevit, Dominumque, cui dicata et a quo sanctificata est, fidenter oravit: ut quomodo illa non sunt verba ipsius, sed alterius, ita non sit talis et fides ejus, 740 qua se aliquid habere credat, de quo in se non in Domino glorietur. Et infra: Absit omnino ut tale aliquid in animo non dicimus tuo, vel sacrae virginis filiae tuae, sed in cujusque extremi meriti famuli vel famulae vestrae liber iste fecerit.
X. Jam quod sanctus Augustinus non ad Demetriadem, sed ad matrem ejus Julianam scripserit, [Col. 0422D] nescio an inde magnum sententiae suae patrocinium scriptor laudatus accersat. Sacra puella Demetrias consecrationis suae praesertim primordia in silentio egit, nec litteris ullis aliorum ad se litteras allexit, quod nec virginitatis nec humilitatis pudori congruebat. Juliana porro de filiae suae profectibus sollicita, sanctorum opem adhortationesque enixe postulavit, ut ad sancti propositi observantiam perseverantiamque ardentior efficeretur. Sic ad Innocentium, ad Hieronymum, ad Pelagium adhuc pietatis et doctrinae nomine conspicuum scripsisse testantur rescriptae litterae. De sancto Augustino par ratio: cum enim a Juliana litteras accepisset, non a Demetriade, non ad hanc, sed ad illam rescripsit, certus nihil accepturam matrem, quod cum filia sua commune non faceret. Audiamus Augustinum. Nesciremus, inquit (Epist. 133) , quemadmodum nostra illa tunc exhortatio a fideli et nobili virgine fuisset accepta, nisi nobis profectis, cum post paululum professa fuisset sanctimoniam virginalem, hoc ingens Dei donum vestrarum [Col. 0423A] litterarum laetissimo nuntio et veraci testimonio disceremus. Quod porro rescribens Augustinus ad Julianam, hanc a cavendis Pelagii insidiis moneat, ratio est obvia. Nimirum hoc omnibus Ecclesiae doctoribus commune est, ut quo tempore contra recenter natum in Ecclesia errorem dimicandi provinciam acceperunt, tunc nullam occasionem praetermittant adversus eumdem insurgendi, omnesque ad quos vel sermonem habent, vel litteras scribunt, ab hujusmodi haeresi studiose deterreant. Hoc sciunt qui Augustini aut Leonis scripta vel a limine salutarunt. Sed in hoc negotio clarum est exemplum. Res erat Hieronymo maxime cum Origeniani dogmatis sectatoribus: inde est quod Demetriadem alloquens, hanc ab illo dogmate ut caute se defendat vehementer adhortatur. Augustinus cum Pelagianis manus conserere per eadem tempora coeperat, ideo Demetriadem a Pelagiano maximo errore deterret.
[Col. 0423B] Sed peculiarem adhuc rationem affert ipse Augustinus. [Col. 0423B] Quomodo, inquit (Epist. 143) , a vobis, quibus tantam dilectionem debemus, admonendis ut alia caveatis, dissimulare possemus, cum legissemus librum quem ad sanctam Demetriadem quisnam scripserit, vel utrum ad vos pervenerit, vestris potius rescriptis nosse volumus? Pene igitur praevaricationis reum se Augustinus prodidisset, nisi contra venenum sacrae virgini per haeretici litteras propinatum, catholicae doctrinae pharmacum adhiberet; nec aliud mysterium habent sanctae doctoris litterae. Caeterum longe a Pelagianorum errore semper fuisse Julianam 741 cum omni sua familia, testatur ipsa disertis verbis ab Augustino relatis. Illam prioribus litteris de hac haeresi vitanda monuerat, deque pia admonitione gratias uberes egerat Juliana, haec subjungens (Ibid.) : Sed noverit sacerdotium vestrum longe me ac domunculam meam ab hujusmodi personis esse discretam; omnisque familia nostra adeo catholicam sequitur fidem, [Col. 0423C] ut in nullam haeresim aliquando deviaverit; nec umquam lapsa sit, non dico in eas sectas quae vix expiantur, sed nec in eas quae parvos habere videntur errores. Probe intellexit Augustinus Pelagianam sectam a Juliana inter eas numerari quae parvos videbantur habere errores: quia nimirum cum nondum plene innotuisset imperitiori praesertim sexui quam exitiosum esset Pelagii Coelestiique venenum, eorum secta dogmataque tolerabiliora videbantur, si cum illis sectis dogmatibusque conferrentur, quae vix expiantur. Parvum non esse istum errorem docet Julianam Augustinus, ut magis exosam ei sectam redderet, in quam numquam se domumque suam lapsam esse, et a cujus asseclis longe se esse discretam clarissime profitetur; sed hanc ejus fidei professionem [Col. 0424A] vel obscuritatis arguere, vel parum sinceram suspicari, numquam, quod noverimus, in mentem venit Augustino; nec cujusquam ingenui et Christiani hominis animum debet sinistra haec subire suspicio.
XI. Miratur denique auctor quod Demetrias tanta olim totius orbis gratulatione virginitatem professa, postmodum latuerit in obscuro, nec ulli penitus laudata sit, nisi forte cuidam Prospero. Laudis profecto nimis avidum dixerim, qui parcius laudatam dixerit Demetriadem. Quid in virgine melius laudaveris, quam virginitatis professionem? Quid in virgine quae et nobilitate et divitiis prima erat in orbe Romano, quam quod haec universa contempserit, ut se hostiam vivam, Deo placentem, ac sine ulla macula 742 aeternae pudicitiae consecraret (Hieron. epist. 8 ad Demetriadem) ? Haec laudavit Hieronymus, haec Innocentius, haec Augustinus, haec excellentissimi quique magistri qui tunc in Ecclesia praeeminebant; haec [Col. 0424B] universus orbis gratulatus est. Istud si cui parum esse censetur, nescio quid ei sufficiat. Sed et in obscuro latuisse post professam virginitatem, virginis Deo sacrae et in obscuro faciei Dei latitantis, non est laus infima; cujus videlicet ardentius studium totiusque virtutis meritum hoc est, ut amet nesciri. Nec tamen obscurus remansit piae virginis profectus, quem post triginta fere annos universae Ecclesiae notum fecit eximia, non Prosperi cujusdam, sed Leonis Magni epistola. Apud quem quanti meriti esset Demetrias, vel inde perspicuum est quod in magnum trahat humilitatis argumentum, quod in hoc usque, inquit, o sacra virgo Demetrias, dignationem tuae dignitatis inclines, ut provectiones tuas etiam meo stylo exigas adjuvari. Quod ego ad tenuitatem facultatis meae respiciens, omnibus modis recusarem, neque tam mature et erudito animo cohortatiunculas meas adhibere praesumerem, nisi fiduciam efficiendi id quod jubetur a jubente conciperem, et tuis meritis et orationibus confiderem [Col. 0424C] esse praestandum, etc. Demum in obscuro non remansit posterioribus annis Demetrias, quae a pluribus scriptoribus ecclesiasticis laudatur, quod in fundo suo via Latina basilicam in honorem sancti Stephani protomartyris, hortante Leone, exstruxerit. Cujus quidem memoria tam non est in obscuro, ut potius in ore et manibus versetur omnium, quotquot quotidianum ecclesiastici officii pensum persolvunt; et quotannis in anniversaria sancti Leonis festivitate ubique Ecclesiarum recolatur: adeo ut pene in virgine Demetriade impletum dixerim, quod de Magdalena praedixit Dominus Jesus: Ubicumque predicatum fuerit hoc Evangelium in toto mundo, dicetur et quod haec fecit in memoriam ejus (Matth. XXVI, 13) .
[Col. 0423D] 743 1. Haec epistola primum edita fuit inter Ambrosii Opera, in fine epistolarum ejusdem, epist. 84, et ipsius nomine inscripta, ut didicimus ex editione Basileensi anni 1492. In qua cum non appareant libri de Vocatione omnium gentium in posterioribus editionibus adjecti, indicium est manifestum eam epistolam a primo editore sine iis libris fuisse inventam vel in fine codicis Epistolarum S. doctoris, vel in aliquo ms. simili exemplo Vat. 284, in quo haec ipsa epistola sine libris de Vocatione legitur cum hac inscriptione: Ambrosii ad Demetriadem virginem. Cum vero animadversum fuisset hanc epistolam ex Pelagianorum mentione, quae in eadem occurrit, et ex ipsa Demetriadis aetate non posse attribui S. Ambrosio, in editione ejusdem Romana anni 1581 omissa fuit, retentis libris de Vocatione, qui antea Ambrosii Operibus additi fuerant
[Col. 0424D] 2. Joannes Sotellus, qui anno 1565 Lovaniens Prosperi editioni libros adjecerat de Vocatione ex tribus codicibus, in quibus iidem librii Prospero tribuebantur, etsi nullum nactus fuisset exemplar, quod hanc epistolam Prospero pariter ascriberet, eam tamen ex styli praesertim similitudine cum laudatis libris eidem auctori adjudicandam, ejusque Operibus inserendam putavit. Licet autem aliquot subinde codices nobis inventi fuerint cum memoratis libris Prospero inscriptis, nullum tamen reperire licuit quo haec Sotelli opinio fulciatur. Plerique enim codices qui libros de Vocatione attribuunt Prospero, hac epistola carent. Ex tribus autem exemplaribus Vaticanis signatis num. 262, 268 et 281, in quibus post duos libros de Vocatione haec epistola describitur, duo postrema 268 et 281 libros de Vocatione Ambrosio asserunt; epistolam autem absque auctoris nomine subjiciunt [Col. 0425A] cum titulo: Incipit de vera humilitate ad sacram virginem Demetriadem. Primum vero recentius 262 libros quidem de Vocatione et in inscriptione et in finali clausula ascribit Prospero, at epistolam quasi opusculum ad eumdem auctorem non pertinens, interpositis aliquot paginis albis, sine ulla inscriptione a prima statim periodo exorditur, adeo ut libris de Vocatione Prospero tributis per accidens subjecta videri queat.
3. Cum nihilominus ex styli similitudine, nec non ex similibus de gratia sententiis invaluisset opinio, ejusdem auctoris esse et libros de Vocatione, et epistolam ad Demetriadem, sicut illi libri ex pluribus mss. exemplaribus Prospero tributi fuerunt, ita hanc quoque epistolam, nullo licet codice suffragante, eidem adjudicandam communius obtinuit. Primus contra hanc sententiam vexillum extulit Paschasius Quesnellus, qui una cum libris de Vocatione hanc etiam epistolam S. Leoni vindicandam contendit. Contra hunc autem late scripsit Josephus Antelmius [Col. 0425B] dissert. 2, de veris Operibus SS. Leonis et Prosperi, ut ex vulgata sententia S. Prospero eamdem epistolam assereret; et alter alteri brevioribus subinde scriptis respondit. Inter has compugnantes opiniones ut aequum feramus judicium, cum nihil ex mss. pro Prospero, pro Leone autem multo minus elici potuerit, expendendae sunt imprimis illae conjectationes quas Quesnellus proposuit, ut excluso Prospero, Leoni epistolam vindicaret. Tum de sententia Antelmii, qua S. Prosper auctor astruitur, nonnulla adjicientur.
4. Primo hypothesis quam initio Quesnellus statuit, eumdem esse et illorum librorum et epistolae auctorem, non ita certa est, uti praesumitur. Duplex 745 in hanc hypothesim affertur ratio, tum quod stylus in utroque opere idem videatur, tum quod utrobique iidem Semipelagianorum errores impugnentur. At non Semipelagianorum, sed Pelagianorum errores in epistola ad Demetriadem notari exploratum nobis videtur. Ad Semipelagianos quidem Quesnellus retulit illa capitis decimi: Quam partem [Col. 0425C] superfluae praedicationis (qua scilicet Pelagiani varios errores spargebant) quidam sibi, cum caetera abnuerent, servaverunt . . . . . ut omnium hominum generalem ruinam meritorum privilegio sublevarent; et cum inter nostros originalis peccati vulnera faterentur, inter suos tamen hoc tenere ostenderent, quod primorum hominum praevaricatio solis imitatoribus obfuisset. At haec Semipelagianis Massiliensibus aut aliis eorum fautoribus nequaquam conveniunt: quippe hi sincere admittebant originale peccatum, neque ulla in hoc errore cum Pelagianis societate jungebantur. Indicantur autem quidam Pelagiani occulti, qui dum verebantur sese palam prodere, originale peccatum fatebantur inter catholicos, inter suos autem negabant; iique ejus generis fuisse videntur, ac illi Pelagiani latentes a S. Leone memorati epist. 1, quos generalibus et ambiguis professionibus utentes, ut sese occulerent, idem pontifex ad apertam et expressam cujusque erroris condemnationem adigendos praecepit. Stylus porro epistolae a stylo librorum de Vocatione discrepare videtur [Col. 0425D] in nonnullis, quae acutiora et accuratiora ingenia nequaquam effugient. Et siquidem latius similis praetendatur, cum stylus hac latiori ratione similis in diversis ejusdem aetatis ac institutionis scriptoribus identidem reperiatur, haec sola latior similitudo styli duorum operum eumdem auctorem certo probare non potest. Nihil igitur pro eodem auctore asserendo certum suppetit. Immo altum de Semipelagianorum erroribus silentium in epistola, ubi congrua incidit occasio, non nemini incredibile videri potest, si ejus auctor idem esset ac scriptor librorum de Vocatione, qui ex his libris adversus eosdem inflammatus agnoscitur. In re autem praesenti si saltem dubium ponatur num diversus sit epistolae et librorum auctor, cum negari nequeat stylum epistolae magis convenire cum stylo librorum de Vocatione quam cum stylo S. Leonis vel Prosperi, et hac majori similitudine nihil [Col. 0426A] conferente incertum habeatur num isthaec epistola auctori librorum de Vocatione tribuenda sit; multo erit incertius, immo creditu difficilius erit, eam Leonis esse vel Prosperi a quorum stylo magis discrepat.
5. Sed hoc interim praetermisso, et praesumpta etiam hypothesi eumdem esse utriusque operis auctorem, cum nihil hinc elici queat ad asserendum auctorem Leonem potius quam Prosperum, dissertationis Quesnellianae examen prosequamur. Pro Leone igitur Quesnellus primo ingerit promiscuum et peculiarem usum veteris et Hieronymianae versionis ejusdem versus 4 capitis XIV libri Job, qui juxta utramque interpretationem tum in Leonis Sermonibus, tum in epistola ad Demetriadem legitur. Id validum argumentum decantat, cum nemo facile sibi persuadeat fortuito contigisse ut eadem aetate duo scriptores diversi eumdem ejusdem libri versum assumpserint ex versione S. Hieronymi, quae nondum in usum vocata erat, et vix ab alio auctore illius aevi usurpata reperiatur. Quam vero imbecille sit hoc argumentum, [Col. 0426B] quod validum censuit, patet ex coaevo auctore operis de Promissionibus et Praedictionibus Dei, qui eumdem versiculum Job ex utraque interpretatione recitat part. I, c. 4, ac eodem etiam in contextu utramque versionem ita jungit, uti in epistola ad Demetriadem, non autem in Leonis Sermonibus jungitur. Adde quod idem versus ex utraque versione simul recitatur etiam ab auctore Hypognosticon lib. V, c. 4, qui hoc eodem saeculo floruit; et ita recitatur, ut in hoc potissimum versu Job haec duplex interpretatio adversus Pelagianos solemnis appareat, nec ad peculiarem hujus vel illius auctoris modum referenda sit. Post descriptum enim versum ex versione antiqua addit: Haec secundum septuaginta Interpretum editionem, quae ex Graeco in Latinum sermonem versa est, posuimus. Audite apertius ad sugillationem vestram idipsum, qualiter ex Hebraeo verbo sit in Latinum translatum: Quis potest, etc. Et paulo post: Sive igitur Septuaginta ex Hebraeo in Graeco, sive alius similiter ex Hebraeo in Latino sermone unum [Col. 0426C] atque idem et immutatis verbis, non tamen veritate, parvulos peccati sorde reos esse dixerunt.
747 6. Similes sententiae, quas secundo loco Quesnellus proponit, cum non tam apud Leonem quam apud alios quoque scriptores, qui de eadem re disserere instituant, inveniri possint, et inveniantur frequentissime, nihil conficiunt.
7. Tertium argumentum ex stylo, si etiam similis, immo ejusdem auctoris praesumatur stylus epistolae ac stylus librorum de Vocatione, nihil pro Leone convincit, quemadmodum nihil pro Leone probare stylum librorum de Vocatione vidimus in observationibus ad dissert. 2. Quin cum ibidem exactius expendentes stylum eorumdem librorum ostenderimus discrimen non exiguum a Leonis stylo ob quosdam characteres elocutionis valde dissimiles, qui communes sunt epistolae ad Demetriadem, ex hoc potius styli capite alius a Leone hujus quoque epistolae auctor evincitur.
8. Post longa verborum ac sententiarum parallela cum Leonis verbis atque sententiis, quibus alia similia [Col. 0426D] in Prospero invenit atque reposuit Antelmius, Quesnellus aliud argumentum affert § 6, n. 5, ex eo quod auctor se Romanae Ecclesiae alumnum praefert: Dum ejus gloriam ubique aemulatus apostolicam sedem omnibus tum sacerdotibus tum plebibus exemplo fuisse asserit, ut Pelagiani dogmatis insaniam abhorrerent; cum haec palma episcopis Africanis debeatur, qui omnium primi signum adversus Pelagianos levaverunt. At idipsum etiam Prosper, licet nec Italus nec Romanus, tradidisse ex duobus locis invicem collatis agnoscitur. Primum in carmine de Ingratis V. 39, ubi scribit:
9. Qui Africanos omnium primos Pelagianis bellum [Col. 0427B] indixisse asserunt, ea praesumptione nituntur quod Innocentius adversus eosdem nihil gesserit, nisi postquam ab Africanis monitus celebres epistolas dedit an. 417. At ex duobus recitatis Prosperi testimoniis liquet eum pontificem adversus Pelagianos egisse aliquid ante ipsum Palaestinorum concilium an. 415. Nam priori textu particula inde hoc Orientis concilium habitum indicat post aliquod judicium Romanae sedis, quae prima pestem subeuntem reciderat. In altero autem testimonio similiter Innocentius ante Palaestinorum sententiam nefandi erroris capita percussisse traditur. Aliquid ergo nobis ignotum idem pontifex gessisse in Pelagianam haeresim ante celebres, quae supersunt, ejusdem epistolas anni 417 dicendus est. Hinc intelligitur quam vere Photius scripserit in Bibliotheca ex cod. 54 serius sub initium sexti saeculi exarato, Pelagianos ac Coelestianos ejectos tamquam haereticos extra Ecclesiam temporibus episcoporum Theophili Alexandrini et Innocentii [Col. 0427C] urbis Romae. Hoc testimonium quidam redarguunt, eo quod Pelagianos primum damnatos putent in concilio Carthaginensi anno, uti opinantur, 412, post Theophili mortem, quae incidit in hujus anni initium. Alii vero ne hoc testimonium, quod ex tam antiquo codice de Pelagianorum gestis agente a Photio excerptum fuit, plane rejiciant, Theodori Antiocheni pro Theophili Alexandrini corrigendum existimant. Sed ex allatis Prosperi verbis nec repudiandus est hic Photii locus, nec corrigendus. Omnia enim optime coeunt, si dicamus Innocentium vivo adhuc Theophilo aliquid 749 contra Pelagianos perpetrasse, cum forte antesignanus eorum Pelagius suam haeresim coepit spargere; quod factum fuisse ante collationem Carthagine habitam anno 411 kalendis Junii colligitur ex Augustino de Gratia Christi c. 22, ubi de Pelagio ait: Coepit ad nos fama perferre quod adversus gratiam Dei disputaret; ac dein eum Hipponensi littore exceptum tradit se absente; ac tandem subjicit; Postmodum ejus faciem, [Col. 0427D] quantum recolo, semel vel iterum vidi, quando cura collationis, quam cum haereticis Donatistis habituri eramus, occupatissimus fui. Igitur saltem circa annum 410 Pelagiana haeresis audiri coepit; idque Romae praesertim, ubi ille ex eodem Augustino diutissime vixit (De Pec. orig. c. 21) , fuisse auditum deduci potest ex ejusdem doctoris libro de Dono persev. c. 20, in quo narrat Pelagium Romae cum Africano episcopo de gratia litigasse occasione cujusdam sententiae ipsius Augustini quae in libro Confessionum erat inserta. Cum Pelagius Roma discesserit ante collationem, cui cum sese pararet Augustinus, illum in Africa vidit, ac dein perrexerit in Palaestinam, ubi adhuc degebat Zosimi tempore, haec concertatio ejus Romae circa annum 410 habita videtur. Haec eadem concertatio aliaeque similes Romae celebres, et exsecranda dogmata ibidem sparsa indicari etiam videntur in libro de Peccato origin, [Col. 0428A] n. 24: Alia quoque ipsius (Pelagii) in urbe Roma, ubi diutissime vixerat, atque in his fuerat prius sermonibus CONTENTIONIBUSQUE versatus, cura fidelium fratrum prolata patuerunt, quae litteris suis . . . . . papa Zosimus exsecranda, sicut legere potestis, attexuit. Verosimile itaque videtur hominem Romae contra divinam gratiam exsecranda dogmata spargentem, et cum catholicis libere litigantem ab Innocentio fuisse reprehensum ac ejectum de Ecclesia. Hinc forte ex Urbe discedere coactus, Africam appulit, indeque se se in Palaestinam tandem recepit. Ita ergo prima Romana sedes contra Pelagianam haeresim pugnavit ante ipsam Carthaginensem synodum habitam post collationem anno 412, vel, ut nos credimus, sub finem anni 411 (T. IV Norisii Oper. Hist. Donatist. part. II, c. 12, p. 577) , ac proinde ipsa caeteris exemplo praecessit, ut in epistola ad Demetriadem c. 10 traditur. Sed quidquid id est, cum constet hujus epistolae auctorem idem scripsisse ac S. Prosper, qui Romanus non fuit, quacumque tandem ratione [Col. 0428B] id explicandum credatur, haec sententia ad Romanum aut Romanae Ecclesiae alumnum astruendum eumdem auctorem nihilum confert.
10. Haec in hypothesi quae vulgo obtinet, qua nimirum creditur auctor epistolae loqui de primo Romanae sedis judicio in damnandis Pelagianis. At veremur ne hoc sensu ejus verba accipienda non sint. Inquit enim laudato cap. 10: Restiterunt quidem huic impietati recta innumerabilium corda sanctorum, et non solum docti quique pontifices, verum etiam universales Ecclesiae plebes apostolicae sedis exemplo insaniam novi dogmatis horruerunt. Verba apostolicae sedis exemplo, quod non tam docti quique pontifices, quam universales Ecclesiae plebes secutae sunt, uni conveniunt tractoriae Zosimi in universum orbem missae, quam non solum omnes docti, seu sanae doctrinae pontifices eam subscriptionibus firmantes, verum etiam omnes totius Ecclesiae plebes de hac haeresi admonitae, insaniam novi dogmatis horruerunt. Simili fere sensu [Col. 0428C] S. Prosper contra Collatorem n. 57 de eodem Zosimo scripsit: Ad impiorum detruncationem gladio Petri dexteras omnium armavit: quatenus scilicet ei tractoriae omnes catholici episcopi subscribentes, omnes quoque suas plebes ad eamdem haeresim exsecrandam incitarunt.
11. Pluribus deinde conjecturis Quesnellus prosequitur, ut statuat cap. 7 occasionem ac tempus quo haec epistola a Leone scripta fuerit. At cum nondum satis probaverit hunc pontificem esse ejus auctorem, omnes ejusmodi conjectationes infirmo fundamento incumbentes fatiscunt. Quoad epistolae tempus, ea scripta traditur postquam Demetrias ex Africa in Urbem remigraverat. Id autem accidisse post Vandalorum irruptionem in eamdem provinciam anno 427 Quesnellus existimat; et licet non diffiteatur eam potuisse ante id tempus redire, priori tamen sententiae veluti probabiliori adhaeret, quippe cui caeteras conjecturas libenter superstruit. At Demetriadem jam rediise Romam an. 414 liquet ex epistola Pelagii [Col. 0428D] ad eamdem virginem eodem anno scripta, ubi haec leguntur: Adhibe tibi etiam in Urbe solitudinem (Append. Aug. t. II, epist. 17, c. 23) . Voces in Urbe Romam proprie dictam significant; unde Pelagius in Oriente degens, cap. 1 indicat se 751 transmarinis litteris respondere, quas a Juliana ejus matre, cum filia utique in Urbem reversa, acceperat. Hinc etiam S. Hieronymus epist. 130, al. 8, ad eamdem eodem anno scripta, ipsam monet ut Innocentii fidem sequatur, nulla neque Aurelii, qui Carthagine eam velaverat, neque Augustini, qui virginitatis vovendae eidem hortator fuerat, facta mentione: quod indicio est eam Roame tunc temporis exstitisse. Idipsum etiam colligitur ex Augustini epist. 188, ad Julianam, ut PP. Benedictini latius probant in Augustini Vita lib. VII, c. 6, n. 6. Serius nihilominus nostram epistolam fuisse lucubratam nonnulla suadent. Non solum enim c. 10 Pelagiana haeresis jam toto orbe condemnata [Col. 0429A] innuitur post Zosimi tractoriam, quae data fuit anno 418, verum etiam longum intervallum a virginitatis proposito, quod in primae aetatis flore edidit Demetriades, indicant verba capitis primi: Si vero de commendando virginitatis bono disseram, superflua erit ejus nunc propositi insinuatio, quod tu a primae aetatis tuae flore sine humanis cohortationibus elegisti, et de quo inter ipsa principia multi qui tunc in Ecclesia praeeminebant merito non siluerunt. Quae verba palam ostendunt, et Demetriadem jam excessisse florem juventae, et eos jam supremum diem obiisse, qui illius propositum scriptis laudaverant. Augustinus autem praecipuus ejus laudator obiit an. 430, et ideo post hunc annum haec epistola scripta fuit. Cum porro capite 10 memorentur Pelagiani quidam occultiores, aliter inter suos, aliter inter catholicos profitentes, quales praesertim sub Leone pontifice plures fuerunt, si per hoc tempus lucubrata credatur, eam Leoni jam supremam in Ecclesia auctoritatem obtinenti non posse attribui multo magis patebit. Nonnulla [Col. 0429B] enim sunt in eadem epistola adeo humilia et submissa, ut neque eidem uti Romanae Ecclesiae archidiacono convenire visa sint Antelmio Dissert. 2, n. 20, pag. 108. Recitat praecipue illa capitis 1, ubi et dignatio dignitatis Demetriadis effertur in indicenda ac veluti praecipienda hujus epistolae scriptione, ac [Col. 0430A] ipsius auctoris maxima erga illam observantia declaratur. Haec monachum et privatum quemlibet sane decent, Romanae autem Ecclesiae archidiacono, qui ex officio et cura virginum, ut Quesnellus putavit, haec scriberet, nequaquam congruunt. Stet igitur nihil esse ex quo hanc epistolam Leoni cogamur asserere; immo nonnulla occurrere ex quibus illam ipsi subtrahendam putemus.
12. Prospero autem multo minus vindicari potest, cum stylus epistolae multo apertius a Prosperi quam a Leonis stylo discrepet, ut ex observationibus ad dissert. 2 colligere licet. Praetermissa etiam Augustini mentio, cum opportuna incidisset occasio, opusculum abjudicat a Prospero, ut optime Quesnellus notavit; neque enim hic ea ratio dissimufandi ejus nominis allegari potest, quam in libris de Vocatione ingessit Antelmius. Accedit error initio epistolae insertus, quo virginitatis propositum a Demetriade sine humanis cohortationibus susceptum traditur; neque enim Prosper S. Augustini Operum callentissimus [Col. 0430B] ignorasse videtur hunc S. doctorem ejus propositi suscipiendi celebri ad eamdem virginem epistola hortatorem fuisse. Caetera quae Prosperum excludunt apud Quesnellum invenies. Hinc ergo Leone et Prospero subductis, hanc epistolam incerto auctor ascribendam censuimus.
753 Rem arduam aggredimur, nec ad haec usque tempora ab ullo ecclesiastico scriptore omni ex parte tentatam: ut scilicet sanctum Hilarium Arelatensem episcopum, Ecclesiae Gallicanae decus eximium, a calumniis probrisque vindicemus, quibus sanctissima ejus memoria, occasione epistolae sancti Leonis ad episcopos Viennensis provinciae, immaniter hactenus lacessita est. Eum enim passim traducunt ut hominem praefractae contumaciae, effrenatae temeritatis et insolentiae, qui omnia jura episcopalia et metropolitica susquedeque ferret, qui canones ecclesiasticos nihil pendens, omnia pro libidine animi ageret (Marca, epist. ad H. Valesium ), pontificatumque suum, seu, ut aiunt, vicariatum a pontifice concessum in tyrannidem converteret; quod Diotrephi similis ipsum pontificem recipere detrectaret (Morinus Exercitat. Eccles. lib. I, exerc. 23) ; quod denique illa apostolica delegatione et primatu in tantam arrogantiam fastumque prorupisset, ut summum [Col. 0429D] pontificatum et, ut ita dicam, papatum in Galliis sibi jam designaret (Filesac. dissert. de sacr. episc. auctor. c. 9, sect. 12) . Pro quibus criminibus aliisque quamplurimis justissimas poenas luisse Hilarium asserunt, nec aliter eum in Leonis gratiam tandem aliquando redintegratum fuisse, atque inter vindicatos coelites conscriptum, quam peracta pro tot et talibus ausis seria constantique poenitentia.
Neminem qui haec omnia diluere tantique pontificis innocentiam asserere tentaverit hactenus invenimus, nisi unicum auctorem, eumque Hispanum, Franciscum scilicet Bivarum ordinis Cisterciensis abbatem, qui commentitium Dextri Chronicon a Marco Maximo episcopo Caesaraugustano 754 continuatum in lucem [Col. 0430C] edidit, et commentariis illustravit. Hic enim ad ann. Chr. 449, ubi Pseudo-Dexter Hilarium Arelatensem egregia morte vitam meritis et sanctitate plenam finiisse narrat, aperte et palam praedicat hujus viri sanctitatem, modestiamque eximiam; eaque omnia quae vel a Leone, vel ab aliis in ipsum conjecta sunt, inter calumnias ab ejus adversariis confictas deputat. Caeterum (ut sensum, inquit, meum ponam) tanta viri sanctitate perspecta, nequaquam in Baronii adduci possum sententiam, ut credam Hilarium rem poenitentia dignam eo temporis perpetrasse; sed in eam proclivior sum, qua nihil minus intelligi queat inter Hilarium et Leonem quaestionis utrimque justae intercessisse, atque olim inter Paulum et Petrum a Paulo reprehensum; inter Chrysostomum et Epiphanium, seu inter Athanasium et Luciferum; et ut aliquid altius repetam, inter Gabrielem et principem Persarum custodem. Nam et magnus Leo multis susurrationibus et criminationibus circumventus in Hilarium juste potuit irasci, nimirum cunctis quae in ipsum a malevolis objiciebantur fidem [Col. 0430D] praebens; et Hilarius ipse nihilominus ab omni crimine immunis esse.
Quid porro scriptores nostros a causa Hilarii sui defendenda deterruerit, plane nescimus, nisi quod vel negotium illud non satis perspectum habuerunt, ad alia pro suo quisque instituto properantes, vel se ut temeritatis ac violatae pontificiae majestatis reos infamandos esse timuerunt, si tot facinora a Leone in medium adducta adversus Hilarium in dubium revocarent, vel absolverent eum in cujus condemnationem utraque potestas terribilibus sese decretis aliquando armaverant.
Verum ibi trepidaverunt timore, ubi non erat timor. Quasi vero Hilarius defendi, nisi offenso Leone, [Col. 0431A] non possit; cum potius 755 utriusque apologiam ita sibi invicem existimemus esse connexam, ut non aliter quam purgato ea qua instituimus ratione Hilario, Leonis ipsius existimationi provideri posse arbitremur. Ita enim Arelatensis episcopi sanctitas, humanarumque rerum contemptus apud clarissimos quosque auctores ecclesiasticos, ne quid de peculiari ejus vitae scriptore dicamus, celebrata sunt, ut alia via excusari non possit Leo, quod in hominem, proh qualem ac tantum! ea scripserit, quibus paria (si Bivaro credimus) probra in facinorosum quemlibet vix conjici possent, quam si Leonis credulitati per malas artes fuisse obreptum fateamur hic primum ingenue, et abunde postea demonstremus.
Quidni enim Leonem nostrum iisdem verbis affari nobis liceat, quibus Bernardus papam Eugenium? Venerunt ad te in vestimentis ovium, immo in vestimentis pastorum, in habitu sancto: species decepit te. Quid mirum? Et tu homo es. Neque hoc sibi Leo de se ipse persuaderi aegre passus esset, qui statim atque [Col. 0431B] adeptus est pontificatum sub tantae dignitatis pondere ingemuit, et de ineluctabili pene in multis errandi necessitate et secum et apud plebem suam pluries conquestus est. Quae conditio, inquit, si omnes sacerdotes generaliter tenet, quanto magis nos et onerat et obstringit, quibus ipsa suscepti operis magnitudo creberrima est offensionis occasio (Serm. 4 in Assumptione sua, cap. 2) ? Timor quem timebat evenit ei, et quod verebatur accidit. Ita enim in hac cum Hilario disceptatione falsis rumoribus technisque adversariorum ejus circumveniri se passus est, ut cum innocentissimum virum, immo apostolicum omnino sacerdotem exagitaret, omnium Ecclesiarum perturbatorem, totius disciplinae adversarium, omnium pene scelerum reum se in Hilario impugnare existimaret. Neque vero haec tam mea sunt, quam eminentissimi Baronii verba de Hilarii et Mamerti causa non absimili ita loquentis: Non mireris, lector, Romanum pontificem adversus Mamertum adeo vehementer insurgere, [Col. 0431C] virum, ut declararunt eventa, sanctitate insignem. In his enim quae contentiosi fori sunt, per facile est quemquam decipi. Persimile etiam sancto Leoni accidit, qui in sanctum Hilarium eadem ferme ex causa acerrime invectus est. Quis nesciat saepe accidere ut falsis accusationibus et subreptionibus aures pontificum repleantur; et cum putant agere quod justum appareat, exagitent innocentem (Baron. ad an. C. 464, n. 8) ? Haec Binius a Baronio pro suo more mutuatus ad calcem undecimae Hilarii epistolae transtulit, hisque insuper Baronii suffragium cumulavit: Quod 756 accidit S. Leoni pontifici sanctissimo in causa Hilarii Arelatensis, qui epistola 89 acerrime innocentem perstrinxit, idem ex obreptione Hilaro pontifici in causa Mamerti accidisse potuit.
Innocentem igitur Hilarium pronuntiat hic magnus Annalium scriptor; ut merito censendus sit ea voluisse retractare quae ad annum 445 dixerat duriusculis verbis, nec rebus satis expensis de tota hac causa disserens. Posterioribus cogitatis veluti sapientioribus [Col. 0431D] inhaeremus; priora, eum imitati, emendabimus hac, quam ordimur, dissertatione. Quae ut ordinatior clariorque procedat, in tres partes dispertietur, quibus quidquid adversus Hilarium a Leone objectum est in epistola illa celebri discutiemus. Prima igitur erit de Celidonii negotio, quod hanc camarinam movit, ubi de jure Arelatensis episcopi in provinciam Viennensem disseretur. Secunda de episcopi superordinatione [Col. 0432A] in locum Projecti, ubi de jure ejusdem Arelatensis episcopi in provincias Narbonenses et alias quas sibi vindicabat Hilarius. Tertia denique parte caetera accusationum capita quae Leonis epistola complectitur, sepositis omnibus praejudiciis, ad examen revocabimus.
—Cum beatus Hilarius e Lirinensi monasterio, cui semet olim tradiderat, ad sedem Arelatensem in Honorati demortui locum evectus esset circa quadringentesimum vigesimum nonum Christi annum, nihil sanctius habuit quam ut gregem Christi sibi commissum verbo pasceret, ac sollicitudine regeret pastorali. Quemadmodum autem ejus cura, quatenus episcopus erat, spectabat solam Arelatensem Ecclesiam, ita ad omnes sese provinciae Viennensis Ecclesias episcoposque extendebat ratione metropolitici juris, quod [Col. 0432B] penes se dudum habebat Arelatensis antistes. In his autem pastoralibus excursibus explendis comite plerumque utebatur magno illo Germano Autissiodorensi episcopo, quem et sanctitatis fama et apostolica prudentia eximie commendabant. Eum vero non ob hanc solum rationem crediderim ab Hilario in hujus sollicitudinis communionem esse vocatum; sed etiam quia plures tunc temporis erant provinciae Viennensis civitates, quae non Romanae ditionis essent, sed [Col. 0431D] Per hoc tempus, quo vivebat Hilarius, sola Sabaudiae pars ab Aetio concessa fuit Burgundionibus qui Romanos adhuc uti dominos coluerunt. Aliquot vero Viennensis provinciae civitates solum post Valentiniani mortem, et Occidentalis imperii ruinam in potestatem eorum venerunt: vivente autem Hilario, poruerunt Romanis una cum Maxima Sequanorum et [Col. 0432D] ipsa urbe Autissiodoro, uti ex ipsius S. Germani Vita liquet. Vide Pagium, ad an. 445, n. 12. parerent Burgundionibus. Quibus 757 videlicet ab Aetio devictis Sabaudia relicta erat, cum indigenis ita porro dividenda, ut finibus deinde vi armorum per vicina propagatis, in Prima Lugdunensi, Maxima Sequanorum, Viennensi et aliis provinciis sedem fixerint. Potuit igitur Hilarius Germani opem eam ob rem poscere, ut apud alienae ditionis populos, quibus acceptissimus erat eorum contribulis Germanus, plus valeret episcopalis auctoritas et ordinatio. Quidquid sit de hac ratione, narrat [Col. 0432D] Num hic Honoratus sit certus auctor Vitae S. Hilarii, ex admonitione eidem praemissa colligetur. Narrationem hic Quesnellus suo arbitrio contexuit ex auctore praesertim Vitae S. Hilarii, cui quid tribuendum sit, vide in observat. part. I, c. 1, n. 3. Honoratus [Col. 0432C] Massiliensis episcopus in Vita Hilarii nostri, quod cum Hilarius Germanusque lustrantes provinciam ad aliquam civitatem pervenissent, non prius eorum adventus innotuit, quam certatim undique convolarit hominum multitudo, non ex infima tantum plebecula, sed ex nobilioribus honoratioribusque longe plurimi, quorum una vox, una haec adversus Celidonium accusatio: ipsum videlicet internuptam suo quondam adhibuisse consortio, quod canonibus omnino contrarium erat; eumdemque saeculari praefectura perfunctum, antequam sacris initiaretur, aliquos extremo damnasse supplicio. His auditis Germanus et Hilarius, viri disciplinae ecclesiasticae tenaces, congregant illico synodum ex probatissimis episcopis, causam instruunt, convictumque Celidonium e sede sua dejiciendum pronuntiant. Sed satius est et quae jam diximus, et quae Celidonii depositionem secuta sunt, suis verbis Honoratum narrantem audire.
In excursibus autem, inquit, quis ut dignum est [Col. 0432D] explicabit quantum ejus praesentia profectum contulerit civitatibus Gallicanis, sanctum Germanum saepius expetendo, cum quo sacerdotum ministrorumque vitam necnon profectus excessusque tractabat? Ubi ejus adventus innotuit, flammata ad utrumque nobilium et mediocrum studia convolarunt, astruentes Celidonium internuptam suo adhibuisse consortio, quod apostolicae sedis auctoritas et canonum prohibent statuta: simul [Col. 0433A] ingerentes, saeculi administratione perfunctum, capitali aliquos condemnasse sententia. Tantae rei novitate permoti, testes imperant praeparari. Conveniunt ex aliis locis probatissimi sacerdotes: res omni ratione prudentiaque discutitur, accusatio testimoniis confirmatur. Adhibetur vera simplexque definitio: ut, quem Scripturarum regulae removebant, voluntate propria se removere deberet. Ille Urbem credidit expetendam, ibique se injusto rigore astruit condemnatum. Quod ubi comperit vir beatus, pedibus iter aggrediens Romam sine equo, sine sagmario festinus intravit. Apostolorum martyrumque occursu peracto, beato Leoni papae illico se praesentat, cum reverentia impendens obsequium, et cum humilitate deposcens ut Ecclesiarum statum more 758 solito ordinaret; astruens aliquos apud Gallias publicam merito excepisse sententiam, et in Urbe sacris altaribus interesse. Rogat atque constringit, ut si suggestionem suam libenter excepit, secreto jubeat emendari; se ad officia, non ad causam venisse; protestandi ordine, non accusandi, quae sunt acta suggerere; [Col. 0433B] porro autem si aliud velit, non futurum esse molestum.
Non statim discessit Roma Hilarius, sed exspectato concilio episcoporum, eorum videlicet qui forte fortuna tunc Romae commorabantur (cujusmodi synodum ἐνδημοῦσαν vocabant Orientales), jus suum fortiter tuitus est. In illa enim synodo multa ultro citroque prolata sunt, quorum Acta cum epistola sua misit sanctus Leo ad episcopos provinciae Viennensis. Quae igitur, inquit, apud nos in causa Celidonii episcopi gesta confecta sunt, et quae Hilarius dixerit, dum cum eodem praesente episcopo audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat (Epist. 10) . Eadem proculdubio Acta penes se habuit auctor Vitae Hilarii, sed ab iis recensendis abstinuit, ne dissidium jam tunc inter beatissimos pontifices coelesti pace compositos redintegrare videretur. Et quia, inquit, tantorum virorum, praesertim jam ad supernam gratiam [Col. 0433C] vocatorum, nec in narratione audeo judicia ventilare, hoc breviter dixisse sufficiat: quod solus tantos sustinuit, quod nequaquam minantes expavit, quod inquirentes edocuit, quod altercantes vicit, quod potentibus non cessit, quod in discrimine vitae positus communioni ejus quem cum tantis viris damnaverat conjungi nullatenus acquievit. Miranda certe hoc loco simul et dolenda nobis venit humanae conditionis seu infirmitas, seu ignorantia. Ecce enim quam diversis coloribus Hilarium depingunt [Col. 0433] Leoni magis credendum loco allegato ostendimus, nec non cap. 3, n. 2. Leo et Honoratus, uterque episcopus, uterque sanctitate conspicuus, veritatis uterque studiosus. Scribit S. Leo (Epist. 10, cap. 3) : Nihil Hilarium habuisse rationabile, quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere; eumdem laudat Honoratus, quod solus tantos sustinuit, quod inquirentes edocuit, quod altercantes vicit. Queritur Leo ad ea se occulta cordis ipsius transtulisse, quae nullus laicorum dicere, nullus sacerdotum posset audire. Nihil tale Honoratus, sed potius miratur quod nequaquam minantes expavit, [Col. 0433D] quod potentibus non cessit, quod in discrimine vitae positus communioni ejus quem cum tantis viris damnaverat conjungi nullatenus acquievit. Ille tumorem mentis ejus superbiae spiritu inflatae, et nimis impiam praesumptionem arguit, talemque asserit exstitisse, ut beato apostolo Petro nollet esse subjectus, et frequentius temerariis et insolentibus verbis sententiam damnationis expeteret. Hic vero testatur 759 eum beato Leoni se illico praesentasse, cum reverentia impendisse obsequium, et cum humilitate poposcisse ut Ecclesiarum statum more solito ordinaret. Cui suffragatur Auxiliaris praefectus, qui tunc Romae agebat et testis ocularis fuisse videtur, cum ita ad ipsum Hilarium scribat inter caetera: Sed cum propositi tui tenax sis et semper aequalis, nulloque commotionis felle rapiaris, sicut nullis extolleris illecebris gaudiorum, ego nec [Col. 0434A] minimum quidem factum beatitudinis tuae arrogantiae memini contagione fuscari. Sed impatienter ferunt homines, si sic loquamur, quomodo nobis conscii sumus. Aures praeterea Romanorum quadam teneritudine plus trahuntur, etc. Denique Leo graviter expostulat, quod Hilarius meriti sui conscius, cum quaereretur ad causam, turpi fuga se credidit subtrahendum. Auctor vero ille et sapientiae et fortitudini imputat quod custodibus appositis, hiemis rigore saeviente, quos ratione non flexerat, credidit relinquendos. Jam enim a primo in Urbem adventu Leonem monuerat se ad officia, non ad causam venisse, protestandi ordine, non accusandi, quae erant acta suggerere. Porro autem si aliud vellet, se non futurum esse molestum. Haec omnia Honoratus, qui post utriusque mortem ita scribens, ab omni vel palpandi vel fallendi affectu liber et immunis fuisse credendus est.
Praesentiscens igitur Arelatensis episcopus statutum esse Leoni causam Celidonii apud se penitus retractare, majoremque fidem habere testibus ab [Col. 0434B] illo episcopo productis, quam his omnibus qui coram Gallicanorum episcoporum synodo adversus Celidonium testimonium dixerat, satius duxit Roma abscedere, ne coram certanti pro suis Ecclesiarumque Gallicanarum praerogativis aliquid incauto aut pugnacius agenti elaberetur, quod iram pontificis Romani magis accenderet, quam rem propriam promoveret; neve exspectando sententiam quam in prioris detrimentum ferre paratus erat S. Leo, aliquod conciliorum episcoporumque auctoritati praejudicium crearetur, quod futuris deinde saeculis in exemplum traheretur.
Quam aegre Hilarii egressum ex Urbe tulerit Romanus pontifex, testis est epistola quam scripsit postmodum ad provinciae episcopos, et constitutio imperialis quam in ipsum intorqueri fecit a Valentiniano Augusto. Non statim tamen secuta sunt Hilarium hujusmodi scripta; sed eo egresso, absolutus est Celidonius episcopus, inquit S. Leo, remotumque [Col. 0434C] judicium, quod prolatum in hac sententia legebatur: quod tamquam viduae maritus sacerdotium tenere non posset. Deinde scripsit per brevem epistolam ad episcopos provinciae Viennensis, ut eos de toto negotio certiores faceret; indicaretque, Hilario metropolitica in Viennensem provinciam potestate privato, eam ad Viennae episcopum translatam pro jure antiquo fuisse. Nec soli Viennensi provinciae hanc dedit epistolam, sed etiam caeteris episcopis per Gallias, ut titulus prae se fert, hoc est 760 per septem provincias constitutis. Quae epistola, si tamen genuina est, veluti praelusit prolixiori illi libello, in quem disserimus, qui cum maximi esset momenti, operosiori stylo elaborari debuit. Immo non prius de eo in Gallias mittendo apud se statuit pontifex, quam diutius diligentiusque totum hoc negotium mente versasset. Unde quinque mensium intervallum inter utramque epistolam reperitur, quarum ultima VIII idus Junias data est, eodem scilicet tempore quo Valentiniani constitutio; prior vero VIII vel III idus [Col. 0434D] Januarii: quod optime convenit cum tempore reditus Hilarii in Gallias, qui hiemis rigore saeviente contigit, ut supra ex ejus Vita retulimus.
Interim vero se suae reddidit Ecclesiae Arelatensis pontifex; et ut nihil, pro mansuetudine et charitate sacerdotali, omitteret quo iratum Leonem deliniret: totum se, inquit Honoratus, ad placandum ejus animum inclinata humilitate convertit, misso primitus sancto Ravennio tunc presbytero, postmodum proprio successore. Deinde sanctum Nectarium, sanctumque Constantium, praecipuos sacerdotes, misit.
Etsi porro hoc lenimento usus Hilarius pro servanda, quantum in ipso erat, unitate spiritus in vinculo pacis, ne putes tamen ipsum juri suo cessisse, ut sibi persuasit eminentissimus cardinalis Baronius [Col. 0435A] (Ad. an. 445, num. 18) , qui et addit illum haud mediocre edidisse specimen christianae modestiae, cum ita exagitatus tam a pontifice quam ab imperatore, tamen omnino quievit, neque contrariis editis apologiis suam causam defendit, cum alioquin id praestandi et vis eloquentiae ipsi suppeteret, et jura a praedecessoribus praetensa suffragarentur. Immo vero reipsa praestitit quod praestare potuit: semper sui propositi tenax, semper aequalis jura suae Ecclesiae et usque ad extremum spiritum obtinuit, et qua pollebat eloquentia strenue defendit: cujus rei fidem faciunt et Auxiliaris praefecti epistolae fragmentum in ejus Vita, et ipse Vitae auctor, haec scribens: Quantum in hac causa dictaverit, huic operi nulla possum ratione connectere, etc., de quo fusius infra agemus. Dubitandum tamen non est quin Auxiliaris praefecti precibus annuens, ad nimiam Romanorum, ut loquebatur, teneritudinem se subinde demiserit, et quidquid illibatis Ecclesiae suae juribus remitti potuit, id libentissimo [Col. 0435B] animo praestiterit. Aures Romanorum, inquit cordatissimus ille praefectus, quadam teneritudine plus trahuntur: in quam si se sanctitas tua subinde demittat, plurimum, nihil perditurus, acquiris. Da mihi hoc, et exiguas nubes parvae mutationis serenitate compesce. Haec modo sufficiant. Jam vero discutienda nobis sunt accuratius ea quae occasione hujus controversiae adversus Hilarium objiciuntur, qui tamquam alieni juris invasor ab omnibus pene scriptoribus exagitatur, propterea quod Celidonium episcopum non modo innocentem, sed et ad se nullatenus pertinentem, deponere ausus fuerit. Ante omnia autem, 761 qua in provincia ille episcopum egerit, inquirendum est.
—Plures hic occurrunt ventilandae quaestiones, quae semel illustratae plurimum lucis conferent toti huic controversiae. Quaeritur enim cujus civitatis, vel saltem cujus provinciae [Col. 0435C] Galliarum episcopus fuerit Celidonius? Utrum intra septem provincias, an in aliqua reliquarum Gallicanarum quae corpus singulare conflabant? Item fueritne solummodo episcopus, an etiam metropolitica auctoritate fuerit decoratus? Haec porro non ignorare tanti est, ut ex his totius dissidii cardo pendeat. Longe enim aliter statuendum est de Hilarii negotio, si comprovincialem antistitem deposuerit, aliter si metropolitanum. Iterum alius est omnino quaestionis status, si intra provinciam Viennensem hoc egerit; alius, si in aliqua alia e septem provinciis; alius denique, si extra hoc peculiare provinciarum corpus, puta in Lugdunensi, in Maxima Sequanorum, vel in alia: ista siquidem, qua fieri poterit industria, secernenda sunt, ut in quo Hilarius erravit vel errare visus est, possit deprehendi.
Cardinalis Baronius Celidonium provinciae Viennensis episcopum fuisse existimavit, etsi res ab eo discussa non videtur. Haec omnium animis insedit opinio, usque dum Joannes Franciscus Chiffletius in [Col. 0435D] sua Vesontionensis seu Bizuntinae urbis et Ecclesiae Historia fragmentum quoddam protulit Vitae S. Romani abbatis, quod e codice monasterii Jurensis acceptum, eidem a Petro Franc. Chiffletio S. J. transmissum fuerat. [Col. 0435D] Sinceritatem hujus fragmenti vindicabimus in observ. part. I, c. 1, n. 4 et seqq., ac per totum caput [Col. 0436D] 2, ubi Celidonium Vesontionensem episcopum et aliis etiam documentis confirmabimus Fragmentum enim istud Celidonium Vesontiensem episcopum disertis verbis appellat. Hilarius, inquit, venerabilem Celidonium supradictae metropolis Vesontiensis patriarcham, patricio praefectorioque fultus favore indebitam sibi per Gallias vindicans monarchiam, a sede episcopali, nulla existente ratione, dejecerat. Mirum est quam avide, quam benevole istud exceptum fuit ab omnibus Historiae ecclesiasticae studiosis, qui scilicet intelligebant quantum lucis inde mutuaretur Hilarii negotium, quantopere [Col. 0436A] et sententiae Leonis papae aequitas palam omnibus fieret, et tota haec disciplinae ecclesiasticae pars nobilissima illustraretur. Chiffletiorum igitur sententiae omnis eruditorum chorus accinit, Celidoniumque Bizuntinae Ecclesiae episcopum hucusque credidit: 762 in his J. Sirmondus Conciliorum Galliae tom. I; illustriss. Petrus de Marca, dissert. de Primatu Lugdun. n. 77, et in opere de Concordia sacerd. et imp. lib. V.; ejusdemque libri continuator Stephanus Baluzius, Franciscus Hallier, de Hierarchia Eccl., et alii passim.
Ab hoc eruditorum grege VIX me divelli patior; patior tamen, quoniam multa me movent persuadentque Celidonium hunc, de quo controversia, numquam Vesontionensem episcopum fuisse, et fragmentum istud vitae S. Romani merito interpolationis mihi suspicionem injicit, ne dicam aperte per fraudem vel errorem Vitae illi insertum fuisse.
Integra nuper luci data est Romani Vita opera Bollandi ad 28 diem Februarii, ubi fragmentum illud suo [Col. 0436B] insertum loco vidi; sed et totam Romani Vitam accurate per legi, adjunctamque ab eodem auctore Lupicini fratris et Eugendi qui huic successit historiam, ut et scriptoris genium deprehenderem, et si quid ad rem quam tractamus faceret, expiscarer. Eugendi discipulum se profitetur auctor ille, multaque de illo narrat, quae ipse suis hausisse oculis testatur. Ita, si ultro demus Romanum et Lupicinum Hilario aequales fuisse, auctor, qui Eugendi illorum discipuli discipulum se profitetur, vel ad finem quinti saeculi, vel ad initium sexti floruisse credendus est, hoc est circa an. 515 vel 520. At multa sunt in illis narrationibus quae omnino aliena videntur ab illo saeculo, quaeque longe recentiorem aetatem redolent, ut necesse habeamus dicere, vel mendacem esse auctorem illum, dum se Eugendi discipulum facit, vel si eo tempore quo dicitur, scripsit, lucubrationes illas corruptas fuisse et interpolatas ab aliquo posterioris aetatis nugatore. Alterutro autem semel comprobato, jam nulla [Col. 0436C] fides integrae scriptioni danda est, in qua vera a falsis, germana a subdititiis secernere longae ambagis et improbi laboris opus fuerit. Utrumque porro illud quam saepe, quam impudenter a nonnullis perpetratum fuerit, nemo est qui nesciat. Flagrans quippe cupido nobilitatis avitae cogit interdum homines delirare, ut in simili causa loquitur Baronius: nihilque magis obvium habemus inter hujusmodi monimenta, quam vel scripta omni ex parte supposititia, vel aliqua saltem parte mutila, adjectitia, interpolata, innumerisque historiolis, revelationibus, miraculisque ad fraudem vel pietatis ludibrium fictis conspersa; ut merito Bollandus ipse initio operis sui monendum lectorem crediderit, ne levem et incautam fidem hujusmodi historiis adhibeat, et nonnullas etiam digito monstraverit sincerus auctor, quae nugivendulorum 763 manus expertae, quisquiliis et deliramentis refertae fuerunt.
Tales nobis prodiere, meo quidem judicio, Vitae SS. Romani, Lupicini et Eugendi, in quibus haec reperiuntur [Col. 0436D] vocabula, quae desinente quinto saeculo, vel sexto ineunte, in usu fuisse facile non crediderim: Repausare. Super formulam conquiescere. Religio et religiosus, pro monachorum ordine et monacho. Pater Romanus, Pater Lupicinus eo sensu qui nunc in usu est apud monachos. Lignea sola quae vulgo, inquit, soccos monasteria vocitant Gallicana; haec enim et alia nonnulla recentiorem Gallicismum omnino sapiunt.
Nomen sacerdotis sine addito, quod prioribus saeculis episcopum significat, usurpat pro presbytero; patriarchae pro metropolitano episcopo; basilicae pro sacello monasterii; epistolae regularis pro decretali; archimandritae pro abbate, quod Occidentalibus monachis [Col. 0437A] vix innotuit illa aetate. Quae omnia posterius scriptoris aevum arguunt: sicut etiam haec: Vincula professionis dirumpere, quibus cum monastica vota, qualia emittuntur hodie, intelligere videatur, ad sextum saeculum pertinere non possunt.
De dalmatica S. Romani sermonem facit, quam ab eo acceptam Lupicinus discipulo suo Eugendo moriens tradiderit, qua et ipse usus fuerat dum viveret. An sacrum genus festium hic intelligat, an commune, facile non est statuere; communem enim et promiscui usus vestem tali nomine decoratam nullam novimus; dalmaticae vero, quae nunc diaconorum est ad altare ministrantium insigne, non facile concessus quibusvis clericis vel monachis usus. Exeunte enim sexto saeculo Aregius Vapincensis in Gallia episcopus, et per se ipse dum Romae versaretur, et postmodum per diaconum suum enixius postulavit a Gregorio Magno ut sibi et archidiacono suo uti dalmaticis liceret. Cui respondit pontifex quod quia rationis consideratio NOVUM hoc inconsulte et subito non permitteret indulgere, [Col. 0437B] idcirco postulatae rei prolongatus effectus est: nunc vero, inquit, charitatis tuae bona revocantes ad animum, hujus auctoritatis nostrae serie petita concedimus, atque te et archidiaconum tuum dalmaticarum usu decorandos esse concessimus, easque dalmaticas dilectissimo filio nostro Cyriaco abbate deferente transmisimus (Greg. Mag. l. VII, epist. 3, indict. 2) . Si vix concessa est episcopo dalmatica, quis credat ea usum esse Romanum presbyterum, et Lupicinum, Eugendumque, qui duo sacris forsan ordinibus non erant initiati. Vix igitur capi potest vel sacram vestem communibus Eugendi usibus esse a Lupicino deputatam, ut forsitan haec verba innuunt: Hanc tibi probatam (dalmaticam) in acceptis utilitatibus noveris assignandam; vel de communi veste tam magnificam faciendam esse mentionem, vel denique iisdem licitum tunc fuisse sacra dalmatica in sacris ministeriis indui, quae centum post annis vix episcopo concessa est.
In Vita S. Eugendi scribit auctor piam 764 lectionem, [Col. 0437C] quae ad mensam adhiberi solet, ab eo in monasterio fuisse denuo institutam. Quanta porro pietatis et disciplinae decrementa illic irrepsisse oportuit, ubi consuetudo, quae ubique vigebat monasteriorum, jam tum defecerat? Hoc vero quis credat statim post celebris illius asceterii conditoris mortem evenisse, et proximo ejus successore adhuc in vivis agente?
Sermonem inserit de duobus monachis Romam peregrinantibus, quos inde reducit sacris apostolorum Petri, Pauli, et Andreae reliquiis onustos. Quantum hoc a saeculi illius moribus abhorreat, novit qui vel unius Gregorii Magni legit epistolam 30 libri IV, quae est ad Constantinam Augustam, quam his affatur verbis: Major me, inquit, moestitia tenuit, quod illa praecipitis quae facere nec possum, nec audeo . . . In Romanis enim, vel totius Occidentis partibus, omnino intolerabile est atque sacrilegum, si sanctorum corpora tangere quisquam fortasse voluerit. Quod si praesumpserit, certum est quia haec temeritas impunita nullo modo remanebit . . . . . [Col. 0437D] Quis ergo nunc, serenissima domina, tam temerarius possit existere, ut haec sciens eorum corpora, non dico tangere, sed vel aliquatenus praesumat inspicere? Quid quod pro magno munere tunc et continenti tempore fuit limatura seu rasura catenarum, quibus vincti fuerant apostoli? Aut igitur impostores fuisse oportet monachos illos, aut recentior Vitae auctor est quam videri vult, aut denique interpolatum fuit hujus opusculum.
De vitae coenobiticae institutoribus ita disserit, ut de Basilio tamquam omnium primo, tum de Lirinensibus Patribus, postmodum de Pachomio, denique de Cassiano quasi omnium postremo. Quis haec scripta credat ab auctore quinti saeculi, et a Cassiani aetate non remoto? Quis hanc chronologiae perturbationem putet esse hominis antiqui? Deinde cum horum omnium constitutiones vivendique rationem cum Jurensium legibus confert, has dicit Gallorum moribus magis convenire quam illorum Orientalium [Col. 0438A] constitutiones: nimirum Orientalibus accensens Lirinenses Massiliensesque monachos.
Ut summam Eugendi pietatem religionemque extollat, scribit eum morbis continuis afflictatum fuisse, sic tamen quod numquam canonico usque ad finem defuisset cursui; ubi de horarum, ut loquimur, canonicarum penso loqui videtur; quod proculdubio tunc nec canonicum appellatum esse, nec lege ecclesiastica indictum, nemo non fatebitur.
S. Lupicinum ait aqua ipsa octo circiter annis ante transitum, ne utcumque gustaret, abstinuisse; quod suspectae fidei est, sicut et historia Agrippini cujusdam comitis Galliae apud imperatorem falso accusati et divinitus servati.
Sabini cujusdam Lugdunensis Interamnis abbatis mentionem facit, quem Romano familiarem fuisse scribit; cum antiquissima 765 quaeque hujus monasterii monumenta plane de illo sileant, quae et alios per id temporis recensent abbates.
Haec omnia si lector attenderit, decernet facile talem [Col. 0438B] esse vitam S. Romani, ut ex his quae ab illius auctore referuntur nihil omnino certi statui possit; aliquorum enim comprobata suppositio omnem prorsus caeteris detrahit fidem. Verum quamvis caeterorum fides non vacillaret, eam tamen partem quae de Celidonii depositione agit, totque viris eruditis imposuit, omnino subdititiam esse pro certo haberem, ut habeo: videtur enim esse marginalis annotatio studiosi alicujus, cui injecta mentio Hilarii Arelatensis episcopi ordinantis Romanum monachum prope Vesontionem ab urbe Arelate tanto intervallo dissitam, in memoriam revocavit illam S. Leonis epistolam, in qua Hilarium exagitat tamquam omnium per Gallias Ecclesiarum ordinationes sibi vindicantem; nec dubitavit eodem tempore in eodemque excursu et ordinatum Romanum, et Celidonium fuisse ab Hilario depositum. Hujus etiam credulitatem mirum in modum auxit popularis traditio Bisontinorum de Celidonio episcopo suae civitatis, quam Jurensis monachus [Col. 0438C] facile cum caeteris hauserat ex Breviario Vesontionensi, unde illam pariter deprompsit Chiffletius; qui si minus patriis fabulis quam veritati studuisset, non aniles narratiunculas pro certis et indubitatis venditasset historiis. Censuit ergo studiosus ille suam conjecturam margini esse inscribendam, ex qua deinde in textum irrepsit per scribarum imperitiam vel oscitantiam. Ut porro de conjectationibus nostris melius quisque dijudicet, totum hunc Vitae S. Romani locum quem tractamus oculis objicimus, ubi Italico charactere excusa sunt, quae non ab auctore Vitae, sed ab alio recentiore subdita insertaque credimus.
«Audita namque (inquit Vitae scriptor) memoratorum fama, S. Hilarius Arelatensis episcopus, missis in causa clericis, beatissimum Romanum haud longe sibi a Vesontiensi urbe fecit occurrere. Cujus incitamentum vitamque dignissima praedicatione sustollens, imposito honore presbyterii ad monasterium [Col. 0438D] honorifice repedare permisit. Siquidem antedictus Hilarius venerabilem Celedonium supradictae metropolis patriarcham Patricio Praefectorioque fultus favore, indebitam sibi per Gallias vindicans monarchiam a sede episcopali memoratum Celedonium nulla existente ratione dejecerat. Ob quod in audientia beatissimi papae Leonis Romae male gessisse convictus, restituto quoque in episcopatu Celedonio, apostolica auctoritate ob usurpationem illicitam regulariter est increpatus. Exstat denique exinde antedicti ac venerabilis papae ad Galliae episcopos cum examinatione gestorum inserta canonibus epistola regularis, in qua priscum per Gallias metropolitanorum privilegium, calcatu Hilarii superfluitate, restituit. Igitur beatissimus Romanus ad monasterium, ut supra 766 jam diximus, collato sacerdotio regressus, etc.» Hactenus ex Vita S. Romani.
Porro haec non ab auctore Vitae scripta, sed ab alio mixta facile intelliguntur, 1 o ex continuae orationis contextu, cui neutiquam convenire seu cohaerere videntur; [Col. 0439A] sed pannus est Vitam S. Romani nequaquam attinens, et lectoris otiosi meditationem referens. Postquam enim ordinationem S. Romani narravit auctor, eumque monasterium suum repetentem velut prosecutus est, ab eo resumitur iterum Hilarii mentio, quae jam absoluta esse debuerat, reverso ad sua Romano; historiaque depositionis Celidonii, quae ad rem nullo modo pertinebat, importuna narratione edisseritur; ita ut rursus de ordinatione et reditu S. Romani verba facere compulsus sit, ne hiulca plane esset oratio extranea narratione intermissa. Igitur, inquit, beatissimus Romanus ad monasterium, ut supra jam diximus, collato sacerdotio regressus, etc.
2 o Cum genuinus auctor Vitae ordinationem S. Romani primo narravit, de Hilario perhonorificam fecit mentionem, eumque sanctitatis titulo insignivit: Sanctus Hilarius, inquit, Arelatensis episcopus; statim autem postea assumenti illius sartor eum velut e coelesti sede dejiciens, non modo sanctum non appellat, antedictus, inquiens, Hilarius, sed etiam velut [Col. 0439B] effreni ambitione laborantem traducit, qua ductus omnia per vim ageret, aliena sibi jura vindicaret, episcopos a propriis Ecclesiis deturbaret, nulla existente ratione, omnes denique Galliarum Ecclesias tyrannica potestate popularetur. Nemo dixerit hunc unius ejusdem scriptoris stylum esse, eumdemque fontem, qui de eodem foramine emanat dulcem et amaram aquam (Jac. III, 11) ; sed duorum potius esse fetum, quorum alteri bene perspecta erant S. Hilarii merita; alteri vero aliunde non innotuerat Hilarius, quam ex Leonis epistola.
3 o Celidonium appellat patriarcham metropolis Vesontionensis; quod initio sexti saeculi Occidentalibus usitatum non erat ad metropolitanos designandos.
4 o Germanus Vitae auctor ordinationem S. Romani describens presbyterii nomine utitur: Imposito honore presbyterii; quae vox per illam aetatem usurpari solita erat ad presbyteros significandos; alter vero, qui pannum assuit, sacerdotii vocem usurpat, quae de [Col. 0439C] solis episcopis intelligebatur, si efferebatur sola, nec umquam de presbyteris, nisi cum addito secundi ordinis, aut similis alicujus formulae.
5 o Epistola Leonis adversus Hilarium Arelatensem inserta esse dicitur canonibus, hoc est canonum codici, ut interpretari licet. Tres porro tantum occurrunt animo canonum codices, qui sexto saeculo in usu essent vel fuissent seu in Ecclesia Romana, seu in Gallicana. In Romana quidem codex omnium antiquissimus, quem nunc primum in lucem emittimus, usque ad Symmachi PP. fere tempora usurpatus: cui circa 767 hujus sexti saeculi initia successit nova collectio, seu versio canonum opera Dionysii Exigui abbatis Romani; cui et alia subjuncta est collectio decretorum pontificum Romanorum a Siricio usque ad Anastasium. In Gallicana vero Ecclesia, nulla alia collectio recepta fuit usque ad Caroli Magni tempora (de quo ex professo infra disseremus, dissert. 16) praeter antiquam, quae ex Orientalibus confecta erat, quamque optime appelles codicem canonum [Col. 0439D] Ecclesiae universae; quoniam canones isti Orientales jus veluti commune erat omnium Ecclesiarum Orientalium et Occidentalium, saltem post concilium Chalcedonense. Quibus canonibus suorum conciliorum canones adjungentes particulares quaeque Ecclesiae, puta Gallicana, Hispana, Britannica, etc., suum sibi proprium codicem compingebant. De quo porro istorum codicum intelliges, quod in panno illo dicitur, de epistola Leonis canonibus inserta. Gallicanus quippe codex Romanorum pontificum decreta non continebat. Etsi enim illa magni facerent, et pro data occasione usurparent in suis conciliis Galliarum antistites, non ea tamen in partem Gallicani codicis evehebant, nisi expresse canonibus suis inserta pro [Col. 0440A] lege haberi sancivissent episcopi in synodum congregati; quemadmodum de Innocentii papae I epistola ad Exuperium factum est ab Agathensi concilio can. 9. Quod vero ad Dionysianam collectionem spectat, vel ad aliam Dionysiana antiquiorem, in neutra epistolam Leonis adversus Hilarium reperimus; neutra in usu fuit in Gallicanis Ecclesiis ante Caroli Magni tempora. Non igitur sexto saeculo vivebat auctor hujus annotationis, cum nullae tunc auctoratae collectiones existerent, quibus inserta esset laudata Leonis epistola. Hanc habet collectio excusa quae Isidori Mercatoris nomine circumfertur (etsi eam in illius mss. codicibus non invenerim), sed ante Caroli Magni tempora non est edita in lucem; circa finem quippe octavi saeculi videri coepit, ut notat P. Pithoeus in Glossario Capitularium. Hac porro Isidori collectione passim usi sunt Galliarum episcopi in synodis quae tempore Caroli Magni, postque ipsum habitae sunt, sicut et aliarum etiam Ecclesiarum synodi. Quas imitati collectores posteriorum temporum Burchardus, [Col. 0440B] Yvo, Gratianus, etc., eamdem Isidori collectionem amplexi sunt, nullo discrimine habito epistolarum, quas impostor ille supposuit, aut ab alio suppositas obtrusit.
6 o Denique longe recentiorem facit Romani historiam Gregorius Turonensis, quam hujus Vitae auctor, quem, ut incerti nominis et in multis interpolatum, Gregorio postponendum esse ducimus. Pensiculatius discussimus hanc Vitae S. Romani partem: 768 quoniam nulla alia hactenus ratione ducti sunt, qui Celidonium Vesontionensem episcopum fecerunt, quam hujus auctoris testimonio; quod quam sublestae fidei sit lectori relinquo judicandum.
Etsi vero inter pannum istum et reliquum vitae scriptum distinximus, dum illum subdititium arguimus, caetera non est animus pro certis et indubitatis recipere, velut est illud quod refertur de ordinatione Romani per Hilarium facta non longe a Vesontione. Quod si factum esset ab Arelatensi episcopo, eo magis [Col. 0440C] contra canones peccasset, quod nullum jus praetendere poterat, ex quo ei presbyteros in aliena parochia ordinare liceret. Cum ergo hoc nec retulerit Hilarii Vitae scriptor, nec objecerit Hilario vel Leo, vel Celidonius, quem istud latere non potuisset, existimandum est scriptorem hujus Vitae id ex falsis rumoribus vel populari opinione hausisse, et incaute scripto dedisse. Si tamen hoc praestitit Hilarius, dico id per Eucherium Lugdunensem episcopum Hilario licuisse. Notum est enim quam arcta utrique intercederet necessitudo, propter quam ut Eucherio ab Hilario permissum est ut Arausicanae synodo I interesset ac subscriberet cum episcopis Viennensis et vicinarum provinciarum; ita Hilario ab Eucherio concessum ut virum pietate insignem in presbyterum consecraret in sua dioecesi Lugdunensi, cujus ditioni etiam hodie subjacet Jurense monasterium; a quo cum nec Geneva, quae est provinciae Viennensis; nec Lugdunum, nec Vesontio plurimum distent, difficile non est creditu Hilarium suae provinciae Ecclesias [Col. 0440D] lustrantem, cum Germano Autissiodorensi et Eucherio Lugdunensi convenisse. Jam vero ad alias probationes pergamus, quibus Celidonium Vesontionensium episcopum non fuisse, immo nec alterius metropolis civitatis probatum imus.
—Infirmato quod ex Vita S. Romani profertur testimonio, nullum aliud superest quo [Col. 0439D] Hoc caput refellitur in observ. part. I, c. 2 et 3, Celidonium autem non metropolitam, sed merum [Col. 0440D] fuisse episcopum, qui primariae Sequanorum urbi praesidebat, probabilius ostendimus, c. 3, n. 8. metropolitana Vesontionensium dignitas Celidonio possit vindicari, sed nec ulla est ratio quae aliam ei metropolim assignandam vel leviter probet; immo non est una quae illum metropolitanum nequaquam fuisse palam faciat.
[Col. 0441A] Primum in narratione quam de hoc negotio instituit Leo in epistola sua ad Viennenses, et in ea ipsa epistolae parte in qua omnia congerit quae contra canones regulasque disciplinae sibi arrogarat, Leonis judicio, 769 Hilarius, ne verbum quidem legere est ex quo de metropolitica Celidonii dignitate vel levissima suspicio suboriri possit. Ventilentur enim syllabae omnes apicesque capitis tertii, in quo praesertim res Celidonii aguntur; nihil tale occurret. Hanc unicam noxam eo loci imputat Hilario, quod episcopum deposuerit tale nihil merentem: quippe qui convictus non erat ejus criminis, propter quod depositionis poena infligebatur. Arguit etiam eum quod multa effutierit reverentiae apostolo Petro debitae, et sacerdotali mansuetudini contraria. At quoad illam causam non ei objicit defectum jurisdictionis in Celidonium, non imminuta metropolitani ullius episcopi jura, non violatos alienae provinciae limites: quae omnia non omisisset, sed potius vim in illis fecisset maximam, quibus temerata magis Nicaenorum [Col. 0441B] canonum videretur auctoritas ac religio. Quemadmodum ubi Projecti negotium versat, statim provinciarum distinctos limites opponit, quos metropolitanis nefas sit transgredi. Quid sibi, inquit, Hilarius quaerit in aliena provincia? etc. Nihil tale urget in gratiam Celidonii: hoc vero unum profert, quo illum injuste depositum arguat, manifesta testium responsione patefactam esse objecti adversus Celidonium criminis falsitatem.
2. Huic argumento (quod etsi negativum tantummodo sit, decretorium tamen videtur) succedat assertorium. Quod S. Leo metropoliticam in Celidonio dignitatem non agnoverit, sed potius Celidonium metropoliticae Hilarii potestati subjectum fuisse ultro confessus sit, evincunt Leonis verba, quibus declarat ad suum effectum perducendam fuisse Hilarii adversus Celidonium sententiam, si objecta, acceptae in uxorem viduae accusatio legitimis ac fide dignis testibus probata fuisset. Mansisset namque in illum, inquit, [Col. 0441C] prolata sententia, si objectorum veritas exstitisset. Quid hoc enimvero est, nisi metropoliticis Hilarii juribus subscribere, ejusdemque in Celidonium jurisdictionem, fateri? Quod neutiquam fecisset, si Celidonius iisdem juribus potitus esset in aliqua provincia, praesertim vero si in Maxima Sequanorum, de qua suae ditioni subjicienda ne per somnium quidem cogitaverat umquam Hilarius. Concessum esset vere Hilario jus in alienam provinciam, quod ab eo male quaesitum esse tam acerbe objectabatur.
3. Probationem aliam eruimus ex aliis ejusdem epistolae verbis cap. 2: Nobiscum, inquit, itaque recognoscat vestra fraternitas apostolicam sedem, pro sui reverentia, a vestrae etiam provinciae sacerdotibus, innumeris relationibus esse consultam, et per diversarum (quemadmodum vetus consuetudo poscebat) appellationem causarum aut retractata aut confirmata fuisse judicia, etc. Si de metropolita vel de episcopo alterius provinciae quam Viennensis ejusque appellatione [Col. 0441D] ageretur, quam ob causam Viennensis provinciae episcopos compellaret, ut 770 in memoriam revocarent relationes consultationesque a suis missas, appellationesque olim interpositas ad sedem apostolicam ex antiqua illius provinciae consuetudine? Cur potius appellationes non commemorat ex illa provincia delatas, cui jure metropolitico, si ita est ut volunt, praeerat Celidonius? Hoc non fecit Leo, sed potius ex provincia Viennensi appellationum exempla arcessivit, quia revera quaestio erat de appellatione episcopi intra illam provinciam constituti.
4. Si non ex ea fuisset Celidonius, sed ex Maxima Sequanorum, cur illius potius quam hujus provinciae episcopos sollicitavit S. Leo adversus Hilarium? Cur ad Viennenses litteras mittit, non ad Sequanos, quos utique facilius erat in Hilarium commovere, utpote quos nulla necessitudine sibi devinctos habebat, quam Viennenses, qui Hilarium propter summam [Col. 0442A] sanctitatis doctrinaeque opinionem atque in rebus agendis peritiam plurimum suspiciebant?
At vero, inquies, revera scripsit S. Leo ad episcopos Maximae Sequanorum, cujus rei testem habemus doctissimum Sirmondum, qui tom. I Conciliorum Galliae addenda notis suis ad calcem recensens, ait in vetere scheda epistolam de qua agimus non ad Viennensis tantum provinciae, sed etiam ad Maximae Sequanorum episcopos missam inscribi, hoc modo: Dilectissimis universis episcopis per provincias Maximam Sequanorum et Viennensium constitutis Leo. Ego veterem illam schedam, admodum veterem non esse vehementer suspicor, sed potius ex eadem officina prodire ac pannum illum adscititium Vitae S. Romani. Quis porro chartulam incertae aetatis ac fidei anteponat omnibus exemplaribus tam excusis, quam manu exaratis, qui nobis hanc epistolam hactenus sine ulla mentione episcoporum Maximae Sequanorum repraesentarunt? 2 o Qua ratione, si ad hujus pariter provinciae episcopos destinata esset, nihil in [Col. 0442B] ejus serie deprehenderetur ex quo ad eos sermonem se habere significaret pontifex? at nullum exstat, quaqua patet haec epistola, vel levissimum hujus rei vestigium; immo vero ubique indicat se unius provinciae Viennensis episcopos alloqui, ut cum in praefatione haec habet: Vestra fraternitas recognoscat apostolicam sedem a vestrae etiam provinciae sacerdotibus, etc. 3 o Ipsa tituli forma impostorem arguit. Quis enim legit umquam provinciam Viennensium? Tametsi legimus civitatem Viennensium, quae a Viennensibus populis incolitur, sicut et Lugdunensium, quae a Lugdunensibus. At quemadmodum non dicitur provincia Lugdunensium prima, Lugdunensium secunda, etc., ita numquam dicta est Viennensium provincia, quia populi, qui Viennenses appellantur, non totam provinciam, cui dant nomen, occupabant, sed modicam partem provinciae, quae in duodecim alios populos dividebatur.
Adversus hanc nostram de Celidonii episcopatu [Col. 0442C] 771 opinionem, erit qui objiciat haec sancti Leonis verba, quibus ab eo Hilarius accusatur, tamquam ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus in suum jus transferens dignitatem; quibus verbis vulgo existimant confirmari opinionem de Celidonio extra provinciam Viennensem, episcopo judicato ac deposito.
Ad haec respondeo distinguenda esse in hac epistola quaedam quae Celidonii negotium attinent, quaedam quae Projecti causam spectant; alia etiam quae utrique sunt communia. Hujus generis sunt ea quae praefatione continentur, in qua omnes generatim prosequitur Hilarii, ut putabat, excessus, quorum alii Projectum, alii Celidonium, utrumque alii respiciunt. Porro Projecti negotium ob oculos habebat Leo, cum ordinationes omnium per Gallias Ecclesiarum sibi vindicantem Hilarium arguit; cujus occasione in haec verba erupit: Quid sibi quaerit Hilarius in aliena provincia? etc. De Celidonii autem causa intelligenda non esse, inde patet quod in ea non de [Col. 0442D] ordinatione agebatur, sed de depositione episcopi; in cujus locum nullus adhuc substitutus ab Hilario fuerat, ut perspicuum est ex S. Leonis silentio, qui de eo aliquid decreto suo statuisset, sicut de illo statuit qui aegrotanti Projecto fuerat superordinatus. Econtra vero in Projecti negotio, non de depositione, sed de ordinatione seu superordinatione lis erat: quamobrem ad illum referenda sunt quaecumque hic de illicitis ordinationibus a sancto Leone objiciuntur. Ad majorem hujus loci illustrationem aliqua adhuc dicenda sunt quae commodius in secundam dissertationis hujus partem differentur; ubi quo sensu accipienda sit hoc loco ordinationis vox, et intra quos fines coarctandae sint Galliae, quarum hic Ecclesiae omnes commemorantur, retegere conabimur.
5. Si quis Galliarum statum qui tunc erat attenderit, intelliget quam parum illi conveniat ut Celidonius Vesontionum fuisse credatur illo tempore episcopus. [Col. 0443A] Omnes enim, ni fallor, consentiunt Maximam Sequanorum vicinasque regiones [Col. 0443D] Hoc et sequens argumentum falsa hypothesi nituntur: nam hae regiones hoc tempore Romano imperio suberant, uti monuimus annot. 1 (Supra, col. 431, n. a ) in c. 1. tunc paruisse non Romanis, sed partim Gallis, partim Burgundionum principibus. Quis autem credat Hilarium ditionis Romanae episcopum in alienae ditionis metropolitam jus sibi assumere ausum esse, in extera et inimica Romanis provincia visitatorem egisse, synodum congregasse, primi ordinis episcopum deposuisse? Hoc certe numquam passi essent Burgundiones, sed nec umquam id cordatissimus vir Hilarius tentasset, qui Romanum monachum in presbyterum consecravit, ut hujus Vita testatur, non aliam ob causam eum ex Jurensium 772 locis ad se evocavit, quam quia Jurensia loca, quae Burgundicae dominationis erant, adire fas illi non erat, ut sacerdotalia munia illic exerceret.
6. Ex ultima ista ratione altera sequitur, quod nimirum Valentinianus imperator non ita aegre tulisset Celidonium ab Hilario fuisse depositum, nec illius causam adversus hujus sententiam tam ardenter [Col. 0443B] suscepisset defendendam, si extra dominationis suae limites episcopus fuisset Celidonius. Immo vero hoc illi acceptissimum fuisset, quod Romanae ditionis episcopus in eas Ecclesias quae ab illa avulsae fuerant jus et potestatem sibi vindicasset. Hoc enim erat viam Romanis aliquatenus parare ad regiones illas suo iterum jugo subjiciendas.
Ex dictis manifestum est Celidonium non ex alia provincia fuisse quam Viennensi. Quod etiam innuit sanctus Leo in utraque epistola ad Viennenses, in quibus significat merito Hilarium potestate in provinciam Viennensem privatum esse, quoniam eam male usurpaverat, seu ea male usus fuerat: non certe in causa Projecti, qui ex alia provincia erat; igitur in Celidonii negotio: Noverit se, inquit, non solum ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae, quam male usurpaverat, potestate privatum. Potestas igitur ista propria fuit Hilarii, quandoquidem haec ab alieno jure, a quo superius legitur depulsus, expressis verbis distinguitur, tamquam legitima, etsi [Col. 0443C] non legitime usurpata.
—Abunde in superioribus probatum a nobis Celidonium in provincia Viennensi sedisse episcopum. Inde consequens est totam hanc controversiam huc modo devolvi, si male judicatum est ab Hilario causam non esse nisi ex his tribus unam; vel quod sibi ipse contra fas potestatem metropoliticam in provinciam Viennensem vindicarit, vel quia episcopum neque confessum neque legitimis testimoniis convictum ab episcopali dignitate nihil tale merentem dejecerit; vel denique quod Celidonium appellantem sedem apostolicam non audierit, nec passus fuerit suum judicium a primaria sede retractari ac reformari. Quae tria suo nobis ordine discutienda sunt; ac primum quidem de metropolitico [Col. 0443D] Arelatensium episcoporum jure dicendum probandumque, 773 hoc penes illos [Col. 0443D] Metropoliticum jus semper jam inde a S. Trophimo et saeculo III fuisse penes episcopum Arelatensem, nemo credet, si legerit quae de sera ecclesiasticarum metropoleon institutione in Galliis dicentur part. II observ. c. 5, n. 2. semper fuisse, non autem pertinuisse ad Viennenses episcopos.
Et quidem omnia percurrenti saecula a praedicato in Galliis Evangelio usque ad Hilarii aetatem (hoc enim nobis satis est, nec plura aggredimur) ubique [Col. 0444A] Arelatensis Ecclesiae privilegia ac praerogativae elucent nullumque fere superest Gallicanae antiquitatis monumentum in quo non appareat singulare aliquod metropoliticae dignitatis, quam Arelatenses episcopi gesserint, vestigium.
Post Trophimum (qui a sede apostolica missus, primus Arelatensem fundavit rexitque Ecclesiam sed cujus incerta aetas eruditorum disputationi tradita est) nullum novimus hujus sedis episcopum Martiano antiquiorem, cujus apud sanctum Cyprianum memoria in epist. 66 ad Stephanum papam. De Martiano illo Novatianae partis fautore a communione collegarum et episcopatu removendo scripsit Faustinus Lugdunensis ad sanctum Cyprianum Carthaginensem, idemque cum aliis Gallicanis episcopis scripserat ad Stephanum Romanum episcopum, ad quem et ipse Cyprianus illam quam laudavimus dedit epistolam. Ex illa porro magnum, ut ego quidem reor, argumentum sumimus in gratiam Ecclesiae [Col. 0444B] Arelatensis. Nisi enim primatum gessisset hujus sedis episcopus in provincia Romana, non erat [Col. 0443D] Nondum institutis per haec tempora metropolitanis, [Col. 0444D] nihil mirum si Africani et Galli de Martiano scripserunt ad Romanum pontificem, quippe qui tum solus altiori jure omnibus ac praesertim Gallis episcopis praesidebat. cur ad Transalpinos transmarinosque episcopos confugeretur a Gallicanis episcopis, ut de Martiani depositione agerent. Praesto fuisset metropolitani auctoritas seu Viennensis, ut volunt, seu alius cujuspiam. Etsi enim nondum forte ita ecclesiasticae hierarchiae forma ibi constituta ac firmata esset ut postea ordinata fuit, dubium tamen non est quin aliquis inter episcopos praeemineret, penes quem caeterorum regendorum, et cum opus erat, in synodum congregandorum cura ac sollicitudo resideret, sive ex dignitate sedis suae id obtineret, sive ex sacerdotii antiquitate, sive ex communi sacerdotum suffragio ac delectu. Is demum erat quem Faustinus caeterique Gallicani episcopi sollicitassent ad urgendam Martiani depositionem. Qui si tergiversatus fuisset, notaretur proculdubio hujus primarii episcopi oscitantia vel a Faustino ad Cyprianum, vel a Cypriano ad Stephanum scribente. 2 o Ita Cyprianus alloquitur Stephanum [Col. 0444C] papam: Quapropter 774 facere te oportet plenissimas litteras ad coepiscopos nostros in Galliis constitutos, ne ultra Martianum, etc. Et infra: Dirigantur in provinciam, et ad plebem Arelate consistentem a te litterae, etc. Si quis alius ab Arelatensi episcopo rexisset illam jure metropolitico provinciam, an non potius dixisset: Ad coepiscopum nostrum provinciae metropolitanum vel primatem (more Africano), sicut et alias fecerunt Romani pontifices, cum aliquid in Gallicanis regionibus contra canonum instituta impune perpetrari audiebant? 3 o Non esse cur ad Arelatensem episcopum, potius quam ad alium e Gallicanis dirigerentur aliarum regionum seu clerici seu laici catholici, et formatae inscriberentur, nisi aliis praefulsisset sedis suae privilegio et metropolitica vel simili dignitate: hoc enim erat magnorum metropolitarum, vel etiam exarchorum privilegium. Sic autem habet Cyprianus: Significa plane nobis quis in locum Martiani Arelate fuerit substitutus: ut sciamus [Col. 0444D] ad quem fratres nostros dirigere et cui scribere debeamus. Haec ita se habebant circa ducentesimum quinquagesimum quintum Christi annum, a quo usque ad Arelatense concilium primum nihil occurrit antiquorum monumentorum Gallicanae Ecclesiae.
Sexaginta igitur fere post annis congregatum est jussu Constantini imperatoris celebre [Col. 0444D] Hoc concilium nihil confert ad jus metropoliticum vindicandum Arelatensi aut Viennensi episcopo, cum nulli, ut diximus, tunc essent metropolitae in Galliis. Cur autem Marinus primus sit in inscriptione epistolae ejusdem synodi, licet metropolitanus non esset. vide observ. part. II, c. 5, n. 4. concilium [Col. 0445A] in civitate Arelatensi, cujus civitatis ipse delectus illius Ecclesiae et episcopi dignitatem astruit. Haec non urgeo, uti nec subscriptionum ordinem quo Viennensi praeit Arelatensis; non enim episcoporum qui huic synodo interfuerunt nomina eadem serie subscripta fuisse existimo in primario et autographo synodi exemplari qua nunc in editis concilii actis descripta leguntur, de qua infra paulo fusius disseremus. Quamquam ex eo saltem istud evincimus, per id temporis, quo haec scriba, quisquis est, exarabat, Arelatensem episcopum dignum existimatum fuisse, qui Viennensi anteponeretur. Sed majoris momenti est ac ponderis quod et in capite epistolae synodicae primus, et in Breviario ejusdem canonibus praefixo solus nominatur Arelatensis episcopus Marinus: quod metropoliticae in eo dignitatis certum apud me indicium est. Primarium enim locum synodi tenere non potuit, nec omnia synodi nomine facere, nisi primarius provinciae 575 episcopus [Col. 0445B] fuisset vel Viennensis, si jam a solida Narbonensi decerpta erat, vel totius provinciae Romanae, si adhuc stabat solida Narbonensis. Iste enim mos semper obtinuit, ut cujusque provinciae metropolitanus ei synodo praeesset, quae intra suae provinciae limites congregata haberetur, licet civitas illa proprium haberet episcopum. Sufficiat modo ad exemplum Diospolitana synodus, cui praesedit Eulogius Caesareae episcopus an. 415, licet Diospolis sub Jerosolymitano episcopo jaceret. Si ergo Viennensis civitas metropolitica dignitate tunc temporis fuisset ornata, jus sibi suum praeripi non passus esset Verus Viennensis episcopus, qui aderat concilio; primus omnium subscripsisset, et ipse omnium nomine synodicam confecisset epistolam, ad pontificem Romanum de tota synodo relaturus. Hoc exemplum non parum Arelatensi privilegio favere intellexerunt synodi II Arelatensis Patres, cum canone 18 illud ad confirmandum jus synodi, Arelatensis episcopi arbitrio congregandae, adduxerunt.
[Col. 0445C] Asserit quidem illustrissimi Petri Marcae continuator Baluzius lib. V Concord. sacerd. et imp. cap. 30, num. 4; Marinum Arelatensem non vindicasse sedi suae jus metropoliticum in epistola synodica; sed e contra vocari episcopum provinciae Viennensis in veteri catalogo episcoporum qui ad Arelatensem synodum convenerunt. Verum unde habes, vir erudite, hoc sibi jus non vindicasse Marinum? Si ex eo quod provinciae Viennensis episcopus dicitur in veteri illo catalogo, jam ob eamdem rationem adimendus est etiam primatus Vero Viennensi episcopo, cui illum, ut opinor, asseris: non aliter enim subscribit Viennensis, immo nec Massiliensis, Arausicanus et Vasionensis. Hoc unum discrimen in Arelatensis gratiam occurrit, quod ejus subscriptio caeterorum nominibus praeponatur, excepto Massiliensi, qui in antiquis editionibus non apparet, sed in sola Sirmondi Gallicanarum synodorum editione.
In concilio Agrippinensi adversus Euphratam, cui [Col. 0445D] Maximinus Treverensis jure [Col. 0445D] Treverensem episcopum metropolitam fuisse hoc tempore quo nondum institutae fuerunt ecclesiasticae metropoles, omni fundamento caret. Caeterum de hac synodo Agrippinensi plures dubitant. Certe Valentinus Arelatensis in hujus Ecclesiae diptychis a Mabillonio editis non legitur. metropolitico praesidebat, primus omnium post ipsum inscribitur et suffragium dixit Valentinus Arelatensis. Quod etsi aperte jus metropoliticum non asserat, dignitatem tamen sedis designat aliquatenus.
Agrippinensem synodum secuta est septimo post anno Arelatensis, cui praefuit [Col. 0445D] Quae hic et in sequentibus colliguntur ex gestis Saturnini Arelatensis, quam sint inania, patebit ex [Col. 0446D] observ. part. II, c. 6, n. 5, ac propterea nihil firmum hactenus allatum est pro vetustiori jure metropolitico episcopi Arelatensis. Saturninus 776 ejusdem civitatis episcopus, qui quidem Arianae factioni addictus erat; sed cum nec ab Hilario nec a [Col. 0446A] Sulpitio Severo notatus sit tamquam perperam sibi arrogatae praesidentiae reus, integra nobis manet probatio, quae inde sumitur pro jure Arelatensis Ecclesiae.
In Biterrensi quoque synodo primatum tenuit idem Saturninus, ut ex Hilario, Severo Sulpitio et Hieronymo facile colligitur; qui jus vel cogendae synodi, vel in ea primum locum habendi eidem etsi vaferrimo homini non abjudicant: sicut nec Patres concilii Parisiensis, qui eum excommunicatum declarant, non aliam ob causam, quam quia statutis salubribus impiissime contradixit.
—Hucusque primatum ubique in provincia Narbonensi obtinuisse videtur nemine contradicente vel repugnante, Arelatensis episcopus, quem in omnibus magni momenti negotiis cunctis praeeuntem intuemur. De Viennensi autem episcopo altum ubique silentium.
[Col. 0446B] At inter utrumque oriri coepta est de primatu contentio circa tempora concilii Taurinensis, quod vulgo anno trecentesimo nonagesimo septimo celebratum creditur, melius tamen ad initia sequentis saeculi rejicitur: quoniam ex pluribus Zosimi papae epistolis patet tunc Turonum episcopum fuisse Briccium successorem sancti Martini, quem anno quadringentesimo aut etiam sequenti, 11 die Novembris obiisse eruditiores tradunt chronologi ex Severo Sulpitio. Quam supputationem qui amplectitur, dicat necesse est concilium istud, quod mense Septembri convocatum indicat praefatio ejusdem, non ante quadringentesimum secundum vel sequentem annum celebratum esse.
Qua autem [Col. 0446D] Veram controversiae occasionem detegemus in observ. part. II, c. 5, n. 9, et numero sequenti Quesnelli commenta, quae hic mirifice agglomerantur, palam fient. occasione motam putemus hujusmodi controversiam? Hanc ego natam existimo occasione partim novae divisionis Galliarum, partim ingentium turbarum quae exeunte quarto saeculo eam partem Galliarum concusserunt. Maximus enim tyrannidem arripuit in Britannia an. 382, Treveris [Col. 0446C] sedem imperii collocavit, Gratianum imperatorem apud Lugdunum a suis desertum 777 an. 383, per Andragathium ducem peremit. Eugenius pariter Arbogastis comitis praesidio fretus affectavit vique usurpavit imperium ann. 391; succedenti denique anno Valentinianum imperatorem idem Arbogastes apud Viennam interfecit. Per has procellas probabile admodum est Viennensem episcopum caput erexisse ad primatum, cui prehensando locum dedit provinciae Narbonensis in plures non ita pridem facta divisio, indita Viennensi provinciae ex urbis nomine appellatio, et in diversam adversamque dominationem Viennensis ejusdem provinciae scissio, aliquibus civitatibus tyranno parentibus sub Viennensi, aliis cum Arelatensi sub Romana ditione perseverantibus. Facile enim fuit Viennensi antistiti, cujus civitas olim in laterculo imperii metropolis fuerat, et antiquitate eminebat, hoc tyranno persuadere, ut ibi primatum ecclesiasticum constitui juberet, ubi imperii sui sedem vel saltem incunabula habebat. Fundatum his [Col. 0446D] titulis primatum, quibus potuit praesidiis tutatus est, qui non aliud passim affectatae dignitatis metropoliticae fundamentum protulit, quam civitatis antiquitatem, et ejusdem dignitatis olim in civilibus concessae possessionem.
Huc devenerat controversia primis quinti saeculi annis, cum illius seu dirimendae seu utcumque sopiendae gratia concilium Taurinense Gallicanorum [Col. 0447A] episcoporum precibus congregatum est; cujus canon 2 hujusmodi est: Illud deinde inter episcopos urbium Arelatensis et Viennensis (observa primo loco nominatam Arelatem) qui de primatus apud nos honore certabant, a sancta synodo definitum est, ut qui ex eis approbaverit suam civitatem esse metropolim, is totius provinciae honorem primatus obtineat, et ipse juxta canonum praeceptum ordinationum habeat potestatem. Certe ad pacis vinculum conservandum, hoc consilio utiliore decretum est; ut, si placet memoratarum urbium episcopis, unaquaeque de his viciniores sibi intra provinciam vindicet civitates, atque eas Ecclesias visitet quas oppidis suis vicinas magis esse constiterit; ita ut memores unanimitatis atque concordiae, non alter alterum longius sibi usurpando, quod est alii propius, inquietet.
Ex his synodi verbis perspicuum est, 1 o jamdiu molestissimas inter Galliarum episcopos dissensiones exarsisse de Viennensis provinciae, immo et de aliarum [Col. 0447B] provinciarum primatu: quoniam et illorum jura et harum limites ex perturbationibus per tyrannidem Maximi subortis intra Gallicanas provincias, obscura et difficultatibus impedita 778 evaserant; ita ut, cum vix posset Gallicanis episcopis judicibus haec controversia dirimi, plerisque videlicet vel propria vel amicorum causa occupatis, ad vicinos coepiscopos causam deferre velut depositis compromissis illarum regionum episcopi proposuerint. Episcopi Italicae dioeceseos, ut provinciae Viennensis aliarumque contigui ad hoc delecti sunt, eo libentius quod jamdudum illius dioecesis primatem sanctum Ambrosium dissidiorum suorum judicem peroptarant, opinor, Galli antistites: quem propterea ad suam synodum ut conveniret frequenti legatione sollicitarunt. De hoc enim negotio pronum est ipsum Ambrosium intelligere, cum in funere Valentiniani perorans, testatur sibi rescripto Valentiniani ipsius accito in Gallias, ut eum vadem fidei suae apud comitem Arbogastem haberet, hoc esse denuntiatum accelerandi [Col. 0447C] itineris causa, non ad synodum Galliae, sed ad baptismum Valentiniani Augusti ipsum esse vocatum. Additur, inquit, eo ut properarem ocius, nec arbitrarer causam itineris mei synodum Gallorum esse episcoporum, propter quorum frequentes dissensiones crebro me excusaveram, sed ut ipse baptizaretur in ipso egressu. Haec Ambrosius dicebat ann. 392, quo Valentinianus occisus est: unde et conjicimus post Maximi tyranni, qui Galliarum statum [Col. 0447D] Nulla provinciarum mutatio sub Maximo probari poterit. Non pauca Quesnellus gratis pronuntiat. provinciarumque ordinem demutarat, necem quarto ante anno illatam coeptum esse inter Gallicanos episcopos Ecclesiarum suarum juribus decertari, praesertimque inter Arelatensem Viennensemque, quos inter de primatu agebatur. Quam autem provinciam detrectavit Ambrosius a dissensionum turbis alienus, hanc postmodum suscepit precibus Gallorum victus Simplicianus ejus successor, vel qui Simpliciano successit Venerius, quorum alterutrum par est credere Taurinensi concilio praefuisse; quod ne citius celebraretur, impedimento [Col. 0447D] fuerunt quae Valentiniani mortem secutae sunt procellae, perturbatusque rerum Gallicarum ex altero superveniente tyranno Eugenio status.
Ex synodi verbis alterum elucet, ad hoc nimirum totam controversiam devolvi, ut quaenam illarum civitatum esset metropolis inquireretur. Hoc videlicet apud judices certum erat, illi deferendum esse in ecclesiasticis primatus honorem, qui eumdem in civili politia obtineret. In quam partem propenderent Taurinenses Patres satis hac definitione ipsi innuunt. Etsi enim neutri civitatum primatum dare sua viderentur sententia, revera tamen illum Arelatensi [Col. 0448A] adjudicabant, quam tunc temporis [Col. 0447D] Non Arelatem, sed Viennam hoc tempore fuisse civilem metropolim, luculenter statuemus part. II observ., c. 4, n. 5 et seqq., ac n. 2. Quesnelli argumenta [Col. 0448D] pro Arelate allata excutiemus. Taurinensium porro Patrum sententiam non de civili, sed de ecclesiastica metropoli accipiendam esse ibidem probabimus c. 5 n. 9. metropolim 779 esse constabat. Unde non sine arte conscripta mihi videtur esse illa definitio, quae non decernit illi attribuendam esse metropoliticam dignitatem, qui comprobaret suam civitatem olim et ex antiquo fuisse metropolim, quod rem in ancipiti reliquisset, et operosae inquisitioni dedisset locum, sed quae approbaret esse, per eam scilicet tempestatem; quod aliud non erat quam in gratiam Arelatensis pronuntiare.
Honorius enim Augustus (Apud J. Sirmond. in notis ad Sidonium, p. 245) in edicto ad Agricolam praefectum Galliarum dato anno 418 (quo vix quindecim annis antiquior erat Taurinensis synodus) Arelatem expresse appellat metropolitanam civitatem, quod jamdiu tali eam decore ac nomine insignitam fuisse argumento est. Unde cum in ea septem provinciarum conventum fieri praecipit, significat id ipsum non de novo institui, quippe quod jam a praefecto Petronio jussum erat observari, rationabili plane probatoque consilio; sed potius reparari, quoniam interpolatum [Col. 0448B] vel incuria temporum, vel desidia tyrannorum fuerat, ut in eodem edicto queritur factum Honorius Augustus. Inter hos tyrannos praecipuum intellige Constantinum, qui Arelatem expugnavit, in eam tamquam in primariam totius provinciae se recepit, et in ea obsessus ab Honorio an. 411 ad deditionem compulsus est; qua expugnata, provincia ista, inquit Sozomenus, rursus ad Honorii imperium reversa est, ac ducibus ab illo constitutis paruit.
Neque tribuenda videtur Petronio Arelatensis civitatis in metropolim evectio, quae et praefectoriam potestatem superabat, et Petronii aetate anterior erat ( Gallor. episcop. preces ad S. Leonem ). Hanc enim civitatem a Valentiniano imperatore specialibus privilegiis, puta sede praefecturae, et aliis, auctam fuisse, immo et metropolim esse appellatam asserunt episcopi Gallicani in eo libello quem pro Arelatensi episcopo obtulerunt papae Leoni. Quid enimvero est civitatem esse omnium Galliarum matrem, nisi omnium [Col. 0448C] civitatum esse metropolim? Hoc autem a Valentiniano seu primo, seu secundo collatum esse Arelatensium civitati, publico libello asserere (nisi pro certo habitum) numquam ausi essent tantae probitatis ac prudentiae episcopi, praesertim cum libellus et adversariorum, et pontificis Romani, et totius Urbis oculis lustrandus esset, et nihil esset facilius quam falsi arguere quidquid falsi precibus insertum esset?
Sed pluribus ante utrumque Valentinianum annis ita nobilitata reperitur Arelas a Constantio Augusto Constantini imperatoris filio, ut ab eo pro metropoli habitam esse vix ambigendi sit locus. In ea quippe solitus erat commorari, cum in Galliis versabatur; in ea theatrales ludos, in ea circenses edidit, in ea etiam consulatum septimum iniit, quem et circensium ludorum editione celebrem fecit. Arelate hiemem agens Constantius, inquit Ammianus Marcellinus, lib. XIV, post theatrales ludos atque circenses ambitioso editos apparatu, ad diem sextum idus Octobris, qui imperii [Col. 0448D] ejus 780 annum trigesimum terminabat, etc. Et infra: Constantius consulatu suo septies et Caesaris iterum egressus Arelate, Valentiam petit, etc. Isthaec ab aliis quoque Augustis ac consulibus praestita esse apud Arelatem testati sunt in laudato libello Galli episcopi. Quorum etiam relatione, sicut et Honorii in recensito edicto, docemur Constantinae nomen Arelatensi civitati inditum a Constantino Magno; qui sicut ad veteris Romae exemplar novam in Orientalibus partibus aedificavit, suoque ornavit nomine, ita in Galliis talem Arelatem esse voluit, cui utriusque illius splendor et decora communicarentur, quae eam ob causam [Col. 0449A] et Constantina ab ipso imperatore, et Gallula Roma ab Ausonio nuncupata est. Talis fuit in civilibus Arelas a primo Christianorum imperatorum Constantino, usque ad Valentinianum III, Leoni et Hilario aequalem. Qualis autem sub gentilibus fuerit, vel uno Leone nostro teste edocemur, ut supervacaneum otiosumque fuerit antiquiora monumenta scrutari: fatetur enim ultro consideratis allegationibus utriusque partis praesentium clericorum, civitatibus Viennensi et Arelatensi commune jus quondam fuisse, idque a gentibus esse proditum (Epist. 50, cap. 1, ad episc. provinciae Vienn. libello respondens) .
—Concilii Taurinensis aetatem turbulentissima tempora exceperunt, pluribus per ea tyrannis Gallias occupantibus, in easdem etiam irruentibus Gothis, Burgundionibus, aliisque barbaris; quo factum est ut omnis ecclesiasticus [Col. 0449B] ordo per eas regiones pessumdaretur. Nusquam enim, inquit de illorum temporum ac locorum Ecclesiis Salvianus testis oculatus, nusquam improbior voluptas, nusquam inquinatior vita, nusquam corruptior disciplina. Quamobrem nec illius concilii ordinationi, nec antiquioribus statutis locum aliquem fuisse per ea tempora putandum est. At pacatis utcumque Galliarum rebus, de rursus instauranda tam ecclesiastica disciplina quam politia civili serio cogitarunt Ecclesiae et imperii principes. Imprimis vero de restituendis Ecclesiae et civitati Arelatensi sacris civilibusque privilegiis actum est. De civilibus testis est Honorii constitutio superius laudata, quae anno 418 data est, quam videre est apud J. Sirmondum in notis ad Sidonium (Pag. 245) . De ecclesiasticis locupletissimam memoriam habemus in papae Zosimi epistolis, quae cum anno uno praeveniant Honorii edictum, vel hoc solo argumento perspicuum est non ex saecularium tantummodo ordinationum imitatione natum esse ecclesiasticum Arelatensis civitatis splendorem, [Col. 0449C] sed in nativis illius Ecclesiae juribus primaevisque praerogativis eumdem esse fundatum.
781 Ex iis Zosimi epistolis, quae alia Arelatensis episcopi jura attinent, ad alium locum rejicimus; modo quae metropoliticum constituunt attendamus. Sic igitur in epist. 5, quae est ad universos episcopos per Gallias et septem provincias constitutos: Jussimus autem, inquit, praecipuam, sicuti SEMPER habuit, metropolitanus episcopus Arelatensium civitatis in ordinandis sacerdotibus teneat auctoritatem; et infra: Metropolitanae Arelatensium urbi VETUS PRIVILEGIUM minime derogandum est, ad quam primum ex hac sede Trophimus summus antistes, ex cujus fonte totae Galliae fidei rivulos acceperunt, directus est. Mitto alia quae ad idem recidunt, vel referentur opportuniori loco.
Observatione porro dignum, quod [Col. 0449D] Zosimi litterae, licet genuinae sint, utpote sumptae ex mss. collectionis Arelatensis, quae nihil supposititium praefert; per subreptionem tamen Patrocli [Col. 0450D] antiquissimum jus metropoliticum Arelatensis episcopi falso ingerere patebit ex observ. part. II, c. 2. Zosimus non novum jus se condere, nec nudiustertius institutum firmare se dicit, sed VETUS privilegium esse affirmat, quod SEMPER Arelatensis episcopus habuerit; illudque [Col. 0449D] asserit in Trophimi summo pontificatu fundatum, qui videlicet primus illas provincias fide Christi imbuit, et episcopali rexit auctoritate, cujus proinde jura legitimo successionis ordine in ejus sedis haeredes transmissa piaculum fuerit violare.
Tam patens tamque decretorium est hujus pontificis testimonium, ut nihil non agant adversae sententiae auctores, quo illud infirment irritumque reddant. Alii nimiam Zosimi credulitatem arguunt, quam in aliis quoque negotiis manifestam fecerit, veluti cum sibi a Pelagio et Coelestio haeresiarchis ita imponi permisit, ut catholici tam ipsi, quam eorum libelli ab illo judicati sint; e contra vero Africani episcopi, invicti illi gratiae defensores, ab eo pontifice [Col. 0450A] levitatis et imprudentis zeli arguerentur, quod utrumque etsi catholice, ut putabat Zosimus, sentientem, ex levium susurronum scriptis damnationis sententia percussissent. Alii Zosimo ipsi parcentes, scripta ejus nomine vulgata ita falsi insimulant, ut multis rationibus ac momentis sibi certissimum id esse autument. Quibus quoniam multum interest ne fides leviter abrogetur, doctissimorum virorum argumenta, sepositis omnibus praejudiciis, examinanda sunt.
Primo igitur loco aiunt vel ex hoc uno suppositionem epistolarum Zosimi palam fieri, quod Arelatensis episcopus semper fuisse metropolitanus in illis asseritur; quod numquam scripsisset Zosimus, repugnantibus antiquis omnibus notitiis provinciarum, in quibus Arelatensium civitas Viennae, ut metropoli, subjecta legitur.
Verum quibus, amabo te, major fides debetur; an notitiis hujusmodi quarum aetas auctoritasque incertae; an epistolis Zosimi? Immo cum antiquis illae ignotae sint, et a paucis tantum annis in lucem eductae, [Col. 0450B] fides 782 earum plurimum vacillat. Quia tamen plura earum exemplaria proferuntur sibi invicem simillima, nec in paucis codicibus mss. habentur, omnem eis auctoritatem detractam nolim. Sed cum adversus Arelatensium jura nihil valere queant, nisi ante Zosimum conditas esse pateat, inanis prorsus erit ex iis ducta probatio, postquam demonstratum a nobis fuerit, non modo post Zosimum, sed etiam post S. Leonem coepisse exarari notitias hujusmodi; quod inferius praestabimus. Quo facto licebit in adversarios telum retorquere; si enim sua servata fuerit Zosimi epistolis auctoritas, tum invicta erit sumpta ex iis pro Arelatensium metropoli probatio. Commodius etiam eluentur in sequentibus alia quae ex eodem primatu repetuntur ab adversariis argumenta.
Opponitur secundo perperam Zosimo ascribi epistolas decretales, quae nec in codice Ecclesiae Romanae, qui a Dionysio Exiguo compactus est, nec in [Col. 0450C] collectione Isidori continentur.
Sed vix eget responsione hujusmodi objectio. Quam multae enim tum aliorum pontificum, tum Zosimi ipsius, Leonisque nostri epistolae, decretales utique celebres, et indubitatae fidei epistolae, quasque posteritati commendare plurimum intererat Romanae sedis; quam multae, inquam, hujusmodi neutri collectioni insertae reperiuntur? Ac ne extra praesentis controversiae fines evagemur, prolixa haec ad Viennenses epistola, cui modo incumbimus, utriusque Collectoris illius diligentiam fugit. Alia item Leonis epistola, quae totam hanc litem inter Arelatensem et Viennensem episcopos composuit, a Symmacho quidem laudata est, sed a card. Baronio primum est edita in Annalibus, et omnibus ignota decretorum pontificiorum collectoribus: innumerae demum aliae, quae in mentem haec legentium, etiam me tacente, incurrunt, in nullis codicibus Decretalium reperiuntur; adversum quas tamen ex Isidori Dionysiique silentio praescribi omnibus antiquitatis ecclesiasticae studiosis molestissimum [Col. 0450D] foret.
Symmachum porro Leonemque pontifices Romanos de his epistolis siluisse, quod tertio loco objiciunt, partim verum est, partim vero falsum.
Siluit quidem Symmachus, sed quid mirum? Mirum potius esset, si illius decessoris sui decretum retulisset, quod antiquatum volebat. Nullo modo enim Zosimi ordinationem circa praesens negotium attendit Symmachus (Epist. 9, ad episcopos Galliae) , sed Leonis solummodo, cujus sententiam inconcussam permanere constituit. Nec ille novum condidit edictum, sed quod fuerat a Leone promulgatum, in lucem (ut ipse ait) reddidit suis affatibus.
[Col. 0451A] 783 Ad Leonem quod attinet, nomen quidem Zosimi non expressit, verum decreti ejus tam disertam fecit mentionem in hac epistola 10 ad Viennensis provinciae episcopos, ut clarior haberi non potuerit. Quid enim aliud significant haec verba: Quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius ante Patroclum habuit, quid usurpat? Cum et ipsum quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum sit sententia meliore sublatum. Nemo non videt nullius sedis Romanae pontificis decretum in gratiam Patrocli conditum a Leone potuisse commemorari, nisi decretum Zosimi, a quo Patroclus sui juris in provinciam Viennensem et alias obtinuit confirmationem. Eodem ergo argumento quo funditus everti epistolarum Zosimi fides putabatur, hoc e contra firmius roboratur, ut nullum aliud conquirere opus sit, ad earum epistolarum sinceritatem comprobandam post Leonis tam authenticum tamque manifestum testimonium.
At saltem de utraque Narbonensi, inquis, nihil S. [Col. 0451B] Leo habet in ista epistola vel aliis. Quid inde? Manifestum est Ravennium juri suo in utramque Narbonensem a praedecessoribus suis defenso, ultro cessisse, et solam potestatem metropoliticam Viennensis provinciae sibi reservasse asserendam: quam qui Patroclo confirmaverit Romanus pontifex, alius praeter Zosimum citari a Leone nostro non potuit. Haec nobis sufficeret respondisse. Contendo tamen praeterea de alterutra Narbonensi sermonem esse in his verbis: Quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia? etc. Non enim hic loquitur de Viennensi, quam numquam alienam ab Hilario censuit Leo, quamque nullus pontificum Romanorum eidem ante Leonem abrogarat. Sed de his uberius in parte II dissertationis, de Negotio Projecti, ubi Leonis testimonium expendemus.
Quarto loco objiciunt loquendi modum quem usurpat auctor illius decreti elatiorem esse quam ut Zosimo conveniat; ita enim incipit: Placuit apostolicae sedi, etc. Qui haec majores animos praeseferre existimant, [Col. 0451C] legant Leonem nostrum in plerisque epistolis, velut in iis quas ad Africanos, ad Anastasium Thessalonicensem, immo et in hac ipsa ad Viennenses episcopos; legant ipsius Zosimi litteras ad episcopos Africanos in causa Coelestii datas, quibus nihil imperiosum magis, et 784 has ejusdem epistolas tamquam a Zosimi stylo alienas non ei abjudicandas putabunt.
5. Praetermissa a Leone et Symmacho de formatis ab Arelatensi dandis mentio non levem suppositionis litterarum, ubi de formatis sermo est, injicere creditur suspicionem.
Respondeo superfluam fuisse formatarum mentionem; cum inter metropolitica munia necessario jus dandi litteras hujusmodi numeraretur. Placuit de illis meminisse Zosimo, ad idque necessitate compulsus est: quoniam occasione turbarum quae annis praecedentibus Gallias concusserant, et earum concertationum quae de primatu motae fuerant inter episcopos, [Col. 0451D] formatarum usus intermissus fuerat, vel ab aliis contra fas usurpatus: restitutus a Zosimo fuit eam ob causam: Quia, ut ipse ait, plures se episcopos sive presbyteros, sive ecclesiasticos simulantes, quia nullum [Col. 0452A] formatarum documentum exstat, per quod valeant confutari, in nomen venerationis irrepunt, et indebitum reverentiam promerentur (Zosimi epist. 5, ad Episc. Galliae) . Quod [Col. 0451D] Privilegium formatarum Arelatensi concessum a Zosimo, non in solam ipsius ecclesiasticam provinciam, seu in Narbonensem solidam eidem ab eo pontifice attributam, sed in quamlibet Galliarum partem extenditur epist. 1, c. 1. Hoc autem jus antiquum probari nequit; cum et in Oriente et in Occidente receptum esset ut clerici ab episcopis, episcopi autem a metropolitanis formatas acciperent; quemadmodum docet P. Coustantius in monito ad eamdem Zosimi epistolam: ubi etiam miratur testimonium a Quesnello produci ex Cypriani litteris ad Stephanum papam, in quibus nullus occurrit de formatis sermo. jam dudum Arelatensi episcopo tributum fuisse patet ex epistola S. Cypriani, quam ad Stephanum papam pro Marciani Arelatensis depositione scripsit, de qua superius.
6. Urget vir eruditus hanc epistolae quintae clausulam: Ad cujus notitiam si quid illic negotiorum emerserit, referre censuimus, nisi magnitudo causae etiam nostrum requirat examen. Haec, inquit, sumpta sunt ex epistolis posteriorum pontificum, qui vices suas Arelatensibus episcopis demandaverunt, nec temporibus Zosimi conveniunt. His non uno modo satisfacimus: ac primum quidem adduco eminentiss. cardinalem Baronium, qui testatur in ms. Arelatensi, unde epistolas Zosimi descriptas habuit, ad calcem illius quae est ad episcopos Gallos, Afros et Hispanos, eamdem clausulam legi quae et in superiori, de qua agimus, ad universos episcopos per Gallias et septem [Col. 0452B] provincias scripta, ab his scilicet verbis: Jussimus autem praecipuam, etc., usque ad illa [Col. 0451D] Sequentia quoque verba in utraque epistola [Col. 0452D] leguntur; nec in epistola ad Afros omissa Baronii textus subindicat. : Nisi magnitudo causae etiam nostrum requirat examen (Baron. ad an. 417, num. 48) . Unde conjicere licet haec ultima, quae a Zosimo omissa sunt in epistola ad Afros et Hispanos, omissa esse pariter in epistola quae unice Gallos attinet, et superaddita postmodum esse ab aliquo. Verum conjecturae huic cedens, respondeo Zosimum pontificem ita Arelatensium episcoporum jura defendenda suscepisse, ut tamen 785 [Col. 0452D] Cum Zosimus ecclesiasticorum negotiorum relationem praecepit, et majores causas apostolico examini ac judicio reservatas praetulit; non rem sibi incompetentem, sed jus suum prosecutus est, quod non tam ex primatu divinae institutionis in totam Ecclesiam, quam ex peculiari jurisdictione in Ecclesias Occidentis palam dimanat, et apostolica sedes semper exercuit, ut pluribus antiquioribus exemplis, si vacaret, probare possemus. Quesnellus hic quoque animum apostolicae auctoritati infensum manifestat. rerum suarum non omnino oblivisceretur. Quamobrem ita provinciam Viennensem aliasque studuit Patroclo subjicere, ut eumdem sibi in hujus potestatis usu subjectum haberet: quod praestitit, dum et formatarum jus ei quasi ex privilegio decrevit, et sibi nonnullarum causarum examen ac judicium reservavit. Hoc modo agens Zosimus decessoris sui Innocentii premebat vestigia, qui ad Victricium Rothomagensem scribens, cap. 3: Si autem, inquit, majores causae in [Col. 0452C] medium fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit, post episcopale judicium referatur. Utrumque aemulatus S. Leo, eamdem exceptionem iis epistolis apposuit, quibus Thessalonicensi episcopo Anastasio vicariatus sui munus delegavit. Unde non est cur aliquis miretur ut qui ad instar Illyricianae delegationis in metropoli Arelatensi vicariatum apostolicum instituere meditabatur, illius in isto imaginem expresserit.
7. Sed si dictae epistolae Zosimi essent, quis credat tam contrarias a Bonifacio et Coelestino successoribus ejus potuisse scribi, et istos praedecessoris sui decreta voluisse convellere? Bonifacius enim, epistola 3 ad Hilarium Narbonensem, arguit Patroclum de usurpata ordinatione Lutevensis episcopi in Narbonensi provincia.
Non plane video quid ex epistola Coelestini ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis adversus Zosimi epistolas assumi possit. Sed demus aliquid [Col. 0452D] tam Coelestinum, quam Bonifacium (quod hic revera fecit) praedecessorum suorum decretis contrarium scripsisse, hoc insolitum non esse tot exemplis comprobatur, ut in hac ipsa, quam tractamus, [Col. 0453A] causa triplex occurrat. S. Leo id quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, meliore postea judicio sublatum fuisse asserit (Epist. 10) ; quod de Bonifacio debet intelligi, quem aiunt Zosimi decretis contraria statuisse. Anastasius II S. Leonis abrogavit constitutionem, decessorum suorum videlicet ordinationem (quod non oportebat) sub qualibet necessitate transgrediens; hisce verbis loquentem habemus ea de re Symmachum papam, epistola 1 ad Eonium Arelatensem. Sed et ipse Symmachus Anastasii ordinationem rescidit, Leonis constitutioni de divisione Viennensis provinciae adhaerens, roburque addens.
8. Libellus Leoni oblatus a Gallicanis episcopis in gratiam Ravennii, Zosimi quidem nomen reticet (quod objicitur), sed de alio tamen haec libelli verba intelligi non possunt: Unde factum est, ut non solum provinciae Viennensis ordinationem, sed etiam trium 786 provinciarum, contemplatione S. Trophimi, sicut [Col. 0453B] et sanctorum praedecessorum vestrorum patefactum sibi testatur auctoritas, Arelatensis Ecclesiae sacerdos ad sollicitudinem semper suam curamque revocarit. Nec sententiam solummodo Zosimi refert, sed etiam verba usurpat, ut legenti facile apparet. Deinde Leonem alloquuntur pontifices, cui decretorum sedis apostolicae non ignaro nomina pontificum a quibus prodierant appellare, et superfluum erat, et quadamtenus indecorum, nam pontifices pontificibus collidere velle putarentur.
Animadvertit, ut puto, lector, nos dum adversariorum objectionibus satisfecimus, plurimas eadem opera probationes assertorias protulisse, quibus epistolarum Zosimi sinceritas comprobatur. His omnibus vice coronidis addimus concilii Francofordiensis an. 794, praesente Carolo Magno, celebrati suffragium. Canon quippe 8 hujusmodi est: De altercatione Ursionis Viennensis episcopi et Eliphanti Arelatensis episcopi lectae sunt epistolae B. Gregorii, Zosimi, Leonis et Symmachi, quae, Leonis videlicet et Symmachi [Col. 0453C] litterae, definierunt eo quod Viennensis Ecclesia quatuor suffraganeas habere sedes deberet, quibus illa quinta praeemineret, etc. Quibus verbis quaenam, precor, Zosimi epistolae commemorantur, nisi ipsae quas prae manibus nunc habemus? Sed et Gregorii ipsius Magni testimonium (Lib. IV, epist. 50, ind. 13) hoc in negotio posthabendum non est. Cum enim ad Virgilium Arelatensem, vices illi suas commissurus, scriberet, satis innuit Zosimi epistolas sibi tum ob oculos fuisse positas; inde enim repetiit, quod ibidem refert de antiquitate privilegii Arelatensis, de prisca consuetudine sedis apostolicae, et de certitudine qua cunctis liquet, quemadmodum loquitur, unde in Galliarum regionibus fides sancta prodierit.
Ex dictis apparet quam merito rideat Scaligerum Morinus (Eccl. Exercit. 24, Scaliger, epist. 348) , quod Zosimi epistolas de Arelatensi controversia scriptas ausus sit commentitias et ridiculas pronuntiare, ab iisque confictas hominibus quibus plus otii [Col. 0453D] quam fidei superfuerit. Sed utrum in eadem sententia perseveraverit Morinus, dubito. Ad oram enim Binianae epistolarum istarum editionis, in eo codice quo vir doctissimus usus est, annotatas lego rationes ejusdem manu exaratas petitasque ex acriore stylo, silentio scriptorum, contrariis successorum decretis, provinciarumque notitiis; ex quibus suspectae fidei epistolas scribit, confictasque tempore regni Arelatensis, ut Arelas supra Viennensem olim sedem Burgundici regni eveheretur. Sed quantis annorum 787 intervallis regnum Arelatense antecedant auctores, [Col. 0454A] qui testimonio suo sinceritati epistolarum Zosimi suffragantur, ex eorum recensione clarissimum est.
Quod autem ad eos spectat qui non litteris Zosimi fidem abrogant, sed [Col. 0453D] Deceptionem Zosimi agnosces ex part. II c. 2 nostrarum observationum. Zosimi ipsius elevant auctoritatem, propterea quod erga Pelagium et Coelestinum nimis credulus eorum se versutiis circumveniri sit passus; respondeo longe disparem esse utriusque negotii rationem: difficillimum enim est in rebus theologicis, iisque praesertim quae ad abstrusiores de gratia Christi quaestiones pertinent, etiam subtilissimos quosque non decipi, cum versutissimi haeresiarchae sub catholicorum verborum involucris plerumque pestilentissimae doctrinae virus contegant. Tales erant Pelagius et Coelestius, quorum prior, eloquentia ac dicendi arte vix ulli secundus, potuit facillime Zosimo homini Graeco per verborum fallaciam, quae communia cum catholicis habebat, imponere, quemadmodum et ipse prius miseram illam, ut loquitur Hieronymus, Diospolitanam synodum suis fraudibus deluserat. At in examine metropoliticorum jurium [Col. 0454B] nihil prorsus cum mysteriorum abditorum investigatione comparandum fuit: in qua discussione si falli Zosimo contigisset, de errore fuisset per Viennensis aliorumque episcoporum litteras admonitus; nec tot scripsisset ad idem negotium pertinentes epistolas, quas nemini displicuisse animadvertimus, nisi Proculo Massiliensi episcopo.
—Non repetam quod superius ex constitutione Honorii Augusti allatum a nobis in gratiam civitatis Arelatensis, quam diserte metropolitanam appellat. Sufficiat ad seriem annorum observandam illud indicasse.
Ad Bonifacium PP. venio, qui sub finem ejusdem anni pontificatum sumpsit. Hunc certe propensioris in Ecclesiam Arelatensem animi nemo suspicatus fuerit, si modo legerit epistolam quam scribit ad Hilarium [Col. 0454C] Narbonensem episcopum, ubi Arelatensem de usurpata episcopi Lutubensis ordinatione arguit. Idem tamen manifestissime potestatem metropoliticam in provincia Viennensi Hilarii nostri praedecessoribus 788 defert in utraque sua epistola quae res Gallicanas spectat. Scribens enim ad episcopos Galliae de Maximo Valentinae civitatis episcopo de variis criminibus accusato, Patroclum primum nominat eorum omnium, quibus epistola inscribitur, ex quibus quatuordecim, qui numerantur, conflabatur, ut ego quidem [Col. 0453D] Gratis more suo sic opinatur. Cum haec epistola non ad solos Viennensis provinciae episcopos, sed et ad caeteros per Gallias et septem provincias [Col. 0454D] constitutos scripta dicatur; eos quatuordecim, qui in inscriptione nominantur, solius Viennensis provinciae episcopos opinari, divinare est; cum praesertim in hac provincia tredecim tantum civitates notitia Galliarum exhibeat. reor, provincia Viennensis. Etsi enim subscribentium episcoporum nomina non ex Ecclesiarum dignitate ac praerogativa ordinentur, metropolitano tamen primus semper locus reservatus est, sive in epistolis ad totius provinciae episcopos scriptis, sive in iis quas provinciales scripsere episcopi.
In altera vero epistola, quam ad Hilarium Narbonensem episcopum scripsit, arguitur quidem Patroclus [Col. 0454D] quod in aliena provincia, prima scilicet Narbonensi, praetermisso metropolitano, contra Patrum regulas ordinasset: quod argumento est Patroclum propriam habuisse provinciam, quam praetergressus culpatur de violata synodi Nicaenae constitutione, quae praecipit, per unamquamque provinciam jus metropolitanos singulos habere debere, nec cuiquam duas esse subjectas. Quae constitutio nae extra propositum hoc loco laudaretur, nisi inter metropolitanos numeratus esset Patroclus.
Hanc epistolam secuta est post tres annos Valentiniani [Col. 0455A] constitutio de diversis ecclesiasticis capitibus, in Galliam missa an. D. 425, in cujus cap. 2 diversos episcopos nefarium Pelagiani et Coelestiani dogmatis errorem sequentes PER PATROCLUM SACROSANCTAE LEGIS ANTISTITEM praecipit conveniri; et nisi errata correxerint, Gallicanis regionibus expelli, atque in eorum loco sacerdotium fidelibus subrogari. Haec omnia metropolitanum episcopum loquuntur.
Ad Bonifacii proculdubio epistolam respiciebat Coelestinus papa Bonifacii successor, cum in epistola ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provincias constitutos decernit, cap. 4, ut juxta canonum decreta unaquaeque provincia suo metropolitano contenta sit, ut decessoris nostri, inquit, data ad Narbonensem episcopum continent statuta . . . . . sit concessis sibi contentus unusquisque limitibus; alter in alterius provincia nihil praesumat. Quamobrem his pariter verbis confirmatur metropolitica Arelatensis episcopi potestas, cum supponat similiter suam ei provinciam subjectam esse. [Col. 0455B] Sed et capite tertio de Daniele agens, qui multorum criminum reus ordinatus fuerat episcopus, satis innuit Arelatensem episcopum metropolitanum fuisse. Missa, inquit, ad Arelatensem episcopum per Fortunatum subdiaconum, 789 ut ad judicium episcopale pertraheretur, epistola. Cur enim ad ipsum potius quam ad alterum scriberet, ut Danielem ad judicium episcopale pertrahi curaret nisi saltem in Viennensi provincia metropoliticis juribus frueretur.
Haec ad ipsius Hilarii, cujus causam agimus, tempora episcopatumque proxime accedunt; quem et duabus insignibus synodis Regensi et Arausicanae I subscripsisse primo loco reperimus, quod procul dubio itidem factum videremus in Vasensi I et Arelatensi II, nisi subscriptiones periissent. Verumtamen his non immoramur (etsi nullo contradicente gesta fuerint), quoniam tamquam juris alieni invasor ob hanc ipsam causam male audit apud plerosque; quamquam nihil ab episcopis vi extortum, nihil nisi omnium [Col. 0455C] votis obsequentibus praestitum esse luce clarius est.
Sed omisso Gallicanorum episcoporum testimonio, ab ipso Leone nostro Hilarii accusatore, de metropolitica illius auctoritate quid senserit, etiam in ea quam adversus ipsum scripsit epistola sciscitemur. Jam copiose probatum superius metropoliticam dignitatem Arelatensi Ecclesiae non abjudicatam esse a pontifice nostro, cum Celidonium e provincia Viennensi fuisse asseruimus, nec quidquam adversus Hilarium de arrogata sibi contra jus potestate fuisse objectum. Hoc certe manifestum est in utraque epistola ad Viennenses. Accusat enim eum non quod Celidonium alienae potestati subjectum indebite judicandum sibi sumpserit, sed quod, Celidonio merito appellante, appellationi ejus deferre noluerit; non item quod ordinandi munus sibi arrogarit, sed quod ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans, debitam aliis metropolitanis sacerdotibus in suam transferret [Col. 0455D] dignitatem; non denique quod provinciae Viennensis episcopos sibi jure metropolitico subjectos esse volebat; sed quod ita suae cupiebat subdere potestati, ut se beato apostolo Petro non pateretur esse subjectum.
2. Quid sibi vult S. Leo, cum ita scribit cap. 3 ejusdem epistolae: [Col. 0455D] Postquam in observ. part. 1, c. 2, fusius probavimus Celidonium episcopum fuisse in provincia ab Hilarii jure aliena, hoc Leonis testimonium, quod a Quesnello et hic et alibi obtruditur, ita explicavimus [Col. 0456D] ut nec Hilarii juri astruendo faveat, nec ad vicariatus apostolici potestatem Arelatensi traditam confugiendum sit. Mansisset namque in illum prolata sententia, si objectorum veritas exstitisset, nisi Celidonium legitima potestate, servatoque canonum ordine accusatum et judicatum fuisse, nihilque sententiae latae adversus ipsum deesse, nisi objectorum veritatem; ideoque potestatem Hilario tamquam provinciae metropolitano non defuisse? Haec Leonis verba juxta nostram opinionem explicata negotium nullum [Col. 0456A] facessunt, sed sensum omnino convenientem reddunt; torquent vero eadem mirum in modum sententiae adversae auctores, qui ne Vesontionensis metropoleos dignitatem 790 his pessumdari sinant, confugere coguntur ad vicariam potestatem a Zosimo episcopis Arelatensibus delegatam, quae iisdem congregandarum per Gallias synodorum jus aliquod concesserit, ad quas delatae episcoporum causae vicarii sedis apostolicae sententia terminarentur.
Verum ista responsione, qua aliis satisfactum volunt auctores commemorati, fallor, si sibi ipsi satisfaciunt. Quam abhorrent enim illius aetatis et regionis mores a vicaria hujusmodi potestate, quae in metropolitica jura involandi faceret facultatem, et ea concederet quae in posterioribus saeculis a canonum observantia longius recedentibus numquam tentata sunt? Ut enim ordinare solius erat proprii metropolitani, ita et deponere ordinatum; nec eo usque protendit umquam se vicaria potestas, ut in aliena provincia synodum cogeret eam solum ob causam ut [Col. 0456B] episcopum illius provinciae non suae a propria sede dejiceret; quod tamen in praesenti negotio ab Hilario tentatum existimant. Deinde contraria iidem loquuntur. Si enim potestatem habuit, vicariatus sui nomine, cogendorum in Galliis synodalium conciliorum, et de episcoporum causis illic judicium instituendi, cur iidem auctores contendunt nulli episcopo aliquid licuisse in Sequanica provincia, quemadmodum nec in caeteris provinciis, praeter ipsius provinciae sacerdotes. «Suis, inquit Leo noster, Marca referente (Dissert. de Primatibus, n. 78) , unaquaeque provincia sit contenta conciliis, nec ultra Hilarius audeat conventus indicere synodales ( conventum adversus Celidonium habitum, inquiunt. perstringit ), et sacerdotum Domini judicia se interserendo turbare; qui non tantum noverit se ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae, quam male usurpaverat, potestate privatum.» Hactenus Leo. Porro, si eo nomine mansura esset Hilarii sententia adversus Celidonium, quod [Col. 0456C] vicaria utens pontificis auctoritate jus cogendae habuisset synodi, eidem igitur aliquid licuit in Sequanica provincia ut et in aliis, nec conventus indicendo synodales judicia sacerdotum se interserendo turbabat, sed concessa potestate utebatur. Quae cum sibi invicem non cohaereant, de metropolitica Arelatensis Ecclesiae, ut facimus, dignitate arcessenda est hujus loci explicatio.
3. Itaque confirmatur ex verbis Leonis supra relatis; Qui non tantum noverit se ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae, quam male usurpaverat, potestate privatum. Duplicem enim in Hilario potestatem manifeste distinguit: alienam unam, quam alieni juris nomine designat, eam scilicet quam Zosimus in utramque Narbonensem dederat; propriam alteram in provinciam 791 Viennensem; alieno enim proprium opponitur, et futiliter admodum primam vocaret alienam et indebitam, nisi alteram quam illi opponit pro legitima ac propria agnosceret. Difficultatis quidem nonnihil facit quod de potestate [Col. 0456D] in Viennensem ait, quam male usurpaverat; sed in notis ad hanc epistolam ostendemus vel usurpare hoc loco pro uti positum esse, quo sensu in malam partem non sumitur, nisi additione adverbii alicujus malignantis naturae, ut hic male, vel dicendum errorem huc irrepsisse, et pro usurpaverat legendum esse usus fuerat: ab uno enim in alterum facilis est lapsus in antiquis manuscriptis codicibus.
4. In breviori epistola ad Viennenses, si tamen genuina est, disertis verbis agnoscit privilegium Arelatensis Ecclesiae ac civitatis: A privilegio, inquit, suae civitatis submotus, humili loco discat quod in magno [Col. 0457A] gratis munere praedecessorum nostrorum concesso tenere noluit; sitque redintegratum Viennensi episcopo privilegium et jus antiquum, quod apostolica benignitas ad Arelatensem ex parte transtulit civitatem. Ubi Viennensi quidem antiquitus delatam esse affirmat metropoliticam potestatem, sed tamen (quod Hilario satis est) eamdem tunc temporis fatetur penes Arelatensem episcopum fuisse, et quidem sedis apostolicae suffragio et munere concessam.
—Etsi satis superque probatum sit hactenus Arelatensem Ecclesiam tunc metropolitica dignitate ornatam fuisse, cum Hilarius Celidonium episcopum in eadem provincia constitutum deposuit, clarius tamen adhuc elucescet si ea examinaverimus quae post S. Leonis constitutionem seu ab eodem scripta, seu gesta sunt a Gallicanis episcopis.
[Col. 0457B] Audito in Galliis Leonis judicio, receptaque [Col. 0457D] Cum Quesnellus anterioribus capitibus hanc breviorem epistolam allegavit, haec fere adjecit, si tamen genuina est. Nunc eam omnino genuinam praesumit, ut apostolicam auctoritatem ab Hilario et a Gallicanis episcopis neglectam suadeat. Spuriam vero illam esse in admonitione eidem epistolae praemissa et appendici inserta demonstravimus. Quare totum sequens Quesnelli ratiocinium apostolicae auctoritati [Col. 0458D] infensum, ipsisque Gallicanis episcopis ejusdem auctoritatis observantissimis injuriosum, quod tam falsae hypothesi incumbit, prorsus corruit. prima illa et breviori ejus epistola, quae scripta legitur VIII idus Januarii, quid inter se de Hilarii damnatione censuerint episcopi Gallicani, non liquido apparet. Vero tamen simillimum est eumdem semper animum erga Hilarium gessisse, nec minus ei detulisse auctoritatis in suas 792 Ecclesias quam antea fecerant; et facile adducor ut credam nihil jurium suorum sibi detrahi passum esse Arelatensem. Quae causa fuit ut S. Leo quinto post primam epistolam mense aliam longe prolixiorem diuturnaque meditatione ac cura elaboratam ad eosdem episcopos scripserit; ubi exasperatos Gallicanorum antistitum ex Romano judicio animos, quibus potest verborum blanditiis delinire satagit, vel etiam asperioribus terrere; nunc eam suspicionem ab eorum animis eximens quam conceperant, cogitare Leonem de trahendis ad se Gallicanarum Ecclesiarum ordinationibus; nunc in eos minas intentans, qui sponte omnem potestatem Hilario deferebant in provinciis a Viennensi distinctis; obtestans [Col. 0457C] denique, obsecrans, et sub Dei invocatione conveniens, ut omnem dissensionis materiam de suis provinciis, Hilarium abdicando, removerent. Sed cum praesagiret Gallicanos episcopos consilii sui jurisque tenaces posterioribus litteris non magis esse commovendos quam prioribus, imperatoriam potestatem in pontificiae auxilium vocare decrevit. Impetravit igitur a Valentiniano Augusto constitutionem ad Aetium magistrum militiae in Galliis, qua jubet ut sancti Leonis papae sententia adversus Hilarium lata plenum sortiatur effectum; perennique sanctione decernit ne quid tam Gallicanis episcopis quam aliarum provinciarum contra consuetudinem veterem liceat sine viri venerabilis papae urbis aeternae auctoritate tentare; sed illis omnibusque pro lege sit quidquid sanxit vel sanxerit apostolicae sedis auctoritas, etc.
Talibus munita praesidiis Leonis epistola in Gallias transmissa est, quo successu ex historicis scriptoribus non discimus. Auctor Vitae sancti Hilarii [Col. 0458D] Haec non post, sed ante Leonis judicium gesta ostendimus in observ. part. III, c. 2, n. 1 et n. 2; praeterea probabimus Hilarium post ipsum judicium nihil tentasse, sed paruisse. narrat [Col. 0457D] ipsum totum se ad placandum tunc animum S. Leonis inclinata humilitate convertisse; ubi insinuat ad id se Hilarium non tamquam contumaciae reum debita demissione, sed spontanae et ultro inclinata humilitate, tamquam Christianae charitatis et reverentiae debitorem, dejecisse. Eo consilio Ravennium suae Ecclesiae presbyterum et postea successorem Romam delegavit, deinde sanctissimos episcopos Nectarium [Col. 0458A] et Constantium, quorum opera usus est, ut Leoni suae dignitatis jura, judiciique adversus Celidonium decreti aequitatem probaret. Multa etiam in hac causa scripsit quae ad nos usque si transmissa essent ab Honorato Massiliensi episcopo, 793 penes quem fuere, ut ex Vita Hilarii, quam scripsit, manifestum est, maximo nos beneficio devinxisset. Cum vero Auxiliaris praefectus Urbis his omnibus contentionibus velitationibusque magis exasperari Leonis animum cerneret quam placari (quod Hilario in votis erat), huic pro communi necessitudine auctor fuit, ut sese Romanorum teneritudini paulisper accommodaret, et exiguas nubes parvae mutationis serenitate compesceret, ut plurimum hac via, nihil perditurus, acquireret. Cum propositi, inquit, tenax sis, et semper aequalis, nulloque commotionis felle rapiaris, sicut nullis extolleris illecebris gaudiorum, ego nec minimum quidem factum beatitudinis tuae arrogantiae memini contagione fuscari. Sed impatienter ferunt homines, si sic loquamur, quomodo nobis conscii sumus: aures praeterea [Col. 0458B] Romanorum quadam teneritudine plus trahuntur, in quam si se sanctitas tua subinde demittat, plurimum tu nihil perditurus acquiris. Da mihi hoc, et exiguas nubes parvae mutationis serenitate compesce.
Hanc parvam mutationem, quam sibi dari ab Hilario tam amice poscebat Auxiliaris, concessam huic fuisse certum pene faciunt sequentia haec Honorati verba. Talia percipiens, inquit post relata Auxiliaris monita, totum se orationi, praedicationi, operationi, velut incipiens, mancipavit. Et postea: Abstinendo victu, operi insistendo, itinera pedibus conficiendo ita se tenuavit, fatigavit, exhausit, ut vix quadragesimi octavi anni circulum adimpleret.
Ex quibus patet nec sanctum Leonem sententiam suam mutasse, nec cessisse Hilarium suis juribus; sed istum ab hujusmodi contentionibus quiescentem Leoni amplius molestum non fuisse: totum vero se animabus commissis oratione, praedicatione, ac cura sua juvandis colendisque dedisse. Quibus sedulo incumbens [Col. 0458C] vivendi finem fecit vir ecclesiasticae pacis magis quam dignitatis propriae studiosus, cujus obitum contigisse certum est anno Christi quadringentesimo quadragesimo nono, tertio nonas Maii. Cum enim responsionem sancti Leonis ad episcopos Ravennii ordinatores, quae XI kalendas Septembris anni 449 data est, praecedere debuerint solemnia Hilarii funera, concilii convocatio ex pluribus forsan provinciis, concilium ipsum, consecratio Ravennii, epistolae consecratorum ad Leonem conscriptio, legatorum iter Romam ab ordinatoribus missorum; ista et alia quae 794 forte prius acta sunt, nisi trium vel quatuor mensium spatio perfici non potuerunt. Unde illud etiam consequitur, B. Hilarium vix amplius quam tres aut quatuor annos supervixisse post receptas in Galliis Valentiniani imperatoris Leonisque papae constitutiones, et vix etiam duos tresve ex quo Auxiliaris praefecti precibus, amore pacis, annuens, ab omni se contentione abstinuit, vitaeque reliquum [Col. 0458D] tempus totum pontificis muniis consecravit.
Res itaque in ancipiti erat inter Romanum Gallicanosque pontifices, cum decessit Hilarius e vita: quoniam intra biennii illius spatium nulla sese obtulerat occasio, quam nec Hilarius quaesierat, in qua necesse esset vel Leonis decreto contraire, vel consuetis muniis ac privilegiis cedere. Prima enim, ut manifestum est, ab illo tempore occurrit Vasensis [Col. 0459A] episcopi ordinatio, quae sopitam, non exstinctam contentionem excitavit inter Arelatensem et Viennensem episcopos.
Sed quam longe abessent Gallicani provinciarum illarum antistites a Leonis constitutione effectui tradenda, in ipsa [Col. 0459C] Ordinationi Ravennii haud obstabat Leonis constitutio, quae cum solam Hilarii personam mulctaverit, hoc e vivis sublato comprovincialibus licuit successorem ordinare, ad quem omnia Arelatensis sedis jura ipso Leone non dissentiente transirent. Vide quae in hanc rem disseremus in observ. part. III, n. 5 et 6. ordinatione Ravennii clarum evasit. Posthabito enim Viennensi sacerdote, duodecim episcopi vel [Col. 0459C] Non ex sola Viennensi provincia, sed ex provinciis etiam Narbonensi secunda et Alpium maritimarum episcopi convenerunt ad ordinationem Ravennii. Asclepius enim Aptensis episcopus fuit Narbonensis secundae, Alpium vero maritimarum Nectarius [Col. 0459D] Diniensis. ex sola Viennensi provincia ex quatuordecim conflata (quem numerum implebant Viennensis et Arelatensis illis duodecim additi), vel etiam ex aliis provinciis in synodum convenerunt, et Ravennium secundum desideria cleri, honoratorum et plebis unanimiter consecrarunt. Quam ordinationem non modo non culpavit S. Leo (Epist. 36, nunc 40) , sed potius tamquam bonum fraternitatis sacerdotalis opus Dei munere concessum, et ex inspiratione divina factum suo judicio roboravit. Quia, inquit, electionem pacificam atque concordem, cui nec merita morum, nec studia civium defuerunt; postulationis quidem humanae, sed inspirationis [Col. 0459B] credimus fuisse divinae. Porro Viennensem episcopum illius participem non fuisse clarum est recensenti eorum episcoporum nomina, qui litteras ordinationis indices ad Leonem dederunt, quos inter, tamquam ordinationis princeps, primatum tenet Constantinus. Hunc autem non fuisse Viennae episcopum, certum facit altera epistola (Epist. 65) , quam [Col. 0459D] Quinque ex episcopis ordinatoribus Ravennii hanc alteram epistolam non scripserunt: unde in responsione Leonis ipsorum nomina non recensentur. iidem ordinatores adjunctis aliis septem scripserunt ad Leonem in gratiam sedis Arelatensis. In Leonis enim responsione (Epist. 66) , qui eos omnes ex ordine recenset, idem Constantinus primo pariter loco inscriptus legitur: 795 quem pro Arelatensis Ecclesiae juribus scripturum nemo dixerit, si Viennensis episcopus fuisset.
Non ad solos ordinatores gratulatorias dedit litteras sanctus Leo, sed et ad ipsum ordinatum, quem hortatur ut, declinata superbia, cui proximum est ut decidat, ametur humilitas, cui semper debetur ut crescat; et ut INTRA ecclesiasticarum legum regulas atque MENSURAS omnia potestatis suae jura contineat. Quibus [Col. 0459C] verbis dubium non est quin et Hilarium notet, et Ravennium ab alieno jure invadendo avertat. Nihil tamen de neglecto Viennensi metropolitano in Ravennii ordinatione suggerit aut reprehendit: unde promptum existimare Leonem noluisse Ecclesiam Arelatensem jure metropolitico sua sententia spoliare, [Col. 0460A] sed solummodo Hilarium mulctare: quo mortuo, aequum judicavit ut omnia in statum pristinum redirent.
Nec sola potestate metropolitica ornari eum voluit, sed illa etiam [Col. 0459D] Haec praerogativa non ex jure ipsius sedis Arelatensis, nec ex priori et antiqua institutione ejusdem, sed ex apostolicae sedis concessione manare iidem Gallicani episcopi agnoscunt epist. 65, c. 3, cum Arelatensi episcopo id etiam honoris dignitatisque collatum est, inquiunt, ut non tantum has provincias (ad metropoliticum scilicet jus pertinentes) potestate propria gubernaret, verum etiam omnes Gallias, sibi apostolicae sedis vice mandatis, sub omni ecclesiastica regula contineret. Verba apostolicae sedis vicem concessionem apostolicam procul dubio manifestant: quae sane a Zosimo non obscure exprimitur, cum epist. 7, apud P. Constantium Arelatensem episcopum apostolica [Col. 0460C] auctoritate munitum tradit; et epist. 10 delegationem apostolicam memorat. Hinc etiam cum laudati episcopi petunt ut ea confirmentur quae Arelatensis Ecclesia vel ab antiquitate suscepit, vel postea auctoritate sedis apostolicae vindicavit, prioribus verbis jus metropoliticum quasi a S. Trophimo derivatum indicant, posterioribus vero jus innuunt in alia provincia, quod postea a sede apostolica concessum fuit. Hoc quidem postremum jus duo potissimum respicit, formatas et synodos ex omnibus provinciis Gallicanis. Jus tradendi formatas omnibus clericis qui peregrinarentur Zosimus concessit; eidemque [Col. 0460D] pontifici jus cogendarum synodorum ex aliis etiam provinciis Gallicanis, quibus Arelatensis episcopus proprio jure non praeerat, referendum esse, satis probabiliter conjecimus in observ. part. II, c. 6, n. 8. praerogativa, qua sancti Trophimi intuitu inter caeteros metropolitas Galliarum eminebat sedes Arelatensis, hoc est, primi metropolitani privilegio. Quo jure illius erat et synodales conventus aliarum provinciarum cogere, et litteras formatas dare peregrinantibus clericis, et omnia quae ad communem Ecclesiae seu fidem seu disciplinam intra Gallias pertinebant, sua cura ac sollicitudine promovere, et intra ordinem continere. Haec Ravennio a sancto Leone ultro delata esse, non ex novo decreto, sed ex priore et antiqua institutione, testatur tum synodus generalis illarum provinciarum occasione litterarum Leonis ad Flavianum, cujus congregandae curam Ravennius suscepit, ut postea dicemus, cum illius epistola ad Ravennium data, de [Col. 0460B] quodam Petroniano vago, qui se Romanae Ecclesiae diaconum mentiebatur 796 per Gallias. Cujus audaciae ut obviam iretur, scribit Leo ut eum, admonitis etiam totius provinciae episcopis, in sua falsitate detectum, ab omnium Ecclesiarum communione, ne ulterius hoc usurpet, expellat. Ubi nomine provinciae latiori acceptione universas septem provincias intelligi oportet, cum et Gallias universim et omnes Ecclesias commemoret, nec satis de cohibenda vagi illius impostoris audacia provisum esset a Leone, si intra solius provinciae Viennensis terminos inquisitionem hujusmodi fieri praecepisset.
—In eo statu positae erant res Ecclesiae Arelatensis, et spes erat ut, sepultis aeterna oblivione quae occasione Hilarii ortae erant contentionibus, pristino splendore ac potestate frueretur in posterum. Etsi enim aliquid illius supremae in Gallicanas Ecclesias auctoritatis [Col. 0460D] Totus hic paragraphus purum putum est somnium. Nullo enim documento probari poterit, vel Leonem imminutam peroptasse sedis Arelatensis auctoritatem, qua jure fruebatur, vel Gallos episcopos quidpiam tentasse contra ipsius pontificis constitutionem, qua punivit Hilarium, ita ut ex horum conspiratione metuens, in difficillimis ejus temporis circumstantiis dissimulandum, et Arelatensia privilegia in Ravennio confirmanda putaverit. Immo adeo semper S. pontifex haec privilegia imminui noluit, ut cum in Hilarium decrevit, solam ipsius personam iisdem exuens, ea successoribus ejus servari voluerit. Confer not. 3 (Supra, col. 459, n. a ) in cap. praecedens. [Col. 0460D] imminui peroptasset sanctus Leo, ut tamen id speraret aliquando futurum obstabat Gallorum in Arelatensis sedis amplitudinem uno animo conspirantium summa concordia, quae tum in Hilarii negotio, tum maxime in Ravennii ordinatione eluxerat. Quamobrem satius duxerat haec omnia in suae constitutionis [Col. 0461A] praejudicium tentata dissimulare, quam Gallicanam Ecclesiam habere repugnantem et infensam. Sed eum praesertim mitiorem atque ad dissimulandum inclinatiorem reddebant exorti non ita pridem Orientales tumultus occasione novae haeresis Eutychianae, 797 et infaustus pseudosynodi Ephesinae successus, in qua res Ecclesiae pessumdatae, imminutaque debita sedi apostolicae reverentia, occiso Flaviano Constantinopolitano episcopo, depositis Domno Antiocheno, Eusebio Dorylaei, Theodoreto Cyri, et aliis Romanae sedi addictis episcopis; Dioscoro vero Alexandrino omnia per vim agente, et ad totius Ecclesiae dominatum magnis passibus tendente, Theodosio Augusto favente Eutychi, rejectis Leonis litteris, Romanis demque legatis indigna passis, coactisque fuga saluti consulere. Merito igitur timuit Leo ne, si Gallicanos episcopos iratiores redderet sedis Arelatensis depressione, eosdem adversos pateretur in ea quae contra Orientales parabatur pugna. Certus etiam erat a Gallicanis [Col. 0461B] episcopis aegre divellendos esse vicinarum regionum antistites, Britannos scilicet, Hispanos et qui ex Italica dioecesi Galliis erant propinquiores. Haec, meo judicio, causa erat cur placari se permisit sanctus Leo, et in Ravennium caeterosque Galliarum episcopos propensiorem reddi.
Interim nata est occasio ex qua rerum status aliquam immutationem passus est. Cum enim Auspicius Vasensium in provincia Viennensi episcopus ex hac vita ad meliorem discessisset, Ravennius pro suo metropolitani jure in decedentis locum ordinare alterum, Fonteium nomine, aggressus est, et revera ordinavit. Aegerrime hoc tulit Viennensis episcopus, qui provinciae ordinationem tamquam sibi et ex antiquo jure debitam, et novella Leonis constitutione concessam vindicabat; quamobrem legationem ad Romanum pontificem destinat, litterasque scribit quibus de usurpata ab Arelatensi episcopo Vasensis episcopi ordinatione conquestus est. Hoc ut rescivere episcopi Gallicani, e re sua putaverunt esse legatos [Col. 0461C] quoque suo nomine ad pontificem mittere, et epistolam in supplicis libelli modum exarare, qua dignitatis Arelatensis Ecclesiae fundamenta rationesque Leoni proponerentur, ne Viennensis episcopi legati fucum ei facerent, et extorquerent sententiam Arelatensis juribus contrariam. Ad hunc libellum conficiendum convenerunt episcopi diversarum provinciarum numero decem et novem (totidem enim sunt ad quos ea de re Leo rescripsit), illumque occasione legationis Viennensis missum esse patet ex libelli verbis ubi arguit Viennensem civitatem, quae, inquit, sibi nunc impudenter ac notabiliter primatus exposcit indebitos.
An rebus suis ea legatione bene consuluerint Gallicani antistites, aliorum esto judicium. Certe nonnihil [Col. 0461] Confutationem hujus praejudicii ac totius paragraphi reperies in observ. part. I, cap. 7, num. 7. suo juri detraxisse visi sunt cum rem extra controversiam positam vel ex solo consensu, quem Leo dederat ordinationi Ravennii sine auctoritate 798 Viennensis episcopi factae, rursus ad examen [Col. 0461D] vocari ultro petierunt, et ipsi ad causam coram Leone dicendam suos direxerunt legatos cum libello supplici caeterisque litigandi instrumentis. Cautiorem omnino se praebuerat Hilarius, qui Romam ingressus Leoni palam denuntiavit se suggestionem deferre, non supplicem libellum; se ad officia, non ad causam venisse; protestandi ordine, non accusandi, quae acta erant suggerere; se denique aliud nihil deposcere quam ut Ecclesiarum statum more solito ordinaret. Haec enim eadem pari aequitate proferri poterant. Sed aliter agendum sibi esse existimarunt episcopi illi, sive quia praevidebant se a Leone vocandos, ut coram se de primatu Viennensis provinciae decertantes utriusque partis legatos audiret, cui parendi necessitatem fecerat constitutio imperialis a Valentiniano edita adversus Hilarium: Quisquis episcoporum, [Col. 0462A] inquit, ad judicium Romani antistitis evocatus, venire neglexerit, per moderatorem ejusdem provinciae adesse cogatur; sive quia ita causae suae aequitati confidebant, ut nihil eorum quae postmodum a Leone decreta sunt timerent: videbatur enim et ipse rem suo consensu in Ravennii ordinatione exhibito absolvisse, cujus eam ob causam splendide meminerunt in fronte sui libelli, ut ei retractationis locum non esse suggererent.
Quidquid sit, directa est legatio quam obeundam susceperunt Petronius presbyter et Regulus diaconus. Hanc acceptissimam fuisse sancto Leoni dubitare non potest qui novit quam aegre tulerit Hilarium sedis apostolicae judicium tanta constantia declinasse. Insperatam ergo legationem et ultro delatum sibi de primatu Gallicano ab utroque litigante judicium gratanter suscepit. Nondum enim a fundata in Galliis fide et condita disciplina tam opportuna occurrerat occasio qua Romanae sedis auctoritas apud Gallias stabiliretur, ipsis Gallicanis annuentibus invitantibusque [Col. 0462B] episcopis. Litem autem eo modo composuit, quem epistola ejus ad novemdecim Galliarum episcopos scripta edisserit, attributis scilicet Viennensi episcopo quatuor civitatibus quibus praesideret, id est Valentia, Tarantasia, Geneva et Gratianopoli (S. Leonis epist. 66, ad episc. Galliar.) ; ita ut cum his ipsa Vienna esset quinta ad cujus episcopum omnium praedictarum Ecclesiarum sollicitudo pertineret, reliquae vero civitates ejusdem provinciae sub Arelatensis antistitis auctoritate et ordinatione constitutae sunt, et ita magna illa Viennensis provincia, quae tam diuturnae inter utrumque episcopum litis fuerat materies, Leonis nostri veluti novi Salomonis praecepto divisa est in duas partes (III Reg. III) , data dimidia parte uni et dimidia parte alteri.
Etsi porro multum videtur Arelatensis episcopi juri detractum hac Leonis sententia, 799 re tamen diligentius examinata apparet Leonem illius privilegium [Col. 0462C] jusque antiquum agnovisse ac confirmasse eadem epistola.
Primum enim nihil est in quo saltem non aequet Arelatensem Viennensi, aut in quo Arelatensi anteponat Viennensem; eisdem enim commune jus asserit fuisse sub gentibus quoad civilem praerogativam. Deinde quoad ecclesiasticam, ait quarumdam causarum alterna ratione nunc illam nunc istam in ecclesiasticis privilegiis praecelluisse, idque notum consideratis allegationibus utriusque partis praesentium clericorum (Epist. 66 S. Leonis) . Sed quantum fuerit potius de Arelatensis jure persuasus, patet ex sequentibus. Nam
2. Testatur S. Leo istud decessorem Ravenni merito nimiae praesumptionis amisisse; non igitur ea potestate ideo privatus Hilarius, quia aliena et per nefas arrepta.
3. Insinuat idem pontifex ad hanc oeconomicam provinciae partitionem se adductum esse ut omnium Gallicanorum antistitum gratiam sibi servaret, nutriretque [Col. 0462D] pacem intra provinciam Viennensem.
4. Propter honorem sedis apostolicae, quae cum Viennensi metropoliticam potestatem Hilario ablatam contulisset, ad propriae sententiae rescissionem coacta esse videretur, si Viennensis omnino metropolis esse desineret. Viennensem, inquit, inhonoratam penitus esse non patimur, praesertim cum de receptione privilegii auctoritate jam nostrae dispositionis utatur: quam potestatem Hilario ablatam Viennensi episcopo credidimus deputandam (Epist. cit.) .
5. Ut episcopi Viennensis honori quodammodo consuleretur, qui ex metropolitano totius provinciae, quam ex Leonis decreto sibi vindicarat, statim in inferiorem episcoporum ordinem dejectus esset. Qui, inquit, ne repente semetipso factus videatur inferior, [Col. 0463A] vicinis sivi quatuor oppidis praesidebit, etc. (Epist. ead.) .
6. Satis agnoscit haec ipsa oppida ab Arelatensis ditione subtrahenda non esse, si res ad strictos juris apices tractaretur, cum apud Ravennium aliquo modo se excuset, eumque ex charitatis et pacis studio modestiaeque temperantia sollicitet, ut patienter ferat quod necessitate ecclesiasticae unitatis contra jus factum videbatur. Quem (Ravennium) 800 pro modestiae suae temperantia, ita futurum credimus studiosum charitatis et pacis, ut nequaquam sibi credat ablatum quod fratri videat esse concessum (Epist. 66, ad 19 episc. c. 22) .
7. Nihil magis ostendit totam provinciam ad Arelatensem episcopum pertinuisse, et ita Leoni fuisse persuasum, quam quod ex [Col. 0463D] Viennensis provinciae tredecim civitates censentur in notitiis Galliarum, ipsa Vienna et Arelate comprehensis. Tres tantum ex his tredecim Leo Viennensi episcopo attribuit: quarta enim Tarantasia ex iisdem notiis non ad Viennensem provinciam, sed ad Alpes Graias pertinet. duodecim civitatibus quibus constabat provincia Viennensis (si notitiae a Sirmondo aliisque evulgatae fides habeatur) quatuor solummodo Viennensi episcopo attribuit, residuis octo potestati Arelatensis episcopi relictis.
[Col. 0463B] 8. Denique et hoc argumentum et alia superius adducta confirmat Symmachus papa, cum ad episcopos Galliae scribens de eadem controversia quae ejus tempore recruduerat, definitioni Leonis praedecessoris sui standum esse decrevit, de qua haec habet. JUXTA [Col. 0463D] Si hoc loco Symmachus indulgentiae vocem adhibuit, post pauca in eadem epistola jus Viennensis episcopi declarat scribens: Juri suo vindicet. Hoc quidem Viennensis jus Arelatensis juri non cedere cognoverunt Taurinensis synodi Patres, cum ob momenta utrinque gravia controversiam in alteram partem dijudicari non posse perspicientes, dividendae provinciae consilium dedere. Hoc idem Viennensis jus satis professus est etiam ipse S. Leo, cum post [Col. 0464D] expensas utriusque partis allegationes, licet Ravennio propensior esset, et Arelatem suo aevo praestantiorem, ac ab ipsis comprovincialibus episcopis praelatam videret, non potuit tamen totam provinciam Arelatensi adjudicare, sed vi rationum et jurium utriusque sedis ea moderatione justitiae uti debuit, qua in Patrum Taurinensium sententiam provinciam divideret. INDULGENTIAM (quod valde notandum) supradicti pontificis, Valentiam, Tarantasiam, Genevam atque Gratianopolim oppida Viennensis antistes juri suo vindicet. Nec quidquam amplius ab his quae semel ab apostolica sibi sede CONCESSA sunt, aestimet praesumendum. Alias vero parochias vel dioceses cunctas PRIVILEGIO ET HONORE SUO Arelatensis episcopus sub temporum continuatione defendat (Symmach. epist. 9, ad episc. Gall.) . Indulgentia igitur usus est sanctus Leo cum Viennensi episcopo, si Symmacho credimus, cum partem provinciae ordinationi ejus subjectam esse voluit; juri vero suo Arelatensis episcopus amore pacis detrahi quidpiam passus est, cum quatuor illa oppida in Viennensis potestatem transferri [Col. 0463C] permisit, Leonis non tam decreto victus quam precibus. Omnia observatione digna in verbis Symmachi: ut enim indulgentiae meminit et concessionis sedis apostolicae, cum de parochiis Viennensi attributis scribit, ita privilegium et honorem Arelatensis commemorat, cum de civitatibus juri ipsius subditis sermonem habet: nullum Viennensi jus assertum significat, nisi ex sancti Leonis concessione; Arelatensi suum constare ex privilegio et honore antiquitus fundato.
Leonis dixi precibus victum Arelatensem episcopum magis quam decreto; cum enim in illa epistola quam ad Ravennium scripsit eodem die quo ad novemdecim episcopos, ne verbum quidem cum eo habeat 801 de illa quatuor oppidorum attributione Viennensi episcopo facta, dubitari non potest quin per Petronium et Regulum legatos vivae vocis ministerio allocutus eum fuerit, et enixe rogaverit ut pro bono pacis et antiquae controversiae sopiendae gratia, aliquarum civitatum ordinationem Viennensi [Col. 0463D] cederet. Haec ex parte sunt, opinor, quae, ut in eadem [Col. 0464A] epistola legitur, credenda chartae non putavit S. Leo. [Col. 0464D] Perversam hujus testimonii interpretationem, cui totus hic paragraphus innititur, deteximus annot. 7 (Tom. praeced. col. 887, n. b ) , in ipsam epist. 67, ubi veram ejus explicationem dedimus. Quae autem, inquit, committenda litteris non fuerunt, cum praedictorum filiorum nostrorum insinuatione didiceris, Domini fretus auxilio efficaciter ac laudabiliter exsequeris (Epist. 67) . Committenda autem non fuerunt litteris, quoniam hoc parum sedis apostolicae dignitati congruebat, ut se ad preces usque supplicationesque publicis litteris demitteret, quo suum de ordinatione Ecclesiarum decretum recipi a Gallicanis episcopis, et ad effectum posset perduci. Illud autem ut Ravennio persuaderetur, ratio temporis et dignitas primi Galliarum metropolitani, cujus in eo confirmandae spem fecit sanctus Leo, plurimum contulerunt. Cujus exercendae occasio sese eodem tempore offerebat, ut scilicet epistolam Leonis scriptam ad Flavianum cum universis Galliarum episcopis communicaret; vel etiam, quod in secretis monitis eum habuisse credibile est, ut synodalem conventum ex omnibus provinciis congregaret, in quo epistola eadem ab omnibus approbaretur, [Col. 0464B] et omnium consensio litteris consignata mitteretur ad sanctum Leonem.
—Deducta per omnium aetatum seriem a condita in Galliis fide, Arelatensis Ecclesiae dignitate, ita mihi videtur inter caeteras eminere, ut vix quidquam restet dubii quod animos vel minimum in Viennensis partes inclinare debeat; ubique enim primatum tenet Arelatensis, Viennensis nusquam. Gravis tamen nonnullis videtur objectio quae in gratiam Viennensis adversus Arelatensem sumitur ex iis notitiis provinciarum et civitatum Galliae, quae passim circumferuntur. Harum unam praefixit J. Sirmondus primo tomo Conciliorum Galliae, quam conjicit conditam esse Honorii Augusti temporibus, cum Gallias et septem provincias distigui mos erat. Plures haud multum absimiles collegit [Col. 0464C] ex mss. codicibus Andreas Du Chesne primo tomo Collectionis 802 scriptorum Historiae Gallicanae. In omnibus porro Viennensis civitas metropolis dicitur Viennensium; Arelas autem eidem subjicitur, immo inferiorem etiam locum tenet in eadem provincia. Unde, inquiunt, manifestum est antiquum non esse jus Arelatensis episcopi, eoque potitum esse Viennensem non priscis modo temporibus, sed et tempore Honorii imperatoris, quo potissimum Arelatensis majoribus privilegiis augeri coepit, et conventu provinciarum decorari.
Verum totam istius argumentationis molem ruere necesse est, si probatum fuerit hujusmodi provinciarum [Col. 0464D] Vide quae de notitia Galliarum a Sirmondo edita disserimus in observ. part. II, c. 4, ubi totum hoc Quesnelli caput excutitur atque refellitur. notitias non Honorii temporibus, sed longe posterioribus esse conditas, et Hilarii Leonisque aetate esse inferiores.
Hoc igitur primum evinco ex constitutione ipsius Honorii Augusti data ann. 418, ubi Arelatem simpliciter metropolim appellative nominat. In metropolitana, inquit, id est in Arelatensi civitate. Vel ergo [Col. 0464D] falsa est notitia quae Arelatem Viennensi subjicit, [Col. 0465A] vel alio tempore scripta quam Honorii, cujus constitutionis fides potior quam nescio quarum aetatis incertae notitiarum.
2. Quis credat Arelatem in publicis actis aut monumentis non modo inter civitates Viennensi subjectas, sed penultimam illarum omnium esse numerandam, eo ipso tempore quo ab Augustis eorumque praefectis summis decorabatur honoribus, et supra caeteras Galliarum evehebatur civitates? At ex eodem edicto manifestum est, et jam ab aliquot annis a Petronio praefecto constitutum esse conventum septem provinciarum apud Arelatem, et sedem praefecturae in eadem positam esse, et eam omnigenis praerogativis esse nobilitatam: ut necesse sit quidquid ejus splendori adversatur ad alia tempora relegari.
3. Si ante S. Leonis tempora descripta esset haec notitia, legeremus inter civitates provinciae Alpium maritimarum Nicaeense castrum seu civitatem. Cum enim ex epistola Hilari papae ad quosdam Galliae episcopos [Col. 0465B] constet Nicaeense castrum usque ad Leonis extrema tempora proprium habuisse antistitem a Cemelenensi distinctum, consequens est illud in notitia locum habere debuisse: unde cum in ea omissum fuerit, credendum est quod per id temporis delineata est, cum castellum istud ad eas angustias eamque tenuitatem redactum erat, ut nec inter castra numerari deberet; talia enim plurima in notitia civitatibus adjunguntur. Hoc certe prioribus Leonis nostri annis nondum contigerat; tunc enim episcopali sede honorabatur; immo et tempore Hilari papae vix ea dignitate spoliari se 803 passi sunt Nicaeenses, siquidem ordinari sibi curavere proprium episcopum, qui Hilari papae decreto propter Leonis constitutionem remotus est; et deinceps ad unius episcopi regimen uterque locus fuit revocatus.
4. Vix Honorii imperatoris temporibus in eo statu quem notitia exhibet fuisse credam provincias Lugdunensem secundam et Belgicam secundam. Rothomagum enim illic legimus in amplissima provincia [Col. 0465C] primatum tenentem, quam ejusdem Honorii temporibus Paulinus Nolensis episcopus miratur velut e tenebris emersisse. Denique, inquit, nunc Rothomagum et vicinis ante regionibus tenui nomine pervulgatum, in longinquis etiam provinciis nominari venerabiliter audimus, et inter urbes sacratis locis nobiles numerari, etc. Morinorum autem civitatem, quae in notitia locum habet, tamquam episcopali sede ornatam, totumque illum Nervici littoris tractum vix tenui spiritu, inquit idem Paulinus, fides veritatis afflaverat, antequam Victricius illic praedicaret, in quo prima refulsit, clarius invaluit, ardentius et propius apparuit, etc. Sicut terra Zabulon quondam et Nephthalim via maris trans Jordanem Galilaeae; et qui sedebant in regione umbrae mortis, lucem viderunt magnam; ita et nunc in terra Morinorum situ orbis extrema, quam barbaris fluctibus fremens tundit Oceamus. . . . . in ea orata sibi per tuam sanctitatem a Domino luce guadentes corda aspera Christo intrante posuerunt, etc. Quae omnia haud scio an possint convenire cum provinciarum [Col. 0465D] notitiis, quae (quod notandum in primis) videntur ad usum ecclesiasticum esse descriptae: cujus rei argumento est, quod illae omnes, tam a J. Sirmondo quam ab Andrea Duchesnio editae, quae in mss. codicibus Thuaneae bibliothecae passim occurrunt, in his solis reperiuntur qui monumenta tantummodo ecclesiastica continent.
5. Si Honorii aetate facta esset ea notitia publica auctoritate vel ex indubitata omnium cognitione, non ancipites et dubii mansissent Patres concilii Taurinensis (quod ejusdem imperatoris temporibus celebratum est) utri amborum episcoporum Arelatensi an Viennensi metropoliticam in rebus ecclesiasticis dignitatem attribuere deberent; nec ad hanc sententiam coarctati essent, ut qui ex eis approbaret suam [Col. 0466A] civitatem esse metropolim, is totius provinciae honorem primatus obtineret. Quod rerum illius temporis statum demonstrat minus distinctum fuisse et jura minus clara quam in notitia repraesentatur.
6. Apollinaris Sidonius, Epistol. lib. VII epist. 7, testatur Massiliensium civitatem sua primum aetate inter ultimas provinciae civitates coepisse numerari: idque illis in poenam obvenisse, quod scilicet privatis commodis magis consulentes quam publicis, cum Gothorum regibus foedus nec utile nec decorum iniissent. Quod utique, inquit, saepe diuque facientes, jam non primi comprovincialium 804 COEPISTIS esse, sed ultimi. Quibus verbis satis innuit ad illa usque tempora, id est, saltem ad annum quadringentesimum et septuagesimum, primum inter Viennensis provinciae civitates post metropolim locum obtinuisse Massiliam: quod jure illi civitati deferebatur, quae tam antiqua nobilitate caeteris eminebat, ut metropolitica etiam dignitate ad tempus ornata fuerit decreto concilii Taurinensis. At vero in notitia Sirmondi [Col. 0466B] et aliis, omnium ultima scribitur Massilia, quam et Arelas immediate praecedit: quamobrem luce meridiana clarius est, longe posteriorem esse aetate Honorii notitiam quam discutimus, et ad Sidonii tempora referendam esse. Et vero probabile admodum est hanc eo circiter tempore conditam quo Euricus Visigothorum rex in Gallias irrumpens Arelatem et Massiliam occupavit, vel etiam superioribus aliquot annis. Cum enim maximam Viennensis provinciae partem tenerent Burgundiones, sola fere Arelas cum Massilia in Romanorum potestate remansit, et circa annum quadrigentesimum septuagesimum in Eurici regis Visigothorum Ariani manus devenit: qui, ut refert Apollinaris Sidonius, lib. VII epist. 6, ad Basilium plerosque illarum provinciarum episcopos vel morte mulctavit, vel solum vertere coegit, nullis deinceps episcopis in defunctorum officia suffectis; ita ut populos excessu pontificum orbatos tristis intercisae fidei desperatio premeret, [Col. 0466C] nulla esset in desolatis cura dioecesibus parochiisque, et non tam sacerdotes mortui esse viderentur, quam ipsum sacerdotium. Haec fere Sidonius: ex quibus intelligere est, quam opportuna sese tunc obtulerit Viennensi episcopo occasio jura quae sibi injuste ab Arelatensi praerepta jactabat recuperandi, quippe cum plerasque haberet civitates provinciae secum Burgundionibus subditas; istae enim videntes omne sibi cum Arelatensi commercium interdici, quia sub Romana vel Gothica ditione haec degebat, facile Viennensis se ultro subjecerunt, annitente, ut par est credere, Burgundo principe, nullo renitente ex parte Arelatensis, cui tunc temporis ne hiscere quidem vel mutire fas erat. Vero itaque simillimum est per eam aetatem conditam esse notitiam J. Sirmondi et alias, in quibus Viennensis sollicite egit, ut Arelatensis et Massiliensis describerentur, quas ad pontificium suum pertinere olim contendebat.
Etsi vero auctorem qui haec narret disertis verbis non habeamus, satis tamen insinuantur, tum ex notitiae [Col. 0466D] ipsius comparatione cum statu Arelatensis civitatis et Ecclesiae quem descripsimus, tum ex iis quae Symmachi papae temporibus acta sunt. Patet enim ab illo constitutionem emissam esse in gratiam Caesarii Arelatensis episcopi, propterea quod constitutos a Leone papa limites praetergressus erat Viennensis episcopus, et totam provinciam suae potestati vindicare conatus erat per saecularia patrocinia, aut per alterius excusationis obtentum. 805 Quamobrem praedecessoris sui decretum rursus confirmavit pontifex, et sua Caesario integra esse jura decrevit.
—Objici etiam potest in gratiam Viennensis episcopi adversus Arelatensem [Col. 0465] Quid ex concilio Valentino eliciendum sit exponemus in observ. part. II, c. 5, n. 2 concilium Valentinum primum [Col. 0467A] in provincia Viennensi a. 374 celebratum; cui praefuisse videtur Florentius Viennensis episcopus, Concordio, quem aiunt Arelatensem tunc fuisse, inter comprovinciales subscribente.
Verum infirmum prorsus istud argumentum est. Primum enim subscriptiones episcoporum quae ad calcem canonum nunc leguntur, desiderantur in antiquioribus editionibus, et a Sirmondo primum editae sunt in lucem tomo I Conciliorum Galliae. 2 o Cum quatuor codices manuscriptos laudet Sirmondus quibus usus est in recensione hujus concilii, in unico Remensi inventae sunt subscriptiones praedictae; quamobrem suspicari licet ab aliquo otioso lectore ita ordinatas esse, nominibus ex initio epistolae desumptis. 3 o Hoc contra morem usitatiorem est, ut cum in fronte epistolae eorum qui scribunt nomina recensentur, iterum describantur in fine: quod videre est in epistola concilii Arelatensis primi ad Silvestrum papam, immo et in epistola ejusdem Valentini concilii ad clerum et plebem Ecclesiae Forojuliensis. 4 o In utriusque [Col. 0467B] epistolae exordio viginti et unus episcopi inscripti leguntur, quorum tertius est Florentius Viennensis, ut aiunt, episcopus; Concordius vero Arelatensis in prima duodecimus, in altera decimus quartus. At vero in subscriptionibus appositis Florentius omissis duobus primis, omnibus praemittitur. 5 o Unius Florentii sedes annotatur. 6 o Solus modo ab aliis diverso ita subscribit: Ego Florentius episcopus Ecclesiae Viennensis subscripsi; cum alii omnes sic subnotati habeantur: Ego N. opto vos fratres in Domino bene valere; quod procul dubio melius convenit epistolae quam alter subscribendi modus. 7 o Ante initium sexti saeculi non erat in usu ut episcopi 806 ita subscriberent, episcopus Ecclesiae N., sed vel sine addito episcopus vel episcopus civitatis v. g. Viennensis, vel episcopus Viennensium; qui usus in concilio Aurelianensi I immutatus primum videtur. Supposita igitur Florentii subscriptio, ni fallor, fuit, eo procul dubio consilio, ut huic synodo praesedisse credatur episcopus [Col. 0467C] Viennensis jure metropolitico, et Arelatensis eidem subjectus fuisse existimetur, qui eam ob causam ad ultimum omnium locum rejectus invenitur. Haec profecto fraudis suspicionem non parvam injiciunt.
2. Florentium episcopum Viennensem tunc temporis fuisse ex alio nullo monumento testatum habetur, immo eum sibi vindicant Cadurcenses, et in omnibus editionibus Operum S. Paulini epistola quae in Rosweydana editione trigesima secunda est ejusdem, ad Florentium Cadurcensem episcopum legitur; quod Frontoducaeus et Rosweydus diligentissimi scriptores in notis suis tradunt. Haec etsi difficultate non carent, id faciunt ut res in ambiguo posita relinquatur, nec quidquam inde pro Viennensi eruatur; econtra vero adversus eum prorsus arguit haec synodus, cui praefuisse Foegadius legitur, quem nemo Viennensem episcopum facit. Vide seriem et acta Cadurcensis Ecclesiae, quae Florentium hunc eidem Ecclesiae [Col. 0467D] asserit, et [Col. 0467D] Episcoporum Viennensium ordo Adonis Chronico insertus, ex diptychis manare videtur, ita ut ipsorum series non idcirco rejicienda sit quia res et tempora eisdem attributa non subsistant. Enimvero si alia certa documenta cum hac serie conferantur, et exinde illis episcopis suum tempus restituatur, omnia probe cohaerere invenientur. Et sicut Verus, qui ad apostolicam aetatem eo in Chronico perperam evehitur, initio quarti saeculi vixisse cognoscetur ex synodo Arelatensi I, ita Florentius, cum Valentina synodo [Col. 0468D] optime concurret, non autem Nicetas qui Mamerti immediatus praecessor, sub medium V saeculum floruit. Confer quae de simili catalogo episcoporum Ravennatum observavimus in admonitione ad epist. 156, n. 3 et 4. Vide etiam quae de hoc catalogo episcoporum Viennensium disserit Tillemontius tom. III, in Irenaeo, not. 3. Adonis Chronicon, quod circa haec tempora ponit Nicetam Viennensem episcopum, qui forte idem est cum Nicetio, cujus nomen in synodica Valentini concilii legitur.
At, instabit aliquis, pro Viennensi clamat [Col. 0468D] Hoc argumentum plenius constituimus observ. part. II, c. 4, n. 5, ubi et de Eusebii testimonio verba facimus. ipsa provinciae denominatio. Quare enim appellata est [Col. 0468A] Viennensis, nisi quia Viennensium civitas totius provinciae metropolis erat? Non majoris momenti est haec argumentatio: quod enim in variis divisionibus provinciarum ab ethnicis actum est, in consequentiam trahi pro ecclesiasticis rebus minime consentaneum est; et quamvis plerumque civilem provinciarum distributionem aemulata sit ecclesiastica disciplina, necessitas tamen fuit aliquando ab eo proposito discedendi, ut ex Innocentii epistola ad Alexandrum Antiochenum manifestum est, et ex ipsius Leonis ordinatione circa Viennensem provinciam.
Ex simili argumentandi ratione concluderetur Ecclesias provinciarum Lugdunensium 807 secundae, tertiae et quartae, eumdem olim metropolitanum ecclesiasticum habuisse, Lugdunensem scilicet episcopum, quoniam Lugdunenses appellatae sunt. Aut Narbonensis solidae Ecclesias Narbonensi episcopo ob eamdem rationem debere esse subjectas: integrae enim provinciae Romanae olim Narbo nomen dedit. Ex nominum igitur ratione nihil hac in re confici [Col. 0468B] potest. Quod hoc iterum exemplo a Viennensi provincia desumpto probari potest. Nam provincia Narbonensis secunda cum ex Viennensi decerpta esset, debuerat Viennensis nominari, si res ex nominum momento aestimaretur; secus tamen factum est cum dicta sit Narbonensis, non Viennensis.
Quid igitur ad auctores antiquos, qui Viennam metropolim appellant? Respondeo pro diversis divisionibus, diversam esse hujus vocis acceptionem. Si enim ad primam, quae fuit Augusti, respicias, jam certum est Viennam non fuisse metropolim solidae Narbonensis, intra cujus fines continebatur: Narbonae enim, unde Narbonensis dicta est provincia, primatum deferunt auctores antiqui, Strabo libro IV, et Plinius III, cap. 4: Narbona, inquit iste, Romanorum colonia, totius regionis a Quinto Fabio in provinciam redactae caput. Quartae partis totius Galliae in divisione Augusti Caesaris metropolis seu primaria civitas. Vienna autem metropolis quidem vocatur a Strabone loco [Col. 0468C] citato; sed Allobrogum metropolis, ut habet: unde hujus auctoris sensus est Allobroges, qui unus erat e populis provinciae Narbonensis, praecipuam habuisse civitatem Viennam; immo unicam quae ampla esset, plures enim non nominat; et revera Allobrogum regio ex eodem Strabone circumscribebatur Rhodano et Isara fluviis, intra quorum ripas sita erat. Adde vocem metropolim tunc temporis non idem prorsus significasse ac posterioribus saeculis; quibus post factam subdivisionem, an metropolis dicta sit Vienna, non memini; unde et tempore concilii Taurinensis controversia gravis orta est.
Eusebius quidem Lugduni et Viennae meminit, quasi de gemina Galliarum metropoli. Sed primum loquitur quasi hujus rei non admodum certus et ex aliena scientia βεβούνται, dicuntur. Deinde ad mentem antiquorum geographorum intelligendus est, ut Vienna scilicet Allobrogum metropolis fuerit, idque quantum ad ordinem civilem; numquam enim ecclesiastica [Col. 0468D] fuit Allobrogum provincia. Denique illustris quondam fuerat Viennensium civitas apud ethnicos, et ex illa fama loquitur Eusebius; verum, ut legere me memini, Lugdunum Viennam obscurarat. Sed quoniam ad rem nostram maxime facit iste Eusebii locus, lubet hujus objectionis occasione, et ad cognoscenda [Col. 0469A] Viennensis Ecclesiae jura in illam provinciam, 808 de illius statu paulo fusius inquirere capite sequenti.
—Ecclesiae Viennensis patroni magnum ex Eusebio praesidium arcessere sibi videntur, ut illius jura primatumque vindicent. Eusebius, inquiunt, disertis verbis Viennam metropolim appellat, eamque Lugduno subjungit, ut quae si non prima, saltem secunda Galliarum civitas censeretur. Sic enim habet Eusebius lib. V, cap. 1: In Gallia stadium ad haec obeunda certamina, quae supra explanavimus, constitutum fuit. Cujus urbes sunt facile principes μετροπόλεις, et quae praeter caeteras omnium sermone praestare dicuntur, Lugdunum, et Vienna, etc. Deinde epistola quam martyres scripserunt Ecclesiis Asiae et Phrygiae, in hunc modum inchoatur: Servi Jesu Christi qui Viennam et Lugdunum incolunt, fratribus in Asia et Phrygia, etc.
Antiquum Viennensis civitatis apud ethnicos splendorem [Col. 0469B] nemo est qui revocet in dubium; sed qui ex splendido hujusmodi statu, illius Ecclesiae jura ac decora, nedum primatum asserere conantur, parum consulte facere mihi videntur. Etsi enim posterioribus Ecclesiae temporibus, cum ecclesiasticae disciplinae fundamenta posita sunt, constitutusque ordo hierarchiae, [Col. 0469D] Lege observ. part. II, c. 5, n. 12. ad formam politiae civilis ordinati sint ecclesiastici gradus, stabilita sedium episcopalium dignitas, metropolitarum potestas erecta, tamen eamdem disciplinae formam inquirere in illo saeculo, quod apostolicum proxime excepit, praesertim in Gallia Transalpina, quae fidem sero admisit, hominis est, meo quidem judicio, antiqua novaque miscentis. Porro nemo non videt Eusebio sermonem esse de dignitate civili Viennensis urbis, quam ad ecclesiasticam trahere temporum ratio non sinit. Quamquam et tunc temporis multum exciderat Vienna ex primaevo illo splendore quem illi gentiles contulerant.
2. Cum Eusebius accepta ex geographis notitia [Col. 0469C] utatur, non propria, dubium non est ad eumdem sensum intelligendum eum esse ac Strabonem Graecum pariter auctorem, ex quo supra didicimus Viennam solorum Allobrogum metropolim fuisse, qui eam solum regionem occupabant, quae, ut idem Strabo testatur, Rhodani et Isarae ripis concludebatur pene in modum insulae. Hoc suadet loquendi modus quem Eusebius usurpat cum haec scribit: Cujus (Galliae) insignes et supra caeteras praestantes metropoles esse dicuntur Lugdunum et Vienna.
809 3. In confesso est etiam apud auctores contrariae sententiae, Ecclesiae Lugdunensis exordia deberi Pothino episcopo, qui eas in partes a Polycarpo Smyrnae in Asia episcopo B. Joannis apostoli discipulo missus est; quod et confirmatur Gregorii Turonensis auctoritate, libro primo Historiae Francorum, capite 24, et Severi Sulpitii scribentis, lib. II Sacrae Historiae, quod sub Aurelio Antonini filio persecutio quinta agitata; ac tum primum intra Gallias martyria visa, serius [Col. 0469D] trans Alpes Dei religione suscepta. Et revera qui tunc Lugduni passi sunt προτομάρτυρες vocantur in epistola Lugdunensis et Viennensis Ecclesiae. Nec prius eamdem a Viennensibus susceptam credibile est, qui videlicet Lugdunensibus adeo vicini, eisdem tantum donum libentissime infudissent, ut necesse non esset ab Asianis illud exspectari, si quidem et illa essent antea imbuti. Quis porro existimet inter ipsa fidei exordia, de duobus metropolitanis ecclesiasticis jam tum constituendis fuisse cogitatum in duabus, inquam, Ecclesiis tam vicinis, tam novellis, tam parvo Christianorum numero constantibus, cum [Col. 0470A] nec metropolitanorum ecclesiasticorum nomen vel potestas emersissent? Si ergo tunc temporis proprium episcopum habuit Vienna, certum est eum metropolitica auctoritate ornatum non fuisse.
4. Ut credam [Col. 0469D] De hac perdifficili controversia conferenda sunt quae in utramque partem Tillemontius observat not. 3 in Irenaeo, tom. III, et quae contra Quesnelli sententiam disserit P. Joan. Antonius Blancus lib. II [Col. 0470D] della esterior Polizia della Chiesa c. 1, § 9, n. 9. Plura et nos in hoc et sequens caput animadvertere possemus; quae tamen cum instituto nostro Leonis vindicandi necessaria non sint, nimiumque distraherent, praetermittenda putamus. Viennensibus alium tunc praepositum non fuisse antistitem quam qui Lugdunensibus praefectus erat, non leves me movent conjecturae.
Primum enim id ex utriusque loci vicinitate conjici admodum probabiliter potest, uti et ex penuria virorum episcopalium, quam in illa nascente adhuc Ecclesia fuisse aequum est opinari. Ut autem illa episcoporum penuria singulas civitates suum habere vetabat, ita modicus fidelium numerus faciebat ut pluribus unus satis ac super esset, quo ad remotiores civitates mitti possent episcopi fidem praedicaturi, sacramentisque his consignaturi, quae ab alio quam episcopo conferri non possunt; constitutis interim presbyteris per viciniora oppida, a quibus regerentur, sub episcopi auctoritate, illic commorantes Ecclesiae. Quod enim Sardicensis postea synodus et aliae plurimae [Col. 0470B] dixerunt de modica civitate, cui sufficit unus presbyter, ibi episcopum constitui non oportere; hoc etiam praestitum esse erga amplas civitates, quibus soli sufficiebant presbyteri, dubitandum non est; praesertim cum et pauci erant fideles et vicina esset metropolis, unde episcopus sive ad manuum impositionem, sive ad alia pontificalia munia accersiri facile poterat. Quod a Lugdunensi erga Viennensem Ecclesiam 810 praestari et eo potiori jure debebat, et eo facilius poterat, quod sicut ex vicinarum illarum civitatum statu conjicimus, Viennensi transfusum erat fidei donum a Lugdunensi, quae prima fidem ex Asia susceperat.
2. Videmus utriusque urbis Christianos simul conjunctimque scribere de martyribus suis, et unicum legatum, eumque ex Ecclesia Lugdunensi assumptum, Irenaeum videlicet, mittere ad Romanum pontificem, partim ut eum de statu Ecclesiarum suarum certiorem facerent, partim ut ad ipsum Gallicanae Ecclesiae [Col. 0470C] judicium deferret circa controversiam quae in Phrygia orta erat de Montano, Alcibiade et Theodoto pseudoprophetis.
3. In hac tam celebris martyrii narratione, aliqua, immo creberrima occurreret mentio Viennensis episcopi, si quidem proprium haec civitas habuisset, et in eo praesertim loco ubi legimus: Quod ex utraque Ecclesia praestantissimi quique, et quorum maxime labore et industria res hic constitutae fuerant, SIMUL OMNES tenerentur. Verum, ut de Lugdunensi non tacet, cujus fortissimum agonem commemorat; ita de Viennensi ne verbulum quidem: quem tamen a reliquo martyrum grege discernere debuerat epistola (sicut et diaconum discrevit), si cum aliis comprehensus est et passus. Si vero gentilium diligentiam fugit evasitque manus (quod tamen nec de illorum temporum episcopo, nec de curiosissimis inquisitoribus credibile est), saltem illum exhiberet nobis Eusebius pro Christi grege sollicitum, laborantique Ecclesiae subvenientem, praesertim post completum Pothini [Col. 0470D] agonem, cujus mors necessariam reddebat utrique Ecclesiae episcopi Viennensis curam ac sollicitudinem; scripsisset ipse episcopus Viennensis tum ad alios, tum maxime ad episcopum Romanum et de martyrum agone, et de pseudoprophetis, et de Irenaeo, si quidem illic fuisset aliquis constitutus.
4. Cum una earum Ecclesiarum ab altera mutuaretur ministros, Lugdunensis a Viennensi, nonnullum indicium est, utramque ab uno eodemque episcopo administratam fuisse. Hoc porro de diacono Lugdunensis Ecclesiae nomine Sancto legimus, eum Viennae [Col. 0471A] fuisse prognatum, ἀπὸ Βιέννης ; et tamen e Lugdunensi clero fuisse, in eoque diaconi ministerio functum, quemadmodum doctissimus Eusebii interpres Valesius optime existimavit.
5. Cum Gallicanae Ecclesiae ad Victorem papam litteras dederunt de paschali controversia, quae tunc agitabatur, unicus Irenaeus episcopus Lugdunensis nomine omnium fratrum 811 scribit: nec uspiam apparet Viennensis episcopus, qui tamen omittendus non fuisset in tanti momenti negotio, quod omnes totius Ecclesiae episcopos sollicitos reddebat, et jam in synodos frequentes convenire compulerat. Certe cum tanta esset inter utramque illam civitatem et Ecclesiam necessitudo, unicae ab utroque episcopo epistolae subscriptum esset, nec suffragium suum conferre omisisset Viennensis. Ex quo mihi recte concludere videor, non alium illic tunc temporis constitutum fuisse episcopum, quam qui apud Lugdunum sedem habebat; ex qua sparsos sive per Viennense, sive per alia oppida Christianos per secundi [Col. 0471B] ordinis sacerdotes regebat.
Hanc opinionem ex ipsa epistola refelli objicit vir doctissimus Henricus Valesius: ea quippe, inquit, Pothinum episcopum Lugduni fuisse dicit, non autem Viennae; distinguit etiam expressis verbis inter Lugdunensem Ecclesiam et Viennensem: nec antiquis scriptoribus in more est Ecclesiae nomen tribuere nisi matrici, quam nos cathedralem vocamus.
Ad primum facile respondemus numquam in usu vel olim fuisse, vel etiam esse in praesenti, ut episcopus, qui plures suae ditioni subjectas habuerit civitates vel oppida, plurium episcopos nominetur, sed illius tantum quae praecipua erat et episcopi sedes: quod etiam iis contigit quae olim episcopali dignitate ornatae fuerant. Sic Cemelensi civitate et Nicaeensi Castro sub uno episcopo unitis, prior sola dedit episcopo nomen. Antipolitana sede ad Grassensem civitatem translata, et Malleacensi Rupellae constituta, nec prioris episcopus dictus est Glassensis [Col. 0471C] et Antipolitanus, nec posterioris Rupellanus et Malleacensis. Multo minus vero id actum est cum aliae civitates, aliave oppida, quae numquam tali honore decoratae fuerant, insignis alicujus civitatis episcopo subjacebant. Quis enim modo episcopum Lingonensem et Divionensem dixerit, vel Senonensem, et Melodunensem, aut Atrebatensem et Duacensem, Tornacensem et Insulanum, et sic de sexcentis aliis?
Ad secundam objectionis partem dico, distingui inter Lugdunensem et Viennensem Ecclesias, etsi inter Lugdunensem et Viennensem episcopum non distinguatur. Nota est enim vocis Ecclesiae acceptio apud apostolum Paulum apostolicosque scriptores usurpari solita pro quolibet fidelium coetu. Quae acceptio Pothini apostolicorum virorum discipuli tempore vigebat, cum etiam sequentibus saeculis in usu fuerit. S. Athanasius in apologetico 2 contra Arianos haec habet, quibus sententia nostra confirmetur de Lugdunensi et Viennensi Ecclesiis sub uno episcopo [Col. 0471D] degentibus, et de Ecclesiae nomine iis etiam civitatibus impertito quae episcopales sedes non erant: Mareotes, inquit, regio est Alexandriae, nec ullus umquam in ea fuit episcopus, ac ne chorepiscopus quidem; sed universae ejus regionis Ecclesiae 812 subjectae sunt episcopo Alexandrino. Singuli autem presbyteri proprios habent pagos, eosque maximos, denos interdum, aut plures. Apud Sozomenum etiam, lib. VII, Hist. cap. 19, haec legimus: Per Scythiam cum sint civitates multae, unum dumtaxat hae omnes episcopum habent. Canon 15 Sardicensis. Si, inquit, est proxima civitas, in qua est presbyter, ne sine Ecclesia videatur facere diem Dominicum, illuc accedat. Ubi vides longe etiam post Irenaei tempora et civitatis plebem non ab episcopo, sed a presbytero solum administratam, et Ecclesiae nomine decoratam fuisse. In Romana Ecclesia eodem sensu usurpata est, teste Innocentio papa I, epist. ad Decentium cap. 5: De fermento vero, inquit, quod die Dominico per titulos mittimus, [Col. 0472A] superflue nos consulere voluisti, cum omnes Ecclesiae nostrae intra civitatem sint constitutae. Et Athanasius in eadem apologia 2 citata synodum Romanam, a qua in communionem susceptus erat, ait celebratam esse in Ecclesia in qua Biton presbyter plebem colligebat. In Gallicana dioecesi de qua quaestio est, a concilio Regensi an. 439 conceditur, ut Armentario a sede Ebredunensi dejecto, cuicumque de episcopis liceat unam parochiarum suarum ecclesiam cedere, in qua aut chorepiscopi nomine, ut idem canon (Nicaen. 8) , aut peregrina, ut aiunt, communione, foveatur. In quo canone quinquies eo sensu usurpatur Ecclesiae nomen; bis etiam in quarto, toties in quinto. Ac ne quam illustrium Ecclesiarum intactam praetermittamus, idem nobis constat de Africana ex Africani codicis canonibus 33, 98, 99 et aliis, ubi a matrice ecclesia distinguuntur aliae ecclesiae, eadem tamen appellatione gaudentes. Vide apud Dionysium Exiguum citatos canones, quibus exscribendis brevitatis gratia supersedemus.
[Col. 0472B] 6. Ex veteri traditione Valentinae et Arelatensis Ecclesiarum, ex Usuardi Martyrologio ad IX kal. Maii et ex Actis Martyrum, quae apud Surium jacent, docemur plurimos populos Lugduni vicinos ad fidem Christi, Irenaeo vel praedicante, vel mittente, fuisse conversos, eumdemque per ea loca Christiani cultus fundamenta jecisse. Ita enim habent Acta martyrii SS. Felicis presbyteri, Fortunati et Achillei diaconorum. Igitur beatissimus Irenaeus Lugdunensis urbis episcopus, consequenti tempore martyr, in quo dispositione divina instituendae fidei fundamenta mirabili locata firmitate constabant, Felicem presbyterum, tam conversatione quam nomine, Fortunatum in quo consummationis divitias ad futuras rei jam vocabulum promittebat, et Achilleum diaconum Valentinae urbi pro imbuendae praedicationis seminario destinavit. Ubi et generatim fidei illic condendae fundamenta in Irenaeo esse posita divina dispositione asserit auctor, et in particulari missos esse ab eo Valentiam fidei praecones [Col. 0472C] commemorat. Quod et narratum reperimus in Arelatensi Breviario ad diem 23 Aprilis, in qua eorumdem sanctorum 813 martyrum solemnitas celebratur. Sed et utrumque monumentum de aliis Vesontionem ab eodem directis mentionem facit, de sanctis videlicet Ferreolo et Ferrutione, quos, inquiunt Acta apud Surium, memoratus beatissimus antistes (Irenaeus) destinaverat ad Vesuntionensis civitatis Ecclesiam instituendi fundaminis constructione locandam. Ex quibus apparet rarissimam etiam post mortem Pothini fidem Christianam in illis regionibus fuisse: et quod maxime intendimus, Viennensem Ecclesiam non alium episcopum a Lugdunensi habuisse. Si enim proprium habuisset, illius partes fuissent Valentiam sibi propinquam fide Christiana imbuere, non Lugdunensis episcopi, qui longe remotior erat, et Viennam mediam habebat inter se et Valentiam, utramque ad Rhodanum sitam.
7. In supplici libello comprovincialium episcoporum [Col. 0472D] metropolis Arelatensis Leoni papae oblato secure asseritur, quod prima intra Gallias Arelatensis civitas missum a beatissimo Petro apostolo sanctum Trophimum habere meruit sacerdotem; et exinde aliis paulatim regionibus Galliarum donum fidei et religionis infusum: PRIUSQUE alia loca ab hoc rivo fidei, quem ad nos apostolicae institutionis fluenta miserunt, meruisse manifestum est sacerdotem, QUAM VIENNENSIS CIVITAS, quae sibi nunc impudenter et notabiliter primatus exposcit indebitos (Epist. 65) . Non aiunt episcopi, ut mihi quidem videtur, Viennam accepisse antistitem ab illo rivo fidei seu Trophimo (quod etsi dicerent, nescio an falsi quis posset arguere), sed dicunt alia loca prius episcopos habuisse ab illo fidei rivo, quam Viennensis civitas proprium haberet sacerdotem. Hoc manifestum esse asserunt, et ita manifestum, ut impudentiae notabilis esse dicant, quod contra jus tam apertum primatus indebitos exposceret Vienna. Hoc si ita est, cum ex Gregorio Turonensi Trophimi adventus [Col. 0473A] pluribus annis Pothini et Irenaei aetate posterior sit, clarum est horum temporibus Viennam proprium non habuisse episcopum. Dices haec [Col. 0473D] Hi Gallicani episcopi Arelatensi sedi faventes ex Zosimi litteris haec derivarunt, Zosimus autem ex suggestione Patrocli Arelatensis, quem per subreptionem et fallacias nonnulla falsa protulisse ostendemus [Col. 0474D] in observ. part. II, c. 2. gratis asseri ab episcopis Gallicanis vel mendacio causae suae patrocinantibus, vel minus quam par erat instructis. Verum quis tam male de sapientissimis doctissimisque Gallicanae Ecclesiae antistitibus sentire velit, ut id manifestum esse tam confidenter assererent coram Romano pontifice, quod vel certum non esset apud omnes, vel falsum esse ipsi probe scirent? praesertim cum tunc temporis antiquus ille Ecclesiarum Gallicanarum status non ita obscurus esset, ut est hodierna die, nec posset detectum semel mendacium nisi iratiorem Leonem facere et Ecclesiae Arelatensis juribus infensiorem. Denique nihil tale objectum a pontifice, qui 814 allegationibus consideratis praesentium utriusque partis clericorum, annuere utrisque visus est, cum utrique metropoliticum jus asseruit, attributis unicuique certis civitatibus.
—8. Tantum abest ut proprium episcopum Viennensi civitati praepositum tunc fuisse credam, ut certum prope apud me sit in sola Lugdunensi sedem episcopalem fuisse. Quae suspicio praeterquam quod ex praecedentibus conjecturis firmatur, augetur etiam ex aliquot Eusebii locis attentius consideratis. Libro enim quinto, cap. 24, videtur asserere omnibus qui in Gallia erant Christianis praefuisse tunc temporis Irenaeum, cum Victorem PP. per litteras moneret, ne Ecclesias Asiaticas a sua communione abscinderet. Inter quos (episcopos) inquit, et Irenaeus ex persona fratrum in Gallia commorantium, quibus praeerat, tradidit per litteras, etc. [Col. 0474D] Ἐν οἷς (ἐπισκόποις), καὶ ὁ Εἶρηναῖος ἐκ προσώπου ὧν ἡγεῖτο κατὰ τὴν Γαλλίαν ἀδελφῶν ἐπιστείλας (P. de Marca diss. de Primatu Lugdun. n. 112) . . Si enim praeerat Irenaeus Galliae Christianis, jure sacerdotali procul dubio praeerat. Quod enim ait vir illustrissimus, per vocem ἀδελφῶν, fratrum, caeteros Galliarum episcopos intelligendos esse, quibus Irenaeus Lugdunensis episcopus jure vel metropolitico [Col. 0473C] vel exarchico praefuerit, miror ego viro erudito in mentem venisse. Quis enim credat secundo Ecclesiae saeculo, quo Christianae fidei fundamenta trans Alpes vix erant posita, quo nascenti Ecclesiae ne mutire quidem licebat his in regionibus, quo denique primaria Galliarum civitas vix alterum antistitem a Pothino habebat, eam hierarchiae formam jam in Ecclesias inductam esse, quae et episcopos metropolitanis, et metropolitanos exarchis subjiceret? Quod ante synodi Nicaenae tempora difficillimum est deprehendere, etiam in his regionibus quae ab apostolis fundatae primitias spiritus fidei et disciplinae hauserunt. Fratrum autem nomine, Christianam plebem intelligi non dubitabit, qui illorum temporum usum attenderit, loquendi modum Eusebio famialarem, ipsam denique epistolam Lugdunensium martyrum, quae Eleutherum Romanum episcopum, Patrem appellat, octies ad minus fratrum nomine Christianos quosque designat: qui mos erat in Ecclesiam Dei ob eam maxime causam invectus, quia unum Patrem [Col. 0473D] Deum (ut habet Tertullianus Irenaeo fere σύγχρονος in Apologetico) agnoscerent, unum Spiritum sanctitatis biberent, et de ejusdem ignorantiae utero ad unam veritatis lucem expavissent.
815 Huic loco Eusebii ex altero lucis plurimum affulget, capite videlicet 22 ejusdem libri: ubi dum recenset varias synodos, Romanam, Palaestinam, Ponticam, Osrhoenam, et Corinthiam, seu Achaicam, quae adversus Asiaticos, circa paschalem diem judaizantes collectae sunt, addit his et Gallicanam conflatam ex parochiis seu Ecclesiis quas Irenaeus episcopus administrabat, καὶ τῶν κατὰ Γαλλίαν δὲ παροικιῶν ἃς Εἶρηναῖος ἐπισκόπει : id est: Et Ecclesiarum seu parochiarum Galliae quarum Irenaeus episcopus erat, seu quas ut episcopus administrabat. Ubi plura observanda sunt. Primum alio modo hic enuntiari de Irenaeo hoc idem quod superius dictum retulimus de fratribus in Gallia commorantibus, quibus praeerat Irenaeus: ubi fratribus praeesse, et Ecclesias seu parochias regere ut episcopus, idem sonant. Alterum est, ex his manifestum esse pluribus Ecclesiis praepositum fuisse Irenaeum, ut absurdum non sit eum cum Lugdunensi Viennensem administrasse. Tertium non magis in hac occasione episcopum alium ab Irenaeo apparere, quam in sequentibus epistolis in eadem controversia scriptis, vel in iis quae a martyribus scriptae sunt. Denique maxime observandus est loquendi modus Eusebii; cum enim de aliarum provinciarum decretis sermonem habet, appellat diserte synodos episcoporum, ipsosque episcopos, quorum ore prolata sunt; cum vero de Galliis, jam non synodos episcoporum, sed Ecclesiarum decretum commemorat, [Col. 0474B] quod manarat ab Ecclesiis Galliae, quas Irenaeus episcopali auctoritate regebat. Id enim vox ἐπισκόπει significare mihi videtur, quae proinde Irenaei in alios episcopos potestatem significare non potest. Hoc certe credere me profiteor, si plures fuissent tunc in Gallia episcopi, non unum vice omnium in arenam venturum fuisse, praesertim cum haec de Paschate controversia ex pauciori vel majori numero episcoporum decernenda videretur. Non nos quidem latet episcoporum nomen a Rufino Eusebium interpretante positum fuisse pro fratrum nomine; sed nec eruditis ignotum est, ne interpretis quidem nomen Rufinum mereri, qui ex professo non verba vel sensum auctoris, quem vertendum susceperit, attendere solet, sed omnia pro nutu et voluntate plerumque reddit, paraphrastis magis personam quam interpretis induens.
Ad Eusebium autem ut revertamur, videtur is sermonem de controversia paschali instituisse ex occasione [Col. 0474C] variarum synodorum, ex quibus celeberrimos quosque episcopos, qui tunc temporis per provincias florebant, ob oculos ponere satagebat. Unde si alii floruissent in Gallia praeter Irenaeum, eos procul dubio numerasset. Ita a Nicephoro Callisti intellectum esse Eusebium, quem κατὰ πόδας sequitur, manifestum est ex libri IV ejus Histor. cap. 26: Circumferuntur, inquit, etiamnum celebratarum eo tempore synodorum litterae, quae variarum hinc et inde Ecclesiarum episcopos designant Romanae 816 scilicet Victorem, Jerosolymitanae Narcissum, Caesareae Palaestinae Theophilum, Tyriorum Cassium, Ptolemaidis Clarum. Eaedem litterae Ponti Ecclesiis tum praefuisse indicant antiquissimum Palmam; Galliae autem atque etiam Osrhoenae Ecclesiarum Irenaeum. Ubi Galliae unicum Irenaeum episcopum designat: qui cum Eusebio hac in re concinat, rejiciendus non est, sicut rejici debet cum ab eo dissentit circa Osrhoenam, quam Irenaeo pariter subjicit, quamque vetus Nicephori interpres de Gallica [Col. 0474D] regione trans Rhenum posita interpretatus est: unde suspicari licet mendum esse in Graeco hujus auctoris textu.
9. Suffragatur opinioni nostrae Vitae sancti Saturnini Tolosae episcopi et martyris auctor, cujus antiquitatem comprobat Gregorius Turonensis, qui ex ea nonnulla descripsit libro I Histor. c. 2. Hujus (Decii imperatoris) tempore, inquit, septem viri episcopi ordinati ad praedicandum in Gallias missi sunt, sicut historia passionis sancti martyris Saturnini denarrat. Ait enim: Sub Decio et Grato consulibus, sicut fideli recordatione retinetur, primum ac summum Tolosana civitas sanctum Saturninum habere coeperat sacerdotem. [Col. 0475A] Haec enim similiter leguntur in Vita sancti Saturnini apud Surium die 29 Novembris: quae sola a Gregorio existimaverim ab auctore illo excerpta, ut epocham episcopatus Saturnini certam faceret. Cum vero aliunde nosset cum Saturnino Trophimum et alios quinque in Gallias advenisse, ex unius aetate aliorum aetatem arguit. Caeterum ex illa Vita sex reliquorum episcoporum nomina mutuatus non est: alioquin ipsa auctoris verba retulisset, quae in Suriana Saturnini Vita non exstant modo. Quae tamen si quis pertinacius contenderit ex Vita Saturnini habuisse Gregorium, non contradicam. Hoc unum monebo, nihil inde quidquam auctoritati Vitae Surianae detrahi; certum est enim ejusmodi sanctorum Vitas plerumque ex antiquis Lectionariis descriptas, in quos codices cum Vitae illae conjicerentur inter publicas Ecclesiae preces recitandae, decurtari solebant, et iis minui quae festo propria non esse intelligebantur, ne longius quam par erat officia protenderentur. Alterum addo, ne prologus initio Vitae praefixus cuiquam imponat [Col. 0475B] et contemptum operi arcessat, luce clarius esse non prologum auctoris esse, sed lectionem quamdam ex Breviario aliquo huc mala arte transcriptam et assutam vice prologi. Porro antiquitate et auctoritate narrationis hujus scripti confirmatis, mirum in modum innotescit Gallicanae Ecclesiae status tum Lucii Veri imperatoris, Irenaeique episcopi Lugdunensis temporibus, tum etiam Decii Gratique consulum et sancti Trophimi Arelatensis episcopi aetate. Concinit enim auctor ille Severi Sulpicii testimonio, serius trans Alpes Dei religionem susceptam asserentis, manifestumque facit et paucos per illa tempora Christianos fuisse paucissimosque proinde episcopos. Ita enim statim ab initio de Decii Saturninique temporibus: 817 Tempore illo quo post corporeum Domini et Salvatoris adventum, exortus in tenebris Sol ipse justitiae, splendore fidei illuminare occidentalem plagam coeperat: quia SENSIM ET GRADATIM in omnem terram sonus Evangeliorum exivit, TARDOQUE PROCESSU IN REGIONIBUS [Col. 0475C] NOSTRIS apostolorum praedicatio coruscavit. (Apostolorum nomine apostolicos etiam viros et apostolorum successores comprehendit. Pergit auctor.) Cum RARAE in aliquibus civitatibus ECCLESIAE PAUCORUM CHRISTIANORUM DEVOTIONE CONSURGERENT, et crebra miserabili errore gentilium nidoribus foetidis IN OMNIBUS LOCIS TEMPLA FUMARENT, ante annos satis plurimos, id est, Decio et Grato consulibus, sicut fideli recordatione retinetur, etc. Et iterum post medium, Paucis id temporis Christianis. Quae quomodo cum illa episcoporum multitudine, quam alii asserunt, conciliari queant, plane non intelligo. Certe Theodoritus de sancto Irenaeo ita loquitur in primo dialogo Immutabilis dicto, ut Galliarum apostolum fuisse significet: Εἶρηναίον, inquit, ὃς τοῦ Πολυκάρπου διδασκαλίας ἀπήλαυσεν, ἐγεγονει δὲ φαστὴρ Γαλλατῶν τῶν ἑσπερίων ; id est, Irenaeum, qui Polycarpi auditor et discipulus fuit, lumenque Gallorum Occidentalium. Et in epistola nuncupatoria compendii haereticarum fabularum ad Sporatium: [Col. 0475D] Εἶρηναῖου, inquit, τοῦ τὰ Κελτικὰ καὶ γεωργήσαντος καὶ φωτίσαντος ἔθνη ; id est, Irenaei, qui Celticas gentes excoluit et illuminavit.
10. Observatione dignum est, et pro sententia nostra non invalidum argumentum, quod Eusebius de Gallicanis illorum temporum episcopis, si Pothinum et Irenaeum excipias, numquam mentionem facit, sive cum de Ecclesiarum fundatione, sive cum de persecutione gentilium, sive cum de judiciis adversus haereticos habitis, seu denique cum de controversia paschali, conventibus ea de re congregatis, epistolisque scriptis ad Ecclesias. Unus ubique Lugdunensis episcopus commemoratur; nusquam Viennensis, nusquam aliarum civitatum antistites. Hoc in illa insigni epistola martyrum, totaque Eusebii de iisdem narratione clarum est, lib. I, c. 1. Hoc cap. 3, ubi orta de Montano, Alcibiade, Theodotoque pseudoprophetis contentione: Qui in Gallia, inquit, erant fratres, privatum de his judicium suum eidem epistolae subjunxerunt. [Col. 0476A] Hoc cap. 23 de quaestione paschali, ubi commemorat quidem concilia et synodicas episcoporum Palaestinae, Ponti, ipsius Romae et aliorum; subdit de Galliis: Καὶ τῶν κατὰ Γαλλίαν δὲ παροικιῶν ἃς Εἶρηναῖος ἐπισκόπει. Epistola quoque Ecclesiarum Galliae exstat, quibus praeerat Irenaeus. Et cap. 24: Ἐν οἶς καὶ ὁ Εἶρηναῖος ἐκ προσώπον ὧν ἡγεῖτο κατὰ τὴν Γαλλίαν ἀδελφῶν ἐπισέλας. Ex quorum nomine Irenaeus in epistola quam scripsit nomine fratrum quibus praeerat in Gallia.
11. Non longe lateque admodum diffusam esse per Gallias praedicationem Evangelii, ac proinde non multis in locis constitutos 818 episcopos Pothini et Irenaei temporibus, plura sunt adhuc quae persuadeant. Primum enim pauci admodum erant Evangelii praecones apud Lugdunum, ubi primum, et quidem velut ex occasione fides Christi annuntiata: qui vix duabus amplissimis civitatibus doctrina Christiana imbuendis sufficere potuerunt, idque furtim et clanculum [Col. 0476B] propter diligentem praesidum inquisitionem. Deinde diu post Pothini martyrium legimus Vesontionem et Valentiam nondum Christi fidem audisse, et ad ultramque civitatem missos ab Irenaeo qui illic praedicarent, ut superius retulimus, quos nec adhuc episcopos institutos testatur. Et tamen Vesontio Lugduno non distat longo itineris intervallo, Valentia multo etiam vicinior. Denique quam funditus jacta per illam regionem fidei semina eradicarint, nascentesque Ecclesias popularint subsequentes persecutiones, veteribus monumentis testatum habemus. Illa enim quae Marco Aurelio et Lucio Vero imperantibus, Pothinum sustulit, ita desaeviit: ᾢστε συλλεγῆνας ἐκ τὸν δύο ἐκκλησίων πάντας τοῦ ἀπουδαίοις, καὶ δι` ὦν μάλιστα συνειστήκει τὰ ἐνθάδε ; adeo ut ex utraque Ecclesia praestantissimi quique, et quorum maxime labore atque industria res hic constitutae fuerant, simul omnes tenerentur (Epist. Eccl. Lugd. apud Euseb. lib. I, cap. 1) . Quibus addunt Acta S. Epiphodii, qui in eadem persecutione martyrio coronatus est, quod per [Col. 0476C] illam pene ad integrum Christi nomen a gentilibus, crederetur exstinctum. In alia vero persecutione sub Severo, quae Irenaeum Pothini successorem coelo transmisit, quantam vastitatem Ecclesiis intulerit, docent nos Usuardus aliique Martyrologiorum scriptores, dum narrant Irenaeum cum omni fere civitatis suae populo coronatum esse glorioso martyrio. Quibus suffragatur Gregorius Turonensis lib. I Historiae cap. 27, si tamen illius est caput istud, quod et in mss. nonnullis codicibus desideratur, et aliqua quibus suspectum reddatur continet: velut cum Vetii Epagathi et aliorum martyrum quadraginta octo passionem Irenaei martyrium subsecutam esse scribit. Quamobrem quae de posterioribus istis martyribus habet Gregorius, jungenda esse opinor cum iis quae initio capitis scripsit de Pothino; caeteris, quae interpolata esse videntur, resectis in hunc modum: Ex quibus et ille primus Lugdunensis Ecclesiae Pothinus episcopus fuit, qui plenus dierum, diversis affectus suppliciis pro Christi [Col. 0476D] nomine passus est. Post hunc et quadraginta octo martyres passi sunt: ex quibus primum fuisse legimus Vetium Epagathum. Si cui tamen placet narratio de Irenaeo, quae alioqui vera potest esse et ex bonae notae monumentis descripta, hinc habemus quod tanta cum Irenaeo multitudo Christianorum ob confessionem Dominici nominis est jugulata, ut per plateas flumina currerent de sanguine Christiano, quorum nec numerum nec nomina colligere potuimus. Hae igitur persecutiones ita vastarunt vix puerascentes Ecclesias, ut pene exstinxerint; 819 ita ut mirum non sit quod narrat auctor Vitae S. Saturnini, raras paucorum Christianorum Ecclesias fuisse in Galliis, cum ad eas missus est Saturninus una cum Trophimo et quinque aliis coepiscopis.
12. Cum imperatorum et praesidum Romanorum hoc esset consilium, ut Christianam religionem penitus delerent in Galliis, ubi primum visa est sub Lucio Vero exsurgere, dubium non est quin diligentissime [Col. 0477A] per omnes Gallias inquisierint adversus Christianos. Nulla tamen persecutionis contra aliam Ecclesiam motae memoria uspiam habetur, praeter eam quae Lugdunenses Viennensesque fideles exercuit. Quis porro credat nullam hujus (si fuisset) notitiam ad Eusebium perventuram fuisse, nullamve de ea mentionem faciendam a martyribus Lugdunensibus, qui procul dubio eas Ecclesias affectu et sollicitudine sua fovissent, quarum fundamenta jecissent ipsi, quasque Asiaticis Romanisque non minus curae esse et amori probe noverant?
Jam vero occurrendum est objectioni quae cuivis facile in mentem veniet adversus nostram de unico Galliarum episcopo opinionem. Si, inquis, ita est, a quo Irenaeus post Pothini mortem sacerdotii honorem consecutus est per impositionem manuum, quam nemo necessariam esse inficias ierit?
Respondeo hanc dignitatem consecrationemque ab ipso pontifice Romano adeptum esse Irenaeum. Quod [Col. 0477B] in ea profectione contigisse reor, quam ex martyrum delegatione suscepit teste Eusebio; de qua quidem non levis oritur difficultas.
In tres porro varias opiniones scindi video auctores gravissimos, cardinalem Baronium, Franciscum Feuardentium, et Henricum Valesium (H. Valesius not. ad. c. 4 lib. V Euseb.) . Hic legationem illam a Lugdunensi quidem Ecclesia, annitentibus martyribus, designatam esse existimat, tam in Asiam quam ad Romanum pontificem; Irenae umque ad eam obeundam a clero delectum, a martyribus commendatum esse, verum superveniente Pothini morte in alium fuisse translatam, Irenaeo Lugduni retento, ne in tanta rerum difficultate suo praecipuo lumine ac sustentaculo privaretur viduata mox suo pastore Ecclesia. Franciscus vero Feuardentius in Vita sancti Irenaei Operibus ejus praefixa, utraque legatione putat Irenaeum esse perfunctum adhuc Pothino in vivis agente, a quo et a caeteris martyribus in carcere constitutis ad Eleutherum papam et ad Asianos fratres missum esse [Col. 0477C] scribit. Baronius denique ad an. Ch. 179 putat Irenaeum a martyribus missum esse ad Eleutherum papam (de Asiana profectione nihil scribens), et eam re ipsa obiisse legationem. Ultimam hanc opinionem, quae Baronii est et Petavii, paucis exceptis amplectimur. Primum quia Eusebianae narrationi magis consona; auctor quippe ille refert ex epistola martyrum ab iisdem missum esse Romam Irenaeum; hunc autem legatione sua non esse perfunctum minime asserit, 820 quod procul dubio animadvertisset, haec enim intererat plurimum non ignorari. Deinde quia suffragatorem habemus Hieronymum, qui Romae diutissime commoratus, scriniorumque apostolicorum particeps factus, hoc partim ex traditione Urbis, partim ex monumentis adhuc tunc superstitibus potuit ediscere. Ab hoc utroque scriptore aegre admodum divelli debemus, nec nisi gravissimis momentis ac rationibus abrepti, quae in praesenti negotio non occurrunt. Quod enim scribit doctissimus Eusebii illustrator [Col. 0477D] Valesius: Quod credibile non est post mortem Pothini episcopi destituta suo pastore Lugdunensium Ecclesia, confessores illos et martyres Christi Irenaeum presbyterum tam procul amandasse, idque in ipso persecutionis ardore. Erat enim Irenaeus praecipuum lumen et decus Lugdunensis Ecclesiae, quemadmodum ex epistola martyrum discimus; et quo uno maxime universa loci hujus Ecclesia sustentabatur. Hoc, inquam, non urget, nisi adversus eorum opinionem qui Irenaeum ad Asiae Phrygiaeque fratres perrexisse existimant. In eos vero qui Romam tantum ad Eleutherum profectum esse, cum Hieronymo, immo cum Eusebio sentiunt, nihil prorsus facit. Non enim absurde credetur profectus esse Romam Irenaeus statim post Pothini mortem ob magni momenti negotia, cum absurdum non fuerit eumdem illuc directum esse a Pothino caeterisque martyribus adhuc in carcere detentis. Eratne enim tunc minus destituta pastore suo Lugdunensium Ecclesia? an remissior persecutionis [Col. 0478A] aestus? an minus necessarius agonizanti Ecclesiae Irenaeus, lumen columenque afflicti gregis? Immo vero magis tunc necessarius: postea enim sublatis per martyrium Pothino caeterisque Ecclesiae alumnis ac ministris, quievit ad tempus gentilium furor, persecutionisque aestus deferbuit. Deinde non adeo diuturna erat Romana profectio homini apud Lugdunum constituto (quippe quae quadraginta dierum spatio facile confici potest), ut ab ea suscipienda deterreri posset quibuslibet rerum angustiis Irenaeus.
Sunt etiam in libris Irenaei plura quae eum Romam petiisse innuunt, qualia sunt quae de Romana Ecclesia Romanisque pontificibus, et quae adversus schismaticos Romae commorantes scribit. Denique major erat Christianorum erga martyres honor ac reverentia, quam ut eorum consilia ac vota inter ipsos carcerum squalores concepta negligerent, aut in irritum mitterent; Lugdunensium porro martyrum eo potior ratio haberi debuit, quod Pothinus, qui totius illius [Col. 0478B] Ecclesiae caput erat et pastor, martyrum quoque dux et coryphaeus in Gallia fuerat.
Sed quid si ante Pothini martyrumque mortem ad Eleutherum profectus est Irenaeus? Jam certe evanescet Valesii objectio ipso etiam confitente, quae alias quoque non nocet. At revera eum vivente adhuc Pothino Romam petiisse suadet narrationis Eusebianae 821 series, quae primum legationem Irenaei commemorat, tum Pothini mortem Irenaeique in ejus locum substitutionem edisserit. (Quod enim de illius episcopi morte superius dictum erat, hoc ex necessitate non interrumpendae epistolae martyrum contigit, nec Eusebio narranti tribuendum est.) Suadet etiam Hieronymus, qui in libro de Ecclesiasticis Scriptoribus haec de Irenaeo habet: Irenaeus, Pothini episcopi, qui Lugdunensem in Gallia regebat Ecclesiam presbyter, a MARTYRIBUS ejusdem loci ob quasdam Ecclesiae quaestiones legatus Romam MISSUS, honorificas super nomine suo ad Eleutherum episcopum PERFERT litteras. POSTEA jam Pothino prope nonagenario ob Christum [Col. 0478C] martyrio coronato, in locum ejus substituitur. In his distinguit apertissime rerum gestarum ordinem, ut primum legatione perfunctus sit Irenaeus, non a Lugdunensi Ecclesia, sed a martyribus missus; postea vero in locum defuncti Pothini consecratus. Quibus vel Eusebium interpretatur non ita rerum tempora discernentem, vel istud etiam ex aliis auctoribus refert. Alios enim ab Eusebio auctores ea de re consultos esse ab Hieronymo, suggerere videntur nonnulla discrimina quae inter ipsius et Eusebii narrationem reperiuntur: hic enim diserte Pothinum asserit nonagenario majorem fuisse; ille fere nonagenarium: Hieronymus Irenaeum vocat Pothini presbyterum; Eusebius, Ecclesiae Lugdunensis: primus ait Irenaeum honorificas super nomine suo litteras detulisse; nihil tale in Eusebiano epistolae fragmento reperitur quae ex his verbis continuisse videtur laudes Irenaei, nomini ejusdem respondentes; qui quidem, ut cap. 24 lib. V scribit Eusebius: Nomini suo vere respondens, [Col. 0478D] nec solo nomine, sed etiam vitae instituto ac proposito pacificus, pro Ecclesiarum pace haec monuit et allegavit. His similia viderat Hieronymus in epistola integra martyrum de Irenaeo, quae forte apud Egesippum jacebat; quem saepe laudat tamquam rerum ecclesiasticarum indagatorem scriptoremque curiosum. Egesippus enim, teste eodem Hieronymo libro de Scriptor. ecclesiast.: Omnes a Passione Domini usque ad suam aetatem ecclesiasticorum actuum texit historias, et asserit se venisse sub Aniceto Romam, et perseverasse usque ad Eleutherum ejusdem urbis episcopum. Unde cum Eleutherum sub ejus pontificatus initia adierit Irenaeus, potuit Romae videre Egesippus Irenaeum. Sed sive viderit, sive non, ad ea certe tempora pervenit in quibus haec in Galliis agebantur, quae ab eo in sua historia esse praetermissa quis existimet? Quamobrem Hieronymo, cui auctor iste familiaris erat, fides major est habenda quam cuiquam alteri.
[Col. 0479A] Jam vero ut Valesii argumentum in nostrae opinionis patrocinium convertam, numquam mihi persuadebit, nec cuiquam alii rem attentius consideranti, confessores illos et martyres Christi, ipsum Pothinum pontificem, totamque illam Ecclesiam, id 822 cepisse consilii, ut Irenaeus praecipuum lumen et decus Lugdunensis, immo et totius Gallicanae Ecclesiae, cui uni incumbebat novelli hujus aedificii moles, tam procul amandaretur, in ipso, inquam, persecutionis ardore, episcopo in vinculis posito, supremamque mortis sententiam jamjam excepturo, plurimis in illa Ecclesia Christum abnegantibus, omnibus, ut ait idem Eusebius, tunc temporis gravissimo metu perculsis, et haerentibus ob incertum confessionis exitum, comprehensis ex utraque Ecclesia praestantissimis quibusque, et quorum maxime labore atque industria res illic constitutae fuerant, qui simul omnes in carceribus detinebantur; vix, inquam, sed ne vix quidem credibile est Irenaeum, trepidanti Ecclesiae tam necessarium, Romam mittendum tunc temporis [Col. 0479B] fuisse ob hoc solum ut litteras ad Eleutherum perferret, judiciumque Gallicanorum fratrum circa novellas Montani ejusdemque farinae hominum prophetias. Debuit igitur subesse alia hujus profectionis causa longe majoris ista momenti, quae eam ipsam Ecclesiam propius attineret, quaeque ineluctabilis esset necessitatis; nullaque alia fuit, meo quidem judicio, quam ut Ecclesiae jamjam suo pastore viduandae per alterius consecrationem suppetias ferret pontifex Romanus. Cum enim alius eo tempore non esset in illa saltem parte Galliarum episcopus, ut contendimus, qui manus posset imponere, necesse fuit ad Romanum confugere episcopum, tum propter vicinitatem, tum propter potentiorem, ut loquitur ipse Irenaeus, principalitatem: non quidem ut alter episcopus in eadem Ecclesia Pothino adhuc viventi superordinaretur, sed ut vel in alia Ecclesia constitueretur, vel in Lugdunensi, quod revera factum est, allato Romam de completo Pothini agone nuntio. Haec, [Col. 0479C] quantum sapio, mens fuit martyrum, hoc eorum consilium, cum Irenaeum Romam direxerunt cum litteris commendatitiis. Huc effusae illae laudes spectabant, ut Irenaeus Lugdunum remitteretur a pontifice sacerdotali honore ornatus; non aliam enim ob causam ejus merita extollunt Lugdunenses, zelatorem eum Evangelii Christi praedicant, ac gradum presbyterii, quo ornabatur, commendant, quam ut sua in illum vota pro episcopali munere conferrent, antequam martyrio absumerentur; universus enim pene clerus in vinculis erat cum suo episcopo. Has litteras, inquiunt, ut ad te perferret, fratri et consorti nostro Irenaeo persuasimus; et hortamur ut ipsum caeteris anteponas (ἔχειν σε αὐτὸν ἐν παραθέσει) tamquam zelo singulari pro Testamento Christi praeditum. Si porro putaremus alicui ex loco (seu dignitate) conferri justitiam, eum tamquam presbyterum Ecclesiae (hunc enim gradum obtinet) tibi imprimis commendassemus. His enim verbis, ἐν παραθέσει, Irenaeum anteponi caeteris cupere se demonstrant, ut ante nos Christophorsonus [Col. 0479D] animadvertit in sua Eusebii versione; quod intuitu dignitatis 823 episcopalis, quam ei conferri peroptabant, mihi videtur esse ab iis scriptum papae Eleuthero.
Ut demum ei difficultati satisfaciamus, quae ex fine capitis 3 sumitur, ubi litterae martyrum de pseudo-prophetis Montani videntur non perlatae esse ante Pothini mortem, cum subjunctae fuisse dicantur ab Eusebio amplissimae illi Lugdunensis Ecclesiae de martyribus epistolae, dico duo distinguenda esse in Eusebii narratione, quae vulgo non discernuntur. Duplex enim legatio ibidem indicatur, una in Asiam et [Col. 0480A] Phrygiam, quae Irenaeo non est imposita, altera ad Eleutherum, quam unicam ut susciperet Irenaeus rogatus est a martyribus. Qui Asiana defuncturi erant, non statim profecti sunt, quoniam non extemplo sese navis obtulit, quae in Asiam Phrygiamque vela faceret, legatosque illuc deportaret; cujus occasio ante completum martyrum agonem non occurrit. Cum vero Romani itineris aggrediendi numquam non praesto esset occasio, et magis urgeret causa quae Irenaeum ut Romam iret impellebat, nihil fuit quod illum diutius apud Lugdunum retineret, ac proinde viae se dedit statim atque huic muneri obeundo delectus est.
Rem totam uno verbo conficio: cum temeraria videatur eorum conjectura qui Irenaeum negant Romanam legationem obiisse, perinde mihi est seu ante Pothini mortem, seu mortuo eodem, iter aggressus sit Irenaeus. Sed si post mortem Pothini, quod pluribus placet, profectus est, adeoque antequam illius successor ordinaretur, profecto inde probabilior evadit sententia nostra: argumentum enim est ordinationem [Col. 0480B] pontificis non potuisse tunc temporis sine vicinorum episcoporum auxilio celebrari; alioquin de nulla re prius cogitasset illa Ecclesia, quam de substituendo in locum Pothini episcopo in tantis rerum augustiis pernecessario, nec reditum sui Irenaei ex tam longinqua profectione exspectasset; sed nec profectioni manus umquam dedisset Lugdunensis clerus.
His pertractatis ac elucidatis manifestum est, nisi fallor, nihil ex hoc Eusebii loco, quem non indiligenter excussimus, posse erui, quod Arelatensis Ecclesiae jura concutiat ac pessumdet.
—Nunc ad alia capita properandum, quae Leo noster adversus Hilarium urget in sua epistola, atque imprimis examinanda Celidonii [Col. 0480C] appellatio ad sedem apostolicam, quam cum aegre admodum tulisset Hilarius, et judicium suum a Leone retractari non debuisse strenue adversus ipsum contendisset, haec gravissimae inter utrumque simultatis origo fuit. Haec igitur S. Leo in ea epistola ad provinciae Viennensis episcopos, quibus jus suum ex antiqua consuetudine in Galliis recepta defendit. Nobiscum, inquit (Epist. 10) , vestra fraternitas recognoscat apostolicum sedem pro sui reverentia a vestrae etiam provinciae sacerdotibus, innumeris relationibus esse consultam, et per diversarum, quemadmodum vetus consuetudo poscebat, appellationem causarum aut retractata aut confirmata fuisse judicia; adeo ut, servata unitate spiritus in vinculo pacis, commeantibus hinc inde litteris, quod sancte agebatur, perpetuae proficeret charitati. Quoniam sollicitudo nostra non sua quaerens, sed quae sunt Christi, dignitatem divinitus datam nec Ecclesiis nec Ecclesiarum sacerdotibus abrogabat. Sed hunc tramitem semper inter majores nostros et bene [Col. 0480D] tentum, et salubriter custoditum, Hilarius Ecclesiarum statum, et concordiam sacerdotum novis praesumptionibus turbaturus excessit; ita suae vos cupiens subdere potestati, ut se beato apostolo Petro non patiatur esse subjectum, etc.
[Col. 0479D] Quae in hoc et sequentibus capitibus proferuntur, ad vivum resecantur in observ. part. I, a cap. 4 ad 7 usque. Hanc controversiam revocari ad quaestionem non meri facti, sed juris; et jure Leonem in [Col. 0480D] Celidonii appellatione judicasse; nec consuetudinem, aut canones, multo autem minus divinum jus Quesnelli sententiae favere, Hilariique apologiam male ab eodem contextam exinde patebit. Controversiae cardo in eo positus est, utrum recepti tunc in Gallia canones et Gallicanae Ecclesiae mores ac consuetudo id ab Hilario exigerent, ut sententiam rite et canonice in Gallicana synodo prolatam ab episcopo Romano ad examen revocari, et vi appellationis aut confirmari aut retractari sineret.
Quid posterioribus saeculis actum fuerit vel fieri debuerit, quid novo, ut aiunt, jure, nostra vel majorum [Col. 0481A] nostrorum aetate, quid etiam per illa tempora in aliis provinciis fuerit usu inductum, non est hic animus inquirere: quippe quod ad Hilarii causam non facit. Satis enim superque sanctissima ejus memoria ab omni improbae cupiditatis nota vel violati pontificii juris suspicione vindicabitur, si nihil ab ipso praesumptum 825 esse ostenderimus, quod Gallicanae Ecclesiae consuetudini consonum non esset, nec ullam umquam appellationem a Gallicanis partibus ad Romani episcopi tribunal esse delatam ab ipsis fidei incunabulis usque ad Hilarii Arelatensis tempora. Totum igitur opus, totus labor noster in examine erit facti, non in discussione juris, quae ab instituto nostro aliena est. Quod ut rite ac secundum juris ipsius leges inquiratur, non ex Leonis epistola aliisque scriptis discutiendum est; nemo enim in propria causa testis est idoneus, sed ex publicis, quae supersunt Ecclesiae monumentis, quae quid in occurrentibus episcoporum causis gestum sit, sincere exhibent.
Porro jam a primordiis seminati intra regiones nostras [Col. 0481B] Evangelii hoc antistitum Gallicanorum mentibus inolevit, quod Africanis semper fuit persuasum totis his quadringentis quinquaginta et amplius annis: nempe [Col. 0481D] Vide observ. part. I, c. 7, n. 11. episcopatum unum esse atque indivisum, cujus a singulis in solidum pars tenetur; ac proinde si quem ex portione gregis Christi ascripta, quam regit pastor unusquisque ac gubernat, in aliquod crimen prolabi contingeret, apud eumdem agere causam suam compelli debere, servato appellandi ad provincialem vel etiam ad majorem synodum jure. Si quis secus fecisset, et ad extraneos judices vellet per appellationis libellum confugere, is episcoporum concordiam cohaerentem collidere, unitatemque scindere merito putabatur. Auctoritas autem quae episcopis quibusque in suos presbyteros caeterosque gregis sui alumnos competebat, haec eadem metropolitanis una cum provinciae concilio in comprovinciales episcopos deferebatur jure quodam naturali et consuetudine ab omnibus recepta quam sacrosancta postmodum [Col. 0481C] conciliorum firmavit auctoritas.
Hanc disciplinae formam testatam habemus illustri exemplo, quod ex iis quae Nicaenum concilium praecesserunt, superest unum in Gallicanis monimentis; [Col. 0482D] Confer ibidem c. 5, n. 6 et seqq. in Marciani scilicet Arelatensis episcopi causa, qui Novatianorum partes in Galliis fovebat, plurimosque e catholico grege suo pridem afflarat veneno. Non me latet eam S. Cypriani epistolam ad Stephanum pontificem Romanum, quae Marciani nobis historiam pandit, suspectae apud aliquos fidei esse habitam, immo apertae νοθέιας argui a doctissimo antiquitatis scrutatore Joanne Launoio. Verum ab omnium editionum Cypriani procuratoribus pro germana habetur, imprimisque a clarissimo inter eruditos Rigaltio, nec non ab erudito viro Lomberto, qui et privatis quas ad nos ea de re scripsit pro communi necessitudine litteris eam epistolam Cypriano doctissime asserit, et publicis etiam notis, quibus elegantissimam suam Cypriani versionem nuper ornavit. 826 Eam etiam epistolam exhibent perantiqui codices mss., quos [Col. 0481D] inter Veronensis, ut optimae notae, laudandus, cujus meminit editus Cypriani codex Thuaneae bibliothecae, ad cujus marginem descriptae sunt variae lectiones ex variis Italiae bibliothecis excerptae. Denique nihil est quod a Cyprianica dictione abhorreat, vel ab ejus mente sit alienum, ut merito genuinus illius auctor credendus sit Cyprianus.
Marcianus igitur Arelatensis episcopus Novatiana labe infectus Gallias vastabat sedis suae amplitudine fretus. Cum autem caeteri episcopi Gallicani adversus hominem in sua provincia potentem nihil auderent, nec id etiam temporum ratio sineret; cum praeterea plebs Arelatensis Marciani fraudibus decepta episcopum suum tueretur ac defenderet, uti ex epistola Cypriani licet conjicere, a caeteris exterarum provinciarum [Col. 0482A] episcopis opem imploraverunt, praecipueque a Romano et Carthaginensi, quorum maxima, licet longe dispar, erat in Ecclesia auctoritas. Ad utrumque ergo litteras dederunt Faustinus Lugdunensis episcopus, et Romanae provinciae, id est Narbonensis solidae episcopi. Inprimis vero Romanum episcopum tamquam coetus episcopalis caput apicemque sollicitabant, ut Ecclesiae sub schismatici episcopi jugo laboranti adesset auctoritate sedis suae fretus; quod eam ob rationem egerunt quod et nullum in ea provincia sibi imminentem habebat Marcianus, et non ita pridem a sede apostolica transmissum acceperat Trophimum, de cujus indigno successore Marciano apud ipsum querelam deferendi jus habebat. Tardante vero Stephano, nec suppetias ferente, iterum ad Cyprianum scripsere Galli, ut ipse apud Romanum instantius ageret de Marciani depositione procuranda. Fecit quod rogabatur Cyprianus, deditque litteras ad pontificem querelarum precumque Gallicanae Ecclesiae indices, in quibus utriusque Ecclesiae mentem [Col. 0482B] ac disciplinam licet intueri.
Dum igitur Stephanum conveniunt per litteras suas Cyprianus, et per Cyprianum episcopi Galliarum, quid, amabo te, ab eo praestari cupiunt ac postulant? An ut Marcianum ad se evocatum tribunali suo praesentem sistat? minime. An ut aliquem e latere suo deleget in provinciam, qui perduellem episcopum vicaria sui potestate judicet? Neque hoc magis. Forte ut e sede sua sententiam ferat, quam Gallicanis postmodum episcopis tamquam exsecutoribus effectui mandandam committat; vel ut ab ipsis quidem adversus Marcianum judicium ornari imperet, quod ad se transmissum discuteret, et prout e re visum esset, vel confirmaret vel infirmaret? Nihil tale vel somniatum a Cypriano. Qui si tale quid faciendi pontifici Romano auctor fuisset, 827 timuisset profecto ne quemadmodum in causa Apiarii scripsere Coelestino papae e synodo Africae generali Cyprianici vigoris ac episcopatus haeredes: ne, inquam, fumosum typhum [Col. 0482C] saeculi in Ecclesiam Christi, quae lucem simplicitatis et humilitatis diem Deum videre cupientibus praefert, videretur inducere. Quid ergo a Stephano petunt? Hoc unum, ut Gallicanos episcopos plebemque Arelatensem moneat ne ultra Marciano communicent, sed ut, eo abstento, alter in ejus locum eligatur.
Video quidem auctores nonnullos magni nominis hanc epistolam mirum in modum jactare pro suprema pontificis Romani in episcopos deponendos potestate: quos aemulatus aut etiam praetergressus novitius quidam scriptor multa aggerit homine causis forensibus procurandis addicto digniora, quam in theologicis versato. Primum igitur quod ait hoc est, in epistola Cypriani de Marciani episcopi depositione agi. 2 o Ex eo quod Cyprianus Marcianum ad synodum provincialem non petit remitti, synodorum provincialium in episcopos deponendos potestatem sibi persuadet pessumdari. 3 o Cyprianum in hac epistola agnovisse in episcopo Romano supremam episcopos judicandi potestatem, in eosque primam depositionis [Col. 0482D] sententiam ferendi. 4 o Hujus potestatis in Romano pontifice causam et fundamentum hoc esse, quod sedes Romana sit fons et origo sacerdotii Jesu Christi. Ita enim interpretatur haec Cypriani verba: Unde unitas sacerdotalis exorta est.
Quod ad primum attinet, nequaquam verum est hic agi de depositione, cujus ne nomen quidem apparet in epistola, sed de abstentione agitur; cujus a depositione discrimen qui ignorat, ad judiciorum canonicorum tractationem illotis, ut aiunt, manibus pedibusque accedit. Supponit enim Cyprianus Marcianum sine ulla synodi sententia vel alio judicio, sententiae adversus Novatianum prolatae subjici debere. Quid enim egisset synodus? an errorem damnasset? at in Novatiano jam olim proscriptus fuerat [Col. 0483A] a concilio plurimorum sacerdotum, ut loquitur Cyprianus, qui et partem se illius fuisse testatur. An ideo adornasset judicium adversus Marcianum, ut is in schismaticorum numero esse convinceretur? Sed habebant omnes episcopi totaque provincia confitentem reum, qui convinci de errore propugnato non indigebat, cum palam, ut testatur hic Cyprianus, collegio episcoporum insultaret; cum jampridem jactaret et praedicaret, quod Novatiano studens et ejus pervicaciam sequens, a communione se ecclesiastica segregasset; cum episcopis illuderet, et de majestate ac dignitate Ecclesiae judicaret; cum se Novatiano conjungens, adversarius misericordiae et pietatis exstaret, et ipse jam esset ab universis sacerdotibus judicatus (Epist. 67, ed. Pamel.) . An denique synodus congregaretur ut depositionis sententia in Marcianum pronuntiaretur? Verum jam eam ipse, ut mox vidimus, pronuntiarat, a communione 828 se Ecclesiae segregans, a catholicae Ecclesiae veritate, atque a corporis nostri, inquit Cyprianus (Ibid.) , et sacerdotii consensione disjungens, [Col. 0483B] tenensque haereticae praesumptionis durissimam pravitatem. Unde cum ait Cyprianus de Marciano: Sententiam non dicat, sed accipiat, non de nova sententia vel a synodo vel a pontifice Romano, ut putat auctor ille, proferenda scribit; se enim ipse satis explicat Cyprianus, cum statim interpretationis vice addit: Cum ipse sit ab universis sacerdotibus judicatus, a Lucio videlicet et Cornelio Romanis pontificibus, qui dandam esse lapsis pacem censuerunt, et poenitentia acta fructum communicationis et pacis negandum non esse litteris suis signaverunt; quam rem, addit S. Cyprianus (Ibid.) , omnes omnino ubique censuimus. Prolata enimvero semel sententia in haeresis vel schismatis auctorem, in omnes illius sequaces prolata esse censebatur; alioquin vel nimium grave esset episcopis toties in synodum convenire, illis praesertim temporibus, quoties episcoporum vel presbyterorum aliquis erroris se damnati fautorem redderet; vel satis Ecclesiae saluti consultum non esset, si solo haeresis [Col. 0483C] schismatisve alicujus auctore damnato, ejus discipuli impune grassari per Ecclesiam sinerentur. Unde haec Cypriani verba (Ibid.) : Quam vanum est, frater charissime, ut Novatiano nuper retuso et refutato, et per totum orbem a sacerdotibus Dei abstento, nunc adulatores ejus nobis patiamur illudere, et de majestate ac dignitate Ecclesiae judicare. Certe si quando haec Felicis papae sententia in praxim vocari debuit, ubi ait: Facta semel synodus abjecti cujuslibet erroris cunctos sequaces consequenter involvit, tunc quam maxime eidem obsequendi necessitas fuit, cum ubique tyrannorum furor Ecclesias populabatur, et episcopis in lucem synodorum prodire non licebat. Non enim fuit Marcianus novi vel proprii inventor erroris (ut in Acacii causa dicebat Gelasius papa epist. 4 ad Faustum), ut in eum nova scita prodirent; sed alieno facinori sua communione se miscuit. Quamobrem, inquit idem ante verba jam relata, hoc non solum praesuli apostolico facere licet, sed cuicumque pontifici ut quoslibet et quemlibet, secundum regulam haereseos ipsius ante [Col. 0483D] damnatae a catholica communione discernant.
Hujus igitur auctoritate sententiae jamdiu debuerat Marcianus abstineri a Gallicanis episcopis et plebe Arelatensi, quorum tarditatem culpat Cyprianus, ex eoque solum excusat quod eum non auderent abstinere, quem a magnarum sedium episcopis nondum abstentum viderant: Quod necdum a nobis videtur abstentus, qui jampridem jactat, etc.; adhuc enim, ut ex fine epistolae conjicere licet, ad Marcianum fratres dirigebant, et ei communicatorias litteras scribebant, nondum plene cognita ejus pervicacia. Ut igitur a Gallicanis episcopis et a novella adhuc provinciae Romanae Ecclesia abstineretur episcopus Arelatensis, petit Cyprianus, et quasi tarditatem Stephani increpans 829 pro jure communi Ecclesiarum postulat ut abstentum a se Marcianum esse indicaret suis litteris. Quapropter facere te OPORTET plenissimas litteras ad coepiscopos nostros in Galliis constitutos ne ultra [Col. 0484A] Marcianum pervicacem, et superbum et divinae pietatis ac fraternae salutis inimicum collegio nostro insultare patiantur, quod necdum a nobis videtur abstentus; ubi per illud NOBIS satis insinuat Gallos non solius Romani pontificis sententiam attendisse, sed etiam Carthaginensis, quem et pro sua parte in Gallias scripsisse verba haec dubitare non sinunt, praesertim cum superius dixerit: Cui rei nostrum est consulere et subvenire, frater charissime; et postea suum a fratribus Gallicanis postulatum esse asserat auxilium. Solatium, inquit, nostrae opitulationis exposcunt. Quamquam nemo, nisi in apostolicam sedem male affectus, negaverit tanto plus ponderis et auctoritatis habere litteras Romani pontificis quam Cypriani, quanto Roma praestat Carthagine, ac Petrus apostolus, cathedraeque apostolicae haeres Stephanus caeteris apostolis atque episcopis praeeminent.
Quod secundo loco affirmat auctor ille, Cyprianum nullam fecisse mentionem de synodo, intemperantiusque insultat doctissimo praesuli Petro de Marca, [Col. 0484B] quasi aliquid quod synodorum potestati suffragetur, in hac epistola quaerenti frustra, insulse admodum hoc scriptum est. Primum enim ex dictis manifestum est nullam fuisse synodi cogendae necessitatem, cum jampridem Marcianus in Novatiano damnationis excepisset sententiam, sufficeretque ut Romana Ecclesia, quae omnium Ecclesiarum princeps, et Arelatensis etiam matrix erat per missionem Trophimi, una cum Carthaginensi, indicaret abstentum a se Marcianum, ab illius etiam Ecclesiae clericis et totius provinciae episcopis pariter abstinendum esse. Deinde vix liberum erat tunc temporis in ea parte Galliae conciliorum congregatio, fervente nimirum infidelium odio in novellam Ecclesiam, quae si episcopos suos e latebris ad synodorum lucem emisisset, certo mortis exposuisset periculo. Si quis tamen adversus auctorem istum contendere velit totum istud Marciani negotium in Gallicana synodo agitatum et terminatum fuisse, hoc sine ratione ac [Col. 0484C] fundamento non asseret, sed potius ex ipsa Cypriani epistola facile probabit. Constat enim alium episcopum Arelatensem in locum Marciani constitui et consecrari non potuisse sine aliquot episcopis in unum congregatis ad impositionem manuum 830 celebrandam, quem conventum quis synodi nomine non dignandum existimet? Porro in eadem synodo abstentionem Marciani prius esse declaratam indicant Cypriani verba, qui utrumque negotium connectit. Dirigantur, inquit, in provinciam (id est, ad coepiscopos in Galliis constitutos, ut prius dixerat) et ad plebem Arelate consistentem a te litterae, quibus abstento Marciano alius in locum ejus substituatur, et grex Christi, qui in hodiernum ab illo dissipatus et vulneratus contemnitur, colligatur (Ead. ep. 67 S. Cypriani) . Haec omnia synodi materies erant, quam proinde satius est credere fuisse collectam, si quidem temporum ratio permisit: ita ut sive abstentio in proprio significatu, sive in extraneo pro depositione accipiatur, ut videtur accipi a Joanne Davide, [Col. 0484D] nihil erit in hac Cypriani epistola quod synodorum auctoritatem non confirmet, nedum evertat.
Quid porro Cyprianus de pontificis Romani circa depositionem episcoporum potestate senserit, non est hujus loci inquirere; satis clare mentem suam aperit aliis in locis. Sufficit, quod ad rem praesentem spectat, probasse nihil in causa Marciani postulasse Gallos a Stephano papa, quod a Cypriano similiter non petierint; nihil Cyprianum scribi voluisse in Gallias a Romano pontifice, quod ipse non scripserit; totamque demum causam synodi Gallicanae potestati fuisse relictam
Opposita Davidis, non utique prophetae, doctrina ut novella est, et sacrosancto episcoporum ordini injuriosa, ita probari non decebat nisi propositione quam theologicae aures ferre non possunt, utpote et antiquitati absonam, et sacerdotio Christi contumeliosam. Quis enim ferat sacerdotii Christiani originem [Col. 0485A] ad alium referri quam ad Mediatorem Dei et hominum hominem Jesum Christum, a quo immediate institutum est, quique unus ut episcopalis potestatis ac sanctimoniae fons et origo, utramque in episcopos omnes diffundit? A Deo enim et per Deum, ut habet Cyprianus (Epist. 69, ad Florentium) , sacerdotes ejus in Ecclesia constituuntur. Quod et fusius comprobare non refugerem, si cum homine theologo mihi res esset. Etsi autem eo nomine ipsi parcimus, quis tamen patienter ferat ut haeretico dogmati suffragium ex Cypriano per pravam versionem arcessere conetur, dum haec verba, Unde unitas sacerdotalis exorta est, his aliis reddit, Quae origo est sacerdotii Jesu Christi? Quasi idem ac unum essent sacerdotium et unitas sacerdotalis. Quae [Col. 0485C] Hic Quesnellus eum tantum sensum ingerit quem heterodoxi afferunt, ut a Petri cathedra primatum praecipuae jurisdictionis excludant. Cum Gallicana Ecclesia in Petri sede centrum unitatis agnoscit, nonne harum vocum vi plus aliquid significare [Col. 0485D] vult, quam meram repraesentationem et imaginem unitatis? Certe unitatis origo, quam pluribus in locis Cyprianus constanter inculcat, vim quamdam praecipuam exprimit compingendae unitatis; cumque idem S. martyr in lib. de Unit. Eccl. tradat: Unitas servatur in origine, praecipuam quamdam vim non tam formandae quam conservandae unitatis in Petri cathedra agnoverit necesse est, non autem meram ejus repraesentationem aut figuram; ita ut in hac praecipua vi jus aliquod peculiare Petri intelligendum sit, quo omnes sacerdotes totius Ecclesiae catholicae cum suis cujusque Ecclesiis Petri cathedrae adhaerere debeant, ne si ab ea separentur, extra Ecclesiam sint. Ita enim commode intelligitur quomodo ex Petro seu ex ipsius cathedra unitas sacerdotalis exorta sit, ex [Col. 0486C] epist. 55, et quomodo Christus ex Petro Ecclesiae ipsius unitatem ac unitatis originem instituerit, ex epist. 73. quo sensu in Petrum 831 ac Petri cathedram a Cypriano refundatur, intelliget lector ex his ejusdem verbis libri de Unitate Ecclesiae: Quamvis, inquit, apostolis omnibus post resurrectionem suam parem potestatem tribuat . . . tamen ut unitatem manifestaret, unitatis ejusdem originem [Col. 0485B] ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et caeteri apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis; sed exordium ab unitate proficiscitur, ut Ecclesia una monstretur.
—Paulo fusius hanc Marciani causam excussimus, ut hoc unico exemplo, quod nobis ex primaeva illa antiquitate Gallicana superest, evinceremus nullo alio judicio Gallicanum esse praeventum, nullo retractatum. Tota enim in comprovinciales episcopos potestas penes synodicos conventus residebat, tum in Galliis, tum in aliis regionibus. Alterum nobis adest exemplum ex ejusdem B. Cypriani epistola 68 de [Col. 0486C] Vide observ. in part. I, c. 5, n. 6. Martiali et Basilide Hispaniae episcopis, in quos idololatriae convictos depositionis sententia lata fuerat in provinciali synodo. Cum enim Basilides post crimina sua detecta, et conscientiam etiam propria confessione [Col. 0485C] nudatam, Romam pergens Stephanum papam longe positum, et gestae rei ac tacitae veritatis ignarum fefellisset, ut exambiret reponi se injuste in episcopatum, de quo fuerat juste depositus (Epist. S. Cypriani 68, ed. Pamelii) : priori tamen sententiae standum esse respondit Cyprianus ab Hispanis episcopis consultus, omisso Stephani judicio, quod rescindere ordinationem alterius episcopi, in locum Basilidis substituti, jure perfectam non potuit. Basilides porro appellatione sua aliud nihil profecit quam ut cumularet delicta, et ut ad priora peccata ejus etiam fallaciae et circumventionis crimen accederet.
Hujus porro disciplinae causam et originem in episcopalis dignitatis natura ac sacrosanctis privilegiis fundatam [Col. 0486D] Nicaeni canones et Constantinopolitanus, qui hic allegantur, cum de episcopalibus judiciis statuunt, appellationes ad Romanum pontificem si non astruunt, certe non excludunt. Quibus autem canonibus hoc jus statuatur, vide observ. part. I, c. 6. Nicaena nobis synodus aperit, quae jus illud non scriptum, scriptis canonibus totius mundi [Col. 0486A] reverentia, ut Leo loquitur, consecratis sanxit atque firmavit. Sic enim se habet canon 5: 832 De his qui communione privantur, seu ex clero, seu ex laico ordine, ab episcopis per unamquamque provinciam sententia regularis obtineat, ut hi qui abjiciuntur, ab aliis non recipiantur. Et postea: Placuit annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis congregatis discutiantur ejusmodi quaestiones. Tametsi enim canon ille depositionem episcoporum inter ejusmodi quaestiones non designet expressis verbis, hunc genuinum esse canonis sensum sibi quisque facile persuadebit, qui concilii Constantinopolitani Patres audire voluerit canone suo secundo Nicaenum interpretantes. Non invitati, inquiunt, episcopi ultra dioecesim accedere non debent super ordinandis aliquibus, vel quibuscumque disponendis ecclesiasticis causis; servata regula, quae suprascripta est, de unaquaque dioecesi. Manifestum namque est quod per singulas quasque [Col. 0486B] provincias provincialis synodus administrare et gubernare omnia debeat, secundum ea quae sunt in Nicaea definita. Administrationis vocabulo judicia adversus episcopos comprehendi aeque ac alia ecclesiastica negotia ostendit illustrissimus Petrus de Marca lib. VII Concordiae sac. et imp. cap. 2 et 5, et hujus interpretationis astipulatores habemus [Col. 0486D] Africanorum sententiam explicavimus eodem capite n. 20 et seqq. concilii Africani Patres in epistola ad Coelestinum papam, quem sic alloquuntur: Décreta, inquiunt, Nicaena sive inferioris gradus clericos, sive ipsos episcopos suis metropolitanis apertissime commiserunt. Prudentissime enim justissimeque viderunt quaecumque negotia in suis locis, ubi orta sunt, finienda, nec unicuique provinciae (Al. providentiae) gratiam sancti Spiritus defuturam, quo aequitas a Christi sacerdotibus et prudenter videatur, et constantissime teneatur: maxime quia unicuique concessum est, si judicio offensus fuerit cognitorum, ad concilia suae provinciae, vel etiam universale provocare. Eidem sententiae suffragantur [Col. 0486D] De Innocentio vide observ. part. I, c. 5, n. 20. Innocentius PP. epist. ad Victricium episc. Rothomagensem capite 3, [Col. 0486C] et [Col. 0486D] De Antiocheno canone, qui solus appellationes videtur adimere, videsis ibidem c. 6, num. 3. concilii Antiocheni can. 15, quo statuitur sententiam ab omnibus episcopis alicujus provinciae latam ab aliis episcopis retractari nec debere, nec posse.
[Col. 0486D] Sardicensium canonum genuina interpretatio eorumque auctoritas etiam apud veteres Gallicanos episcopos explicatur et constituitur eodem c. 6, a n. 4 ad n. 19, ibique omnia Quesnelli commenta disjiciuntur. Sardicensem synodum familiare est in hoc 833 negotio proferre, indeque velut palmare argumentum sumere, quo appellationis jus a synodis ad sedem apostolicam jam tunc canonica auctoritate stabilitum esse comprobetur. Quamvis enim hujus concilii non meminerit S. Leo de appellationibus agens in hac ad Viennenses epistola, sed veteris tantummodo consuetudinis ( Sicut vetus, inquit, consuetudo poscebat ), illi tamen concilio debetur earum appellationum origo, et illius canones sub Nicaenorum nomine allegavit ipse Leo aliquot post annis in causa Flaviani CP. episcopi. Inde, inquam, appellationum [Col. 0487A] usui ratio quaesita est a Romanis pontificibus, licet revera nihil de appellationibus decernant Sardicenses Patres, sed tantum retractationis seu revisionis causae decernendae potestatem faciant Romano episcopo, ut demonstrat illustriss. Petrus de Marca, de Concil. lib. VII cap. 3, et ex ipsa canonum Sardicensium lectione manifestum fit. Quae potestas retractationis in ipsa provincia decernendae, etsi jure appellationum longe inferior sit, trepide tamen et dubitanter admodum ab Osio proposita est, qui rem novam, canonibus Nicaenis minime consonam, constantique adversam consuetudini quasi supplex et honorandam S. Petri memoriam praetendens exoravit. Si vobis placet, inquit, sancti Petri apostoli memoriam honoremus. Sed tantae auctoritatis non fuit apud episcopos sive Orientales sive Occidentales Sardicensis synodus, ut hujusmodi definitioni statim inhaerendum esse censuerint. Hoc enim retractationis jugum a suis semper humeris amoliti sunt Orientales, qui ob hanc forte [Col. 0487B] causam concilii istius canones in suas collectiones non retulerunt, sicut nec Gallicani. Africani etiam numquam illam appellationis seu retractationis praerogativam admiserunt, ut patet ex synodica ad Coelestinum papam epistola, quae testatur antiquam esse consuetudinem ac disciplinam, ut episcoporum et presbyterorum causae extra provincias vagari non sinerentur; sed ubi orta erant negotia, ibi metropolitanorum auctoritate esse finienda: unde ne de Sardicensibus quidem audiisse, sed unius Nicaeni concilii canones cum suis pro regula habuisse Africanos, manifestum est.
Quod ad Gallicanam Ecclesiam, hoc notatu dignum est, de Sardicensibus mentionem non esse factam a sancto Leone in hac adversus Hilarium querela, quae de appellatione nata erat. Solam enim consuetudinem obtendit pontifex ambitiosis Hilarii, ut putabat, conatibus: quod magno argumento est Leonem per S. Prosperum hominem Gallum, quem a secretis habebat, vel per seipsum dum in Galliis ageret certiorem [Col. 0487C] factum esse hos canones a Gallicana Ecclesia non recipi, ut superfluum esset eos in medium adducere; si enim inserti fuissent 834 Gallicano canonum codici, in propria causa praevaricatus esset Leo, eos canones commemorare omittens, quibus et plurimum sedi Romanae deferebatur, et Hilarius tamquam canonum etiam in Gallia receptorum violator potuisset judicari. Nisi dixeris Leonem ab his abstinuisse, tum quia repulsam noverat, quam Coelestinus papa ab Africanis passus fuerat ob istos canones Nicaenis Patribus attributos; tum quia pro ingenio suo videbat canones Sardicenses nihil de appellationibus vel de retractatione sententiae Romae peragenda statuere, sed amplius nihil Romano pontifici concedere, quam ut novum judicium in eadem provincia celebrandum indiceret, quod in causa Celidonii ab eo praestitum non fuerat. Quamobrem veritus ne parum roboris habitura esset apud Gallos sua epistola, cui nulli canones militarent, sed quam potius vetus consuetudo [Col. 0487D] canonibus roborata novitatis arguebat, eam curavit imperatoria constitutione muniri, in qua quidem et Petri meritum, et Romanae dignitatem Ecclesiae, et sacrae synodi auctoritatem pro sedis apostolicae firmanda amplitudine commemorat Valentinianus, de Sardicensi vero synodo pro asserendo appellationum jure mirum servat silentium; quod argumento est Gallis ignotam fuisse disciplinam Sardicensibus decretis inductam, quae illis opponere minime ausi sunt Romani.
—Prima inter causas Gallorum, quae post Nicaenam synodum tractatae sunt, ea est quae concilium Agrippinense occupavit ann. 346, in quo [Col. 0487D] De his causis, ubi nulla appellatio intercessit, vide quae dicentur in observ. part. I, c. 5, n. 4. Euphratas Coloniae Agrippinae episcopus, quod Christum Deum negaret, damnatus atque exauctoratus est: qui de sententia synodi per appellationem ad sedem Romanam deferenda ne cogitavit quidem.
Ab Arelatensi synodo, quae Paulinum Trevirorum episcopum catholicum injuste deposuit an. 353, a Biterrensi an. 356, unde Saturnini Arelatensis opera sanctus Hilarius in exsilium pulsus est, et a Parisiensi anni 362, quae ipsum Saturninum damnavit, appellatum esse non apparet, licet injusta Paulini et Hilarii damnatio utrique ad Romanum pontificem confugiendi jus peculiare tribueret.
A Burdigalensi anni 385 ad imperatorem provocavit [Col. 0488B] Priscillianus, permissumque id nostrorum inconstantia, inquit Sulpicius Severus (Lib. II sacrae Histor.) , qui aut sententiam in refragantem ferre debuerant, aut si hi ipsi suspecti habebantur, aliis episcopis audientiam reservare. 835 Instantius vero, qui prior jussus est causam dicere, postquam se parum expurgabat, indignus esse episcopatu pronuntiatus est. De Romano episcopo ab alterutro appellato nulla mentio. Immo cum antea [Col. 0487D] Vide ibi n. 10. Instantius, Salvianus, et Priscillianus a Caesaraugustana synodo absentes damnati, Romam profecti essent, ut apud Damasum Urbis ea tempestate episcopum objecta purgarent . . . ne in conspectum quidem ejus admissi sunt. Additum quippe fuerat in synodali adversus eos sententia, ut si quis damnatos in communionem recepisset, sciret in se eamdem sententiam promendam (ibid.) .
Sed majoris momenti est Proculi Massiliensis episcopi causa, cujus [Col. 0487D] Hujus causae cognitionem non ad se attraxit Zosimus, sed Patroclus Gallicanus episcopus eam ad Zosimum detulit. De jure autem apostolicae sedis in his quoque causis primae cognitionis lege observ. [Col. 0488D] part. I, cap. 7, n. 6 et 7, ac ex iis patebit quam perperam Quesnellus scribat Zosimum auctoritatis sedis suae amplificandae studio laborasse. Quae vero quaestio inter Zosimum et Africanos fuerit, et num ex ea colligi queat Zosimum suam auctoritatem voluisse extendere, patebit ex cap. 6 nostrarum observ. in part. I, n. 20 et seqq. ad se traxisse etiam primam cognitionem Zosimus dicitur, instante Patroclo Arelatensi, cujus et studio depositus est. Hoc illust. Petrus [Col. 0488C] de Marca dicit actum esse Romae post Gratiani legem promulgatam, quae Romani pontificis judicio commiserat metropolitanos, quamque merito jure non multi faciebant Gallicani, utpote consuetudini ecclesiasticae receptisque regulis adversam.
Quidquid sit de hac lege, quae canonum sanctiones infirmare non potuit, non est cur nos Zosimi conatus iste plurimum sollicitet. Primum enim ex solo facto jus nasci cuiquam non potest, praesertim cum repugnantes et contradicentes habet adversae partis patronos. Deinde Zosimi factum appellationum jus nequaquam attinet, neque ex Sardicensibus canonibus patrocinium trahere potest: hi siquidem nec de prima cognitione, nec de appellatione quidquam habent, sed de sola causae in provincia ipsa retractatione procuranda. Tertio, etsi nolumus epistolis Zosimi fidem derogari, nihilominus totius istius negotii ratio non satis perspecta habetur, quae non nisi ex his epistolis innotescit. Cum enim auctoritatis sedis suae amplificandae [Col. 0488D] studio plurimum laborasse convincatur ex Africanis monimentis, quae jam superius attigimus, non temerarie conjicimus eamdem passum repulsam in Galliis Zosimum quam in Africa. Et quamquam desunt alia scripta, quae nos ista edoceant, sufficiunt tamen ipsae Zosimi epistolae, ut probetur superior nostra sententia de non admissis apud Gallos synodi Sardicensis canonibus, deque auctoritate Romani praesulis in deponendis ejus regionis episcopis ibidem tunc minime recepta.
[Col. 0489A] Liquet enim ex earum lectione praecepto 836 Zosimi [Col. 0489D] Cur Proculus initio non paruerit, ex alia ratione collegimus in observ. part. II, c. 6, n. 3, ut ne apostolicum jus in hisce causis non agnovisse credatur. Num vero post depositionem se tamquam episcopum gesserit, non ita certum ibidem ostendimus, ut Quesnellus contendit. Proculum non obtemperasse, nec Romam, quo judicandus vocabatur, petiisse; quamquam non tam ad judicium vocari videbatur, quam ad fraternum conventum, in quo ejus et Patrocli jura amice expenderentur. Renuit, inquam, illuc se conferre: unde haec Zosimi querela: Multa contra veterem formam Proculus usurpasse detectus est in ordinationibus nonnullorum indebite celebrandis, quas proxime numerosa cognitione discussimus: licet ipse diu exspectatus, fastidiose ferens sibi inducias attributas, convenire dissimulet (Zosim. epist. 7 ad episc. prov. Vien. et Narbon. II) . Quod quamvis fastidiose cuidam superbiae tribuat Zosimus, hoc tamen de viro, quem sanctitatis nomine celebrat Hieronymus, sentire nefas ducimus, praesertim cum Zosimo notus non esset, nisi ex testimonio Patrocli, qui et Proculo infensissimus erat, et ut alienae sedis invasor, multorumque criminum reus, hujusmodi ferendo testimonio parum idoneus [Col. 0489B] erat. Crediderim potius Proculum ideo Romanum declinasse judicium, quod Gallicani episcopi transalpinis sese judiciis submittere non consueverant, nec ut id facerent, adduci potuerant ad illa usque tempora. Quamobrem aegre admodum tulerunt Proculi causam Romam a Patroclo esse delatam, illiusque patrocinium libenter susceperunt, nec passi sunt quidquam roboris habere in Galliis Zosimi de Proculi depositione decretum, quod ecclesiasticae Galliarum consuetudini adversum erat. Ii sunt enim quos eam ob rem objurgat idem pontifex epist. 12 ad Massilienses: Addens sibi, inquit, jungitque inquietae mentis homines, et qui soli possunt favere damnato: per quos, quae turbarum studiosus cogitat, hac sua confisus societate conficiat (Zosimi epist. 12 ad Massilienses) . Si enim quos paucos dicit inquietae mentis homines, qui Proculo damnato favebant, non praecipui Galliarum essent episcopi, non ita facile his cessisset Patroclus: quem ex Zosimi litteris novimus non ausum esse ulterius Proculum insectari, nec ea potestate uti, quam illi [Col. 0489C] pontifex adversus Massiliensem largitus erat. Conqueritur enim Zosimus Proculum suis illicitis ausibus a Patroclo dimissum esse, epistola 11. Cum, inquit, et in praesenti cognoveris, et frequentibus a nobis litteris ipse sis monitus, ut auctoritate metropolitani, quam tibi apostolicae sedis pronuntiatione firmavimus, Proculi ausibus conatibusque illis, quibus adhuc se putat aliqua posse turbare . . . miror quid post ista Proculo liceat, ut vacet illa quae consueverat, 837 aut pejora committere (Zosim. epist. 11 ad Patrocl. Arelat. episc.) . Manifestum est enim ex his verbis Proculum seipsum pro deposito non habuisse, nec habitum esse a Gallicanis episcopis; sed eum potius sciente approbanteque Galliarum Ecclesia episcopum egisse, non minori quam antea fiducia ac auctoritate. Constat ex eadem epistola Proculum ordinasse episcopos ex privilegio, quod ejus non sedi, sed personae indulserat Taurinense concilium. Post istam, inquit, Zosimus, delegationem, ecce ad nos rumor advenit Proculum quasi [Col. 0489D] consuetis ludere, et uti moribus suis, junxisse sibi quosdam idoneos turbationibus homines, et post illa quae illi interdiximus ordinasse (Zosim. epist. 12 ad Patroclum) . Denique in episcopatu suo perseverasse ac supervixisse Patroclo verisimile fit ex epistolae Coelestini papae ad episcopos provinciarum Viennensis et Narbonensis [Col. 0490A] cap. 4. ubi Massiliensis Ecclesiae sacerdotem, qui dicitur, quod dictu nefas est, in necem patris sui taliter gratulatus, ut huic qui ejus sanguine cruentatus advenerat, portionem cum eo habiturus, occurreret, hunc ipsum Proculum esse existimaverim, qui talem calumniam passus fuerit apud Coelestinum occasione necis Patrocli, qui a tribuno quodam barbaro circa haec tempora occisus est, ad occultam, ut Prosper scribit, jussionem Felicis magistri militum. Ex quibus liquet inconcussa mansisse in Galliis Patrum decreta, quibus episcoporum uniuscujusque provinciae judicia rata habebantur citra omnem alterius judicii confirmationem, nec hujus regionis episcopos per illam aetatem Sardicensibus canonibus, appellationumque novitati colla subdidisse.
Ex ejusdem papae Zosimi epistolis discimus alios aliquot episcopos in Galliis sententiam excepisse, quos inter Lazarus Aquensium episcopus, et Ursus, cujus sedes ignota, numerantur. Nullius tamen appellationem [Col. 0490B] legimus: tantum abest ut primam sententiam in illos ferre aggressus sit Romanus episcopus; ita ut Patrocli improbitati ac audaciae tribuendum sit, quod [Col. 0489D] Confer observ. part. I, c. 5, n. 17. Vetustiorem appellationum consuetudinem in ipsis Galliis ibidem probavimus n. 18 et 20. Patroclus reprehendi jure potest, non quod hanc causam ad Zosimum detulerit, [Col. 0490D] sed quod eum per subreptionem deceperit. Vide observ. part. II, c. 2. De injusta reprehensione Zosimi confer not. 3 (Infra, col. 613, n. a) . primum in Proculi negotio tentatum est. Nam veritus ne ordinationem ejus sacris canonibus contrariam in irritum mitterent Gallicani pontifices, Romani gratiam et favorem sibi variis artibus conciliavit, spemque fecit maxime auctoritatis ejus in Galliis magis promovendae; quam occasionem avide arripuit Zosimus ut imperviam hactenus hujusmodi consuetudini ac moribus Galliam circa episcoporum judicia aliarumque rerum administrationem, tandem aliquando 838 perviam haberet; quod tamen eo quem optabat exitu caruit.
Sub Bonifacii pontificatu, qui Zosimo proxime successit, unica occurrit Maximi Valentini episcopi causa, adversus quem cum a Valentinae civitatis clericis conventus esset, [Col. 0490D] Poterat Bonifacius Maximi causam recipere; sed eam ad comprovincialium judicium remittere maluit, ut ne Bonifacio jus defuisse exinde sequatur. Cum causae apud duos judices agi possunt, si ad unum deferatur, non idcirco alter eo jure expers inferri poterit. Jus Romanae sedis in observ. constituimus. non ad se causae cognitionem pertraxit, sed monuit a comprovincialibus instruendum [Col. 0490C] esse judicium. Decrevimus, inquit episcopos Galliae alloquens, vestrum debere intra provinciam esse judicium, et congregari synodum ante diem kalendarum Novembrium, ut si adesse voluerit praesens, si confidit, ad objecta respondeat; si vero adesse neglexerit, dilationem sententiae de absentia non lucretur (Bonifacii papae epist. 2 ad episcopos Galliae) .
Coelestinus papa, qui post Bonifacium sedit, Danielem quemdam ad suum tribunal videtur evocasse; sed hominem vagum, qui ab Orientalibus, apud quos multa flagitia perpetrarat, accusatus apud Romanum pontificem, eique quasi traditus, apud Gallias diu quaesitus est ad judicium. Sed talis causa extra exemplum est, nec jus ullum simile sibi attribuisse in Gallicanos episcopos credendus est Coelestinus, qui in fine ejusdem epistolae ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis, causam Massiliensis episcopi provinciae suae collegio audiendam pro consuetudine ac jure dimittit.
A Sixto III, qui Coelestinum excipit, nullum legimus [Col. 0490D] sacerdotem ad Romanae sedis tribunal accersitum. Sed econtra videmus Armentarium, qui Ebredunensi cathedrae praefectus fuerat, a concilio Regensi esse depositum, ipso nec per appellationis libellum reclamante, nec Sardicenses aliosve canones in patrocinium vocante.
[Col. 0491A] Talis fuit Ecclesiae Gallicanae status usque ad sancti Leonis tempora; qui proinde, cum dixit [Col. 0491D] Vide observ. part. I, c. 5, n. 18 et seqq. per diversarum appellationem causarum (sicut vetus consuetudo poscebat) aut retractata, aut confirmata fuisse judicia, vel memoria lapsus est, vel a Celidonio palpante et imponente delusus, vel denique alia penes se rerum in Galliis gestarum monumenta habuit, quae ad nos usque non pervenerunt.
Quod autem addit de consultationibus relationibusque quibus Gallicanis episcopis familiare fuisse ait Romanam sedem convenire, synodorum auctoritatem nullatenus minuit; de quarum sententiis ad sedem apostolicam, quae omnium Ecclesiarum caput, aequum est referri, vel cum de illis certior cupit fieri, vel cum adversus majorum sedium episcopos latae sunt: ne videlicet primarium 839 Ecclesiae episcopum lateret quibus communionem suam impertiri deberet, a quibus abstinere, ad quos communicatorias vel formatas posset dirigere. Si vero ad Leonem [Col. 0491B] non est relatum ab Hilario de sententia synodica in Celidonium lata, hoc ita contigit vel propter subitam Celidonii profectionem, quem satius duxit Romam usque persequi, ut pontifici coram referret, quam de ejus negotio scripta mittere; vel quia Celidonius non majoris sedis episcopus erat, ut probavimus. Quamquam vix persuadere mihi possum relatum non esse ad pontificem e synodo, cum id Leo non objecerit adversus Hilarium; nec merito conquestus esset ipse Hilarius, quod Celidonium sacris altaribus interesse in Urbe sineret, qui apud Gallias publicam merito exceperat sententiam, nisi prius de ea sententia certior per litteras factus esset pontifex.
Qui attente nec occupato animo ea omnia perspexerit quae hactenus disseruimus, haud dubito quin praeconceptam adversus Hilarium pervicaciae, cupiditatis, ambitionisque opinionem facile ex animo deponat; hocque potius sibi persuadebit, majorum suorum vestigia pressisse Hilarium, cum sententiam in synodo latam a sanctissimis episcopis tanta constantia [Col. 0491C] ac fortitudine tutatus est. Sed mirabitur econtra quod [Col. 0491D] Lege observ. part. I, c. 7, n. 12. sanctus Leo consuetudinem disciplinamque tam continua serie custoditam sit praetergressus, sedis suae amplitudini, quae sanctorum etiam virorum infirmitas est, plus aequo studens.
Verum non in eo solum canones sanctus Leo visus est minus attendisse in praesenti adversus Hilarium concertatione. In hoc etiam [Col. 0491D] Recole annot. 6 (Supra, col. 486, n. g) in caput praecedens. a Sardicensibus, quorum maxime auctoritati incumbebat, recessit, quod causam Celidonii extra provinciam examinandam susceperit, et absque primorum judicum communione eam in suo judicio retractarit; quod tentatum prius non fuerat ab ejus praedecessoribus, qui saltem Sardicensium canonum limites non excesserant. Isti autem canones ita redintegrandi synodorum provincialium judicii potestatem faciunt Romano episcopo, ut tamen velit novos ab eo judices decerni ex vicina provincia, qui una cum judicibus a quorum sententia appellatur iterato examini intersint. Hoc enim [Col. 0491D] necessarium erat ex decretis Sarcidensibus, ut priores judices posterioris examinis participes essent, quemadmodum ab illustrissimo Marca observatum est. Si judicaverit, inquit canon. 3 ( Sardicensis) renovandum esse judicium, renovetur, et det judices. Et duorum solummodo datur optio, ut vel decernat mittendos esse, qui praesentes cum episcopis judicent, habentes ejus auctoritatem a quo destinati sunt, 840 vel si crediderit episcopos sufficere ut negotio terminum imponant, faciat quod sapientissimo consilio judicaverit. Neutrum fecit sanctus Leo, sed totam sibi causam reservavit proprio subjiciendam examini, judicioque [Col. 0492A] absolvendam; et tamen prudentissime justissimeque, ut verbis utar [Col. 0491D] De Africanorum et Cypriani mente legendae [Col. 0492D] sunt nostrae observ. part. I, c. 6, n. 20 et seqq. Africani concilii ad Coelestinum papam. Nicaeni seu etiam Sardicensis concilii Patres providerunt, quaecumque negotia in suis locis ubi orta sunt finienda, nec unicuique provinciae gratiam sancti Spiritus defuturam, qua aequitas a sanctis sacerdotibus et prudenter videatur et constantissime teneatur, maxime quia unicuique concessum est, si judicio offensus fuerit cognitorum, ad concilia suae provinciae vel etiam universale (regionis) provocare. Nisi forte quisquam est qui credat unicuilibet posse Deum nostrum examinis inspirare justitiam, et innumerabilibus congregatis in concilium sacerdotibus denegare. Aut quomodo ipsum transmarinum, vel transalpinum judicium ratum erit, ad quod testium necessariae personae vel propter sexus, vet propter senectutis infirmitatem, vel multis aliis impedimentis adduci non potuerunt?
Has disciplinae regulas a strenuo suo praecessore Cypriano hauserant beatissimi Patres, quorum pars [Col. 0492B] magna Augustinus erat: eadem enim fere momenta expendit beatus Cyprianus epist. 55, ad Cornelium papam. Cum, inquit, statutum sit pariter ac justum, ut uniuscujusque causa illic audiatur ubi est crimen admissum, et singulis pastoribus portio gregis sit ascripta quam regat unusquisque et gubernet, rationem sui actus Domino redditurus, oportet utique eos quibus praesumus non circumcursare, nec episcoporum concordiam cohaerentem sua subdola et fallaci temeritate collidere; sed agere illic causam suam ubi et accusatores habere et testes sui criminis possint.
Quis non credat sanctissimos istos Ecclesiae Africanae praesules Hilarii nostri causam agere? Quis non acquiescat tot rationum momentis, quibus quid opponi possit plane non video, nisi sancto Leoni visum esse pro Ecclesiae bono et ad minuendam Hilarii potestatem, quae adversariis gratiae Dei in Gallia invalescentibus animos addebat, [Col. 0492D] Num novum jus sibi Leo paraverit, ex observ. part. I, c. 5, 6 et 7, patebit. novum sibi jus parare, imperatoris auctoritate munito, cujus animum [Col. 0492C] pro arbitrio quo vellet inclinabat.
Tertio a canonibus Gallicano codice contentis recessisse Leo videtur, cum [Col. 0492D] Vide observ. part. I, c. 8, n. 1. Celidonium communionis suae participem fecit, et sacris altaribus interesse passus est, antequam ejus causae examen de novo institueretur; quod procul dubio canonicae dispositioni contrarium erat, qua cautum est propter Ecclesiae sacerdotiique indivisam unitatem, 841 ut qui a singulis episcopis sententiam damnationis exceperunt, ab omnibus per totam Ecclesiam constitutis sacerdotibus damnati censeantur. Hinc synodorum Nicaenae canoni 5, Eliberitanae canoni 53, Arelatensis I canoni 16, inhaerentes tam posteriores Gallicanae synodi quam Romani pontifices, gravi interminatione sanxerunt ne abjectum quis reciperet in communionem. Idem Taurinensis, ineunte saeculo quinto, can. 7; Arausicana I, can. 11; Arelatensis II, can. 8; Innocentius PP. I, epist. ad Victricium Rothomag. cap. 7. Quam consultius igitur imitatus esset sanctus [Col. 0492D] Leo Ecclesiae Romanae proceres, quos olim Marcion haeresiarcha a proprio parente episcopo Ecclesia pulsus, adiens, ut ecclesiasticae communioni restitueretur, numquam hoc ab eis obtinere potuit, teste sancto Epiphanio haeresi 42, quae est Marcionitarum, sed hac ab illis responsione repulsus est. Nos, inquiunt, in jussu venerandi patris tui facere illud non possumus: una siquidem fides, et animorum una consensio; neque contra spectatissimum collegam patrem tuum quidquam moliri possumus. Ita cleri Romani seniores, ab apostolorum discipulis, ut ait Epiphanius, edocti, traditionem apostolicam violare nefas ducebant.
[Col. 0493A] Quarto denique ecclesiastici moris non nihil oblitus videtur, cum [Col. 0493D] Lege hac de re idem c. 8, n. 4. per imperatoriam sanctionem Gallicanae Ecclesiae consuetudini derogare primus tentavit, illudque a Valentiniano III edictum elicuit: Ne quid tam episcopis Gallicanis quam aliarum provinciarum liceat sine viri venerabilis papae Urbis aeternae auctoritate tentare; sed illis omnibusque pro lege sit quidquid sanxit vel sanxerit apostolicae sedis auctoritas.
Quis non videat Leonem nostrum ita agentem Gallicanarum, immo omnium Ecclesiarum, statum aliter quam more solito ordinasse, ut querebatur Hilarius? Dum, inquam, communionem suam episcopo canonice deposito irretractata causa ultro impertit, dum judicii synodalis sententiam in episcopum legitime accusatum et convictum pronuntiatam infringit, dum causam extra provinciam iterato examini subjicit, dum denique saeculares potestates adversus Hilarium totamque Ecclesiam Gallicanam commovit. Econtra vero planum est sanctum Hilarium, cum pontificis consilio contradixit, cum, non exspectata ejus sententia, [Col. 0493B] gregem suum bonus pastor quantocius revisurus abscessit; cum communioni Celidonii, quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit, ut scribit Vitae ejus auctor, etiam cum vitae discrimine; non novis praesumptionibus Ecclesiarum statum et concordiam sacerdotum turbasse, sed religiose servasse, nec eum deseruisse tramitem semper inter majores et bene tentum et salubriter custoditum (quod objicit sanctus 842 Leo), sed eum potius ab aliis desertum vigore apostolico vindicasse.
—Pertractato Celidonii negotio, discutienda occurrit Projecti pariter episcopi causa: de quo cum alibi quam apud sanctum Leonem nulla sit mentio, pauciora nobis dicenda relinquuntur quam de Celidonio. Hoc porro [Col. 0493C] primo loco observandum venit, istud negotium non mihi videri coram Hilario fuisse pertractatum, cum auctor ejus Vitae, qui Romanam profectionem accurate describit, ne verbum quidem de Projecto habeat. Ex quo conjicere licet Projecti litteras, civiumque ejus querelas Romam non fuisse allatas, nisi post reditum Hilarii, cui cum audissent Leonem infensum, Celidonioque omnia ex sententia successisse apud sedem apostolicam, suam causam Romam esse deferendam censuerunt: quod intra illorum sex ad minus mensium spatium contigit, quod ab Hilarii reditu usque ad hujus epistolae scriptionem interfluxit.
Ad Leonem igitur Projecti episcopi litterae lacrymabiles et dolendae, ut Leo ipse scribit (Epist. 10) , de superordinato sibi episcopo sunt directae. Epistola quoque ingesta est civium ipsius et numerosa subscriptione singulorum firmata, invidiosissimis contra Hilarium plena querimoniis, quod Projecto episcopo suo aegrotare liberum non fuisset, ejusque sacerdotium in alium praeter suam notitiam esse translatum, et tamquam in [Col. 0493D] vacuam possessionem ab Hilario pervasore haeredem viventis inductum. Et postea: Quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ejus ante Patroclum habuit, cur usurpat? Et subjicit post pauca: Exspectarentur certe vota civium, testimonia populorum, quaereretur honoratorum arbitrium, electio clericorum, quae in sacerdotum solent ordinationibus ab his qui norunt Patrum regulas custodiri, etc. Sed insperatus nescientibus supervenit, et improvisus abscessit, cursu (ut didicimus) celeri itinera multa conficiens, [Col. 0494A] et per longinquas provincias 843 tanta immaturitate discurrens, ut videatur gloriam de scurrili velocitate, potiusquam de sacerdotali moderatione captasse; haec enim directarum ad nos civium verba sunt litterarum; ante abscessit quam eum venisse nossemus. Non est hoc redire, sed fugere, etc. Quibus recensitis, haec demum sententia a Leone pronuntiatur: Nos tamen, quod vobis credimus Deo judice placiturum, in commune cunctis fratribus consulentes, et male ordinatum submoveri, et episcopum Projectum in suo sacerdotio permanere debere, decrevimus.
Ex his Leonis verbis patet de pluribus in hoc negotio Hilarium fuisse accusatum: 1 o quod aegrotanti episcopo successorem superordinaverit; 2 o Quod in aliena provincia; 3 o quod non exspectatis civium votis, testimoniis populorum, honoratorum arbitrio, electione clericorum; 4 o Quod insperatus nescientibus supervenit, et improvisus velut scurrili velocitate abcessit.
Duplex porro accusationis genus his continetur. [Col. 0494B] Unum quod illi cum Honorato et aliis ejus praedecessoribus commune esse potuit, de tentata nimirum in aliena provincia ordinatione querela. Alterum, quod Hilario proprium est, tribus aliis capitibus, 1, 3 et 4, comprehenditur. De quibus judicium animumque suspensum tenere aequum est, cum a solis Hilarii [Col. 0493D] Nisi S. Leonem judicem tamquam Hilarii adversarium Quesnellus traducere voluit, certe pro inimicis ejus habuit Projectum episcopum et quotquot cives querelas ad eumdem pontificem detulerunt. Num de [Col. 0494D] his testibus rem publicam narrantibus suspicio oboriri queat omnes in calumniam conspirasse, quisque prudens judicet. De ipso autem facto confer observ. part. II, c. 1. adversariis haec testata habeamus. Non is sum profecto qui Hilarium erroris et culpae omnis immunem velim asserere; nec me latet quam facile sit a suo quemque ingenio etiam pium, etiam sanctum seduci: praesertim cum non tam propria quam Ecclesiae jura defendere sibi videtur. Quae tamen hic Hilario objiciuntur, tantopere ab illius moribus aliena sunt, quales a sancto Eucherio, a Juliano Pomerio, a Constantio presbytero in Vita sancti Germani, ab Auxiliari praefecto, a Prospero et Hilario, ab Honorato denique Massiliensi describuntur in ejus Vita; immo tam indigna sunt episcopali viro, sacrorum canonum disciplinaeque ecclesiasticae studioso, qualem Hilarium [Col. 0494C] exhibent tot Gallicanae synodi, quae ipso agente ac praeside celebratae sunt, ut merito inter adversariorum invidorumque calumnias numeranda sint. His autem operosius eluendis supersedemus, quoniam hujus sancti episcopi Vita, quam in calce hujus voluminis excudi curabimus, vicem apologetici libelli praestabit. Hac igitur secunda dissertationis parte solum hoc caput examinandum suscipimus, quod et ad Ecclesiae Arelatensis jura pertinet, et illustratum 844 ad historiae ecclesiasticae notitiam non parum conferre videtur.
Ante omnia autem investigandum est, quantum conjectura assequi datur, in quanam Galliae provincia Projectus constitutus esset episcopus. Quam quidem dum alienam vocat sanctus Leo, satis monuit quaerendum eum esse extra Viennensem, quam propriam fuisse Hilario nec ipse diffitetur in sua epistola. Unde et corrigendus eminentissimus Annalium conditor, ad annum 445, num. 13, ubi Projectum ait pertinuisse ad Viennensis episcopi ordinationem, cujus in [Col. 0494D] provincia erat antistes. Haec sunt autem Leonis verba: Quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius AUT PATROCLUS habuerit, cur usurpat? cum et ipsum quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum sit sententia meliore sublatum. Ita priores omnes editiones hujus epistolae, ea excepta quam procuravit J. Sirmondus tom. I Concil. Galliae, cui et mss. cod. duo Thuaneus et Corbeiensis suffragantur, qui cum Sirmondo ita habent: Quid sibi Hilarius quaerit [Col. 0495A] in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius ANTE PATROCLUM habuit, quid usurpat?
Duplex haec lectio duplici conjecturae nobis dat locum. Ei enim qui primam sequi maluerit, ex ea provincia fuisse Projectus credendus est quam ne Patroclus quidem sibi subjectam habuerit; quod Viennensem et Narbonenses primam et secundam excludit, quae Zosimi decreto Patroclo subesse jussae sunt. Duae igitur tantum residuae sunt ex iis provinciis quae olim Narbonensem solidam constituebant, extra quas nihil juris sibi praesumebat Hilarius, Alpes scilicet Graiae et Penninae, et Alpes maritimae. Non fuisse eum ex Alpium Graiarum provincia duo suadent: primum quod ista provincia, respectu metropolitani provinciae Viennensis, aliena dici non poterat ante divisionem a S. Leone factam, cum ex duabus civitatibus, quas in ea recenset notitia, praecipua, scilicet Taranthasia, ad metropolitani Viennensis ordinationem pertineret. Alterum est, quod [Col. 0495D] Alpes Graiae et Penninae non solum ex septem, sed ex quinque etiam provinciarum numero fuisse expunctas videbimus in observ. part. II, c. 3, n. 7 et seqq., ibique etiam probabimus septem provinciarum [Col. 0496D] corpus aliquot annis ante Petronii praefecturam constitutum fuisse. illa provincia ex numero quinque provinciarum expuncta [Col. 0495B] tunc erat a Petronio praefecto, cum corpus septem provinciarum conflavit ex residuis quatuor et aliis tribus Aquitanica utraque et Novempopulania. Restat igitur ut provincia Alpium maritimarum ea sit in qua Projectus episcopus erat constitutus. Confirmatur haec conjectura ex eo quod in hac 845 Projecti causa nullus metropolitanus intervenisse legitur, qui de Hilarii usurpatione quereretur, quod arguit ejus provinciae, quae aliena hic dicitur, Metropolitanum sponte juri suo cessisse in gratiam S. Hilarii; et eam ob causam tacite culpatur a S. Leone in hac epistola tamquam propriae dignitatis desertor. Suis limitibus, inquit, suis finibus sit unusquisque contentus; et privilegium sibi debitum in alium transferre se posse noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones plus gratiae tribuens personali, sui honoris desertor esse voluerit, privilegium suum in alium transferre se posse credens, non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros praevenit, sacerdotes [Col. 0495C] ordinandi sibi vindicet potestatem (Epist. 10 ad Viennenses cap. 7) . Isthaec autem objurgatio in Ingenuum Alpium maritimarum metropolitam cadere videtur, quem nimirum Hilarus papa testatur olim a praedecessore suo Leone culpatum esse ob illicitam sui metropolitici juris cessionem. Scribens enim ille ad Leontium, Victurum et Veranum illarum partium episcopos, pro sopienda controversia quae inter Ingenuum et Auxanium exorta erat propter Ecclesiarum Cemelenensis et Nicaeensis regimen, ita loquitur: Habeat itaque, inquit, pontificium frater et coepiscopus noster Ingenuus provinciae suae, de cujus dudum ab apostolica sede est illicita cessione culpatus, et custoditis omnibus quae super Ecclesiis Cemelenensis civitatis, vel castelli Nicaeensis, sicut diximus, sanctae memoriae decessoris mei definivit auctoritas. Non videntur enim haec ad alium quam ad Leonem nostrum referri posse, qui et illicitae hujusmodi cessioni revera succensuisse legitur, et istud negotium pertractasse dicitur ab Hilaro. Ita, opinor, ratiocinandum de Projecti sede, [Col. 0495D] juxta primam lectionem hujus loci.
Qui vero aliam lectionem, ANTE PATROCLUM, magis probaverint, ut revera magis probanda videtur, propter mss. codicum auctoritatem, ipsamque sermonis seriem, quae id (meo judicio) postulat, aliam provinciam Projecto assignare debent. Ex verbis enim istis: Id quod nullus decessorum ejus ante Patroclum habuit, quid usurpat? cum et ipsum, quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, etc.; ex his, inquam, verbis evincimus, provinciam de qua inquirimus unam fuisse ex iis quas Patroclo vindicavit Zosimus, adeoque vel Viennensem, vel [Col. 0496A] alterutram Narbonensium. De Viennensi non potest intelligi quae Arelatensi episcopo aliena non erat: igitur de Narbonensium una. Ut autem [Col. 0496D] Id confirmabimus in iisdem observ. part. II, cap. 1. e prima potius fuisse existimem, faciunt verba S. Leonis, quibus indicat provinciam cujus ordinationem sibi Hilarius vindicarat in Projecti negotio, eam esse quae 846 Patroclo ablata fuerat meliori sedis apostolicae decreto. Cum et ipsum, inquit, quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum sit sententia meliore sublatum. Ubi alludit procul dubio ad Bonifacii decretum, seu epistolam ad Hilarium Narbonensem episcopum, per quam eidem asseruit Narbonensis primae ordinationem. Arelatensemque increpavit episcopum, quod Lutubensis episcopi ordinationem celebrare praesumpsisset in eadem provincia: quam sententiam sua pariter confirmavit Coelestinus epistola ad episcopos Narbonensis et Viennensis provinciarum scripta.
Tertiam opinionem de Projecti episcopatu habemus ex clarissimorum Sammarthanorum Gallia Christiana, [Col. 0496B] qui ex Annalibus Ecclesiae et civitatis Avenionensium Polycarpi de la Riviére Carthusiani, et Joannis Columbi Manuascensis, S. J. libro de Rebus gestis episcoporum Diensium, ad annum Chr. 440 Projectum inter Dienses episcopos numerant. Hoc si ita est, in provincia Viennensi collocandus erit Projectus, quod Leoni, ut jam monuimus, repugnat: quippe qui Viennensem provinciam Hilario alienam esse non censuit. Praeterea ex ea provincia fuit Projectus, quam Leo ait Patroclo sententia meliori sublatam; ubi procul dubio respicit ad epistolam Bonifacii papae ad Hilarium Narbonensem, quam Ceolestinus confirmavit. Atqui tantum abest ut Viennensem provinciam Hilario abstulerit alteruter horum pontificum, ut potius ex utriusque epistola constet Hilarium pro metropolitano (nec alterius provinciae quam Viennensis) ab utroque esse habitum. Hoc enim uno argumento Lutubensis episcopi ordinationem irritam declarat, quia ab Hilario metropolitano quidem facta [Col. 0496C] erat, sed non Narbonensis, in qua Lutevum jacebat In alia, inquit, provincia: quod contra canones esse ut probaret coactus est Nicaenum canonem 4 paraphrastice amplificare, ut ex eo haberet: Cuiquam metropolitano duas provincias non debere esse subjectas. Quae ratio adversus Hilarium vana esset et nullius roboris, nisi subjectam sibi provinciam aliquam habuisset. Idem ex epistola Coelestini eruitur, qui in eadem causa, hac una probatione nititur: unamquamque provinciam suo metropolitano contentam esse debere, nec usurpationis locum alicui sacerdoti in alterius concedendum injuriam; concessis sibi quemque limitibus contentum esse debere, nec alterum in alterius provincia praesumere quidpiam posse. Quae omnia supponunt Arelatensem episcopum metropoliticam potestatem in aliquam provinciam (utique Viennensem) jure habuisse et exercuisse; ac consequenter extra eam provinciam quaerendam 847 esse Projecti sedem. Stamus igitur alterutri e duabus prioribus opinionibus; hisque conjecturis contentos [Col. 0496D] nos esse oportet, donec lux major affulgeat ex ecclesiasticis, quae forte alicubi delitescunt, monimentis. An vero jure merito utriusque illius provinciae, Narbonensis et Alpinae, inquam, ordinationem sibi vindicarit S. Hilarius, subsequentibus sectionibus investigandum.
—Cogitanti mihi quo fato acciderit ut ex omnibus ecclesiasticis Galliarum provinciis [Col. 0497A] una Viennensis tot olim contentionibus concussa fuerit, ut controversiis quae inter illius regionis metropolitanos aliosve episcopos variis saeculis exarsere, vix tandem synodorum summorumque pontificum auctoritas finem imposuerit, statim venit in mentem dissensionum hujusmodi causam et originem ex variis provinciarum illarum divisionibus esse repetendam. Enimvero quia Ecclesia est in imperio, et aequitati consentaneum olim visum fuit primis Ecclesiae fundatoribus ut [Col. 0497D] Cur id non credamus verum patebit ex observ. part. II, c. 5, n. 12. secundum civilium provinciarum administrationem ecclesiasticae quoque provinciae ordinarentur, ubi aliquam ex illis unam in plures dispertiri contigit imperatorum edicto, tunc qui episcopus erat illius civitatis, quae novae provinciae metropolis facta fuerat in civilibus, metropoliticam statim potestatem in eam arripuit, et antiqui metropolitani excussit jugum propriae provinciae princeps factus. Cum autem nullae uspiam provinciae tot divisionum vicissitudines passae sint, quot illae antiquae Narbonensis partes subierunt, hinc tantarum [Col. 0497B] dissensionum origo fuit.
Sed altera ex parte antiquorum metropolitanorum menti alte insederat etiam ante Innocentii tempora, quod iste pontifex ex sedis suae traditione, antiquorumque Patrum sententia postmodum scripsit: quod nimirum secundum pristinum provinciarum morem metropolitanos episcopos convenit ordinari; quod divisis imperiali judicio provinciis, ut duae metropoles fiant, non duo metropolitani debeant nominari (Innocent., epist. 20) ; quod denique Ecclesiae dignitati non congruit ad mobilitatem necessitatum mundanarum Dei Ecclesiam commutari, 848 honoresque aut divisiones perpeti, quas pro suis causis faciendas duxerit imperator.
Hoc procul dubio fundamento nitebantur Arelatenses episcopi, ut eas omnes provincias suae ditioni vindicarent, quas [Col. 0497D] Hic praesumitur episcopum Arelatensem fuisse metropolitam totius Narbonensis solidae, antequam quinque, ac dein septem provinciarum divisio fieret. Id autem falsum ostendet tum antiquior Narbonensis divisio, quam statuemus in observ. part. II, c. 3, tum sera metropoleon in Galliis institutio, de qua ibidem agetur c. 5, n. 1 et seqq. olim subjectas habuerant, cum ex illis unica Narbonensis solida conflata erat. Quod ut Ecclesiarum origini magis conveniebat, ita etiam [Col. 0497C] rationi prorsus consentaneum esse posterioribus Ecclesiae sanctionibus probatum est. Hujus enim gratia canonem 12 condiderunt Chalcedonensis concilii Patres, ne scissa in duas civilis provincia imperatoria sanctione, in duos pariter metropolitanos divideretur. Hinc, ut Gelasius papa I epist. 13 ad episcopos Dardaniae adversus Acacium CP. episcopum asserit, urbs illa regia non solum inter sedes minime numeratur, sed nec inter metropolitanorum jura censetur. Quoniam, inquit, alia potestas est regni saecularis, alia ecclesiasticarum distributio dignitatum.
Si igitur semel probatum fuerit episcopum Arelatensem per ea tempora primatum in Galliis habuisse, et metropolitani honore fuisse decoratum, cum adhuc integra erat antiqua Narbonensis provincia, et metropoliticis adhuc juribus in ejus partes, post divisionem factam, potitum fuisse, jam non erit quod Hilario cupiditatis nota inuratur, aut velut alieni juris invasor infametur. Quod priusquam tentemus asserere, [Col. 0497D] revocanda est in memoriam multiplex Galliarum divisio, qua earum status creberrimis mutationibus perturbationibusque obnoxius factus est.
Universum Galliarum corpus in quatuor membra partitus est primum Caesar Augustus, videlicet in Narbonensem, Aquitanicam, Lugdunensem et Belgicam, quarum singulae in alias postmodum partes successu [Col. 0498A] temporis subdivisae sunt pro variis occasionibus ac consiliis. De tribus posterioribus partibus inquirere non est nostri instituti; de sola Narbonensi agimus. Haec igitur [Col. 0498D] Varias Narbonensis solidae divisiones exactius exponemus ibidem c. 3, et exinde nonnulla hic a Quesnello perperam asserta corrigenda erunt. iterum divisa est in quatuor provincias, Narbonensem, Viennensem, Alpes Maritimas, et Alpes Graias. Tertio Viennensis scissa est in duas, Viennensem scilicet et secundam Narbonensem, ex quibus et tribus aliis quinque provinciarum corpus effectum est. Quarto demum remotis Alpibus Graiis, ex quatuor reliquis et utraque Aquitanica cum Novempopulania, Petronius praefectus septem provinciarum corpus conflavit, cujus conventum Arelate agi praecepit, accedente postmodum Honorii constitutione an. 418.
Quaenam porro quatuor illarum divisionum 849 regnaret, cum primum religionis ac disciplinae fundamenta in his regionibus jacta sunt, non ita facile est decernere. Certum est exordiis fidei longe posteriorem tertiam et quartam fuisse: tota autem difficultas est de prima et secunda. Immo qui Christi fidem [Col. 0498B] jam ab apostolicis temporibus praedicatam esse in his provinciis existimant, dubitare non possunt quin prima divisio Galliarum ab Augusto facta adhuc esset in integro, cum Ptolemaeus, qui sub Adriano et Antonino imperatoribus floruit post annum 130, eam sequatur divisionem in descriptione Galliae. Sed quoniam longe probabilior est aliorum sententia, qui Sulpitii Severi et Gregorii Turonensis auctoritate ducti, Ecclesiarum in provincia Romana constitutionem (de Lugdunensi enim tractu aliter sentiendum) ad Decii tempora circa an. Chr. 250 referunt, inquirendum relinquitur an eo tempore adhuc vigeret prima Augusti divisio, quae Narbonensem integram relinquebat; an altera successisset, quae illam in quatuor partes dispertierat.
Incerta est admodum hujus divisionis epocha propter veterum scriptorum silentium. Eam nonnulli ad Adrianum referunt, alii ad Constantinum vel ad Theodosium, Adriano vix potest tribui, cum Ptolemaeus, [Col. 0498C] qui sub ipso et Antonino floruit, Augusti divisionem sequatur in Galliarum descriptione. Eam Constantino longe vetustiorem pronuntiat Petrus de Marca in dissertatione de Primatibus (n. 113) , de totius corporis Galliarum divisione disserens. Esto hoc verum sit de quibusdam Galliarum provinciis, quae ad rem nostram non faciunt (fatetur enim ipse non uno eodemque tempore in omnes provincias inductam esse), at de Narbonensi nullum exstat veterum testimonium, ex quo eam ante Constantinum esse divisam vel suspicari liceat. Quod enim profertur a clarissimo praesule [Col. 0498D] De his subscriptionibus, seu potius de catalogo episcoporum primae synodi Arelatensis, fuse agemus in observ. part. II, c. 3, n. 14, ibique omnes Quesnelli cavillationes disjicientur. Inde etiam patebit provinciam Viennensem hoc tempore fuisse dissectam a Narbonensi. ex subscriptionibus primi concilii Arelatensis, ubi mentio fit provinciae Viennensis, ut probet jam tunc temporis, hoc est an. 314, Viennensem a Narbonensi fuisse divulsam, nullius est (mea quidem sententia) ponderis. Valde enim suspicor eas subscriptiones non eo modo eoque ordine quo nunc exhibentur ab episcopis ipsis praesentibus esse factas; sed aliquot post annis ita esse ordinatas secundum [Col. 0498D] provinciarum ex quibus episcopi convenerant numerum; ut primum describerentur hi qui ex Romana dioecesi, tum qui ex Italica, deinde qui ex Gallicana, et ita consequenter de aliis; cui descriptioni ordinandae assumpta sunt tum alia quae tunc supererant monumenta, tum epistola synodica, quae episcoporum eorumdem nomina continet.
[Col. 0499A] 850 Haec nostra conjectura his nititur rationibus: 1 o Non ista fuit synodorum consuetudo, ut secundum provinciarum ordinem subscriberent episcopi. Etsi enim non idem semper et ubique mos invaluerit, plerumque hoc observatum est, ut consecrationis ordo teneretur, aliquando etiam metropolitani omnes primi subscripserunt, et inter hos nonnumquam amplitudinis ac dignitatis sedium ratio habita, ut caeteris praeponerentur.
2 o Varia est admodum in codicibus sive mss. sive excusis earum subscriptionum positio ac situs. In quibusdam enim praeponuntur canonibus, in aliis postponuntur, in aliquibus concilio primo Arelatensi, in nonnullis secundo, quemadmodum in Merliniana, Crabbiana, et Nicoliniana. In iisdem editionibus et aliis nonnullis, et in mss. codicibus Remensi et aliis, designatio provinciarum et civitatum praecedit episcoporum nomina; in aliis, ut in Corbeiensi codice, quem Sirmondus secutus est, his illa subjicitur. Quae [Col. 0499B] omnia innuunt illum catalogum pannum fuisse a synodi actis distinctum, et a privato homine confectum: qui quidem variis locis jactatus certam sedem nondum invenerit.
3 o Ita perturbato ordine jacent episcoporum nomina, ut synodalis ordo dici nequaquam possit. Cur enim Marinus Arelatensis, qui primus in capite epistolae synodicae genuina acta continentis inscribitur, non item primus habetur subscriptus in calce illius breviarii? Cur presbyteri a Sylvestro missi quinto loco subscribunt? An quia post episcopos dioecesis Urbicae subscribere debuerunt? At Theodorus episcopus Aquileiensis, qui istos praecedit, ex Italica dioecesi erat. Cur adhuc post omnes duo provinciae Romanae episcopi et duo presbyteri subscripti inveniuntur, a caeteris ejusdem dioecesis episcopis separati? Cur denique tantum discrimen inter nomina epistolae et subscriptiones, immo et inter provinciarum recensionem? Ubi enim antiquae editiones habent ex civitate Carpentoraco, aliae legunt ex portu Nicaeensi. [Col. 0499C] Illae unicam Aquitanicam exhibent, aliae primam et secundam distinguunt, in aliquibus fit mentio provinciae Narbonensis et civitatis Biterrensis, de his nonnullae silent; quaedam provinciam Romanam commemorant, quaedam minime; quaedam Massiliensem civitatem et episcopum habent, de quibus nihil in aliis legitur. Haec profecto innuunt indicem istum eo tantum consilio esse descriptum ut diversitas provinciarum, ex quibus congregata erat synodus, inspiceretur: quem auctor pro suo captu confecit, et alii post ipsum pro sua etiam sententia, proque aetate qua scripsere correxerunt, prout divisio provinciarum, 851 quae tunc in usu erat, poscere videbatur.
4 o Si alicubi apponi debuere nomina Arelatensium Patrum, oportuit certe eorum subscriptionem haberi in calce genuinorum Actorum. At non alia sunt genuina illius synodi acta, quam quae in epistola synodica reperiuntur: alia enim quibus subscripti reperiuntur episcopi, Breviarium tantummodo continent; [Col. 0499D] quod et nollem ab omni suspicione [Col. 0499D] Hanc interpolationis suspicionem excludemus eodem n. 14. interpolationis vindicare. Siquidem haec verba canonis 1: Et juxta consuetudinem litteras ad omnes tu dirigas, de die scilicet paschali, non inveniuntur in ipsa epistola ad Sylvestrum, in qua potissimum reperiri deberent, si vere a synodo scripta essent. Adde non videri hujusmodi litteras paschales in usu fuisse ante concilii Nicaeni tempora. Porro cum non reperiantur nomina episcoporum ad calcem actorum, seu epistolae synodicae, [Col. 0500A] argumentum est indicem qui Breviario annectitur ex epistola ipsa et aliis forsitan actorum exemplaribus confectum esse.
5 o Titulus ipse subscriptionum testatur descriptum esse hunc catalogum non a praesentibus episcopis, sed a studioso aliquo, qui quot et quibus ex provinciis convenissent ad concilium episcopi rescire cupiebat. Eam ob causam autem voluit istud auctor inquirere, ut probaretur vere dictum fuisse universale et universae Ecclesiae concilium ab Augustino (Lib. II de Bapt. c. 9, et epist. 162) ; vel potius, quod in idem recidit, et rationem aperit cur concilio Arelatensi II praefixus inveniatur index iste in antiquis codicibus mss. excusisque, ut veritas probaretur canonis 18 concilii secundi Arelatensis civitatis, ad quam, inquit canon, ex omnibus mundi partibus, praecipue Gallicanis, sub sancti Marini tempore legimus celebratum fuisse concilium atque conventum. Vix enim somniari alia potest ratio cur huic annexus fuerit concilio, quam canonis hujus illustrandi causa; cum vel sola [Col. 0500B] Sylvestri papae mentione; quae fit in his subscriptionibus, et sancti Marini, quae in hoc canone reperitur, et Bonosiacorum, quae in antecedenti, lector quivis satis admoneretur non melius aptari unum alteri, quam humano capiti cervicem equinam.
Haec ideo a me annotata sunt, ut ostenderem [Col. 0499D] Confer observat. part. II, c. 3. nihil esse in antiquis monumentis, ex quo conjici possit divisionem provinciae 852 Narbonensis solidae in quatuor partes factam esse ante dimidium quarti saeculi. Hanc autem circa id temporis natam esse inde probabile fit, 1 o quod primi omnium scriptorum qui eam commemoravere, videlicet Rufus Festus ( In Breviar. ) et Ammianus Marcellinus (Lib. XV) , floruere per eam aetatem; cum Rufus Festus Breviarium suum dicaverit Valenti imperatori vel Valentiniano an. 365. 2 o Ex eo etiam id conjicitur, quod ante haec tempora dissensiones non leguntur accidisse in Galliis inter episcopos de limitibus provinciarum; de quibus primum querelae delatae sunt ad concilium [Col. 0500C] Taurinense. Unde enim vir sanctus Proculus Massiliensis episcopus civitatis se tamquam metropolitanum Ecclesiis quae in secunda provincia Narbonensi positae videbantur, diceret praeesse debere, atque per se ordinationes in memorata provincia summorum fieri sacerdotum: siquidem assereret easdem Ecclesias vel suas parochias fuisse, vel episcopos a se in eisdem Ecclesiis ordinatos? Quo, inquam, jure haec sibi vindicasset Proculus, quod nemo praedecessorum ejus praesumpserat, [Col. 0499D] Non ex divisione provinciarum, quam jamdiu ante factam ostendemus, dissensiones de jure metropolitico ortae sunt; sed quia ante finem saeculi IV metropoles ecclesiasticae induci coeperunt, uti patebit ex observ. part. II, c. 5 n. 8. nisi ex nova provinciarum divisione color quaesitus esset? Nec enim ipse suorum majorum possessionem allegat; nec hujus provinciae Narbonensis secundae episcopi aliud objiciunt, quam provinciae diversitatem; quae si ex recenti divisione nata non esset, contrariam antiquorum Massiliensis urbis episcoporum consuetudinem procul dubio in medium adduxissent. 3 o Sed praeter haec argumenta partim negativa, partim conjecturae solum innixa, habemus ex Hieronymo probationem assertoriam quae magni est [Col. 0500D] roboris, si scriptoris auctoritas attendatur qui Gallias curiose non modo peragravit, sed et aliquamdiu incoluit. Igitur in epistola 11 ad Ageruchiam de Monogamia, barbarorum in Gallias irruptionem describens, post enumeratas Belgicae praecipuas civitates, quibus vastitatem ferocissimae nationes intulerant, tres alias Galliarum partes secundum Augusti divisionem subjicit: Aquitaniae, inquit, Novemque populorum, Lugdunensis, et [Col. 0500D] Qui Aquitanias plurali numero cum Novem populis nominat, is procul dubio divisionem provinciarum jam obtinentem praesumit, qua duae Aquitaniae dissectae fuerant. Provinciarum autem divisionem hic indicare noluit S. doctor, sed eas tantum provincias recensuit quae a barbaris suo aevo populatae erant, inter quas Narbonensem singulari numero appellans, non Narbonensem solidam, sed Narbonensem primam [Col. 0501D] intelligit; unde in sequentibus Tolosam memorat, quae ad Narbonensem primam pertinet. Narbonensis provinciae, populata [Col. 0501A] sunt cuncta. Vides unicam Narbonensem ab Hieronymo recensitam, et quadripartitam Galliarum divisionem vel tunc perseverasse cum scribebat doctor iste, vel, quod magis reor, ita recentem fuisse Narbonensis in quatuor provincias partitionem, 853 ut adhuc antiquus loquendi modus usurparetur a scriptoribus novellae divisioni nondum assuefactis.
4 o Vero admodum simile est recentem fuisse divisionem Narbonensis provinciae cum synodus Taurinensis collecta est, et hujus divisionis occasione fuisse collectam. In ea enim controvertitur quis secundae provinciae Narbonensi praeesse deberet metropolitico jure, ita ut nondum quisquam tali in eam provinciam potestate potitus esse videatur, quod magis ex iis patebit quae in sectione sequenti dicemus.
Jam vero si ad illa usque tempora quae notavimus perseveravit solidae Narbonensis unitas indivisa, haud dubium erit quin unico pariter metropolitano [Col. 0501B] subjecta fuerit secundum canones; et istum metropolitanum fuisse Arelatensem episcopum haud obscure, ni fallor, ostendimus in prima hujus dissertationis parte, deductis per ordinem omnibus antiquitatis Gallicanae monumentis. Etsi autem ante medium quarti saeculi diximus divisionem novam non apparere, non sufficiet tamen ei cui sententia nostra non arridebit aliquod testimonium in medium adducere, ex quo ante aetatem illam facta esse demonstretur, nisi probaverit ante annum ducentesimum et quinquagesimum eam inductam esse: cum enim eruditiores quique, paucis exceptis, ad ea tempora referant religionis et disciplinae exordia in Galliis, si tunc una provincia unusque metropolitanus fuerit, valebit regula Innocentii I PP.: Secundum pristinum provinciarum morem metropolitanos episcopos oportere nominari, nec ad mobilitatem necessitatum mundanarum debere Dei Ecclesiam commutari; ac proinde non turbasse Ecclesiam Hilarium, cum antiqua suae Ecclesiae jura vindicare aggressus est, post praedecessores [Col. 0501C] suos Honoratum, Patroclum, et alios utroque antiquiores.
—Non ex sola divisionis epocha edocemur Arelatensem episcopum Narbonensem solidam suo pontificio habuisse subjectam; sed ex iis etiam quae divisionem secuta sunt manifestum est dictum antistitem eamdem potestatem in illas provincias retinuisse quae Narbonensis antea partes fuerant, nimirum in Viennensem, Narbonensem utramque, Alpes maritimas, et Alpes Graias; etsi aliquid juris sui in earum aliquas sponte dimisisse videatur.
854 De Viennensi provincia abunde egimus in priori dissertationis parte; de reliquis modo nobis agendum est, quantum monumentorum illius aetatis ac regionis penuria patitur.
De utraque Narbonensi clara est Zosimi papae constitutio, qua non Viennensem modo provinciam [Col. 0501D] Arelatensi episcopo subesse jubet, sed et utramque illam provinciam, in qua ei tam ordinandi episcopos quam alia metropolitica munia obeundi potestatem confirmat, et quidquid contra tentatum fuerit, illicitum fore irritumque declarat. Jussimus, inquit, praecipuam, sicuti semper habuit, metropolitanus episcopus Arelatensium civitatis in ordinandis sacerdotibus teneat auctoritatem. Viennensem, Narbonensem primam et Narbonensem secundam provincias ad pontificium suum revocet. Quisquis vero posthac contra apostolicae sedis statuta et praecepta majorum, omisso metropolitano episcopo, in provinciis supradictis quemquam [Col. 0502A] ordinare praesumpserit, vel is qui ordinari se illicite siverit, uterque sacerdotio se carere cognoscat. Ubi pontifex declarat non novum a se jus institui, sed antiquum restitui, quod [Col. 0501D] Zosimus vocibus praecepta majorum non aliquod majorum decretum indicat, quo solida Narbonensis Arelatensi episcopo vindicata fuerit (nullum [Col. 0502D] certe afferretur), sed Nicaenum canonem sextum intelligit, quo cavetur ne quis sine conscientia metropolitani episcopi ordinetur. praecepta majorum Arelatensibus vindicarant episcopis, quodque revera semper iidem habuerant, si forte paucorum annorum interstitium excipias, per quod novae divisionis occasione, turbarumque quibus Galliae agitatae fuerant, distractae perperam fuerunt: unde et eas ab Arelatensi ad suum pontificium non de novo adjungi, sed revocari praecipit Zosimus, Viennensem, Massiliensemque episcopos, qui in hac re negotium Arelatensi facessebant, tamquam alienorum finium invasores increpans ac reprimens.
Idem decernit [Col. 0502D] Haec et sequentia excutientur in observ. part II, c. 2, n. 2 et seqq. in epistola ad Hilarium Narbonensem episcopum, cui vehementer succenset, quod praetermissa veri fide indebitum a sede apostolica subreptitie obtinuisset privilegium, contra veterem consuetudinem et priscam institutionem. Verum antiqua [Col. 0502B] illa consuetudo, quam praedicat Zosimus, admodum antiqua non erat, inquit Marcae continuator. Immo (pace eruditi viri dixerim) antiquissima erat, quod nec Hilarius ipse Narbonensis negare ausus est: qui dum assertioni et desideriis suis cuperet esse consultum, praetermissa veri fide, relationem suam SUB HONESTATIS SPECIE COLORAVIT, asserens in aliena provincia ab alio non debere fieri sacerdotes; cum utique debuerit, non quod ei rectum videbatur, sed quid habuisset antiqua consuetudo, suggerere (Concord. sac. et imp. tom. II, lib. V, cap. 30, num. 5) . Satius est igitur fidem adhibere Zosimo (Epist. 8, ad Hilar. Narb.) , qui auditis examinatisque partium allegationibus, ipsoque adversario non contradicente, et solam honestatis speciem, occasione novae divisionis, obtendente, antiquam consuetudinem 855 fuisse asserit, quam cuivis idipsum post tot saecula sine probatione neganti. Et certe, non ad Taurinense concilium (quod putat Baluzius) attendebat Zosimus, immo nec poterat attendere. Primum enim de illa [Col. 0502C] controversia non pronuntiaverat illa synodus: nec coram illa certatum est inter Viennensem Arelatensemque episcopos, nisi de sola Viennensi provincia, Proculo secundam Narbonensem sibi vindicante. 2 o Infirmum fuisse Zosimi fundamentum, si, Taurinensi soli synodo innixus, antiquitatem juris Arelatensium episcoporum asseruisset: cum non tam decretoriam sententiam quam amicum consilium de communi dividendo protulerit, nihil ulli civitati adjudicans, sed solummodo Proculi personae, donec alteruter suam civitatem approbaret esse metropolim. 3 o Longe aberat Zosimus ut ex synodo Taurinensi jus aliquod creatum esse assereret, cum aegro admodum tulerit ad illam dissidium de metropolitico jure a Proculo et Simplicio esse delatum, suumque illam judicium interposuisse, ut testatur in epist. ad episcopos provinciae Narbon. 1 et 2, et in altera ad Patroclum Arelatensem. 4 o Quis tam inepte locutum esse credat Zosimum, ut antiquam consuetudinem [Col. 0502D] priscamque institutionem eam diceret, quae Taurinensi synodo exordia sua debuisset? Quae cum aliquot annis post sancti Martini obitum congregatam esse certum habeatur, ex Zosimi epistola ad episcopos Africae, Galliae et Hispaniae, quindecim annis antecedere non potuit ejusdem epistolam ad Hilarium Narbonensem. Unde an. 439 concilium Reiense in Gallia definitionem Taurinensis concilii laudans, recentem eam appellat can. 1.
Vetustoria igitur monumenta habebat ob oculos Zosimus, ipsam nempe originem institutionemque sedis episcopalis per Trophimum a sede apostolica [Col. 0503A] missum in Gallias per illa tempora quibus solida Narbonensis nondum in partes distracta, unico metropolitano subjecta erat. Satis constitit, inquit, Arelatensis Ecclesiae sacerdoti prisca id institutione concessum, ut non solum in provincia Viennensi, sed etiam per duas Narbonenses episcopos faciat. Nam sanctae memoriae Trophimus sacerdos quondam ad Arelatensem urbem ab apostolica sede transmissus, ad illas regiones tanti nominis reverentiam primus exhibuit, et in alios [Al. in alias] non immerito ea quam acceperat auctoritate transfudit. Habebat adhuc ob oculos antiqua apostolicae sedis decreta, quae commemorat, et modo exciderunt. Habebat Innocentii praedecessoris sui sententiam in ipsa dignitate Ecclesiae fundatam, quae, ut retulimus supra, eam ad mobilitatem necessitatum mundanarum commutari vetabat. Habebat denique Nicaena ipsa decreta. Quid illud, inquit, quod, 856 praetermisso Patroclo metropolitano episcopo Arelatensium civitatis, sine cujus auctoritate, juxta majorum canones, nulla penitus potuit ordinatio [Col. 0503B] celebrari, tumultuose et turbide indebitis sacerdotia impinguntur? Tandem concludit epistolam ad Hilarium Narbonensem congerendo quatuor titulos ac fundamenta quibus ea potestas Arelatensi episcopo asserebatur. Cum hoc videas, inquit, Arelatensis episcopo civitatis et per apostolicam sedem, et per sancti Trophimi reverentiam, et per veterem consuetudinem, et nostra recenti evidentissima definitione deferri.
Non diffitemur episcopum Narbonensem aliquot annis metropolitico jure potitum esse in Narbonensem provinciam primam; sed hoc ut subreptitie obtentum fuerat occasione [Col. 0503D] Non occasione novae divisionis, sed quia sub hoc tempus ecclesiasticae metropoles institui coeperunt, Narbonensis episcopus privilegium apostolicum obtinuit; quod omni subreptione expertem ostendemus [Col. 0504D] in observ. part. II, c. 2, n. 2 et seqq. novae divisionis, ita et quam primum correctum est a sede apostolica; et ita recens erat Zosimi tempore illa Narbonensis metropolitani institutio, ut priorem consuetudinem, qua tres illas provincias subjectas sibi habebat Arelatensis episcopus, usque ad proximum aetatis suae tempus perdurasse asserat ipse pontifex. Atque hanc, inquit (Epist. 8) , ordinandi consuetudinem et pontificatum [Col. 0503C] loci illius, quem obtinuerat primus et justus (Trophimus), custoditum usque in proximum tempus, gestis apud nos habitis, multorum consacerdotum testimoniis approbatur. Eadem fere habet idem pontifex in epistola 1 ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis secundae, ubi praecipue Proculum exagitat tamquam totius illius ambitiosae molitionis architectum, qui cum ad se Narbonensis secundae ordinationes trahere niteretur, Simplicium Viennensem impulerat, ut sibi quoque in Viennensium provincia creandorum sacerdotum permitteretur arbitrium; quod et impudentiae deputat, et aurea illa sententia resecandum definit. Indecens ausus, inquit, et in ipso vestibulo resecandus, hoc ab episcopis ob certas causas concilium agitantibus extorquere, quod contra statuta Patrum, et sancti Trophimi reverentiam, qui primus metropolitanus Arelatensis civitatis ex hac sede directus est, concedere vel mutare, ne hujus quidem sedis possit auctoritas. Apud nos enim inconvulsis [Col. 0503D] radicibus vivit antiquitas, cui decreta Patrum sanxere reverentiam (Epist. 7 Zosimi) .
Exscribendae essent integrae epistolae septem Zozimi, quae ea de re scriptae sunt, quasque ab aliis seorsim editas reperiet lector tomo I Concil. antiq. Galliae cura Jac. Sirmondi. Sed sicut de Zosimi sententia nemo dubitat, ita plerique ista parum consulte ab eo fuisse scripta asserunt, et privilegium hoc quod temporaliter videbatur esse concessum, cum Leone nostro contendunt postmodum esse sententia meliore sublatum. Quod enim de suppositione harum Zosimi 857 litterarum, et nimia ejus credulitate objicitur, jam dissolvimus in priori dissertationis [Col. 0504A] parte. Superest modo ut Bonifacii sententiam, quam Leo et alii meliorem dicunt, cum Zosimi decreto ac epistolis conferamus, et uter se circumveniri ac sibi imponi passus sit, dijudicemus.
—Hilarius accepta Zosimi epistola quievisse videtur ab omnibus metropoliticis muniis, nec ultra Patroclo molestiam creasse. Patroclus pariter Narbonensis provinciae administrationem indeptus est, et interveniente Lutevensis in ea provincia episcopi morte, alium in ejus locum ipse consecravit. Ad haec Hilarius Narbonensis ne mussitavit quidem, nec sibi jus debitum a Patroclo praeripi conquestus est, ita ut de ejus silentio ac quasi segnitie expostularet pontifex. Non ita patienter istam ordinationem a Patroclo factam tulerunt Lutevenses cives et clerus. Ecce enim, inquit Bonifacius scribens ad Hilarium, ut charitas tua recognoscit ex subditis, Lutubensis Ecclesiae cleri ordo vel plebis preces suas et lacrymas [Col. 0504B] ad nos, quantum datur intelligi, magno cum dolore, miserunt, dicentes coepiscopum nostrum Patroclum, sua petitione cessante, in locum decedentis episcopi nescio quem in alia provincia, praetermisso metropolitano, contra Patrum regulas ordinasse; quod nequaquam possumus ferre patienter, quia convenit nos paternarum sanctionum diligentes esse custodes. Ita scripsit Bonifacius adversus Patroclum, quem ut alienae provinciae invasorem violatoremque sacrorum canonum traduxerant Lutevenses; quemque ut talia tentantem reprimeret, haec addit: Nulli etenim videtur incognita synodi constitutio Nicaenae, quae ita praecipit ut eadem proprie verba ponamus, per unamquamque provinciam jus metropolitanos singulos habere debere, nec cuiquam duas esse sujectas . . . . . Unde, frater charissime, si ita res sunt, et Ecclesiam supradictam provinciae tuae limes includit, nostra auctoritate commonitus, quod quidem facere sponte deberes, desideriis supplicantum et voluntate respecta, etc., cesset hujusmodi [Col. 0504C] pressa nostra auctoritate praesumptio eorum qui ultra licitum suae limitem dignitatis extendunt, etc.
Quam multa sunt quae haec cum Zosimi decretis componenti persuadent, longe potiori jure ea praecipitanter ac [Col. 0504D] Zosimi rescripta per subreptionem a Patroclo impetrata videbimus loco allegato: ibique n. 7 Bonifacii papae decretum vindicabitur. per subreptionem esse a Bonifacio elicita existimari, quamque a Zosimo eadem de controversia promulgata sunt.
858 Primum enim haec notissima est juris canonici regula, hujusmodi rescripta pro nullis haberi debere ac subreptitia censeri, cum aliquid novi statuunt, quodque anterioribus conciliorum pontificumque decretis contrarium sit, nec tamen de illis ulla mentio habetur. Argumentum enim est evidentissimum aut rem indiligenter admodum tractatam esse, aut fraudem factam pontifici, vel aliquid ei humani contigisse. Talis est Bonifacii sententia, quae de Zosimi rescriptis prorsus silet. Talia non sunt Zosimi decreta, quae rescriptorum praedecessorum ejus mentionem faciunt, etsi nihil eis contrarium, sed prorsus consonum decerneret.
[Col. 0504D] 2 o Sententia Bonifacii lata est in gratiam Narbonensis episcopi altera parte non audita, nec dato sua jura defendendi loco; at cum Zosimus litteris suis Arelatensi privilegia sua confirmata esse voluit, utriusque partis pensavit allegationes, et ad Narbonensem episcopum litteras dedit, quibus eum etiam arguit quod, praetermissa veri fide, relationem suam sub honestatis solum specie coloravit.
3 o Liquet ex Bonifacii epistola rem ab eo satis indiligenter esse examinatam, nec earum rerum notitiam habuisse, quae liti huic dirimendae praevia esse debuerat. Nec enim perspectum habuit controversiae [Col. 0505A] statum, quae non in hoc versabatur, an distinctarum ab antiquo provinciarum metropolitani distincti pariter esse deberent, et an alteri in alterius jura involare licitum esset; hoc enim est quod decreto Nicaeno vetatur, sed quaestio erat: Utrum divisis imperiali judicio provinciis, ut duae metropoles fiant, sic duo metropolitani episcopi debeant nominari (Epist. Innocentii papae ad Alexandrum Antioch. ), quod ab Innocentio Bonifacii praedecessore sciscitabatur Alexander Antiochenus: quae controversia secundum Innocentii decretum dirimenda erat, qui Nicaenum canonem interpretando sancivit, ad mobilitatem necessitatum mundanarum Dei Ecclesiam commutari non decere. Praeterea de Gallicanarum Ecclesiarum statu ita parum instructus fuit Bonifacius, ut dubitanter admodum loquatur: Si ita res sunt, et ubi sita esset Lutevensium civitas, ne cognitum quidem haberet. Denique non satis mature rem esse pensatam clarum est, cum statim ac Lutevensium querelas excepit, [Col. 0505B] sententiam decretoriam tulerit, totamque illam controversiam unica epistola consummaverit.
Longe aliter se gesserat Zosimus: nihil enim omisit eorum quae ad inquirendam rei veritatem jusque partium investigandum necessaria erant. Rem non unica epistola et uno veluti momento confecit, sed septem ea de re conscripsit epistolas, et per anni integri spatium versavit, non perfunctorie ac praecipitanter, sed studiosius, ut ipse loquitur, requisivit; non solus, sed numerosa 859 cognitione seu congregatione discussit; non secundum humana studia, sed sub Dei judicio; non ex conjectura vel praejudiciis quibusque, sed ipsa rerum institutione, consuetudine veteri, synodalibus pontificiisque decretis accurate examinatis; non insciis et inauditis partibus, sed iisdem et auditis et commonitis, omnia sunt ab eo statuta: ut mirum sit ab aliquibus scriptoribus asseri subreptionem in hoc negotio passum esse Zosimum.
4 o Quis aequam dixerit eam sententiam esse quae [Col. 0505C] ex sola testimonii adversariorum inspectione decreta est, et ubi accusato defendendi se locus non datus fuerit? Ita factum est a Bonifacio, secus a Zosimo, qui et Hilarii Narbonensis relationem exspectavit, et Proculum etiam Massiliensem, ut Romam veniret causam ipse dicturus, invitavit.
5 o Etsi omnia secundum juris et aequitatis regulas acta essent a pontifice, nihil tamen roboris per se habitura esset sententia, cum hypothetica esset, et ex ea suppositione penderet quod Hilarius Arelatensis adversus canones Nicaenos aliquid tentasset; unde et inquisitioni adhuc relictus est locus, qua peracta istud pro certo haberi debuit, ut saepius probavimus, Arelatensem episcopum non violasse canones Nicaenos, sed eis potius obtemperasse secundum interpretationem ab Innocentio I prolatam; cum provinciam sedi suae antiquitus subjectam, posthabita recentiori temporalium potestatum divisione, sibi vindicavit.
6 o Deinque longe magis aequum est ipsius metropolitani episcopi, cujus jura violata fuisse dicuntur, [Col. 0505D] judicium attendere, quam clericorum civiumque querelas ac murmura. At Hilarius Narbonensis nullas detulit sedi apostolicae querelas, acquievitque ordinationi a Patroclo celebratae in Lutevensium Ecclesia, ut merito credendus sit tacito consensu Arelatensium privilegiis subscripsisse; satis enim indicant Bonifacii papae verba ipsum de consecrando Lutevensibus episcopo ne cogitasse quidem, cum pontificis admonitionibus excitandus fuerit, ut metropolitani jure munitus et praeceptionibus ejus fretus accederet ad eum locum in quo ordinatio talis celebrata fuisse dicebatur; quod quidem, inquit, facere sponte deberes; et quod nec monitus fecisse Hilarius videtur. Clerici autem illi silente Hilario, litteris suis pontificem [Col. 0506A] Romanum adierunt, non tam moleste ferentes praetermissum esse in illa ordinatione Narbonensem episcopum, quam suam petitionem consensumque fuisse neglectum: quod revera canonum auctoritati statutisque Patrum contrarium erat. Mentionem tamen injecerunt 860 metropolitici juris violati, ut acriorem contra Patroclum conflarent invidiam, sibique majorem fidem conciliarent, dum non tam privati ac proprii juris quam publicae ac communis disciplinae zelo accensi putarentur. Porro Hilarius non modo silentio suo eorum consilium improbasse mihi videtur, sed palam etiam renuisse consecrationem Lutevensis episcopi ad se trahere. Cum enim hortatur eum Bonifacius ut quod quidem facere sponte debuerat, desideriis supplicantum et voluntate respecta ad ordinationem se accingat, prorsus innuit desideria supplicantum esse ab eo neglecta, nec respectam eorum fuisse antea voluntatem: tantum abest ut (quod Marcae visum est) ipse Hilarius Bonifacium interpellarit; [Col. 0506B] immo a nullo interpellatus episcopo pontifex sententiam tulit, non multum sane eo nomine ac titulo commendandam.
Quod ergo [Col. 0505D] Id quam jure Leo scripserit, et quam temere Quesnellus tanti pontificis sententiae decerpere hoc loco studeat, ex eodem cap. 2 nostrarum observationum [Col. 0506D] part. II palam fiet. asserit sanctus Leo in hac ad Viennenses epistola, id ipsum quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum esse sententia meliore sublatum; ut ab eo paulo adversus Arelatensem episcopum iratiori dictum est, nec probatum; ita veritati (quod pace tanti doctoris dixerim) non est omnino consentaneum; nec contumeliam facimus pontifici, cujus non magis interest Bonifacii probari sanctionem quam Zosimi. Eccui enimvero melior ea videatur sententia, quae et momentaneo judicio, et eo quem exposuimus modo lata est, et antiquae consuetudini contraria? Vel igitur haec accuratius Leo, melioribus occupatus, non discusserat vel memoria lapsus est, vel dum paulo vehementius Hilarium insequitur, id verius existimavit, quod praeconceptae opinioni magis consonum erat; nec animadvertit quod, etsi immediate ante [Col. 0506C] Patroclum provinciae illae Arelatensi non obtemperabant episcopo [Col. 0506D] Haec propositio unico nititur testimonio Zosimi, quem a Patroclo deceptum ibidem probabimus. , ab initio tamen non fuit sic. Magis certe credendum Zosimo asserenti hanc ordinandi consuetudinem et pontificatum loci illius quem obtinuerat primus et justus Trophimus, custoditum fuisse usque in proximum tempus, quod gestis, inquit, apud nos habitis, multorum consacerdotum nostrorum testimoniis comprobatur; quam Leoni istud sine teste neganti: qui cum ab illis temporibus remotior fuerit, neque rem ex professo examinarit, facile potuit in errorem induci per Celidonium aliosque ejusdem causae patronos. Et quidem rationem istam breviter admodum raptimque perstrinxit, de ejus robore diffidens, cum tamen vis magna in eo argumento ponenda esset, si vere ante Patroclum nulli ex Arelatensibus episcopis jus competiisset in utramque Narbonensem provinciam. Facile enim erat, hoc semel probato, 861 Zosimum et inductae temere novitatis et antiquitatis calcatae arguere: nimirum non in cujusquam gratiam [Col. 0506D] violandi erant sacri canones, quibus sua omnibus metropolitanis jura illibata manere jubebatur, sed multo minus in gratiam Patrocli hominis improbi, quique in sedem Arelatensem per injustam violentamque praedecessoris sui ejectionem conscenderat. Immo vix Leo ipse a praevaricationis nota absolvendus esset, qui privilegium a vaferrimo homine contra jus antiquum ac sacros canones subreptum, ab ejus successoribus pariter usurpari permisisset ante exortas Celidonii ac Projecti querelas. Quid enim ageretur in Galliis probe noverat, cum ante pontificatus sui exordia illic fuerit aliquamdiu commoratus, et nihil etiam eorum negotiorum ignoraverit quae Romam delata sunt Coelestino et Sixto III [Col. 0507A] pontificibus, quibus in administrandis ecclesiasticis rebus continuam navavit operam. Ex his omnibus patet nihil a Zosimo statutum esse nisi maturo judicio, nihil a Bonifacio contra definitum quod vel controversiae statum attingat, vel a Gallicanis episcopis sit receptum.
—Bonifacii [Col. 0507D] Haec refelluntur in observ. part. II, c. 2, num. 8 et 9. decretum ad Gallicanos missum episcopos non tanti ab eis factum est ut antiquae consuetudini et priscis etiam Romanorum pontificum decretis anteponendum esse putaretur. Patroclus enim eadem semper potestate in provincias usus est, quam et in successores suos Honoratum et Hilarium transfudit.
Hoc ex ipso Leone discimus, qui cum scribat nullum Hilarii decessorem ante Patroclum jus sibi in illas provincias vindicasse, fateri intelligitur per hujusmodi exceptionem omnes Patrocli successores [Col. 0507B] hujusmodi privilegium suae sedi asseruisse; alioquin non dixisset neminem ante Patroclum, sed neminem, praeter Patroclum, istud egisse.
Deinde constat Honoratum, qui unus inter Patroclum et Hilarium Arelatensem rexit Ecclesiam, nihil de praedecessoris sui juribus passum esse sibi detrahi, sed tres illas provincias sibi habuisse subjectas. Hinc enim est quod Coelestinus papa Bonifacii successor scribens ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis mense Julio an. 428, quo adhuc in vivis erat Honoratus, conqueritur de imminutis metropolitarum quorumdam juribus, et violatis eorum provinciae limitibus contra praedecessoris sui statutum, quod integrum manere jubet et firmum. Juxta canonum decreta, inquit, unaquaeque 862 provincia suo metropolitano contenta sit, ut decessoris nostri data ad Narbonensem episcopum continent constituta, nec usurpationis locus alicui sacerdoti in alterius concedatur injuriam. Sit concessis sibi contentus unusquisque limitibus; alter in alterius provincia nihil praesumat; nec [Col. 0507C] emeritis in suis Ecclesiis clericis peregrini et extranei, et qui ante ignorati sunt, ad exclusionem eorum qui bene de suorum civium merentur testimonio, praeponantur: ne novum quoddam, de quo episcopi fiant institutum videatur esse collegium. Quibus verbis notatur Honoratus, qui ad Arelatensem cathedram evectus erat e Lirinensi coenobio, ex quo cum plures ea aetate ad episcopalem cathedram translati essent, novum quoddam de quo episcopi fierent institutum videbatur esse collegium. Cujus Honorati peregrini et extranei hominis ordinatione, emeriti in suis Ecclesiis clerici, et bene de suis civibus meriti, posthabiti fuisse videbantur. Sed et prima decreti verba innuunt non solum tres illas provincias ab Honorato administratas fuisse, verum et ipsos metropolitanos ultro manus dedisse, cum vetet ne usurpationis locus alicui sacerdoti in alterius concedatur injuriam.
Hoc porro perperam vel a Gallicanis episcopis concessum, vel ab Honorato et Hilario acceptum et [Col. 0507D] custoditum fuisse, qui voluerit asserere, gravissimam tot sanctissimis viris et ab omni ambitione alienis injuriam inferet. Nemo enim per id temporis floruit qui Hilario et Honorato sanctitate anteiret, vel qui sanctis Germano Autissiodorensi et Lupo Trecensi anteferri debeat, sine quorum consilio, ope ac suffragio nihil quod alicujus esset momenti Hilarius facere umquam aggressus est; quod et de Honorato pariter credendum. Quidquid sit, nihil in sedem apostolicam peccavere Galliae episcopi, cum prioribus priscisque ejus sanctionibus, quas commemorat Zosimus, inhaerentes, posterioribus consensum praebere renuerunt: quoniam nimirum et ipsis inconsultis, et re non satis perpensa decretae fuerunt, ad nullius [Col. 0508A] episcopi postulationem, sed ad solam quorumdam nullius nominis clericorum querelam. Noverant enim antistites illi, quod Symmachus postea in eadem causa scripsit (Epist. 2 ad Eonium Arelatens.) , ad ipsam sacrosanctam catholicam religionem pertinere, ne sit sententiarum varietas inter priores et posteriores antistites Ecclesiae, cujus omnis potestas infringitur, nisi universa quae a Domini sacerdotibus semel statuuntur perpetua sint. Nam cum ad Trinitatis instar, cujus una est atque individua potestas, unum sit per diversos antistites sacerdotium, quemadmodum priorum statuta a sequentibus convenit violari?
His fretus rationibus Hilarius Arelatensis, statim ac in locum Honorati defuncti suffectus est, 863 tres illas provincias metropolitico jure administrandas suscepit, omnibus Gallicanis episcopis unanimi consensu suffragantibus. Istud vel ex uno Leone certum est, qui eam ob rem ejus audaciam culpat, quod in aliena, ut putabat, provincia munus pontificium exercere praesumpsisset. Sed vel unico possessionis [Col. 0508B] titulo utramque Narbonensem provinciam (praeter Viennensem) suae sedi debuit asserere, cum et decessoris sui sanctitas, et ipsorum episcoporum consensus vetarent ne alios Arelatenses episcopos in suspicionem alieni juris attentati vocaret.
Praeter ea quae de utraque Narbonensi huc usque disseruimus ad Zosimi constitutionem, alia sunt quae speciatim [Col. 0507D] Confer easdem observ. part. II, c. 6, n. 2 et [Col. 0508D] seqq., ubi singula quae subjiciuntur ad calculos revocabimus. Narbonensem secundam Arelatensi episcopo subjectam fuisse asserant.
Ac primum quidem patet ex Taurinensis concilii canone 1 Aquensem episcopum, qui solus metropoliticam dignitatem intra Narbonensem II sibi deinceps arrogavit post Proculi mortem, tunc temporis tale jus sibi non vindicasse. Si enim is vel alius ex ea provincia metropolitanus fuisset, non assereret Proculus Massiliensis ejusdem provinciae Ecclesias vel suas parochias fuisse, vel episcopos a se in eisdem Ecclesiis ordinatos. Metropolitanus enim vel haec verba falsi arguisset, vel conquestus esset de usurpatis suae metropoliticae [Col. 0508C] dignitatis juribus. Nihil tale objectum est Proculo, nemo metropoliticam obtendit potestatem: hoc unum contenderunt ejusdem regionis episcopi, sibi alterius provinciae sacerdotem praeesse non debere. At haec ratio, inquies, Arelatensem pariter a potestate in utramque Narbonensem, ac praesertim secundam, de qua hic agitur, excludit: cum enim Proculo adversatus esse non legatur in hac Taurinensi synodo, argumentum est eum non se pro metropolitano illius provinciae gessisse.
Ut nodus iste solvatur, animadvertendum est maximam perturbationem inductam esse in provincias Gallicanas, et maxime in Narbonensem solidam, per Maximi, Arbogastis, Eugenii, aliorumque tyrannidem, qui eas partes occuparunt sub finem saeculi quarti. Per illos Ecclesias Galliarum clericosque suis privilegiis esse spoliatos queritur Valentinianus III imperator in constitutione de diversis ecclesiasticis capitibus missa Armatio praefecto praetorio Galliarum ann. 425. Per eorumdem desidiam omnia [Col. 0508D] susdeque acta esse in provincia Viennensi innuit Honorius Augustus constitutione anni 418, ad Agricolam praefectum praetorio Galliarum, cum praetermissum arguit eorum negligentia provinciarum conventum apud urbem Arelatensem. Res ipsa clamat ecclesiasticae disciplinae per bellorum civilium tumultus vix locum aliquem esse potuisse. 864 Quam obrem cum difficillimum esset, sparsis per omnes provincias exercitibus utriusque partis, Arelatensem episcopum Ecclesiarum necessitatibus occurrere, et ad longinquas civitates se transferre, ut defunctis episcopis pro jure suo successores ordinaret, necessitate temporum compulsus est permittere ut insigniorum [Col. 0509A] aliquot civitatum episcopi viciniorum sibi Ecclesiarum episcopos, cum opus erat, consecrarent. Cum autem Proculus, vir sancti Hieronymi judicio sanctissimus doctissimusque ( Epist. ad Rusticum ), caeteris praeterea episcopis praeemineret et antiquitate sacerdotii, et nobilitate civitatis, et Ecclesiae suae praerogativa, quae prima inter comprovinciales Viennensis tunc erat, ut ex Sidonio colligitur (Epist. 7 l. VII) , facile fuit ut ei consecrandorum per ea tempora episcoporum honor ac potestas ultro et a vicinis episcopis deferretur, et ab Arelatensi permitteretur. Rebus vero imperii postmodum pacatis, provinciarumque illarum nova divisione per imperialem sanctionem inducta, contentio inter episcopos exorta est, aliis adversus Arelatensem negantibus uni metropolitano duas provincias debere esse subjectas, aliis affirmantibus metropolitanum ex aliena provincia non esse assumendum, contra Proculum, qui Narbonensem secundam sibi vindicabat; eodem vero Proculo asserente jus sibi merito competere in illius [Col. 0509B] provinciae Ecclesias quae vel parochiae ejus fuerant, vel ab eo acceperant episcopos, ut iisdem tamquam pater filiis honore primatus assisteret (Conc. Taurinense, can. 1) , aequitatis legibus maxime consonum videbatur. Ubi notandum, nec aliam a Massiliensi episcopo rationem obtendi quam ordinationem quae jus recentissimum fundabat, nec ex alia parte objici male tentatam hujusmodi ordinationem, quo magis intelligas rem totam ex sola temporum necessitate et ex indulgentia metropolitani esse perfectam.
Quid interim ageret Arelatensis? Omnia sedis suae jura undique impeti ac pessumdari cernebat. De Viennensi primatu certabat cum eo Viennensis episcopus. Narbonensem secundam ambiebat Massiliensis, vir Gallicanis episcopis acceptissimus, qui possessionis et consecrationis titulum ac forte Arelatensis consensum praetendebat. Magis ergo e re sua esse duxit si Proculo manus daret, ut dum viveret Narbonensi provincia secunda potiretur, ea conditione ut post [Col. 0509C] ejus obitum ad antiquum metropolitanum reverteretur illius ordinatio, quam conditionem subintelligere visa est synodus, cum aliam non expressit. Ea ratione et Proculi et aliorum Gallicanorum antistitum gratiam conciliabat, quae necessaria illi erat ut primatus sui jura adversus Viennensem episcopum illaesa custodiret. Revera post Proculi mortem Narbonensis II provinciae 865 administrationem iterum capessivit Arelatensis episcopus; immo et ante Arelatensi vindicavit Zosimus, ut ex ejus notum epistolis.
Horum aliqua etsi sola conjectura nitantur, ita tamen vero similia sunt, ut aliter ea contigisse vix possit concipi. Proculus enim vir sanctissimus antea metropolitica dignitate non ornatus, ordinationem earum Ecclesiarum, nisi urgente necessitate et consentientibus episcopis, sibi arrogare non potuit. Quae Ecclesiae, ut sine metropolitano esse non potuere, ita alium antea non habuerunt, quam totius Narbonensis metropolitanum, quem Arelatensem episcopum fuisse [Col. 0509D] probavimus. Et ideo Arelatensis ad tempus, cedens Proculo, satis juri suo in Narbonensem secundam consulebat, si primatum suum adversus Viennensem strenue propugnaret. Liquet ergo nullum Arelatensi episcopo praejudicium creari ex ejus silentio in synodo Taurinensi circa Narbonensem secundam: quamquam nec clarum est in cujus gratiam reclamaverint episcopi secundae Narbonensis: et ex studio quod postea in Arelatensem servaverunt, eidem tunc favisse non improbabiliter censeri possunt. Quibus et hoc addi potest, solos nobis hujus synodi canones repraesentari, non vero Acta, in quibus eorum omnium episcoporum interlocutiones integras procul dubio inveniremus, nisi illa periissent. Forte nec omnes canones habemus, cum ea quae in causa Bricii Turonensis episcopi et Lazari ejus accusatoris tractata esse in ea synodo narrat Zosimus papa ( Epist. ad episcopos Africae, Galliae, et Hispaniae ), desiderentur: qui et in alia epistola ad episcopos provinciae Viennensis et [Col. 0510A] Narbon. secundae testatur in illo Taurinensi concilio longe aliud actum esse quam de metropolitanorum jure ac distinctione provinciarum.
2 o Praeter hanc rationem, quam ex ea synodo fuse deduximus, aliam ex eadem Zosimi epistola mox citata eruimus. Arguitur enim Proculus, quod Lazarum ad episcopalem dignitatem promoverit, qui pro calumniatore in illa synodo damnatus fuerat. Porro cum Lazarus Aquensis episcopus esset, nec ab episcopo secundae Narbonensis ordinatus fuerit, sed a Proculo Massiliensi, liquet nullum in ea provincia metropolitanum fuisse, praeter Arelatensem, qui juri suo ad tempus cesserat in Massiliensis episcopi gratiam.
3 o Manifestum est Aquensem episcopum, ac consequenter totam Narbonensem secundam subjectam olim fuisse Arelatensi antistiti, ex eo quod jus diutissime retinuit illum ad se evocandi, vel sydonalis concilii, vel ordinationis causa; ut inde liceat concludere [Col. 0510B] sero admodum illius sedis antistitem in perfectum metropolitanum evasisse. Hoc patet ex serie libelli Symmacho papae oblati an. D. 514, et ex rescripto ejusdem papae ad Caesarium Arelatensem. Praeter quam quod enim is libellus asserit hanc potestatem usque ad illa tempora penes Arelatensem antistitem fuisse, a longaevis saeculis priscorum sancitam esse auctoritate, et a 866 veneranda sede Romana quondam perenni sanctione praeceptum, ut eadem inconcussa permaneret; ipse Symmachus in epistola sua eam in venerandis Patrum statutis fundatam esse scribit et antiquitate roboratam. Unde, ait, rationabile est ut sancta Arelatensis Ecclesia propriis privilegiis perfruatur, et quod vetustas praestitit, et Patrum auctoritas roboravit, nova non debet violare praesumptio . . . . . Igitur per singulas Ecclesias beneficia quae sunt diu custodita serventur. Etsi tam Ecclesiae Aquensis antistes, vel alius quilibet metropolitano pontifici juxta canonum definitionem vocatus obtemperare noluerit, noverit subdendum se, quod non optamus, ecclesiasticae [Col. 0510C] disciplinae. Unde porro tam singulare privilegium, tamque antiqua praerogativa manavit in Arelatensem Ecclesiam, ut ejus episcopus alterius provinciae metropolitanum ad se posset convocare? An ex paucitate comprovincialium Viennensis provinciae, quae ejus metropolitanum cogeret vicinorum episcoporum opem ac suffragia emendicare? minime. Quinque enim provinciarum amplissima ac numerosissima erat Viennensis: aliae omnes paucioribus constabant civitatibus; nec tamen idem jus sibi vindicarunt earum metropolitani in alios metropolitanos. An hoc habuit Arelatensis ex vicibus Romani pontificis, quas illi commissas esse volunt? At, ut hoc demus, hujusmodi vicibus illum fuisse ornatum, eo nomine non solus ei Aquensis subjectus fuisset, sed omnes earum provinciarum metropolitani episcopi. Aliunde igitur haec consuetudo non descendit, quam ex eo quod antiquitus penes Arelatensem episcopum erant jura metropolitica in civitates Narbonensis [Col. 0510D] secundae. Quibus etsi postmodum occasione novae divisionis sese abdicaverit, iis tamen spoliari se non consensit, nisi hac convocandi potestate sibi retenta, quae videlicet perenne foret antiqui juris et collati beneficii monimentum: unde sero admodum omnia metropolitica jura adeptus est Aquensis episcopus; ita ut nonnullus ea de re scrupulus remanserit usque ad tempora concilii Francofordiensis, a quo sedi apostolicae illius eximendi potestas facta est: et adhuc incertus fuisse videtur ejus status tempore obitus Caroli Magni, in cujus testamento Aquensis civitas inter metropoles non est recensita.
4 o Praeclarum porro hujus potestatis assumptae argumentum et exemplum nobis superest in concilio Regiensi anno 439 congregato in secunda Narbonensi provincia, intra quam Regiensis civitas sita erat. Cum enim Armentarius contra canones ordinatus esset, congregata est synodus apud Regium, ut, eo expulso, alter in ejus locum eligeretur. Praecipua [Col. 0511A] autem haec est jurisdictionis metropoliticae pars, synodi provincialis indictio ac convocatio, quam extra propriam provinciam nemo umquam tentare ausus est. Hoc nihilominus praestitit Hilarius Arelatensis, suffragantibus Galliae episcopis compluribus, quorum tredecim 867 post ipsum subscripserunt, nemine contradicente, annuente sede apostolica, quam causa tam celebris latere non potuit; sed ne reclamante quidem Armentario, cujus plurimum intererat eam synodum tamquam contra canones habitam infirmare ac respuere. Unde dubitare fas non est quin et legitimus esset hujusmodi conventus et provincialis. Is enim erat praescriptus statutis canonicis ordo, ut qui contra canones egisset episcopus a comprovincialibus judicaretur, non vero ab alterius provinciae episcopis.
—Discussis Arelatensis episcopi juribus in utramque Narbonensem, occurrunt [Col. 0511D] Vide observ. part. II, c. 6, n. 10. Alpes Maritimae, quas sibi eodem metropolitico [Col. 0511B] jure olim vindicavit.
Ac sanctum quidem Hilarium Arelatensem pro metropolitano hujus provinciae se gessisse demonstrat hoc idem exemplum concilii Regiensis an. 439, quod ab eo convocatum est in causa Armentarii Ebredunensis contra canones ordinati. Cum enim clerus civesque Ebredunenses, quorum civitas in civilem metropolim evaserat post Narbonensis solidae divisionem, Ecclesiae quoque suae sedem eodem jure in ecclesiasticis ornari in votis haberent, episcopo suo e vivis sublato, alium in ejus locum substituere, inconsulto Arelatensi, tentarunt. At eo conatu non modo privilegium Arelatensis episcopi minutum non est, sed etiam clarius emicuisse mihi videtur.
Primo enim inde manifestum evadit Ebredunenses episcopos tale quid antea numquam tentasse, vel saltem numquam pacifice eo jure esse potitos, cum ne verbum quidem de hoc appareat, aut objiciatur Hilario.
2 o Quam unanimis fuerit Gallicanae Ecclesiae erga [Col. 0511C] Arelatensem episcopum consensus ex ea ipsa Armentarii ordinatione perspicuum est. Tres enim inveniri non potuere episcopi, qui canonicum numerum implerent, vixque duos asciscere sibi potuit Armentarius, qui in illam ordinationem conspirarent, quos vel ecclesiasticarum sanctionum admodum ignaros, vel contemptores fuisse oportet, qui contra apertissima Nicaenae synodi aliarumque statuta tam infaustam consecrationem aggressi sunt. Et revera eis utcumque parcendum esse definit canon I, eo quod hi qui tam perversa incidissent, a primo lapsus ipsius die, adhibitis passim precibus, culpam poenitentes aut ignorantiae aut circumscriptioni imputassent.
3 o Non haec solum ordinationis Armentarii 868 vitia notata sunt, quod absque trium episcoporum praesentia et absque comprovincialium litteris, sed etiam quod sine metropolitani auctoritate et ejus voluntate neglecta consecratus fuerat. Metropolitanum episcopum, cujus neglecta praesentia vel consensus ordinationem [Col. 0511D] irritam fecit, alium non esse quam Arelatensem, omnes consentiunt. Sed an ut ordinario illius provinciae, an ut primo Galliarum metropolitano sibi id juris deberi voluit Hilarius? Hoc ultimum existimat Stephanus Baluzius cap. 31 libri V Concordiae sacerd. et imperii, quem supplevit; putat enim Hilarium in consequentiam litterarum Zosimi PP. et ad imitationem Thessalonicensis vicariatus, primi metropolitani dignitatem sibi sumpsisse, eoque nomine ad se referri voluisse de gravioribus causis, quae per provincias emergerent, quas inter cum merito censeretur Armentarii causa, eam ob rem coactam ab eo fuisse Regiensem synodum. Verum etsi non negaverim variam interdum esse hujus vocis acceptionem, ita ut nonnumquam magni illi primates, [Col. 0512A] Alexandrinus et Antiochenus metropolitani appellati fuerint etiam a Leone nostro; numquam tamen ea tempestate in qua versamur, hoc nomine novum istud metropolitanorum genus designatum legimus, quod Baluzius inducit ac primatus praerogativa decorat ad exemplar Thessalonicensis vicariatus, de quo ne somniasse quidem existimo Regiensis concilii Patres. Deinde cum tam in praefatione concilii quam in canone secundo tres conditiones recensentur, quibus omissis nihil prorsus esse aiunt quod episcopum faciat, nimirum trium praesentia, comprovincialium litterae, et metropolitani voluntas; certum est eodem sensu accipi vocem metropolitani, ac in canone accipitur, pro proprio ac peculiari cujusque provinciae metropolitano; cum illius omissio ex canonibus irritam electionem ibidem reddere asseratur. Canones enim illi alii non sunt quam Nicaeni, quorum quartus expresse tres easdem illas conditiones complectitur. Tres, inquit, omnino in idipsum convenientes, dummodo [Col. 0512B] consenserint qui absunt, et per litteras approbaverint, ordinationem faciant. Confirmatio autem eorum quae in quaque provincia geruntur, tribuatur metropolitano: quod, omnium Ecclesiarum et synodorum quae hanc rem tractarunt consensu, semper de metropolitano ordinario cujusque provinciae intellectum est. Praetera si de primo aliquo metropolitano explicanda veniret ista synodus, admodum ambigua fuisset ejus definitio, quae novarum in dies contentionum materiam praebuisset, cum alii de primo Galliarum, alii de proprio pronvinciae interpretati essent. Denique nemo hanc significationem affinxit canoni Regiensi ante Baluzium, 869 qui etiam ab auctoris sui sensu recedit; cum illustrissimus Petrus de Marca vocem illam secundum communem significatum acceperit in dissertatione de Primatibus, num. 73, hoc tamen subjungens, Hilarii factum trahi non posse in consequentiam, cum eam ob causam correptus a Leone fuerit, quod debitam metropolitanis sacerdotibus in suam transferret dignitatem.
[Col. 0512C] Alteram probationem vindicatae sibi in provinciam eamdem potestatis ab Hilario suggerit nobis Arausicana synodus prima, cui inter comprovinciales subscribit Ingenuus Ebredunensis episcopus in locum Armentarii depositi substitutus. Qui si provinciae distinctae metropolita fuisset, ut erat Eucherius Lugdunensis episcopus, eodem atque iste modo subscriptus legeretur ad metropoliticae potestatis significationem: Ego, inquit, Eucherius episcopus subscripsi sanctorum sacerdotum comprovincialium meorum super his exspectaturus assensum. Eucherius quippe cum forte fortuna in illis regionibus versaretur eo tempore quo episcopi provinciales in synodum conveniebant, ad eam honoris causa invitatus, inter alienae provinciae episcopos subscribere non est ausus, nisi sub spe adhibendi a comprovincialibus consensus super his quae decreta fuerant in synodo.
Non est porro quod quis eam non provincialem synodum dicat jure metropolitico congregatam, sed [Col. 0512D] majorem ea potestate coactam, quam sibi in illas provincias assumebat Hilarius vel jure vicarii, ut volunt, Romani pontificis, vel primi metropolitani Galliarum, ut excogitarunt alii. Manifestum est enim ex canone 29 talem fuisse eam synodum, qualem bis in anno celebrari Patrum statuta sanciverant, hoc est, Nicaenorum canonum quintus, qui de aliis quam de provincialibus mentionem non habet: Singulis, inquit, annis per unamquamque provinciam bis in anno synodi fiant, etc. Praeterea de earum synodorum genere fuit Arausicana, quas sine alterius conventus denuntiatione solvi non debere statuunt ibidem episcopi, qui revera similem sequenti anno congregandam denuntiarunt. Hoc vero solis provincialibus synodis convenit, non vero generalibus, aut iis quae ex pluribus [Col. 0513A] provinciis cogebantur: hae nimirum non annuatim ac definitis temporibus, sed rarius ac pro temporum rerumque exigentia indici solebant.
Tertiam eruimus probationem ex epistola Hilari papae ad Leontium, Veranum, et Victurum episcopos; ubi ait Ingenuum Ebredunensem de pontificii suae provinciae illicita cessione dudum ab apostolica sede fuisse culpatum. Ex quo manifestum est Hilarium Arelatensem, annuente etiam Ebredunensi episcopo, provinciam Alpium maritimarum suae metropoliticae ditioni subjectam habuisse. Et hoc ipsum est de quo adeo graviter expostulat sanctus Leo in epistola ad Viennenses: Suis, inquit limitibus, suis terminis sit unusquisque contentus, 870 et privilegium sibi debitum in alium transferre se posse noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones, plus gratiae tribuens personali, sui honoris desertor esse voluerit, privilegium suum in alium transferre se posse credens, non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate [Col. 0513B] episcopali caeteros praevenit, sacerdotes ordinandi sibi vindicet potestatem. Quod autem Hilarus in eadem epistola ait, Ingenuum Alpium maritimarum provinciae metropolitani semper honore fuisse subnixum, hoc suggerente ipso Ingenuo dictum est post mutatam provinciarum illarum faciem, cum metropoliticae potestatis jura ex nova divisione praesumpta, olimque neglecta, ita coepit prosequi ac sibi vindicare, quasi ex sola ejus spontanea cessione iis Hilarius potitus esset in illam provinciam. Deinde non ait Ebredunensem Ecclesiam vel civitatem, sed Ingenuum Ebredunensem episcopum ea semper penes se habuisse: quae longo intervallo a se distant, istudque potius recens privilegium ab eo primo sibi vindicatum, quam antiquitatem hujus metropoleos probare posset. Addo etiam solius honoris mentionem fieri, non vero potestatis ac jurisdictionis. Fuerunt enim nonnulli metropolitani, qui solo fere honoris titulo gaudebant, et alteri metropolitano nihilo secius subjecti erant, sive quoad synodalem conventum, sive [Col. 0513C] quoad ordinationem. Talis erat Aquensis tunc temporis intra Gallias, ut diximus in capite superiori. Talis fuit etiam inter Orientales patriarcha Jerosolymitanus, qui honorarium quoddam hujusmodi privilegium accepit a synodo Nicaena, quemadmodum explicatum habes in doctissima dissertatione ill. Petri Marcae de Constantinopolitani patriarchatus Institutione. Denique in his quae sunt facti, rem asserere non sufficit, nisi idoneis probationibus assertio ipsa muniatur; praesertim cum contrarium, ut hic accidit, comprobant et possessio diuturna et rationes non spernendae.
4 o Cum ex supradictis, imprimisque ex concilio Regiensi liqueat tam constantem fuisse apud Gallicanos episcopos opinionem, quod Arelatensi episcopo subjecta esset Alpium maritimarum metropolitico jure provincia; verisimile non est Hilarium eam sibi primum provinciam subjecisse, sed et Honoratum praedecessorem ejus, et Patroclum Honorati decessorem [Col. 0513D] eadem fuisse potitum. Quis enim adversus Hilarium non insurrexisset, si provinciam quam nullus decessorum ejus habuisset, juri suo subdere aggressus esset; cum eum Leo noster tamquam alieni juris invasorem tam male habuerit propter utramque Narbonensem, quam tamen et ab Honorato et a Patroclo ante ipsum esse administratas ultro fatebatur? Quis vero sibi persuaserit Honorati industriae deberi hujus provinciae ad caeteras Arelatensi subjectas accessionem, cum vix ac ne vix quidem duobus annis eam sedem rexerit Honoratus? Quod Patroclum autem 871 attinet, quandoquidem cum nemine decertavit homo amplitudinis suae cupidissimus pro ea provincia, quam successores ejus sibi vindicarunt, argumentum est eumdem illam nemine contradicente administrasse; nisi tamen ecclesiasticae provinciae Viennensis [Col. 0514A] pars censebatur, quam proinde uno ictu Simplicius Viennensis petebat, et eadem pariter industria tutatus est Patroclus, qua metropoliticum provinciae Viennensis principatum sibi retinuit.
Et revera videntur etiam quarto saeculo eae provinciae sub nomine Viennensis fuisse contentae. In concilii enim Arelatensis primi subscriptionibus, si genuinae sunt, nulla alia provincia praeter Viennensem nominatur, etsi et ex Nicaeensi portu, qui fuit Alpium maritimarum, et ex Aptensi civitate, quae erat ex secunda Narbonensi, legati nonnulli concilio interfuerint. Siquidem cum ex qua provincia fuerint loca illa annotatum non sit, ex ea fuisse videntur quae superius nominata fuerat. Cur enim solum Viennensis provinciae nomen illic legeretur, nisi una omnes illas complecteretur provincias, quae postea nomen aliud induerunt, divisa in partes provincia, vel saltem contineret Alpes maritimas, quarum metropolitanus tamdiu Arelatensis episcopi, tamquam Viennensis provinciae metropolitae, potestati subjectus [Col. 0514B] est; et Narbonensem secundam, quae a Viennensi est recisa.
Aliam etiam conjecturam promimus ex Aquileiensi concilio desumptam. Ex epistola enim synodali, quae a Patribus scripta est ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensium primae et secundae post completam synodum, non alii videntur eidem interfuisse legati Gallorum, quam ex tribus his provinciis. Et tamen leguntur in ea sententiam dixisse Theodorus Octodorensis et Amantius Nicaeensis, quorum hic ex Alpibus maritimis, ille ex Graiis fuit. Non temere igitur asserueris Alpes geminas sub Viennensis provinciae nomine in ecclesiastica saltem illius temporis notitia fuisse comprehensas.
—Etsi obscura admodum sit provinciae [Col. 0513D] Lege observ. part. II, c. 6, n. 11. Alpium Graiarum et Penninarum memoria in ecclesiasticis monumentis ante Hilarii papae tempora, haud obscurum tamen [Col. 0514C] est juris in eam plurimum habuisse Arelatensem episcopum, etiam Leonis aetate. Cum enim duabus tantum civitatibus constet in notitia Galliarum a Sirmondo edita; 872 earum prima ac praecipua, Tarentasia videlicet, tamquam pars solidae Viennensis, tributa est Viennensi episcopo in illa divisione, qua pacis causa inter Viennensem et Arelatensem episcopos illam provinciam distribuit Leo noster. Ex quo decernere licet eam provinciam partem olim fuisse Viennensis, saltem in ecclesiasticis.
Primo enim quod Leo metropoliticorum jurium tam strenuus assertor Tarentasiam attribuit Viennensi episcopo tamquam Viennensis provinciae partem, palmare argumentum est, eam non alterius provinciae partem fuisse, ex qua, et quidem adeo tenui, numquam ampliorem civitatem decerpsisset, relicta unica et modica civitate Octodoro, quae Tarentasiae quoad ordinationem subjiceretur. Etsi enim Viennensi favere vellet, id tamen cum tertii alicujus metropolitani injuria numquam esset aggressus; praesertim [Col. 0514D] cum ex his civitatibus, quas potestati Arelatensis episcopi relinquebat, unam aliquam potuisset avellere, quam loco Tarentasiae Viennensi traderet.
2 o Non modo in ecclesiasticis, sed nec in civilibus potita esse videtur ea provincia jure metropolitico, sed solo jure civitatis. Hoc enim perspicuum est ex Sirmondiana Galliarum notitia, quae nullam huic provinciae metropolim assignat, etsi caeteris omnibus suam assignarit. Non ferebat autem hoc illius aevi consuetudo, ut quae in civili ordine metropolim non habebat, ea metropolim haberet in ecclesiastico.
3 o Nullum est apud antiquos scriptores vestigium, ex quo vel suspicari liceat Tarentasiensem episcopum metropoliticis muniis aliquando fuisse defunctum, aut aliquid juris hujusmodi sibi tunc temporis [Col. 0515A] asseruisse ante Hilari papae tempora, cujus unica restat epistola, in qua Alpium Penninarum episcopi ab aliarum provinciarum episcopis distinguuntur. Quamquam vereor ut subsit mendum in titulo epistolae; ita ut loco Alpium Penninarum, legendum putem Alpinarum, vel Alpium maritimarum. Ratio emendationis non una est. Primum enim cum alteram epistolam scribat idem papa Hilarus ad earumdem provinciarum episcopos ad quos primam scripserat, provinciarum, inquam, Viennensis, Lugdunensis, Narbonensis primae et secundae et Alpinae, hoc unum inter utramque discrimen est, quod in prima Alpinarum Penninarum meminit, in altera simpliciter Alpinae; unde videtur Hilarus unicam Alpinam agnovisse ab aliis provinciis discretam: eam porro longe satius est existimare fuisse maritimarum Alpium, quae octo civitatibus constabat, quam Penninarum, quae ex duabus dumtaxat conflata erat. Deinde quis credat Hilarum, cum ad omnes fere Galliarum provincias scriberet, amplissimam maritimarum 873 Alpium [Col. 0515B] provinciam praetermisisse, et unius provinciunculae meminisse, quae etiam metropoli carebat? Denique cum idem pontifex de eadem Mamerti causa, de qua in posteriori epistola mentionem facit, scriberet ad viginti nominatim episcopos, Ingenuum inter eos recenset, qui Alpium maritimarum metropolitanus erat; unde patet magis de maritimis quam de Penninis Alpibus intelligendam esse Alpinam quam in posterioris epistolae titulo commemorat Hilarus, et ex eodem corrigendum esse titulum primae, ubi Penninarum Alpium mentio injicitur.
4 o Cum Petronius praefectus praetorio Galliarum Honorii tempore septem provinciarum corpus composuit, quarum concilium apud Arelatem constituit singulis annis congregandum, vix dubitari potest quin Alpes Graias et Penninas eisdem annumerarit. Qui enim corporis hujus amplificandi causa duas Aquitanias cum Novempopulania, antiquae Narbonensis partibus annectere compulsus est, num illud Alpium [Col. 0515C] Penninarum et Graiarum detractione minuisset? Hoc certe verosimile non est, sed par est potius credere Viennensi annexam esse tamquam partem ejusdem et illius septem provinciarum corporis. Et certe numquam Leo noster Tarentasiam caeteris Viennensis provinciae civitatibus promiscue annumerasset, illiusque episcopi ordinationem tribuisset Viennensi, si nec provinciae Viennensis, nec corporis illius septem provinciarum pars aliqua fuisset, cum nullo exemplo antiquitatis factum id umquam esse probari queat. Quod autem in notitia Galliarum toties citata ea provincia ab aliis segregata seorsim numeratur, hoc vel errore factum esse puto, vel potius ex mutatione quae per illas provincias inducta est per Visigothorum irruptionem, qui illarum partem occuparunt circa posteriora illa tempora, quae supra hujus notitiae aetati assignavimus. Quamobrem vel ex hac diversitate probatur posteriorem esse et Honorio imperatore, et Leone papa I eamdem hanc notitiam; et praeterea non vere scriptum ab illustr. Petro de [Col. 0515D] Marca (Dissert. de Primatibus, § 67) expunctam esse a corpore provinciarum illarum provinciam Alpium Graiarum, cum ex Leone constet Viennensi esse accensitam, quando Tarentasiam Viennensi episcopo attribuit.
5 o Cum Ravennius in locum S. Hilarii mortui ordinatus esset Arelatis episcopus, de ejus ordinatione certiorem fecerunt Leonem ordinatores per suas litteras, ad quos Leo rescribens duodecim numeravit: unde eumdem duodenarium numerum ordinationi illi interfuisse dubium non est. Porro cum ad solam Viennensem provinciam pertineret illa ordinatio, eum numerum intra illam provinciam frustra quaesieris, nisi Tarentasiensis caeteris annumeretur. Demptis enim Viennensi et Arelatensi episcopis, undecim tantum restant in illa provincia juxta Sirmondianam notitiam, si Tarentasiensem non annumeres. Porro Viennensem huic ordinationi non affuisse extra dubium [Col. 0516A] est, 874 tum quia numquam consecrationis hujus honorem alteri cessisset, cum tamen Constantino episcopo, ut provinciae antiquiori, delatam esse probabile fiat ex ejus inscriptione, quae primum locum obtinet in rescripto sancti Leonis; tum quia cum ordinatores omnes Ravennii subscripserint libello episcoporum Gallorum oblato Leoni papae in gratiam Arelatensis episcopi, exceptis tantum Auspicio Vasensi, qui decesserat, et aliis quatuor qui supererant, Niceto, Floro, Chrysaphio et Rustico, non est procul dubio inter hos subscriptores numerandus Viennensis, alioqui propriorum Ecclesiae suae jurium praevaricator exstitisset. Porro nullus e quatuor mox nominatis Viennensis fuit episcopus, qui si adfuisset, primus omnium inscribi voluisset, cum Rusticus tertio tantum loco, Nicetas quinto, Florus septimo, Chrysaphius duodecimo habeatur. Jam vero si Tarentasiensis episcopus ordinationi Ravennii inter fuit, argumentum est Tarentasiam ex provincia Viennensi fuisse, cum id ecclesiasticus mos non pateretur, [Col. 0516B] ut ex aliena provincia ordinationis testes adessent episcopi in synodali qui propterea fiebat conventu; ac ne id Ebredunensi quidem episcopo concessum in provincia, cui Arelatensis praeerat, licet ad ejusdem synodum pertineret.
6 o Denique jus Arelatensis episcopi in eam provinciam mire elucescit ex vita sancti Jacobi primi Tarentasiensis episcopi, quam e veteri codice ms. erutam opera Petri Francisci Chiffletii jesuitae, inseruit Bollandus tomo II Actorum sanctorum ad 16 Januarii. Constat enim ex illa vita, si genuina est, et ab antiquo, ut videtur, auctore descripta, Jacobum se primum Honorato Lirinensis coenobii Patri ad monasticam vitam instituendum tradidisse; tum ab Honorato ad Arelatensem sedem assumpto missum fuisse ad Centronum oppidum vallemque Tarentasiensem, ut populum inibi sub gentilitatis ritu degentem ad fidem Christi converteret . . . Quo circa, addit auctor, Honoratus aliis convocatis episcopis Jacobum ordinavit [Col. 0516C] episcopum, et ad praefatum oppidum vallemque Tarentasiensem direxit praedicare verbum Domini. Quo munere suscepto, Jacobus totum illum populum ad fidem Christi adduxit, basilicam construxit, sacrisque ministris institutis hierarchiam composuit, impetratis etiam a Burgundionum duce, qui tunc eas regiones occupabat, addictisque Ecclesiae Tarentasiensi circumjacentibus agris. His prorsus similia scribit illustrissimus jam Tullensium episcopus Andreas Saussaius in supplemento Martyrologii Gallicani. Ex quibus manifestum est Ecclesiam Tarentasiensem, quae illius provinciae primaria erat, exordia sua debere Arelatensi episcopo, qui illi et fidem sui discipuli ore propinaverat, et primum consecraverat episcopum; unde sibi eam merito jure vindicavit, ac consequenter caeteras ejusdem provinciae Ecclesias.
De Octodoro, quae jure civitatis gaudet 875 in notitia, difficultas nonnulla esset, cum et longe ante Honorati episcopatum de ea mentio habeatur in concilio Aquileiensi, nec alibi legatur subjecta fuisse [Col. 0516D] Viennensi vel Arelatensi, aliisve Galliarum metropolitanis. Sed jam ea notitia non est quod anxios nos faciat, cum eam ad posteriorem aetatem esse rejiciendam docuerimus superius.
Ad synodum Aquileiensem quod attinet, posthabitis Petri Chiffletii conjecturis de actorum illius suppositione, quibus in prima mea editione nonnihil indulsisse me poenitet, respondeo plus favere synodum illam consilio meo quam obesse. Cum enim Octodunensis episcopi meminerint acta, nec tamen alias Galliarum provincias commemorent quae ad synodum legatos destinassent, quam Viennensem et Narbonensem primam et secundam, ad alterutram illarum pertinere debuit Octodorum, et Viennensis juribus accensitam tunc fuisse, asserere mihi liberum est.
Utraque dissertationis hujus, quam praemisimus, [Col. 0517A] parte defuncti, vix opus erat ut tertiam adjungeremus. Siquidem quisquis semel hoc in animum induxerit, nihil Hilarium in utroque illo Celidonii et Projecti negotio tentasse praeter legitima sedis suae jura, facile caetera accusationis capita diluet. Si enim Celidonius non in alia quam Viennensi provincia episcopum egit, quam metropolitico jure subjectam fuisse Hilario comprobavimus, non aliena, sed propria eum potestate ad judicium suum vocavit, deposuitque convictum; nec appellationi locus erat, cum nihil nisi juxta canonum consequentiam gestum fuerit in hoc negotio, uti in prima dissertationis parte asseruimus. Si etiam omnes illae provinciae, quae antiquae Narbonensis partes fuerant, Arelatensem metropolitam etiam post divisionem agnovere, non est cur ordinatio Projecti [ Leg. episcopi pro Projecti] in aliqua illarum tentata, ob eam rationem in crimen adducatur quod limites proprios excesserit Hilarius. An vero aliquae circumstantiae in utroque illo negotio intervenerint, quae eumdem vel temeritatis, vel superbiae, [Col. 0517B] vel alterius criminis 876 reum fecerint: hoc porro est quod hac tertia parte discutiendum habemus: dum reliqua epistolae S. Leonis capita, animo omnis praejudicii immuni, singillatim perque singulos articulos recensemus.
—Istud est omnium accusationum caput ac summa quas adversus Hilarium nostrum struxerunt ejus adversarii: quod videlicet Ecclesiarum statum et concordiam sacerdotum novis praesumptionibus turbaturus excessit, ita suae cupiens subdere potestati [Col. 0517D] Haec verba Viennensis provinciae episcopos ex sua sententia Quesnellus inseruit, eo quia Hilarii judicium de Celidonio, quod Leo respicit, ad provinciam Viennensem Arelatensi episcopo subjectam pertinuisse existimet: quam tamen sententiam falsam ostendimus. Hujus autem capitis confutationem invenies [Col. 0518D] in observ. part. III, c. 1. Viennensis provinciae episcopos, ut se beato apostolo Petro non pateretur esse subjectum; ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus in suam transferens dignitatem.
Ad haec ut articulatim satisfaciamus, respondeo satis elucescere ex iis quae superius diximus nequaquam [Col. 0517C] Ecclesiarum statum ab Hilario fuisse turbatum; immo vero hoc unum a Leone etiam atque etiam rogabat, ut Ecclesiarum statum more solito ordinaret; nec novis sese efferebat praesumptionibus, sed antiquis inhaerebat Ecclesiae suae privilegiis, quae a praedecessoribus suis per manus, ut probavimus, accepta, si ultro deseruisset, praevaricationis crimen incurrisset. Tantum abest autem ut sacerdotum concordiam turbaret Arelatensis pontifex, ut potius ad ejus propugnanda jura omnes fere in unum coirent ac conspirarent Galliarum episcopi, uti ex eo patet quod iisdem annuentibus [Col. 0518D] Nec Hilarium post Leonis decretum jus metropoliticum usurpasse, nec Gallicanos contra ipsum decretum conspirasse, aut quidquam egisse, ibidem probabimus cap. 2. eamdem semper, quoad vixit, usurpavit potestatem, etiam refragante Leone, ac minitante Augusto; et post mortem ejus omnes Ravennium in ejus locum unanimiter, ut Leo ipse loquitur, consecrarint, et per libellum supplicem uno consensu adierint Leonem episcoporum Gallicanorum pars maxima, ut eum ad revocandum durum illud decretum adversus Arelatensem antistitem promulgatum [Col. 0517D] amice compelleret. Eatenus porro suae potestati subdere cupiebat Viennensis provinciae episcopos, quatenus provincialibus episcopis injunctum erat per sacros canones, ut metropolitis obtemperarent, ex illorum ore nutuque penderent, ipsumque ut dignitatis suae consecrationisque auctorem venerarentur. Non ita tamen provinciae sibi suae ordinationem pro jure suo 877 assumebat, ut cathedrae Petri debitam denegaret subjectionem, quam ut capiti membrum, ut primati metropolita, ultro deferebat. Verum quod ex apostolica traditione acceptum [Col. 0518A] post Hilarii tempora aliquando asseruit Magnus Gregorius, hoc Hilario, qui erat traditionis fonti propinquior, non latebat: nimirum, inertem esse ac otiosam primariorum praesulum erga inferiores episcopos praerogativam, cum nihil ab his nisi secundum normam canonum arrogatur. Si qua, inquit ille (Lib. VII, epist. 65, ind. 21) , culpa in episcopis invenitur, nescio quis ei episcopus subjectus non sit; cum vero culpa non exigit, omnes secundum rationem humilitatis aequales sumus. Nihil porro contra canones actum esse ab Hilario, abunde a nobis dictum ac probatum est in superiori dissertationis hujus parte; immo vero nihil nisi pro custodia canonum, vel contra Celidonium decretum in synodo, vel Romae coram pontifice prolatum est ab Hilario: quamobrem quod Leoni sententiam aequitate plenam rescindere volenti strenue obstiterit, non proterviae in eo indicium, sed invicti animi disciplinaeque tenacissimi argumentum fuit.
Jam quod attinet omnium per Gallias Ecclesiarum [Col. 0518B] ordinationes, quas sibi vindicasse dicitur Hilarius, juvat nonnulla observare, quibus expensis quidquid ambitionis erumpere videtur ex his verbis nullo negotio eluetur. Nulla hic fere vox quae interpretatione non egeat, aut a generaliori significatu ad strictiorem revocari non debeat.
Allucinati sunt, nisi ipse allucinor, omnes omnino qui vocem ordinationes hic positam esse existimarunt pro consecratione sacerdotum seu episcoporum, ita ut S. Leo Hilarium arguerit, quasi omnium per eas Galliarum partes de quibus loquitur episcoporum consecrationem, posthabitis metropolitanis, sibi arrogantem. At certissimum mihi apparet longe hoc abesse a mente Leonis, sed potius ordinationem hoc loco pro administratione seu sollicitudine usurpari, quae metropolitano vel ordinario vel primario competit in provinciam aut aliquem provinciarum tractum. Hoc inde primum elucet, quod non ordinationes sacerdotum dixit S. Leo, sed ordinationes Ecclesiarum, [Col. 0518C] inter quae magnum esse discrimen nemo non videt. Ordinare enim episcopos seu sacerdotes unicum consecrationis munus exprimit, ordinare autem Ecclesias quemlibet alium jurisdictionis in Ecclesias actum et exercitium denotat. 2 o Cum haec scribebat Leo noster, positum ob oculos habebat Celidonii negotium, de quo inter pontificem et Hilarium contentio fuerat. Nemo autem hac in occasione consecratus ab Hilario fuerat, sed potius depositus fuerat Celidonius in synodo Hilarii jussu congregata, quod sub ordinationis Ecclesiarum nomine 878 continetur. Denique familiarissimum est illius aevi scriptoribus in hoc significatu ordinationis vocem usurpare. Cuique legenti passim occurrent hujusmodi plurima, ut apud Leonem ipsum sermone de apostolis: Paulo, inquit, apostolo aliarum adhuc ECCLESIARUM ORDINATIONIBUS occupato; sed et in hac causa ipsaque epistola de quibus agimus duplicem hujus vocis sensum discernit et usurpat Leo. Cum enim Projecti negotium tractat cap. 4 et 5, et infra etiam de consecratione episcoporum [Col. 0518D] sermonem habet, exacte ordinationem sacerdotum dicit; cum vero de generali provinciarum administratione disserit, ordinationem provinciarum nominat. Ita enim accipienda mihi videntur haec tertii capitis verba: Ordinationem sibi, ut ante jam diximus, singuli metropolitani suarum provinciarum, cum his qui caeteros sacerdotii antiquitate praeveniunt, restituto sibi per nos jure defendant. Quamquam enim non inficiamur ordinationem provinciae vel provinciarum nonnumquam pro consecratione sacerdotum provinciae [Col. 0519A] usurpari apud ecclesiasticos scriptores, non ita tamen sumi hoc loco mihi videtur, sed pro administratione. Ad consecrationem enim episcoporum non ii solum cum metropolitano convenire solebant qui caeteros sacerdotii antiquitate praevenirent; sed tota simul conspirabat coibatque provincia; at vero pro administratione provinciae eorumque negotiorum discussione quae persaepe intra quamque provinciam enascebantur, opus non erat ut toties comprovinciales episcopi omnes in synodum convenire juberentur, sed satis erat ut illa a metropolitano ex aliquot antiquiorum consacerdotum consilio tractarentur, juxta praesens Leonis pronuntiatum. Adde quod eodem loco generatim de alieno jure non invadendo disserens Leo, jubensque ut quisque suis limitibus sit contentus, innuit se de generali quoque provinciarum ordinatione seu administratione sermonem habere. Ejusdem etiam epistolae capite ultimo: Non enim, inquit, nobis ordinationes vestrarum provinciarum defendimus, quod potest forsitan, ad depravandos vestrae [Col. 0519B] sanctitatis animos, Hilarius pro suo more mentiri; sed vobis per nostram sollicitudinem vindicamus. Hoc, inquam, pariter loco ordinatio pro administratione poni mihi videtur. Quis enim umquam illo tempore vel somniasset Romanum episcopum de ordinandis seu consecrandis Gallicanarum provinciarum episcopis cogitasse? At ut per se vellet illarum provinciarum curam suscipere, synodales conventus congregare, judicia adornare, et caetera hujusmodi, quae penes Arelatensem episcopum ad illa usque tempora fuerant, ad se pertrahere, non somniantis erat suspicari. Hanc tamen longe a se amolitur Leo suspicionem, eam curam [Col. 0519D] Leontius, cujus Leo meminit, diversus est a Forojuliensi: quippe hic jam obierat circa annum 432, ut probant Tillemontius tom. XV, not. 3 in S. Maximi Regiensis Vitam, et Pagius ad an. 433, n. 20. Leontio 879 Forojuliensi episcopo, honorandae, ut ait, antiquitatis causa, deferri postulans; eam, inquam, curam, quam sibi superius asseruerat nolle defendere. Porro nequaquam Leontio episcopos consecrandi potestatem facit; immo diserte interdicit, hanc exceptionem statim subjiciens: Metropolitanis privilegii sui dignitate servata; quibus [Col. 0519C] etiam non uno epistolae loco jus consecrationis a Leone ipso asseritur.
Ipse Valentinianus Augustus, cum constitutione sua Hilarium acerbe increparet, ex Leonis suggestione, ait, quod certa in eum ex his quae male ORDINAVERAT, lata sententia est. Ubi nullatenus de consecratione in particulari loquitur, sed universim de omnibus quae male gesta in Ecclesiis ab Hilario existimabat. Denique, ne prolixiores simus, ipse Hilarius, referente Vitae ejus auctore, in haec verba Leonem allocutus est, deposcens ut Ecclesiarum statum more solito ORDINARET.
Quoquo modo autem ordinationis vocem interpretemur, opus est ad Hilarii defensionem sequentes ad genuinum sensum revocare: si enim de omnibus, quaqua patent, Gallicanis provinciis intelligerentur, intolerandae prorsus audaciae reus habendus esset Hilarius. Ac primum quidem certum est Gallicanas tunc temporis provincias non unius principis ditioni fuisse subjectas, sed partim Romano imperatori, [Col. 0519D] partim Gothis, partim etiam Francorum ducibus vel regibus paruisse: ut nullo pacto potuerit Hilarius omnium per omnes Gallias Ecclesiarum ordinationem sibi vindicare: numquam enim id ferebant principes, ut alienae gentis aut ditionis episcopus Ecclesias in eorum regno sitas administraret, et ex iis vel episcopos amoverent, vel conflarent synodos. Exemplum habemus in prima synodo Arausicana, cui cum forte fortuna interfuisset Eucherius Lugdunensis [Col. 0520A] episcopus Hilario nostro, qui concilio praeerat, pernecessarius, non ansus est tamen synodi Actis absolute subscribere, sed tantum sub conditione consensus a comprovincialibus impetrandi. Ego, inquit, Eucherius episcopus subscripsi, sanctorum sacerdotum comprovincialium meorum super his exspectaturus assensum. Ex hac igitur synodo, quae tribus tantum annis Celidonii depositionem antecessit, manifestum est [Col. 0519D] Cum Celidonius Vesontionensis episcopus fuerit Lugdunensi metropolitae subditus, ut ostendemus in observ. ad hanc dissertationem, cum Hilarius cum [Col. 0520D] deposuit, judicium exercuit in provincia metropolitae Lugdunensis, et hac de causa Leo eum omnium per Gallias Ecclesiarum ordinationes, seu administrationem sibi vindicasse affirmavit; adeo falsum est Galliarum nomine solidam Narbonensem intelligendam esse. Caetera quae Quesnellus subjicit, vel ipse imbecilla sub finem capitis indicat. in Lugdunenses, ac proinde in alias provincias ulteriores Galliarum nihil sibi vindicasse juris Hilarium, qui nec Eucherium impulit ut absolute subscriberet, quoniam illum ad suam synodum non pertinere noverat.
Non alias ergo Gallias licet hic intelligere, 880 quam quae Narbonensem olim solidam composuerant, quae Galliarum provincia primum appellata est, ac postmodum simpliciter Provincia. Quae cum ab aliis provinciis in administratione civili distingueretur, consequens erat ut etiam in ecclesiastica esset separata. Certe suspicor illud etiam inter utrasque discrimen nonnumquam positum esse, ut quae Narbonensem [Col. 0520B] olim conflarant, simpliciter Galliae vel Galliarum provinciae, aliae vero dictae sint provinciae Gallicanae. In concilio enim Parisiensi ann. 362 vocantur ubique Gallicani episcopi qui synodum constituebant, et Saturninum excommunicatum ab omnibus Gallicanis episcopis dicunt. Quae synodus eo consilio congregata fuisse videtur, ut quae a Saturnino Arelatensi episcopo Ariano male gesta fuerant in Arelatensi et Biterrensi synodis rescinderentur. Verum quia timendum erat ne Saturninus vel synodum de novo cogeret adversus Parisiensem, aut saltem eos episcopos quos prius ad tuendum errorem armaverat, iterum ad conculcandum Parisiense decretum auctoritate sua impelleret, decrevit synodus ut quisquis his quae statuerat INTRA GALLIAS putaverit renitendum, a communione ac sede sit sacerdotii abjiciendus; eas Gallias, ut opinor, intelligens, in quibus versabatur ac auctoritate pollebat Saturninus, et quarum episcopi propter ante acta in suspicionem veniebant. Item in concilio Vasensi I [Col. 0520C] an. 442: Placuit, inquit can. 1, tractatu habito, episcopos DE GALLICANIS provinciis venientes, INTRA GALLIAS non discutiendos: sed solum sufficere si nullus communionem alicujus interdixerit: quia inter circumhabitantes ac sibi pene invicem notos, non tam testimonio indigent probi quam denotatione ac denuntiationibus depravati. Ubi omnino distingui videtur inter Gallias seu quinque aut septem provincias, quarum episcopi synodo aderant, et Gallicanas provincias, de quarum episcopis discutiendis agebatur. Eodem sensu Gallias esse acceptas a Leone ipso pro solidae Narbonensis partibus apparet ex epistola 38 ad Ravennium Arelatensem. Petronianum, inquit, quemdam vagum . . . didicimus PER GALLIAS se nostrum esse diaconum jactitasse, et sub hujus honoris obtentu diversas ejus provinciae Ecclesias circuire. Item epistolam ad episcopos synodi quinque aut septem provinciarum, quae corpus ab aliis distinctum conflabant, ita inscribit: Leo Ravennio, Rustico, etc., episcopis PER GALLIAS constitutis. [Col. 0520D] Hae sunt conjecturae quas doctioribus examinandas emittimus, non ita iis innitentes ut ab iisdem 881 pendere velimus sententiam nostram, qua dicimus, non omnes omnino Galliarum provincias sibi subjicere voluisse Hilarium; sed eas solummodo quae ex solidae Narbonensis divisione in solidas evaserant quoad civile regimen. Quam merito autem jure eas sibi vindicabat Arelatensis episcopus, satis superque dictum est in superioribus.
—Totus est Leo noster in insectanda episcopi Arelatensis [Col. 0521D] Confer observ. part. III, c. 1, n. 2. superbia, vixque linea est in hac, tota quanta est epistola, quae hanc criminationem non spiret acrioribus verbis et quidem plurimis illatam. Passim enim eum traducit, ut hominem nulli subditum legi, qui nullis se dominicae institutionis credit regulis contineri, qui sacratissimam Petrae firmitatem Deo aedificante constructam nimis impia vult praesumptione violare, ejus potestatem tentat infringere, favendo cupiditatibus suis, praesumendo illicita, et ipsius beatissimi Petri reverentiam verbis arrogantioribus minuendo.
Nihil revera arrogasse sibi Hilarium praeter suae Ecclesiae jura, ostensum est pluribus. An vero ita sedis suae privilegia, immo totius episcopalis ordinis potestatem defenderit, ut debitam apostolicae sedi violaret reverentiam, non omnino manifestum est. Asserit quidem sanctus Leo, sed Leo, ut scribit doctissimus Baronius, in his quae contentiosi fori sunt, [Col. 0521B] quod perfacile est, deceptus, sed Celidonii artibus circumventus, et delationibus adversariorum faciliores praebens aures
Quis porro ad convincendum reum accusatoris testimonium satis esse dicat, praesertim vero in propria causa, in qua quisque sibi ipse suspectus esse debet? Certe cum in hac Leonis epistola lego: Quod postquam Hilarius rationabile, quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere, non habuit, ad ea se, occulta cordis ipsius transtulerunt, quae nullus laicorum dicere, nullus sacerdotum posset audire; cum haec, inquam, lego, redit in memoriam Auxiliaris, praefecti effatum, quod ex ejus ad Hilarium ipsum epistola ea de re scripta refert Honoratus Massiliensis. Impatienter, inquit, ferunt homines, si sic loquamur quomodo nobis conscii sumus. Aures praeterea Romanorum quadam teneritudine plus trahuntur. Mihi certe audiendus magis videtur praefectus ille Leonis et Hilarii amicus, quam vel Hilarius ipse, vel Leo, quorum, [Col. 0521C] tametsi sanctorum 882 mentibus vel propriorum privilegiorum aemulatio, vel amor victoriae nebulas quasdam offundere potuerunt. Intelligis autem, sincere lector, quantum aberat ut Auxiliaris praefectus, totius negotii atque tractatus inspector, contumaciae Hilarium argueret, cum omnes potius Leonis querelas in illam affectionem referat, qua vix est qui non laboret, cum suae sententiae sibique aliquem habet paulo liberius adversantem, in eamque aurium teneritudinem, quam Romanis innatam affirmat. Sed et longe clarius mentem suam aperit in eadem epistola, ubi asserit se totius illius concertationis conscium ac testem nihil omnino in Hilario deprehendisse quod animum elatiorem protervumque saperet. Cum, inquit, propositi tui tenax sis et semper aequalis, nulloque commotionis felle rapiaris, sicut nullis extolleris illecebris gaudiorum, ego nec minimum quidem factum beatitudinis tuae arrogantiae memini contagione fuscari.
Hoc ut Auxiliari praefecto, ita et cunctis Galliarum [Col. 0521D] episcopis persuasum fuit, qui a Leone accepisse videntur rerum in Romana synodo gestarum acta quae omnia ab Hilario prolata continerent, ut ex his verbis conjicio: Quae igitur apud nos in causa Celidonii episcopi gesta confecta sint, et quae Hilarius dixerit, dum cum eodem praesente supradicto episcopo audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat. Cum autem omnium ab Hilario gestorum dictorumque participes essent facti, [Col. 0521D] Haec gratis et falso affirmari patebit ex iisdem observ. part. III, c. 2. non tamen propterea ab illo desciverunt, sed posthabito transalpini conventus judicio, Gallicanae synodi sententiam adversus Celidonium decretam constanter ratam habuerunt, eumdem semper honorem detulerunt Hilario, nec ejus locum a [Col. 0522A] Leontio aliove invadi permisere, quod erat Leonis ad eos scribentis votum consiliumque.
Etsi porro tam horum praesulum quam Auxiliaris praefecti suffragia deessent in gratiam Hilarii, non facile tamen aures accommodandae essent ejusmodi accusationibus, cum et antequam hoc negotium agitari coegis set, et postquam finitum est, semper ob summam anim demissionem fastusque omnis contemptum praecipue commendatus sit Hilarius. Inde est quod Cognati ac praedecessoris sui Honorati Vitam edisserens, prosapiae ejus nobilitatem pressit silentio, nec in ipsum laudes gentili suo delatae reciderent: Etiam ipse laudibus venerandi propinqui praecelsum stemma natalium maluit nobilitare dum respuit, commendare dum praeterit, dilatare dum spernit. Nec mirum demissum gessisse animum, ubi in ea dignitate collocatus est, ad quam non nisi humilitate conscenderat. Sicut enim sacerdotii gradu summus, inquit idem Vitae ejus scriptor, ita humilitatis descensu, fastigium celsae sublimitatis [Col. 0522B] 883 indeptus. Idem Massiliensis episcopus, postquam plurimis exemplis Hilarii nostri humilitatem comprobatam fecit, ita prosequitur: Constat ergo humilitatis culmina proprio eum comparasse despectu, et celsum perinde virtutum meruisse fastigium. Sed forte haec tanta et tam multiplicia verae humilitatis exempla aliquod superbiae periculum generarunt, et non potius sublimibus humilitatis compararunt celsa praeconia. Exstitit rigidus, sed superbis; exstitit terribilis saeculi iniquitate turgentibus, xenodochiae vanitate turgentibus. Caeterum congregationi sanctae et consummatis viris, non solum cor atque animum, sed corpus quoque promptissime prosternebat. Quod non minus Romae quam in Galliis frequentavit; Urbem enim statim atque ingressus est, apostolorum martyrumque occursu peracto, beato Leoni papae illico se praesentavit, cum reverentia impendens obsequium et cum humilitate deposcens ut Ecclesiarum statum solito more ordinaret. Denique ne unius Vitae auctoris nonnullis forsitan suspecti testimonio contenti simus, Auxiliaris Romanae [Col. 0522C] facundiae, ut idem scriptor asserit, auctoris suffragium proferamus; breve quidem illud, at omni exceptione majus. Ita Hilarium ipsum alloquitur in epistola cujus fragmentum habet ejus Vita: Sicut tenes in aliis modestiae morumque operibus principatum, ignosce de te studiose minora dicenti, quia semper in praedicatione sui virtus erubescit.
Jam vero postquam Roma rediit Arelatum, quanta sincerae humilitatis dederit indicia, vel ipso narratore Baronio discimus. Certe quidem, inquit, haud mediocre specimen edidit Christianae modestiae, dum ita exagitatus tam a pontifice quam ab imperatore: SICUT ENIM FREMITUS LEONIS, ITA ET IRA REGIS; tamen omnino conquievit, neque contrariis editis apologis suam causam defendit; cum alioqui id praestandi et vis eloquentiae ipsi suppeteret, et jura a praedecessoribus praetensa suffragarentur. [Col. 0522D] Errat potius Quesnellus, cum apologias post Leonis decretum missum in Gallias ab Hilario scriptas affirmat. Lege observ. part. III, c. 2, n. 1. Errat tamen cardinalis, cum posthac Hilarium omnino conquievisse asserit, nullasque ab eo editas esse apologias quibus causam suam defenderet; ab eminentissim viro hac in parte dissentimus, [Col. 0522D] quoniam contrarium diserte affirmat Hilarianae Vitae auctor, in haec verba: Solus, inquit, tantos sustinuit, nequaquam minantes expavit, inquirentes edocuit, altercantes vicit, potentibus non cessit, et in discrimine vitae positus, communioni ejus, quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit. Redux autem ad Ecclesiam suam, et legatos frequentes misit ad Leonem, et tam multas edidit apologias, ut iis recensendis supersedere coactus fuerit idem Vitae ejus scriptor. Et quia, inquit, quantum in hac causa dictaverit, huic operi nulla possum ratione connectere, Auxiliaris 884 tunc praefecti quae fuerit sententia, credidi [Col. 0523A] inserendum, etc. Ut autem a Baronii sententia discedimus cum scriptas hujusmodi apologias negat, ita eidem subscribimus Hilarii modestiam asserenti. Est enim hoc hominis vere episcopalis, et dignitatis suae jura tueri fortiter, et tamen a Christiana humilitate modestiaque sacerdotali nequaquam recedere. Talem se in hoc negotio Hilarium praebuisse et totius Vitae ipsius tenor, et scriptor jam saepissime laudatus persuadent: In civitatis, inquit, recessu totum se ad placandum animum sancti Leonis inclinata humilitate convertit, misso primum sancto Ravennio tunc presbytero, postmodum proprio successore; deinde sancto Nectario sanctoque Constantio praecipuis sacerdotibus. Et quia quantum in hae causa dictaverit, etc.
Absit ergo ut tam sinistram de sanctissimo episcopo opinionem animo retineamus, quam et adversariorum ejus calumniae, et sancti Leonis paulo commotioris facti epistola jampridem generarunt. Et licet difficile sit in hoc dissidio e duobus eximia sanctitate [Col. 0523B] praeclaris alterutrum absolvere, nisi altero insimulato, minus tamen spiritui gratiae contumeliosum videtur, si dixerimus Leoni satis perspectam tunc non fuisse Hilarii sanctitatem; et in illo contentionis aestu non eo sensu Hilarii verba accepta esse a Romano pontifice quo ab Arelatensi proferebantur; quam Hilarium tantae procacitatis, arrogantiae ac superbiae reum existimare, hominem singularis modestiae ac spontaneae demissionis nomine commendatissimum.
— Omnibus in re propria dicendi testimonii facultatem jura submoverunt, ut pridem sanxere imperatores Valens, Gratianus et Valentinianus ad Gracchum praefectum Urbis scribentes (Cod. Theod. lib. II, tit. 2) . Ex quo et superioribus S. Leonis querelis plurimum roboris detrahitur, et praesentibus occurritur. Hoc enim uno maxime angebatur Leo, quod ad se trahere volenti Galliarum causas strenue obnitebatur [Col. 0523C] Hilarius. Unde mirum non est si [Col. 0523D] Vide part. III observationum c. 3, n. 1, rationabile non invenit quidquam eorum quae ab Arelatensi episcopo prolata sunt; nemo est enim qui adversariorum rationibus libens subscribat, et cuique litigantium hoc a natura corrupta inditum est, ut juris omnis robur ac probationum pondus sibi militare existimet.
Porro si Honoratum Massiliensem consulamus, qui cum post mortem Hilarii scripserit, adulationis omnis expers ac vacuus 885 fuisse credendus est; ita locutus est Hilarius in sua causa, ut et inquirentes edocuerit, et altercantes vicerit. Quamquam parce admodum verba eum fecisse putem, qui se ad litigandum non accinxit, sed huic semper principio tamquam immobili lapidi innixus est, se ad officia, non ad causam venisse; protestandi ordine, non accusandi, quae sunt acta suggerere: quae quidem in novo rursus judicio ventilari ac discuti, [Col. 0523D] Quinam canones in Galliis recepti non sinebant Celidonii causam in novo judicio Romae discuti? Falsitatem cognosces ex observ. part. I, c. 6, n. 17. De consuetudine etiam vide ibidem c. 5. Hinc falsum [Col. 0524D] est quod audacissime post pauca subjicitur: Leonis facto solita judiciorum forma immutabatur, novumque jugum hoc modo parabatur Gallicanis Ecclesiis. recepti tunc in Galliis canones, solitaque Ecclesiarum ordinatio non sinebant. Hoc unum contendebat Hilarius; hoc rationabile non existimavit pontifex noster: quoniam hoc auctoritati [Col. 0523D] ac splendori sedis suae deberi putabat, ut quaecumque per omnes orbis Ecclesias celebrabantur judicia, ad Romanum examen denuo semper revocarentur.
Quod igitur in Romana synodo causam deseruisse visus est, nec, ut Leo ait, quod responderet habuit, hoc neque ex juris penuria, nec ex probationum defectu, nec ex loquendi difficultate provenit; sed inde quod Leonis facto solita judiciorum Gallicanorum forma immutabatur, novumque jugum hoc modo parabatur Gallicanis Ecclesiis ac sacerdotibus quod [Col. 0524A] nec illi nec eorum Patres ferre unquam potuerant: quod jugum si Hilarius Gallicanarum Ecclesiarum apex his imponi passus esset, ipse tamquam et propriae dignitatis desertor, et Gallicanae libertatis traditor a suis coepiscopis erat arguendus. Hilarii igitur silentium prudentiae fuit, non imbecillitatis; reverentiae, non contumaciae; defensionis, non desertionis; facundiusque causam dixit tacendo, quam perorando fecisset.
Jam quod [Col. 0524D] Lege quoad testes observ. part. III, c. 3. testes attinet, quorum manifesta, ut ait, responsione, se injuste sacerdotio fuisse dejectum monstraverat Celidonius, dubium subesse mihi videtur nonnullum, utrum de testibus apud Gallias auditis a Gallorum synodo agatur; an vero de testibus quos e provincia in Urbem evocarit episcopus dejectus, produxeritque in conspectum Romani concilii. Si hoc ultimum, videt quisque quam suspecti plerumque sint testes per longa itinerum spatia traducti, quippe qui auro persaepe redimuntur, ut ad loca remota se conferant, speque lucri magis ducuntur [Col. 0524B] quam studio veritatis. Insuper ab iis locis absunt, in quibus sunt noti, et forte scelerum rei atque a reddendo testimonio reprobandi. Ad quae demum contrariorum testium necessariae personae, ut aiunt episcopi Africani, vel propter sexus, vel propter senectutis infirmitatem, vel multis aliis impedimentis adduci non possunt.
Quam ob causam statutum est pariter et justum, quemadmodum S. Cyprianus testis est 886 epist. 55, ad Cornelium papam, ut uniuscujusque causa illic audiatur, ubi est crimen admissum . . . ubi et accusatores habere, et testes sui criminis possint. Unde et in jure civili magna cautio adhibetur circa evocandos per longinqua itinera testes, propter fraudis periculum, quod subesse solet. Jam vero si de testibus a Celidonio productis in Provincia agit S. Leo, longe melior est Hilarii conditio. At de his loqui pontifex videtur tum ex modo loquendi quem usurpat: non enim ait, monstravit, sed monstraverat, quo Gallicanam [Col. 0524C] remotioremque synodum indicari crediderim; tum quia de testium praesentia in Romana synodo non meminit, sed tantummodo de ipsorum responsione, scripto, ut conjicere licet, exhibita, cum tamen statim de Hilario loquens, dicat: Ita ut quod Hilarius nobiscum residens posset opponere, non haberet. Hoc igitur si ita est, ut de testibus in synodo Gallicana ab episcopo accusato prolatis sermo sit, quis velit conferre narrationem Celidonii pro se ipso allegantis Romae testium nescio quorum responsionem in Gallia factam, cum eorum testimonio, qui Celidonium ipsum accusarunt, convicerunt, condemnarunt. Non enim fuere pauci testes pretio conducti, quales facile fuit Celidonio sibi comparare, aut metu vel gratia impulsi; sed flammata nobilium et mediocrium studia convolarunt, astruentes Celidonium internuptam suo adhibuisse consortio, simul ingerentes saeculi administratione perfunctum capitali aliquos condemnasse sententia (Vita S. Hilarii Arelatensis per Honoratum ). Quibus non contenti sancti Hilarius et [Col. 0524D] Germanus, alios etiam testes imperant praeparari, eorumque opera ac studio conveniunt ex aliis locis probatissimi sacerdotes, per quos res omni ratione prudentiaque discutitur, accusatio testimoniis comprobatur, vera demum simplexque definitio adhibetur, ut quem Scripturarum regulae removebant, voluntate propria se removere deberet. Si porro tunc temporis vel ulli vel idonei testes a Celidonio adducti essent, ut Romae narravit, quis credat Hilarium Germanumque sanctissimos viros, aliosque probatissimos sacerdotes, quos Honoratus commemorat, ita vel occaecatos, [Col. 0525A] vel omnis oblitos esse aequitatis, ut consacerdotem malent ut reum damnare, quam absolvere innocentem? Quod si hujus viri innocentiam aliquandiu contigisset invidorum potentia vel artibus obscurari, at tandem aliquando emicuisset Gallicanae Ecclesiae oculis; Hilario ipsi postmodum innotuisset, ut et Germano tantae gratiae viro; nec ita pristinae sententiae tenax fuisset sanctissimus Arelatensium episcopus, ut in ea ultimum obire diem voluisset, contra vel propriam vel publicam 887 de fratris sui innocentia notitiam. [Col. 0525D] Eamdem cantilenam recinit, quam refellimus loco mox citato c. 2. Numquam tamen resiliit Hilarius, sanctae post mortem memoriae ab ipso Leone appellatus, et, ut testatur laudatus toties ejus Vitae scriptor, etiam in discrimine vitae positus, communioni ejus, quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit.
—Ab his examinandis abstinere poteramus, cum ea ab Honorato praetermissa [Col. 0525B] esse videantur, sive quod per eam tempestatem purgata esset ab his omnibus Hilarii memoria, sive quod revera in nonnullis humani aliquid passus sit vir sanctus, dum variis Ecclesiarum negotiis emergentibus incumbens, aliqua paulo nimis praecipitanter exsequitur, ut ad alia zelo disciplinae accensus properaret. Sed enim quod de se ipsum profiteri non pudet Leonem, ipsa suscepti operis magnitudo creberrima est offensionis occasio, etiam pontificibus ab omni ambitu aut cupiditate alienis, tale quid contingere potuit in Projecti negotio, cui alium viventi superordinatum esse queritur S. Leo; et quidem, ut ipse contendit, in aliena provincia; quod quatenus verum sit, secunda dissertationis parte discussimus. Sed dum Projectus ardentius forsan sua jura prosequitur, dum cives ejus civitatis cujus regebat Ecclesiam, episcopi sui querelis studiose nimis suffragantur, ac se in electione neglectos putant, cum eorum votis ac testimoniis non exspectatis illa perficitur, [Col. 0525C] invidiosissime Hilarium scriptis litteris prosciderunt.
Praeterea illud omne ex proprio ingenio egisse Hilarium, hominem disciplinae studio commendatum, aegre mihi persuaserim; sed potius existimaverim hoc ipsum negotium in aliquo illorum excursuum contigisse, in quibus comite ac conscio Germano Autissiodorensi utebatur. Nec par est credere quod solus ordinaverit episcopum, cum ipse et in Regiensi, concilio et in Arausicano I, quibus praefuit ac subscripsit, et quorum decreta condidit, gravissimis verbis ac interminationibus illos insectatus fuerit, qui vel a duobus ordinari se passi essent, vel alium non ascito secum tertio ordinassent. In Regiensi quidem depositionis sententiam tulit adversus Armentarium Ebredunensem episcopum, quia a duobus tantum fuerat ordinatus, ordinatoresque ipsos ab omnibus ordinationibus ac conciliis removit et abstinere sancivit. In Arausicana autem synodo eos qui tale quid audebant tamquam praesumptores et [Col. 0525D] antiqui statuti violatores, 888 damnandos pariter decernit canone vigesimo primo. Sed nec Leo ipse nec Projecti cives de hoc Hilarium accusarunt, quod solus eam ordinationem attentarit. Quod vero cum pluribus egit, vix adduci quis poterit ut sine consilio aut sine ratione aliqua factum putet.
Prosequitur S. Leo in haec verba: [Col. 0525D] Forte haec censura exinde orta est, quia Hilarius [Col. 0526D] patricio praefectorioque fultus favore indebitam sibi per Gallias vindicasse monarchiam tradebatur, ut ex Vita S. Romani discimus. Militaris manus (ut didicimus) per provincias sequitur sacerdotem, et armati praesumptione praesidii suffulto ad invadendas per tumultum famulatur Ecclesias (Epist. 10, cap. 6) . Nihil est quod in odium trahi non possit, cum seorsum a suis circumstantiis res quaelibet exponitur. Unde facile fuit ab adversariis Hilarii rem hanc invidiose referri, quae vel necessitate compellente, [Col. 0526A] vel amicis ultro agentibus permissa est ab Hilario. Pronum est enim credere plurimos qui Hilarii ab ore pendebant, ejusque suspiciebant sanctimoniam, sese ultro comites dedisse suo antistiti, cum in provincias sibi subjectas excursurus proficiscebatur, tum propter bellicos tumultus quibus eae regiones persaepe concussae sunt, tum propter adversarios quos ei ardens disciplinae studium peccatique odium apud impios pepererat.
Quidquid sit, hoc certum habemus Hilarium ab omni saeculi fastu ac splendore longe alienum fuisse; ita referentibus qui ejus gesta scripserunt: Ex plenissima quippe, ut ait Eucherius ( De Contemptu mundi), mundanae potestatis sede in religionis nomen ascenderat, magno animo egressus de domo sua et de cognatione sua, et omnes jamdudum censum in Christi pauperes Christo dives effuderat; eum propterea patrem pauperum vocitari consuevisse aiunt ( Idem de laude Eremi ), quod et paupertatis amator pauperes solerti cura pauper ipse aleret. Quid quod tanta parcitate [Col. 0526B] vita est illius sustentata, ut raro saecularium aliquem invitaret; quod lectioni intentus, vigiliis deditus, orationi ac jejuniis jugiter mancipatus, cilicii asperitate exilitatem tenuati corporis macerabat? Nec hiemis quidem rigore, quo solent torrentia flumina glaciali algore constringi, pedes indumento adjecto texit, numquam sinum lanamine contegens (Vita S. Hilarii ): vere, ut epitaphium ejus habet,
Denique in ipsa Romana profectione quam Celidonii occasione suscepit: Pedibus iter aggrediens conficere non timuit, intrepidus urbem Romam sine equo, sine sagmario vel sago, omni difficultate superata festinus intravit. Quis hujusmodi hominem credat [Col. 0526C] militari manu stipatum Gallicanas provincias peragrasse? Qui si forte armatos homines itineris sui comites esse permisit, aliam 889 omnino ob causam ita contigisse oportuit, quam quae a Leone nostro ex adversariorum Hilarii impostura suggeritur. Certe parum sibi ipsa constat calumnia, cum et militari manu cinctum Hilarium narrat, et armati praesumptione praesidii suffultum ad invadendas per tumultum ecclesias. Haec enim si ita se habent, quomodo, quod circa Projecti negotium asseritur, insperatus nescientibus supervenit, et improvisus abscessit? Et qua ratione per tumultum ecclesias invasisse credendus est, qui ita secreto ac furtive, ut volunt, in civitatem irrepsit, ut ante abscederet quam eum venisse civibus innotesceret? Econtra vero quomodo secreto et furtive venisse is existimetur, quem certum est nonnisi convocatis pluribus Provinciae coepiscopis ordinationem episcopalem celebrasse?
Jam vero quod Hilarium velut immitem et inhumanum inducit, nulla ratione concinit his quae in [Col. 0526D] ejus Vita narrantur. Apparet, inquit pontifex, quam mitis sit corde Hilarius, qui obesse praesumptioni suae fraternae mortis credidit tarditatem. Quantum enim in se fuit, Projecto subtraxit lucem, abstulit vitam, qui hunc dolorem, in locum ejus alterum subrogando, ne ad salutem illi recursus esset, injecit. Quam inhumanitatem inferius etiam redarguit, ubi eo nomine carpit Hilarium quod facile communionem, et ad indignantis arbitrium, et pro commissis et levibus verbis denegaret iis etiam qui criminis participes neutiquam fuerant. Sed quid mirum, inquit, eum in laicos talem existere, qui soleat de sacerdotum damnatione gaudere?
[Col. 0527A] Sed audiamus quam diversum ab illo nobis depingat Hilarium testis locuples Honoratus, et quanto pietatis sensu commota ejus erga peccatores viscera lacrymarum imbrem funderent. Quotiescumque, inquit, poenitentiam dedit . . . admonitione completa, cum lacrymis supplicationum sumebat exordia, ut poenitentiae fructum, quem monendo contulerat, orando firmaret. Paulo post haec verba, alia subjicit quae eumdem compatientis animi sensum in Arelatensi episcopo mire exprimunt. Pietatis suae insignia, inquit, in his quos ad coeli regna praemisit, ita intimis invicem visceribus demonstravit, ut nullus queat imitari. Minimi cujusque lectoris transitu ejusdem animus taliter vulnerabatur interius, ut singultibus quateretur, et profunderet fletus uberrimos; non aliter ac si unici pignoris solatio caruisset. Casus quoque infirmitatesque suorum vulnera propria reputabat. Quod auctor exemplo comprobat Cyrilli cujusdam levitae, cujus pedem moles marmoris ex alto decidens colliserat. Pro cujus, inquit, gemitu et dolore non minus vulneris vir beatus [Col. 0527B] excepit in corde, quam collisus sustinebat in corpore. Denique in revelatione proximi membrorum propriorum jacturam credidit faciendam, implevit divinum praeceptum, quin immo feliciter et excessit, dicente Domino: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Ecce invenitur hic beatus dilexisse proximum supra seipsum, qui, quantum 890 definitio mentis habuit, membra tradidit amputanda propria, ut sanaret aliena.
Apparet ergo, ut sua Leoni verba reddamus, quam mitis esset corde Hilarius; quam longe abesset ut fratribus suis dolorem injiceret, subtraheret lucem, auferret vitam; qui contra alienum dolorem suum fecit, qui suorum mortem tot gemitibus prosecutus est, qui fraternam vitam propriae vitae anteponere non dubitavit.
—Quanto charitatis aestu peccatores exomologesin facientes exciperet Hilarius, quo sensu [Col. 0527C] miserationis fraterno dolori compateretur, non tam in superiori capite legimus quam oculis ipsis percepimus, ut tuta sit hac ex parte ab adversariorum calumniis Hilarii benignitas ac mansuetudo. Splendidius tamen adhuc emicabit si qualis idem erga pauperes egenosque fuerit referamus tum ex ejusdem Vita, tum ex aliis qui de tanti episcopi virtutibus disseruerunt, scriptoribus.
Ita, inquit Honoratus, viscera ejus misericordia quatiebat et pietas, ac si solus ad redimendum paginis coelestibus urgeretur. Tractavit secum, deliberavit, effecit ut sacra ministeria captivis potius solatia, quam praestarent Ecclesiis ornamenta. Quidquid argenti omnes basilicae habuerunt, captivorum redemptioni protinus deputavit, cumque omnia cognovisset expensa, exsultans atque congratulans, quia vota fidelium dispensatione sua videbat coeli in sede praemissa. Numquidnam poterit aestimari quantum visceribus ejus insederit pietas, qui usque eo credidit omnia distrahenda quo usque ad patenas vel calices vitreos veniretur? . . . Miseratione [Col. 0527D] propensus, largitione promptissimus, non contentus quae inhibebantur ingerere, nisi solatia consolationum rivis fletuum cumulasset. Eamdem Arelatensis hujus episcopi erga pauperes miserationem laudibus extollit Julianus Pomerius lib. II de Vita contemplativa, uti statim referemus. Eum grandi et solerti cura pauperes aluisse, asserit Petrus Equilinensis. Trithemius lib. de Scriptoribus ecclesiasticis eodem ipsum nomine commendat. Tantae, inquit, pietatis exstitit in pauperes, ut omnibus suis in eorum usus hilariter dispersis, PATER PAUPERUM deinceps vocaretur et esset. Sed Gennadius Hilario pene coaevus aut suppar ejus erga miseros charitatem impense laudat his verbis: Hilarius Arelatensis episcopus, vir in sanctis Scripturis doctus, paupertatis amator et erga inopum provisionem [Col. 0528A] non solum mentis pietate, sed et corporis sui labore sollicitus emicuit. Nam pro reficiendis pauperibus etiam rusticationem, contra vires suas, homo genere clarus, et longe aliter educatus, exercuit; sed nec in spiritualibus neglexit. Gennadium transcripsit Ado Viennensis in Chronico.
891 Porro quod supra Honoratus retulit de sancto Hilario, ita visceribus ejus insedisse pietatem, ut usque eo crediderit omnia distrahenda, quo usque ad patenas vel calices vitreos veniretur, satis ostendit non sacra solummodo vasa in usus pauperum fuisse ab eo expensa, sed manifestum est eumdem Ecclesiae suae praediis ac possessionibus nequaquam pepercisse, priusquam ad calices vitreos veniretur. Quod et aliunde factum discimus, nimirum ex epistola 8 Hilari papae cap. 4, ubi testatur oblatum sibi libellum fuisse nomine Leontii Arelatensis episcopi, quo perhibebat parochias Ecclesiae suae a praedecessore suo Hilario in alios, quod non licuit, esse translatas, petens illas pristino juri Hilari auctoritate restitui. Cujus querelae [Col. 0528B] occasione decretum condidit pontifex quo cavetur ne praedia quae neque deserta neque damnosa sunt, et ad Ecclesiam pertinent, ex quibus plurimorum consuevit necessitatibus subveniri, aliquo jure in alterum transferantur, nisi prius apud concilium alienationis ipsius causa doceatur; ut quid fieri debeat communi omnium deliberatione tractetur. Bene quidem ac prudenter admodum pontifex patrimonio pauperum hac constitutione consulit, nihilque tale tentari vult absque concilii nutu ac conscientia, ne quando a perditis hominibus Ecclesiarum possessiones sub charitatis praetextu dilapidentur. At eo res persaepe veniunt ut nec propter bellicos tumultus conciliis congregandis locus sit, nec moram patiatur pauperum inopia, vel captivorum misera conditio, recedentibus nimirum quandoque barbaris, et ad propria cum sua praeda remeantibus, nisi praesenti nummo captivi ab eorum manibus eripiantur. Similis forte causa Hilarium compulit ut absque concilii nutu, si tamen ita factum [Col. 0528C] est, res Ecclesiae distrahi in usus pauperum decerneret. Certum est quidem per illam tempestatem qua Arelatensem Ecclesiam rexit Hilarius, frequentibus armorum motibus barbarorumque incursibus concussas esse Gallias, Hunnorum, inquam, Burgundionum, Gotthorum, et aliorum, adversus quos, ut Prosper scribit, Aetius Romanam rem utcumque sustentavit. Nec minus certum quod etsi Hilarius eo usque omnia distrahenda credidit, quousque ad patenas vel calices vitreos veniretur, ut pauperum inopiae subveniret, is tamen tantum abest ut Ecclesiae suae reditus ac possessiones imminuerit, ut eas potius multo quam antea auctiores successoribus reliquerit. Testem habemus Hilario ipso fere σύνχρονον, Julianum scilicet Pomerium, qui apud Gallias [Col. 0527] Id Quesnello excidit: Julianus enim Pomerius presbyter tantum fuit episcopatum gessit. Is de Arelatensi nostro haec habet lib. II de Vita contemplativa cap. 9 (Tom. nostro LI) : Quid sanctus Hilarius? Nonne et ipse omnia sua parentibus reliquit, aut 892 vendita pauperibus erogavit? Is tamen cum merito perfectionis suae fieret Arelatensis Ecclesiae episcopus, [Col. 0528D] quod illa tunc habebat Ecclesia, non solum possedit, sed etiam acceptis fidelium numerosis haereditatibus ampliavit. Abunde his verbis satisfit querelis quibus Leontius Hilarii decessoris sui memoriam lacessebat: si enim aliqua Ecclesiae suae praedia in gratiam pauperum alienarat, eidem multo ampliores charitas ipsius pepererat, quam abstulerat divitias.
Tot tantorumque virorum testimoniis hoc tamdem efficitur, ut inter adversariorum calumnias relegetur quidquid ad aures Romani pontificis tum adversus alias Hilarii virtutes, tum praesertim contra ejus mansuetudinem delatum est. Quod nemini non accidit episcoporum, qui apostolicum vigorem spirantes, adversus impiorum contumaciumque Christianorum [Col. 0529A] scandala semel insurrexerint, eosve a communionis gratia, spiritali gladio praeciderint. Quam facile enim est perditis hominibus immanitatis crimen judicibus suis objicere, ut intorta in ipsos sententia non tam suis sceleribus quam ferientis episcopi inclementiae deputetur! Hac arte Zosimum delusit Pelagius; nec impari mendacio Leoni nostro ad tempus imposuit Eutyches, qui misso ad pontificem hunc libello se Nicaenae synodi inhaerentem decretis, immerito esse communione privatum conquestus est ac pene persuasit. Eadem proculdubio impostura Leonis auribus suggestum est a nonnullis quod facile communionem denegaret, proque levibus verbis ac commissis; ejusdemque ab eo poenae consortes fieri, qui minime sceleris facti fuerant participes. Haec aliaque omnia quae hactenus discussimus commenta de antistite omnium ore scriptisque laudato existimare, hominis fuerit parum cordati parumque religiosi. Cujus episcopi praeclare sancteque gesta qui accurate volet addiscere, ejus integram Vitam ab Honorato Massiliensi [Col. 0529B] episcopo conscriptam consulat, quam eo consilio Leonis Operibus appendi curavimus.
—Si quid de re obscura [Col. 0529] Arbitraria omnino haec conjectatio est, nullo vel remotissimo indicio suffulta. conjectando assequi licet, vehementer suspicor non solas Celidonii et Projecti querelas, vel usurpati apud Gallias alieni juris insimulationem in causa fuisse ut tam acerbe exciperetur a Leone Hilarius noster. Manebat, ni fallor, alta mente repositum tum Leoni, tum 893 Prospero, qui per illa tempora Leoni a secretis et curis ecclesiasticis erat, Hilarium principem vel tum adhuc esse, vel non ita pridem fuisse, eorum qui S. Augustini de gratia doctrinam impugnabant in Galliis. Atque adeo uterque existimavit plurimum Gallicanarum Ecclesiarum paci et catholico dogmati profuturum, si arrepta querelarum istarum occasione, quas niti veritate credebant, [Col. 0529C] Hilarius ab illa auctoritate dejiceretur, quam ei et doctrina, et pietas, et sedis splendor pepererant. Siquidem plurimos auctoritate et dignitatis suae et nominis in sententiam suam pertrahebat, et vix pauci aliqui erant quos vel reverentia vel opinio tanti viri a catholico sensu non dimoveret. Ita Prosper ad Augustinum scribens: Possumus quidem, inquit, ad credendum esse constantes, sed ad auctoritatem talia sentientium non sumus pares: quia multum nos et vitae meritis antecellunt, et aliqui eorum adepto nuper summo sacerdotii honore supereminent; nec facile quisquam, praeter paucos perfectae gratiae intrepidos amatores, tantis superiorum disputationibus ausus est contraire. Ex quo non solum his qui eos audiunt, verum etiam ipsis qui audiuntur, cum dignitatibus crevit periculum; dum et multos reverentia eorum aut inutili cohibet silentio aut incurioso ducit assensu, et saluberrimum illis videtur quod pene nullius contradictione reprehenditur. Haec de Hilario Arelatensi episcopo scripta esse a Prospero luce meridiana clarius est, et ex iis [Col. 0529D] quae ab eodem sub finem epistolae subduntur invicte probantur; ubi inter eos quos meritis atque honoribus claros caligo istius Semipelagianorum opinionis obscurabat, unicum nominat praecipuae auctoritatis et spiritalium studiorum virum, sanctum Hilarium Arelatensem episcopum. Suffragatur Augustinus de Dono persever. cap. 21, ubi eumdem Hilarium clare designat velut Semipelagianorum errore infectum. Unde mirum videatur ab aliquot recentioribus scriptoribus id de Hilario negari, a Brunone, inquam, Neussero Prodromi Velitaris p. 50, et ab Anthelmio, dissertat. 9 de SS. Leonis et Prosperi Operibus. Quorum opinionem egregie refellit eminentissimus Norisius in dissert. 4 ad appendicem auctoris Scrupulorum edit. Rom. p. 251.
[Col. 0530A] Haec cum ita essent, quis non credat faciliores inde aures praebuisse Hilarii accusatoribus Leonem et Prosperum, quorum mens una erat idemque consilium, atque id e re Ecclesiarum Gallicanarum esse existimasse, si quid Hilarii auctoritati detraheretur, quam catholicae doctrinae noxiam credebant? Hoc certe in votis olim habuisse et Prosperum et Hilarium laicos, inficias nemo ierit, qui utriusque legerit scriptas ad Augustinum epistolas. Sunt ex parte tales personae, inquit Hilarius laicus, ut his consuetudine ecclesiastica laicos summam reverentiam necesse sit exhibere. En Hilarium Arelatensem episcopum, quem et sequentia, paucis interpositis, verba attinent: Tuae sane est prudentiae 894 dispicere, quid facto opus sit, ut talium et tantorum superetur vel temperetur intentio. Cui ego jam parum prodesse existimo te reddere rationem; nisi et addatur auctoritas, quam transgredi infatigabiliter contentiosa corda non possint. Quibus consentientia Prosper scribit, tum verbis superius [Col. 0530B] relatis, tum his quae sub epistolae finem de Hilario Arelatensi habet: Adde eraditionem, inquit, humilibus, adde increpationem superbis.
Probabile quidem admodum putant e viris eruditis aliqui, tunc cum dissidium istud Leonem inter et Hilarium contigit, hunc a priori sententia discessisse, et Augustinianam vel esse amplexum, vel saltem non esse amplius insectatum doctrinam. Hoc ita fuisse persuadet sibi doctissimus vir Gilbertus Mauguinus in confutatione Praedestinatianae fabulae, c. 2, part. II, tum ob eam rationem quod ita sperandum de viro qui plurima moderatione in contentionibus illis semper versatus erat; quem in aliis omnibus sectatorem fuisse Augustinianae doctrinae testatur Prosper. quemque ait jam pridem sensum suum de hoc, quod in querelam trahebatur, apud sanctissimum doctorem velle conferre; tum quod probabile est, inquit, eum paulo post perspectis saluberrimis sanctissimi et suavissimi illius doctoris libris de Praedestinatione sanctorum et Dono perseverantiae (in quibus difficultates omnes quibus ille [Col. 0530C] velut ansulis quibusdam in coenulenta Pelagianarum reliquiarum faece retineretur, plenissime fuissent solutae, et veritas absolutae electorum praedestinationis, et vere gratuitae semperque victricis Christi gratiae indeclinabiliter et insuperabiliter constabilita) saluberrimam illam doctrinam humiliter et sinceriter amplexum. Cujus conversionis non levi est argumento quod in decretali papae Coelestini ad episcopos Gallorum non recensetur inter eos qui pontificia censura perstricti fuere; cum alioquin, ut metropolitanus, primus ante Venerium, Marium et reliquos suae provinciae episcopos fuisset nominatus.
Sed pace clarissimi viri dixerim, non ii nominantur in fronte epistolae, qui doctrinam Augustinianae adversam praedicabant; sed ii potius qui cum episcopali dignitate praediti essent, nescio quibus presbyteris, ut ait Coelestinus, permittebant indisciplinatas quaestiones vocare in medium, et pertinaciter praedicare adversantia veritati. Ubi Massilienses et [Col. 0530D] Lirinenses presbyteros et monachos proculdubio designat, quibuscum Prospero res erat pro Augustini doctrina. Ea est ratio cur Venerium Massiliensem episcopum et Leontium Forojuliensem potissimum nominet, quoniam hic Faustum, Vincentium aliosque Lirinenses in sua dioecesi habebat, ille Joannem Cassianum aliosque Massilienses presbyteros, utrosque ex adversariis sancti Augustini praecipuos. Nec illos solummodo, sed quatuor alios etiam similem ob causam nominat, caeterosque subdit Galliae episcopos, quos omnes Pelagiana lue infectos a Coelestino esse habitos non putaverim. Eos itaque de silentio arguit, ut tota clamat epistola, et de permissa novatoribus 895 praedicandi licentia: Nam quid in Ecclesiis, inquit, vos agitis, si illi summam teneant praedicandi, nisi forte illud obsistat quod non [Col. 0531A] auctoritate, non adhuc ratione colligitur, ut aliqui e fratrum numero nuper de laicorum consortio in collegium nostrum fortassis admissi, nesciant quid sibi debeant vindicare?
Quam autem parum conveniens erat ut Hilarium Arelatensem nominaret, quem Prospero et Hilario altero referentibus didicerat presbyteris illis et impensius favere, et in insectanda Augustini doctrina praeire? Quod igitur omissum hujus nomen fuerit, inde potius arguo Hilarium tunc temporis sententiam non mutasse. Huic enim alioqui dirigendae erant Coelestini litterae, ut et pro conversionis suae testimonio novellam doctrinam compesceret, et pro sua apud Gallicanas Ecclesias praecipua auctoritate indiceret presbyteris illis silentium, episcoposque alios ad compescendam novatorum temeritatem accenderet.
Aliquanto post Hilarium Semipelagianismo nuntium remisisse, validius fortasse inde probabitur, quod cum omnia contra ipsum accusationum capita, [Col. 0531B] quae potest, congerat Leo noster in epistola ad Viennensis provinciae episcopos, ita ut plura etiam a causis Celidonii et Projecti aliena undecumque conquirat, de illius tamen erroribus adversus Christi gratiam ne verbum quidem habet: quod proculdubio non erat omittendum, cum perniciosius numquam auctoritate sua abusus fuerit Hilarius, quam cum ea fovit incautus Augustini catholicaeque doctrinae adversarios, et ad seminanda erroris sui dogmata audactores fecit. Sed certius adhuc probare videntur abdicatam ab Hilario Arelatensi fuisse Semipelagianorum doctrinam, postrema ejusdem jamjam morituri verba, quibus astantem suam clericorum congregationem cohortatus est, atque adversus Pelagianum virus visus est praemunire; ita enim in Vita Hilarii cap. 20, tom. I hujus operis ( Tomo autem nostro L ): [Col. 0531D] In ipso Hilarii sermone de Vita S. Honorati habito an. 430 tria alia testimonia leguntur num. 3, 23 et 37, quae illum divinae gratiae necessitatem et vim praedicantem, vel eo tempore a Semipelagianismo [Col. 0532D] alienum declarant. Cum istius mundi principibus, cum quibus Apostolus describit bellum juge esse, confliximus, quod nulli deerit quicumque ad beatitudinem COELESTI GRATIA [Col. 0531C] PRAECEDENTE ET INDUSTRIA SUBSEQUENTE voluerit pervenire.
Quidquid tandem sit, sive tunc a malis opinionibus resipuisset Hilarius, sive non, divinae fuit et aequitatis et misericordiae, ut adversarium senserit Leonem, et ab eo palam fuerit increpatus per universas Galliarum, immo et totius orbis Christiani Ecclesias, tamquam homo sui impotentissimus, alieni juris invasor, subjectionis impatiens, concordiae sacerdotalis perturbator, coepiscoporum oppressor, contemptor canonum, 896 mendaciorum malarumque artium architectus, etc., ut adversus ipsum non tota solum modo auctoritate propria insurrexerit, sed et imperatoriam commoverit, qua pene oppressus Hilarius, solo Gallicanorum episcoporum favore [Col. 0532D] Haec ad nauseam repetita in observ. refellimus part. III, c. 2. Ecclesiae suae juribus potitus est; magnum, inquam, misericordiae justitiaeque argumentum fuit ut nec impune videretur Arelatensis episcopus doctrinae ab Augustiana, adeoque catholica alienae animum et consensum vel ad tempus commodasse; nec tantae [Col. 0531D] virtutis ac religionis Christi famulus, cui disciplinae ecclesiasticae instaurationem debebant Gallicanae Ecclesiae, ante ex hac vita migraret quam molestiarum istarum tolerantia admissae illius culpae reatum elueret.
Antequam Hilarii apologiae finem imponam, referam quidquid reliquum habemus in ejus laudem exaratum ab antiquis scriptoribus quos superius non attigimus. Livius quidam ejusdem aevi poeta hoc eum encomio coronavit, quod refert Honoratus: Si Augustinus, inquit, post Hilarium fuisset, judicaretur inferior. Hyperbolica quidem laus et poetico figmento [Col. 0532A] simillima, ab eo profecta cui magis notus Hilarius quam Augustinus, et cui, ut videtur, Hipponensis minus quam Massiliensis doctrina arridebat; quae tamen, quanti fieret Hilarius in Galliis, egregie demonstrat.
Eucherii laus tanto est Hilario dignior, quanto et Eucherius ipse sanctitate, doctrina ac dignitate supra laudem et omnem adulationis suspicionem evectus. Huic numquam non laudandus occurrit suus Hilarius. In epistola paraenetica ad Valerianum de contemptu mundi sic habet: Hilarius nuper, et in Italia nunc antistes Petronius, ambo ex illa plenissima, ut aiunt, mundanae potestatis sede, unus in religionis, alius in sacerdotii nomen ascendit. In praefatione ad primum librum Instructionum seu Quaest. veteris Testamenti Salonio filio directum: Vixdum, inquit, decem natus annos eremum ingressus, inter illas sanctorum manus non solum imbutus, verum etiam enutritus sis ab Honorato; patre illo, inquam, primum insularum, postea etiam Ecclesiarum magistro. Cum te [Col. 0532B] illic beatissimi Hilarii tunc insulani tironis, sed jam nunc summi pontificis doctrina formaret per omnes spiritualium rerum disciplinas. Jam vero libellum de Laude eremi Hilario ipsi inscripsit, hoc titulo: Domino sancto, et meritis beatissimo, et in Christo gloriosissimo Hilario Eucherius. Tum ipso statim initio eumdem sic affatur: Magno tu quidem animo egressus dudum de domo tua et de cognatione tua, usque ad mare magnum recedentia eremi secreta penetraveras; majore tamen virtute repetita est a te eremus quam petita. Siquidem cum hanc primum 897 hospes ingressus es, habuisti ducem et velut itineris tui praevium, quem deinde militiae coelestis magistrum, eumque tunc secutus, et parentes relinquens, parentem tamen sequebaris. Nunc vero, cum eumdem ascitum ad pontificale fastigium prosequendum putaris, ad familiare secretum eremi te amor retulit. Ergo nunc es nobilior et major exemplo: prius enim cum desertum peteres, comitatus fratrem videbaris; nunc cum desertum repetieris, [Col. 0532C] etiam patrem reliquisti. Et postea: Et tu licet omnem jamdudum censum in Christi pauperes Christo dives effuderis, tum et praeferas licet annis juvenem, moribus senem, sis etiam ingenio clarus, clarus eloquio, nihil in te tamen primore loco magis suspexerim dilexerimque, quam quod solitudinis sedem sic concupisti. Unde quia me respondere copiosius spatiosissimis ac facundissimis litteris tuis saepe postulas, sufferas paulisper necesse est, cum sis ipse sapiens, insipientiam meam, etc.
Quanta adhuc de Hilario esset opinio testantur tum idem Eucherius, tum Apollinaris Sidonius, dum ejus ad monasterium Lirinense reditum maximam gaudii toti insulae materiam fuisse narrant. Sidonius in Eucharistico ad Faustum:
Prosper ipse, qui doctrinam Hilarii de 898 gratia insectatus est in epistola ad sanctum Augustinum, illum tamen ibidem appellat praecipuae auctoritatis et spiritualium studiorum virum, a quo multum vitae meritis superaretur. Dumque idem Hilarii obitum refert in Chronico P. Pithoei cura edito: Eucherius, inquit, Lugdunensis episcopus, et HILARIUS Arelatensis egregiam vitam morte consummant.
[Col. 0533A] Sed et sanctus Leo sanctitati Hilarii nostri suffragatur, cum in epistola 36 ad episcopos Ravennii ordinatores et illum sibi probatum fuisse indicat, et insuper sanctae memoriae virum appellat. Quod ergo, inquit (Epist. 36, nunc 40) , in Arelatensium civitate, defuncto sanctae memoriae Hilario, virum etiam nobis probatum fratrem Ravennium . . . . consecrastis. Quae laus eximia [Col. 0533A] Etsi S. Leo nullam in Hilario indicet mutationem, eum tamen a proposito non discessisse Quesnellus haudquaquam probavit. Confer nostras observ. in part. III, cap. 2, ubi ipsum Leonis sententiae paruisse ostendimus; et idcirco eumdem S. pontifex [Col. 0534A] sanctae memoriae titulo ornavit, quia pontificiae sententiae obsecutum, reliquum vitae tempus in pastoralibus curis ac sui ipsius perfectione ferventius procuranda impendisse cognoverat. nullam in Hilario mutationem arguit; numquam enim illum a proposito discessisse superius vidimus; sed probat S. Leonem, discussa tandem calumniarum nube, quibus occupatus ejus animus Hilarii sanctitatem et innocentiam cernere [Col. 0534A] non potuerat, omnes postmodum sinistras de tanto episcopo suspiciones abjecisse, et in alium virum mutatum labem illius famae incaute inustam brevi illo elogio abstergere voluisse.
Hunc testimoniorum delectum, totamque Hilarii Arelatensis Apologiam claudet Constantius presbyter eidem aequalis, qui Vitam sancti Germani, ejusque ad Arelatensem civitatem adventum describens, sic habet: Illustrabatur haec civitas Hilario sacerdote multimoda virtute pretioso. Erat enim fidei igneus torrens, coelestis eloguii et praeceptionis divinae operarius indefessus.
1. Etsi ante Quesnellum non defuerint scriptores etiam Romani, qui in causa S. Hilarii Arelatensis errorem facti ex falsis testibus S. Leoni obrepsisse judicantes, aliquam ejusdem Hilarii defensionem suggesserint, omnes tamen etiam Galli hunc in tota ejus causae tractatione humani aliquid passum, et a Leone jure reprehensum atque coercitum tradidere. Unus Quesnellus illum omni ex parte vindicandum primus suscepit. Ne vero illius defensio Leoni injuriosa crederetur, quod Apologiae magno praejudicio fuisset, in ipso exordio praemonuit ita utriusque apologiam esse connexam, ut non aliter, inquit, quam purgato ea quae institui ratione Hilario, Leonis ipsius existimationi provideri posse arbitremur. Solam quidem facti deceptionem, et per malas artes obreptionem, quae in viros sanctos et in ipsos etiam summos pontifices cadere potest, se in Leone demonstraturum in eadem praefatione spondet.
[Col. 0533C] 2. Si in ipsa dissertatione intra hos limites constitisset, et propositum statuisset aequis rationibus, nihil quod opponeremus nobis suppeteret. At non solum facti errorem quem proposuit haud satis aeque probavit, verum etiam sub facti colore juris quaestionem involvit, et sensim eo processit disputatio, ut Hilarii apologia in Leonis accusationem deflectat, et, quod maximum est, ipsius pontificatus praerogativas per summam injuriam aggrediatur, easque ab Hilario ipso jure impetitas praeferat. Neque enim Leonem mero errore facti acerbius scripsisse et statuisse gravia quaedam adversum Hilarium ostendere nititur, sed praeterea ad ea processisse contendit, quae contra majorum suorum consuetudinem, contra jus et privilegia Ecclesiarum Galliae, et contra disciplinam canonum auctoritatem ejus excederent. Hilarium vero non solum resistentem Leoni ante sententiam constantiae laudat, verum etiam sententiae, ac si nullius esset roboris, nihil detulisse, et [Col. 0533D] eamdem quod vixit usurpasse potestatem etiam refragante Leone ex suo ingenio comminiscitur.
3. Num hoc sit Hilarii apologiae Leonis apologiam jungere, an Leonem accusare, immo ipsi etiam Hilario magnum inobedientiae et contemptus crimen imponere, aequus lector judicet. Hinc observationes in dissertationem quintam maxime necessariae judicabuntur, quas dividemus in partes tres, ut cuique ejusdem dissertationis parti congrua responsione subjecta, quid tum in facto tum in jure sentiendum sit quisque cognoscat. Aequiorem autem S. Hilarii defendendi rationem, ubi fieri poterit, non praetermittemus; neque enim tanti viri apologiam refugimus, [Col. 0534B] immo etiam atque etiam percupimus, dum citra Leonis injuriam, et citra pontificiae auctoritatis offensionem quaeratur.
—Quinque sunt scriptores antiqui qui hac de causa aliquid tradidere. Tres accusationem Hilarii praeferunt: S. Leonis epistola 10 ad episcopos provinciae Viennensis, Valentinianus imperator in Novella quam dedimus epist. 11, et monachus Jurensis auctor Vitae S. Romani. Duo Hilario videntur favere, auctor Vitae ejusdem, et Auxiliaris praefectus in epistola ad ipsum Hilarium, quae laudatae Vitae inserta legitur. Ex his tantum documentis res explicanda et decidenda est; quidquid autem sine ullo in his fundamento ex ingenio obtruditur, [Col. 0534C] inane habendum.
2. Quesnellus ut auctoritatem detrahat monumentis Hilario oppositis, Leonem variis ex capitibus in suspicionem adducit, nec non Valentinianum ab eodem praeoccupatum atque praeventum. Vitam autem S. Romani suppositionis insimulat, vel saltem textum, in quo de hac causa sermo est, veluti pannum eidem perperam insertum repudiat. Auctores autem pro Hilario effert, et ubi contraria Leoni auctor Vitae Hilarii videtur ingerere, majorem huic prae Leone fidem adhibendam contendit, quippe eum, quem S. Honoratum Massiliensem episcopum esse pro certo statuit, post utriusque mortem scribentem ab omni vel palpandi vel fallendi affectu liberum et immunem exhibet.
3. Num hujus Vitae auctorem esse S. Honoratum Massiliensem episcopum ita certum sit, ut praetulit Quesnellus, ex admonitione in ipsam Vitam huic tomo (Tom. I hujus edit.) ante S. Hilarii Opera insertam [Col. 0534D] patebit. Auctor vero quicumque fuerit, ejus congregationis exstitit quae ab ipso Hilario domi suae regebatur. Eidem propterea adeo impensius favit, ut ipsum a Romano judicio vindicaturus, solas Auxiliaris praefecti Hilario honorificas litteras produxerit, silentio autem praeterierit omnes Valentiniani imperatoris et Leonis epistolas eidem contrarias; nec non totam Projecti causam, in qua illum prorsus excusare nemo poterat, uti parte II ostendetur; ac tandem cap. 21 has Arelatensis populi voces post ejus mortem auditas accurate inseruerit: Haec dies querelas injustae imputationis perpetuo resecavit. Quae omnia cum auctorem S. Hilarii vindicandi studiosum manifestent, [Col. 0535A] quanta cum suspensione animi legendus sit, ubi de rebus Romae gestis agit, quicumque partium studia quid possint non ignoret, perfacile intelliget. Ad Leonem vero quod pertinet, num tantus pontifex sanctitate eximius, affectu aut praejudicio aliquo praeoccupatus pro indebito jure quidquam acerbius egerit aut scripserit, ex dicendis palam fiet. Hinc autem ubi contraria S. pontifex et Vitae auctor tradere videntur, quae ad mera facta pertinent, utri magis credendum sit, nemo non videt. Hac autem consideratione interim seposita, aliud hac in re non exiguum dijudicandi indicium suppetit, quod ex Gallicano recentiori et magni nominis scriptore Antonio Pagio audire libeat. Recitatis enim quae inter Leonis et Vitae narrationem discrepant, et producta Quesnelli sententia auctorem Vitae praeferente, haec subjicit ad an. 445, n. 14: Verum Papebrochius longe rectius statuit potiorem in hujus causae narratione esse auctoritatem S. Leonis, quam auctoris Vitae S. Hilarii: quia [Col. 0535B] Leo tam sanctus fuit ut mentiri nollet, tam antiquus ut nemo propinquior haberi possit testis hujus rei cui interfuit, quamque ipse ut 903 judex gessit. Praeterquamquod auctori Vitae S. Hilarii injuria non magna fieret, si diceretur in iis quae Romae gesta erant anno 445, ex auditu et relatu Arelatensis cleri post annos viginti, aut triginta narrandis scripsisse minus vera: magna autem fieret S. Leoni, si vera scripsisse dubitaretur in epistola ad episcopos Viennensis provinciae. Cum enim istum possit excusare bona fides audita referentis, Leo non posset non damnari impudentissimae calumniae falsa scribens: quis, obsecro, intelligens quam sanctus vir Leo fuerit, huic dubitabit dare fidem, illi quamvis sancto contraria scribenti derogare? Haec Papebrochius . . . . . Profecto qui animum attenderit ad ea quae pluribus sanctis viris contigere in his referendis, quibus ipsimet praesentes non fuere, S. Honoratum de iis quae Romae in causa Celidonii coram S. Leone gesta fuerant, male edoctum fuisse non dubitabit. Affert autem exemplum S. Aviti in Macedonii Constantinopolitani episcopi [Col. 0535C] sibi coaevi causa scribentis, et concludit: Honorato itaque Massiliensi episcopo idem quod Avito Viennensi metropolitae accidit; et quemadmodum hic de Macedonii causa, sic et ille de causa Leonis (seu Celidonii) relationem parum sinceram habuit.
4. Leo quidem facta testatur quae Romae se et multis aliis praesentibus gesta fuerant, atque testatur non in privato scripto, quod a nullo posset revinci, sed in publicis litteris, et ad ipsos quidem Viennensis provinciae episcopos missis, inter quos Hilarius vivebat; a quo poterat error vel calumnia detegi, si quid falsi illis insertum fuisset. Auctor vero Vitae non tam post utriusque obitum scripsit, verum etiam multos post annos, et quae de Romanis gestis inseruit, non sumpsit, ut affirmat Quesnellus, ex actis ipsis, quae nullibi ab eo lecta indicantur; quaeque si etiam legisset, cum in Gallias Leo ipse ea pariter miserit, suae epistolae contraria credi nequeunt: sed sumpsit ex relatione Arelatensium, quos suo episcopo bene affectos [Col. 0535D] et rerum Romae gestarum haud exacte instructos quaedam ignorasse, quaedam falso rumore perperam accepisse, quaedam etiam cursu temporis (ut in populari fama accidere solet) addidisse, detraxisse ac immutasse credibile est. Quis ergo sancto pontifici rei coram se gestae publicam fidem facienti Hilario vivente anteponendum censeat scriptorem post multos annos scribentem ex relatione populari?
5. Quoad suppositionis vero notam Vitae S. Romani aeque ac Vitis SS. Lupicini et Eugendi ab eodem auctore scriptis impactam, nullus qui objectas censuras expenderit, cum Quesnello consentiet. Hinc non solum Pagius eas Vitas vindicat, verum etiam Tillemontius, licet in hac ipsa Hilarii controversia Quesnello maxime faveat, de Vita S. Romani art. 1 pronuntiat: Ainsi nous avons peu d'histoires qu'on puisse dire être plus authentiques que celle-ci, et notatione prima potioribus Quesnelli objectis respondet iis praetermissis quae nulla probatione fulciuntur. Mabillonius [Col. 0536A] etiam, quem critices peritissimum nemo ignorat, tum in Actis SS. ordinis S. Benedicti, tum in Annalibus eam pro sincera habet.
6. Cum anonymus Vitae auctor Jurensis monachus ac S. Eugendi discipulus, post initium sexti saeculi scripserit, vocabula quae in Vitis ab eo scriptis leguntur, nimirum repausare et repedare, religio et religiosus pro monachorum ordine et monacho, pater Romanus et pater Lupicinus eo sensu quo nunc utuntur monachi, sacerdos sine addito secundi ordinis pro presbytero, et patriarcha pro metropolitano, vel potius episcopo (siquidem Vesontionensis merus episcopus fuit) ab usu ejus aevi nimis aliena Quesnellus obtrudit. SS. Petri, Pauli et Andreae reliquias Romae monachis traditas, et dalmaticae usus a saeculi illius moribus abhorrere tradit; ac, ut caetera leviora praetereamus, canonicum cursum vocatas ingerit horas canonicas, quas tunc nec canonicas appellatas, nec ullo canone indictas affirmat.
7. Pagius haec singula refutat egregie, allatis aliquot [Col. 0536B] ejusdem circiter temporis testimoniis, in quibus similes voces eodem sensu inveniuntur. Omittit solam vocem patriarchae, cui tamen potest reponi Athalarici Gotthorum regis testimonium apud Cassiodorium l. IX, epist. 15, et duo alia ex Vandalorum locutione apud Vic torem Vitensem l. II, n. 5 et 18. Vitae auctor, cum scripsit, degebat inter Burgundiones tum Sequanae dominos, qui forte eadem voce aeque ac Gotthi et Vandali utebantur. Quoad reliquiarum objectionem, non nihil 905 animadvertere liceat. Recepta responsio est, S. Gregorium Magnum, cum reliquias nec Romae nec in toto Occidente licuisse tangere aut loco movere affirmat, disciplinam quidem proferre sui circiter temporis, non vero aetatis aliquanto anterioris; cum non tam in Oriente quam in Occidente plures elevationum aut translationum casus Mabillonius recenseat in praefat. ad saeculum II, num. 43. Munera etiam reliquiarum insignia S. Gaudentius commemorat serm. 17, S. Paulinus Nolanus in Natali II de S. Felice, [Col. 0536C] et in Vita S. Ambrosii alius Paulinus, praeter illud quod in ipsa Roma sub Hormisda accidisse ex Vita S. Eleutherii Tornacensis Pagius refert. Nos vero aliam fortassis probabiliorem responsionem afferemus. In suggestione legatorum ad Hormisdam, quae describitur tom. V Concil. edit. Venetae pag. 645, observamus eam quidem inculcari Romanorum consuetudinem, ne sanctorum corporum particulas dono traderent; sed eorum loco mitti solebant sanctuaria, id est, lintei, olea, panni, velamina thecis custodita, quae sanctorum corpora aut tumulos attigissent. Haec vero sanctuaria vocabantur etiam reliquiae; unde in laudata suggestione scribitur Justinianum hoc sibi satis judicasse si in ea Romanorum consuetudine de ipso fonte de quo per omnem terram sanctuaria apostolorum sunt data, inde et ipse reliquias suscipere mereatur; ubi ex contextu reliquiae apostolorum appellantur sanctuaria, quae sola ut ad eum mitterentur legati Hormisdam rogarunt: Sanctuaria [Col. 0536D] sanctorum apostolorum Petri et Pauli, secundum morem, ei largiri praecipite. Similiter etiam Gregorius in eadem epist. 30, ad Constantinam Augustam, quam Quesnellus laudat, cum inquit: Romanis consuetudo non est, quando sanctorum RELIQUIAS dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore; sed tantummodo in pixide brandeum mittitur, atque ad sacratissima sanctorum corpora ponitur; ipsa brandea, seu sanctuaria manifeste reliquias appellat. Frequens est apud eumdem pontificem sanctuariorum simul et reliquiarum promiscua usurpatio, ut videre est epist. 54 lib. I, epist. 15 lib. IX, et alibi reliquias in Ecclesiis dedicandis adhibendas memorans, ex Romano more eadem sanctuaria procul dubio intelligit. Ita etiam lib. II Dialog. c. 38, reliquias pro sanctuariis aperte accipit, in quibus nulla ipsorum corporum particula continebatur: unde jure collegit Muratorius tom. II Anecdot. Latin. disquisit. in indicem sanctorum martyrum pag. 196: Hinc edocemur reliquiarum nomen [Col. 0537A] non cineribus tantum, sed ipsis etiam rebus quae sanctos viros eorumve tumulos attigissent, tributum fuisse. Sic reliquiae tum ossa, tum sanctuaria dicebantur. Immo per haec tempora reliquiarum nomine, intactis ex Romana hujus aetatis disciplina sanctorum corporibus, sola sanctuaria intelligebantur. Haec igitur sanctuaria probabilius intelligendae videntur illae apostolorum Petri, Pauli atque Andreae reliquiae, illa sanctorum patrocinia, seu reliquiarum vascula sub altari inclusa, de quibus in Vita S. Eugendi c. 9 sermo est, ut nihil exinde vel contra Romanam consuetudinem vel praeter ejus aevi locutionem deduci possit. Quoad cursum canonicum modo non dissimili utitur Fortunatus ejusdem saeculi scriptor in Vita S. Germani episcopi Parisiensis, dum cursum universum consummatum prodit ex canone. Opponit Quesnellus S. Gregorium Turonensem recentiorem facere S. Romanum quam hujus Vitae auctor. At nihil in hanc rem probandam allegat, et nihil quidem afferri posse Tillemontius affirmat, nisi duorum Chilpericorum aequivocatio [Col. 0537B] fucum faciat. In iis autem narrationibus, quibus alter ab altero nonnihilum videtur discrepare, nemo posterioris aevi Gregorium Turonensem praeferet, quem non in omnibus prorsus exactum invenies. Caetera Quesnelli objecta cum exiliora sint, responsione non egent.
8. Tantum vero abest in textu, qui Celidonii causam attingit, aliquid aut in verbis aut in rebus ab ea aetate alienum reperiri, quin potius voces patricio praefectorioque fultus favore eidem textui insertae cum locutione et historia hujus facti maxime congruant, et auctorem rei gestae apprime instructum referant. Armata enim manu Hilarium usum et Leonis epistola, et Valentiniani Novella testantur; patricio vero adjectivum indicat Aetium patricium et utriusque militiae magistrum; praefectorio autem innuit praefectum praetorio Galliarum Hilario faventem: quae duplex accurata dignitatum mentio nec a Leone nec ab imperatore explicata, non annotatorem posterioris aetatis, sed [Col. 0537C] hominem 907 rebus gestis vicinum, et ex aliis peculiaribus monumentis vel testibus probe informatum exhibet. Fuit enim hic anonymus Vitae auctor discipulus S. Eugendi, qui a S. Romano rei gestae coaevo educatus, ab eodem Celidonii factum audire, et anonymo discipulo tradere potuit; unde hujus auctoritas in hac ipsa de Celidonio narratione maximi facienda est.
9. Antequam finis huic capiti imponatur, notare libet aliud objectum leviusculum quidem per sese, ac refutatu facillimum, at multis falsis praejudiciis vestitum, quae ne cui fucum facerent, dissimulanda non fuerant. Censura dignum et falsum traduxit Quesnellus n. 5, quod Leonis epistola adversus Hilarium ab auctore Vitae dicatur inserta canonibus, hoc est canonum codici, ut interpretari licet. Tres autem tantum memorat codices, seu collectiones canonum, in quibus illa non reperitur. At imprimis ea epistola inveniri potuit in particulari collectione alicujus Ecclesiae [Col. 0537D] Viennensis provinciae, aut in aliquo codice ipsius Vesontionensis Ecclesiae, ad quam non minus ipsa epistola quam Jurensis monachus Vitae auctor pertinebat; aliquot enim Ecclesiis suas peculiares collectiones fuisse ex celebri Arelatensi codice liquet, in quo solo plures decretales pro Ecclesia Arelatensi datae continentur. Quid porro? Error Quesnelli ei hypothesi nititur, qua nullas collectiones sexto saeculo exstitisse existimat nisi auctoratas, id est, publica auctoritate editas, quae pro lege susciperentur: id enim innuunt illa: Cum nullae tunc auctoratae collectiones existerent, quibus inserta esset laudata Leonis epistola. Tres autem tantummodo hujus generis collectiones se cognoscere affirmat, illam scilicet abs se editam ac Leoni tributam, Dionysianam, et Gallicanam, in quibus praesens epistola minime legitur. Gallicanum autem codicem canonum neque hanc epistolam, nec ullas alias decretales continuisse pronuptiat. Falsum primo est sexto saeculo nullas collectiones [Col. 0538A] fuisse nisi auctoratas, cum plures eodem saeculo prodierint privatorum hominum studio. Ipsa Dionysii Exigui collectio hoc saeculo ineunte privatim vulgata, solum multo post auctoritatem obtinuit. Collectionem ab ipso Quesnello editam, non Romanae Ecclesiae codicem, sed privati Gallicani hominis opus esse alibi demonstrabimus. Quid autem Gallicanae collectionis nomine intelligat, haudquaquam exponit. Plures quidem hujus aevi nobis sunt notae, quas mox indicabimus; at omnes publica approbatione carent. Quod si Gallicani codicis nomine has Gallicanas privatas collectiones accepit, falsum, immo falsissimum est, nulla Romanorum pontificum decreta in iis contineri. Non solum enim in antiqua Gallicana collectione, quam Quesnellus edidit, plures decretales pontificum describuntur, verum etiam in antiquissimo codice Corbeiensi, quo idem Quesnellus est usus, quique Vigilii aetate scriptus, Gallicanam collectionem certissime exhibet, ut idem Quesnellus fatetur dissert. 16, num. 4 et 12. Codex etiam Morbacensis [Col. 0538B] a pluribus laudatus, aliusque huic similis Vaticano-Palatinus 574, in quibus collectio mere Gallicana habetur, et perantiquus codex Veronensis 59, qui abbreviationem collectionis Gallicanae praefert, non paucas decretales repraesentant. Idem est de celebri Colbertino codice Fossatensi, qui item est Gallicanus. Fatetur Quesnellus haec decreta (Romanorum pontificum) magni fecisse, et pro data occasione usurpasse in suis conciliis Galliarum antistites. Nisi ea omnia, quod incredibile est, tenerent tantum memoriter, utique ex codicibus data occasione repetebant. Ipsum S. Hilarium in Celidonii causa summorum pontificum litteris usum indicat auctor Vitae cap. 16, ubi nuptias cum vidua arcere a clero tradit, quippe id apostolicae sedis auctoritas et canonum prohibent statuta. Sed quid pluribus laboramus, si idem Quesnellus melius fortassis edoctus, cum dissertationem 16 scripsit, num. 4 et 12, diserte probat codices canonum apud Gallicanos olim fuisse etiam ante Dionysium, [Col. 0538C] qui decretales epistolas summorum pontificum canonibus insertas continerent? Forte vero cum is ejusmodi codicem in praemissa dissertatione negavit, codicem auctoratum publica Gallicanorum antistitum auctoritate probatum (de quo tamen auctor Vitae S. Romani non loquitur) intellexit, nec tamen inficiari voluit eas ab aliis privatis canonum codicibus abfuisse. Enimvero cum plures privati ejusmodi codices exstiterint, in aliquo ex his negari nequit inserta decretalis Leonis in Celidonii causa. Quesnellus quidem in laudata dissertatione 16 non inficiatur; quin ex concilio Aurelianensi III 909 an. 538, ubi can. 3 ipsa Leonis verba ex cap. 5 hujus epistolae exscripta leguntur, hanc in codice tunc usurpato per Gallias fuisse insertam colligit. Immo adeo his codicibus inserta fuit, ut ex solis mss. collectionibus Gallicanis ad nos pervenerit; invenitur enim in solis exemplaribus antiquissimae collectionis Corbeiensis, et collectionem 12 ac 24, quae Gallicanae sunt, ut alibi ostendimus: unde tota Quesnelli ratiocinatio [Col. 0538D] ad laudatum testimonium refellendum inutilis est. Vindicata igitur authenticitate et auctoritate narrationis ad rem nostram pertinentis, quae legitur in Vita S. Romani, episcopalem Celidonii sedem, quae ex hac Vita eruitur, disertius statuamus.
—1. Quantum intersit cognoscere cujus Ecclesiae Celidonius episcopus fuerit, ipsa Quesnelli fusior in hoc disputatio satis declarat. Cum enim is praesumat Hilarium haud facile posse excusari si episcopum sibi non subditum judicavit atque deposuit, Celidonium non Vesontionensi Ecclesiae extra jus Hilarii positae, ut post editum testimonium ex Vita S. Romani omnes consenserant, sed alicui sedi provinciae Viennensis praefuisse, multis probare contendit. Hinc laudatam S. Romani Vitam, quae episcopatum Vesontionensem eidem expresse tribuit, aut supposititiam, aut saltem interpolatam primum ostendere, et Vesontionensem [Col. 0539A] episcopatum ab eo excludere; dein vero eumdem episcopum Hilario subditum constituere, et in hanc rem Arelatensis episcopi metropoliticum jus vindicare pluribus capitibus nititur. Cum vero S. Romani Vitam a Quesnelli objectis purgatam superiori capite sincerissimam demonstrarimus, Vesontionensis Celidonii episcopatus in Maxima Sequanorum constitutus, ab omni jure Hilarii sepositus satis exinde cognoscitur. Idipsum autem aliis documentis plenius confirmare licet.
2. Alienae quidem provinciae, quae Hilario non suberat, Celidonium fuisse episcopum etsi non aperte affirmet Leo, Valentinianus tamen imperator, qui ex Leonis relatione Novellam dedit, non obscure indicat, cum de Hilario queritur: Alios incompetenter removit. Haec Celidonium ab Hilario depositum respiciunt, et adverbium incompetenter notat judicem, qui in non subditum incompetens judicium exercuit. Utri potius credendum sit, imperatori neganti Celidonium [Col. 0539B] Hilario subditum, et neganti in publica lege, quae nec a Quesnello vocari potuit in dubium, an Quesnello, qui pluribus quidem capitibus eum subditum probare contendit, at nullum antiquum testimonium Novellae contrarium producit, sed solis conjectatiunculis, quibus facile indulsit, laborat ea in hypothesi, quod non fuerit Vesontionensis episcopus, et quod apocrypha vel falsata sit S. Romani Vita; utri, inquam, citius credendum sit, quisque judicet. Non ergo una haec Vita episcopatum Celidonii a jure Hilarii removet, sed ipsa imperatoris Novella, cui Quesnellus nihil reposuit. Cum igitur Celidonii episcopatus vi hujus Novellae Hilario non competens, extra Viennensem provinciam quaerendus sit, qua in urbe eum situm credemus, nisi Vesontione, ubi illum figit Vita S. Romani, quam sinceram ostendimus? Ita ex eadem Novella Quesnelli sententia Viennensis provinciae episcopatum Celidonio asserens palam refellitur, et episcopatus ejus Hilario minime competens maxime confirmatur.
[Col. 0539C] 3. Duo alia testimonia hoc idem comprobantia subnectamus. Primum ipse auctor Vitae S. Hilarii haec tradit c. 16: In excursibus autem quis, ut dignum est, explicabit quantum ejus (Hilarii) praesentia profectum contulerit civitatibus Gallicanis, sanctum Germanum saepius expetendo, cum quo sacerdotum ministrorumque vitam nec non profectus excessusque tractabat? Ubi ejus adventus innotuit, flammata ad utrumque nobilium et mediocrium studia convolarunt, astruentes Celidonium internuptam suo adhibuisse consortio, etc. Quesnellus ita haec interpretatur c. 1, ac si S. Hilarius in visitatione Ecclesiarum sibi subjectarum in sua Viennensi provincia, comite uteretur S. Germano Autissiodorensi episcopo; cumque utrique simul ad aliquam ejusdem provinciae 911 civitatem pervenissent, eo sese ex vicina aliqua ejusdem provinciae urbe accusatores Celidonii contulerint. Hac autem interpretatione Celidonii episcopatum in eadem provincia situm insinuat. Verum ipsa textus verba S. Germanum saepius expetendo hunc ab Hilario Autissiodori saepius [Col. 0539D] conventum palam significant; et hoc pariter sensu ea intellexit Tillemontius art. 14 Vit. S. Hilarii tom. XV, pag. 71, scribens: Saint Hilaire donc alla voir saint Germain d'Auxerre, comme il faisait assez souvent; dès qu'on sut qu'il y était arrivé, diverses personnes illustres et d'autres moins qualifiées vinrent faire à ces deux saints de grandes plaintes contre Quélidoine. Hic igitur textus indicat locum Autissiodoro proximum fuisse episcopalem Celidonii urbem, ex qua non tam nobilium quam mediocrium studia Autissiodorum convolarunt, cum ibi S. Hilarium reperiri auditum fuit: longius enim iter arripere non fuisset omnibus commodum. Si Celidonius episcopatum alius urbis in provincia Viennensi suscepisset, ejus accusatores Arelatem facilius quam Autissiodorum in Lugdunensi quarta Senonia positam perrexissent. Porro Vesontio ab Autissiodoro non multum distat. Hinc etiam intelligitur cur hoc Hilarii judicium in eadem Vita referatur [Col. 0540A] veluti consequens eorum excursuum quos idem sanctus extra suam dioecesin peragebat, et cur computetur inter fructus qui Gallicanis civitatibus provenerant.
4. Aliud testimonium sumi potest ex inscriptione epistolae S. Leonis, quam in veteri codice invenit Jacobus Sirmondus, cujus haec verba sunt: In vetere scheda (in margine editionis Conciliorum VV. CC., id est veteres codices, seu saltem vetus codex citatur) sequens epistola non ad Viennensis tantum provinciae, sed etiam ad Maximae Sequanorum episcopos missa inscribitur hoc modo: Dilectissimis universis episcopis per provincias Maximam Sequanorum, et Viennensium constitutis Leo. Ideo in Maximam Sequanorum, cujus caput erat Vesontio, haec decretalis missa fuit, quia de Celidonio Vesontionis episcopo agebatur, ita ut ad eam provinciam haec decretalis maxime pertineret. Hanc proinde inscriptionem magnum pro Vesontionensi Celidonii episcopatu argumentum Tillemontius fatetur not. 5 in Vit. Hilarii, pag. 845. Quesnellus [Col. 0540B] vero, suo more, cap. 3, exiles aliquot conjecturas agglomerat, ut huic inscriptioni fidem detrahat. Omnia exemplaria tam excusa quam manu exarata appellat, quae hanc inscriptionem ignorant. Sed omnes editi ex Merlino proficiscuntur. Nemo praeterea codicibus usus est, nisi Sirmondus et Quesnellus. Omnes autem hujus Leoninae epistolae codices, quos tam magnifice praedicat, revocantur ad tres ab eodem memorati in observationibus ad eamdem epistolam, ex quibus duos fatetur similes Corbeiensem et Thuaneum collectionis 2, tertium Victorinum, quem pertinere ad collect. 24 aliunde cognovimus. Plures nos vidimus duarum posteriorum collectionum 12 et 24, at omnes unius sunt originis, ut ex variantibus ferme similibus liquet. Hi autem omnes mss. libri, qui inscriptione carent Maximae Sequanorum, ex eo autographo proveniunt quo haec decretalis ad solos Viennensis provinciae episcopos missa fuit. Sirmondi autem peculiaris codex, qui inscriptionem diversam Maximae Sequanorum [Col. 0540C] praefert, aliam antiquissimam originem demonstrat. Plura quidem exempla ejusdem epistolae cum variis inscriptionibus ad episcopos diversarum provinciarum ab ipso Leone missa fuisse inde cognoscimus, quod licet S. Leo scribens c. 2 vestrae provinciae sacerdotibus, unius tantum provinciae mentionem faciat, eo quod episcopos cujusque provinciae, in quam peculiari exemplo ac titulo directa erat epistola, alloquatur, plurium tamen provinciarum simul meminit, et ad earum episcopos etiam sermonem dirigit c. 6: Omnem dissensionis materiam de vestris provinciis removete; et c. 9: Non enim nobis ordinationes vestrarum provinciarum defendimus. Et ne de pluribus provinciis regionariis seu civilibus haec dicta credantur, sed de pluribus ecclesiasticis, quae diversis metropolitis suberant, perpendantur illa c. 6: Ordinationem sibi . . . . singuli metropolitani suarum provinciarum cum his qui caeteros sacerdotii antiquitate praeventunt, sibi per nos jure defendant. Cum ergo de restituto plurium [Col. 0540D] provinciarum metropolitis jure agatur, et ad plurium provinciarum episcopos sit sermo, impossibile est utique hanc epistolam ad solos episcopos provinciae Viennensis fuisse transmissam, sed eodem exemplo cum diversis inscriptionibus, 913 uti fieri solebat, cuilibet provinciae congruentibus tradita dici debet ad omnes quorum intererat; ac proinde nihil est cur ex inscriptione vulgata, quae solam provinciam Viennensem praefert, repudietur veluti supposititia inscriptio Sirmondiani codicis, quae Maximam Sequanorum repraesentat. Quod si negari nequit ob Projectum, quem cum Quesnello Narbonensis primae episcopum probabilius videbimus, eam decretalem missam fuisse ad episcopos hujus provinciae, licet hanc inscriptionem nullus codex ad nos transmiserit, et ob articulum Leontii, qui conciliis variarum provinciarum praeses instituitur, ad omnes harum episcopos pari ratione traditam negari non potest; multo minus negandum erit eam fuisse directam ad antitistes Maximae [Col. 0541A] Sequanorum, quorum inscriptionem Sirmondianus codex servavit. Id autem accidit ob Celidonium, de quo in ea decretali agitur; ac propterea is ad eam provinciam pertinuisse, ac Vesontionensis fuisse episcopus cognoscitur. Hinc non immerito Vesontinensis Ecclesiae tabulae Celidonium hoc tempore episcopum, eodemque tempore Importunum eidem suffectum, et postea restituto Celidonio depulsum veluti pseudoepiscopum referunt; quod in nullis aliis aliarum Ecclesiarum documentis legitur. Omnia igitur monumenta, Vita S. Romani, imperatoris Novella, ipsa S. Hilarii Vita, et inscriptio Leoninae epistolae Celidonii episcopatum Vesontionensem comprobant. Quesnellum sine ullo documento negantem quis audiat?
5. Neque contra tantam auctoritatem moveant illa Leonis verba ex c. 3 epistolae, a Quesnello objecta cap. 3, n. 2: Mansisset namque in illum (Celidonium) prolata sententia, si objectorum veritas exstitisset. Hic Hilarii jurisdictionem in Celidonium Leo [Col. 0541B] fateri videtur, ac proinde ipse Celidonius non extra Hilarii provinciam in maxima Sequanorum, sed in Viennensi episcopus constitutus creditur. Sed perperam. Cum enim Celidonium Vesontionis episcopum et extra jus Hilarii fuisse omnia antiqua documenta hactenus considerata certum efficiant, mansisset sententia in Celidonium non jure Hilarii, quem incompetentem judicem ex relatione Leonis ipse imperator in Novella prodidit, sed vel jure aliorum episcoporum ejusdem provinciae Celidonii, qui in concilium acciti fuerant ( convenisse enim probatissimos sacerdotes auctor vitae Hilarii tradit), vel potius facto, quatenus idem Leo, si objectorum veritas exstitisset, non absolvisset Celidonium, sed depositionem ipsius alias irritam jurisdictionis defectu, at canonibus suffultam, in custodiam eorumdem canonum sua sententia ratam fecisset. Ita enim de prolato in Celidonium judicio, quod tamquam viduae maritus sacerdotium tenere non posset, testatus fuerat paulo ante: Quod [Col. 0541C] nos quidem servantes legalia statuta, sollicitius voluimus custodiri, non solum circa sacerdotes, sed circa clericos quoque minoris officii.
6. Minus multo movere debet quod Quesnellus eodem capite n. 5 ingerit de Maxima Sequanorum Burgundionibus, ut putat, subjecta, quos Romanis inimicos Hilarii Romani metropolitae judicium minime permissuros fuisse affirmat. Sed Hilarii tempore nec Burgundiones Romanorum hostes, nec Maximae Sequanorum dominos fuisse cum indicavimus annot. 1 (Col. 431, n. a) in cap. 1, tum vero luculentius Antonius Pagius et Tillemontius probarunt.
7. Constituto ex hactenus dictis Vesontionensi Celidonii episcopatu, et confutatis iis quae pro eo excludendo Quesnellus attulit c. 2 et 3, nihil opus est ea expendere vel refellere, quae pro statuendo jure Hilarii in totam provinciam Viennensem fusius subjecit a cap. 4 usque ad 13; haec enim ad praesentem de Celidonio controversiam nihilum pertinent, nisi [Col. 0541D] in hypothesi quod episcopatus ejus Vesontionensis apte expunctus fuerit. De his tamen, quae nunc pertransimus, redibit sermo parte II, c. 3, ubi Projecti causa opportunam eorum animadversionem revocabit.
8. Interim haec prima est in Celidonii quaestione adversus Hilarium censura, quod in episcopum a sua provincia remotum judicium sibi minime competens usurpaverit; unde ipse Quesnellus sub finem cap. 1 scripsit: Tamquam alieni juris invasor ab omnibus pene scriptoribus exagitatur, propterea quod Celidonium episcopum non modo innocentem, sed et ad se nullatenus pertinentem deponere ausus fuerit. Multo autem major esset haec accusatio, si Celidonius non simplex episcopus fuisset, sed metropolita, ut nonnulli existimant ex illis 915 potissimum Vitae S. Romani verbis. Celidonium supradictae metropolis (Vesontionis) patriarcham. At non omnino cogunt. Nam vox patriarcha, sicut apud Gotthos et Vandalos pro [Col. 0542A] simplici alicujus civitatis episcopo accepta pernoscitur ex Cassiodorii et Victoris Vitensis testimoniis, quae cap. 1 indicavimus, ita eodem sensu potuit accipi etiam a Burgundionibus, qui, dum auctor Vitam scribebat, in Maxima Sequanorum dominabantur, et ex inducta apud eosdem locutione idem auctor patriarcham poterat appellare Celidonium praecipuum suae regionis episcopum, etsi nullo metrepolitico jure frueretur. Vesontionenses quidem antistites adhuc in synodis posterioribus saeculi VI non inter metropolitanos, sed inter simplices episcopos subscripti leguntur. Vide inter alia synodum Matisconensem anni 583. Metropolim autem laudatus Vitae auctor vocavit Vesontionem civitatem primariam Sequaniae, eo quod in civili dispositione hujus provinciae metropolis esset, ut ex notitia Galliarum manifestum est.
9. Sed sive episcopus sive metropolita fuerit Celidonius, mala erit semper Quesnelli defensio, qua illum a Vesontionensi episcopatu removere nisus est. Aequior Hilarii apologia hac in parte fuisset illa qua [Col. 0542B] Quesnellus sub finem cap. 2 usus est, ut eum ab usurpato alieno jure purgaret in ordinando S. Romano presbytero non longe a Vesontione; nimirum id Hilario licuisse ait ex consensu, qui praesumendus est, Eucherii Lugdunensis ejus amicissimi, in cujus ditione fuisse creditur (sicuti est hodie) monasterium Jurense. Cum ad judicium Vesontione convenerint ex aliis locis sacerdotes, teste Hilarii Vita, eoque etiam profectus videatur S. Germanus Autissiodorensis, qui cum Hilario accusatoribus praeceperat ut pararent testes, ille ex comprovincialium consensu et cum eorum etiam judicio Celidonium deposuisse videri potest, et forte etiam ex Eucherii metropolitani assensu, siquidem Vesontio nondum eeclesiastica metropolis Lugdunensi episcopo suberat: aliquos enim metropolitanos plus gratiae tribuentes personali privilegium sibi debitum in Hilarium transtulisse S. Leo queritur c. 6.
—1. Haec duo judicia quoad substantiam atque naturalem justitiam primum expendenda sunt. Vitae Hilarii auctor judicium ejus ita describit c. 16, ut nihil aequius appareat. Duo impedimenta Celidonio accusatores objecisse traduntur, astruentes ipsum internuptam suo adhibuisse consortio . . . simul ingerentes saeculi administratione perfunctum, capitali aliquos condemnasse sententia. Tum de judicio additur: Conveniunt ex locis probatissimi sacerdotes (quod concilii speciem exhibet). Res omni ratione prudentiaque discutitur. Accusatio testimoniis confirmatur. Adhibetur vera simplexque definitio, ut quem Scripturarum regulae removebant, voluntate propria se removere deberet. Utrum Celidonius huic judicio interfuerit, vel, si interfuit, num nihil reposuerit testibus contra se adductis, nullibi dicitur. Immo ejus appellatio mox subsecuta, et multo magis contrarii testes in Romano judicio allegati satis ostendunt ei non defuisse quod responeret, ac propterea quo jure cum convictum Quesnellus [Col. 0542D] affirmaverit c. 1 ignoramus. Appellatio autem ad pontificem his verbis exprimitur: Ille (Celidonius) Urbem credidit expetendam, ibique se injusto rigore arguit condemnatum. Haec valde ambigua sunt: videri enim potest Celidonius non negasse omnino objecta impedimenta, at de nimio et injusto rigore sententiae tantummodo fuisse conquestus. De falsitate autem accusationum et de injustitia judicii apud pontificem querelas manifeste interposuit. Hilarius Romam pariter perrexit, et gestorum seriem suggessit. Porro Leonis judicium ex epist. 10, c. 3, liquet. Habitum fuit sanctorum concilium sacerdotum, adhibiti testes Hilario praesente, et ita pro Celidonio respondentes, ut quod Hilarius cum episcopis residens posset opponere, non haberet. Interrogatus in eodem consessu, rationabile quod posset respondere non habuit; sed ipse 917 se suis responsionibus innodabat. Tandem, uti traditur c. 7, cum quaereretur ad [Col. 0543A] causam, turpi se fuga credidit subtrahendum. Ita remotum fuit ejus judicium, et Celidonius suae Ecclesiae restitutus. Omisimus Leonis querelas adversus Hilarium, quem eodem c. 3 ea locutum prodit, quae nullus laicorum dicere, nullus sacerdotum posset audire, et c. 2 ipsius quoque beatissimi Petri reverentiam verbis arrogantibus minuentem affirmat; nec quo sensu haec ab Hilarii defensoribus explicentur nunc expendimus: ad justitiam enim judicii circa Celidonium, de qua una nunc agimus, haec nihil pertinent, et paulo post opportuniori loco observabuntur. Ex ipsa autem simplici narratione quam proposuimus quis Leonini judicii aequitatem non videat? Hanc confirmat Valentinianus in Novella, ubi Celidonii depositionem ab Hilario factam non obscure reprehendit. Hanc exploratius testatur anonymus Jurensis in Vita S. Romani de Hilario affirmans: A sede episcopali memoratum Celidonium nulla existente ratione dejecerat. Quod si Celidonius inter sanctos accersitus creditur, ut ex Vesontionensis Ecclesiae tabulis Chiffletius [Col. 0543B] indicat, alia non levis confirmatio accederet. Virum enim sanctum voluisse non modo Leonem falsis testibus decipere et injustam sententiam subripere, verum etiam contra conscientiam episcopatum retinere usque ad mortem, a quo omni lege arcebatur, incredibile est.
2. Neque opponi videtur auctor Vitae S. Hilarii. Licet enim c. 16 definitionem (id est judicium hujus in Celidonium) veram et simplicem affirmaverit, tamen c. 17, indicans judicium Leonis judicio Hilarii contrarium, protestatur se non audere tantorum virorum judicia ventilare: quod qui non audet, profecto Leonis judicium si non probat prae judicio Hilarii, certe non improbat. Subdit tamen nonnulla quae Leonis narrationi contraire, et veritatem ac rationem Hilario, praeoccupationem et deceptionem Leoni tribuere videntur. Inquit enim: Hoc breviter tetigisse sufficiat, quod solus tantos sustinuit . . . . . . . . quod inquirentes edocuit, quod altercantes vicit . . . . . et quod [Col. 0543C] quos ratione non flexerat, credidit relinquendos. Si haec referantur ad Hilarii actionem in Celidonii causa, dum Hilario praesente ea Romae agebatur, ex Leonis testimonio falsissima sunt; non solum enim Hilarius non edocuit inquirentes, nec altercantes vicit in hac causa, verum etiam non habuit quod Celidonio ac testibus posset opponere, nec quidquam rationabile quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere; ac propterea non reliquit quos ratione non flexerat, sed potius ab iis se subduxit quaesitus ad causam, quos ratione non poterat flectere, cum quod rationabile responderet, vel opponeret, non haberet. In hac autem hypothesi quatenus Leonis testimonium testimonio auctoris Vitae, ubi invicem pugnare creduntur, praeferendum sit, cap. 1 ostendimus; idque multo magis ex eo confirmatur, quod non solus Leo de justitia sui judicii testatur, verum et Valentinianus imperator, et anonymus Jurensis auctor Vitae sancti Romani.
3. S. Leo in memoratis litteris ea de S. Hilario [Col. 0543D] refert quae non solum publice gesta fuerant, verum etiam gestis publicis videntur inserta. Praemisit enim initio ejusdem cap. 3: Quae igitur apud nos in causa Celidonii episcopi gesta confecta sint, et quae Hilarius dixerit, dum cum eodem, praesente supradicto episcopo audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat. Et mox gestorum veluti compendium subjicit, in quo sunt ea quae superius retulimus. Haec igitur Leo de Hilario scribens, quae in publico judicio actis ipsis tradita videntur, et ad episcopos Gallicanos scribens ipso Hilario vivente, qui si falsum aliquid in epistola fuisset enuntiatum, allegatis ipsius concilii Romani Patribus ac gestis potuisset revincere, vera procul dubio scripsisse praesumendus est citius quam Vitae auctor, qui et Hilario et Leone mortuis de re cui ipse non interfuit, non ex publicis gestis, sed ex relatione eorum qui Hilario favebant, subobscure scribens, ipsam rem potius involvit quam exposuit.
[Col. 0544A] 4. Diximus involvit: consideranti enim diligenter totum contextum, in quo non solum autor a ferenda sententia de Leonis ac Hilarii judiciis in Celidonii causa se subtrahit, verum etiam Hilarium se ab eadem causa agenda subduxisse indicat; quo ea verba referantur, et quid peculiare insinuent, incertum erit. Neque enim facile intelligetur, quatenus absque contradictione et inani 919 jactantia scribi potuerit S. Hilarium edocuisse et vicisse utique ratione, quos ratione ne flexisse quidem traditur; si utrumque ad eamdem de Celidonio quaestionem et ad easdem personas referendum sit. Idem auctor Vitae praemiserat Hilarium Leoni statim ab initio dixisse se ad officia, non ad causam venisse, protestandi ordine, non accusandi, quae sunt acta suggerere. Haec Quesnellus arripiens contendit hunc declinasse omnem actionem et disputationem in ipsa Celidonii causa coram pontifice, propterea quod causa in Galliis definita novo judicio Romae ventilari ac discuti Ecclesiarum Gallicanarum, uti putat, consuetudo vetaret. Vide partem [Col. 0544B] tertiam Quesnellianae dissertationis c. 3, ubi hac de causa et hoc sensu verum non diffitetur, quod S. Leo affirmavit, Hilarium nihil habuisse quod responderet, nimirum, ut ille explicat, non ex juris penuria, nec ex probationum defectu, nec ex loquendi difficultate, sed inde quod Leonis facto solita judiciorum Gallicanorum forma immutabatur, cui Hilarius praejudicare noluit. Quid de hac interpretatione et de toto hoc systemate, quo jus apostolicae sedis impetitur, sentiendum sit, paulo post erit sermo. Nunc sufficit ipsos adversarios confitentes habere, Hilarium reipsa non respondisse, nec adversus testes pro Celidonio productos opposuisse quidquam quo eos falsi revinceret. Id autem satis est ut Leonis judicium quoad substantiam justissimum cognoscatur. Quocumque enim fine S. Hilarius sese non opposuerit, cum judiciorum justitia ex allegatis et probatis deducatur, justissime quidem S. Leo, testibus diligenter excussis et ab eo qui poterat non confutatis, Celidonium restituit. Hic nimirum [Col. 0544C] non quaeritur utrum Leo potuerit aut debuerit judicium ferre renitente Hilario, de quo mox dicemus plura; sed de aequitate ipsius judicii per se impraesentiarum quaeritur; et in iis circumstantiis in quibus Hilarius nihil reponere, sed potius fuga declinasse inventus est, aliud judicari nec potuit nec debuit.
5. Tota igitur quaestio ad solum jus revocari potest, nimirum jurene S. Leo Celidonii causam in Galliis judicatam, repugnante S. Hilario, novo judicio Romae discusserit ac judicaverit, et in hoc quidem totus laborat Quesnellus a cap. 14 usque ad disputationis finem, ut Leoni succenseat, ac si contra canones et contra Ecclesiarum Gallicanarum consuetudinem egerit; Hilarium autem non solum vindicet, verum etiam eximie laudet, quod Leoni fortiter resistens, pro iisdem canonibus et consuetudine dimicaverit. Ita a facto ad celebrem juris quaestionem de episcoporum appellationibus apud Romanam sedem interpositis disputatio flectitur. Hoc autem argumentum cum sit praesentis controversiae praecipuum, [Col. 0544D] maximique momenti, in quo non tam de S. Leone quam de insigni Romanae sedis praerogativa agitur, exactius discutiendum est.
—1. Ne inaniter laboremus et evagemur in incertum, quaedam principia sunt praefigenda sine quibus res ex aequo cognosci et dijudicari non posset. Inde enim tota confusio Quesnellianae disputationis et tota Quesnelli allucinatio dimanat, quod principia non tenuit quae erant praemittenda [Col. 0545A] vel saltem praesumenda; immo illud principium, ex quo judicium hac in quaestione maxime pendet, omnino praeteriit.
2. Tribus ex capitibus ecclesiastica jurisdictio statui potest, ex consuetudine, ex jure canonico et ex divino. Jurisdictio ecclesiastica ex diuturna consuetudine probatur, non quod consuetudo det per se jus, sed quia vel titulum aliquem praesumit ecclesiastici aut divini juris, quo jurisdictio jamdiu collata fuerit; vel quovis titulo ab initio deficiente, cursu temporis jurisdictio probatur 921 acquisita sive ex consensu eorum quorum interest, sive ex ipsa dispositione juris, ut in praescriptionibus accidit. Hinc antiqua consuetudo pro jure Alexandrini episcopi in Aegyptum, Libyam et Pentapolim allegata in Nicaeno concilio can. 6, jurisdictionem ejus probavit, quae in eodem concilio firmata fuit; eodemque sensu episcopo Antiocheno et caeteris metropolitanis sua privilegia ac jura, quae consuetudine nitebantur, similiter fuere confirmata. Jure canonico statuitur jurisdictio, cum [Col. 0545B] per canones seu decretales cuipiam tributa ostenditur, si ea alio potentiori jure abrogata, vel dissuetudine aut potius consuetudine aliorum contraria ei praescriptum non sit. Tandem jure divino constituitur jurisdictio, cum alicui ab ipso Deo collata ostenditur, quae tamen nulla cujuspiam opposita consuetudine praescribi, nullo humano jure abrogari potest; sicut ipsum divinum jus, quo fuit collata, nulli humanae praescriptioni aut abrogationi subest. Solum si divino jure nullus fuit eidem jurisdictioni praestitutus limes, potest vel consuetudine vel ecclesiastico jure exercitium ejus certis finibus et modis circumscribi publici boni et congrui ordinis causa.
3. Id autem ex duabus causis provenire potest. Primo ex voluntate ejus qui jure divino illimitato potitur, si in definitum aliquem modum publico bono consentiat. Hac ratione pontifices jus sibi proprium et illimitatum jure divino consenserunt circumscribi suis vel suorum praedecessorum decretis, quibus [Col. 0545C] sane vi coactiva non tenebantur (nemo enim in se, nec par in parem habet imperium), et similiter consenserunt idem jus certis coarctari finibus seu modis ac decretis conciliorum particularium, quae cum etiam per Gallos pontificibus subsint, eorum canonibus obligari non poterant, nisi ex consensione. Omittimus interim limites praefinitos a conciliis generalibus, hoc unum tantummodo indicantes, horum pariter decreta vim generalis synodi non habere nisi ex consensu Romanorum pontificum, ut liquet ex ipso Chalcedonensi, cujus decretum in favorem sedis Constantinopolitanae vim generalis concilii non habuit, quamdiu Leonis et Romanorum pontificum consensus defuit: nec quisquam Leoni aut aliis ejus successoribus vitio vertere potuit, cum eidem decreto refragati sunt, eo quod sine eorum consensu non obligaret. Quod si decreta generalis synodi sine consensu pontificum obligandi vim non habuerunt, cum in praejudicium cedebant juris episcoporum Alexandrini et [Col. 0545D] Antiocheni, quibus tamen ejus divinum non favebat, sed mere ecclesiasticum in Nicaeno firmatum, quis ea vim generalis synodi habere existimet deficiente consensu Romani pontificis, si in restrictionem ederentur ejus pontificii juris, quod non ex ecclesiastica, sed ex divina institutione originem ducit? Secundo jurisdictio divini juris illimitata certis modis ac finibus constringi potest ex auctoritate alicujus superioris, qui divino jure majorem jurisdictionem obtinens, certum modum certosque limites inferioribus divino licet jure praesidentibus ob bonum publicum praestitueret. Ita episcopalem jurisdictionem divini juris concilia generalia potuisse restringere nemo dubitat. Eamdem pariter episcopalem jurisdictionem, quoad limitationem et exercitium subesse jurisdictioni pontificum, ipsi Galli theologi et canonistae fatentur, uti videre est apud Gersonem et alios.
4. Qui alicujus jurisdictionem statuendam sumit, satis est si eam ipsi competere probet uno ex tribus [Col. 0546A] laudatis capitibus, nimirum vel consuetudine quae non sit abrogata, vel jure canonico quod adhuc vigeat, vel divino, dum ab habente jus divinum superioris ordinis limitata non fuerit. Qui vero jurisdictionem alicujus negandam suspicit, haud satis est, si probet uno vel altero ex capite illam deesse; probare enim debet deesse ex omnibus; alias uno ex capite, quod intactum supersit, jurisdictio eidem competere poterit. Res manifesta est per se, unde ulteriori explicatione aut confirmatione non indiget.
5. Cum fieri possit ut in ecclesiasticis judiciis non minus quam in saecularibus, plures eadem judicandi potestate seu jure, sive ex iisdem, sive ex diversis titulis fruantur, nemo de jure quod cuipiam competat, violato querimoniam movere potest si alius judicium exerceat, nisi hoc jus sibi competens, nullo titulo isti convenire statuerit. Ita cum ex Africanorum disciplina constituta in Carthaginensi anni 416, apud Dionysium can. 125, jus esset cognoscendi de appellationibus presbyterorum et aliorum inferioris ordinis clericorum [Col. 0546B] 923 tum conciliis Africanis, tum primatibus provinciarum, nec conciliorum jus laesum dici poterat si primates judicassent, nec jus primatum si ad concilia judicium fuisset delatum. Hinc etiam sequitur non recte negari jus alicujus in aliquo loco, si forte ibidem judicium non ipse, sed alius exercuerit, nisi probari possit eum idcirco non exercuisse tale jus, quia ipsi vere nullo titulo competit. Sic negari non posset appellationum jus conciliis plenariis Africae, si fortassis in aliqua Africae provincia nullae appellationes ad hujusmodi concilia delatae fuissent, sed primatis judicio omnes terminatae. Hic nimirum adhibenda est praeclara illa Natalis Alexandri distinctio Hist. Eccl. saec. IV, dissert. 20, prop 2: Aliud est jure aliquo semper non uti, aliud jus illud non habere. In quo viri alioquin eruditi allucinati sunt, qui substantiam juris a perpetuo et non interrupto ejus usu non distinguunt.
6. Tandem duplici modo quis pro suo jure vel consuetudine [Col. 0546C] in judiciis resistere potest alii ne judicium assumat. 1 o Negando ei jus. Et tunc si juste neget, eo quod hoc jus nullo titulo ei competat, juste resistit, nec obedire cogitur ei qui jure caret; secus vero si titulus aliquis ei suppeteret: resistere enim habenti jus, et perinde ei resistere ac si nullo jure fungatur, apertam injustitiam prodit, nec constantiae, sed pertinaciae est, si quis ei juri subjectus parere et acquiescere nolit. 2 o Instando et urgendo, ne quis eo jure quod ei competit utatur, eo quod non expediat consuetudines immutare, vel pericula timeantur ac fraudes. Et si quidem id moderate fiat, et sola pericula quacumque efficacia proponantur, dummodo jus non negetur quod est, et solum bonum publicum quaeratur, reprehendi nequit; quemadmodum non reprehenduntur Aurelius, Augustinus, aliique Africani episcopi, qui pari moderatione restiterunt appellationibus transmarinis in epistolis ad Zosimum, Bonifacium atque Coelestinum. Vitium autem irrepet si zelo boni publici moderationis limites quis pertranseat [Col. 0546D] in modo resistendi, et multo magis si ita pertinaciter resistat ut non merum bonum publicum procurare, sed jus negare videatur ei qui jure certissimo fruitur.
7. His praemissis, si Quesnellus ex aequo vindicare volebat S. Hilarium, cum Leoni restitit, ne in Celidonii causa Romae judicium fieret contra consuetudinem, uti putat, Ecclesiae Gallicanae, probare debebat 1 o consuetudinem Gallicanae Ecclesiae fuisse ut appellationum judicia vel numquam reciperentur vel in Galliis tantummodo fierent; 2 o hanc Gallicanorum consuetudinem omne jus pontificium excludere, quod apostolicae sedi competit non tam ex consuetudine quam ex ecclesiastico, ac praesertim ex divino jure, quo primatus ejusdem in ipsos Gallicanos statuitur; 3 o vel saltem, si quod jus Romanis pontificibus inesse agnoscit ad ipsa appellationum judicia praecipue in episcoporum causis, in eo laborare debebat ut ostenderet [Col. 0547A] Hilarium Leoni restitisse non negando jus quod illi competebat, nec ita eidem resistendo ac si jus nullum haberet; sed urgendo consuetudinem, pericula, fraudes, idque congruo quidem zelo, at servato moderamine, ne vel jus videretur negare, vel debitam apostolicae sedi reverentiam violaret.
8. At nihil ex his Quesnellus. Primo enim consuetudinem Gallicanae Ecclesiae, quae pluribus judiciis appellationum exactis in Galliis probanda erat, ne uno quidem teste aut facto constituit. Multo autem minus ostendit eam omne jus pontificium exclusisse. Etsi enim totus in eo laborat ut nonnulla quae litteris tradita sunt appellationum acta ad Romanam sedem enervet, et ita consuetudinem eidem ereptam existimet, nonnihil etiam attingat de jure ecclesiastico, ut hoc quoque ipsi subducat, praeterit tamen jus divinum, a quo Romanae sedis praerogativae maxime pendent. Ea porro ipsa quae vel de consuetudine totus exagitat, vel de jure ecclesiastico attingit, quam male probata sunt, et quot fallaciis implicata! [Col. 0547B] Testatus quidem est post initium cap. 14 se non disputaturum de jure, sed de mero consuetudinis facto; immo hanc juris quaestionem a suo instituto alienam pronuntiat: Totum igitur opus, totus labor noster in examine erit facti, non in discussione juris, quae ab instituto nostro aliena est. At quid inde elici potest pro vindicando S. Hilario, cum S. Leoni restitit, si, posita etiam consuetudine Gallicana, quae praesumitur, jus praesertim divinum consuetudine fortius in ipsis appellationum causis Leoni aliunde fuerit, 925 contra quod Hilarius omni nisu absque debita moderatione restitisset? Nisi ergo quaestio juris prius discutiatur, et nisi probetur nullum jus Leoni fuisse in judicanda Celidonii causa, tota Quesnelli disputatio de sola Gallicanorum consuetudine in appellationum causis, quae pontificium jus in iisdem intactum relinquit, si etiam probata fuisset, aequae Hilarii apologiae nihil prodesset, nisi forte ea ita deducatur ut Hilarium pro suarum Ecclesiarum consuetudine [Col. 0547C] fortiter quidem, at cum debita moderatione laborantem, jus pontificium nec negantem nec impetentem exhibeat.
9. At numquid hac ratione contexitur Quesnelli disputatio? Immo vero quisquis eam attente legerit non pauca inspersa deprehendet quibus, dum ille omnem consuetudinem in appellationibus Gallicanis Leoni defuisse ostendere suadet, nullum praeterea jus pontifici fuisse non obscure insinuet. Ante examen factorum ex quibus consuetudo elicitur, principium statuit quo indicatur ex natura episcopatus, quem Christus unum atque individuum instituit, et cujus a singulis in solidum pars tenetur, ac proinde quasi ex ipsa Domini institutione proficisci, ut appellationes ad provincialem vel etiam ad majorem synodum deferantur; adeo ut si quis secus fecisset, et ad extraneos judices vellet per appellationis libellum confugere, is episcoporum concordiam cohaerentem collidere, unitatemque scindere merito putaretur. Ubi ipsum Romanum pontificem cum extraneis quibuslibet episcopis [Col. 0547D] ac judicibus, qui nullo jure appellationum fruuntur, videtur involvere. Hinc ibidem subjicit jus in appellationes episcoporum metropolitanis una cum provinciae synodo esse delatum jure quodam naturali et consuetudine ab omnibus recepta, quam sacrosancta postmodum conciliorum firmavit auctoritas, ac si contra hoc qualecumque jus naturale, contra consuetudinem ab omnibus receptam, et contra conciliorum auctoritatem obnitatur, qui alio causas appellationum avocet vel recipiat. Hinc cap. 16 Hilarium Leoni resistentem constantiae et fortitudinis laudat, Leonique succenset, quasi in recipienda Celidonii appellatione sedis suae amplitudini plus aequo studuerit; affirmatque eum canonum Sardicensium auctoritati maxime incubuisse, ac si nihil divini juris eidem suppetat, solumque ecclesiasticum istorum canonum jus praetendi possit, quod tamen ipsum subducere nititur. Hinc eumdem pontificem imperatoris auctoritate [Col. 0548A] novum sibi jus parare conatum ibidem pronuntiat, quasi antea nihil ejusmodi juris ullo titulo eidem fuerit. Hinc part. III, c. 3, veluti Leonis praejudicium traducit, quod hoc auctoritati ac splendori sedis suae deberi putaret, ut scilicet appellationes ad eamdem deferrentur; idque affirmat novum jugum Gallicanis Ecclesiis et sacerdotibus a Leone paratum, quod nec illi nec eorum patres ferre umquam potuerant; quodque jugum si Hilarius Gallicanarum Ecclesiarum apex his imponi passus esset, ipse tamquam et propriae dignitatis desertor, et Gallicanae libertatis traditor a suis coepiscopis erat coarguendus. Hinc tandem Hilarium non tam obnisum contra Leonem ante sententiam, sed etiam post illam affirmat; ac propterea part. I, c. 1, paulo ante finem scribit: Jura suae Ecclesiae usque ad extremum spiritum obtinuit, et qua pollebat eloquentia strenue defendit; et part. III, c. 1: Antiquis inhaerebat praesul Ecclesiae suae privilegiis; et Gallicanis episcopis annuentibus eamdem semper, quoad vixit, usurpavit potestatem, etiam refragante [Col. 0548B] Leone et minitante Augusto; idque ex eo probat nihil opponi debitae erga Romanam sedem reverentiae, quia non latebat inertem esse ac otiosam primariorum praesulum erga inferiores episcopos praerogativam, cum nihil ab his nisi secundum normam canonum arrogatur.
10. Haec vera censeri nequeunt, nisi Leo omni appellationum jure privatus supponatur, et idcirco Quesnelli disputatio, quae quaestionem solius facti et consuetudinis expendendam ab initio proposuit, re ipsa ad jus negandum vergit, de quo se nolle quaestionem movere professus fuerat, cum tamen id esset non solum quaerendum, sed etiam statuendum, antequam ea quae ex ipso excerpsimus disputationi insereret. Quod autem ille non praestitit, nos praestabimus, ut rectum de omnibus judicium feratur; et postquam pontificium jus certissimum demonstrarimus, num Quesnellianae apologiae ratio, quae Hilarium Leonis juri pertinaciter obnitentem exhibet, [Col. 0548C] idonea ejus defensio, an verius gravissima sit accusatio, exploratum fiet. Immo cum Hilario Quesnellus ex arbitrio tribuat 927 inobedientiam post ipsum Leonis decretum, quam nec probavit nec probare potuisset; gravasse ipsum multo magis, quam ipsa res ferat intelligemus. Interim ad singulos juris titulos excutiendos accedamus; quae autem aequior Hilarii defensio esse queat sub finem exponetur.
—1. Nemini persuaderi poterit eam apud Gallicanos consuetudinem fuisse ut nullae in Galliis appellationes reciperentur a provincialium conciliorum sententiis ad alios judices vel in Galliis vel extra Gallias. Hoc quidem sensu Quesnelli sententiam nonnulli interpretati sunt ex iis quae indicavit part. I, cap. 15. Id autem perinde esset ac dicere appellationis praesidium jure omnium gentium inductum ob innocentes, qui prima cognitione sive per errorem, [Col. 0548D] sive ex malitia perperam damnati fuerint, quodque non negatur inferioris ordinis clericis, si episcopi sui sententia se gravatos senserint; hoc, inquam, justissimum praesidium negatum fuisse episcopis Gallicanis etiam innocentibus, si conciliorum provincialium judicio injuste fuissent condemnati; ac propterea episcoporum conditionem fuisse deteriorem quam clericorum: quod sane absurdissimum est. Quod si Gallicanis episcopis licuit appellare, consuetudinem apud eos obtinuisse, ut aliquando saltem provocarent ad Romanum pontificem, cum Sardicenses canones, qui ejusmodi appellationes probant, a Gallis recepti fuerint, ut capite sequenti patebit, dubitare non licet. Id ex subjiciendis exploratius fiet.
2. Appellationum consuetudo, quae ex aliquot actorum serie nascitur, probatur testibus qui vel quasdam singulares appellationes indicent, ex quibus aliae similes colligi queant, vel ipsam appellationum [Col. 0549A] consuetudinem expresse testentur. Et primum quoad singulares appellationes cum in maxima priscorum monumentorum inopia exigenda non sint gesta quoad quaslibet particulares Ecclesias, si aliquot vetustae appellationes suppetant ex diversis Ecclesiis Occidentis atque Orientis, satis esse debet ut ex iis earum quoque Ecclesiarum consuetudo colligatur, ex quibus injuria temporum nulla ejusmodi documenta supersunt, si praesertim hae Romanae sedi peculiari jure subjectae eidemque viciniores, faciliorem appellandi facultatem habuerint.
3. Hanc probationem ex peculiaribus quibusdam gestis sumptam ut Quesnellus eludat, singula primum Gallicana judiciorum gesta, quorum memoria vel indicium nactus est, diligenter expendit. Haec autem fere omnia sunt gesta causarum episcopalium, in quibus nulla fuit appellatio: perinde ac si ex causis, in quibus nulla appellatio fuit, sequatur quod nec in aliis causis umquam exstiterit. Hinc ad excludendas appellationes Gallicanas inepta est causa [Col. 0549B] Marciani Arelatensis a Quesnello pluribus discussa cap. 14, in qua ne appellationis quidem umbra indicatur; et inutiles pariter sunt causae Euphratae Agrippinensis, Paulini Trevirensis, Hilarii Pictaviensis, Saturnini Arelatensis, Lazari Aquensis, et Armentarii Ebredunensis, qui de appellatione ne cogitarunt quidem, ut idem Quesnellus refert cap. 16, nec non causae Priscilliani et Instantii, qui de sententia Burdigalensis synodi ad Romanum pontificem non appellarunt. Neque vero quempiam moveat Hilarii et Paulini injusta damnatio, quae, annotante Quesnello, utrique ad Romanum pontificem jus peculiare tribuisset, si tum appellandi viguisset consuetudo. Quid enim hi Arianorum vi oppressi appellassent ad Liberium pontificem, si ipse pariter ab iisdem Arianis oppressus, et eadem de causa actus in exsilium, illis opitulari non poterat?
4. His porro causis, in quibus nulla fuit appellatio, Quesnellus ex ordine temporum interserit causas [Col. 0549C] Proculi Massiliensis sub Zosimo, Maximi Valentini sub Bonifacio, et Danielis vagi ac flagitiosi hominis apud Coelestinum ab Orientalibus accusati, et apud Gallos diu quaesiti ad Romanum judicium. Hae autem omnes sunt causae primae cognitionis non a pontificibus arreptae, sed Romanae 929 sedi vel ab iisdem Gallis Patroclo Arelatensi ac Valentinae Ecclesiae clericis, vel ab Orientalibus delatae. Hae porro causae, licet appellationem non praeferant, cum tamen satis ostendant agnitam etiam a Gallis apostolicae sedis auctoritatem in ipsis causis primae cognitionis, multo magis in appellationibus ab iisdem observatam fuisse demonstrant. Si quid vero contra ejusmodi facta probasset Quesnellus, pro excludendis causis primae cognitionis probasset, de quibus cap. 7 dicemus aliqua; pro expungendis autem etiam appellationibus de quibus nunc agitur nihilum evicisset.
5. Hic autem notare obiter liceat in Quesnello incohaerentiam plane manifestam. Totus in eo est part. [Col. 0549D] I c. 6, et part. II. c. 3 et 4, ut omnia Zosimi decreta pro statuendis Arelatensis Ecclesiae juribus in ipsam Narbonensem secundam adversum Proculum Massiliensem, qui ordinationes in ea usurpasse traditur, justa et rata ac a Gallis episcopis recepta ostendat. Eadem porro decreta irrita et non recepta contendit cap. 16, cum adversum Proculum decernunt, qui ab indebitis ordinationibus adhuc post interdictum Zosimi nequaquam abstinuit. Ita eadem decreta, ubi ipsi placet, rata et recepta; ubi non placet, irrita et repudiata ex arbitrio traduntur.
6. Ex universis autem causis appellationis duas tantum Hispanicas Quesnellus profert et excutit, quae speciem quamdam provocationis ad Romanam sedem praeferunt. Una est Basilidis Hispani episcopi, qui ob idololatriae crimen una cum Martiali episcopo in provincia depositus, Romam ad Stephanum confugit, a quo etiam cum Martiali in episcopatum restitutus videtur. Protestatus autem fuerat Quesnellus [Col. 0550A] c. 16: Quid in aliis provinciis fuerit usu inductum, non est hic animus inquirere, quippe quod ad Hilarii causam non facit. Notum nimirum alias identidem esse aliarum provinciarum consuetudines. Hinc porro sicut quae uno loco obtinuit consuetudo, haud opus est ut alibi obtinuisse credatur, ita quae in aliqua provincia non viguit, haud exinde consequitur eam nec in alia viguisse. Sed in appellationum materie quantum intersit Hispaniarum aliarumque provinciarum consuetudinem cognoscere, ut de Galliis judicetur, facile est intelligere. Licet enim alia nonnumquam sit in aliis provinciis consuetudo, quae tamen in caeteris omnibus provinciis invenitur, si praesertim a divino jure aliquam originem ducat, eadem pariter in Galliis fuisse dicenda est, nisi positivis documentis aliter demonstretur. Quesnellus vero positivis argumentis aut exemplis, quae deerant, non potuit ostendere appellationes a Galliis exclusas. Hinc forte duas ab Hispanicis judiciis appellationes, quas infirmare se posse credidit, intermiscendas [Col. 0550B] putavit, ut vel ex his duobus exemplis Hispanis idem de Galliis judicaretur.
7. Quam male autem infirmaverit appellationem Basilidis et Martialis exinde patebit quod haec maxime appellatio consuetudinem apud Romanos antiquissimam probet. Quesnellus enim nihil afferre potuit quo ipsam appellationem, aut Romanum in ea judicium, ex quibus consuetudo et antiquitas satis evincitur, in dubitationem induceret. Solum hac appellatione et Romano judicio indicatis, ea Cypriani verba subjecit, quae si probarent aliquid, non contra facta et consuetudinem, de qua nunc agimus, sed contra jus, de quo ille nolebat disputare, probarent. Nam sancti martyris locus uti a contextu separatus proponitur, insinuat inane habendum judicium S. Stephani papae in hac causa, quippe quod rescindere ordinationem alterius episcopi in locum Basilidis substituti jure perfectam NON POTUIT; quae non factum, sed jus videntur impetere.
[Col. 0550C] 8. Ut vero elucescat quam perperam Quesnellus hac in re extra orbitam excurrerit, et praeter Cypriani mentem allegarit ejus verba, ipsum factum exactius proponendum est. Basilide Legionis et Asturicae episcopo et Martiali Emeritensi depositis, et a Stephano per appellationis judicium restitutis, Sabinus, et Felix qui illis fuerant in episcopatum subrogati, cum se ob eorum restitutionem judicio Romano decretam, et, ut videtur, exsecutioni traditam, exclusos vidissent, ad S. Cyprianum in Africam transmiserunt cum litteris Felicis presbyteri et plebium Legionis et Asturicae, nec non Laelii diaconi et plebis Emeritae, ac tandem cum epistola Felicis episcopi Caesaraugustani, qui pro iisdem intercedebant. Mox congregata synodus Carthagine Cypriano praeside; 931 is cum tota synodo ad supradictos Felicem presbyterum, Laelium diaconum et plebes pro Sabino et Felice rescripsit adversum Martialem atque Basilidem, non quod Stephanum appellationum jure expertem crederet, sed quod a Basilide deceptum [Col. 0550D] putaret. Integer textus recitandus est: Nec rescindere ordinationem jure perfectam potest, quod Basilides post crimina sua detecta, et conscientiam etiam propria confessione nudatam Romam pergens, Stephanum collegam nostrum longe positum, et gestae rei ac tacitae veritatis ignarum fefellit, ut exambiret reponi se injuste in episcopatum, de quo fuerat juste depositus. Hoc eo pertinet ut Basilidis non tam abolita sint quam cumulata delicta, ut ad superiora peccata ejus etiam fallaciae et circumventionis crimen accederet. Vides unam fallaciam et circumventionem afferri uti rationem ejus sententiae: Nec rescindere ordinationem jure perfectam potest? Hinc non ex defectu pontifici juris, sed ex deceptione et fraude, cui apostolica sedes suis judiciis non vult suffragari, Cyprianus rescripsit standum esse priori judicio, quo Basilides et Martialis depositi fuerant; et allegavit S. Cornelii Romani antistitis auctoritatem, qui decreverat ejusmodi homines ad [Col. 0551A] poenitentiam quidem agendam posse admitti, ab ordinatione autem cleri atque sacerdotali honore prohiberi. Ita etiam ipsi pontifices, qui sane suum jus propugnarunt, sententias fallaciis subreptas deceptoribus favere non posse nonnumquam pronuntiarunt. Nihil ergo haec ad jus infirmandum, sicut nec ad appellationum praxim inficiandam pertinent.
9. Quid porro reipsa evenerit, cum sola supersit Cypriani epistola, non liquet. Ex hac quidem colligi videtur Basilidem et Martialem suis sedibus restitutos fuisse Stephani judicio, adeo ut hac de causa Felix et Sabinus expulsi, Cypriani et Africanorum patrocinium quaesierint. Hinc Cyprianus licet contra Basilidem et Martialem scriberet, cum tamen auctoritate careret qua illos excluderet vel excludere praeciperet, plebes tantummodo monuit ne cum ipsis veluti episcopali sedi actu praesidentibus communicarent; nec de Felicis aut Sabini, qui erant ejecti, communione mentionem fecit. Indicantur praeterea aliqui episcopi, ut videntur, Hispani cum Basilide [Col. 0551B] atque Martiali communicantes, quorum exemplum ne plebes sequantur, Cyprianus hortatur; cumque solius Caesaraugustani episcopi longius positi litterae contra ipsos allatae fuerint, indicium non leve exoritur omnes finitimos episcopos, ne dicamus caeteros fere omnes, saltem post Stephani judicium eisdem adhaesisse. Forte etiam potior pars cleri cujusque Ecclesiae eos receperat, seu cum iisdem communicabat: nam ex toto clero Legionis et Asturicae unus tantum presbyter, et ex toto clero Emeritensi unus diaconus tantum, quibus solis Cypriani epistola inscribitur, adversus eosdem querelas promoverunt. Haec porro inter ipsos Hispanos episcopos, et inter clerum divisio, et haec plurium tum episcoporum tum clericorum cum illis communicatio, a qua unus presbyter, unus diaconus et unus Caesaraugustanus episcopus abfuisse probantur, de ipsius causae merito dubitationem aliquam injicit. Cyprianus Stephanum a Basilide deceptum traducit. Aliquis forte ipsum Cyprianum a Felice et Sabino, qui erant a suis sedibus [Col. 0551C] pulsi, circumventum suspicabitur, ita ut ei longe posito et rei gestae ac tacitae veritatis ignaro contigerit, quod ipse de Stephano credidit. Id ipsum facillime putabitur de Felice Caesaraugustano in remotiori Hispaniae parte constituto, ita ut magis praesumendum sit pro finitimis episcopis, qui cum Basilide et Martiali communicasse videntur. Litterae unius presbyteri vel diaconi cum plebe seu portione plebium pro ejectis episcopis scriptae peculiari gratiae ac factioni tribui queunt; si praesertim potior cleri pars cum alia plebium parte Basilidi et Martiali communicasse credatur. Caeterum (quidquid id est) ut ad appellationum causam redeamus, audire libet Stephanum Baluzium, qui sane Romanae sedis praerogativis nimium indulsisse dici nequit. Recte, inquit not. 27 ad epistolam memoratam Cypriani, ex hoc collegit Baronius antiquissimum in Ecclesia usum esse ut ex remotissimis orbis partibus episcopi qui se injusta perpessos esse a collegis suis crederent, provocarent ad [Col. 0551D] Romanum tamquam ad primarium Ecclesiae universalis antistitem. Et laudata Pamelii annotatione qua idem statuerat, addit: Futilia sunt quae hic adversus Pamelium scripsit Goulartius.
933 10. Episcopalium causarum exemplum aliud, quod Quesnellus memorat, est illud Instantii, Salviani et Priscilliani, qui a Caesaraugustana synodo absentes damnati, Romam profecti ad Damasum, teste Sulpicio Hist. Sacr. l. II, c. 48, se purgare cupientes, ne in conspectum quidem ejus admissi sunt. Caesaraugustana pariter synodus ad Hispaniam spectat. Hinc autem patet quamdam appellationem interpositam fuisse, quae tamen a pontifice recepta non fuit, eo quod nota erant illorum crimina, et appellatio innocentium favore inducta apertis haereticis patrocinari non debuit. Quot aliae appellationes eadem ratione repudiatae leguntur ab iis qui certissimo jure utebantur? Perperam autem Quesnellus illorum repulsam [Col. 0552A] ab ipso pontificis conspectu in hanc causam refert, quasi auctore Sulpicio: Additum quippe fuerat in synodali adversus eos sententia, ut si quis damnatos in communionem recepisset, sciret in se eamdem sententiam promovendam. Qui haec ipsum summum pontificem respicere existimat, Caesaraugustanam, id est non tam generalem quam provincialem synodum, Romanis pontificibus superiorem credat necesse est. At Quesnellus, non Sulpicius, hanc repulsae causam allegavit: quippe is Caesaraugustanum decretum exponens ea verba cap. 47 retulerat, antequam de Romana repulsa quidquam indicaret.
11. Nullum aliud appellationis exemplum Quesnellus refert. Sic in tota disputatione de appellationum consuetudine ille ut consuetudinem provocandi ad Romanum pontificem expungeret, octo causas obtrudit in quibus nulla interjecta fuit appellatio, et tres in quibus de prima cognitione, non autem de appellatione agitur: ut nihil ex his ad excludenda secundae cognitionis judicia, aliquid autem ad ea potius [Col. 0552B] astruenda elici queat. Duas tantum episcoporum causas ad Romanam sedem delatas expendit, quas cum negare non posset, infirmare studuit non facti fidem, sed pontificium jus, quod ad eam quaestionem spectat in qua de jure agitur, non vero ad hanc in qua de facto et consuetudine quaeritur.
12. Neque vero hae duae tantum appellationes Leone antiquiores a scriptoribus memoratae credantur. Alia supersunt appellationum exempla ex Africa, quae fortassis Quesnellus indicare voluit, et simul refellere, cum Africanos appellationibus resistentes laudavit. Restitisse quidem ipsos, modeste tamen, non negarimus, ut illas quoad inferiorem ordinem (quemadmodum statuetur capite sequenti) impedirent, non quod pontificium jus non agnoscerent, sed quia haec appellandi facultas in tanta longinquitate regionum vertebatur identidem in improborum refugium et scandalum, ac ob difficilem testium transmissionem ex Africa, pericula deceptionum et fraudes afferebat. [Col. 0552C] At simul plurium appellationum episcopalium exempla, quae consuetudinem ostendunt, ultro confessi sunt, ut liquet ex Augustino epist. 209 ad Coelestinum papam, alias epist. 1, inter illas Coelestini apud P. Coustantium num. 8: Existunt exempla, inquit, ipsa sede apostolica judicante, vel aliorum judicata firmante, quosdam pro culpis quibusdam nec episcopali spoliatos honore, nec relictos omnimodis impunitos; et tum antiqua tum recentia ejusmodi exempla indicans subjicit: Quae ut a nostris temporibus remotissima non requiram, recentia memorabo. Tria autem exempla profert, eaque ex una provincia Caesariensi, et in peculiari tantummodo judicorum specie Augustini causae congruente, qua quis nec episcopali sit spoliatus honore, nec relictus omnimodis impunitus. Ex his alia plura aliarum provinciarum et aliorum judiciorum exempla quisque conjiciet. In hunc autem locum admonuit P. Coustantius: Apostolicae sedis in Afrorum judiciis potestas (adde et consuetudo) hic aperte praedicatur. Ipsa causa Antonii episcopi Fussalensis, [Col. 0552D] de qua Augustinus in eadem epistola loquitur, fuit appellatio, primum ad Bonifacium papam, cui ipse Numidiae primas assensus est, commendatitias ei litteras tradens ad eumdem Bonifacium; dein ad Coelestinum, cujus judicio Augustinus gesta transmittens, non reluctans, sed obsecutus convincitur. Et ut alia Africanorum omittamus exempla, satis erit indicare appellationem Lupicini Afri episcopi, quam ipse Leo memorat in epistola 12 ad episcopos Mauritaniae, cap. 12. Confer quae de his Afrorum appellationibus fusius disseremus capite sequenti, n. 25.
12. Celebres sunt appellationes ex ipsis Ecclesiis Orientis Eutychis, Theodoriti, Flaviani et aliorum, de quibus observationibus ad sequentes Dissertationes 935 adversus Quesnellum disputabitur. Celebria item ex Oriente vetustiora exempla Athanasii, Marcelli, aliorumque episcoporum Thraciae, Coelesyriae et Palaestinae, qui Romam se contulerunt, et secum [Col. 0553A] injuste actum esse conquesti sunt, uti Julius I testatur in epistola ad Eusebianos, n. 18. Neque moveat si quis Athanasii, ex. gr., appellationem proprie dictam neget. Quid enim refert si Athanasius appellationem proprie non interposuit, quando delata ad Romanam sedem ejus condemnatione ab Eusebianis Athanasii hostibus, ut Romanum pontificem praeoccuparent, ille quoque suos legatos ad pontificem misit, et Romam accitus ad judicium accurrit, et hoc judicium, in quo sententiam retulit, non primae, sed secundae cognitionis judicium fuit anterioris retractatorium, et a tota Ecclesia approbatum? Quod in appellatione Quesnello displicet, et toto nisu impugnatur, non est ipsa appellatio per se, sed judicium cognitionis secundae, cui judicium primae cognitionis subjiciatur. Si ergo ex causa Athanasii judicium secundae cognitionis intervenit, recte hinc eorum judiciorum consuetudo elicitur, quae plerumque ob interpositam appellationem ferri solent, quaeque in controversiam veniunt, cum de appellationibus quaestio [Col. 0553B] movetur: unde non immerito etiam veteres hoc Athanasii exemplum pro appellationibus attulere. Quid referamus appellationum causas ex Illyrico, in quo peculiarem facultatem Romani pontifices, antiquis praesertim temporibus, adeo exercuerunt, ut Thessalonicensem episcopum in toto Illyrico vicarium suum constituerint? Vide quae de Illyricianis appellationibus a Leone indicantur epist. 5, c. 6, et epist. 6, c. 5, ubi id non tam pro traditione veteris instituti, quam secundum ecclesiasticum morem esse pronuntiat.
14. Quod si ex his consuetudo dignoscitur in deferendis ac recipiendis appellationibus ad Romanum pontificem ex provinciis nedum Occidentis, verum etiam Orientis, quis non colligat aequalem consuetudinem in causis Gallicanis, cum Gallicana Ecclesia eodem vel etiam potiori aliquo jure Romano episcopo subesset, eidemque proximior faciliorem appellationum delationem et cognitationem praeberet? [Col. 0553C] Gallicanam nimirum ac praesertim Arelatensem Ecclesiam suam originem Romanae sedi debere, idem Quesnellus fatetur c. 14. Ipsa S. Cypriani epistola in Marciani Arelatensis causa, quam acceptis Gallorum litteris ad Stephanum pontificem scripsit, peculiarem hujus auctoritatem in Galliis demonstrat. Adeo non dubitavit Cyprianus (P. Coustantii minime suspecti verba recitamus) quin Stephanus ipsius consilio et hortatu litteras ad provinciam et plebem Arelatensem mitteret, quibus et Martianum abstineri, et alium episcopum in ejus locum substitui praeciperet, ut et quis fuerit substitutus sibi significari simul roget . . . Quo in negotio Cyprianus Romani pontificis tum ad dimovendum de sede sua Arelatensem episcopum, tum ad alium ei subrogandum auctoritatem haud dubio testimonio agnovit.
15. Erravit autem turpissime Paschasius Quesnellus cum c. 14 ante finem scripsit nihil in causa Martiani postulasse Gallos a Stephano papa, quod a Cypriano [Col. 0553D] similiter non petierint. Similem stropham Anglicanus heterodoxus cecinit, quam idem Coustantius perstrinxit: Neque enim audiendus videtur recens annalium Cyprianicorum scriptor, cujus sententia nihil a Stephano postulabat Cyprianus (cum illi auctor erat ut litteras ad provinciam mitteret) quod ipse praestare paratus non erat, nisi subaudiatur, si in eadem sede et loco fuisset, nimirum in sede Petri. Cum Coustantio concinit etiam Baluzius, qui pariter suspectus esse non potest. Vide ejus notationem 11 in Cypriani epist. 67. Enimvero quodnam jus in episcopos Gallicanos tributum umquam fuit episcopo Carthaginensi, uti Romano omnes asserunt? Quid autem Cyprianus in praesenti necessitate ac periculo longiori litterarum circuitu a Stephano morosiore, uti ferebatur, in negotio petiisset, si ipse critius per sese praestare potuisset? Sed nec ipse in se eam auctoritatem novit, quam agnoscebat in Stephano; nec Galli aliud quidquam ab eo postulasse credendi sunt, nisi ut Stephano, [Col. 0554A] a quo nihil obtinuerant, suis litteris stimulos admoveret. Nempe (ut recte monuit eodem loco Coustantius) qui summis rebus praesident, ubi nonnullas vel prae nimia occupatione, vel pro prudentia differre compelluntur, saepe culpantur ut segnes; ubi vero diligentiam adhibent, vix vitare queunt praecipitis animi suspicionem.
937 16. Inane porro est quod Quesnellus subjicit eodem c. 14, Martianum non fuisse deponendum auctoritate Romani antistitis aut consilii, quia aperto schismate separatus a catholicis, jam diu ante in schismatis auctoribus fuerat condemnatus. Quot enim alii schismatici atque haeretici depositi sunt, licet haeresim vel schisma apertum prodidissent, aut se a catholicis separassent? Nonne plures catholici adhuc cum Martiano communicabant, quod eum legitima auctoritate nondum depositum cernerent? Nonne hac de causa Faustinus Lugdunensis ac caeteri ejusdem provinciae episcopi primum ad Stephanum, ut sua [Col. 0554B] auctoritate uteretur, deinde ad Cyprianum scripsere, ut Stephanum excitaret? Quod porro Cyprianus addit de episcopis in successoris electionem cogendis, quos veluti synodum Quesnellus praefert, nihil officit: nam ad solam electionem et ordinationem pro ejus temporis disciplina episcopos praecepto Stephani cogendos Cyprianus institit, ad depositionem non item; et Stephani auctoritas interponenda fuit, ut Martianum abs se abstentum ac proinde damnatum atque depositum significans, Gallos quoque ad abstinendum cogeret, ac in vacantem sedem alium ex more electum atque ordinatum subrogandum praeciperet. Haec etsi nostro proposito non necessaria, ad refellendam audacissimam Quesnelli opinionem haud superflua visa sunt. Interim vero qui in Galliis Cypriano teste poterat Martianum removere, et successoris electionem praecipere, idque non tam Cypriano postulante quam ipsis Gallis, qui ad Stephanum antea scripserant, per se instantibus, et per Cyprianum urgentibus poterat; poterat utique ex ipsa Gallorum ejus [Col. 0554C] temporis disciplina in eumdem Martianum vel in alios episcopos ferre primae cognitionis sententiam, nedum appellationis causam definire. Prima etiam cognitio in causis episcoporum Proculi Massiliensis et Maximi Valentini ab iisdem Gallis, id est, a Patroclo ad Zosimum, et a Valentinae ecclesiae clericis ad Bonifacium delata, hanc eamdem disciplinam apud Gallos perstitisse multo magis confirmat: adeo ut qui primae quoque cognitioni non restiterunt, appellationibus multo minus restitisse evidenter noscantur.
17. Id autem nobis impraesentiarum debet sufficere, ut consuetudinem appellationum fuisse credamus in Galliis, sicut in aliis et Occidentis et Orientis provinciis obtinuisse jam vidimus. Si omnia vel plura saltem gesta pontificum, qui Leoni praecesserunt, in posterorum memoriam mandata fuissent, non dubitamus quin aliquot Gallicanorum episcoporum appellationes ante illam Celidonii Romam delatae et judicatae invenirentur nemine repugnante. [Col. 0554D] Hujus rei indicium subolescit in causa S. Bricii episcopi Turonensis. Cum enim accusatus turpissimi criminis episcopatu pulsus fuisset, et Justinianus in ejus locum ordinatus, quod sine illius depositione saltem implicita ab episcopis ordinatoribus fieri non potuit, Romam confugit, quo Justinianus etiam Turonicis instantibus suum negotium acturus statim contendit. Id appellationis speciem appellationi Celidonii similem prae se fert. Justinianus vero in itinere Vercellis obiit, eique statim Armentius episcopus suffectus fuit, qui Justiniani forte exemplo territus, Romam proficisci noluit. Quid autem hic actum fuerit, cum Bricius pontifici quae sibi occurrerunt exposuit, traditum non est. Scimus solum eum ad sacra mysteria ibidem peragenda fuisse susceptum. Et licet judicio Romanae sedis ejus depositio irrita et injusta agnita fuerit, ipse tamen alia de causa, quae sanctitatem ejus commendat, sedem suam statim repetere [Col. 0555A] noluit, sed post annos septem auctoritate papae restitutus atque susceptus traditur: qua quidem auctoritate Armentius expellendus fuerat, nisi S. Bricio Turonum accedente e vivis excessisset. Lege Gregorium Turonensem lib. II Hist. Franc. c. 1, et lib. X, c. 31. Si alia documenta suppeterent, idipsum clarius pateret aliis exemplis. Sola documenta Galliarum peculiaria, quae hujusmodi appellationes prodiderint, deficiunt non modo ob insignem monumentorum per ea tempora inopiam aliis quoque praestantioribus materiis communem, verum etiam quia singulares et vulgares id genus causae praeteritae fuerunt a scriptoribus, nisi quid peculiare ac celebre prae se ferrent. Hinc cum appellationum Gallicanarum consuetudo ex particularibus Gallorum episcoporum causis apud scriptores commemoratis colligi nequeat, ex consuetudine et appellationibus aliarum Ecclesiarum quas indicavimus colligenda est. In consuetudine enim generali 939 omnium provinciarum Occidentis atque Orientis solos Gallicanos sine ulla contraria probatione [Col. 0555B] vel documento excipere, est plane inanissimum.
18. Quid porro si deficientibus particularibus appellationum Gallicanarum exemplis idonei testes suppetunt, qui hanc antiquiorem consuetudinem disertissime astruunt? Perspicuum quidem est S. Leonis testimonium epist. 10, ad ipsos Viennenses episcopos scripta, c. 2: Nobiscum vestra fraternitas recognoscat apostolicam sedem pro sui reverentia a vestrae etiam provinciae sacerdotibus (en de ipsis Gallis atque Viennensibus testatur) innumeris relationibus esse consultam, et per diversarum, quemadmodum VETUS CONSUETUDO poscebat, appellationes causarum aut retractata aut confirmata esse judicia; adeo ut servata unitate spiritus in vinculo pacis, commeantibus hinc inde litteris, quod sancte agebatur, perpetuae proficeret charitati. Hoc manifestum testimonium Quesnellus eo nomine excludit c. 14, quia nemo in propria causa testis est idoneus. Nihil audacius, ne dicamus temerarium [Col. 0555C] magis. Hac ratione nec credendum esset conciliis cum de propriis rebus testantur. Creditur Caesari aliisque gentium scriptoribus cum de suis gestis scripsere. Leoni autem testanti de consuetudine appellationum ad apostolicam sedem, et testanti non rem occultam, sed publicam, nec privato scripto testanti, sed publica epistola ad eosdem Gallos tradita, ac litteras hinc inde datas ac redditas alleganti credendum non erit? In dubium vocari potest testis cum alius contrarius testis aequalis saltem auctoritatis profertur. Ubi vero nihil est repugnans, quis probabilem dubitationem injiciat? Nullum vero testem contra testimonium Leonis Quesnellus attulit, et praeterea de pontifice tam sancto et a mendacii atque ambitionis suspicione alieno aliquid falsi dubitare nec possumus nec debemus.
19. Forte Quesnellus obtrudet illud Hilarii, qui a Leone poposcisse traditur ut Ecclesiarum statum more solito ordinaret; ac si mos solitus aliam innuat Gallicanae [Col. 0555D] Ecclesiae consuetudinem, quae appellationes Romam delatas ignoraret. Ita idoneum testem habendum censet Hilarium in propria causa, qui Leonem in sua idoneum non habuit? Neque reponatur Honorato seu Vitae auctori, quicumque fuerit, fidendum: nam cum hoc loco non sua, sed Hilarii verba retulerit, semper Hilarius testis affertur. Caeterum cum diu post Hilarii mortem Vitae auctor scripserit, num ea fuerint praecisa Hilarii verba, dubitari potest: verba enim quae evolant, cursu temporis et traditione vulgari mutationem aliquam recipere solent; unde non est certum num ipsum Hilarii testimonium sincerum reponatur. Adde quod illa verba sunt valde obscura, nec explorato Leonis testimonio opponenda, ac si contrarium aperte pronuntient. Referenda creduntur ad appellationum consuetudinem, de qua in textu nulla expressa invenitur mentio. Quid si quis ea solum referri contendat ad illa quae mox subjiciuntur, astruens aliquos apud Gallias publicam merito excepisse [Col. 0556A] sententiam, et in Urbe sacris altaribus interesse? Propositus enim fuerat non mos Galliarum solitus, sed Ecclesiarum. Contra morem autem solitum Ecclesiarum videri poterat eum Romae sacris altaribus interesse, qui publicam sententiam exceperat; non vero appellationes in Urbe recipi, quas ex omnibus tam Occidentis quam Orientis Ecclesiis Romam delatas vidimus. Quod si de ipsa appellationum consuetudine haec interpretari quispiam velit, mos solitus potest intelligi de actis frequentioribus, quod scilicet frequentius causae in Galliis terminarentur, nec appellationes fuerint valde frequentes. Id autem Leonis testimonio nihilum contradiceret: quippe sicut ad Romanam appellationum consuetudinem comprobandam in caeteris provinciis sufficit ut aliquae causae ad apostolicam sedem delatae identidem fuerint; sufficit etiam in Galliis. Itaque nihil est cur consuetudo Gallicanarum appellationum a Leone disertissime asserta ex hoc valde obscuro et incerto Hilarii testimonio in dubium vocetur. Puduit forte cumdem Quesnellum [Col. 0556B] suae propositionis, qua c. 14 Leonis testimonio eo titulo fidem detraxit, quia testis fuit in propria causa; unde c. 16 alia ratione scripsit: Cum Leo dixit per diversarum appellationem causarum, sicut vetus consuetudo poscebat, aut retractata, aut confirmata fuisse judicia, vel memoria lapsus est, vel a Celidonio palpante et imponente delusus, vel denique alia penes se rerum in Galliis gestarum monumenta habuit, quae ad nos usque non pervenerunt. Primum de lapsu memoriae, et secundum de Celidonii 941 fraude commentitia sunt, et nulli indicio fulta. Tertium vero nobis quam maxime favet, et ab eodem Leone indicatum videtur, cum litteras datas ac redditas, quae nunc desunt, in contextu superius recitato allegavit. Plura quidem Gallicanorum antistitum facta contigisse, quae ad nos pervenerunt, satis innuit Coelestinus, cum ad episcopos Viennenses et Narbonenses scribens epist. 4, n. 5, horum plerosque Romae tempore aliquanto versatos tradit, et similiter alia diversi temporis testimonia [Col. 0556C] Gallicanos episcopos eadem in urbe fuisse commemorant. Quid autem causae fuerit, documentorum inopia latet. At cum ex tam frequenti Gallicanorum antistitum ad Romanam sedem concursu facile perspicitur quantum ipsi hujus sedis dignitati ac auctoritati detulerint, tum vero in tanta hujus dignitatis et auctoritatis observantia, de aliquot appellationum causis eo delatis, quas Leo, cui monumenta non deerant, satis testatur, dubitandum non est.
20. Ne vero de Leonis fide ulla suspicio adhuc supersit, alium antiquiorem testem proferemus, qui in Hilarii causa nequaquam implicitus, a studio partium alienissimus fuit. Is est S. Innocentius, qui in epistola ad Victricium Rothomagensem Gallum postquam de minoribus, id est de clericorum causis statuit, haec n. 6 de majoribus subjicit: Si majores causae in medium fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit, et BEATA CONSUETUDO exigit, post judicium episcopale referantur. Inter causas majores judicia de episcopis recensenda nemo ambigit. Cum porro [Col. 0556D] hae post episcopale judicium ad apostolicam sedem referri Innocentius jubet, non solas relationes respicit, ut quibusdam interpretari placuit, sed etiam appellationes, si quae interponendae viderentur; neque enim relatio inanis praecipitur, sed qua episcopale judicium Romano subjiciatur, ita ut ubi appellationi sit locus, Romani episcopi auctoritati ac arbitrio remittatur, ut quatenus illi placuerit, vel judices in provincia nominet, vel legatum e latere mittat, vel ipse in Urbe dijudicet, ut Sardicensis synodus praescripsit. Hinc sane hujus synodi mentionem statim subjecit Innocentius, dum ait sicut synodus statuit; neque enim quidpiam simile in Nicaeno constitutum legitur: praeter Nicaenos vero canones soli Sardicenses sub Nicaenorum nomine a Romanis per haec tempora recepti allegabantur. Expresse autem Sardicensis statuit de episcoporum appellationibus ad Romanam sedem can. 3, 4 et 7. Coustantius, not. c, haec [Col. 0557A] referenda contendit non ad hos canones, sed ad epistolam ejusdem synodi ad Julium, in qua declarat congruum et valde congruentissimum esse si ad Petri apostoli sedem de singulis quibusque provinciis Domini referant sacerdotes. Verum de his verbis, quae statuti formam non exhibent, vix dici potuisset, Synodus statuit, uti de laudatis canonibus rectissime dicitur, ac praeterea solos Nicaenos et Sardicenses canones Nicaenis subjectos et Nicaenorum nomine inscriptos a Romanis pontificibus allegari, cum statuta laudant, consideranti singulas antiquarum decretalium allegationes patebit, et alibi fortassis pluribus demonstrabitur. Quare Hincmarus Gallicanus episcopus tom. II, p. 774, hunc Innocentii textum de appellationibus rectissime interpretatus est. Porro verba beata consuetudo, vel, ut alii vetustiores codices habent, vetus consuetudo exigit, quae Leonis testimonium confirmant, desiderantur quidem in mss. Dionysii et aliis, quos Sirmondus, Labbeus, et Quesnellus secuti sunt. At leguntur in codicibus trium antiquissimarum [Col. 0557B] collectionum Italicarum, Vat. Reginae 1997, Barberinae 2888, Lucensis 88, necnon in mss. collectionum Hispanicae et Isidori, in ms. Oxoniensi collectionis Quesnellianae, in vetustissimo codice Colbertino 784, et in alio Colbertino 3368, laudatis a P. Coustantio et apud Hincmarum opusc. 45, c. 12, quos Romana et veteres conciliorum editiones sequuntur. Hinc Coustantius haec verba retinuit, et aliis etiam ejusdem Innocentii testimoniis communivit.
21. Sed jam tempus est ut a consuetudine ad jus ecclesiasticum transeamus. Neque enim sola consuetudo apostolicae sedis jus in appellationibus astruit. Immo cum consuetudo, uti vidimus c. 4, per sese non tribuat jus, sed aliunde praesumat sive ex ecclesiastico jure, sive ex divino, tum appellationum consuetudinem, quam pro Romano pontifice hactenus constituimus, legitimam et jure inductam quisque multo evidentius cognoscet, postquam ecclesiasticum [Col. 0557C] 943 imprimis, ac dein divinum jus explicarimus. Nihil autem Quesnellum tota hac disputatione evicisse patebit, cum soli consuetudini insistens, eamdem perperam infirmare studuit; alios autem ecclesiastici ac divini juris titulos, qui praecipui sunt, vel leviter et cavillose attigit, vel praeterivit.
—1. De ecclesiastico appellationum jure non idcirco inquirimus, quasi credamus appellationum jus Romanae sedi competere jure ecclesiastico (ex altiori enim divino jure promanat, quod in ipso ecclesiastico jure appellationes Romanae sedis statuente non obscure praesumitur), sed ea de causa hoc examen instituimus, ut detegantur [Col. 0557D] Quesnelli commenta, quae in hac quoque parte suae dissertationi inseruit.
2. Opponit primum, c. 15, quintum canonem Nicaenum, ubi appellationum causae provinciarum synodis discutiendae remittuntur. At praeterquam quod in hoc canone de solis laicorum et clericorum, non autem de episcoporum causis sermo est; ii appellationum judices designantur, quorum erat facilior quibusque in locis cognitio, ut ne tamen pontifex exclusas dici possit. Enimvero hoc decreto Nicaenam synodum non reprobasse appellationes ad apostolicam sedem, exinde manifestum est quod in Sardicensi synodo, quae ex pluribus patribus Nicaenis coaluit, et Nicaeni concilii veluti appendix habita est, appellationes ejusmodi expresse approbantur; neque enim eosdem Patres sibi contradixisse credendi sunt, ac delesse hac in re eam synodum, pro quas arta tecta servanda tantopere laborarunt. Eadem ratione nihil [Col. 0558A] obesse intelligitur concilii Constantinopolitani canon secundus, quem in ipsis episcoporum causis eamdem Nicaenam regulam praescribentem Quesnellus subjecit.
3. Fortius videri potest quod affertur ex concilii Antiocheni can. 15 his verbis expressum: Si quis episcopus de certis criminibus accusatus condemnetur ab omnibus episcopis ejusdem provinciae, cunctique consonanter eamdem contra eum formam decreti protulerint, hunc apud alios nullo modo judicari, sed firmam concordantium episcoporum provinciae manere sententiam. In hoc canone insistunt qui sententias synodorum provincialium etiam in episcoporum causis inappellabiles volunt. Hunc ita Quesnellus extulit part. I, c. 15, ac si sententia ab omnibus episcopis unius provinciae lata, ab aliis episcopis retractari nec debeat nec possit. Nonnulli hoc loco reponent Antiochenos canones ab Eusebianis Arianis editos fuisse, et hac de causa ab Innocentio I epist. 7, c. 3, reprobari. At hoc praetermisso (veros enim eorumdem [Col. 0558B] canonum auctores detegemus tom. III, in tractatu de antiquis Collectionibus canonum, ubi de Graeca collectione erit sermo), illud imprimis animadvertimus, eo canone 15 non omnem appellationem seu retractationem expungi, sed solum in casu consensus omnium episcoporum unius provinciae denegari illud novum judicium e vicinae provinciae episcopis instituendum, quod antecedenti canone concessum fuerat. De jure autem appellationis aut retractationis in pleniori synodo aut in alio tribunali superiore ne verbum quidem. Deinde eo solo casu novum judicium laudato can. 15 excluditur, quo crimen adeo sit manifestum ut ne uno quidem episcopo discrepante omnes in condemnationem consentiant. Id in legitimis judiciis nulla praecipitantia, praeventione nulla institutis non solet accidere nisi cum reus vel confessus est, vel saltem convictus; quo quidem casu aliquot etiam civiles leges tum antiquae tum recentiores appellationem vetant. Id ergo aequissimum in [Col. 0558C] suis provinciis Antiochenis Patribus videri potuit, ut ne idcirco appellationem reprobarent, cum quis se injuste gravatum existimet; huic enim novo judicio in pleniori synodo satis providerant can. 12: Si 945 quis . . . . . a synodo fuerit episcopus forte damnatus . . . . . oportet ad majus episcoporum converti concilium, et quae putaverit habere justa, plurimis episcopis suggerat, eorumque discussiones ac judicia praestoletur. Caeterum si in iis quoque circumstantiis, quibus aliquis episcopus omnium licet episcoporum suae provinciae sententia condemnatus, aliquo nomine se gravatum sentiat, omnis appellatio aut judicii renovatio can. 15 sublata credatur; idem canon hoc sane sensu nec a Graeca nec a Latina Ecclesia umquam receptus fuit, ac proinde tum in Oriente tum in Occidente appellationum causae semper viguere, et Sardicensium posteriorum canonum praevaluit auctoritas, qui dum appellationibus aditum patere sanxerunt, hunc Antiochenum canonem emendarunt, simulque apostolicae sedis juri in appellationibus prospexere.
[Col. 0558D] 4. De Sardicensibus itaque canonibus, qui appellationes Romano episcopo explorate asseruere, plenius agendum. De quo antequam disputamus, observare libet, quod idem Quesnellus notavit in epist. 6, ad Anastasium Thessalonicensem. Cum S. Leo cap. 5 hujus epistolae appellationes Illyrici sibi reservasset, ratio exceptionis est, inquit, not. 6, quod Illyricianae provinciae, ut Occidentalium partium portio, ad Romanum pontificem JURE peculiari pertinebant. En fatetur hoc loco peculiare jus Romani pontificis in causis appellationum totius Occidentis etiam in Illyricianos Graecos, tam longo spatio dissitos, qui Thessalonicensem episcopum sedis apostolicae vicarium habebant; ac proinde multo magis in Gallos utpote Occidentales et viciniores; quod tamen jus hac in dissertatione negare contendit. Sequitur autem ea notatione sic: Caeterum quod hic de appellationibus scribit S. Leo, id ex Sardicensibus canonibus asserit, ut veteris [Col. 0559A] instituti et reverentiae sedis apostolicae mentio testatur. Hinc illud jus Sardicensibus canonibus refert, quos tamen parte I praemissae dissertationis c. 15 mirum in modum distorquere studet. Vide mirificam hominis cohaerentiam. Hoc autem in nisu quot errores paucis periodis intexuit! Ut res tota plane explorateque noscatur, ipsis primum canonibus recitatis sinceriorem explicationem subjiciemus.
5. Canones huc pertinentes sunt apud Dionysium Exiguum can. 3, 4 et 7, qui postremus rectius in Graeco est can. 5. Ex can. 3 hanc ultimam partem, quae solum ad rem praesentem spectat, quaeque idcirco separato numero effertur in mss. aliarum antiquarum collectionum Latinarum, excripsisse sufficiat: Si aliquis episcoporum judicatus fuerit in aliqua causa, et putat se bonam causam habere, ut iterum concilium (sic Dionysius, aliae collectiones Latinae cum Graeco, judicium) renovetur; si vobis placet, S. Petri apostoli memoriam honoremus, ut scribatur ab his qui causam examinarunt (aliae collectiones Latinae addunt: [Col. 0559B] vel ab episcopis qui in proxima provincia morantur) Julio Romano episcopo; et si judicaverit renovandum esse judicium, renovetur, et det judices. Si autem probaverit talem causam esse ut non refricentur ea quae acta sunt, quae decreverit confirmata erunt. Si hoc omnibus placet? Synodus respondit: Placet. Canon quartus: Gaudentius episcopus dixit: Addendum, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitate protulistis, ut cum aliquis episcopus depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma; alter episcopus in ejus cathedra, post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio episcopi Romani determinata. Canon septimus, alias quintus: Osius episcopus dixit: Placuit autem ut si episcopus accusatus fuerit, et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo eum dejecerint, si appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri, [Col. 0559C] si justum putaverit ut renovetur judicium vel discussionis examen, scribere his episcopis dignetur qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis definiant. Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri deprecatione sua moverit episcopum Romanum ut de latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi quid velit et quid aestimet. Et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes ejus auctoritatem, a quo destinati sunt, erit in suo arbitrio. Si vero crediderit episcopos sufficere ut negotio 947 terminum imponant, faciet quod sapientissimo consilio suo judicaverit.
6. Hi canones adversus Eusebianos conditi videntur. Sicuti enim contra hos qui S. Athanasio antea inique condemnato omnem restitutionis spem adimentes, in Antiochena pseudosynodo successorem elegerant, Sardicenses Patres scripserunt synodicas quibus eumdem Alexandrinum antistitem innocentem [Col. 0559D] declararunt, suaeque sedi restituerunt, ita hos canones sanxisse videntur ob contundendas injustas eorum querelas adversus Julium pontificem, ac si is Orientalium synodorum jura violasset, cum ejusdem Athanasii et aliorum episcoporum Orientis ad Romanam sedem confugentium causas post eorum depositionem dijudicandas suscepit, illud praeferentes (ut ex Julii epistola ad eosdem, et ex ipsorum pseudosynodica Sardicensi liquet) quod sicut Orientales suo judicio non subjecerunt causas ab Occidentalibus definitas, sed eorum judicia rata habuere, ita etiam nec Occidentales episcopi, nec ipse Romanus pontifex deberet sese ingerere in causis Orientis, nec retractare Orientalium synodorum judicia, quasi primatui Romanae sedis nihil subessent.
7. Porro ut genuinus sensus istorum canonum perspiciatur, advertendum est in tertio canone verba: Si aliquis episcoporum judicatus fuerit in aliqua causa, indicare condemnationem seu depositionem episcopi, [Col. 0560A] uti colligitur ex can. 4, ubi de deposito episcopo sermo est; verba autem Addendum, si placet, huic sententiae, etc., hunc canonem quartum ad eamdem causam anterioris canonis referri aperte indicant. Hinc etiam Dionysius damnati episcopi mentionem in titulo c. 3 posuit: Quod si damnatus appellaverit Romanum pontificem. Dionysius quidem, sicut etiam auctor collectionis Quesnellianae in titulo, necnon Ferrandus in Breviario de appellatione ad Romanum pontificem hoc canone agi praesumpserunt; idque ex eo videntur deduxisse, quia tota res summo pontifici decernenda subjicitur. At si propria appellatio ad sedem apostolicam ab episcopo deposito interjecta fuisset, illam Osius satis expressisset in ipso canone, uti expressit can. 7, al. 5, nec de eadem initio can. 7 idem decretum repetendum fuerat. Ipsa certe canonis tertii verba nihil amplius indicant, nisi sermonem esse de episcopo, qui prima cognitione damnatus, ut fieri solebat, a suae provinciae episcopis novam causae cognitionem efflagitet: Putat se bonam [Col. 0560B] causam habere, ut iterum concilium renovetur; quod quidem secundae cognitionis judicium ex faciliori et frequentiori usu, ubi expressa ad sedem apostolicam appellatio non intercessisset, a finitimis episcopis in synodum cogendis quaerebatur. Decernitur autem ut in honorem memoriae S. Petri ipsi judices primae sententiae scribant ad Julium Romanum antistitem, qui si novum judicium adhibendum crediderit, secundae cognitionis judices det ex finitimis utique episcopis; unde canone 4 aliquid addendum subjicitur post hoc secundum episcoporum judicium, qui in vicinis locis commorantur.
8. Observandum porro est hoc tantum canone tertio adhibitam fuisse a Patribus formulam S. Petri apostoli memoriam honoremus. Ubi enim non intercedit expressa ad Romanam sedem appellatio, novum, quod petebatur, judicium ex finitimis episcopis quaeri solebat, ut ex can. 14 Antiocheno aliisque testimoniis liquet; neque in hoc apostolica auctoritas [Col. 0560C] necessaria erat. Cum igitur Sardicenses Patres non ex jure quod cogeret, sed ex observantia in sedem apostolicam hanc methodum servari praeceperint, ut hac ratione ejusdem sedis auctoritatem et honorem promoverent, cui Eusebiani detrahere conati fuerant, ea formula usi videntur. In hoc autem pontificii primatus ratio habita fuit. Neque enim hunc honorem Romanae sedi iidem Patres detulerunt, quasi putarent nullum ipsi jus in appellationibus competere, quod sequentibus canonibus satis declararunt, sed quia eo quoque casu quo judices ex finitimis provinciis darentur, citius ab ea sede dandos crederent, quae ratione primatus in omnes Ecclesiae provincias jurisdictionem habebat, quam a metropolitano episcopo, qui per se in provinciae finitimae episcopos nihil juris habet. Caeterum hac formula abstinuerunt in canonibus sequentibus, ubi de appellatione proprie dicta ad summum pontificem sermo est, quia hic non merum honorem alias non necessarium, sed jus proprium [Col. 0560D] ejusdem sedis noverunt. Verba autem laudati canonis: Si vobis placet, non trepidantium et dubitantium sunt, ut Quesnellus perperam interpretatus est, sed communis fuit formula, ut liquet ex aliis 949 ejusdem concilii canonibus, qui cum certas et justissimas leges fixerint, nullam trepidationem ac formidinem recipiebant.
9. Ita porro commode intelligitur discrimen quod intercedit inter can. 3 et canonem 7, al. 5. In illo enim de mera novi judicii petitione agitur sine appellatione ad Romanum pontificem, in hoc autem de appellatione proprie dicta ad episcopum Romanum, ad quem episcopus depositus confugere, ac ipsum appellationis judicium promovere traditur; unde hic can. 7, al. 5, non vero can. 3, insertus fuit a Zosimo in Commonitorio quod dedit legatis ad Africanos an. 418, cum appellationem proprie dictam a Sardicensi confirmatam probare voluit. Duos autem judicandi modos Osius hoc casu appellationis proposuit, si Romanus [Col. 0561A] episcopus justum putaverit ut renovetur examen. Primum, ut scribere his episcopis dignetur, qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis definiant; quae est delegationis species, eaque magis obvia atque facilior. Alterum, ut e latere suo presbyterum, vel ex Graeco presbyteros mittat, qui praesentes cum episcopis (finitimae provinciae) judicent habentes ejus auctoritatem, a quo destinati sunt; quae manifestior delegatio noscitur, eaque rarior et difficilior, ob quam peculiaris appellantis deprecatio requiritur.
10. Restat ut canonem quartum explicemus. Hic est appendix canonis 3, ut indicant illa: Addendum, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitate protulisti; idque addendum in hypothesi qua episcopi depositio statuta ab episcopis suae provinciae in primo judicio, etiam in secundo ab episcopis finitimis, quos Romanus pontifex judices dederit, confirmata fuisset, indicare videntur sequentia: Cum aliquis episcopus depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis [Col. 0561B] locis commorantur, secundo utique judicio, quod solum ad episcopos finitimos poterat pertinere. Si ergo is qui depositus fuit, huic quoque judicio non acquiescens, proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma, decernitur ut alter episcopus in ejus cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio episcopi Romani determinata. Licet nimirum duo uniformia depositionis judicia praecesserint, alter in concilio episcoporum ejusdem provinciae, alterum ab episcopis finitimis, vi tamen appellationis ad apostolicam sedem, quam depositus (uti tertio canone praefertur) proprie antea non interposuerat, tertium judicium conceditur, et istud quidem in Urbe, quo causa in udicio episcopi Romani terminetur. Hinc forte ecclesiasticus stylus, ut tria judicia concedantur, manavit.
11. Secuti porro sumus Latinam lectionem, quae hoc praesertim in canone eadem est non tam in omnibus mss. Dionysii, verum etiam in codicibus sex [Col. 0561C] aliarum collectionum, quae licet in radice canonum Sardicensium cum Dionysii editione conveniant, a Dionysio tamen non prodeunt, nimirum Veronensis 58 Vatic. Reginae 1997, Barberinae 2888, Lucensis, Quesnellianae et Hispanicae; unde confirmatur vel maxime quod expresse affirmat Dionysius [Col. 0561D] In epist. ad Stephanum Salon. ait: Statuta quoque Sardicensis concilii atque Africani, quae Latine [Col. 0562D] sunt edita, etc. Sicut ergo canones Africani certo Latine editi sunt, ita etiam Sardicenses. Exiguus, originale istorum canonum fuisse Latinum: interpretationes enim ex Graeco diversae originis, tantam similitudinem conservare non possent. Hinc etiam congruit istorum canonum lectio cum lectione duorum canonum, qui ex Romano archivo educti a Zosimo in Apiarii causa, et Faustini legati commonitorio inserti, in concilio Carthaginensi an. 419 recitantur. Quod si Graecum textum originale contendas, duo originalia exempla in Sardicensi scripta dicenda erunt, alterum Latinum pro Latinis, qui ibidem fuerant frequentiores, alterum Graecum pro Graecis, quorum praesertim de causa concilium agebatur. Latinus certe textus plenior et perfectior est. Etsi enim duo canones leguntur in Graeco continentes res [Col. 0561D] Graecorum proprias, quae omitti potuerunt in Latino textu, plura tamen non peculiaria Latinorum ex solo Latino hactenus prodierunt, et plura item Latini textus clariorem et aptiorem sententiam fere exhibent, quam in Graeco. De hoc duplici originali istorum canonum plenius fortassis disseremus tomo III, in tractatu de Collectionibus canonum.
951 12. Quod si canonis quarti Graeca lectio adeo expressam appellationis et judicii in Urbe habendi mentionem non exhibet, uti lectio Latina, satis tamen reipsa innuitur iis e Graeco redditis verbis quibus nulla nova aliorum judicum delegatione memorata, ipsius Romani episcopi cognitio exigitur, ut causae terminus imponatur. Si quis episcopus fuerit depositus [Col. 0562A] judicio episcoporum qui sunt in vicinitate, et dicat rursus sibi defensionis locum competere, non prius in cathedram ejus alius substituatur, nisi Romanus episcopus cognoscens de hoc finem imposuerit. Certe illum qui potest per delegatos judices vel per legatum causam cognoscere, eodem jure posse etiam per se illam definire, negari nequit; ipsaque Osii formula, qua can. 7, al. 5, delegationem finitimorum aut legati transmissionem proponens, scribere dignetur, inquit, non legem pontificibus impositam, sed faciliores ex expeditiores appellationum cognoscendarum in provincia modos ab iisdem pontificibus electos respicit, quin tamen hi vetentur, ubi expedire videatur, extra provinciam cognoscere, sicuti Julius Romae ipsis Sardicensibus approbantibus, ac dein iidem Patres Sardicae in Dacia Athanasii Alexandrini causam dijudicarunt. Ita quidem canones Sardicenses intellexerunt ipsi Graeci, antequam in Photianum schisma prolaberentur, posse nimirum Romanos pontifices sive per delegatos sive etiam per se de appellationum [Col. 0562B] causis cognoscere et judicare. Audiatur Theodorus Prodromus senior, qui primus omnium ante schisma sacros canones interpretatus est in celebri opere περὶ ἑρμηνείας κανόνων. En ipsius verba in canones Sardicenses, quae ex eodem opere ms. edidit Nicolaus Comnenus Papadopolus in Praenotionibus mystagogicis pag. 367, πάντοτε, καὶ ἐν πάσῃ τῇ κρίσει τοῖς κατακριθεῖσιν ἔξεστι τὸν Ῥώμης τῆς πρεσβύτερος ἐπικαλέσαι κἀκείνου ὀρίζοντος, κριθῆναι πάλιν, παράτε αὐτοῦ, ἢ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ. Semper et in omni judicio damnatis licet Romanum episcopum appellare, atque eo jubente iterum judicari vel AB IPSO, vel ab ejusdem legatis.
13. His praemissis, Quesnelli errores facile detegentur. Falsum est primo quod ait huic concilio deberi earum appellationum originem. In duobus enim canonibus 4 et 7, qui de appellatione ad Romanum pontificem loquuntur, nihil invenies quo novum jus condi vel leviter indicetur. Non tribuitur hujusmodi appellationum interponendarum aut recipiendarum [Col. 0562C] facultas, sed certa praesumitur, et solum canone septimo diversus modus designatur a pontificio beneplacito pendens; canone autem quarto eorum audacia reprimitur qui appellatione ad apostolicam sedem pendente, episcopo quasi absolute deposito contra appellationis jus successorem creare niterentur; quod in Eusebianos aliqua ratione constitutum videtur, qui Athanasii causa Romam delata, in Antiochena pseudosynodo Gregorium Alexandriae episcopum consecraverant. Adde quod canon septimus, dum profitetur delegatos apostolicos, si a pontifice mittendi judicentur, habere auctoritatem ejus a quo destinati sunt, jus utique in hisce causis non a concilio tributum, sed ipsi pontifici competens satis declarat; quod quidem jus in appellationibus non tam Occidentis quam Orientis ad solum primatum referri potest, quo Romanus antistes omnibus et Orientis et Occidentis episcopis non solo ordine, sed jurisdictione etiam praesidet. Jus autem appellationum quatenus in primatu [Col. 0562D] radicem habeat, capite sequenti patebit. Cum Valentinianus III imperator in epistola Chalcedonensi collectioni inserta, quae inter epistolas Leonis censetur epist. 55, asseruit Flavianum Constantinopolitanum episcopum a pseudosynodi Ephesinae sententia ad Romanam sedem appellasse secundum solemnitatem, seu, ex Graeco secundum solemnem usum conciliorum, qui scilicet praesertim post Sardicensem canonem invaluit, hujus rei originem non concilio Sardicensi, sed primatui attribuit. Memorato enim primatu ob quem Romanus episcopus locum habet et facultatem de fide et sacerdotibus judicare, subdidit: Hac enim (primatus) gratia secundum solemnitatem conciliorum et Constantinopolitanus episcopus eum (Romanum antistitem) per libellos appellavit.
[Col. 0563A] 14. Falsum est secundo nihil de appellationibus decrevisse Sardicenses Patres, sed tantum retractationis seu revisionis causae decernendae potestatem fecisse Romano episcopo, ut demonstrat illustrissimus Petrus de Marca de Concord. l. VII, c. 3, et ex ipsa canonum Sardicensium lectione manifestum fit. Si jungatur haec propositio cum praecedenti, aperta contradictio incurret in oculos. 953 Ibi enim Sardicensi tribuitur origo appellationum, de quibus hic nihil decrevisse traditur. Quod si can. 3 appellatio proprie dicta non memoratur, eam tamen ipsa lectio septimi aut quinti canonis manifestam facit; et revisionis seu retractationis judicium, cum a superiori auctoritate Romanae sedis, ut hic accidit, datis judicibus, etc., instituitur, reipsa appellationis judicio congruere nemo negaverit, nisi qui in synonymis vocibus inaniter velit ludere et fucum imperitis facere. Error Quesnelli ex eo dimanavit quod cum Marca existimaverit Romanum episcopum vi istorum canonum debuisse causam committere prioribus judicibus, quibus alios e finitimis [Col. 0563B] episcopis adjungeret, vel etiam legatum; ubi autem priores judices debent novo judicio suos quoque calculos dare, non propria appellatio, sed mera revisio ab iisdem vocatur. At quam haec hypothesis falsa sit, ex praemissa canonum explicatione quisque intelliget: finitimos enim episcopos designandos canon 7, al. 5, aperte tradit, eodemque sensu accipienda sunt illa can. 3, det judices; de prioribus autem judicibus admittendis ne verbum quidem. Quod porro solam retractationem in ipsa provincia decernendam a Sardicensi approbatam Quesnellus praesumit, ex canone 4 falsum evicimus paulo ante; idque confirmat ipsa immediate subsequens observantia, canonum et legum tutissima interpres: nonnullae enim appellationum causae superiori capite indicatae, Romae definitae leguntur, adeo ut nec Celidonii causa sit primum hujusmodi exemplum, nec S. Leo in hoc judicio ab ipsa Sardicensi disciplina recesserit.
15. Ex eodem antecedenti capite patet etiam falsunt, [Col. 0563C] quod a Quesnello subjicitur, hanc synodum statim non fuisse receptam ab Orientis, immo nec ab Occidentis episcopis. Exempla enim quae ibidem indicavimus, etsi pauca ob monumentorum inopiam, satis tamen Sardicensem disciplinam tum in Oriente tum in Occidente receptam probant. Advertendum vero hac in re maxime est, Sardicenses canones non praecipere appellationes ad Romanum episcopum in omnibus causis, ita ut prohibeantur aliae novi judicii viae quae in provinciis obtineant; sed eas, ubi interpositae sint, jure interjectas, et a pontifice, vel per delegatos judices, vel per se dirimendas probare. Itaque ut haec disciplina recepta ostendatur, haud opus est multa statim subsecuta harum appellationum exempla proferre; sed sufficit ea, licet pauca indicasse, quorum memoria superest. Qui autem non receptam affirmare audet, exempla causarum debet producere, in quibus appellationi Orientales et Occidentales restiterint. Aliquid hac in re ex solis Afris [Col. 0563D] opponi potuit, quod tamen quatenus nihil obsit paulo post explicabimus. Ex caeteris autem Occidentalibus aut ex Orientalibus nihil, nisi forte eorum iniquorum hominum obtrudantur molimina, qui Romano circa S. Athanasium judicio etiam post Sardicensem synodum perverse restiterunt.
16. Quod porro Quesnellus addit, Orientales ob hanc forte causam concilii istius canones in suas collectiones non retulerunt, sicut nec Gallicani, primum quoad Orientalium collectionem seu codicem canonum quomodo probare possit non intelligimus. Graecus quidem codex, quo usus est Joannes scholasticus Antiochenus, postea patriarcha Constantinopolitanus, auctor sexti saeculi, hoc canones continebat. Neque credendum est Christophoro Justello, qui Graecum canonum codicem sine Sardicensibus edidit. Haec enim Justelliana collectio in nullo Graeco exemplari ab ipso inventa, sed ex ingenio compacta fuit. Titulus eidem praefixus Codex canonum [Col. 0564A] universae Ecclesiae, cum falsissimus sit, ut probavit Coustantius, fictionem satis prodit. Nullum certe ms. exemplar laudat, nisi regios codices canonum cum commentariis Zonarae et Balsamonis, quos ad emendandum Graecum Tilianae editionis textum adhibuit. Hinc codex a Justello editus reipsa idem est ac codices Tilii, Zonarae et Balsamonis, in quibus Sardicenses canones leguntur, et ex solo Justelli praejudicio arbitrarie omissi fuerunt. Citatur Palatinus codex Stephani Ephesini omnino congruens cum praetenso codice Ecclesiae universae; at gratis hoc affirmari ex eo patet quod ipse Justellus eum sese non potuisse nancisci in praefatione pag. 16 tom. I Biblioth. juris canonici veteris professus sit. Graecus quidem codex, quem Dionysius Exiguus Latine reddidit, Sardicensibus caruisse videtur, ut ex ejusdem epistola ad Stephanum Salonitanum colligere licet. At num similiter alii Graeci canonum codices tum caruerint, affirmari nequit, cum laudatus Joannes Antiochenus, 955 qui paulo post Dionysium eodem [Col. 0564B] saeculo floruit, vetustius utique exemplar nactus fuerit, quod cum aliis canonibus Sardicenses praeferebat. Hoc sane canones Graece scriptos, ab ipsius synodi tempore apud Graecos extitisse suadet non tam ordo istorum canonum diversus a Latino, quam aliqui canones, qui a Latinis omissi, ex Latino codice sumi non potuerunt. Hinc etiam Latinam eorumdem interpretationem ante annos mille et amplius exaratam in antiquissimo ms. Veronensi 55 reperimus, quae ex Graeco codice sumpta fuit, ei, ut videtur, simili, quem Socrates, Sozomenus, Theodoretus, et ipsi Patres Chalcedonenses habuere, uti tomo III pluribus ostendetur; unde hos canones saltem in aliis codicibus etiam Chalcedonensis tempore apud Graecos fuisse manifestum est. Praeterea Patres synodi Constantinopolitanae in epistola ad Damasum et Occidentales num. 5, unum ex Sardicensibus canonibus allegarunt non obscure, licet Nicaeni nomine allegarint, unde hi canones apud Graecos hoc tam antiquo [Col. 0564C] tempore usui fuisse noscuntur. At de his omnibus plura disserentur laudato tomo III in tractatu de antiquis Collectionibus part. I, cap. 1, et praesertim 6.
17. De Gallicanorum porro collectione, seu codicibus canonum falsissimum est quod Quesnellus affirmat. In omnibus enim antiquis Gallorum collectionibus Sardicenses canones reperiuntur, quales sunt Quesnelliana, Colbertina 1868, a Coustantio laudata in praefatione tom. I Epist. Rom. pont. n. 77. Fossatensi et Morbacensi, cui similis est codex vetustus Palatinus 574. Haec autem postrema collectio vetustiorem et puriorem Gallicanae Ecclesiae codicem exhibet, quippe praeter Nicaenos et Sardicenses canones in Romanorum consuetudinem Nicaenis subjectos, nullos alios canones nisi Gallicanos complectitur; unde Gallicana Ecclesia aeque ac Romana antiquis temporibus non Antiochenos, sed Sardicenses recepisse cognoscitur. Hic autem animadvertendum maxime est quam longe a veritate et a priscorum [Col. 0564D] Gallicanorum codicum fide aberret Quesnellus, qui dum part. III, c. 1, S. Hilarium pro custodia canonum utique receptorum in Galliis, Leoni in hac causa Romae restitisse commemorat, eo quod causam Celidonii novo rursus judicio ventilari ac discuti, recepti tum in Galliis canones non sinebant, ut explicat capite tertio; Antiochenos canones, quibus solis appellationes excludi opinatus est, intelligere potuit, qui tamen in Galliis non fuerant recepti: contra vero Sardicenses, quibus appellationes approbantur, non receptos in Galliis traducit, qui tamen eodem ac Nicaeni honore in omnibus Gallicanis codicibus recepti inveniuntur. Nonne id est verum tamquam falsum, et falsum tamquam verum traducere?
18. Neque reponatur Quesnellum, cum negavit Sardicenses canonum codici insertos, intellexisse publicum codicem a Gallicana Ecclesia in aliqua synodo approbatum, qualis nullus ex memoratis fuit. Haec enim hypothesis de codice publico priscis illis [Col. 0565A] temporibus, de quibus nunc loquimur, inanissima est; nullus enim ejusmodi codex tunc exstitit, et hac ratione non tam Sardicenses quam Nicaeni canones, qui in memoratis codicibus pari modo describuntur, et in nullo alio codice publica Gallicanae Ecclesiae auctoritate approbato ostendi queunt, dicendi essent a Gallicanis non recepti; quod sane absurdissimum est. Quamquam Sardicenses canones a Gallicanis aliquo modo receptos etiam in synodo quis negaverit, si consideret aliquot episcopos Galliae interfuisse in concilio Sardicae, ubi iidem canones constituti et episcorum subscriptionibus firmati fuerunt.
19. Neque prodest Quesnelli conjectatio ad excludendos e Gallicanis codicibus canones Sardicenses, quia horum nulla est mentio in Leonis epistola ad Viennenses (Epist. 11, nunc 9) , ubi de violato (ut ipse putat) appellationum jure adversus Hilarium conqueritur. Numquid enim negativa ejusmodi conjectura, quae multis de causis nutare potest, certis et antiquis Gallorum codicibus, qui Sardicenses [Col. 0565B] exhibent canones, praeferri potest? S. Leo autem idcirco hos canones in laudata epistola praeterivit, quia non tam consuetudini quam altiori primatus juri instandum putavit. Caeterum Valentinianus, qui in eadem Hilarii causa ex Leonis relatione ac sententia celebrem novellam eddidit, eos canones satis indicavit, cum initio praemisit sacrae synodi auctoritatem.
20. Reliquum est ut de Afris nonnulla observemus, quos Sardicensi disciplinae 957 adversos Quesnellus tribus in capitibus 14, 15 et 16 obtrudit. At primo inane est Africanorum resistentiam proferre, ubi non de Afrorum, sed de Gallicanorum disciplina quaestio est, cum praesertim hi Sardicenses canones suis codicibus insertos receperint, illi vero, cum restiterunt, plane ignorarint. Causa nimirum in qua Africani post Sardicense concilium appellationibus obstiterunt, fuit Apiarii. In hac autem restitisse, quia ignorabant Sardicensium decreta, illud evidenter evincit, quod cum illa a Romanis veluti Nicaena opponerentur, non [Col. 0565C] solum scripserunt in epistola ad Coelestinum hos canones non reperiri in Nicaenis etiam authenticis, verum etiam indicantes se alias pariter synodos expendisse, addiderunt, in nulla invenimus Patrum synodo constitutum; ex quibus manifestum fit acta Sardicensia, in quibus illi canones inventi fuissent [Col. 0565] Confer not. 5, tom. praeced. (Col. 1515, n. b) in Quesnelli observat. ad epist. 13. , pro diligentia tunc adhibita nuspiam reperisse. Nullam quippe aliam Sardicensem synodum tunc Africani noverant, nisi illam quam Ariani Sardica discedentes, Philipopoli habuere, cujus encyclicas illi per fraudem Sardicae nomine praenotaverant; unde Augustinus lib. III in Crescon. c. 34, scripsit: Disce ergo quod nescis, Sardicense concilium Arianorum fuit, quod notum jamdiu est. Qui vero ea de causa restiterunt veri Sardicensis concilii canonibus, quia in nulla catholicorum Patrum synodo eos invenerunt, proprie non repudiarunt ejus synodi canones; sed potius ostenderunt se eos fuisse recepturos, si cognovissent veram Sardicensem synodum, et in hac eos canones nacti fuissent. Id fatetur ingenue etiam Coustantius [Col. 0565D] (Tom. I Epist. Rom. pag. 1062, not. e) , qui alias appellationibus ejusmodi nequaquam favet; unde in notatione ad haec Africanorum verba scribit: Hoc igitur si in Sardicensi synodo, cui Gratus Carthaginensis episcopus interfuit, statutum fuisse comperissent, nullo, ut videtur, negotio suscepissent. Et iterum not. d in epist. 15 Zosimi id ratione confirmat (Ib. pag. 982) : Satis illi (Zosimo) erat, Afris, qui in Carthaginensi II concilio can. 10 profitentur, atque cod. can. Ecclesiae Afric. c. 13 repetunt: « A nobis veterum statuta debere servari»; Sardicensis synodi proponere auctoritatem: neque ipsi metuendum erat ne decreta respuerent, quae primatem suum (adde ex Anathasio, et triginta quinque alios episcopos Africanos) vel praesentia vel subscriptione comprobasse didicissent. Tantum ea de causa [Col. 0566A] decretis illis quae Zosimus Nicaena appellarat, concedere se non posse epist. 2 ad Coelestinum num. 4 scribunt: «Quia, inquiunt, in nulla invenimus Patrum synodo scriptum.» Si hoc tom gravi in synodo constitutum reperissent, eos statim Zosimi voluntati obsecuturos fuisse quis dubitet? Idipsum etiam fatetur Tillemontius art. 324 in Augustini Vita, tom. XIII, pag. 864. Cum vero Gallicani antistites eos canones perspectos haberent, et in suis quoque codicibus recepissent, ex ipsa Africanorum mente non poterant resistere; ac propterea Africanorum resistentia pro aequali resistentia Gallorum nihil concludit. Illud vero mirum et ineptum maxime accidere debet, quod ab iis ipsis qui canones Sardicenses a gravissima et antiquissima synodo editos norunt, ac in omnibus tum Latinis tum Graecis canonum codicibus jam receptos fatentur, contra appellationum jus Romano pontifici in iisdem assertum nihil frequentius quam Africanorum resistentia obtrudatur. Praeclare in hanc rem Nicolaus Comnenus Papadopolus in Praenotionibus [Col. 0566B] mystagogicis respons. 6, sect. 2, n. 15, pag. 366, Graecos Photianos refellit. Zosimi assertio, inquit, si Africanos non convincebat Sardicensis ignaros, num non convincat Photianos gnaros Sardicensis concilii, quod et recipiunt et ad vim disciplinae canonicae recipiunt? . . . Dicebant Africani . . . ejus canones nullos agnoscimus, nec eorum penes nos aliquis est. An idipsum vos quibitis affirmare, cum synodi Sardicensis canones vobis Harmenopulus passim objiciat, Photius, Balsamon, Aristenus, Margunius, caeteri denique quotquot canonum explanationem delibavere, omnes enucleent? Nihil ergo quod attinet ad id de quo agimus Africanorum vobis prodest Patrum sententia. Quae si contra Graecos etiam schismaticos valent, multo fortius valere deberent ad revincendos eos Latinos qui a schismate alienissimi, Sardicenses canones a Latina praesertim Ecclesia receptos inficiari non possunt.
21. Secundo falsum est Africanos cum ex ignoratione verae synodi Sardicensis restiterunt canonibus [Col. 0566C] in commonitorio Zosimi descriptis, re ipsa ea mente 959 iis restitisse, ut excluderent episcoporum appellationes, de quibus hic sermo est. Ex nonnullis quidem verbis epistolae Afrorum ad Bonifacium pontificem suspicio oriri potest non levis, eos, dum restiterunt canoni Sardicensi 5, alias 7, in quo de episcoporum appellationibus agitur, ad has quoque appellationes repellendas restitisse. Ut autem omnis ejusmodi suspicio depellatur, qua de re quaestio tunc fuerit, et quatenus canon de appellationibus episcoporum in disputationem venerit, enucleatius quam hactenus factum vidimus, explicandum est. Appellatio ad Romanum pontificem, ob quam magna inter Africanos et Romanos exstitit quaestio, non alicujus episcopi, sed Apiarii presbyteri appellatio fuit, quam uti omnino novam et Africanae disciplinae contrariam episcopi Afri adeo tulerunt moleste, ut quod numquam antea fecerant, statim in synodo an. 418 expresso canone 125, apud Dionysium interdixerint, ne presbyteri aut alii inferioris ordinis clerici appellent [Col. 0566D] ad transmarina judicia, quo nomine Romani episcopi soli Afrorum superiores intelligi poterant. Hoc praecipue decretum pontificem Zosimum, ad quem Apiarius confugerat, sollicitum reddidit. Cumque praesentiret Afros post hujusmodi decretum difficiliores futuros, ut negotium facilius transigeret, hanc appellationem in Africa terminandam censuit, eoque propterea non unum, sed (quod in rebus maximi momenti fieri solet) tres legatos transmisit, Faustinum episcopum Potentiae, Philippum et Asellum Romanae Ecclesiae presbyteros, qui una cum episcopis vicinis de ea causa cognoscerent et judicarent. Quod presbyterorum appellationes ab episcopis vicinis dijudicarentur, Afris displicere non poterat; nam in ipso concilio anni 418 haec earumdem [Col. 0567A] appellationum cognoscendarum ratio praestituta fuit can. 125, apud Dionysium. Placuit ut presbyteri, diaconi vel caeteri inferioris ordinis clerici in causis quas habuerint, si de judiciis episcoporum suorum questi fuerint, vicini episcopi eos audiant, etc. Id vero unum quod Africanos hac in re permovere poterat, fuit delegatio apostolica, qua appellationi satisfaciendum laudatus pontifex duxerat. Hanc vero, quae nova Africanis erat, ut Zosimus approbatam suaderet, canonem 5 Sardicensem, qui ejusmodi delegationem praestituit, una cum aliis duobus canonibus Sardicensibus Nicaenorum nomine (ut in codicibus Romanae Ecclesiae erant inscripti) commonitorio inseruit secundum eum ordinem quo in iisdem codicibus legebantur: hac enim de causa canon 5, al. 7, de appellationibus episcoporum ad Romanae Ecclesiae sacerdotem primum locum in commonitorio habuit, secundum autem canon 8, ne episcopi ad comitatum importune navigent, ac tertium canon 17, de tractandis presbyterorum et diaconorum causis ad finitimos episcopos, si [Col. 0567B] a suis excommunicati perperam fuerint.
22. In commonitorio simplices canones inserti. Eorum autem usus in quaestionem de qua agendum erat, legatis non per scripturam, sed verbis significatus fuit. Injuncta enim nobis sunt, inquit Faustinus in synodo an. 419, a sede apostolica aliqua per scripturam, aliqua etiam in mandatis . . . sicut in gestis superioribus meminimus. Utinam superessent haec anterioris synodi gesta, cum scilicet laudati legati Africam ingressi, Patres, qui citius congregare potuerunt anno 418, antequam cogeretur plenaria synodus anni 419 convenerunt, ac suam legationem de Apiarii appellatione exsequentes memoratos canones in commonitorio descriptos produxere, eorumque usum in rem de qua agebatur verbis exposuerunt. Hinc enim palam fieret quo sensu canon praesertim de appellatione episcoporum causae appellationis presbyteri aptatus fuerit. Magna et diuturna disceptatio prolixis gestorum voluminibus contenta traditur in [Col. 0567C] epistola Africanorum ad Bonifacium n. 1 et 3. In synodo anni 419 hoc unum a Faustino indicatur, in laudatis anterioribus gestis actum fuisse potissimum de Nicaenis canonibus, ut conserventur et constituta eorum et consuetudo; quia aliqua ordine et canone tenentur, aliqua consuetudine firmata sunt. Quorsum isthaec canonis atque consuetudinis distinctio in appellationem Apiarii? Haec, ut credimus, innuit canonem de appellationibus episcoporum ad Romanum pontificem in presbyteri causa eo sensu fuisse productum, ut eodem canone approbata cognosceretur apostolica delegatio in appellationibus; consuetudinem vero fuisse adjectam ea forte de causa quod haec eadem delegatio probata in appellationibus episcoporum, usitata quoque esset in presbyterorum aliorumque clericorum appellationibus; 961 sicque Africani episcopi non obniterentur, si quod de primi generis appellationibus decretum fuerat, in appellatione Apiarii presbyteri recipiendum [Col. 0567D] esset, cum praesertim legati sedis apostolicae hac de causa missi in Africam, non soli, sed una cum episcopis vicinis juxta ipsam disciplinam Africanam deberent judicare, uti alter Sardicensis canon commonitorio insertus statuit. Ita sane commode intelligitur quo aequissimo sensu uterque canon 7 et 17 in hac causa productus fuerit, cum alias ambo inepti fuissent. Solus enim canon Sardicensis decimus septimus, cum de appellatione quidem presbyterorum ad finitimos episcopos, non autem ad Romanum pontificem decernat, ad hanc appellationem ab Apiario interpositam, de qua erat quaestio, nihilum pertinuisset; multo autem minus contulisset canon Sardicensis quintus, alias septimus, si non eo sensu quem exposuimus appellationi presbyteri aptatus fuisset. Igitur ne hi duo canones praeter quaestionem, quae Africanos maxime sollicitabat, circa inferiorum clericorum appellationes allegati dicantur, et ne delegationi apostolicae et concertationi cum Africanis occasionem [Col. 0568A] dedisse credatur alia quaestio de episcoporum appellationibus, de qua nullum in his circumstantiis indicium est, usus et explicatio proposita satis probabiles judicabuntur.
23. In hac autem tota disceptatione Africani perspexisse videntur, nec canonem 5, alias 7, de appellatione ad Romanam sedem, nec consuetudinem quam legati ingesserant, suffragari in causa Apiarii; siquidem ille canon de episcoporum, non autem de presbyterorum aut aliorum inferioris ordinis clericorum appellationibus loquitur; consuetudo autem qua idipsum obtinere dictum fuit in istorum appellationibus, etsi forte alibi, seu in Italia vigeret, non tamen in Africa, ubi sola omnibus nota Nicaenae synodi decreta custodiebantur, in quibus nihil tale invenitur. Id subindicare arbitramur illa Afrorum verba in litteris ad Bonifacium papam, quibus num. 4 hunc rogant ut quemadmodum ea apud Nicaeam a Patribus acta vel constituta sunt, sic ea a nobis facias custodiri; et ibi apud vos ista quae (legati) in commonitorio attulerunt, [Col. 0568B] facias exerceri; et cum infra num. 5 petunt ne cogantur his canonibus, si vere Nicaeni non sint, obligari, etiam eo ordine vel apud vos in Italia custodirentur. Hinc etiam in epistola ad Coelestinum num. 3: Nulla Patrum definitione, inquiunt, hoc Ecclesiae derogatum est Africanae; quia nimirum canon de appellatione episcoporum, etiamsi verus esset, ad presbyterorum causas non pertinet, nec ad istorum appellationes ulla apud Afros consuetudine extensus fuit.
24. Neque tamen negarimus occasione hujus canonis, qui de episcopis statuit, disceptationem et contentionem potuisse deflectere ad ipsas episcoporum appellationes, quatenus eo canone proponuntur. Licet enim episcopos Romam provocare, ibique suam causam audiri Africana disciplina, ut mox ostendemus, non interdiceret, et consuetudo etiam aliquot ejusmodi appellationum probaret, haec tamen delegationis apostolicae methodus nova prorsus accidit. Cumque episcopi ex ea, si semel reciperetur, Africanae disciplinae nonnihil [Col. 0568C] praejudicii timerent, sive quod hac via frequentiores fierent hujusmodi appellationes, sive quod ex Faustini exemplo, qui Apiario faverat, a delegatis metuerunt, sive alia quacumque de causa, canoni hanc methodum proponenti fortassis sese opposuerunt, non ut excluderent omnes appellationes episcoporum, sed ut hanc novam delegationis methodum impedirent. Hoc sensu cum ipsum canonem abs se exsequendum polliciti sunt in epistola ad Bonifacium, quoad in Nicaenis diligentior inquisitio fieret, satis indicarunt se nolle cogi ad hanc methodum, si Nicaeno canone constituta non sit, quippe quae recepta licet in Italia, Africanis ignota erat. Ita nulla quaestio de episcoporum appellationibus, nisi quoad modum.
25. Has quidem appellationes alia methodo in Africa fuisse receptas, aliquot episcopalium appellationum documenta manifestant. Antonii episcopi Fussalensis appellatio, cui tantum abfuit ut Africani resisterent, nec quidquam in eam vellent producere (ut [Col. 0568D] S. Hilarius fecisse creditur) ne praejudicium Africanis crearent; quin potius ipse Numidiae primas illum commendavit Bonifacio, ac deinde ad Coelestinum universas retulit; et Augustinus gesta transmittens rationes adjecit quibus aequissimum pontificis judicium promoveret. Quid porro dicendum de tribus aliis causis quas uti recentiores Augustinus laudat? Etsi illa 963 Laurentii potuit accidere post concilium Maii an. 419, cui ille subscriptus creditur, non tamen etiam aliae duae: incredibile enim est tres ejusdem generis causas ex una provincia Caesariensi brevi intervallo repente Romam delatas, et simili moderamine definitas, si nullae umquam antea delatae fuissent. Igitur Prisci et Victoris causas, quae ante causam Laurentii ab Augustino referuntur, post an. 418 incidisse affirmari nequit, nisi ex hypothesi de repudiatis antea episcoporum appellationibus; quod praesumi quidem potest, probari non potest. Qua vero conjectura Laurentius ab Augustino nuncupatus loco [Col. 0569A] ultimo esse creditur Laurentius Icositanus, qui concilio an. 419 subscripsit tamquam legatus provinciae Caesariensis, eamdem Priscus appellatus primo loco a Baluzio (Tom. III. Concil. p. 211) creditur Priscus Quidiensis subscriptus collationi an. 411, n. 243, cujus episcopatus ad provinciam Caesariensem pariter pertinuisse cognoscitur ex notitia provinciarum et civitatum Ecclesiae Africanae. Quod si quis opinetur Mauritanicas Prisci et Victoris causas incidisse, vel Augustino cognitas fuisse ante causam Apiarii, cum ipsum Augustinum aliosque episcopos [Col. 0569] Vide August. epist. 190 et 191, cap. 1, et Possid. Vit. August. c. 14, tom. V Concil. p. 267. injuncta a Zosimo ecclesiastica necessitas traxerat in Mauritaniam, diuque ipsos ibidem modo hic modo illic detinuerat, non videmus quomodo revinci possit. Quid quod alia a suis temporibus remotissima ejusmodi appellationum et judiciorum Romanae sedis exempla idem Angustinus in eadem epist. 209 indicat, quae recentioribus exemplis contentus praetermittenda putavit? Quaenam porro remotissima exempla hic Augustinus significat? Suburbicarias causas primae cognitionis hic [Col. 0569B] intelligere merum est somnium. Si enim Afris communis Italiae disciplina ac Sardicensium usus erat ignotus, ut paulo ante vidimus, multo magis ignotae esse debebant causae suburbicariae, easque Africano scriptori inquirere atque conoscere non facile fuit. Haec igitur remotissima exempla aeque ac recentia, quae Augustinus subjecit, ad Africam pertinent; alias remotissima et externa, dixisset, non requiram, recentia et nostra commemorabo. Haec porro Africana remotissima exempla aeque ac recentia ad apostolicam sedem delata, non primae, sed secundae cognitionis judicia respiciunt: nisi quis forte primam quoque Africanarum causarum cognitionem Romano pontifici aliquando tributam putet. Exstiterunt igitur Africanae aliquot vetustiorum appellationum causae, in quibus apostolica sedes secunda cognitione vel judicavit, eo adhibito moderamine quod in prima cognitione captum non fuerat; vel, si in prima cognitione adhibitum fuit, aliorum judicata firmavit. Neque dicas ex [Col. 0569C] hoc Augustini testimonio, qui ab inquisitione vetustiorum exemplorum abstinuit, inferri non posse aliqua ejusmodi judicia reipsa praecessisse. Etsi enim affirmari certo nequeat num remotiora exempla Augustinus requirens, aliquas ejus generis, quae in rem suam facerent, reperturus fuisset, hinc tamen certo sequitur eum putasse aliquas potuisse inveniri; quod ipsi exploratum ac omnino certum praesumit, episcoporum causas secundae cognitionis ex Africa vetustiori aeque ac recenti aetate ad apostolicam sedem fuisse delatas, quae utique ad praesumptae permissionis tempus referri nequeunt. Certe anterior profecto est ejusdem Augustini epist. 43, in qua haec de Caeciliano Carthaginensi et de collegis ejus episcopis Africanis scribuntur num. 7: Neque enim de presbyteris aut diaconis aut inferioris ordinis clericis, sed de collegis agebatur, qui possent aliorum collegarum judicio, praesertim apostolicarum Ecclesiarum, causam suam integram reservare. Agebatur quidem de episcopali causa, in qua magna erat inter catholicos et donatistas Africanos [Col. 0569D] episcoporum ac sententiarum divisio. Sed non in has peculiares circumstantias Augustinus refert rationem deferendi judicii ad apostolicas Ecclesias (quo nomine Romanam intelligi ex contextu aliisque testimoniis manifestum est), sed quia illi quorum causa agebatur, non erant presbyteri aut diaconi, etc., sed episcopi; ubi palam significatur ex ipsa Africanorum disciplina licuisse eorum causam ad apostolicam sedem deferre, cum episcoporum esset causa, non presbyterorum vel diaconorum, etc., quibus solis ad transmarina confugere Africana disciplina non ferebat.
26. Nullum certe decretum invenitur contra episcoporum appellationes, sicuti adversus illas clericorum inferioris ordinis primus canon insertus legitur [Col. 0570A] synodo anni 418. Id autem istis hoc primum tempore interdictum fuit occasione appellationis Apiarii, quia hos ad transmarina judicia provocare contra disciplinam 965 et usum erat; episcopis autem non item, quia pluribus exemplis semper receptum fuerat, cum praesertim a Grato Carthaginensi totius Africae primate, aliisque Africanis episcopis signati fuerint canones Sardicenses, qui episcoporum appellationes probabant. In synodo Hipponensi an. 393, ac in Carthaginensi an. 397, omnibus tum episcopis tum clericis concessum fuit ut a quibuscumque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos, ubi est major auctoritas, provocaretur. Si clerici de sui episcopi judicio quererentur, poterant ad vicinos episcopos provocare, et iterum ab his confugere ad synodos plenarias Africae, vel ad primates suarum provinciarum. Hinc ipsos, si forte gravati fuissent, appellationis subsidium non deerat in ipsa Africa, ut ne ad judicia transmarina confugerent. Cum autem causae episcoporum prima cognitione afferendae essent ad [Col. 0570B] primatem vel ad concilium universale Africanum, ut post Hipponensem synodum canone 19 synodi Carthaginensis an. 397 constitutum fuit, ne his solis alterum judicium denegatum credatur, provocatio ad Romanum pontificem interdicta esse non potuit.
27. Neque reponas hoc interdictum indicari in concilio Carthaginiensi an. 419, can. 28, apud Dionysium, ubi repetito iisdem fere verbis canone anterioris concilii an. 418 (apud eumdem Dionysium can, 125), quo presbyteris et reliquis clericis prohibetur ne ad transmarina judicia confugiant, additur, sicut et de episcopis saepius constitutum est. Non desunt magni nominis auctores etiam Galli qui hoc additamentum sicut et de episcopis saepius constitutum est, perperam intrusum existiment, cum absit a simili canone anterioris concilii an. 418, unde totus hic canon sumptus est; nec verisimile sit hanc particulam additam fuisse a Patribus in concilio an. 419, in quo iidem scribentes ad Bonifacium pontificem, profitebantur [Col. 0570C] se illam disciplinam appellationum interim servaturos, quoad de Nicaeni concilii exemplaribus certiora responsa afferrentur. Addunt praeterea videri incredibile si de episcoporum appellationibus saepius constitutum fuisset, nullum ejusmodi canonem reperiri in tot canonibus qui ex tam multis Africanis conciliis supersunt, et de episcoporum judiciis statuunt; cum de vetitis presbyterorum et aliorum inferioris ordinis clericorum appellationibus aliquot canones repetiti inveniantur. At suspicandum non credimus de additamento in his verbis, quae non solum leguntur in collectione Dionysii, verum etiam in tribus aliis antiquis collectionibus, quae ex diversa divisione canonum ejusdem synodi Carthaginensis an. 419 aliam originem praeferunt, uti sunt collectiones Vat. Reginae 1997, Barberina 2888, et Lucensis similis Colbertinae 784. Immo ex his collectionibus supplendum est aliquid quod hoc in canone apud Dionysium non legitur, sicut nec legitur in textu [Col. 0570D] Graeco codicis, ut vocant, Ecclesiae Africanae, qui vere non est nisi Graeca Africanorum canonum ex Dionysio versio. Sic enim ibidem num. 33 hic canon producitur: Item placuit ut presbyteri, diaconi vel caeteri inferiores clerici in causis quas habuerint, si de judiciis suorum episcoporum questi fuerint, vicini episcopi eos cum consensu sui episcopi audiant, et inter eos quidquid causae fuerit definiant adhibiti ab eo episcopi. Quod si et ab eis provocandum putaverint, non provocent ad transmarina judicia, sed ad primates suarum provinciarum, aut ad universale concilium, sicut et de episcopis saepius constitutum est. Ad transmarina autem qui putaverit appellandum, a nullo intra eamdem provinciam in communionem suscipiatur. Desunt in Dionysio voces vel ad universale concilium. Haec autem non debere omitti patet ex verbis epistolae [Col. 0571A] Afrorum ad Coelestinum paulo post recitandis, necnon ex canone anterioris synodi an. 418, qui hoc loco repetitur, et similia exhibet etiam apud Dionysium can. 125, ubi legitur: Quod si et ab eis provocandum putaverint, non provocent nisi ad Africana concilia, vel ad primates provinciarum suarum. Ad transmarina autem, etc. Hic porro animadvertendum est aliquam mutationem in repetendo hoc canone fuisse inductam: ubi enim an. 418 scriptum fuit, non provocent nisi ad Africana concilia, etc. anno 419 sic expressum fuit, non provocent ad transmarina judicia, sed ad primates, etc. Si prima lectio retenta fuisset, additamentum sicut et de episcopis saepius constitutum est, indicaret saepius constitutum fuisse ut episcopi etiam non provocent nisi ad primates, etc., vel ad universale concilium; quod 967 idem esset ac declarare transmarina judicia iisdem quoque interdicta fuisse. At ea verborum mutatio aliquo peculiari consilio praeter morem inducta videtur ne scilicet hoc additamentum ad transmarinorum judiciorum interdictum referendum [Col. 0571B] esset, sed ad alteram partem tantum qua primatum et conciliorum Africae judicium conceditur clericis, sicut ipsis episcopis saepius constitutum fuit. Ante hoc scilicet tempus presbyteris post episcopi sui judicium provocatio patebat tantum ad vicinos episcopos sex, qui eorum causam terminabant; unde Augustinus epist. 65 anni 402, n. 2, scripsit: Sex episcopis causam presbyteri terminari concilio statutum est, nimirum in Hipponensi an. 393 et in Carthaginensi an. 397, in quo Breviarium canonum Hipponensium lectum et confirmatum fuit. Cum autem ob appellationem Apiarii anno 418 omnibus clericis interdicta fuisset provocatio ad transmarina, ne illi de hoc judicio sibi sublato quererentur, tertia quoque cognitio ipsis concessa fuit novo jure, et pro hac iidem judices constituti fuerunt clericis, qui saepius episcopis decreti fuerant; unde Africani in epistola ad Coelestinum hoc in negotio scripta ob hoc novum decretum favore clericorum editum, non necessariam ostendunt [Col. 0571C] appellationem ad transmarina, hanc praecipuam rationem afferentes num. 3: Maxime quia unicuique (de inferioribus autem clericis loquuntur) concessum est, si judicio offensus fuerit cognitorum, ad concilia suae provinciae (id primates respicit) vel universale provocare. Hoc quidem sensu illud additamentum accipiendum esse, ex ipso facto liquet. Cum aliquot Africani canones reperiantur qui appellationes ad transmarina clericis prohibent, ne unum quidem reperiri qui easdem interdicat episcopis, si saepius constitutum fuisset, est plane incredibile.
28. Neque dicas non omnes anteriorum Africae synodorum canones ad nos pervenisse. Etsi enim non omnia Africana concilia cum suis canonibus supersint, cum tamen ex una parte plura hujusmodi monumenta in antiquis canonum collectionibus sedulo fuerint inserta, ex alia vero parte id Africanis usitatum fuerit, anteriorum synodorum canones in subsequentibus conciliis repetere et confirmare, aliquod saltem antiquorum canonum vestigium superest in [Col. 0571D] synodis quas habemus, quarum fere canones non novi sunt, sed ex antiquis constant. Id autem adeo certum est, ut Dionysius Exiguus, qui in referenda synodo anni 419 recensuit omnes anteriores synodos sub Aurelio celebratas ab anno 393, plures aliquarum canones praeterierit, eo quod ab ipso vel in anteriori synodo jam descripti, vel in posteriori describendi fuerant. Nos in antiquissimo ms. capituli Veronensis ineditam synodum Carthaginensem anni 421 nacti sumus tomo III inserendam, in qua ne unus quidem canon novus est, sed omnes hic illic in conciliis jam vulgatis recepti ac repetiti inveniuntur. Adde quod etiamsi Dionysium a repetendis iisdem canonibus abhorrentem aliquot rari canones fugerint, cum tamen in synodo anni 419, quam ex proposito suae collectioni inseruit, agitata fuerit controversia de appellationibus, in recitandis omnibus canonibus Africanis ad appellationes pertinentibus diligentissimus fuit; [Col. 0572A] adeo ut canonem qui appellationes ad transmarina clericis prohibet, ob aliquod verborum discrimen seu ob additamentum paulo ante indicatum bis recensuerit can. 28 et 125. Is autem, qui circa appellationes adeo sollicitus fuit, ut vel paucarum vocum rationem habuerit; non omisisset profecto canonem easdem appellationes interdicentem episcopis, si alicubi eum nactus fuisset, cum praesertim nulla in hunc repetitio caderet. Nullum igitur canonem ejusmodi retulit, quia in tot conciliis Africanis insertis synodo an. 419 nullum invenit. Si autem nullum ejusmodi interdictum exstitit inter canones ab Aurelio in tam multis synodis editos, et a majoribus etiam susceptos, quibus tota Africanae Ecclesiae disciplina comprehenditur, quis suspicari adhuc possit hoc interdictum saepius constitutum fuisse? Cum ergo nullus canon episcoporum appellationes ad transmarina inhibeat, has autem exempla quorumdam episcoporum paulo ante indicata receptas, non autem vetitas manifestius evincant, illud additamentum referri nequit ad particulam [Col. 0572B] non provocent ad transmarina. Cum porro episcopis saepius constituti legantur judices vel primates vel concilium universale Africae, ut legere est in Hipponensi an. 393, in Carthaginensi an. 397, ac in aliis synodis jure, ad ea tantum, sed ad primates suarum 969 provinciarum, vel ad universale concilium, illud additamentum, quod his quidem verbis subnectitur, referendum agnoscimus.
29. Num vero quod episcopis prohibitum non fuit usque ad synodum anni 419 vetitum fuerit in subsequenti concilio anni circiter 425, quo Apiarius in nova crimina relapsus Faustino legato iterum transmisso in Africam judicatus fuit, dubitare quispiam poterit. Etenim ex concilio vigesimo sub Aurelio, quod idem est ac ea synodus anni circiter 425, hoc decretum, seu potius cujusdam decreti compendium vel titulus recipatur in synodo habita a Bonifacio Carthaginensi anno 525: Ut nullus ad transmarina audeat appellare. Hoc tamen decretum episcopos non comprehendisse tria nobis suadent: primum, quia adhuc [Col. 0572C] post hanc Aurelii synodum quidam Africani episcopi, nemine contradicente, ad Romanum pontificem provocarunt, ut ex appellatione Lupicini, de qua inferius dicemus, manifestum est; secundo, quia Bonifacii aetate noti jam erant in Africa canones Sardicenses, qui episcoporum appellationes approbant; unde a Ferrando Carthaginensis Ecclesiae diacono sub idem tempus expresso Sardicensis nomine in suum Breviarium canonum relati fuerunt. Si autem tunc erant noti, eos etiam ab Afris receptos dubitare non licet, cum a Grato Carthaginensi in Sardicensi concilio firmati fuerint, ipsique Patres conciliorum ann. 418 et 419 eum quoque Sardicensem canonem, qui maxime displicebat, se recepturos indicarint, si cum in aliqua catholicorum synodo reperissent, ut superius animadvertimus. His autem canonibus receptis, Bonifacius inter canones observandos referre non poterat canonem qui appellationes episcoporum a Sardicensi probatas interdiceret. Hinc autem credimus [Col. 0572D] eum canonem non ad appellationes episcoporum, sed ad illas clericorum in Sardicensi praetermissas pertinuisse. Neque generalis et indefinita vox nullus quempiam moveat. Simili enim generali locutione in eadem Bonifacii synodo exprimitur aliud decretum, vel potius decreti compendium ex concilio sextodecimo sub Aurelio his verbis: Ad transmarina qui putaverit appellandum, a nullo intra Africam in communionem suscipiatur. Hoc concilium XVI est illud habitum ann. 418, cujus can. 125 apud Dionysium invenitur. Ex integro autem hoc canone cognoscitur solas clericorum appellationes fuisse interdictas. Idem ergo de canone synodi vigesimae credendum est, licet in summario Bonifacii generalis formula adhibita fuerit. Tertium peremptorium, ut videtur, argumentum elicimus ex ipsa epistola Patrum Africanorum ad Coelestinum papam, quae in eadem vigesima synodo scripta fuit. In hac de appellationibus [Col. 0573A] episcoporum et clericorum agitur, sed diverso modo. Cum de clericorum appellatione sermo est, hae ne ullo modo admittantur pontificem rogant: Presbyterorum, inquiunt num. 3, et sequentium clericorum improba refugia, sicut te dignum est, repellat sanctitas tua, quia et nulla Patrum definitione hoc Ecclesiae derogatum est Africanae; quod idem est ac dicere quia ipsi canones a Faustino allati ad has appellationes non pertinent. De appellationibus vero episcoporum loquentes num. 2, non ut absolute repellantur, sed ne facilius recipiantur, efflagitant: Deprecamur ut deinceps ad vestras aures hinc venientes non facilius admittatis, nec a nobis excommunicatos in communionem ultra velitis excipere. De episcopis autem hic sermonem esse ostendunt sequentia, quibus post allegatum Nicaenae synodi decretum hanc rationem subjiciunt: Nam etsi de inferioribus clericis vel laicis videtur ibi praecaveri, quanto magis hoc de EPISCOPIS voluit observari, ne in sua provincia a communione suspensi, a tua sanctitate praepropere vel indebite videantur [Col. 0573B] communioni restitui? Et dein ad clericorum appellationem transeunt: Presbyterorum quoque, etc., ubi particula quoque praecedentia non de clericis, sed de episcopis dicta fuisse confirmat. Quid autem haec diversa loquendi ratio circa episcopos et clericos, nisi quia his, non vero illi interdicta fuit appellatio? Solum hac petitione, ne episcoporum provocationes facilius admittantur, cum nimiae frequentiae et abusibus voluerunt prospicere, tum vero eas ex Africana disciplina permissas, etsi rariores cuperent, se tamen non prohibere indicarunt. Quod si eae rationes in eadem epistola subjiciuntur num. 3, quae aeque de episcoporum ac de inferioris ordinis clericorum appellationibus probant, aliud est obiter rationes omnibus communes inserere, aliud est aeque omnes absolute recusare ac interdicere, quod de solis 971 clericorum appellationibus invenitur. Hinc forte has rationes inseruerunt paragrapho ubi de clericis agunt, non autem illi ubi de episcopis, quorum provocationes [Col. 0573C] cum Africana disciplina non vetaret, satis esse putarunt, si facilius non reciperentur. Ex hac ergo epistola novum potius argumentum eruitur, quo episcoporum appellationes ab Africanis receptae confirmentur.
30. Hic porro animadversione dignam putamus eam rationem qua hi episcopi clericorum appellationibus restiterunt. Sive acta synodi an. 419, sive epistolae ad Bonifacium et Coelestinum in causa Apiarii scripta legantur, ne verbum quidem detegetur quo apostolicae sedis jus in iisdem causis in dubium vocetur. Omnes rationes ad difficultates ob locorum longinquitatem, ad pericula dilationum et fraudum, ad improborum abusus pertinent: quorum exempla in ipsa Apiarii appellatione demonstratum fuit. Licet enim justissime depositus ob crimina Africanis certa, hoc tamen effugio sese protexit, ac Faustinum legatum ita circumvenerat, ut ejus patronus potius quam judex videretur, cujus patrocinio fretus nonnisi post trium dierum disceptationem ad confessionem [Col. 0573D] criminum compulsus fuit. Hoc tam funesto exemplo et abusu ad zelum excitati Africani Patres, hujusmodi appellationes, seu verius reproborum clericorum perfugia ex Africana disciplina interdicta ab apostolica sede omnino repellenda scripserunt. Etsi vero id prohibuerint jam inde ab an. 418, nihilo tamen minus non solum Faustinum et duos alios legatos ab apostolica sede missos non repulere, sed eorum etiam sententiae acquiescentes Apiarium communioni restituerunt. Adeo vero apostolicam auctoritatem in his ipsis clericorum appellationibus venerati sunt, ut licet idem Apiarius post primam restitutionem anni 419 in nova crimina relapsus, atque idcirco depositus, ad Romanum pontificem iterum confugerit; licet nova delegatio Faustini transmissa fuisset eo tempore cum jam Africani certi erant inter Nicaenos non reperiri eum canonem qui pro ea fuerat productus, ac proinde ea conditione amplius non tenerantur, qua [Col. 0574A] se obligarant solum usque ad diligentiorem Nicaenorum canonum inquisitionem; adhuc tamen in apostolicae sedis observantiam eumdem Faustinum legatum ut judicem receperunt, et solum conquesti sunt cum Coelestino quod ille Apiarii patrocinium potius quam judicium susceperit, et defensoris magis quam judicis personam gesserit: hacque de causa zelo justitiae ducti, meras rationes fraudum et periculorum efferentes, rogarunt pontificem ne amplius reciperet appellationes ejusmodi, quae ex abusu pravorum in perniciem vergunt, et ne uteretur hujus generis legationibus, quas in nulla synodo constitutas repererant, quasque his primis exemplis male cessisse experti fuerant. Ubique igitur intactum jus, et sola pericula ac scandala proposita, ob quae modeste et humiliter restitere, ac ejusmodi appellationes interdicendas putarunt. Videant qua moderatione iis utendum sit, qui hac in re Africanis magistris ac ducibus gloriantur, ac simul intelligant quam perperam hanc Africanorum resistentiam solis appellationibus [Col. 0574B] clericorum transferunt ad episcoporum appellationes, quas ab Africanis numquam vetitas et semper receptas ostendimus. Sed haec obiter. Stet interim Afros episcopos restitisse quidem, sed modeste, at intacto jure, inferiorum clericorum appellationibus; Sardicenses autem canones statuentes de appellationibus episcoporum hac occasione repudiasse ex sola ignorantia, quoad methodum apostolicae delegationis tantum; reipsa tamen cum horum appellationes admitterent, eosdem canones olim a majoribus suis firmatos atque susceptos, quoad substantiam recepisse, licet per haec tempora eos inducto praesertim Nicaenorum nomine ignorarent.
31. Ex his porro evincitur falsitas illius prolixae annotationis, qua Quesnellus caput 12 epistolae 12 Leonis ad Mauros eo peculiari nomine supposititium statuit, quia Lupicini episcopi Afri appellationem ad Romanum pontificem praefert, a qua Africanos abhorrentes ex documentis in Apiarii causa editis veluti [Col. 0574C] certum traducit. Cum vero nos hoc caput omnino sincerum aliunde probarimus, hinc potius episcopalium appellationum disciplinam ab Afris haudquaquam repudiatam agnoscimus, cum praesertim nulla hac in re controversia excitata notetur, summaque erga Leonem Romanum pontificem Africanorum observantia ex toto epistolae contextu elucescat. Caeterum si non hoc tempore, certe non multo post ipsi Sardicenses canones ab Africanis recepti videntur, eo 973 quod fortassis cursu temporis, sive accuratius inquirentes, sive docentibus Romanis nos a Nicaenis distinctos, ac Sardicensium nomine a Grato Carthaginensi aliisque majoribus suis approbatos, ac in Carthaginensi synodo ab eodem Grato laudatos tandem didicerunt. Quidquid autem de Africanis, quoad Sardicenses canones, quispiam existimet, nihil convincit pro Gallis vel caeteris qui Sardicenses canones in suos codices retulerunt, ut superius ostendimus.
32. Sardicensibus canonibus subjiciendae sunt synodi Romanae epistola sub Damaso scripta ad imperatorem [Col. 0574D] Gratianum, et ejusdem Gratiani lex, quibus episcopalium appellationum disciplina statuitur, et Celidonii appellationis praecipua ratio ac vindiciae proponuntur. Concilium Romanum a Gratiano legem petiit, quo judiciorum ecclesiasticorum ordo saeculari, ut aiunt, brachio protectus adversus renitentes firmaretur; et huic petitioni lex plane respondens edita fuit, quae cum emendatior sit ac sensui conformior, ex ea Romanae synodicae in unico et minus emendato codice a Sirmondo inventae lectio corrigenda est. Igitur in synodica Romani concilii Patres ab imperatore imprimis petunt, n. 9, ut jubere pietas vestra dignetur, quicumque vel ejus (Damasi pontificis, ut ex contextu atque ex ipsa Gratiani lege liquet) vel nostro judicio, qui catholici sumus, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit Ecclesiam retinere, vel vocatus sacerdotali judicio (ex lege Gratiani legendum, ad sacerdotale judicium) per contumaciam non adesse, seu [Col. 0575A] ab illustribus viris praefectis praetorio Italiae vestrae, sive a vicario accitus ad urbem Romam veniat. Cum unus esset praefectus praetorio Italiae, et plures vicarii qui praefecto praetorio Italiae suberant, error est manifestus in verbis praefectis praetorio Italiae vestrae et vicario; ac praeterea in subsequentibus deesse videtur membrum quod antecedentibus respondeat. Melius et integrius legitur in lege ex qua hic quoque synodicae textus corrigendus, seu potius supplendus est: Aut ab illustribus viris praefectis praetorio Galliae atque Italiae, sive a proconsulibus vel vicariis auctoritate adhibita ad episcopale judicium remittatur (quod membrum ad verba antecedentia vocatus ad sacerdotale judicium refertur, et in synodica desideratur) vel ad urbem Romam sub prosecutione perveniat. Haec de primae cognitionis judiciis, quoad loca Romae viciniora. Subditur vero statim de iisdem judiciis quoad loca a Romana urbe remotiora in laudata synodica, et totidem fere verbis in lege: Aut si in longinquioribus partibus hujusmodi emerserit quaestio, ad metropolitani per locorum [Col. 0575B] judicia deducatur examen, vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, contendere sine dilatione jubeatur. Cum non solum praefecto praetorio Italiae, verum praefecto praetorio Galliae, sicut et proconsulibus, Hispaniae scilicet et Africae, ac vicariis praefectorum praeceptum tradatur, generalis utique disciplina hac lege exponitur, quae totius Occidentis, ac nominatim Gallicanas Ecclesias spectabat. Et in locis quidem a Romana urbe non valde remotis ipsa quorumlibet episcoporum prima cognitio vel provinciali synodo, vel Romano antistiti asseritur: in remotioribus autem quoad episcopos tribuitur metropolitano, et subintelligitur cum suae provinciae synodo; quoad metropolitanos vero Romano pontifici, vel iis quos idem pontifex judices delegaverit, et praecipitur ut si quis ad judicium vocatus adesse noluerit, saeculari brachio compellatur. Tum de provocatione a judicibus primae cognitionis additur: Certe si vel metropolitani [Col. 0575C] vel cujusque alterius sacerdotis suspecta gratia vel iniquitas fuerit, vel ad Romanum pontificem, vel ad concilium certe quindecim episcoporum finitimorum ei liceat provocare. Duae provocandi seu appellandi rationes indicantur, quarum altera ad Romanum pontificem cuivis libere conceditur, si judices primae cognitionis in suspicionem veniant. Celidonio autem Hilarius, qui metropolitanus ipsius non erat, et incompetens judicium usurpaverat, suspectus esse potuit, necnon ejus causae minus idonei judicari potuerunt etiam caeteri Galliarum episcopi, in quos eumdem Hilarium maximam auctoritatem exercuisse, non tam in S. Romani Vita quam in ipsa S. Leonis epistola innuitur; ac propterea vel ex hoc ad Romanum pontificem citius quam ad finitimos Gallicanos antistites provocare ipsi Celidonio maxime licuit. Neque refert utrum is ante an post judicium Hilarii provocaverit. Nam praeterquam quod ignotum est num ipsi Hilarii judicio 975 interfuerit, certe cui licet ob suspicionem aliquam ante judicium provocare, [Col. 0575D] eidem multo magis licet post judicium, si quoad gravamen antea suspicabatur, reipsa post judicium sibi obvenisse compererit; qua quidem de causa appellationes etiam a judicibus, de quibus antea nulla erat suspicio, omni jure conceduntur.
33. Inter ecclesiastici juris regulas referendae sunt epistolae decretales Romanorum pontificum, quas quidem Gallicanos veneratos suis collectionibus canonum inseruisse ante Dionysium, et vim statuti habuisse apud ipsos Quesnellus fatetur diss. 16 tomo III edenda, § 12, et ita fatetur ac si secus sentire sit Apostolicae sedis auctoritatem totis quingentis annis ab illis ita spretam credere, ut ante Dionysium de colligendis illis decretis non cogitaverint. Et addit: At meliora nos ac magis religiosa de Gallicanis aliisque Ecclesiis erga caput ac primatem suum existimamus. Itaque in rem praesentem haud omittenda est epistola Innocentii ad Victricium Rothomagensem, quam [Col. 0576A] sane iidem quoque codices ab eo laudati praeferunt, sicut et codex Morbacensis, Palatinus 574 et Fossatensis qui puras Gallicanas collectiones continent. Victricium Romam venisse, ut aliquod crimen sibi per calumniam impositum Romano in judicio purgaret, ex S. Paulini epist. 37 ad eumdem scripta colligitur. Ea autem Innocentii decretalis Gallicano episcopo normam atque auctoritatem a Romana Ecclesia postulanti tradita, Galliarum Ecclesias potissimum respicit. In hac autem cap. 3 statuitur ut majores causae, inter quas sane judicia de episcopis maxime censentur, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit, et beata consuetudo exigit, post judicium episcopale referantur. Id appellandi, ubi quis se injuste damnatum senserit, facultatem decernit, quam quidem et a Sardicensi synodo constitutam, et consuetudine confirmatam ostendimus. Paulo ante ibidem praeceptum fuerat ut causae etiam superioris ordinis, id est episcoporum, in concilio ejusdem provinciae terminentur; nec alicui liceat a judicio episcoporum [Col. 0576B] provincialium ad alias convolare provincias, sine praejudicio tamen Romanae Ecclesiae, cui in omnibus causis debet reverentia custodiri; quod jus appellationum ad hanc Ecclesiam sartum tectum servat.
34. Concludam hoc caput ecclesiastici juris Constantinopolitani episcopi exemplo. Decretus fuerat in synodo Constantinopolitana I anni 381 episcopo Constantinopolitano honoris primatus post Romanum episcopum, propterea quod urbs ipsa sit junior Roma. Postea episcopi hujus urbis Nectarius, S. Joannes Chrysostomus, Atticus, Sisinius, et S. Proclus de episcoporum causis et appellationibus ex variis Orientis provinciis ad se delatis passim judicarunt; quod deinceps in Chalcedonensi confirmatum fuit can. 9 et 17. Id autem cum nullo jure per se attribui posset episcopo Constantinopolitano, qui ne metropolitanus quidem fuerat, sed Heracleae suffraganeus, suffulciri et defendi coepit ex memorato canone concilii Constantinopolitani I, ac si primatus honoris huic sedi [Col. 0576C] tributus, quia est nova Roma, non merum honoris gradum, sed eorumdem privilegiorum participationem inferret, uti colligitur ex Chalcedonensis concilii act. 16, nec non ex ejusdem relatione ad S. Leonem. Quare sicut Romanus pontifex de episcopalium appellationum causis cognoscebat, ita etiam Constantinopolitanum posse de iisdem cognoscere ex Constantinopolitanae synodi decreto judicatum fuit. Igitur hoc jus Romanae sedi per haec quoque ante Leonem tempora competens, ac praesertim in Occidentalibus episcoporum causis frequenti usu exertum notissimum esse debuit, ut simile jus in Orientis episcopos communicato sibi novae Romae honore Constantinopolitanus antistes exercendum putaret. Huic quidem juris praerogativae Romana sedes plurimum restitit, non solum quia Constantinopolitanae synodi canones olim nec noverat nec receperat umquam, verum etiam quia reipsa haec synodus nudum honoris gradum post Romanum episcopum, non autem jus ullum Constantinopolitanis detulerat. Mirum vero nobis [Col. 0576D] maxime accidit, neminem succensere Constantinopolitanis episcopis, quod Orientalium appellationum jus nullo canone ipsis tributum usurpaverint solo colore unius canonis, qui merum honorem vindicabat, nonnullos vero usurpati juris accusare Romanos pontifices, cum illud jus exercuere, quod ipsis antiquis Orientalibus ac Constantinopolitanis erat certissimum, et non tam consuetudine quam in Sardicensi concilio aliisque ecclesiasticis 977 documentis apertissime asseritur. Quid si non hoc solo ecclesiastico, sed etiam divino jure appellationum causae Romanae sedi competant? de quo exploratissime capite sequenti statuetur.
—1. Hoc praecipuum pontificii juris fundamentum est, cui et consuetudo et ipsum ecclesiasticum jus circa appellationes innititur; unde Valentinianus [Col. 0577A] III, in litteris ad imperatorem Theodosium, quae inter Leoninas sunt epist. 55, idem appellationum jus et ex consuetudine et a conciliis apostolicae sedi tributum hujus rei, id est primatus, gratia in Flaviani causa, quae appellationis causa fuit, eidem asseruit, ut in antecedenti capite vidimus. Hinc etiam Leo primatus jura ab Hilario violata, cum Celidonii appellationi restitisse visus est, cap. 2, epist. 12, conquestus fuit. Quesnellus part. I, c. 15, dum appellationum consuetudinem repudiatam probare studet, hujus disciplinae causam et originem in episcopalis dignitatis natura et sacrosanctis privilegiis fundatam tradit, hoc est, in jure divino, quod jus non scriptum vocat. Hac in hypothesi quoties vel antiqua vel recentiore disciplina episcoporum judicia per appellationem ad sedem apostolicam delata fuere, divinum episcopalis dignitatis jus violatum fuisset. Quis tantum commentum in animum usquam inducet? Interest igitur non minimum pontificium jus circa appellationes e divini juris primatu dimanans [Col. 0577B] explicare et constituere, ne qua injuria episcopalibus judiciis exinde illata credatur. Idem Quesnellus hoc ipsum aliquando pervidit; nam dissert. 16, quam tomo III inseremus, § 14, n. 4, aperte declarat, Gallicanos, cum appellationes receperunt, respexisse ad primatus pontificii dignitatem, ac potentiorem, ut Irenaeus loquitur, principalitatem. Jam in canonibus Ecclesiae Africanae communis illa regula inseritur can. 15 apud Dionysium, ut a quibuscumque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos, ubi est major auctoritas, provocare liceat. Hinc appellationis jus ad Romanum pontificem in tota Ecclesia negari nequit nisi ab eo qui majorem auctoritatem supra quaslibet totius orbis Ecclesias eidem summo pontifici negare cum haereticis et schismaticis audeat. Haec autem major auctoritas primatui seu potentiori principalitati referenda est. Quatenus vero hoc appellationum jus e pontificio primatu, ac proinde ex divino jure dimanet, ut facilius ac rectius intelligamus, in primigeniam [Col. 0577C] ecclesiasticae jurisdictionis originem paulisper intendendus est animus; et quid a Christo circa pontificum Romanorum jus supra episcopos fuerit institutum, ante est perspiciendum; neque enim jura melius quam ex ipsa institutione et origine cognosci possunt.
2. Omnes apostolos inter se divina constitutione fuisse aequales, uno Petro excepto, qui Christo deferente non meri ordinis, sed peculiaris jurisdictionis primatum supra omnes obtinuit, ac propterea neminem caeterorum apostolorum ex divino jure habuisse supra alios jurisdictionem, solum autem Petrum eodem jure divino eam habuisse, inter catholicos convenit. Cum porro eodem jure apostolis episcopi successerint, nec tamen majorem prae illis jurisdictionem, Christo instituente, sint consecuti, Petro autem successerit Romanus pontifex, et cum eadem primatus jurisdictione successerit, consequens fit nullum episcoporum nisi solum Romanum pontificem jure divino supra alios episcopos jurisdictionem accepisse. [Col. 0577D] Ad hanc autem jurisdictionem supra episcopos pertinet causas episcoporum cognoscere et judicare; id enim jurisdictionis est, quae superiori tantummodo competit. Igitur ex Christi institutione ac divino jure nemo singulorum episcoporum de aliorum episcoporum causis potest cognoscere et judicare; Romanus autem potest: unde Valentinianus in laudata epist. 55 ad Theodosium inter primatus pontificii jura retulit generalem potestatem de fide et sacerdotibus (id est episcopis) judicare.
3. Hinc quidem nulli patriarchae, metropolitae nulli jure divino instituti sunt, quibus haec jurisdictio eodem jure tribuatur; sed omnes ecclesiasticae institutioni 979 sicuti originem, ita et auctoritatem referunt. Cum enim Petrus ejusque successores Romani pontifices nec ubique praesto esse, nec omnibus omnium episcoporum causis pro suo jure possent ubique opportune prospicere, ecclesiastica institutione provisum [Col. 0578A] fuit ut in singulis provinciis singuli, et alii rursum in majoribus dioecesibus majorem, quam episcopatus fert, haberent auctoritatem, vi cujus inter caetera de episcoporum causis certa ratione ac modo cognoscerent, de quibus ex jure divino solus Petrus ac successores ejus cognoscere potuissent, et hac ratione, quae sane verissima est, jurisdictio Petri ac successorum ejus peculiaris ex institutione divina, ecclesiastica quodammodo delegatione aliis communicata fuit. Tales sunt illi qui postea patriarchae vel metropolitani appellati sunt. In hanc autem institutionem ecclesiasticam, quae proprium Petri ac successorum ejus jus aliis episcopis communicavit, ipse procul dubio S. Petrus aut successores ejus saltem interpretative, ut ita dicam, consensisse credendi sunt; nemo enim alius per se ea jurisdictione expers illam potuisset in quempiam transferre eo inscio vel invito, qui eamdem solus non humano, sed divino jure obtinebat. Vulgata est enim illa juris regula: Nemo potest plus juris transferre in alium quam sibi [Col. 0578B] competere dignoscatur. Quod si apostoli pro extraordinario apostolatus jure in universam Ecclesiam, quod in episcopos successores non transivit, supra antistites ipsos jurisdictionem habentes potuerunt quibusdam eamdem communicare, eamque praeterea aliquibus majorum sedium episcopis reipsa communicasse praesumantur, cum communicassent jurisdictionem, quae jure ordinario ac divino soli Petro ac successoribus ejus competebat, non sine interpretativo saltem istorum consensu eam communicasse dicendi essent, vel saltem sine ipsorum praejudicio, ne jurisdictio quae ordinario et divino jure ad ipsos pertinet detrimentum caperet.
4. Hanc autem patriarcharum ac metropolitarum jurisdictionem conciliorum canones subinde approbarunt, vel certis finibus, prout necessitas vel utilitas flagitabat, coercuere: initio vero pluribus in locis immemorabili tantum consuetudine certus modus viguit, certique fines fuerunt praescripti, qui pro lege [Col. 0578C] habebantur, et in canonibus confirmati inveniuntur. Quidquid autem sive canones sive consuetudo circa hanc jurisdictionem patriarchis aut metropolitis attribuit, cum juris sit et institutionis merae ecclesiasticae, primigenio et divino Petri ac Romanorum pontificum juri praejudicare non potuit: quidquid enim ecclesiastici, immo et apostolici juris est, juri divino ne tantillum quidem decerpere potest. Quaecumque ergo ecclesiastica vel etiam apostolica auctoritate instituta fuerit patriarcharum aut metropolitarum jurisdictio in episcoporum causis, salva semper intelligenda est Romanorum pontificum divini juris auctoritas; adeo ut sicut ante eam institutionem ecclesiasticam isti ex divino jure poterant de causis episcoporum cognoscere ipsa cognitione prima, ita post eam institutionem aeque pro suo jure possint. Quare nec canones nec consuetudo, sicut nec apostoli ipsi potuerunt efficere ut Romani pontifices, qui soli sunt immediati episcoporum superiores jure divino, eadem immediata jurisdictione in episcopos non gaudeant, [Col. 0578D] quae ex divino jure descendit, nec ut ad ipsos eodem jure non pertineat ipsa episcopalium causarum prima cognitio, si eam, aliis licet ecclesiastica institutione communicatam, ex eodem jure ad se revocare crediderint expedire. Nec si id facerent, alienum jus arripere, et patriarcharum vel metropolitarum jurisdictionem per injuriam usurpare et infringere, sed proprium jus sibi divina institutione competens repetere et exercere dicendi essent. Hinc nullius quidem injuriae in Gallicanorum antistitum privilegia accusari potest Patroclus Arelatensis, cum Proculi Massiliensis, aut Hilarii Narbonensis causam in prima cognitione ad apostolicam sedem detulit; nec in ea re usurpati juris notari queunt Zosimi decreta, quae adversus Proculum pro Arelatensis jure edita, ipse Quesnellus part. II, c. 4, veluti aequissima vindicare studet. Similiter reprehendi nequeunt Valentinae Ecclesiae clerici, cum Maximi episcopi causam [Col. 0579A] ad Bonifacium papam immediate cognoscendam detulere.
5. Posset quidem nonnullis in circumstantiis contendi hanc primigenii juris revocationem, si qua inolita in provinciis judiciorum forma aboleretur, non expedire, eo quod plura exinde incommoda aut scandala sequerentur, quae ex naturali ac divina lege impedienda sunt, et ut impedirentur quidem, ea ecclesiastica 981 institutione provisum fuit; ita ut hanc institutionem licet ecclesiasticam immutare et delere pro repetendo primigenio licet divino jure, sit ea in hypothesi pluribus incommodis et scandalis viam aperire, ac potestatem divini juris velle exerere et exercere in destructionem Ecclesiae, cum in aedificationem tantummodo collata fuerit. At aliud est quaerere num quid expediat vel liceat; aliud vero negare potestatem et jus ipsum, quod institutione divina certum sit, et alieni juris usurpationem criminari. Qui de primo solum disputat, si non passione vel praejudicio aliquo, sed zelo ac veritate ducatur, [Col. 0579B] soliusque boni publici intuitu agat, ut scandala impediat, et rationes in hanc rem opportunas quibuscumque potest viribus (debita semper observantia et moderatione servata) urgeat atque promoveat, quibus institutionem ecclesiasticam consuetudine firmatam sartam tectam servandam, a novitate autem inducenda abstinendum esse suadeat; at nihil tamen opponat quod ipsam pontificiam certeque divinam institutionem feriat, non solum nihil peccaverit, verum etiam sancte et laudabiliter faciet. Ita nemo est qui non plurimum commendet S. Bernardum, cum monasteriorum exemptiones ab episcoporum jure sola ambitione quaesitas, et nullo communis utilitatis intuitu, sed pro officiorum magnitudine, vel solo pontificis arbitrio concessas reprehendit, ab eisque in posterum concedendis Eugenium III deterrere conatus est, non ea tamen de causa quod haec concessio pontificiam auctoritatem excederet, et episcoporum jus invaderet ac per injuriam violaret, sed quia opponebatur [Col. 0579C] rationi ac justitiae late sumptae, quae ambitionem et vitia fovere vetat, atque scandalis exinde manantibus aditum occludere jubet. Sic factitando, inquit ad Eugenium pontificem (Lib. III de Consid. c. 4, n. 4) , probatis vos habere plenitudinem potestatis, sed justitiae forte non ita. Facitis hoc quia potestis; sed utrum et debeatis, quaestio est; et in hoc explicando pluribus prosequitur. Vides hic indicatam distinctionem potestatis seu juris, quod non vocatur in dubium, immo plane asseritur, et exsecutionis (eo quod non expediat) illicitae; in qua una demonstranda sine laesione juris ac potestatis insistitur. Nec dissimiliter idem doctor lib. III de Consid. ad eumdem Eugenium, c. 2, et epist. 178, ad Innocentium II, cum appellationibus ad sedem apostolicam sese opposuit, in abusibus et scandalis exinde enascentibus institit, seu in eo quod expediret, intacto semper jure, quod ex primatu dimanare professus est. Appellatur de toto mundo ad te. Id quidem in testimonium singularis primatus tui. At tu, si sapis, non primatu [Col. 0579D] gaudebis, sed fructu, etc.
6. Si hac eadem methodo atque moderatione uterentur, quicumque pro suarum regionum consuetudinibus aut institutis veterum canonum conservandis disputant, nihil esset criminandum. At si a quaestione utrum expediat ac fieri debeat, quae una in rebus ejusmodi locum habere potest, transeant ad negandam vel in dubium revocandam jurisdictionem pontificiam, quae certissima est ex ipso divino jure, nonne aperta perversio et injuriosa ac injusta disputatio erit? Ita si de prima episcopalium causarum cognitione apostolicae sedi reservanda ageretur, qui aliorum judicum, ubi alia disciplina viget, jurisdictionem hac perversa et falsa ratione vindicandam putaret, et idcirco pontifices alieni juris usurpatores traduceret, pro vindicando illorum jure ecclesiastico indubium et altius pontificum jus a divina institutione manans adorirotur atque violaret; et dum canones [Col. 0580A] atque consuetudines Ecclesiarum, quae sunt institutionis ecclesiasticae, in hanc rem afferret ac propugnaret, divinae institutioni, cui jus pontificium innititur, contrairet; immo pugnaret etiam adversus ipsos canones, qui hanc supremam divinae institutionis jurisdictionem confirmarunt saepissime, et salvam semper in quibusque ecclesiasticis sanctionibus voluerunt intelligi. Injuriae quoque deberet accusare ipsam Tridentinam synodum, quae hanc primam de gravioribus episcoporum causis cognitionem Romano pontifici asseruit sess. 13, c. 8, et sess. 24, c. 5. Rationes quibus haec reservatio expedire dicenda sit, hic inquirendae non sunt; de solo enim pontificio jure nobis est quaestio.
7. Hoc autem loco praeteriri nequit Quesnelli audacia, cum part. I, c. 9, Gallicanis episcopis Arelatensi adhaerentibus succenset, quod una cum Viennensi episcopo controversiam de jure metropolitico sub Ravennio renatam S. Leonis judicio subjecerint. Eodem quoque nomine Patroclum Arelatensem [Col. 0580B] reprehendit 983 cap. 16, qui ob similem controversiam Zosimum adiit. Moleste nimium fert hic scriptor, Gallicanas causas ad apostolicam sedem dijudicandas deferri: adeo ut si ipse S. Trophimus primus episcopus Arelatensis ab eadem apostolica sede missus in Gallias, obortis aliquot inter episcopos dissidiis, haec ad Romanum pontificem retulisset, dubitare liceat num aliquid etiam reprehensionis et querelarum sparsisset adversus eumdem S. Trophimum, quasi hoc exemplo Gallicanis Ecclesiis praejudicium creasset. Non queritur quod ea causa ante Leonem et Zosimum in Taurinensi concilio episcoporum Italorum examini subjecta fuerit, tametsi illi Itali episcopi nullo proprio jure Gallicanis praeessent, Solius Romani episcopi, qui in totam Ecclesiam, ac praesertim in Gallicanas a Romana immediate dimanantes jurisdictionem habet, judicium refugit, ac Gallicanos hoc tribunal adeuntes maximi praejudicii auctores traducit. Hilarium omnibus imitandum proponit, [Col. 0580C] qui ad Leonem profectus, palam denuntiavit se ad officia, non ad causam venisse, protestandi ordine, non accusandi, quae acta erant suggerere. Ita solius Hilarii exemplum suo modo explicatum caeteris praeferendum putat. Consuetudinem et canones ingerit, ac si consuetudo et canones pro Romano jure non probarent, vel divinum apostolicae sedis jus ullis canonibus aut consuetudinibus infirmari seu deleri potuerit. Multo autem mirabilior est haec Quesnelli querela, cum controversia inter Viennensem et Arelatensem ejusmodi esset, quae nec a Gallicanis episcopis, nec ab Italis Taurinensis concilii Patribus definiri aut componi potuerit. Num perpetuo debebat ebullire ac episcopos in partes discindere, ne ad Romanum tribunal deferretur? Zosimus quidem agente Patroclo adjudicavit illam Arelatensi. At Zosimi sententia, quam subreptio extorserat (ut probabimus part. II, c. 2) , per Bonifacium saltem quoad Narbonensem metropolim emendata, quoad Viennensis quoque jus infirmata credi potuit. Hinc autem [Col. 0580D] cum eadem controversia sub Leone revixerit, ad quem confugiendum erat nisi ad eam sedem quae antea de eadem causa cognoverat atque decreverat? Neque vero S. Leo, cum Ravennii ordinationem approbavit, quidquam de ea controversia pro Arelatensi decidere voluit. Solum enim ipso facto approbavit Arelatensem episcopum metropolitam esse a Viennensi distinctum; nihil autem de peculiari, et, ut ita dicamus, individuo Viennensis aut Arelatensis jure constituit. Cum porro ea occasione episcopi apud Leonem egerint etiam de confirmandis peculiaribus praerogativis Arelatensi sedi a Romana concessis, uti erat jus formatarum et indicendarum synodorum ex universis Gallis, nonne hac praesertim in re si quid dubii inciderat, justum erat ipsum privilegiorum fontem adire, ut ex certa confirmatione omnis dubitatio tolleretur? Quid praejudicii his in rebus Quesnellus comminiscitur? Num praejudicio esse potest, in [Col. 0581A] controversiis et ambiguitatibus de jurisdictione ecclesiastica inter Gallicanos exortis ab ea sede sententiam quaerere, a qua omnis Gallicanarum Ecclesiarum jurisdictio originem ducit? Neque jus ob S. Trophimi honorem olim quaesitum ingeratur. Numquid enim honor S. Trophimi, qui in Gallias a Romana sede missus, omnem jurisdictionem ab eadem accepit, in eo collocandus est, ut jus ejusdem sedis successores ejus haudquaquam agnoscant, et ab eo quasi suis juribus pernicioso maxime caveant? Nonne haec vel suspicari solius hominis esse potest, qui ob infensum in Romanos pontifices animum minus recte judicet? Sed redeamus in viam.
8. Licet autem in re praesenti non agatur de prima episcopalium causarum cognitione, de qua pauca quaedam attigimus, nemo tamen non videt, haec si plurimum valent in quaestione de prima earumdem causarum cognitione, in quaestione de appellationibus valere multo magis. Si enim Romanus pontifex ratione primatus ex divino jure potest immediate judicare [Col. 0581B] de episcoporum causis ipsa cognitione prima, multo magis poterit in causis appellationum, quae post judicium patriarcharum aut metropolitarum in synodis provinciarum ad superiorem ipso jure deferuntur, qualem supra patriarchas et metropolitas et supra ipsas provinciales synodos esse Romanum antistitem catholicorum nemo dubitat. Quod si in quibusdam regionibus praesertim a Romana sede remotis antiquo usu receptum fuit ut hae quoque causae a finitimis episcopis vel a pleniori synodo cognoscantur ac terminentur, id ecclesiastica pariter institutione 985 fuit inductum, non aliquo peculiari jure, quod sive finitimis episcopis, sive pleniori concilio divina institutione competeret, sed ob expediendum facilius et celerius negotium et ne ob longinquitatem itinerum ac difficilem traductionem testium morae innecterentur longiores, quibus scandala diutius vigerent, et subreptiones aut obreptiones facile irreperent. Igitur in hoc pariter, si res ita ferat, agi poterit [Col. 0581C] eo nomine quod non expediat novitatem inducere (nam ipsa quidem mutatio consuetudinis, ut notavit Augustinus epist. 118, etiam quae adjuvat utilitate, novitate perturbat ), non vero quod jurisdictio pontificibus desit. Et siquidem haec jurisdictio in ejusmodi causis vocaretur in dubium praetextu consuetudinis aut canonum; consuetudo et canones per summum abusum praeferentur divino ac certo juri Romanorum pontificum, cui omne humanum jus cedat necesse est.
9. Idem dicatur de canonibus Sardicensibus, qui causas appellationum episcoporum a Romano pontifice per delegatos in provincia judices, vel per legatum in eam missum cognoscendas innuunt. Id enim similiter illud respicit, quod credebatur magis expedire, non vero quod pontificium jus hoc limite circumscriptum putaretur; unde can. 4 ejusdem synodi memorantur causae episcopales agendae in urbe Roma et in judicio Romani episcopi determinandae. Similiter cum Africani episcopi in litteris ad Coelestinum institerunt [Col. 0581D] ut de appellationibus judicium ferretur in Africa, pro suarum Ecclesiarum disciplina, quam utiliorem existimabant, retinenda laborarunt; unde difficultates ejusmodi judiciorum (si extra Africam instituantur) pravorum improba refugia, dolos, ac subreptiones facile irrepentes exposuere; quae ad id quod expedit pertinent: nihil autem impetiverunt pontificium jus, quod toto hoc in negotio intactum eos reliquisse satis colligitur ex capite antecedenti num. 30.
10. Ingerit Quesnellus sub finem c. 16, illa eorumdem Africanorum et alia similia Cypriani verba, quibus negotia quaecumque in suis locis, ubi orta sunt, finienda, et causas illic audiri ubi crimen est admissum, justum et rationabile dicitur. Idipsum etiam statuerunt imperatores Valentinianus et Valens leg. 10 et 13, Cod. Theod. de Accusat. et Inscriptionibus. Id autem respicit solum quod expedit; et sicut imperatores [Col. 0582A] iis legibus non sibi ademerunt jus, quod sibi competebat, easdem causas cognoscendi per se ubicumque essent, ita nec laudati Patres recitatis verbis eam jurisdictionem pontifici denegarunt, quam eidem competere certissime cognoscebant. Quod si nonnullis in locis ipsam jurisdictionem aliquatenus perstrinxisse videntur, novum non est in disputationis aestu aliqua verba excidere quae aliquanto excedunt, et nimis probant quam deberent, et quam ipsi vellent a quibus illa adhibentur.
11. Opponit Quesnellus paulo post initium c. 14, illa Africanorum, seu Cypriani in libro de Unitate Ecclesiae: Episcopatum unum esse atque indivisum, cujus a singulis in solidum pars tenetur; ac mox transiens ad formam judiciorum et appellationum in provinciis subdit: Si quis secus fecisset, et ad extraneos judices vellet per appellationis libellum confugere, is episcoporum concordiam cohaerentem collidere unitatemque scindere merito putabatur. Alia Cypriani verba respicit ex epist. 55. Verum quidem est, quod primo [Col. 0582B] loco scripsit Cyprianus, episcopatum unum esse cujus a singulis in solidum pars tenetur. At cum a Romano pontifice ea pars teneatur exclusis reliquis, in qua primatus non ordinis, sed praecipuae jurisdictionis situs est, nec id negetur a Cypriano, qui eumdem primatum pluribus statuit; cum negari nequit quin ejusdem primatus causa supra omnes episcopos divino jure pares jurisdictionem obtineat, tum negari consequenter nequit quin eodem jure possit de iisdem judicare sive in prima sive in secunda cognitione; et appellatio ad ipsum dici non potest appellatio ad extraneum judicem, cui jus non competat. Illa porro, episcoporum concordiam cohaerentem collidere, si ex integro Cypriani textu sumantur, a pontificio jure proscindendo alienissima cognoscentur. De schismaticis enim, qui condemnati Romam confugerant, ut schismati patrocinium quaererent, ait: Oportet eos quibus praesumus, non circumcursare, nec episcoporum concordiam cohaerentem sua subdola ac [Col. 0582C] fallaci temeritate collidere; quae non in censuram pontificii juris, sed in detestationem solius temeritatis hominum perfidorum, qui Cornelium papam cum Cypriano cohaerentem dolo malo 987 et fallaciis disjungere nitebantur, ab eodem producta ex contextu liquet. His igitur et similibus testimoniis omissis, quae ad perstringendum jus pontificium perperam traducuntur, eorum doctissimorum sanctissimorumque pontificum auctoritas sequenda erit, qui idem jus certis principiis fultum asseruerunt; vel ad summum, ubi circumstantiae videantur postulare, insistendum erit exemplo S. Bernardi, qui jus pontificium proferens, pro solo publico bono et episcoporum jure ex incommodis alias prodeuntibus cum moderamine et observantia apostolicae sedi debita dimicavit. Haec aequissima regula est de ejusmodi controversia disserendi, quam qui non probe tenet, et consuetudinis aut canonum in provinciis receptorum nomine adversus jus pontificium circa appellationes disputat, divinae institutionis jurisdictionem [Col. 0582D] perperam impetit, et magno etiam cum scandalo, quod ab impetito primatus jure separari non potest.
12. Hactenus proposita de appellationum jure ad ea quae in re praesenti agenda sunt sufficiunt; neque enim hanc controversiam agitatam a multis plenissime ad incudem revocare, nec omnia et singula quae in eam incidunt expendere consilium fuit, sed ea tantum exinde delibare et proponere, quae principii loco esse queant, ut quid in appellatione Celidonii sentiendum sit dijudicare possimus. Itaque ut paucis totam hanc disputationem perstringamus, Quesnellus cum causam de Celidonii appellatione c. 14 aggressus est, meram facti quaestionem verbis proposuit, et quid per ea tempora in Gallia obtinuerit sese expensurum praetulit. At cum hoc factum involveret consuetudinem et canones in Gallia receptos, ex quibus solis jus appellationum Leoni competere potuisse praesumpsit, reipsa in quaestione facti juris [Col. 0583A] quaestionem implicuit, et negatis pro appellatione Celidonii consuetudine atque canonibus, Leonem nullo jure de ea cognovisse, novumque jus in Galliis hac cognitione studuisse sibi comparare ostendere voluit, uti c. 4 recitatis ejus verbis demonstratum fuit. Nos vero tum consuetudinem tum canones appellationum jus in episcopalibus causis apostolicae sedi tribuere duobus antecedentibus capitibus ostendimus. Id autem juris quatenus in praerogativa primatus fundetur, et e jure divino descendat, hoc capite satis explicasse et constituisse nobis videmur. Igitur cum S. Leo, renitente licet S. Hilario Arelatensi, judicavit Celidonii causam, non Hilarius pro consuetudine, nec pro canonibus in Gallia receptis pugnavit, nec Leo contra consuetudinem atque canones quidquam gessit, uti Quesnellus contendit; sed potius Hilarius, si huic judicio uti incompetenti restitisset, consuetudini et canonibus receptis sese opposuisset, immo etiam divinum primatus jus impetisse Leoni videri potuit; hic autem in ea causa [Col. 0583B] judicans fecit quod poterat jure facere tum ex consuetudine tum ex regulis canonum, ac praesertim ex praerogativa primatus. Cum vero in Hilario hujus consuetudinis, canonum et divini juris ignorantiam et multo minus contemptum nequeamus credere, ne maximam ipsi injuriam appingamus, eum Romano judicio in Celidonii causa ea ratione repugnasse, quod in Leone jus appellationum non agnosceret, haudquaquam putamus.
13. Alia igitur de causa eum restitisse credimus, quod scilicet hanc causam Romae cognosci ac judicari non crederet expedire. Quo nomine si circumstantiae id postulare videbantur, potuit quidem sese modeste opponere, et causas proferre, ita ut pontificium jus intactum relinqueret. Num vero hac moderatione usus sit, facti quaestio est valde obscura, eo quod explorata documenta, quae totius dissidii circumstantias indicent, nequaquam suppetant. Auctor Vitae Hilarii moderationem et observantiam tota narratione [Col. 0583C] repraesentat, nec in ejus ad Leonem allocutione, quam c. 17 describit, ullum verbum est quod dissidium praeferat circa jus pontificium, immo Hilarium pontificio juri deferentem satis indicat illis verbis, quibus eum protestatum scribit, si Leo aliud velit, nimirum si velit causam definire, se non futurum molestum; quae obsequentem animum et jus non inficiantem exhibent. Virtuti quidem et constantiae Hilarii ascribit quod, dum Romae suum judicium circa Celidonium defendit, solus tantos sustinuit, quod nequaquam minantes expavit, quod inquirentes edocuit, quod altercantes vicit, quod potentibus non cessit, quod . . . communioni suae, quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit, quod . . . . . quos ratione non flexerat, credidit relinquendos; sed 989 haec nimis generalia sunt, ex quibus num disputando modum tenuerit ejus tantum quod expediret, an vero in hoc ferventius agenti aliqua exciderint, quae videri possent ipsum jus ferire, colligi nequit. Econtra insolentibus [Col. 0583D] et arrogantibus verbis Hilarium usum, quibus ipsius beati Petri reverentiam minuisse, et potestatem aliqua ratione impetisse visus est, Leo epist. 10, c. 2 et 3, non obscure significat; quod tamen ad contentionem juris circa appellationes necessario referendum non est, cum ipsa in quaestione ejus quod expedit, ferventior contentio aliqua verba exprimere potuerit, quae auctoritatem apostolicae sedis viderentur impetere. Confer hac in re quae dicentur in observat. ad part. III, c. 1. Auxiliaris praefectus, in epistola ad Hilarium Vitae hujus inserta c. 17, etsi arrogantiae consilium ab eo amoveat, quaedam tamen acerbiora, quibus Romanae aures offenderentur, eidem excidisse indicat. Auctor autem Vitae, qui illum Romae fortiter dimicantem exhibuit, pertinacem non fuisse ostendit, cum eumdem reversum Arelatum ad placandum animum S. Leonis inclinata humilitate conversum tradit; et licet quae eum in hac causa dictasse commemoret ad apologias pertinere [Col. 0584A] credantur, in his tamen se moderate defendisse, ne pro placando Leone magis magisque irritaret, indubium videtur.
14. In tanta gestorum obscuritate, dum jus pontificis non negetur, reprehendere quidem nolumus, qui S. Hilarium moderate vindicare student; ac satius credimus judicium Deo reservare, quam temere aliquid definire; quod consilium idem auctor Vitae Hilarii proposuit scribens: Tantorum virorum Leonis et Hilarii praesertim jam ad supernam gratiam vocatorum nec in narratione audeo judicia ventilare. Quesnellus vero omnino coarguendus, qui cum vindicandum sumpsit S. Hilarium, ita vindicandum putavit, ut non solum accusarit Leonem, sed ipsum pontificium jus ab Hilario jure impetitum praetulerit.
—1. Observationes in primam partem non concludemus nisi prius duas gravissimas criminationes diluamus, quibus Quesnellus in fine capitis ultimi partis primae Leonem notare ausus est. Primum [Col. 0584B] eum accusat quod Celidonium communionis suae participem faciens, sacris altaribus interesse passus est, antequam causae ejus examen de novo institueretur; quod pluribus canonibus vetitum prodit. De Celidonio scilicet interpretandum credit eum locum Vitae Hilarii c. 17, quo hic coram Leone questus est aliquos apud Gallias publicam merito excepisse sententiam, et in Urbe sacris altaribus interesse. At in primis de legitima sententia a legitimo judice edita canones loquuntur. Sententiam autem Hilarii in Celidonium ab incompetenti judice latam vidimus; unde Celidonium incompetenter depositum Valentinianus tradidit. Sententiam autem ejusmodi manifeste nullam et irritam qui canones servandam tradidere?
2. Deinde canones qui allegantur, cum excommunicatos ab aliis recipi vetant, a legitimae appellationis circumstantiis praescindunt, et num idipsum hoc quoque interpositae appellationis casu servandum sit, nullo indicio significant. Appellationem quidem legitime [Col. 0584C] interpositam, nisi quid speciatim excipiatur, sententiae effectum suspendere, generalis ac notissima regula est, quam idem Quesnellus profitetur dissert. 8, n. 1. Enim vero cum in Sardicensi concilio sermo esset de casu appellationis ad Romanum pontificem ab eo interpositae qui depositus fuerat, decretum fuit can. 4 ut appellatione pendente nullus in locum ejus ordinetur; quod sane depositionis effectum ipsa appellatione suspensum praesumit; unius enim episcopi legitima depositio alterius ordinationem inferebat. Si autem depositionis effectus suspendendus erat quoad ordinationem alterius, consequens videbatur quod ipsa depositio haberetur suspensa, ita ut ille adhuc episcopus habendus esset, quoad ipsius causa novo judicio determinaretur. Hinc forte in eodem canone ejusmodi episcopus non absolute depositus dicitur, sed qui videtur esse depositus, ac si per appellationem effectu suspensivo in episcopatus gradu persisteret, et communione episcopali, seu in gradu episcopi recipi posset praesertim ab eo ad quem appellavit.
[Col. 0584D] 991 3. Hanc quidem disciplinam obtinuisse apud Romanam Ecclesiam, ut quicumque a gradu suo depositi et communione sui gradus privati ad sedem apostolicam appellassent, iis communio in suo gradu traderetur, quoad causa non esset determinata, palam fit ex facto Apiarii presbyteri, quem (ut scripserunt Africani episcopi in epistola ad Coelestinum pontificem) tua sanctitas credens appellasse, quod probare non potuit, communioni reddiderat; ubi ratio reddendae Apiario communionis non in novum judicium, quod nondum habitum fuerat, sed in ipsam appellationem refertur; neque hoc reprobatur ab Afris, nisi quatenus appellatio interposita vere non fuit nec probari potuit. Hanc eamdem Romanae Ecclesiae praxim factum Lucipini episcopi Africani, cui deposito ante judicium secundae cognitionis communionem hac ratione reddidimus, inquit Leo epist. 12, c. 12 [Col. 0585A] (quod caput a suppositionis nota luculenter vindicavimus), quoniam cum ad nostrum judicium provocasset, immerito eum pendente negotio a communione videbamus fuisse suspensum. Vides manifeste appellationi effectum suspensivum tribui, ita ut Lupicino tamquam adhuc episcopo communio reddita fuerit. Hanc ergo Romanam disciplinam idem Leo pariter secutus est, cum Celidonium, qui ob impactum bigamiae impedimentum depositus fuerat, appellatione interposita, ante ipsum Romanum de eo judicium in suo gradu sacris interesse permittens communioni reddidit.
4. Altera Quesnelli adversus Leonem criminatio est, qua illum ecclesiastici moris nonnihil oblitum tradit, cum per imperatoriam sanctionem Gallicanae Ecclesiae consuetudini derogare primus tentavit, illudque a Valentiniano III edictum elicuit: Ne quid tam episcopis Gallicanis quam aliarum provinciarum liceat sine viri venerabilis papae Urbis aeternae auctoritate tentare; sed illis omnibusque pro lege sit quidquid sanxit vel sanxerit apostolicae sedis auctoritas; et post [Col. 0585B] pauca de Leone queritur: Dum saeculares potestates adversus Hilarium totamque Ecclesiam Gallicanam commovit. Valentiniani III lex intelligitur, inter Leoninas epist. 11, eo consilio edita ut exsecutioni efficaciter mandaretur ea Leonis ad Viennenses epistola, qua Hilarius compescebatur, ne aliorum metropolitarum jura usurparet, ne incompetentia judicia exerceret, appellationibus resisteret, totamque Gallicanam Ecclesiam suo libito regeret. Qui in hoc imperialem potestatem adhibitam queritur, Leonis gesta contra jus, seu in oppressionem alieni juris fuisse praesumit. Nam saecularem potestatem invocari pro jure observando et ad cogendos inobedientes, quis reprehendere potest? Plura vetustiora sanctissimorum episcoporum et pontificum exempla, quae nemo coarguet, id satis vindicant. Jus quidem in eo fuisse Hilario Quesnellus ostendere nisus est. At quam irrito conatu laboraverit, in causa Celidonii jam vidimus, in Projecti autem causa parte sequenti videbimus. Sola [Col. 0585C] ergo falsa praesumptione Quesnelli criminatio innititur. Multo autem magis imperiali auctoritate opus erat adversus Hilarium, siquidem militari manu, armatoque praesidio in sua consilia contra alienum jus abusus ferebatur, ut Leo et Valentinianus testantur. Num in Hilario reprehendi nequit saecularem potestatem contra jus adhibere; in Leone autem reprehendetur, cum pro jure et observantia canonum eamdem invocavit, ut ille cohiberetur, qui patricio praefectorioque praesidio fultus abutebatur? Nonne regia potestate coercendi, qui turbant Ecclesiam, ut in postilla marginali notavit idem Quesnellus ad cap. 1 epist. 118? Non soli haeretici vel schismatici, sed etiam qui zelo nimio ac praepotenti feruntur, ita Ecclesiam turbare et scandala excitare queunt, ut regia potestate in subsidium advocata merito compescantur. Si Quesnellus Romanae sedis potestatem in judiciis et appellationibus ea lege approbatam queritur, quo jure haec approbatio nitatur jam demonstratum [Col. 0585D] est. In appellationum quidem causis multo ante imperialem legem a Gratiano petendam Romana synodus non dubitavit. Vide epistolam synodi et ipsam legem Gratiani apud Coustantium tom. I Epist. Rom. pont., inter Damasi Epistolas num. 6 et 7. Si vero potissimum displicet imperiali sanctione fuisse praescriptam obedientiam legibus pontificiis, nonne apostolicae sedi ratione primatus jure divino obedientiam omnes debere, Ecclesia catholica etiam Gallicana semper professa est? Non itaque Leo cum imperialem legem obtinuit, sed verius Quesnellus cum hanc censuram scripsit, ecclesiastici non tam moris quam juris oblitus est.
—1. Ad duo accusationis genera Quesnellus revocat, quae Hilario in Projecti negotio objiciuntur: unum, quod Projecto aegrotanti successorem superordinaverit, idque egerit non exspectatis civium votis, testimonio plebis, honoratorum arbitrio, electione clericorum; alterum, quod in aliena provincia hanc ordinationem patraverit. Primum cum probare non posset, in suspicionem adducere studuit, propterea quod a solis Hilarii adversariis haec testata habeamus. Cum autem fateatur nullam hujus rei nisi apud Leonem haberi mentionem, qui ex ipsius Projecti ac civium ejusdem urbis litteris rem gestam describit, adversarios Hilarii Quesnellus habuisse dicendus est, si non Leonem judicem, certe Projectum episcopum et cives ejusdem urbis: adeo ut de his etiam intelligenda sint illa quae ab eo subjiciuntur, nimirum haec objecta tam esse indigna episcopali viro sacrorum canonum disciplinaeque studioso, qualem Hilarium exhibent tot Gallicanae synodi, quae [Col. 0586B] ipso agente ac praeside celebratae sunt, ut merito inter adversariorum invidorumque calumnias numeranda sint. Incredibile maxime est Projectum et cives ejus per calumniam Hilarium gravasse, et hisce calumniis Leonem facile credidisse, remque inseruisse publicae epistolae, quae de calumnia facile revinci posset. Quid quod non solus Leo, sed etiam Valentinianus imperator hoc factum in lege publica satis indicavit? Huc enim pertinent illa epist. 11: Indecenter alios (episcopos) invitis et repugnantibus civibus ordinavit. Hanc quoque calumniam imperatorem e Leone ebibisse Quesnellus affirmare potest. At cum nullum antiquum testem alleget qui contrarium subindicet, apud neminem fidem inveniet. Ipsum silentium auctoris Vitae Hilarii, qui totus est in ejus laudibus atque vindiciis, nihil calumniosum in hoc negotio a Leone traditum innuit. Cum enim non ignorarentur Leonis litterae quae hoc factum praecipue taxant, si calumniae fuisset obnoxium, eam detegere auctor non praetermisisset.
[Col. 0586C] 2. Hanc Hilarii defensionem satis infirmam Quesnellus vidit, cum parte III, cap. 4, aliam vindicandi rationem inivit. Etsi enim satis credibile existimet (ut et nos credimus) virum tam sanctum non praesumptione aliqua, sed zelo ob aliquot nobis ignotas circumstantias ad hanc ordinationem perinde agendam ductum fuisse, cum tamen rem hanc adversus canones gestam negare non possit, condonandum nihilominus putat sancto viro, dum variis Ecclesiarum negotiis emergentibus incumbens, aliqua paulo nimis praecipitanter exsequitur, ut ad alia zelo disciplinae accensus properaret. Hanc excusationem, dum S. Hilarium a malitia purgans, Leonem non accusat, libenter accipimus. Sufficit ad vindicandam Leonis de Hilario censuram, si iste contra disciplinam egisse, ipso fatente Quesnello, dicendus sit. Immo hoc praecipitantis Hilarii exemplum in re tanta probabile efficit etiam in Celidonii causa simili praecipitantia usum fuisse, ut mirum non sit si in eo judicio deceptus fuit. Satis de prima accusationis parte.
[Col. 0586D] 3. Plura dicenda erunt de secunda, in qua Quesnellus pluribus disputat, cum videat eam criminationem qua in aliena provincia ordinatio ab Hilario 995 usurpata traditur, si vera sit, haud facile posse ex cusari. Pauca quidem et hac in parte sufficerent, cum Leoni alienam provinciam testanti citius credendum sit, quam Quesnello solis imbecillibus conjectationibus neganti. Cujus enim Ecclesiae episcopus fuerit Projectus, cui Hilarium superordinavit successorem, nemo prodidit. Quesnellus autem conjectando existimat fuisse episcopum provinciae Narbonensis primae, quam Arelatensi subditam contendit. Cum vero Projectus alienae provinciae episcopus a Leone tradatur ex hoc Leonis testimonio alterutrum inferendum erat, vel Projectum non fuisse episcopum in Narbonensi prima, si haec ad Arelatensem pertinebat, vel si fuit episcopus in eadem provincia Narbonensi, eam ad Arelatensem nihilum pertinuisse.
[Col. 0587A] 4. Nos quidem probabilissimum credimus, Projectum fuisse episcopum in prima Narbonensi; eam enim lectionem Leonini textus ex mss. praetulimus: Quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius ante Patroclum habuit, quid usurpat? cum et ipsum, quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum sit sententia meliori sublatum (Epist. 10, c. 4) . Indicatur enim his verbis episcopatus alienae provinciae, quam Patroclus quidem Zosimo concedente obtinuerat, sed postmodum retractata Zosimi concessione amiserat, ita ut Leonis tempore aliena esset. De sola autem Narbonensi prima id verum est, quippe quam solam Narbonensi episcopo metropolitano ademptam Patroclo primum tradidit Zosimus, et dein Bonifacius Patroclo sublatam, expresse Narbonensi episcopo restituerat. Igitur in hac episcopus erat Projectus, cui Hilarius cum superordinavit successorem, ordinationem in aliena provincia quaesivit. Haec autem ordinatio [Col. 0587B] contigisse videtur post judicium in causa Gelidonii Vesontione habitum, adeo ut Hilarius Vesontione in Narbonensem primam profectus, celeriter ordinaverit episcopum, ut mox Romam adversus Celidonium pergeret. Sic enim commode intelliguntur illa Leonis epist. 10, c. 5: Cursu, ut didicimus, celeri itinera multa conficiens, et per longinquas provincias . . . . discurrens, etc. Magnum provinciarum intervallum inter Vesontionem in Maxima Sequanorum et Narbonensem primam intercedit; quod non verificaretur, si Hilarius Arelate in Narbonensem provinciam transisset. Hinc etiam Projecti querela post exactum Romanum de Celidonio judicium ad Leonem delata traditur, cum Hilarius jam Roma excessisset.
5. Haec quidem ordinatio in aliena provincia peracta, ab usurpatione alieni juris vindicari aliqua ratione posset, si metropolitani assensu peracta diceretur. Id autem videntur innuere illa Leonis verba c. 6, ubi de ordinationibus quae metropolitanis singularum provinciarum competunt loquens ait: Alienum [Col. 0587C] jus alter sibi non audeat vindicare. Suis limitibus, suis terminis sit unusquisque contentus; et privilegium sibi debitum in alium transferre se posse noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones plus gratiae tribuens personali (haec Hilarium videntur respicere) sui honoris desertor esse voluerit, privilegium suum in alium transferre posse se credens, non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros praevenit sacerdotes, ordinandi sibi vindicet potestatem. Haec tam sollicite declarata et constituta non fuissent in causa Hilarii, nisi personali hujus gratiae privilegium suum metropolitae, et in his Narbonensis episcopus, detulissent.
6. Hoc tamen vindiciarum genere, quod apostolicis decretis reprobatur, Quesnellus non contentus, eam Hilarii defensionem multo conatu extulit, quae pro jure suo Hilarium egisse praefert, et hanc ordinationem non in aliena, ut Leo tradidit, sed in propria Arelatensi provincia peractam statuere nisus est, quod sequenti capite expendetur.
—1. Quesnellus ut suam sententiam propugnet, cum multa de Arelatensis sedis jure pluribus capitulis congerit, tum vero quae ad rem praesentem spectant huc revocantur. Id primum contendit Arelatensem episcopum jam ab initio metropolitici juris praefuisse toti Narbonensi solidae, ac propterea subjectam habuisse provinciam Narbonensem primam, in qua Hilarius Projecti successorem ordinavit; adeo ut per meram subreptionem Narbonenses episcopi eam sibi posterius asseruerint, quod tamen per decretum Zosimi, reintegrato Arelatensis jure, cassatum fuit. Cum vero legare non posset Zosimi successores Bonifacium I et Coelestinum pro metropolitico Narbonensis episcopi [Col. 0588A] jure in eamdem provinciam decreta tulisse, quae Zosimi constituta ea in parte rescindunt, id secundo contendit, ex antiquo Arelatensis Ecclesiae jure haec decreta effectum non fuisse sortita in Galliis, et idcirco Hilarium, cum Projecto successorem dedit, in sua, non autem in aliena provincia episcopum ordinasse.
2. Haec duo quaestionis capita, ut quam brevius fieri queat, exsolvantur, quoad primum ad tempora Zosimo anteriora spectans, pro metropolitico jure Narbonensis episcopi in Narbonensem primam certum documentum litterarum apostolicarum Hilarius Narbonensis ad ipsum Zosimum miserat. Nullum antiquius documentum indicatur, quod pro Arelatensi oppositum fuerit. Solum Zosimus epist. 6 ad Hilarium Narbonensem hoc apostolicum Narbonensis sedis privilegium affirmavit subreptitium: Evacuato eo, quod obtinuisse a sede apostolica subreptitie comprobaris; et epist. 1, ad episcopos Galliae, c. 2, Arelatensem sedem ordinationum jus in utramque Narbonensem [Col. 0588B] semper habuisse diserte prodidit. In his et similibus unius tantum Zosimi testimoniis tota Quesnelli auctoritas est. At contra Zosimum testatur Leo neminem episcoporum Arelatensium ante Patroclum in eam provinciam in qua erat Projectus, ordinationum jus sibi vindicasse. Id quod nullus praedecessorum ipsius ante Patroclum habuit, quid usurpat (Epist. 10, c. 4) ? Tota igitur lis his duobus contrariis testibus fulta ex eo pendet, utri potius credendum sit, Zosimone affirmanti antiquum jus episcopi Arelatensis in primam Narbonensem, an Leoni neganti. Pro deceptione autem Zosimi non levis praesumptio est.
3. Hunc pontificem Patroclo Arelatensi nimium fidisse ac ab eodem praesente malis artibus circumventum fuisse et deceptum, ex Herotis causa certissimum est. Acceptus scilicet erata pud Zosimum Patroclus, eo quod amicitia et patrocinio fungebatur Constantii consulis et magistri militiae, cujus per ipsum gratia, inquit Prosper ( in chronica, ad an, 4122), quaerebatur. Cum [Col. 0588C] vero Herotis sedem invasisset, e re sua erat ut Heros a Zosimo damnaretur, sicque se in Arelatensi sede firmaret. Sicut autem quae hoc consilio Heroti Patroclus imposuit, Zosimus nimium credulus ebibit et litteris tradidit, ita etiam facile suscepit, et ingessit, quae ille venditavit pro Arelatensis sedis jure in Narbonensem primam, ut ne haec majorem fidem mereantur quam quae adversus Herotem opposuit. Neque magis probant gesta et multorum consacerdotum testimonia, quae pro Arelatensis sedis praerogativa Zosimus memorat epist. 6, ad Hilarium Narbonensem, c. 1. Patroclo enim homini fraudulento atque violento facile fuerit in suum favorem ac sensum eos episcopos captivare, quibus infami mercatu sacerdotia venditabat teste Prospero Tirone in Chronico ad annum 20 imperatoris Theodosii. Alii autem fortasse non tam fallaciis quam metu compulsi fuerunt, ne eum adversarium haberent, qui Constantii favore fretus Herotem persequebatur. Quid quod hi testes et gesta [Col. 0588D] ex eorumdem testificationibus in eo versabantur, ut institutionem metropolitici juris Arelatensis referrent in S. Trophimum, a quo jus ordinationum in ipsam Narbonensem primam ad Arelatenses successores suos transmissum, et custoditum usque in proximum tempus, gestis apud nos habitis, 999 multorum consacerdotum testimoniis approbatur? Sic enim Zosimus eadem epist. 6, c. 1. Quae autem de hac Trophimi missione ex eorumdem utique gestorum ac testium fide ab hoc pontifice traduntur, nonnulla falsitatis indicia praeferunt, quae ipsa gesta ac testes satis in suspicionem adducunt.
4. Primo Zosimus Trophimi missionem affirmat primam omnium in Gallias, adeo ut ex ejus fonte totas Gallias rivulos accepisse tradat epist. 1, ad episcopos per Gallias et septem provincias constitutos. Et epist. 6, ad Hilarium Narbonensem de ordinationibus episcoporum provinciae Viennensis ac duarum Narbonensium sermonem faciens, Ad illas regiones, [Col. 0589A] inquit, tanti nominis (id est episcopatus) reverentiam (Trophimus) primus exhibuit, et in alios (seu potius in alias) non immerito ea quam acceperat auctoritate transfudit. Haec ut vera essent, oporteret S. Trophimi missionem ad apostolica tempora invehere ante SS. Pothinum et Irenaeum, quibus episcopis ineunte saeculo secundo Lugdunensis et Viennensis Ecclesiae florebant. Hanc quidem apostolicam aetatem Trophimi missioni tribuunt episcopi Arelatensi metropolitae faventes in libello supplici ad Leonem papam epist. 65 inter Leoninas, dum a S. Petro et ab apostolis S. Trophimum Arelatem missum tradunt, et exinde aliis paulatim regionibus Galliarum donum fidei et religionis infusum. Haec quae nota affirmantur omnibus Gallis, et apostolicis documentis probata, ex litteris Zosimi pendent, quae in Galliis vulgatae jam fuerant. Hinc tota hujus antiquitatis auctoritas ad Zosimum, seu ad Patroclum et consacerdotes ejusdem a Zosimo allegatos revocatur. Patroclo autem necessarium [Col. 0589B] erat apostolicitatem ingerere, ut suam sedem Arelatensem Viennensi, cum qua potissimum contendebat, anteriorem et matrem suaderet. Haec vero apostolicae aetatis antiquitas palam refellitur a vetustiore scriptore Gallo Sulpicio Severo, qui nullius partis studio ductus, rerumque antiquarum praesertim Gallicanarum peritus, Christianam religionem in Gallias serius illatam sincere professus est lib. II, cap. 32 Hist. Sacrae: Serius trans Alpes Dei religione suscepta. Diptycha etiam Arelatensis Ecclesiae a Mabillonio edita tom. III Analector. pag. 432, hanc apostolicam antiquitatem excludunt; quatuor enim tantum episcopos referunt ad Marinum usque, qui an. 314 Arelatensi I synodo interfuit. Hinc in Taurinensi synodo, ubi ante Zosimum causa inter Arelatensem et Viennensem summa contentione agitata fuit, et allegationes episcoporum auditae traduntur, Arelatensis [Col. 0589D] Id quoque Tillemontius paulo dissimiliter innuit tom. X, pag. 681: Pour ce qui regarde les Eglises d'Arles et de Vienne, soit que l'évéque d'Arles se fût [Col. 0590D] servi de son argument de saint Trophime, soit qu'on ne l'eût pas encore inventé, il est visible que le concile de Turin n'y eut point d'égard. episcopus vel hanc apostolicam Trophimi missionem non produxit, quia eam a majoribus non acceperat; vel si produxit, nullo idoneo documento probare [Col. 0589C] potuit: alias causa certo certius adjudicata fuisset eidem episcopo, qui ex hac tam vetusta missione suam Ecclesiam ipsius Viennensis matrem satis superque demonstrasset. Haec vetustiora Zosimo documenta imposturae Patrocli indicia sunt manifesta; adeo ut ipse Quesnellus hanc apostolicitatem missionis S. Trophimi non tam deserere quam falsitatis notare non dubitet. Vide ejus notas in epist. 65, ubi de S. Trophimi missione a B. Petro apostolo ait: Et hoc ego falsissimum pulo. Hanc quidem missionem ad Decii tempora, id est ad medium tertium saeculum, Gregorius Turonensis retulit; nec nisi ex praejudicio ac fide testimonii Zosimi, seu verius Patrocli ac Gallicanorum qui Zosimum seu Patroclum secuti sunt, ejus sententiam nonnulli reliquerunt.
5. Alia porro evidentior impostura elucet in illis quibus S. Trophimus primus metropolitanus Arelatensis civitatis ex hac sede directus traditur epist. 5, ac ex eodem semper idem jus metropoliticum a successoribus [Col. 0589D] ipsius custoditum proditur epist. 6. Id tam falsum est quam quod falsissimum. Per ea enim antiqua tempora quibus S. Trophimus in Gallias missus fuit, quibusque persecutiones efferbuerunt, nullus in Galliis metropoliticam dignitatem obtinuit. In hoc ipse Quesnellus ultro consentit part. I, c. 13, n. 8, ubi de ea hierarchiae forma loquens, qua metropolitanis episcopis subjiciuntur, ait: Quod ante synodi Nicaenae tempora difficillimum est deprehendere. Et c. 12 hanc hierarchicam institutionem illa tempestate quaerere praesertim in Gallia transalpina, quae 1001 fidem sero admisit, hominis est, inquit, antiqua novaque miscentis. Confer quae de seris Gallicanarum metropoleon initiis dicentur cap. 3, § 2. Quod si una cum [Col. 0590A] Trophimo sex alii episcopi in Gallias missi fuere ad fidem ibidem spargendam ac instituendas Ecclesias, ut cum Gregorio Turonensi idem Quesnellus censet part. I, c. 13, n. 9, et in notis laudatis ad epist. 65, non major ratio est cur Trophimo potius quam aliis sex episcopis idem jus metropoliticum, quod pro jure ordinationum accipitur, tributum dicatur; ac inter hos jus idem traditum fuisset socio ejus Paulo, qui primus praefuit Narbonensi civitati eo tempore metropoli totius provinciae, quae idcirco Narbonensis appellabatur. Haec falsitatum indicia, Zosimo Patrocli et fautorum ejus fallaciis afficta noscuntur; unde jure Tillemontius not. 1 in Vitam S. Dionysii Parisiensis tom. IV, pag. 707, non dubitavit scribere: La mission de saint Trophime par les apôtres et par saint Pierre n'étant fondée que sur des auteurs qui ne l'avancent que pour soutenir une prétention que l'on peut assurer être insoutenable, et dans laquelle M. de Marca (de primis Gall. episc. c. 13) avoue que Patrocle avait surpris Zosime par ses mensonges (obreptum [Col. 0590B] Zosimo per falsam Patrocli suggestionem), il n'y a guère lieu de s'y vouloir arrêter. Et not. 2 in Zosimi Vitam tom. X, pag. 838, ait: Tout cela est fondé sur la bonne foi de Patrocle, à qui on peut attribuer toutes sortes de mensonges sans faire tort à sa réputation. Similiter Faidit, seu auctor Gallus operis inscripti Eclaircissements sur la doctrine et sur l'histoire ecclésiastique des deux premiers siècles; à Maëstricht an. 1695, pag. 157, haec in ipso titulo seu synopsi praefert: Que la tradition qui fait envoyer saint Trophime par saint Pierre dans les Gaules pour les convertir à la foi est une fable inventée par Patrocle d'Arles, pour appuyer ses prétentions de métropolitain sur Vienne. Conjectures que saint Trophime ne vint à Arles que vers l'an 255, et y remplit la place de Marcien. Preuves que d'autres avant lui avaient prêché la foi en France, et y avaient fondé des Eglises au I e r et au II e siècle.
6. Ubi vero haec imposturae et obreptionis argumenta [Col. 0590C] sunt, quis Zosimi testimonium episcopi Arelatensis antiquum jus affirmantis in Narbonensem primam praeferendum credat testimonio Leonis, qui hoc jus nemini ante Patroclum fuisse affirmavit? Numquid similia obreptionis et fallaciae argumenta in Leone indicari queunt? Zosimus solius Patrocli et fautorum ejus suggestionibus, qui Romam accesserant, hoc negotium transegit Hilario Narbonensi absente, et ignorante quae ab illis ingesta fuerant. Postulante enim per litteras Zosimo, ut de suo jure documenta transmitteret, satis aptas credidit apostolicas litteras, quae suae sedis praerogativam et possessionem firmabant, nec absens potuit respondere testibus quibus Patroclus Zosimo obrepsit. At S. Leo de obreptione Zosimi satis edoctus fuit posterioribus decretis Bonifacii et Coelestini, quibus Zosimi decreta retractata fuere: hi enim pontifices non ita statim Zosimi praedecessoris sui decreta abrogassent in favorem Narbonensis sedis, nisi eum a Patroclo deceptum, et S. Trophimi narrationem confictam detexissent. [Col. 0590D] Praeterea S. Leo cum post ordinationem Ravennii Gallorum episcoporum Arelatensis sedis fautorum preces accepit, in quibus eadem Zosimi decreta eademque S. Trophimi narratio ingerebatur, ut eadem sedes Viennensi praeferretur, utriusque partis allegationes a clericis praesentibus traditas accurate expendit, nec tamen quoad Trophimi missionem quidquam invenit ex quo causam Arelatensi addiceret. Solum cum semper utrasque civitates Arelatensem et Viennensem claras fuisse reperisset, ut quarumdam causarum alterna ratione, nunc illa in ecclesiasticis privilegiis, nunc ista praecelleret; eam provinciae divisionem constituit, quam Taurinense concilium [Col. 0591A] suaserat; Narbonensi autem episcopo jus suum in Narbonensem primam intactum reliquit, et sicut is hoc jus apostolico privilegio firmatum olim obtinuerat, ita etiam post Leonis decretum semper obtinuit.
7. Hinc porro tertium Quesnelli caput eliditur, quo ita Arelatense jus in hanc provinciam extulit, ut Bonifacii decretum subreptitium et in Galliis non receptum ingesserit. At quoad subreptionem, cum subreptitia ostenderimus decreta Zosimi quae in Patrocli violenti et vaferrimi gratiam Narbonensem primam contra veterem usum et contra apostolicum privilegium Arelatensi sedi subjecerant, quomodo subreptionis notari potest decretum Bonifacii, quo impacta Zosimo 1003 subreptio recisa fuit? Non meminit quidem Bonifacius rescriptorum Zosimi. Cum vero ea tam solemnia fuerint, et Bonifacio Romanae Ecclesiae presbytero praesente edita, eumdem latere non potuerunt; quod satis est ut ejusdem silentium in [Col. 0591B] obreptionis et ignorantiae suspicionem adduci nequeat. Nec opus fuit audire vel Patroclum Arelatensem, quem per fraudes Zosimum decepisse exploratum erat, vel Hilarium Narbonensem, pro quo satis loquebantur litterae quas una cum apostolico suae sedis privilegio ad Zosimum misisse Bonifacius tum Romae praesens sciebat. Quomodo tamdem obreptitium dici potest hujus pontificis decretum, quod a nullo Bonifacii successore revocatum, immo veluti omnino ratum et justum a Coelestino confirmatum fuit, et cujus causa Leo in epist. 10 affirmavit: Idipsum, quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse concessum, postmodum esse sententia meliore sublatum; et ita sublatum ut Narbonensis episcopus eodem jure semper potitus sit? Videbatur concessum, inquit S. Leo, quia decretum Zosimi ob fraudulentiam et notariam subreptionem irritum habuit. Quesnellus autem ut hoc decretum propugnet, non tam Bonifacio quam Coelestino et Leoni deceptionem impingere non veretur.
[Col. 0591C] 8. Quae porro conjecturae a Quesnello afferuntur cap. 5 ut Bonifacii decretum in Galliis usu non receptum nec effectum sortitum ostendat, adeo incongruae et exiles ac longius quaesitae sunt, ut per se nihil conficiant. Usus quo effectus probetur a factis pendet. Unicum autem factum Lutubensis Ecclesiae, quod hactenus proditum sit, ad provinciam Narbonensem primam pertinet, et istud praeterea Bonifacii constitutione posterius non est. In hoc autem ipso facto solus Patroclus Zosimi decretum in usum perducturus, Lutubensibus episcopum dare contendit. At cum Zosimo subreptum scirent ejusdem Ecclesiae clerus et populus, legatos ad Bonifacium misere, qui de Patroclo questi sunt inter caetera hoc nomine quod in aliena provincia praetermisso metropolitano contra Patrum regulas ordinasset. Hic autem pontifex nullam rationem habens rescriptorum Zosimi, quae non ignorabat, adeo ea irrita censuit, ut ad Hilarium Narbonensem scripserit epist. 12: Nostra auctoritate [Col. 0591D] commonitus, quod quidem facere sponte deberes, desideriis supplicantium et voluntate respecta, ad eumdem locum in quo ordinatio talis celebrata dicitur, metropolitani jure munitus, et praeceptionibus nostris fretus accede; intelligens arbitrio tuo secundum regulas Patrum quaecumque facienda sunt a nobis esse concessa; ita ut peractis omnibus, apostolicae sedi, quidquid statueris, te referente clarescat, cui totius provinciae ordinationem liquet esse mandatam. Non dicit se hoc decreto mandare, sed liquere esse mandatum, antiquo scilicet suae sedis jure, cui subreptitias Zosimi constitutiones reipsa non derogasse credidisse videtur: unde eum affirmavit sponte sua jam potuisse idipsum facere, ut auctoritate apostolica, qua Zosimi constituta rescinderentur, non indigeret. Ne quid vero dubii superesset, eumdem metropolitanum ejus provinciae hac epistola declaravit confirmavitque, ne fortassis cuipiam Zosimi decreta impedimento esse crederentur. Post hoc autem Bonifacii rescriptum nullum [Col. 0592A] aliud factum ad Narbonensem primam provinciam spectans, memoriae mandatum est ad S. Hilarium usque, qui Projecto successorem dedit: unde miramur Quesnelli animositatem, qua sine ullo facto hoc decretum ante S. Hilarium Arelatensem effectum non fuisse sortitum, seu non receptum pronuntiavit, cum praesertim idem decretum a Coelestino confirmatum fuerit, et Leo ipse, dum affirmat Zosimi decretis Patroclo jus in eam provinciam temporaliter fuisse concessum, Hilarioque Arelatensi succenset, quod post cassationem Bonifacii idem jus usurparit, neminem post Patroclum et post decretum Bonifacii idem jus sibi arrogasse praesumat.
9. Atqui, inquit ille c. 5, cum S. Leo scribat nullum Hilarii decessorem jus metropoliticum in eam provinciam sibi vindicasse ante Patroclum, hujus successores Bonifacii decreto neglecto idem jus exercuisse exinde sequitur. Haec vero mera cavillatio est inanissima. Cum enim eo loco S. Leo antiquam solummodo, quae praeferebatur, Arelatensis possessionem [Col. 0592B] ante Patroclum voluerit revincere, et justitiam aperire decreti praedecessoris sui Bonifacii, qua Zosimi decretum emendatum fuisse statim subjicit, soli antecessores Patrocli commemorandi fuerunt. Fortius videri potest argumentum ex Coelestini epistola ad 1005 episcopos per Viennensem et Narbonensem provincias constitutos, in qua Bonifacii decretum confirmans, neminem suae provinciae limites praeterire, nec quidquam in alterius episcopi injuriam praesumendum decernit. His S. Honoratum Arelatensem indicari Quesnellus putat, ac si Bonifacii decretum negligens, omnes provincias a Zosimo concessas, et ipsam Narbonensem primam rexerit. Sed titulus epistolae cum provincia Viennensi unicam Narbonensem praefert. Unde autem colligas sermonem ibi esse potius de Narbonensi prima quam de secunda? In hac quidem episcopus Aquensis jus metropoliticum exercere debebat ex Bonifacii decreto, ut explicabimus c. 6, n. 5. Hoc tamen decretum cum non ita esset [Col. 0592C] expressum de Narbonensi secunda, uti fuerat de Narbonensi prima, Honoratus in illam jus sibi superesse fortassis credidit, idque a Coelestino illis verbis indicari potuit, ut ne ad Narbonensem primam hoc testimonium traducatur; quae cum expresse a Bonifacio exclusa fuisset a jure metropolitico episcopi Arelatensis, hoc decretum a sancto viro Honorato contemptum sine ullo certo teste affirmare, temerarium et hujus memoriae injuriosum est. Adde quod memorata Coelestini epistola in duas veluti partes distinguitur. Prima pars tribus capitibus comprehensa eos abusus qui ad pontificem delati fuerunt, manifeste perstringit; et in hac nihil legitur quod alieni juris usurpationem insinuet. Altera vero pars quasdam generales disciplinae regulas subjicit, quibus inserendis nulla peculiaris querela occasionem dedisse indicatur. Immo ea tantum ratio affertur sub finem c. 3, ut apostolicae sedis statuta licet plerisque cognita, hac repetitione ad disciplinae normam quisque revocare festinet. Et sicut quaedam in his regulis interdicta [Col. 0592D] ab Honorato violata colligi nequeunt, ita nec primum statutum de metropolitarum juribus non violandis, quod uti recentius a Bonifacio editum et ad easdem provincias pertinens inter caetera primo loco repetendum visum est. Hinc tandem resolvuntur omnes Quesnelli nisus, quibus Hilarium Arelatensem excusaturus, Narbonensem primam provinciam Arelatensi metropolitano subjectam fuisse contra apertum Leonis testimonium contendit; simulque patet quam jure idem pontifex ipsum Hilarium hoc quoque nomine reprehenderit, quia in aliena provincia Projecto successorem consecravit.
—1. De divisione civili et ecclesiastica provinciarum in Galliis, de qua Quesnellus et in prima et in secunda praemissae dissertationis parte pluribus disserit, nullam hactenus observationem fecimus, eo quod haec valde implexa disputatio ad vindicandum Leonem necessaria non fuit. Nunc vero Leone satis aliunde vindicato, nonnulla de hoc argumento proferre non piget, quibus Quesnelli lapsus detegentur. De divisione civili imprimis dicendum est, cui antiqua ecclesiasticarum provinciarum divisio accommodata creditur.
2. Constat inter omnes Augustum Gallias dispartitum fuisse in partes quatuor, seu in tres Gallias, [Col. 0593B] Celticam vel Lugdunensem, Belgicam, et Aquitanicam, ac in Narbonensem, quae postrema uti vetusti juris populo Romano relicta, proprio Provinciae nomine decorabatur. Haec, de qua in causa S. Hilarii potissimum agitur, totam eam regionem complectebatur quae posteriori divisione in provinciam Viennensem, in duas Narbonenses, in Alpes maritimas et Alpes Graias dissecta fuit. Ista Augusti partitio diutius obtinuit. Sub Diocletiano novam insignem provinciarum divisionem factam fuisse antiquus auctor libelli de Mortibus persecutorum testatur c. 7. Provinciae quoque in frusta 1007 concisae, multi praesides, et plura officia singulis regionibus ac pene jam civitatibus incubare; item rationales multi, et magistri, et vicarii praefectorum. Constantinum autem in provinciarum divisione aliquid novi constituisse omnes consentiunt. Quid autem illud fuerit, quod vel Diocletianus, vel Constantinus constituerunt, non ita certum est, ut certi aliquid affirmari queat. Constantini divisio ex notitia dignitatum aliisque notitiis [Col. 0593C] provinciarum explicari solet. Sed hae notitiae exeunte quarto saeculo vel quinto lucubratae, cum jam aliae provinciarum divisiones et mutationes factae fuerant, minus aptae sunt, ex quibus Constantiniana distributio certo colligatur: unde plures errores ex hoc fonte manarunt. Legendus P. Joan. Antonius Blancus tom. IV delia Potestà e della Politica della Chiesa, lib. II, c. 1, Aliis igitur testimoniis utendum est, et notitiae praefatae caute adhibendae in iis locis quae ad anteriorem distributionem illustrandam conferre queunt.
3. Num vero in Diocletiani aut Constantini divisione aliquid in Narbonensi, quam Augustus constituerat, immutatum, et quid novi inductum fuerit, nunc videndum est. Quesnellus in eam sententiam descendit part. II, c. 2, nihil fuisse immutatum ante medium saeculum quartum, sub quod eam divisam autumat in partes quatuor; ait enim: Nihil autem in antiquis monumentis est quo conjici possit divisionem [Col. 0593D] provinciae Narbonensis solidae in quatuor partes factam esse ante dimidium quarti saeculi. Porro cap. 5, loquens de Narbonensi secunda, novam divisionem indicat in partes quinque sub finem saeculi quarti, postquam tyranni qui Gallias distraxerant compressi fuerunt: Rebus vero imperii postmodum pacatis, provinciarumque illarum nova divisione per imperialem sanctionem inducta, etc., ubi novam divisionem in quinque partes satis indigitat. Prima scilicet divisione Narbonensem solidam dissectam putat in Narbonensem, in Viennensem, in Alpes maritimas et in Alpes Graias; unicam enim Narbonensem memorat Sextus Rufus, qui sub medium saeculum floruit, et Breviarium dicavit Valentiniano I et Valenti imperatoribus circa an. 369. Cum vero post Sextum Rufum duae Narbonenses memorentur, hac unius Narbonensis divisione provincias quatuor ad quinque redactas intelligere videtur, ita ut quinque provinciae, quae pluribus testimoniis appellantur, ex solida Narbonensi fuerint [Col. 0594A] dissectae, nimirum duae Narbonenses, Viennensis provincia, Alpes maritimae et Alpes Graiae.
4. Haec Quesnelli opinio plurimorum est, ne dicamus omnium. Si enim Pagium, et cum eo unum vel alterum excipias, caeteri omnes in ea sententia conveniunt, quinque provincias ex solida Narbonensi conflatas fuisse, nec in alias Galliarum partes extendi. Hoc pervulgatum tot eruditorum praejudicium ex eo potissimum pendet quia viderunt quinque provincias a Galliis distingui, uti in concilio Valentino an. 374, Galliae et quinque provinciae nominantur, et similiter in epistola Maximi tyranni ad Siricium papam an. 375, ac in Taurinensi concilio anni circiter 401. Cum autem sola Narbonensis solida discreta fuerit a tribus Galliis Celtica, Belgica et Aquitanica, quinque provincias ex sola Narbonensi sumptas collegere. Hinc non consenserunt in sententiam Pagii, qui Aquitaniam primam inter quinque provincias accensuit, Alpibus Graiis exclusis, quae in notitia [Col. 0594B] Galliarum septem provincias praeferente ab his separantur.
5. At istud argumentum, quod evidens visum est, falsum deprehendimus. Etsi enim tribus primis saeculis Narbonensis solida Julii Caesaris exemplo distingui soleret a Galliis, saeculo tamen quarto, cum nova provinciarum divisio facta fuit, non tam Narbonensem quam Aquitaniam a Galliis discretas invenimus. Quatuor testes saeculi quarti sufficient. Sextus Rufus in Breviario: Sunt Galliae cum Aquitania et Britanniis provinciae decem et octo. Philastrius haeresi 84 de Priscillianistis ait: Sunt in Galliis, et Hispaniis, et Aquitania veluti abstinentes. Ausonius in Arelate:
6. Aquitaniam quidem et Novempopulanam, quae est Aquitaniae pars, inter quinque provincias fuisse [Col. 0594D] censitas palam fit ex Philastrio; qui cum haeresi 51, sub Manichaeorum nomine Priscillianistas designans, hos in Hispania et quinque provinciis latere tradit, tum vero haer. 84 eosdem abstinentium vocabulo reperiri testatur in Galliis, et Hispaniis, et Aquitania; ubi hic Aquitaniam vocat, quod priori textu quinque provincias appellat: sola enim Aquitania (in qua quidem Priscillianistas errores suos sparsisse Sulpicius Severus Aquitanus lib. II Hist. c. 48 explorate docet) ad quinque provincias antea memoratas referri potest. Hoc testimonium Philastrii adeo nobis est evidens, ut si Aquitania, quam illi certe infecerunt ex testimonio Sulpicii, a quinque provinciis excludenda credatur, nullus alius locus quinque provinciarum assignari et probari queat, quem Priscillianistae subeuntes, in quinque provinciis latuerint. Philastrius quidem Aquitaniam a Priscillianistis potissimum infectam in priori textu citius memorasset, quam provincias [Col. 0595A] quinque, si hanc in quinque provincias comprehensam non cognovisset.
7. Porro Aquitaniae nomine Philastrius non tam Aquitaniam proprie dictam significat, quam Novempopulanam, quae Aquitaniae pars est. Id patet ex testimonio Sulpicii, qui dum Aquitaniam a Priscillianistis infectam docet, inter caetera Elusam ab iisdem corruptam tradit, quae in Novempopulana collocatur. Iter eis (Priscilliano et sociis) praeter interiorem Aquitaniam fuit; ubi tum ab imperitis magnifice suscepti, sparsere perfidiae semina, maximeque Elusanam plebem . . . paucis praedicationibus pervertere. Aquitania igitur et Novempopulana inter quinque provincias recensitae fuere. Idipsum aperte confirmat Sextus Rufus, dum in Breviario ait: Sunt Galliae cum Aquitania et Britanniis provinciae decem et octo: Alpes maritimae, provincia Viennensis, Narbonensis, Novempopulana, Aquitaniae duae, Alpes Graiae, Maxima Sequanorum, Germaniae duae, Belgicae duae. In Britanniis Maxima [Col. 0595B] Caesariensis, Flavia Caesariensis, Britannia prima, et Britannia secunda. Plura in hoc textu animadvertenda sunt. Cum primis verbis Aquitaniam et Britannias a Galliis stricte sumptis distinguat, tria provinciarum corpora innuit, quae constabant ex provinciis decem et octo. Quae essent provinciae Britanniarum, expresse declarat illis verbis: In Britanniis Maxima Caesariensis, etc. Aliae vero anteriores provinciae inter Gallias et Aquitaniam dividendae sunt. Porro etsi non ita expresse designet quae essent provinciae Galliarum, quae autem Aquitaniae, facile tamen intelliges, si animadvertas, Alpes maritimas cum reliquis usque ad Aquitanias duas continua geographica successione ab eodem describi, ut ex mappis geographicis liquet; Alpes autem Graias, cum ab Aquitanicis immediate praemissis longissime absint, cum Maxima Sequanorum et sequentibus continua item successione nominari: hinc enim perspicuum fit duplicem provinciarum seriem ab auctore distingui, quarum alteram ad Gallias retulit, alteram ad Aquitaniam. [Col. 0595C] Porro ad Gallias stricte dictas referendam esse eam seriem quae a Graiis Alpibus exorditur, palam fit ex sequentibus provinciis Maxima Sequanorum, Germaniis duabus, etc., quae semper inter Gallias stricte acceptas exstitere. Alia ergo series incipiens ab Alpibus maritimis spectat ad Aquitaniam. Cum vero in hac serie ponantur Alpes maritimae, provincia Viennensis et Narbonensis, quas ad quinque provincias pertinuisse nemo dubitat, etiam Aquitaniam totam quinque provinciis accensitam ambigi nequit. Quod si in hac serie duas Aquitanias Sextus Rufus recensens, non quinque, at sex provincias enumerat, id ex eo accidisse credimus quia ex provinciis quinque, nova unius Aquitaniae divisione in duas, provinciae sex, dum scriberet, effectae fuerunt. Scripsit ille sub Valentiniano I, circa an. 369. Verum ante hoc tempus, 1011 ut observavit Pagius ad an. 374, num. 9, sub eodem imperatore una tantum erat Aquitania, quod patet ex inscriptione apud Gruterum CCCCXLV, [Col. 0595D] 8: Saturninio Secundo v. c. praesidi provinciae Aquitanicae magistro memoriae . . . . . Ob egregia ejus in rempublicam merita D. D. N. N. Valentinianus et Valens victores ac triumphatores semper Augusti statuam sub auro constitui locarique jusserunt. Vides Saturninium praesidem provinciae Aquitanicae appellari, non vero provinciae Aquitaniae primae, vel secundae, quemadmodum scribendum fuerat, si Aquitania tum divisa fuisset in duas? Id multo evidentius comprobatur ex S. Hilario Pictavorum episcopo, quae urbs ad Aquitaniam secundam postea distinctam pertinuit. Hic enim ante Sextum Rufum scribens librum de Synodis sub finem anni 358 in inscriptione eidem praefixa duas quidem Germanias, Belgicas duas, et duas Lugdunenses distinguit, at unicam provinciam Aquitanicam, sicut et unicam Novempopulanam ac Narbonensem unicam designat. Dilectissimis et beatissimis fratribus et coepiscopis provinciae Germaniae primae et Germaniae secundae, et primae Belgicae et Belgicae secundae, et Lugdunensis [Col. 0596A] primae et Lugdunensis secundae, et provinciae Aquitanicae et provinciae Novempopulanae, et ex Narbonensi plebe et clericis Tolosanis, et provinciarum Britanniarum episcopis Hilarius. Si igitur in Sexti Rufi serie unicam Aquitaniam colloces, uti erat Hilarii tempore, quaenam fuerint ante eumdem Rufum quinque provinciae, manifestum fiet. Habebis enim Alpes maritimas, provinciam Viennensem, Narbonensem, Novempopulanam et Aquitaniam. Quinque ergo provinciae non e sola Narbonensi solida, sed ex Narbonensi simul et Aquitania coaluerunt. Neque tamen ita solidam Narbonensem comprehenderunt, uti totam Aquitaniam: nam Graiae Alpes e solida Narbonensi dissectae, in Gallias proprie dictas, ut ex eodem Rufo accepimus, traductae fuerunt.
8. Haec porro quinque provinciarum divisio Sexto Rufo anterior a Constantino fortassis originem habuit. Cumque in hac divisione Aquitania Galliis ante accensita, ad has quinque provincias conficiendas cum Narbonensi coaluerit, et distingui coeperit a Galliis, [Col. 0596B] videtur Constantinus universas Gallias secasse in partes duas, ita ut Aquitaniam et Narbonensem provincias in quinque provincias dispertierit, Galliarum nomine relicto provinciis caeteris, quae antiquam Belgicam et Lugdunensem comprehendunt, et inter has concludi voluerit Alpes Graias, quae ad eas partes propius accedunt. Ita duas dioeceses constituit in Galliis, quae in notitia a marchione Maffeio e vetustissimo codice capituli Veronensis edita designantur, nimirum dioecesim Viennensem, quae quinque provincias continebat, cuique praeerat vicarius quinque provinciarum laudatus in lege 15, de Paganis an. 399, directa Procliano vicario quinque provinciarum; et dioecesim Galliarum in eadem notitia Veronensi designatam, quae reliquas provincias complectebatur, cuique alium vicarium sub praefecto praetorio Galliarum praefuisse nihil dubitandum est, sicut sub praefecto praetorio Italiae in duas dioeceses dispertitae duo erant vicarii, alter Urbis, Italiae alter. Cum Sextus [Col. 0596C] Rufus initio laudati textus tria provinciarum corpora memorat, Gallias cum Aquitania et Britanniis, tres dioeceses videtur innuere sub praefecto praetorio Galliarum, quae a tribus vicariis regebantur. Concipit in hac trium dioeceseon divisione Sulpicius Severus, qui similiter distinguit Aquitanos, Gallos et Britannos; ubi Aquitanorum nomen aeque ac Rufus pro illis provinciis usurpat, quae Aquitaniam et veterem Narbonensem complexae, quinque provinciae aliter appellari solebant. Clarius in notitia dignitatum utriusque imperii harum trium dioeceseon distinctio indicatur, cum memorantur rationales summarum, et rationales rei privatae quinque provinciarum, Galliarum et Britanniarum.
9. Huic vicario Galliarum, quem tum exstitisse affirmavimus, objici potest notitia dignitatum, quae dum memorat provincias sub praefecto praetorio Galliarum, et per dioeceses quatuor ea aetate distributas, nimirum per Hispaniam, per septem provincias, per Gallias et per Britannias, tres solos vicarios, Hispaniarum [Col. 0596D] scilicet, septem provinciarum et Britanniarum recenset; cumque vicarium septem provinciarum nominat, non septem tantum, sed decem et septem provincias describit, id est, omnes tum septem provinciarum, tum Galliarum, ac si omnes vicario septem provinciarum subessent; ex quo nonnulli 1013 errorem suspicati in titulo sub dispositione vicarii septem provinciarum, corrigendum putarunt sub dispositione vicarii decem et septem provinciarum. Sed vicarium quinque provinciarum, quae postea septem dictae sunt, sine ulla provinciarum Galliae attributione nominat lex 15, de Paganis; vicarium autem Galliarum astruendum notitia a marchione Maffeio vulgata dubitare non sinit. In hoc enim monumento distincte nominantur dioeceses tres, nimirum dioecesis Galliarum, dioecesis Britanniarum, et dioecesis Viennensis, quae postrema alias vocabatur septem (uti tunc erant) provinciarum. Hae autem omnes [Col. 0597A] dioeceses erant sub dispositione praefecti praetorio Galliarum. Quaevis autem dioecesis, nisi regeretur a proconsule, qui vice sacra praesidens, a praefectis praetorio nequaquam pendebat, ut P. Joan. Antonius Blancus demonstrat (Dell' Ester. Polit. lib. II, c. 2, § 7, n. 1) ; Vicarium habebat praefecto praetorio subditum, ut omnibus notum est. Dioecesis ergo Galliarum, quae a praefecto praetorio Galliarum pendebat, vicario non caruit. In notitia ergo dignitatum, ubi vicarii Britanniarum et septem provinciarum notantur, solus vicarius Galliarum per errorem omittitur, et sub dispositione vicarii septem, uti dicitur provinciarum, perperam provinciae septemdecim recensentur, cum decem pertinerent ad dispositionem vicarii Galliarum.
10. In hac quidem notitia dignitatum, quae post Hispanias Galliarum praefecto subjectas conscripta est, quatuor dioeceses non obscure indicantur, cum sub dispositione viri illustris Comitis sacrarum largitionum [Col. 0597B] nominantur rationales summarum quatuor, Hispaniarum, quinque provinciarum, Galliarum et Britanniarum; et sub dispositione comitis rerum privatarum ponuntur rationales totidem rei privatae per Hispanias, per Gallias, per quinque provincias et per Britannias. Hae non provinciae, sed dioeceses quatuor sunt, quarum singulae plures provincias continebant. Similiter ergo sub dispositione praefecti praetorio Galliarum quatuor vicarii assignandi erant, Hispaniarum scilicet, quinque vel septem provinciarum, Galliarum et Britanniarum. Haec omissio vicarii Galliarum in notitia dignitatum auctoris imperitiae vel incuriae tribuenda est, quem aliis quoque in locis lapsum pluribus demonstrare possemus. In Oriente scripsisse patet ex his quae de regionibus Constantinopolitanis et provinciis Orientis exactissime tradidit. Cum porro in descriptione regionum Constantinopolis auctor memoret inter caetera regione 1 et 10 domum Placidiae Augustae, quae Constantinopoli exstitit ann. 423 et 424, regione autem [Col. 0597C] 10 nominet domum Eudociae Augustae, quae eodem an. 423 Augusta a Theodosio Juniore appellata fuit, citius hoc anno haec notitia scripta dici potest. Cum vero auctor accurate descripsit quae ad Orientem pertinent, tum vero quae ad Occidentem spectant, ex memoriis quae reperit sumpta fuere; unde non pauca miscuit nova et antiqua, ac nonnulla prodidit non uti tunc erant, sed uti in documentis anterioribus nactus est. Hinc in Britanniis dignitates ac Romanas militias expressit, quae suo tempore non exstabant, cum jam inde ab anno circiter 409 Britanniae a Romano imperio subductae fuissent. Treviros in Galliis posuit, cum haec urbs jamdiu demolita fuisset, et alia ejusmodi similiter notavit, quae hic appendere necesse non est. In hac ergo hominis de rebus Occidentalibus minus exacta descriptione, si vicarium Galliarum non invenimus, nihil movere potest quominus ea bipartita Galliarum divisio sub duobus vicariis quinque provinciarum (quae postea septem [Col. 0597D] dictae sunt) et Galliarum, quam constituimus, Constantino tribuenda credatur.
11. Haec satis de hujusmodi quinque provinciarum partitione: quae viguit ad Valentinianum I usque, sub quo Aquitania in duas provincias dissecta, ut ex Sexto Rufo intelleximus, ex quinque provinciis sex evaserunt. Cum porro Ammianus Marcellinus, qui sub Theodosio I scripsit, duas Narbonenses appellet, uti duas item vocat etiam concilium Aquileiense an. 381, in epistola ad episcopos provinciae Viennensium et Narbonensium primae et secundae, tertiam hanc divisionem paulo post secundam fuisse inductam agnoscimus, ex qua eaedem provinciae septem factae fuerunt; et hae quidem sunt illae septem quae in notitiis recensentur. In notitia provinciarum e ms. Veronensi edita per marchionem Maffeium sic: Dioecesis Biennensis (Lege Viennensis) habet provincias [Col. 0598A] septem. Biennensis (Lege Viennensis), Narbonensis prima, Narbonensis secunda, Novempopuli, Aquitania prima, Aquitania secunda, Alpes 1015 maritimae. Hae in notitia dignitatum constituuntur sub dispositione viri spectabilis vicarii septem provinciarum. Vetustior igitur haec septem provinciarum divisio est quam vulgo creditur; et haec septem ex illis quinque profectae sunt additione nulla, nec solidam tantum Narbonensem comprehendebant illae quinque, quae ex Aquitaniarum et Novempopulanae accessione septem posterius factae fuerint, ut hactenus apud eruditos obtinuit.
12. Hic difficultatem movebit quinque provinciarum appellatio, quae invenitur in documentis scriptis sub finem quarti saeculi, et sub initium quinti, uti est Taurinensis synodus habita circa an. 401. Hac potissimum ex causa factum est, ut septem provinciarum divisio post initium saeculi quinti facta credatur, ita ut quinque provinciae, quae vulgo creduntur [Col. 0598B] ex Narbonensi solida conflatae, Aquitaniarum et Novempopulanae accessione septem evaserint. Sed quoniam Aquitaniam et Novempopulanam in quinque provinciis fuisse manifestum fecimus ex Philastrio, sola quinque provinciarum appellatio sicut probare nequit, ex quinque illis provinciis per Aquitaniae divisionem sex provincias factas fuisse sub Valentiniano I quas Sextus Rufus distincte commemorat, ita nequit efficere quin ex sex ob novam divisionem secundae Narbonensis duobus quarti saeculi monumentis probatam septem effectae fuerint. Quinque autem provinciarum appellatio non solum post ejusmodi divisionem ea de causa perseverare adhuc potuit, quia subdivisio duplex Aquitaniae et Narbonensis in duas in iisdem quinque provinciis facta, nihil novi additamenti aliunde acceperit, ac idcirco homines antiquae locutioni assueti, eamdem non dimiserunt; verum etiam quia septem provinciae licet divisae, nondum tamen in unum corpus septem provinciarum appellatione donatum publica auctoritate [Col. 0598C] coaluerint. Id enim solum contigit sub Honorio circa an. 407, cum Petronius praefectus praetorio Galliarum generalem septem provinciarum conventum singulis annis Arelate cogendum indixit; unde post hanc publicam sanctionem quinque provinciarum appellationi septem provinciarum nomen substitui coepit.
13. Caeterum antiquior haec septem provinciarum divisio agnosci debuit ex libello provinciarum Romanarum, quem primi ediderunt Andreas Schotus et Surita post Antonini Itinerarium, recusit Petrus Bertius tom. II Thesauri geographici, pag. 35, et emendatiorem ex Vaticano Reginae ms. vulgavit Schelestratius tom. II Antiq. Eccles. in append. pag. 549. Hunc libellum sub Theodosio I lucubratum ostendit cardinalis Norisius in Epochis Syromacedonum dissert. 4, c. 1, et nihilominus septem provinciae in eo jam tum divisae recensentur ante decem provincias, quae ad Gallias proprie dictas pertinent. [Col. 0598D] Sed ne quis forte ex ipsa septem provinciarum enumeratione hunc libellum posteriorem contendat, idipsum apertius confirmat notitia Veronensis a v. cl. Maffeio impressa, quam sub Theodosio Majore exaratam apertius demonstrare possumus. Haec licet ex unico quantumvis antiquissimo at indiligenti codice eruta, aliquot erroribus et defectibus non careat, plura tamen antiquitatis indicia praefert. Primum in descriptione provinciarum Galliae duas tantum Lugdunenses exhibet, ut apud Sextum Rufum et Ammianum Marcellinum; ex quo antiquior cognoscitur, quam libellus provinciarum antea laudatus, in quo quatuor Lugdunenses recensentur, ac propterea tunc exaratam fuisse patet cum duae Lugdunenses nondum dissectae fuerunt in quatuor, immo antequam discinderentur in tres; quam divisionem hactenus ignotam ex singulari [Col. 0597] In Antiquitatibus Galliae epist. 20, n. 3, inscriptio profertur, qua Geminus Agrippinensis post. [Col. 0599D] dignitatem praesidatus, administrator rationum novem provinciarum fuisse traditur. Sunt qui putent Novempopulos seu Novempopulanam intelligi. Sed Novempopulana una provincia erat, non novem. Nulla porro in notitiis vel auctoribus novem provinciarum Occidentalium mentio occurrit. Solum provincias octo in Galliis Sextus Rufus et notitia Veronensis describunt, quae in notitiis posterioribus decem numerantur, [Col. 0600D] eo quod duae Lugdunenses a Sexto Rufo et notitia Veronensi memoratae in quatuor dissectae fuerint. Forte vero antequam quatuor efficerentur, sectae fuerunt in tres; et ita aliquandiu Galliarum provinciae novem exstiterunt, et per hoc tempus Geminus ex Agrippina oriundus in ipsa Gallia, harum novem provinciarum rationalis fuit. Nulla aequiori ratione haec inscriptio explicari posse videtur. inscriptione a marchione [Col. 0599A] Maffeio in Antiquitatibus Galliarum inserta colligi posse credimus. Dein in dioecesi Orientis, quae Aegyptum comprehendit, omittitur Arcadia, et in dioecesi Pontica Honorias non apparet; quae duae provinciae in libello 1017 provinciarum descriptae a Theodosio e filiorum nominibus appellatae creduntur. Praeterea quinque tantum Aegypti provinciae leguntur, ut apud Ammianum Marcellinum, non autem sex; et in Britanniis quatuor tantum, ut apud Sextum Rufum, non autem quinque: licet illae sex et istae quinque ante finem quarti saeculi existerent. Quod autem evidentius nobis videtur, est illud, quod tres dioeceses describuntur continuae Britanniarum, Galliarum, et Viennensis septem provinciarum, quas sub praefecto praetorio Galliarum collocatas ostendimus; ab his autem tribus, Italica dioecesi interposita, separatur dioecesis Hispaniarum, et huic immediate subjicitur dioecesis Africae, eo quod nondum per id tempus Hispaniae essent sub praefecto praetorio Galliarum, sed aeque ac Africa vice sacra, id est, imperatoris [Col. 0599B] vice, non autem vice praefecti praetorio a proconsule regeretur. Igitur haec notitia eo tempore exarata est cum Hispaniae proconsulares erant, et antequam vicarium sortirentur, qui a praefecto praetorio Galliarum pendebat. Hispaniae autem proconsulares esse desiisse, ac accepisse vicarium postremis Gratiani annis et primis Theodosii Senioris, ex Severo Sulpicio colligitur lib. II Hist. Sacr. c. 49. Neque obstat divisio duarum dioeceseon Illyrici, quae in notitia Veronensi appellantur dioecesis Mysiarum et dioecesis Pannoniarum. Cum enim hae longe sejungantur a dioecesi Italiciana, non referunt eam divisionem Illyrici Orientalis et Occidentalis, quae post Theodosium inducta, Occidentale Illyricum Pannoniarum praefecto praetorio Italiae subjecerat; sed vetustiorem divisionem exhibent, cum totum Illyricum proprio praefecto subjectum ad Occidentale imperium pertinebat usque ad eumdem Theodosium I, ut P. Joan. Antonius Blancus statuit lib. II dell' Ester. Polit. della Chiesa, c. 1, [Col. 0599C] § 8. Notabilis et vetus dioeceseon dispositio in hac notitia continetur. Primo enim describuntur dioeceses subjectae praefecto praetorio Orientis, tum illae praefecti praetorio Illyrici, dein praefecti praetorio Galliarum, postea dioecesis praefecti praetorio Italiae, tandem duae proconsulibus subditae, Hispaniarum et Africae. Si ergo haec notitia prioribus Theodosii I annis confecta septem provincias jam memoratas describit, nihil de hac hujus temporis divisione dubitandum relinquitur.
14. Tres hactenus provinciarum divisiones saeculo quarto factae. Nunc aliam Narbonensis solidae partitionem his anteriorem eruditorum examini subjicere liceat. Catalogus episcoporum primi Arelatensis concilii habiti an. 314 nobis indicio est. Hujus catalogi auctoritatem Quesnellus frustra elevare studet part. II, c. 2. Ut autem omnia ejus objecta diluantur, animadvertendum imprimis est hunc catalogum perperam ab eodem appellari subscriptiones ejusdem concilii. [Col. 0599D] Est enim, ut ille pariter confessus est n. 3, index episcoporum et clericorum qui in eo concilio convenerunt ex diversis provinciis in ipsarum provinciarum rationem descripti: in quibus idcirco subscriptionum ordo quaerendus non est. Deinde haud contendimus hunc catalogum factum fuisse in ipso concilio. Id unum dicimus, ex memoriis ejus temporis fuisse digestum ea aetate qua quinque provinciarum divisio nondum constituta fuerat. Distinguendi [Col. 0600A] autem sunt a codicibus codices. Duo sunt fontes ex quibus hic catalogus prodiit. Vulgati ante Sirmondum a mss. pendent collectionum Isidorianae et Hispanicae. Sirmondus eum catalogum edidit e ms. antiquissimae collectionis Corbeiensis, cum quo plane concinit in hoc catalogo alius pervetustus item codex alterius collectionis, quam Coustantius invenit in ms. Colbertino 3368, et ex quo eum edidit tom. I Epist. Rom. pontif. pag. 343. Hi duo antiquissimi codices continentes duas distinctas collectiones Gallicanas vetustiores Hispanica, ex qua Isidoriana profecta est, sinceriorem praeferunt eum catalogum; et ex uniformi ejus descriptione maximam eidem auctoritatem conciliant. In Hispanicis et Isidorianis mss. posterioris aetatis quaedam in provinciarum nominibus immutata fuere, quae Arelatensis synodi tempori non congruunt, uti sunt, ex. gr., Aquitanica prima et Aquitanica secunda, quam divisionem Arelatensi primae posteriorem ostendimus. Cum hic error et haec arbitraria mutatio non inveniatur in duobus [Col. 0600B] illis antiquioribus codicibus, in quibus nihil cum Arelatensis aevo non concordat, vel ex hoc intelligimus horum codicum catalogum sub Arelatensis tempus fuisse descriptum, eamque provinciarum rationem in iisdem conservatam fuisse quae in autographo sub idem tempus expressa fuerat. Si quid enim ex 1019 posteriori aevo fuisset in his codicibus immutatum, ut in Hispanicis, et exinde in Isidorianis accidit, aliqua ejusdem generis emendatio ad provinciarum ejus aevi normam facta fuisset. Neque vero ut hujus catalogi fides infirmetur, in suspicionem adduci potest cum Quesnello ea Arelatensis primae ad Silvestrum epistola, cui ipse catalogus in codicibus subjectus legitur; ac si altera tantum ex Arelatensi codice edita sit ipsa ejus concilii epistola ad laudatum pontificem, haec vero sit ipsius Breviarium a quodam studioso homine posterius conditum et alicubi interpolatum, qui pariter catalogum episcoporum compegerit. At hanc pariter ejus synodi epistolam, non vero Breviarium [Col. 0600C] esse, ipsa ejusdem forma, quae in omnibus codicibus exhibetur, demonstrat. Quod si de altera epistola, uno licet Arelatensi codice probata, dubitare non licet, multo minus suspicandum erit de hac, quae tot et vetustissimis diversae originis manuscriptis, eodemque Arelatensi codice munitur, cum praesertim nihil habeat quod cum illa non maxime congruat; interpolatio enim quam Quesnellus suspicatus est in illis verbis canonis primi de Paschate: Et juxta consuetudinem litteras ad omnes tu dirigas, quae in altera epistola non leguntur, inanissima est. Cum enim duae ejusdem concilii epistolae habendae sint, num interpolationi verti potest, si Patres in secunda epistola, in qua eosdem canones quandoque brevius repetiverunt, omittenda putarint ea verba quae in anterioribus litteris satis expresserant? Certe ut idem dies Paschae ex eorumdem Patrum decreto ab omnibus servaretur, providendum sane fuit ut qui omnibus praeest eumdem diem paschalibus litteris [Col. 0600D] indiceret. Nicaena synodus non instituit paschalium dirigendarum disciplinam, sed unice decrevit (Cyrillo teste in Prologo paschali) ut Alexandrinus episcopus ob peritiam computi paschalis diem Paschatis significaret. Romano pontifici, cujus auctoritate omnes eumdem Paschae diem cognoscerent atque servarent; et ex hoc testimonio vetustiorem litterarum paschalium consuetudinem agnoscimus. Vindicata igitur hac epistola, nihil jam superest apud Quesnellum ex quo [Col. 0601A] de catalogi antiquitate ac fide ambigendum sit. Ipsa ratio quam ille affert cur idem catalogus serius digestus fuerit, nimirum ut veritas probaretur canonis 18 concilii Arelatensis II, in quo Arelatense I ex omnibus mundi partibus collectum traditur; unde etiam ipse catalogus Arelatensi II in mss. praefixus legitur; haec, inquam, ratio, quae antiquitatem abripere nititur, adeo arbitraria et imbecillis est, ut duplici falsa hypothesi nitatur. Prima est, Arelatense II esse concilium; cum sit vere mera collectio canonum sub initio VI saeculi digesta, ut tomo tertio probabitur; quo quidem tempore si catalogus in eum finem quem Quesnellus praesumit fuisset exaratus, ejus aevi provinciae designandae fuissent. Altera est, ipsum catalogum in mss. praefigi synodo Arelatensi II, ac si ad hanc referatur. Id quidem ex aliquot vetustioribus editionibus colligi potest, in quibus idem catalogus ab Arelatensi I separatur, et Arelatensi II praemittitur. Id vero inconsideratione ejus editoris accidit, qui cum [Col. 0601B] in codicibus seu editis Isidorianis quibus usus est, hunc catalogum descriptum reperisset inter concilia Arelatense I et II, quae ibidem continue sequuntur, haec separans, laudatum catalogum ad Arelatense II spectare credidit, nec totam inscriptionem eidem catalogo praemissam exactius animadvertit, quae ipsum ad antecedens Arelatense I apertissime refert. Conjectationes adeo inanes nonne sinceritatem et antiquitatem catalogi confirmant potius quam infirmant? Hinc jure de hoc Quesnelli nisu Tillemontius scripsit: Car ceux qui ont voulu dire que cela avait été ajouté depuis n'en ont point de preuve (Tom. XV, in Hilar. art. 8, p. 52) . Nihil igitur impedimento esse potest quominus hic catalogus sub ipsam Arelatensem I synodum ex ipsius gestis lucubrata credatur, quod vel ipse Quesnellus alia ratione confiteri coactus fuit, cum n. 4 scripsit, indicem, qui Breviario annectitur, ex ipsa epistola et aliis forsitan actorum exemplaribus confectum esse.
15. Ex hoc porro catalogo, uti in sincerioribus et [Col. 0601C] vetustioribus collectionibus Corbeiensi et Colbertina describitur, discimus Alpes maritimas nondum Arelatensis I temporibus fuisse provinciam a Viennensi distinctam. Nam diaconus Portus Nicaeensis Alpium maritimarum describitur sub titulo Ex provincia Viennensi, non vero Ex provincia Alpium maritimarum, uti dicendum fuisset si concilii Arelatensis I aetate Alpes maritimae provinciam constituissent a 1021 Viennensi diversam. Idem videtur de Alpibus Graiis. Licet enim ex harum civitatibus nullus in eo concilio proferatur unde haec res comprobari queat, notitiae tamen posteriores provinciarum Galliae satis indicant, Alpes Graias aeque ac maritimas olim fuisse partes provinciae Viennensis, cum Alpes Graias appellent Viennensem tertiam, et maritimas Viennensem secundam. Haec enim denominatio non aliunde originem ducere posse videtur, nisi quia utraque haec provincia ante divisionem in Viennensi comprehenderetur: quemadmodum tres Lugdunenses secunda, tertia, et quarta in iisdem notitiis hoc nomine donantur, quia [Col. 0601D] Lugdunensi solidae antea ascriptae fuerant. Cum porro Viennensis provincia ex Narbonensi solida dissecta fuerit, jam patet hanc primam fuisse Narbonensis solidae divisionem, nimirum in partes duas, quarum altera cis Rhodanum provincia Viennensis appellata est, quae etiam Alpes Graias et maritimas continebat; altera vero trans Rhodanum, ubi Narbo jacet, Narbonensis provinciae nomen retinuit; et hac prima divisione obtinente, quae forte Diocletianum habuit auctorem, Arelatense I concilium habitum fuit. Tum secuta est altera, ut videtur, Constantini divisio, cum in constitutione quinque provinciarum a Viennensi dissectae fuerunt Alpes maritimae et Graiae, uti superius explicavimus. In tertia divisione, qua ex quinque provinciis sex factae fuerunt, nihil ex antiqua Narbonensi vel Viennensi sectum fuit; sola enim Aquitania divisa est in duas. At in quarta divisione sub Theodosio I, qua septem provinciae constitutae [Col. 0602A] sunt, secunda Narbonensis excisa fuit sive ex Narbonensi, sive, ut alii probabilius judicant, ex Viennensi, cui finitima est, interjectis inter ipsam et Narbonensem primam flumine Rhodano et tota provincia Viennensi, ita ut pars Narbonensis primae, ex qua exscinderetur, esse nequiverit. In catalogo etiam ante laudato Arelatensis primae synodi presbyter Aptensis Narbonensis secundae recensetur sub titulo ex provincia Viennensi, quod tum ad eam pertineret. Narbonensis vero secundae appellationem, etsi a Viennensi secta fuisset, obtinere potuit, quatenus olim ante divisionem Viennensis a Narbonensi, in Narbonensi solida continebatur. Haec de varia dispositione civili provinciarum in Gallia praesertim Narbonensi.
—1. Post constitutam civilem dispositionem [Col. 0602B] provinciarum Galliae ac praesertim Narbonensis solidae, de praecipuis ejusdem metropolibus Vienna et Arelate, quae ad rem nostram maxime pertinent, nonnulla exactius statuenda sunt. Nam Quesnellus ut Arelato primatum tribueret, ejus praerogativas civiles nimium multum extulit. Viennae autem privilegia et dignitatem si non omnino praeteriit, certe extenuare ac deprimere studuit. Episcopi Galli Arelatensis urbis studiosi epist. 65, ad S. Leonem c. 4, hanc ob privilegia civilia supra Viennam extollere nisi sunt, inter quae illud praecipuum est, quod ibidem praefectus praetorio et reliquae potestates semper inhabitent; quod idem est ac istam omnium Galliarum metropolim declarare. Econtra S. Leo, qui allegationes utriusque partis expenderat, in responsione ad eosdem epist. 66, c. 2, Viennae et Arelato commune jus quondam fuisse a gentibus, id est quoad civiles praerogativas, testatur. Id autem quam vere dictum fuerit ut quisque intelligat, utriusque [Col. 0602C] metropolis initia atque dignitas, quae in civili dispositione maxime spectantur, explicanda sunt. De Arelate imprimis statuamus.
2. Arelas, sita in provincia Viennensi, licet olim esset pluribus nominibus celebris, ad metropolis tamen honorem non pervenit nisi circa annum 405 vel 407, cum propter irruptiones barbarorum Petronius praefectus praetorio Galliarum e Treveris sedem praefecturae Arelatum transtulit, ibique septem provinciarum conventum quotannis cogendum praecepit. Tunc enim haec urbs ob sedem ipsius praefecti non solum septem provinciarum caput, sed omnium Galliarum metropolis esse coepit, et hac de causa in lege Honorii an. 418 1023 metropolitana civitas appellatur. Hoc primum hujus honoris testimonium legitur. Nullum certe antiquius a Quesnello afferri potuit. Non parum quidem is laborat part. I, c. 5, ut hanc dignitatem vetustiorem ostendat. At nihil cogit. Quod enim ex eadem lege Honorii opponit, ubi ille [Col. 0602D] septem provinciarum conventus, ex quo metropoliticum Arelatis jus elicitur, incuria temporum et desidia tyrannorum interruptus traditur; intermedium tempus respicit, quo post eum conventum a Petronio institutum, Constantinus et Constans aliique tyranni Gallias et Arelatum occuparunt ac perturbarunt. Ille sane conventus cum laudatum Petronium auctorem habeat, ante sedem Arelatum ab eo traductam, institutus dici nequit, ac proinde ex hoc conventu ibidem praescripto Arelas metropolis probari non potest ante an. 405 vel 407, cui ejus sedis traductio et conventus indictio affigitur, ut videre est apud Pagium ad an. 401, n. 36, et Tillemontium in Zosimo art. 1, tom. X, pag. 682, et in Honorio not. 2.
3. Gravius fortassis videbitur testimonium quod idem Quesnellus subjicit ex epist. 65 episcoporum Arelatensi adhaerentium ad Leonem papam, ubi hanc urbem non ab Honorio tantum, sed etiam a Valentiniano I vel II, matrem omnium Galliarum appellatam [Col. 0603A] tradunt. Hanc, inquiunt, clementissimae recordationis Valentinianus et Honorius fidelissimi principes specialibus privilegiis, et, ut verbis ipsorum utamur, matrem omnium Galliarum appellando decorarunt. At observamus hos episcopos studio amplificandae dignitatis Arelati liberaliori licentia fuisse locutos. Id ex constitutione Honorii, quae superest, palam fit. Quam enim urbem iste metropolitanam tantum vocat, illi matrem omnium Galliarum ipsis imperatoris verbis appellatam testantur: ut verbis, inquiunt, ipsorum utamur. Neque idcirco eos appellationem, quae ipsorum et Honorii aevo Arelati non competeret, usurpasse putamus; vere enim matrem omnium Galliarum erat Arelas, ex quo sedes praefecti praetorio facta fuerat, quatenus ob hanc sedem cunctis Galliarum urbibus atque provinciis praesidebat. Neque id a Valentiniano I vel II dictum credatur. Cum enim sub his imperatoribus sedes praefecti praetorio, ex qua una ille titulus proficisci potuit, non esset Arelate, sed Treviris, sola Trevirorum urbs tunc erat et dici [Col. 0603B] poterat metropolis Galliarum; quo plane sensu metropolis Galliarum nominatur ab Athanasio (Apolog. de Fuga, n. 4, t. I, p. 322) , qui aliquandiu Treviris fuit. Arelati vero eum titulum, qui uni Trevirorum urbi tum competebat, contra veritatem facti a Valentiniano fuisse tributum, incredibile est. Episcopi igitur sicut Arelatis gratia in allegando Honorii testimonio liberiori formula usi sunt, ita in conjungendis Valentiniano et Honorio eam tropologicam locutionem adhibuisse videntur, qua plurali numero duobus vel pluribus ascribuntur, quae per partes inter illos distinguenda erant. Quis ignorat (fatetur idem Quesnellus in notis ad hoc ipsum episcoporum testimonium n. 7) illius tropi frequentem esse usum, qua pluralis numerus pro singulari ponitur, praesertim cum in praecedentibus plurium mentionem fieri contigit? Hinc Pagius ad an. 401, n. 45, non male existimat, laudata episcoporum verba, licet plurali numero et copulative expressa disjunctive esse explicanda, ita [Col. 0603C] ut privilegia quae primum commemorant, ad Valentinianum pertineant, titulus vero matris omnium Galliarum ad solum Honorium referendus sit.
4. Multo autem minus ad metropolim Arelati vindicandam ante saeculum V illa conferunt quae de Constantio Arelate consulatum adeunte et ludos dante, de Constantinae et Gallulae Romae appellatione a Quesnello afferuntur. Haec enim insignis quidem urbis, non autem metropolis indicia sunt, ac propterea aliis quoque urbibus, quae non erant metropoles, similia contigisse legimus. Ita Constantina appellari potuit Arelas, uti Cirta in Numidia, et aliae duae civitates certe non metropoles in Phoenice et Arabia eodem nomine donatae fuerunt. Ausonius vero in urbis magnitudinem, frequentiam et commercium, quibus Arelas Romam quodammodo aemulabatur, Romae Gallulae titulum refert: Nullo itaque testimonio Arelatensis metropolis civilis initia probari potuerunt antiquiora anno circiter 407.
[Col. 0603D] 5. Vetustius vero initium Viennae metropolis fuit. Ipsum antiquum Provinciae nomen primum indicium est. Antiqua enim Viennensis provinciae denominatio, quae pluribus quarti quoque saeculi documentis probatur, non aliunde 1025 provenire potuit, nisi quia jam inde ab ipsa Diocletianea seu Constantiniana provinciarum divisione Vienna, non autem Arelas civilis provinciae Viennensis metropolis fuit. Quod enim huic evidentissimae rationi opponit Quesnellus de provinciis Lugdunensibus secunda, tertia et quarta, quarum metropolis ex hoc Lugdunensi nomine non erat Lugdunum, inanissimum est. Etsi enim hae tres provinciae a solida Lugdunensi dissectae haberent peculiarem cujusque metropolim a Lugduno diversam, antequam tamen distraherentur in partes, omnes eamdem Lugdunensem urbem metropolim agnoscebant, et idcirco Lugdunensium nomen retinuerunt, quia ante hanc divisionem Lugdunum erat earum metropolis. Ita etiam Viennenses provinciae [Col. 0604A] tres in aliquibus posterioris aevi notitiis nominantur, quae licet post divisionem propriam metropolim habeant, antea tamen Viennam communem metropolim civilem agnovisse videntur. Ita etiam Narbonensis secunda sic appellata est, quia olim metropolim habuit Narbonam, quae toti Narbonensi solidae nomen dedit. Nullae inveniuntur provinciae, quae ab aliqua civitate nomen acceperint, nisi haec civitas ipsius provinciae aliquando metropolis fuerit. Haec igitur Viennensis provinciae denominatio de metropolitica Viennae praerogativa dubitare non sinit.
6. Accedunt testimonia Eusebii Caesariensis et notitiae Galliarum. Ille enim sub Constantini aevum, quo Viennensis provincia a Vienna nomen accepit, hanc urbem metropolim diserte nominat l. V Hist. c. 1, et similiter notitia Galliarum a Sirmondo edita, cujus exemplum pervetustum legitur in ms. capituli Veronensis, in descriptione provinciae Viennensis Viennam metropolim nominat. Quoad Eusebii quidem testimonium non repugnat Quesnellus: Nemo [Col. 0604B] enim non videt, inquit, part. I, c. 12, Eusebio sermonem esse de dignitate civilis Viennensis urbis. Solum de geographica, non vero civili metropoli intelligendum putat; et c. 11 Strabonem profert, qui Viennam Allobrogum metropolim nominavit, ac si Constantini aevo, quo alia provinciarum distinctio vigebat, eodem sensu Eusebius locutus fuerit: quod quam sit imbecillum quisque perspiciet. Notitiae vero Galliarum auctoritatem, qua Vienna civilis metropolis apertissime traditur, elevare et infirmare integro capite nititur. Ecclesiasticam, non vero civilem notitiam esse posteriori quidem tempore in gratiam Viennensis episcopi lucubratam contendit, cum scilicet Burgundiones sub an. 480 Viennensem tractum occuparunt.
7. At civilem, non vero ecclesiasticam notitiam esse multa manifestum faciunt. Si enim ecclesiastica notitia esset, quae ecclesiasticas provincias cum suis metropolibus describeret, non solum Vienna, verum [Col. 0604C] etiam Arelas inter metropoles ecclesiasticas accensenda fuerat. Praeterea Narbonensis secunda Alpes maritimae et Graiae non fuissent recensendae uti separatae provinciae, quarum civitates Arelatensi vel Viennensi metropolitano suberant. Adde quod in Maxima Sequanorum tria castra et unus portus nominantur, qui ad ecclesiasticam dispositionem nihilum pertinent. Tandem, ut alia omittamus, post descriptas decem provincias Galliarum hic titulus subjicitur: Item in provinciis septem. Haec autem distinctio septem provinciarum a decem provinciis, eam divisionem procul dubio praefert, quae non ecclesiastica, sed civilis est, qua scilicet universae Galliae in duas dioeceses partitae fuerunt, ut capite antecedenti vidimus. Haec notitia in pervetusto ms. capituli Veronensis 50 describitur post Itinerarium Burdigalense cum hoc titulo: Incipit annotatio provinciarum atque urbium Galliarum cum privilegiis suis; quae privilegia ad metropoles civiles ibidem designatas referuntur.
[Col. 0604D] 8. Hujus porro notitiae aetatem satis indicat summa ipsius concordia cum divisione provinciarum Galliae, quae in notitia dignitatum exhibetur. Sicut enim haec paulo post annum 423 exarata fuit, idem etiam de illa judicandum videtur. Id apertius demonstrat titulus septem provinciarum, quem ex hac notitia Galliarum recitavimus. Hic enim reperitur in documentis scriptis paulo post initium saeculi V, nimirum in epistolis Zosimi et Bonifacii I, in lege Honorii an. 418, et in memorata notitia dignitatum; in posterioribus autem monumentis nuspiam invenimus. Anteriorem vero aetatem, quam huic notitiae tribuendam suspicamur, argumento non levi constituendam reservamus numero 11.
9. Ex his Quesnelli opinio plane corruit. Cum enim haec civilis, non autem 1027 ecclesiastica notitia sit, lucubrata dici nequit in gratiam Viennensis episcopi, qui notitiae ecclesiasticae descriptionem postulasset. Cum porro sub initium V saeculi fuerit lucubrata, [Col. 0605A] frustra eam sub Burgundionibus scriptam Quesnellus comminiscitur; cum praesertim si hoc etiam tempore scripta crederetur, non eam dispositionem civilem praeferat, quae sub barbaris Romanas provincias in partes discindentibus alia erat a divisione Romanorum; sed eam dispositionem exhibeat quae Romana est, et initio saeculi V sub Romanis obtinuit. Sidonii testimonium, quod in suam sententiam Quesnellus allegat, nimium enormiter ab eodem explicatur. Cum enim ille l. II, epist. 7, ad Graecum episcopum Massiliensem scripsit an. circiter 475: Jam non primi comprovincialium coepistis esse, sed ultimi non de Massiliensibus loquitur, quorum civitas in notitia Galliarum ultimo loco designatur, sed loquitur de Leontio Arelatensi, Fausto Regiensi, Basilio Aquensi, et Graeco Massiliensi, qui sub Romanorum ditione constituti, ut se et suas civitates a barbaris tutas redderent, Arvernorum urbem, cui Sidonius praeerat, iisdem barbaris cedere, et sic pacem inire studebant. Hos autem Sidonius coarguens, hac urbium [Col. 0605B] cessione non primos in civili dispositione, uti ante fuerant ob Arelatum, quae sedes erat praefecti praetorio Galliarum, sed ultimos futuros praenuntiat, cum hac distrahendarum urbium via, ita paucae civitates Romanis superessent, ut minima jam esset in Galliis Romanorum ditio, nec majores amplius dici possent, qui, ut mox subdit, minores incipiebant non habere. Hic germanus Sidonii sensus. Comminiscitur ergo Quesnellus, cum aliam Sidoniani textus interpretationem a sententia et mente auctoris alienam ingerit; omnesque ejus conjectationes, quibus huic interpretationi innixus, exponere nititur quomodo notitia sub barbaris condita fuerit, arbitrariae et inanes demonstrantur.
10. Quae vero animadversiones in ipsam notitiam ab eo proponuntur, ut illam posterioris aetatis esse suadeat, non minus imbecillae sunt. Opponit primum Arelatem, quae ex lege Honorii an. 418 metropolis declaratur, eoque tempore ob sedem praefecturae omnibus [Col. 0605C] Galliis praesidebat, ea in notitia nedum sine ullo metropolis titulo, sed inter ultimas civitates provinciae Viennensis recenseri. At observandum est, in ea notitia, licet sub Honorii tempus descripta, notari cujusque provinciae metropoles. Provinciae autem Viennensis metropolis sicut jam inde a divisione Viennensis provinciae a Narbonensi solida fuit Vienna, ita et sub Honorio eamdem praerogativam conservavit. Arelas enim, cum ex traducta sede praefecturae metropolis esse coepit, septem provinciarum metropolis constituta fuit, non autem provinciae Viennensis, cui adhuc Vienna antiquiore privilegio praesidebat. Etsi vero quae pluribus provinciis metropolitico honore praeerat, eodem plerumque gauderet in suam peculiarem provinciam, id tamen Arelati non accidit, cum antiquior Viennae possessio exclusa non fuerit; sicut nec antiquum Viennensis provinciae nomen fuit immutatum: quod tamen evenisset si metropoliticum ipsius provinciae jus a Vienna Arelatem [Col. 0605D] fuisset traductum. Quid ergo mirum si in notitia quae solas cujusque provinciae metropoles ritu veteri signat, sola Vienna, non autem Arelas metropolis appelletur.
11. Hactenus ea in sententia locuti sumus, qua haec notitia paulo post initium quinti saeculi scripta praesumatur. Si vero proferre liceat quod probabilius credimus, hanc notitiam saeculo V anteriorem putamus. Hactenus quidem vetustior habita non fuit, eo quod mentionem faciat septem provinciarum, quarum divisionem post initium saeculi V factam fuisse apud omnes obtinuit. Cum vero has septem provincias sub Theodosio I constitutas capite antecedenti ostenderimus, nihil hinc impedimenti exoritur, quominus ea notitia saeculo V anterior judicari queat. Similiter nihil obest quatuor Lugdunensium partitio, quippe quam reperimus in libello provinciarum, quem ante V saeculum lucubratum cardinalis Norisius ostendit (Epoch. Sur. Maced. dissert. 4 c. 1) . Ut [Col. 0606A] vero hanc notitiam Galliarum vetustiorem credamus, illud in causa est quod in descriptione provinciae Viennensis Arelas sine metropolis titulo recensetur. Porro Arelas ad honorem metropoliticum erecta fuit circa an. 407, cum praefecti praetorio sedes et caput omnium Galliarum esse coepit, ut vidimus paulo ante. Civitas vero tanto honore praedita sine ulla honoris nota recensita non fuisset in notitia 1029 quae post hoc tempus scripta fuisset. Quesnellus ex hac animadversione multo posteriorem credidit, cum tamen posteriori licet aetate secundum Romanam dispositionem hac in notitia exhibitam ab hoc honoris gradu non decesserit. Igitur multo probabilius anterior dicenda est haec notitia, eo scilicet tempore exarata cum non dum Arelas ad metropoliticam dignitatem evecta fuerat; ita ut nihil mirum sit si inter comprovinciales provinciae Viennensis civitates sine ullo metropolis titulo recensita fuit. Quod vero inter ultimas refertur, eam habet causam quia notitiae auctor eum ordinem secutus est quem geographicus situs obtulit. [Col. 0606B] Primo enim post Viennam metropolim urbes viciniores et mediterraneas notavit, tum vero ad mare vergentes, inter quas Arelas et Massilia ultimum locum tenent.
12. Caeterae Quesnelli animadversiones in notitiam Galliarum leviores sunt. Quod enim profert de Castro Nicaensi in notitia omisso, quod ante Leonem episcopatu fruebatur, ecclesiasticam notitiam esse praesumit, quam civilem jam diximus. Cum vero in eadem civili notitia tria alia castra Sequanorum, et duo Lugdunensis primae memorentur, Nicaense omissum dicendum est vel auctoris incuria, vel potius, quod ita per hoc tempus exiguum esset et angustum, ut inter castra recensendum non videretur; unde Hilarus papa non castrum, sed diminutive castellum appellat. Quae porro subjicit ex Paulino Nolano, ab auctoris mente alienissima sunt. In epist. 28, ad Victricium Rothomagensem de celebritate loquitur, qua Rothomagum ex egregiis ejusdem episcopi gestis inter [Col. 0606C] urbes sacratas eminebat; quod ad dispositionem civilem, de qua nunc agimus, nihilum pertinet. Licet enim ea civitas ante hoc tempus esset civilis metropolis, non tamen ante Victricium ita celebris inter sacratas urbes fuit. Idem est de Morinorum civitate, quam Paulinus ibidem memorat ratione habita religionis, non autem dispositionis civilis, quam unam notitia describit. Argumentum tandem ex synodo Taurinensi huc nihilum pertinet, cum in hac synodo non de civili, sed de ecclesiastica metropoli dubitatio fuerit, ut capite sequenti ostendemus. Nihil ergo notitiae auctoritatem elidit; ac propterea solidum ex hac quoque argumentum suppetit, quo Viennam civilem metropolim fuisse dicamus, et antiquiorem quidem Arelate, nimirum jam inde ab institutione provinciae Viennensis, quae a Vienna metropoli nomen accepit. Immo antequam Arelas ob sedem praefecturae eo traductam ad metropoliticam nedum septem provinciarum, sed omnium etiam Galliarum dignitatem [Col. 0606D] eveheretur, Viennam fuisse sedem vicarii praefecti praetorio, quamdiu hic Treviris stetit, et idcirco fuisse etiam metropolim non solum suae provinciae, verum etiam quinque provinciarum, quae postea septem dictae sunt, colligi posse videtur ex vetustissima notitia Veronensi, in qua dioecesis Viennensis appellantur septem provinciae, quibus vicarius praeerat. Neque enim aliunde haec dioecesis a Vienna nomen accepit, nisi quod ibidem vicarius praefecti sedem haberet. Ex his porro omnibus multo apertius cognoscitur, quam jure S. Leo scripserit, Viennae et Arelato commune jus quondam fuisse a gentibus (Epist. 66. c. 2) . Quondam, inquit, quia diversis temporibus altera alteri praestitit, Vienna quidem antiquiori aevo, cum suae provinciae metropolis, et probabilius etiam vicarii sedes fuit: Arelas vero aetate posteriori, cum circa an. 407 praefecturae sedes esse coepit. Nunc ad ecclesiasticarum provinciarum et Metropoleon dispositionem accedamus.
—1. Duo circa provincias et metropoles ecclesiasticas in Galliis constituenda sunt, ut de iis quae Quesnellus multis in locis sparsit, judicium feratur. Primum quandonam harum forma fuerit inducta; deinde num ad formam provinciarum et metropoleon civilium. Si ecclesiasticae provinciae Galliarum in aliquo trium priorum saeculorum fuissent institutae, et ad civilium provinciarum 1031 formam exactae, ut Quesnellus non uno loco praesumit, cum eo tempore solida Narbonensis nondum esset divisa, sicuti Narbo tunc semper exstitit totius provinciae metropolis, ipso Quesnello fatente parte I, sub finem c. 11, ita nihil dubium esset quin Narbonensis episcopus ejusdem provinciae metropolita fuisset constitutus, non vero Arelatensis, aut quisquam [Col. 0607B] alius. At hierarchiae ecclesiasticae formam tribus illis saeculis, et ante Nicaenum quaerere in Galliis, omnino inane esse ex eodem Quesnello accepimus. Hujus testimonia allegavimus capite secundo, n. 5. Quae cum non obscure ingesserit, haud satis intelligetur quomodo sine contradictione aliqua scripserit, part. II, c. 2: Cum eruditiores quique, paucis exceptis, ad ea tempora (antea notaverat annum 250) referant religionis et disciplinae exordia in Galliis, si tunc una provincia (id est Narbonensis) unusque metropolitanus fuerit, valebit regula Innocentii I papae: secundum pristinum provinciarum morem metropolitanos episcopos oportere nominari; nec ad mobilitatem necessitatum mundanarum debere Dei Ecclesiam commutari. Hac in sententia unus Narbonensis episcopus secundum dispositionem civilem totius Narbonensis metropolitanus fuisset institutus, nec ejusmodi constitutio ex mente Innocentii fuisset immutanda. Quesnellus vero indicare hoc loco voluit Arelatensem episcopum toti Narbonensi, uti putat, fuisse praepositum jam inde a [Col. 0607C] medio saeculo III ob S. Trophimi missionem, quam capite secundo ad id probandum omnino ineptam ostendimus. Si S. Trophimus Gallias petiit circa medium saeculum III, ut ex Gregorio Turonensi Quesnellus censuit, una cum S. Trophimo ab eodem Gregorio missus traditur etiam Paulus, qui Narbone sedem fixit, sicut Trophimus Arelate; ac propterea non minus ex hac missione Narbonensis civitas quam Arelas profecisset: immo Narbo multo magis, cum haec eo tempore totius provinciae metropolis esset. Solum Quesnellus a contradictione purgari potest, eo quod metropolis ecclesiasticae institutionem in Galliis sub medium saeculum III non affirmet absolute, sed sub conditione, si tunc una provincia unusque metropolitanus fuerit. Proinde id uti probabilius ab eodem accipimus, quod expressius docuit, nimirum ecclesiasticarum metropoleon formam post Nicaenam synodum in Gallias invectam ac institutam fuisse.
2. Nos vero id insuper probabilius credimus, de [Col. 0607D] hac hierarchica forma constituenda Gallicanos episcopos serius cogitasse, et adhuc post Nicaenae synodi tempus antiquam methodum tenuisse, quae tribus prioribus saeculis viguit, ut scilicet cum nondum metropolitani essent constituti, episcoporum synodis vel antiquior, vel civitatis, in qua synodus cogebatur, episcopus praesideret. Ita cum concilio Valentino anni 374 praefuit Foebadius, seu, ut alii cum Sulpicio Severo (Hist. lib. II, c. 44) et cum editis conciliorum scribunt, Foegadius episcopus Aginnensis Ecclesiae, quae numquam metropolitanum habuit, descriptis post eum aliis episcopis insigniorum sedium Arelatensis, Viennensis, Trevirensis, et Lugdunensis, sola antiquioris aetatis ejus ratio haberi potuit, eo quod nondum certa esset metropolitarum institutio; neque enim post horum institutionem in more fuit ut metropolitani (quicumque adessent) simplici episcopo quantumvis antiquiori locum cederent. Et si quidem Arelatensis praesertim episcopus eum gradum ac primatum [Col. 0608A] in Galliis semper obtinuisset jam inde a S. Trophimi missione, uti ex Zosimo seu verius ex Patrocli et fautorum ejus suggestione Quesnellus jactitat, Concordius ejusdem Ecclesiae episcopus eumdem gradum tenuisset in hoc suae provinciae concilio; nec si eamdem traditionem atque consuetudinem a majoribus accepisset, quam Patroclus saeculo sequenti V ingessit, permisisset umquam ut simplex episcopus huic vetustissimo et insigni suae sedis privilegio praejudicium afferret. Hoc quoque documento Patrocli impostura confirmari potest.
3. Neque huic argumento quidquam obsunt difficultates quae synodi Valentinae subscriptionibus Quesnellus opposuit part. I, c. 11. Foegadii enim nomen primo loco non in subscriptionibus ponitur, sed in inscriptionibus duarum epistolarum ejusdem synodi, quas Quesnellus adeo ratas habuit, ut contra subscriptiones ipsas harum inscriptionum seriem extulerit, ex qua eidem synodo, ut ait, praefuisse Foegadius legitur.
[Col. 0608B] 4. Quod si Marinus Arelatensis primus nominatur in inscriptione epistolae concilii 1033 Arelatensis an. 314, id non metropolitico juri, sed vel antiquitati ejus tribuendum est, vel potius quod loci episcopus esset a Constantino imperatore in causa de qua tum agebatur, praecipue deputatus; ubi enim metropolitae non essent, vel antiquior, vel loci episcopus caeteris praeferebatur. Idem imperator in epistola ad Melchiadem papam apud Eusebium judices in ea causa abs se delectos hoc ordine nominat: Reticium Augustodunensem, Maternum Agrippinensem, et Marinum Arelatensem: idemque ordo servatur in actis Romanae synodi, in qua iidem judices ob eamdem rem ante Arelatensem convenerant, uti videre est apud Optatum lib. I. Porro Reticius Augustodunensis certe metropolitanus non erat. Marinus igitur, qui simplici episcopo postponitur, metropolitanus non fuit; et si quidem in concilio Arelatensi praemittitur Reticio, qui in Romano eidem praelatus fuerat, sola loci ratio in causa esse potuit.
[Col. 0608C] 3. Neque obsunt quae de Saturnino Arelatensi traduntur, cum in Arelatensi pseudosynodo an. 353 ac in Biterrensi an. 356, S. Hilarium Pictaviensem condemnandum curavit. Neque enim eum his pseudosynodis provinciarum Viennensis vel Narbonensis metropolitico jure praefuisse ex ejusmodi gestis colligi potest; sicut nequit colligi Valentem et Ursacium episcopos certe non metropolitanos metropolitico jure usos fuisse, cum in variis pseudosynodis multa adversus catholicos pro suo arbitrio obtinuerunt. Sicut autem hi haereticorum praepotentes ac praecipua factionis capita gestorum auctores a scriptoribus nominantur, ita etiam Saturninus Arelatensis, ut ne tamen huic, sicut nec illis jus metropoliticum exinde tribuatur. Hanc comparationis rationem ex Sulpicio Severo confirmamus, qui lib. II Hist. c. 40 scribit: Italiam, Illyricum, atque Orientem Valens et Ursacius, caeterique quorum nomina edidimus, infecerunt, Gallias nostras Saturninus Arelatensium episcopus homo [Col. 0608D] impotens et factiosus premebat.
6. Haec quae de tam sera institutione metropolitarum in Galliis delibavimus, nemini mirifica et incredibilia videantur. Nam et in Italia ipsa, et in Hispaniis sub hoc idem circiter tempus, id est, post medium quartum saeculum metropoles ecclesiasticae institui coepere: uti de Italicis (Romana semper excipienda est) pluribus statuimus in dissertatione jam parata, De origine antiquiorum Ecclesiarum et metropoleon Italiae. De Hispaniis vero idipsum probari liceret; unde in concilio Caesaraugustano habito paulo post Valentinum laudatus Foegadius Aginnensis, eo quod tum nulli essent metropolitae, ratione aetatis primum (ut in Valentino) supra caeteros omnes etiam celebriorum Hispanicarum sedium episcopos locum obtinuit. Vetustius quidem Hispanorum metropolitarum indicium occurrit in epistola 1 Siricii ad Himerium Tarraconensem c. 8, scripta an. 385. Quod si in Eliberitana multo anteriori synodo primae cathedrae episcopus [Col. 0609A] nominatur can. 58, hoc nomine non metropolitanum, qui tum non erat, sed antiquiorem episcopum Africanorum more intelligi optime ostendit Cajetanus Cennius tom. I de Antiquit. Eccl. Hispanae, c. 4, num. 8. Conferenda hoc loco erunt quae de canonibus Sardicensibus disseremus tomo III, ubi haec sera ecclesiasticarum metropoleon apud Latinos institutio ex duobus canonibus in originali Latino aliter ac in Graeco expressis non modicum confirmabitur.
7. Neque vero quispiam existimet Gallicanos primariarum urbium episcopos ante hanc epocham, si non in conciliis, saltem in ordinationibus episcoporum aliquid metropolitici juris exercuisse. Quibus enim ordinationum jus est, hi veri sunt metropolitae, iisdemque uti talibus praecipuus semper locus ante episcopos in conciliis tributus fuit; ac propterea si primus locus celebriorum urbium episcopis non fuit traditus in Valentina synodo, nullum quoque jus cuipiam ipsorum in ordinationibus tunc fuisse manifestum videtur. Cum in concilio Arelatensi I an. 314, [Col. 0609B] can. 21, fit ordinationum mentio sic: De his qui usurpant sibi quod soli debeant ordinare, placuit ut nullus hoc sibi praesumat, nisi assumptis secum aliis septem episcopis; si tamen non potuerint septem, sine tribus fratribus non audeant ordinare; praeterquamquod verbum usurpant nullum jus cuiquam fuisse satis indicat, certe qui id usurpabant non appellantur metropolitani, uti vocantur in conciliis Orientalibus Nicaeno, 1035 Laodiceno et Antiocheno; eo quod nondum per haec tempora certi metropolitae jure ordinationum praediti essent in Gallicanis provinciis, ut in Orientalibus reperiebantur.
8. Hoc sane ordinationum jus nondum fuisse in Galliis sub ipsum tempus concilii Valentini, et solum sub finem ejusdem saeculi induci coepisse atque constitui, evidentius probari potest ex quaestionibus ad Taurinensem synodum delatis, ex quibus haec sera metropoleon ecclesiasticarum institutio magis magisque confirmabitur. Tres quaestiones ibidem agitatae [Col. 0609C] potissimum considerandae sunt. Prima est querela adversus Proculum Massiliensem, eo quod in Narbonensi secunda episcopos ordinasset. Hanc autem querelam adversus eum non promoverunt Arelatensis, aut Viennensis episcopi, qui alias pro vindicando sibi jure metropolitico in eadem synodo invicem contendebant; sed soli episcopi Narbonensis secundae ea in re conquesti sunt, idque non eo consilio ut praeservarent hoc jus Viennensi episcopo vel Arelatensi, ac si alteruter suus esset antiquus metropolita; sed hac ratione, quod sibi alterius provinciae sacerdotem praeesse non debere contenderent; quae ratio aeque Proculum Massiliensem ac Arelatensem et Viennensem episcopos excludit. Cum enim omnes hi tres ejusdem Viennensis provinciae essent, aeque omnes ad aliam provinciam pertinebant. Illud autem ex his manifeste sequitur, tam seram fuisse metropoleon ecclesiasticarum initia, ut nondum per hoc tempus Arelatensis aut Viennensis episcopus jus [Col. 0609D] metropoliticum exercuisset aut obtinuisset in ordinandis episcopis Narbonensis secundae; unde iidem, qui de jure metropolitico in Viennensi provincia inter se certabant, nihil moverunt circa Narbonensem secundam adversus Proculum Massiliensem, qui in ea primus idem jus veluti proprium sibi quaesiverat per episcoporum ordinationes, eidemque propterea se tamquam metropolitanum diceret praeesse debere. Ipsius autem provinciae episcopi aegre ferentes alius provinciae episcopum sibi praeferri, satis indicarunt se ex Nicaenis canonibus suae tantum provinciae episcopum metropolitam non recusaturos, quae item innuunt eos nondum certum metropolitam accepisse.
9. Secunda quaestio Taurinensibus proposita exarsit inter Arelatensem et Viennensem. Quisque ordinationum jus et primatum in provincia Viennensi contendebat. Dubium hac in re Patribus videtur exortum, quia post auditas utriusque partis allegationes, [Col. 0610A] quae ipsis oblatae fuerunt, incertum adhuc fuit utra civitas esset metropolis: nam a synodo definitum est ut qui ex eis approbaverit suam civitatem esse metropolim, is totius provinciae primatus honorem obtineat. Controversia non levis inter eruditos vertitur, num Patres metropolis nomine civilem intellexerint an ecclesiasticam. Plerique de civili interpretantur. At Pagius ad an. 401, n. 37 et seqq., hanc sententiam refellit. Nemini quidem dubium esse poterat utra civitas civilis metropolis esset Solam autem Viennam Taurinensis synodi tempore civilem fuisse metropolim ostendimus cap. 4. Quamquam si utraque civitas diverso nomine tum fuisset metropolis, cum id ignorare non potuerint ejusdem synodi Patres, non eam sententiam protulissent quae unam civitatem tantum metropolim praesumit. Cum igitur non de civili, sed de ecclesiastica metropoli locuti sint, difficultas in hoc non ex eo pendere potuit, quod Viennensis episcopus metropoliticum jus sibi tardius arrogasset adversus Arelatensem, quasi is solus antea eo usus [Col. 0610B] fuisset; tunc enim certum esse debuisset solam Arelatem esse veram metropolim, contra quam usurpatio recens episcopi Viennensis nihil praejudicii creasset. Dubium ergo ex eo proficisci potuit, quia in recenti institutione ecclesiasticarum metropoleon uterque episcopus Viennensis et Arelatensis id juris sibi competere praeferebat, eo quod suam quisque sedem caeterarum ejusdem provinciae ecclesiarum matrem seu metropolim esse contenderet, Arelatensis ob missionem S. Trophimi, Viennensis vero ob suae Ecclesiae antiquiorem originem, quae S. Trophimi aetatem exsuperat. Cui rationi, ut ita dicamus, ecclesiasticae, rationes fortassis unusquisque adjecit ex praerogativis civilibus singularum civitatum, quae pariter sub Leone ex abundanti in allegationibus eidem exhibitis utrinque propositae cognoscuntur ex epist. 66, ac ita utrinque graves, ut parem incertitudinem apud ipsum pontificem pepererint, ex qua provinciam inter Arelatensem et Viennensem episcopos (ut Taurinenses [Col. 0610C] Patres consilium dederant) dividendam 1037 censuerit. Haec autem quaestio solum in Taurinensi primum excitata videtur, propterea quod non multo ante hoc concilium in inducendis metropolibus hi duo antistites ordinationes episcoporum provinciae Viennensis veluti pro jure suo exercere coeperint; alias multo ante haec controversia mota fuisset. En ergo quomodo ex Taurinensi colligitur ordinationes ex metropolitico jure paulo ante hoc tempus coepisse.
10. Hujus argumenti vim forte pervidit Quesnellus, cum part I, c. 5, aliam hujus controversiae occasionem afferre studuit. Praesumit se jam probasse capite antecedenti Arelatensem semper primatum obtinuisse in Narbonensi solida, nemine contradicente, cum tamen antecedenti capite nihil attulerit ex quo ille primatus constituatur, ut ex annotationibus eidem capiti subjectis patebit. Ratio etiam quam paulo ante attulimus id generatim confirmat. Si enim certa et antiqua fuisse Arelatensis possessio, recens vero [Col. 0610D] nisus Viennensis episcopi, uti Quesnellus jactat, qui fieri potuisset ut Taurinenses Patres adhuc ancipites Arelatensi causam non adjudicarent? Quae vero ille cap. 5 congerit ut recentis nisus episcopi Viennensis occasionem et controversiae causam designet, falsa et commentitia sunt. Falsum est divisionem Narbonensis solidae, ex qua Viennensis episcopus occasionem sumpserit, non ita pridem, seu non multo ante Taurinense concilium, factam fuisse. Viennensis enim provincia jamdiu sub Diocletiano aut Constantino divisa fuerat, uti capite tertio constituimus. Falsum est etiam turbas sub Eugenio tyranno excitatas provinciam Viennensem in partes discidisse, et hac occasione aliis civitatibus tyranno parentibus cum Viennensi, aliis cum Arelatensi sub Romana ditione perseverantibus, Viennensem episcopum persuasisse Eugenio ut ibi primatum ecclesiasticum constitui juberet, ubi imperii sui sedem vel saltem incunabula habebat. Eugenius tyrannos, occiso Valentiniano II [Col. 0611A] totas Gallias, nedum totam Viennensem provinciam occupavit, nec ulla hujus fuit in partes scissio quae Viennensi primatui inducendo occasionem dederit. Falsum est etiam Gallicanos episcopos jamdiu expetiisse S. Ambrosium, ut de episcoporum dissidiis hanc ob causam exortis in Gallicana synodo cognosceret et judicaret. Testimonium enim ipsius Ambrosii, quod Quesnellus allegat ex sermone in funere Valentiniani Augusti, non has a Quesnello confictas dissensiones respicit, sed illas a Severo Sulpicio (Hist. lib. II in fine, et Vit. S. Martini dial. 3, n. 13) indicatas, quibus Gallicani ob Ithacianos in partes divisi, schisma quoddam confecerant, quod in ipsa Taurinensi synodo memoratur can. 6. His igitur Quesnelli commentis repudiatis, nulla alia superest aequior causa dissensionis de jure metropolitico inter Arelatensem et Viennensem, nisi quia in recenti metropoleon ecclesiasticarum institutione paulo ante eam synodum pro suis quisque praerogativis ad primatum contendit.
[Col. 0611B] 11. Haec autem recens institutio evidentior fiet ex tertia quaestione ab eodem concilio Taurinensi definita can. 3. Quatuor episcopi, Octavius, Urso, Remigius et Triferius, qui in usurpatione quadam de ordinatione sacerdotum ad invidiam vocabantur, simplices utique episcopi, non autem metropolitani erant. Hi autem se ob hanc causam non condemnandos probarunt, quod dicerent prius se non esse conventos. Hanc excusationem ob actus praeteritos concilium accepit, ne eos ulla poena mulctaret. Igitur ordinationes episcoporum, quae ante interdictum hujus synodi nullam poenam meruerunt, ante hoc tempus nullius sedis juri erant alligatae lege vel consuetudine ulla; alias illi satis ex hoc de usurpatione conventi fuissent. Igitur nulli certi metropolitae erant ante hoc concilium, sed induci coeperunt sensim; vetitum autem eisdem episcopis fuit ne quid simile de caetero sibi arrogarent, quia metropolitanorum institutio, quae paulo ante induci coepit, ab eodem concilio [Col. 0611C] confirmata fuit. Has omnes observationes in tria priora concilii Taurinensis capita si in unum complectaris, et cum iis jungas quae ex concilio Valentino animadvertimus, ad persuadendam seram metropolitarum institutionem in Galliis nihil desiderabis.
12. Hac autem prima quaestione expedita, superest altera, num ad provinciarum ac metropoleon civilium formam ecclesiasticae accommodatae fuerint, nec ne. Hic non quaeritur de eo quod cursu temporis accidit. Certum est enim sequiori aetate ad civilem fere formam in Galliis ecclesiasticas provincias et metropoles 1039 exactas inveniri; quod tamen ipsum tunc obtinuit, cum Romano imperio in iisdem Galliis exstincto, vetus Romanarum provinciarum forma, nomine tantum retento, confusa prorsus ac sublata fuerat. De initiis quaerimus, cum civili dispositione vigente ecclesiasticae provinciae et metropoles inductae fuerunt. Has quidem civili formae accommodatas Quesnello persuasum fuit: nam part. I, c. 12, scribit: Cum ecclesiasticae disciplinae fundamenta posita [Col. 0611D] sunt, constitutusque ordo hierarchiae, ad formam politiae civilis ordinati sunt ecclesiastici gradus, stabilita sedium episcopalium dignitas, metropolitarum potestas erecta. Nihil evidentius falsum. Si enim haec civilis forma observata fuisset, divisa jam, uti c. 3 vidimus, solida Narbonensi in Viennensem, in duas Narbonenses, in Alpes maritimas et in Alpes Graias, quae postremae Galliis proprie dictis assignatae fuerunt, totidem provinciae ecclesiasticae ac metropolitae totidem constituti fuissent in quavis harum provinciarum metropoli. Id tamen non evenit: certe enim Narbonensis secunda, Alpes maritimae et Graiae diutius proprio metropolitano expertes, Arelatensi vel Viennensi metropolitae subjectae fuerunt. Cum porro nulla umquam quaestio fuerit cum Narbonensi episcopo ante Patroclum Arelatensem, ille pacifice jus suum in provincia Narbonensi prima obtinuisse videtur, quod et privilegio apostolico confirmatum fuit. [Col. 0612A] Solus Patroclus sub Zosimo litem illi intentavit, cum tamen nemo ante eumdem Patroclum in ejus provincia aliquid sibi arrogasset, ut ex Leone intelleximus. In hac itaque provincia ad civilem dispositionem ecclesiastica aptata fuit. At non ita in provincia Viennensi. Cum enim eo tempore quo institui coeperunt metropolitani, sola Vienna esset civilis provinciae metropolis, ut ex disputatis capite antecedenti manifestum est, si ex civili dispositione sumpta fuisset ecclesiastica dispositio, soli Viennensi episcopo primatus tribuendus fuerat. Certum nihilominus est tum Viennensem tum Arelatensem episcopum post Valentinam, uti vidimus, synodum an. 374, ordinationes episcoporum exercuisse in eadem provincia Viennensi, idque pro jure quisque suo esse putavit, non ex dispositione civili, quae solam Viennam tunc agnoscebat metropolim, sed ex ecclesiasticis cujusque praerogativis, quas potissimum in Taurinensi allegarunt; et harum quidem natura ibidem expensa cum incertum reddidisset utra Ecclesia alteri praeemineret, [Col. 0612B] atque aliarum Ecclesiarum mater seu metropolis esset, ejusdem synodi Patres in hoc incerto jure provinciam inter eos episcopos dividendam suaserunt. Quod autem subinde a Zosimo decretum fuit pro episcopo Arelatensi, nihil cogit, cum a Patroclo per subreptionem, ut vidimus, extortum fuerit. Potius cogit, quod consideratis allegationibus utriusque partis praesentium clericorum testatur S. Leo epist. 66, c. 2, ita semper intra provinciam vestram et Viennensem et Arelatensem civitates claras fuisse, ut quarumdam causarum alterna ratione nunc illa in ecclesiasticis privilegiis, nunc ista praecelleret. Quae cum antiquum utriusque exercitium et quasi possessionem demonstrassent, ex qua neutri primatum deferri aut adimi posset, in Taurinensium Patrum sententiam provinciam inter ipsos divisit; quod posterius custoditum fuit. Ita civilis provinciarum divisio in ipsa Viennensi provincia ecclesiasticarum provinciarum norma non fuit.
[Col. 0612C] 13. Ex his autem duo corollaria adversus Quesnellum colligi queunt. Primo cum metropolitani ecclesiastici in Galliis nondum sub Valentinae synodi tempus fuerint constituti, ac idcirco ipse Arelatensis episcopus per id tempus primum locum non tenuerit in eo concilio, quod in Viennensi ejus, ut ille contendit, provincia coactum fuerat, falsum agnoscitur, quod Patroclus et fautores ejus Zosimo ingesserunt, Arelatensem antistitem ob S. Trophimi reverentiam primatum semper obtinuisse; quod etsi de jure ordinationum assertum sit, ex ejusmodi tamen primatu in ordinationum jure, primatus etiam in synodis eadem de causa ortus fuisset. Praeterea ex tam sera institutione metropoleon in Galliis colligitur ecclesiasticam Arelatensem metropolim post medium saeculum IV coepisse institui, cum Narbonensem quoque episcopum in Narbonensi prima jus metropoliticum exercuisse, Quesnellus occasione (uti putat) novae divisionis inficiari non audeat. Non diffitemur, inquit [Col. 0612D] part. II, cap. 3, episcopum Narbonensem aliquot annis metropolitico jure potitum esse in Narbonensem provinciam primam . . . . occasione novae divisionis, quam ante dimidium 1041 quarti saeculi factam fuisse affirmavit cap. 2. Si autem sub idem circiter tempus Arelatensis et Narbonensis episcopi metropoliticum jus exercebant, perperam igitur Quesnellus jactat Narbonensem episcopum in Narbonensi prima jus sibi usurpasse proprium Arelatensis, ac si Arelatensis ante Narbonensem idem jus metropoliticum obtinuisset. Hinc etiam intelligitur veterem illam consuetudinem, et priscam institutionem quam Arelatensi tribuit Zosimus, ut Narbonensem recentiores usurpationis revinceret, merae Patrocli imposturae innixas fuisse; utraque enim metropolis eadem sera initia habuit. Quod si Hilarius Narbonensis non potuit, quid habuisset antiqua consuetudo, suggerere ex epist. 6 Zosimi, idcirco non potuit quia sincerior fuit, nec voluit in suae sedis gratiam ea antiqua commenta ingerere, [Col. 0613A] quae Patroclus absente et inscio Hilario pro Arelatensi confixit.
14. Ex eo porro quod civili provinciarum dispositioni aptata non fuit dispositio ecclesiastica falsum ostenditur, quod Quesnellus venditare studuit, Narbonensem episcopum metropoliticum jus usurpasse in Narbonensem primam occasione novae divisionis civilis, cum scilicet divisa fuit Narbonensis prima a Viennensi. Harum enim provinciarum divisio non medio quarto saeculo, ut ille existimat, facta fuit, sed, ut cap. 3 vidimus, sub ejusdem saeculi initium; multo autem posterior fuit harum ecclesiasticarum metropoleon institutio, quae cum ex ea divisione originem vel occasionem non sumpserit, aliunde inducta fuit ab episcopo Narbonensi et ab Arelatensi atque Viennensi; quod scilicet antiquiores Ecclesiae essent et celebriores in sua provincia, et multis praerogativis ornatae; et in his solus Narbonensis antiquum apostolicum privilegium obtinuit, quod ex unius Patrocli [Col. 0613B] fraudibus apud Zosimum subreptionis notari potuit; at fallaciis illius detectis a Bonifacio I, Coelestino ac Leone Zosimi successoribus, sartum tectum habitum fuit.
—1. Quesnellus omnes provincias e Narbonensi solida dissectas jam inde ab institutione metropoleon in Galliis ad Arelatensis episcopi jus pertinuisse contendit. Metropoles in Galliis induci et institui coepisse sub finem saeculi IV capite praecedenti ostendimus. Sub idem vero tempus Narbonensem primam proprio metropolitano praeditam, nec nisi per Patrocli Arelatensis subreptionem a Zosimo fuisse traductam in jurisdictionem Arelatensis, quod statim post Zosimum a Bonifacio retractatum fuit, capite secundo demonstratum est. Nunc de tribus aliis provinciis e solida Narbonensi excisis dicendum superest, de quibus Quesnellus tribus postremis partis secundae capitibus pro Arelatensi jure statuere [Col. 0613C] nititur. Nonnulla de singulis brevius observanda Quesnelliana commenta detegent.
2. De Narbonensi secunda imprimis agamus. Proculum Massiliensem ante finem saeculi IV, cum Arelatensis metropolis coepit, ordinationes episcoporum fecisse ac jus metropoliticum exercuisse in eadem provincia, ex synodo Taurinensi ostendimus cap. 5, p. 8. Quod si illi in hac synodo contradictum fuit, non tamen ab Arelatensi, sed ab episcopis ejusdem provinciae contradictio profecta est non ex eo nomine, ut Arelatensi subessent, sed ut omni alterius provinciae metropolitano excluso, ipsius Narbonensis secundae metropolitam haberent, ut ibidem animadvertimus. Patribus autem adeo certa visa est antea coepta Proculi possessio, ut idem jus ipsi adimendum non putarint, qui sane jus ipsum attribuissent Arelatensi, si, cum esset praesens, antiquiorem et diuturniorem suam possessionem potuisset ostendere, qua Proculi ordinationes usurpationis nomine excludendae [Col. 0613D] fuerant. At solis Narbonensis II episcopis loquentibus, Arelatensis conticuit; eo quod nullos actus nullumque jus in eam provinciam praeferre poterat; nec de ea suo juri subjicienda quidquam cogitabat.
3. Patet igitur quam inanis sit Quesnelli conjectatio, qua, ut Arelatensis jus in hanc provinciam astrueret, hunc ob ejus temporis difficultates Proculo 1043 Massiliensi cessisse comminiscitur; ac si [Col. 0614A] antea semper certum ejusdem fuisset jus, et certa possessio, quae nullo idoneo documento probari potuerunt. Certe enim Arelatensem metropolim ante synodum Valentinam inductam non probavit; nec, ut credimus, contra ea quae attulimus probare potuisset. Quae vero produxit ex Zosimi litteris, aeque commentitia esse et Patrocli obreptioni ascribenda, c. 2, demonstratum videtur. Hinc forte Proculus, qui Taurinensis concilii auctoritate munitus [Col. 0613D] Falsum est inter caetera quod traditur epist. 5 osimi ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis secundae, in ea synodo longe aliud actum fuisse; nam ex ipso prooemio liquet coactam fuisse ob nonnullas episcopales causas, quarum prima fuit illa circa Narbonensem secundam quam Proculus sibi attribuerat. falsitates a Patroclo suggestas explorate noverat, iis litteris uti subreptitiis se non teneri existimans, initio non paruit: utrum vero aeque non paruerit, cum novis litteris Zosimus institit, eumque pro deposito habuit, ignoratur. Zosimus quidem epist. 11, ad Massilienses eum depositum et nihilominus episcopos consecrantem indicat scribens: Cum ipse jam non sit episcopus, episcopos facit. Id P. Coustantius intelligit de damnatione quae anterioribus epistolis memoratur, ac praesertim epist. 7. Sed hae omnes epistolae condemnationem [Col. 0614B] latius accipiunt: merum enim interdictum exprimunt, quo illi vetitum fuit in Narbonensi secunda episcopos ordinare: nullum autem depositionis indicium praeferunt, ut legentibus palam fiet. Probabile nobis est in sola epistola 11 depositionem aliquam indicari; postquam utrum Proculus se pro episcopo gesserit necne, monumentorum inopia non liquet; mirumque maxime accidit, Quesnellum sine ullo [Col. 0613D] Coelestini epistola 4 ad episcopos provinc. Vienn. et Narbon., cui Quesnellus innititur, dum [Col. 0614D] Massiliensem episcopum suppresso nomine laudat, non Proculum, sed Venerium probabilius respicit. Confer Tillemontium in Zosimo art. 9, qui si addit testimonium ex Vita S. Honorati, hoc etsi ad Proculum pertineat, non tamen illud tempus spectat, quo depositus fuerat; multo anterius enim tempus contextus indicat, ut idem Tillemontius fatetur in S. Honorati Vita. teste idoneo venditasse has quoque litteras non tam a Proculo quam ab episcopis Gallicanis fuisse neglectas, idque in eam causam retulisse, quod judicia de Gallicanis episcopis a Romanis pontificibus edita nihili in Galliis fierent. Id iste ex suis adversus Romanam sedem praejudiciis ingerere maluit, quam fateri subreptionem litterarum Zosimi, et huic subreptioni Proculo cognitae aequiorem quamdam excusationem ascribere.
4. Nihil dubitandum videtur Patroclum Arelatensem post eas litteras Zosimi, quibus ipsi praecipiebatur ut alium in Proculi locum ordinaret, reversum [Col. 0614C] in Gallias, harum litterarum auctoritate; et Constantii patrocinio fretum, Massiliensibus novum episcopum consecrasse; nisi forte Proculus, quem non restitisse amplius credimus, hac obedientia ita Patrocli et Zosimi animos deliniverit, ut in sua sede relictus fuerit. Solum itaque hoc tempore Narbonensis secunda in Arelatensis jus primum transivit.
5. Modicum vero hoc Patrocli jus Zosimi litteris acquisitum viguit. Cum enim Bonifacius ejusdem Zosimi decretum meliore, ut ait Leo, sententia delevit, Narbonensi episcopo auctoritatem restituens in Narbonensem primam, eam generalem regulam subjecit, quae ad omnes alias ecclesiasticas provincias extenditur: Nulli, inquit, videtur incognita synodi constitutio Nicaenae, quae ita praecipit, ut eadem proprie verba ponamus. Per unamquamque provinciam jus metropolitanos singulos habere debere, nec cuiquam duas esse subjectas. Id quidem conspirabat in episcoporum secundae Narbonensis sententiam, qua suam provinciam alterius [Col. 0614D] provinciae episcopo non debere esse subjectam in Taurinensi synodo contendebant. Unde, mortuo jam Proculo, cui haec provincia fuerat ascripta quoad ipse viveret, ex hoc Bonifacii decreto ac ex Nicaeno canone ab eodem relato manifeste sequebatur, Narbonensem secundam proprio metropolitano frui debere, non autem Arelatensi episcopo subjici, ne unus episcopus duabus provinciis praesideret; ac propterea [Col. 0615A] jus metropoliticum in secundam Narbonensem episcopo potioris civitatis Aquensis eodem canone atque decreto attributum videtur.
6. Hunc quidem Nicaenum canonem, uti a Bonifacio recitatur, nemo anteriorum pontificum indicavit umquam neque cognovit. Alias cum omnes Nicaenis 1045 canonibus maxime deferrent, oppositam disciplinam non permisissent in provinciis Italiae et Suburbicariis, ut pleraeque proprio metropolitano carerent, et unus metropolita nedum duabus, sed pluribus provinciis praesideret. In Italia etsi septem essent provinciae civiles, duo tamen metropolitae tantum exstiterunt, Mediolanensis et Aquileiensis; in quo idem pontifex Bonifacius nihil innovavit: nam solum sub Coelestino vel Xysto III sedes Ravennas ad jus metropoliticum evecta fuit. Diutius porro in decem provinciis Suburbicariis solus Romanus episcopus metropolitam egit. Cum Zosimus Patroclum Arelatensem Viennensi provinciae et duabus Narbonensibus praeesse jussit, adeo eam disciplinam a Nicaenis Patribus [Col. 0615B] praescriptam non novit, ut se potius ex Patrum regulis agere affirmaverit epist. 5. Enim vero canon ejusmodi inter Nicaenos non invenitur, nec in Graeco textu, nec in ulla antiqua versione Latina, nec in abbreviatione Rufini; immo nec inter canones Sardicenses, qui sub Nicaenorum nomine a Romanis pontificibus allegari solebant. Cum autem episcopi Narbonensis secundae jam in Taurinensi synodo contenderint sibi alterius provinciae sacerdotem praeesse non debere, et Hilarius Narbonensis apud Zosimum epist. 6 asseruerit in aliena provincia ab alio non debere fieri sacerdotes, et Lutubenses Narbonensis primae cum Bonifacio questi fuerint Patroclum in aliena provincia contra Patrum regulas ordinasse, conjectura Coustantii satis probabilis nobis videtur, Bonifacium non propria Nicaeni concilii verba referre voluisse, sed verba quae forte in Lutubensium libello e Nicaenis canonibus summatim expressa erant (ex postremis forsitan verbis canonis 4, ubi per unamquamque provinciam [Col. 0615C] metropolitani nominantur) repetiisse, ac veluti sibi propria declarasse. Hoc Bonifacii decretum a Coelestino expresse confirmatum fuit epist. 4, ad episcopos Viennensis et Narbonensis provinciae, n. 6: Primum, inquit, ut juxta decreta canonum unaquaeque provincia suo metropolitano contenta sit, ut decessoris nostri data ad Narbonensem episcopum continent constituta, nec usurpationi locus alicui sacerdoti in alterius concedatur injuriam. Sit concessis sibi contentus unusquisque limitibus; alter in alterius provincia nil praesumat.
7. Ex his autem apostolicis decretis jus metropoliticum episcopo Aquensi tributum, adeo ut is verus metropolita fuerit provinciae Narbonensis secundae, S. Leo videtur praesumere, cum scripsit epistola 10, c. 6: Ordinationem sibi . . . . . . . singuli metropolitani suarum provinciarum . . . . . . . restituto sibi per nos jure defendant. Alienum jus alter sibi non audeat vindicare. Suis limitibus, suis terminis sit unusquisque contentus; [Col. 0615D] et privilegium sibi debitum in alium transferre se posse, noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones, plus gratiae tribuens personali, sui honoris desertor esse voluerit, privilegium suum in alium transferre posse se credens; non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros praevenit sacerdotes, ordinandi sibi vindicet potestatem. De metropolitanis loquitur, qui plus gratiae tribuentes personali, privilegium suum in alios transferre se posse crediderant. Id intelligi nequit, nisi de metropolitanis, qui alicujus gratia jus sibi competens prosequi et exsequi noluerunt. Forte episcopus Aquensis in Arelatensium episcoporum observantiam a jure quod ex laudatis apostolicis decretis sibi competebat, abstinuit, iisdemque omne exercitium in sua provincia reliquit, uti similiter de Ingenuo Ebredunensi videbimus, qui propterea ab eodem Leone de suae provinciae illicita cessione culpatus fuit; neque enim aliam metropolitici juris originem [Col. 0616A] habuit Ebredunensis episcopus in provincia Alpium maritimarum, quam Aquensis in Narbonensi secunda. Solae Bonifacii ac Coelestini litterae Nicaenum canonem referentes, pro utriusque jure allegari queunt, et has forte litteras apostolicarum sanctionum nomine Leo complexus est. Ex his porro liquet Arelatenses episcopos adhuc post decretum Bonifacii in possessione perstitisse Narbonensis secundae, ac in eadem uti ipsius metropolitas, episcopos ordinasse. Hinc antistites Arelatensi adhaerentes, inter quos Asclepius episcopus Aptensis ex secunda Narbonensi, epist. 65, c. 2, ad Leonem scribunt: Ab hujus Ecclesiae (Arelatensis) sacerdote tam decessores nostros quam nos ipsos constat in summum sacerdotium donante Deo consecratos. Cum vero Auxanius episcopus, ut videtur, Aquensis, Romam legatus sive a synodo 1047 Gallicana, sive a Leontio Arelatensi, hac occasione ab Hilaro papa privilegium obtinuerit pro ordinando Nicaensi episcopo in Alpium maritimarum [Col. 0616B] provincia, multo magis pro ordinationibus episcoporum suae provinciae Narbonensis secundae eumdem laborasse, et jus metropoliticum sibi restituendum curasse satis credibile est.
8. At etiam post Hilarum papam Aquensem episcopum ac propterea totam Narbonensem secundam subjectam fuisse episcopo Arelatensi Quesnellus inferri putat ex serie libelli Symmacho papae oblati an. 514, ac ex rescripto ejusdem ad Caesarium Arelatensem, ex quibus Aquensem episcopum ab Arelatensi ad synodum evocari potuisse manifestum est. Hoc tamen argumentum non est omnino evidens. Arelatensi enim episcopo jus fuisse synodi cogendae ex pluribus provinciis, ipsosque metropolitas evocandi, ex ipso Leone manifestum efficitur. Etenim epist. 10, ubi S. Hilarius Arelatensis plectitur, duo jura ejus distinguuntur: jus metropoliticum in solam provinciam Viennensem, et jus cogendae synodi ex aliis provinciis. Primum jus Hilario ablatum absolute et independenter transfertur in episcopum [Col. 0616C] Viennensem; quoad jus vero indicendi concilia ex pluribus provinciis, consensum Leontii antiquioris episcopi requirendum decernit: Et quoniam honoranda est semper antiquitas, fratrem et coepiscopum nostrum Leontium probabilem sacerdotem hac, si vobis placet, dignitate volumus decorari, ut praeter ejus consensum alterius provinciae non indicatur a vestra sanctitate concilium . . . . . . metropolitanis privilegii sui dignitate servata. Nonne hinc agnoscitur jus evocandi ipsos metropolitanos ad synodum? quod si ad Hilarium non pertinuisset, nihil erat quod de hac facultate per antiquiorem supplenda quidpiam statueret. Hoc decretum temporale fuit, quoad Hilarius vixit; unde eo exstincto idem S. Leo Ravennio illius successori mandavit ut synodum e pluribus provinciis cogeret, in quo omnes episcopi suae ad Flavianum epistolae subscriberent. Hoc jus Arelatensi attributum videtur a Zosimo, apud quem Patroclus plurimum potuit. Apostolicae sedis auctoritate munitus traditur in [Col. 0616D] epistola hujus pontificis septima, et delegatio apostolica memoratur epist. 10, quo respicientes episcopi Gallicani in epist. 65, ad Leonem, c. 3, Arelatensi antistiti apostolicae sedis vicem mandatam affirmant. Forte in aliqua Zosimi ad Patroclum epistola, quae desideratur, ejusmodi synodorum indicendarum facultas expresse continebatur. Hinc Hilarus papa Leontio Arelatensi, qui Ravennio successit, monarchiam quamdam in Narbonensem primam attribuit epist. 7, et hoc jus evocandi ipsos metropolitanos ad synodum expressius confirmat epist. 8, c. 2: Per annos itaque singulos ex provinciis, quibus potuerit congregari, habeatur episcopale concilium, ita ut opportunis locis atque temporibus, secundum dispositionem fratris et coepiscopi nostri Leontii, cui sollicitudinem in congregandis fratribus delegavimus, metropolitanis per litteras ejus admonitis, celebretur. Et epist. 10: Synodalia quotannis concilia, quorum maxime in fratre et coepiscopo nostro Leontio Arelatensis Ecclesiae [Col. 0617A] sacerdote summam placuit esse, celebrentur. Et post nonnulla: Congregationes annuas ordinante fratre et coepiscopo nostro Leontio, admonitis metropolitanis, quod saepe dicendum est, iis locis celebrare dignemini, ad quae conveniendi nulla sit cuiquam commeantium difficultas. Aquensis igitur, etsi metropolitanus fuisset, ab Arelatensi vocari poterat ad synodum, ut ne idcirco suffraganeus ejus dicatur, quemadmodum suffraganei sedis Arelatensis dici nequeunt alii plures certi metropolitae, qui in aliis synodis Gallicanis Arelatensi praeside convenerunt.
9. Unum in Symmachi epistola 10 fortius videtur, cum Arelatensem episcopum Aquensis et aliorum metropolitanum indicat illis verbis: Etsi tam Aquensis Ecclesiae antistes, vel alius quilibet metropolitano pontifici, etc. Et apertius in libello, cui Symmachus respondet: Aquensis etiam civitatis episcopum sanctitatis vestrae moneri praecipite constitutis, ut dum a metropolitano antistite Ecclesiae Arelatensis ad synodale concilium fuerit evocatus, vel aliqua ordinationis causa [Col. 0617B] eum sibi postulet religio divina necessarium, minime venire frustretur (Tom. V Conc. col. 439) . Hic metropolitanus vocatur non solo jure evocationis ad synodum, sed occasione ordinationum, ad quas soli comprovinciales evocabantur; nisi forte aliquis rarus casus contingeret illi similis, 1049 quo comprovincialibus deficientibus Sidonius alios metropolitanos ad ordinationem accivit in epistola ad Agroecium Senonensem. Enim vero concilio Aurelianensi IV an. 541, Aurelianensi V an. 549, ac Avernensi II anni ejusdem episcopus Aquensis non inter metropolitas, sed inter episcopos subscriptus legitur (Tom. V. Concil. col. 119) ; quae satis ostendunt eum per haec quoque tempora omni jure metropolitico caruisse, ac proinde Arelatensi subditum cum tota Narbonensi secunda.
10. Ad Alpes maritimas accedamus. Etsi Zosimus Arelatensis sedis jura maxime extulit, cum tamen eidem non attribuerit nisi provincias tres, Viennensem [Col. 0617C] scilicet et duas Narbonenses, eo tempore quo Alpes maritimae, sicut et Graiae, jamdiu constitutae fuerant, hae Arelatensis juri non fuisse subjectae videri possunt. At forte Zosimus tres illas tantum provincias nominavit, sive quia veteri formula sub Viennensi provincia utraeque Alpes maritimae et Graiae comprehendebantur, sive probabilius quia eas tantum provincias exprimendas putavit, quas a suis, quibus gaudebant, metropolitanis abstrahere, et Arelatensis juri addicere voluit; Narbonensis autem prima metropolitam agnoscebat Hilarium Narbonensem, secunda Narbonensis Proculum Massiliensem, et Viennensis saltem ex parte episcopum Viennae Simplicium. Caeterum ingenuus Ebredunensis Alpium maritimarum provinciae metropolitani SEMPER honore subnixus, ac de provinciae suae dudum ab apostolica sede (id est a Leone) illicita cessione culpatus traditur ab Hilaro papa epist. 4. Id Bonifacii constitutionem respicit paulo ante laudatam, qua cuique provinciae [Col. 0617D] proprium metropolitam praeesse ex Nicaeno canone sanxerat. Illicita autem cessio ad ea gesta refertur, ex quibus eum inter Arelatensis suffraganeos recensitum, Arelatensis juri se et suam provinciam subjecisse cognoscimus. Semper nihilominus metropolitani honore subnixus dici potuit non facto, sed jure; quatenus ejus cessio suae sedis privilegio per apostolica scripta firmato praejudicare non potuit. Quare hunc pariter cum Aquensi a Leone perstrictum existimamus epist. 10, ubi non unum, sed plures sui privilegii disertores accusat. Num vero Leonis censura in eumdem ob illicitam cessionem, quae ab Hilaro dudum facta traditur, hanc generalem notam indicet epistolae 10 insertam, an vero aliam specialem ipsius Ingenui, cum forte de Ecclesiis Nicaensi et Cemellensi ab uno episcopo regendis decrevit in litteris quae desiderantur, dubitari potest. (Confer. diss. de Epist. deperditis, n. 97.) Specialem quidem censuram ipsius Ingenui Hilari verba designare videntur. Certe hic Ingenuus [Col. 0618A] forte post hanc postremam Leonis reprehensionem, ejus auctoritate munitus, suum jus sibi vindicare studuit; unde querelas ad Hilarum papam detulit ob rescriptum quod Auxanio, uti creditur, Aquensi in praejudicium suum concesserat circa memoratas Nicaensem et Cemellensem Ecclesias, quae in provincia Alpium maritimarum collocantur. Suum autem praejudicium appellare non potuisset, si hujus provinciae Ecclesias non ad se, sed ad Arelatensem metropolitam pertinere putasset. Post non multum vero tempus ad pristinam Arelatensis subjectionem Ebredunensis episcopus rediit. In aliquot enim conciliis Galliarum non metropolitarum, sed episcoporum locum ejus subscriptiones demonstrant. Vide concilium Parisiense IV an. 573, et Matisconense II an. 585.
11. De Alpibus Graiis pauca. Nihil de his exploratum invenimus, nisi ratio habenda sit Vitae S. Jacobi Tarantasiae episcopi, quae eum a S. Honorato Arelatensi ordinatum, et in hanc regionem missum tradit. Id unum certum est, hanc episcopalem sedem [Col. 0618B] a S. Leone Viennensi metropolitae fuisse attributam; quod indicio est eam antea ad Arelatensem vel Viennensem episcopum pertinuisse. Cum vero Octodorum altera earumdem Alpium civitas in notitia Galliarum descripta, nec Viennensi attributa, ultra Tarantasiam subsidens prope Maximam Sequanorum, ab Arelatensi longius absit, inter civitates Arelatensi episcopo relictas dici nequit (citius enim una cum Tarantasia viciniori Viennensi antistiti concessa fuisset), ac propterea Octodorensem antistitem alii metropolitae, ex gr. Lugdunensi, fuisse subditum valde credibile est. Neque obest quod ex Aquileiensi synodo Quesnellus conjecit. Falsum est enim acta ejusdem synodi alias provincias quae legatos ad concilium destinarint, non memorare nisi Viennensem et utramque Narbonensem, ita ut ad alterutram illarum 1051 pertinere debeat Theodorus Octodorensis. Inscriptio quidem unius epistolae ejusdem synodi Viennensem et duas Narbonenses provincias earumque legatos [Col. 0618C] memorat, eo quod ad harum provinciarum episcopos missa fuit. At cum eidem synodo interfuerit etiam justus Lugdunensis, qui legatus Gallorum in actis appellatur, jure Sirmondus verisimillimum credidit, aliam exstitisse epistolam Justo redeunti traditam ad eas Galliarum provincias quarum vicem in eodem concilio sustinuerat. Hinc num Theodorus Octodorensis ex prioribus illis, an cum Justo ex his posterioribus provinciis ad concilium accesserit, ex hisce actis conjici nequit. Si autem ratio quam proposuimus efficacior videatur, ut Octodorensis nec Viennensi nec Arelatensi episcopo subjectus judicetur, non totas Alpes Graias ad ecclesiasticam Viennensem aut Arelatensem provinciam pertinuisse palam fiet.
—1. Cum in praemissis observationibus [Col. 0618D] primam et secundam Quesnellianae dissertationis partes ex aequo refellisse nobis videamur, pleraque allata in parte tertia, cum praemissis partibus innitantur, facili confutatione disjicientur. Hic Quesnellus S. Hilarium purgare studet a quibusdam S. Leonis censuris, quae eidem temeritatis ac superbiae notam videntur impingere. Censurae ad haec duo capita revocantur. Primum, quod Hilarius ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans, Ecclesiarum statum et concordiam sacerdotum novis praesumptionibus turbaturus excesserit. Secundum, quod debitam S. Petro reverentiam verbis arrogantioribus minuerit. Prima accusatio incompetentem Hilario depositionem Celidonii, et ordinationem alterius episcopi in Projecti locum respicit, ob quas ibidem pontifex subjicit eum in se transtulisse debitam metropolitanis sacerdotibus dignitatem. Hinc omnium Galliarum nomine latius sumpto, alienas provincias et Ecclesias ab eodem his gestis turbatas ex contextu indicari [Col. 0619A] nihil dubium est. Hanc primam accusationem quam male Quesnellus eo nomine diluerit, quod Hilarius in sua provincia, non autem in aliena deposuerit Celidonium, et alium episcopum superordinaverit Projecto, ex praemissis patet. Aliam aequiorem vindicandi Hilarii viam nos indicavimus, si nimirum haec eum gessisse dicamus non praesumptione aliqua aut superbiae impulsu, sed ecclesiastica quadam sollicitudine et zelo disciplinae, nec sine consensu et permissione saltem tacita ipsorum metropolitarum, qui sive ob amicitiam, sive ob sanctitatis ejus famam, ei plurimum deferebant; adeo ut plus gratiae tribuentes personali, privilegium sibi debitum in eum transferre se posse crediderint; quod tamen cum Patrum decretis vetaretur, et reipsa utroque in memorato casu in malum exitum recidisset, Leo juste reprehendit.
2. Difficilior est purgatio secundae accusationis, qua S. Petri reverentiam arrogantioribus verbis Hilarius minuisse a pontifice traditur. Indicantur autem [Col. 0619B] verba quae nullus laicorum dicere, nullus sacerdotum posset audire. Haec Hilario exciderunt, cum in Romanum concilium veniens, ubi Celidonii causa ad examen vocabatur, judicium renuit. Duplici vero ex capite huic Romano judicio obniti potuit Hilarius, sive quia jus non esse pontifici in hac causa putaret, sive quod ex circumstantiis non crederet expedire, causam ejusmodi Romae potius quam in Galliis iterum cognosci et judicari. Quesnellus primam rationem Hilario tribuit, quae cum pontificio juri quod part. I constituimus, adversetur, dum Hilarium defendere nititur, magnae injuriae reum traducit. Aliam potius rationem eum movisse credimus, quae pontificium jus non laedit, uti part. I, c. 7, n. 12 et 13, explicavimus. In hac solum verbis minus caute usus excessisse dicendus videtur. Nihil enim gravius protulisse si quis contendat, Leoni contrarium testanti calumniam impingat necesse est. Testimonium Auxiliaris praefecti opponitur. At cum hic, qui ipsi concertationi non adfuit, id unum affirmet se nec minimum [Col. 0619C] quidem Hilarii factum arrogantiae contagione fuscatum recordari; scire autem impatienter ferre homines, si sic loquamur, quomodo nobis conscii sumus; hujus testimonium non tanti esse videtur, ut testimonio 1055 Leonis de re praesenti ac publica (quod si falsum esset, ex iisdem actis ab eo missis revinci potuisset) anteferendum sit. De praeteritis Hilarii gestis et verbis Auxiliaris loquitur sibi perspectis, cum in Galliis et Arelate praefecturam gerens, ejus familiaritate utebatur; quae ad acta et verba coram universo concilio gesta et probata, de quibus tantum S. Leo testatur, nihilum pertinent. Praeterita quidem Hilarii consuetudo, ejusque humilitas ac sanctitas magnam praesumptionem pariunt; at non ejusmodi, quae Leonem sanctissimum ac mitissimum pontificem, cujus moderatio in ipsos etiam haereticos notissima est, solemnis calumniae reum convincere possit. Sanctis quoque viris nonnulla minus recta identidem excidere, dum aestu disputationis feruntur, [Col. 0619D] quis ignorat? Nec me latet (fatetur ipse Quesnellus part. II, c. 1) quam facile sit a suo quemque ingenio etiam pium, etiam sanctum seduci; si praesertim justissimam causam non suo, sed publico bono se defendere existimet. Justissimam quidem Celidonii depositionem censebat Hilarius, adeo ut eam novo judicio Romae non retractandam, intacto apostolicae sedis jure, ex circumstantiis crederet. Hinc se ad officia, non ad causam venisse protestatus est (Vit. Hil., c. 17) . Fieri ergo potuit ut dum ea quae ad impediendum Romanum judicium congruentissima et efficacissima putabat, nihilum persuadere deprehendit (huc enim referenda putamus illa Leonis: Hilarius rationabile, quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere, non habuit ); fieri, inquam, potuit, ut ferventius in hac re disputanti vel etiam conquerenti, non malo quidem animo, sed inconsiderate (quod facillimum est) quaedam minus cauta verba exciderint, quae arrogantia et debitae S. Petro reverentiae contraria [Col. 0620A] viderentur. Quin fieri etiam potuit ut (quod Quesnellus c. 2 suspicatur) Leoni satis perspecta tunc non fuerit Hilarii sanctitas, et in illo contentionis aestu non eo sensu Hilarii verba accepta fuerint a Romano pontifice, quo ab Arelatensi proferebantur. Quidquid pro excusando Hilario afferatur, dum jus pontificium ab eo intactum credamus, libenter accipiemus.
3. Novatores incassum sibi patrocinia quaerunt ex hac sancti episcopi contentione cum summo pontifice, nisi ea cum Quesnello ad inficiandum pontificium jus perperam referatur. Econtra catholici ex ejusmodi facto divinam providentiam admirantur, quae quosdam lapsus in ipsis sanctis viris quandoque permittit, ut exinde humiliores facti ad majora proficiant. Ita quidem Hilario evenit, quippe qui post ejusmodi contentionem reversus in patriam, non solum statim, ut auctor Vitae ejus refert, totum se ad placandum Leonis animum inclinata humilitate convertit, verum etiam latam a pontifice adversus se sententiam humiliter ferens, pastoralibus officii sui curis [Col. 0620B] ac perfectioni animum ferventius intendit. Totum se, inquit Vitae auctor c. 17, orationi, praedicationi, operationi velut incipiens mancipavit rigore districtus, miseratione perpetuus, largitione promptissimus, etc. Et post pauca: Abstinendo victu, operi insistendo, itinera pedibus conficiendo, ita se tenuavit, fatigavit, exhausit, ut vix quadragesimi octavi anni circulum adimpleret. Hanc autem mirificam divinae providentiae dispositionem, qua iidem sanctorum lapsus convertuntur in bonum, Quesnellus pervertere satagit, dum cap. 1 comminiscitur, S. Hilarium adhuc post S. Leonis decretum perstitisse in sententia, ac metropoliticam semper quoad vixit usurpasse potestatem, etiam refragante Leone et minitante Augusto. Et c. 2, ne Hilarium solum relinquat, Gallicanos etiam episcopos in eumdem Romani judicii contemptum adducit, dum eos posthabito Transalpini conventus judicio, Gallicanae synodi sententiam adversus Celidonium decretam, constanter ratam habuisse, et in electione successoris [Col. 0620C] Hilarii neglectum ab iisdem et pro irrito habitum Leonis decretum pronuntiat. Ita homo apostolicae auctoritati infensus, sub specie vindicandae sancti Hilarii memoriae, eumdem infamat, ipsumque ejus inobedientiae et contumaciae patronum praeferre cupit, quae non sanctorum virorum, sed refractariorum hominum propria est. Haec vero quam sint commentitia, et non minus ab Hilario quam a Gallicanis fuerint aliena, sequenti capite demonstrabitur.
—1. Ut Hilarium Leonis sententiae renitentem Quesnellus praeferat, eum c. 2 adhuc post eamdem sententiam pro jure suo defendendo apologias scripsisse, et legatos Romam misisse affirmat. Huc vero refert quod auctor Vitae narrat: Et quia quantum in hac causa dictaverit, huic operi nulla possum ratione connectere, Auxiliaris praefecti quae fuerit sententia, credidi inserendum. Ita post Romanum judicium [Col. 0620D] rejicit quae ante judicium, cum defensioni locus esset, ab Hilario scripta et per legatos Romam missa fuerunt eo consilio, non tam ut suum judicium in Celidonium aequum, ut putabat, ostenderet, quam ut humilioribus verbis agens Leonem deliniret, ne se et sedem Arelatensem suis privilegiis exueret. Id ex ipso contextu Vitae satis elicitur. Auctor enim narrat Hilarium, qui ante sententiam Roma excesserat, Arelatem reversum, statim totum se ad placandum Leonis animum inclinata humilitate convertisse, et in hanc rem legatos misisse in Urbem, primo Ravennium presbyterum, tum Nectarium et Constantium episcopos. Mox dictata seu apologias commemorat quae per eosdem legatos Romam missa noscuntur, hisque tandem subjicit Auxiliaris praefecti epistolam ad ipsum Hilarium, qua accepta hunc nihil amplius pro suo jure laborasse, sed toto vitae tempore conquievisse testatur. Discessit ille Roma, hiemis rigore saeviente, nimirum exeunte Januario, vel Februario ineunte. Sententia autem Leonis [Col. 0621A] lata fuit VIII idus Julias. Intermedio igitur tempore ea gesta fuerunt, ac proinde apologiae ante sententiam dictatae et editae sunt; et si quidem statim post Hilarii reditum ad placandum Leonis animum legati cum apologiis directi sunt, apologiae ejusmodi post VIII idus Julias prorogari nequeunt; cum praesertim hae post sententiam scriptae in Leonis contemptum, non ad placandum, sed ad exulcerandum ipsius animum contulissent. Quesnellus part. I, c. 8, Hilarium post Romanum judicium resistentem traducit ea hypothesi quod Leonis sententia lata fuerit VIII idus Januarias, qua die signatur brevior Leonis epistola ad Viennenses episcopos. Cui sententiae cum ille non acquievisset, exinde factum putat ut S. Leo quinto post primam epistolam mense aliam longe prolixiorem, diuturnaque meditatione ac cura elaboratam ad eosdem episcopos scripserit. Verum haec hypothesis falsa est; eam enim breviorem epistolam, de cujus germanitate idem Quesnellus alibi dubitationem insperserat, eo capite octavo ut Hilarium Leonis judicio resistentem [Col. 0621B] obtrudat, genuinam praesumit, cum tamen inter supposititias referenda sit, ut ex admonitione nostra palam fiet.
2. Post sinceram vero epistolam scriptam circa VIII idus Julias, quae Leonis sententiam adversus Hilarium exhibet, hunc adhuc suum jus prosecutum, et eam metropoliticam, qua privatus fuerat, semper quoad vixit, usurpasse potestatem, affirmari quidem potuit a Quesnello, probari autem non potuit. Nullum certe factum allegabitur, testimonium nullum. Verba auctoris Vitae, quibus Hilarium in proposito suo constantem praeferens, ait c. 17: In discrimine vitae positus, communioni ejus, quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit, Quesnellus sub finem cap. 3 ita recitat ut ad totum tempus vitae Hilarii referenda videantur, cum tamen a scriptore de eo tempore dicta sint quo Hilarius Romae una cum Celidonio sacris interesse noluit. Idem porro auctor Vitae descripta epistola Auxiliaris praefecti, qua Hilario [Col. 0621C] ut sese demitteret et acquiesceret, non obscuris verbis suaserat, haec statim subjicit: Talia percipiens, totum se orationi, praedicationi, operationi velut incipiens mancipavit, et reliqua, quae sub finem praecedentis capitis recitavimus. Omnia autem haec episcopalis quidem ministerii, quod Hilario relictum fuit, et sanctae vitae officia sunt, quae ad metropolitici juris munera reduci nequeunt. Immo haec scribendi ratio sanctum virum exhibet, qui Auxiliaris consilium secutus, nihil amplius resistens, soli episcopali curae, suique ipsius cultui se totum addixerit. Idem sane Quesnellus hoc unum ex laudatis Vitae verbis colligi 1059 posse affirmavit part. I, c. 8, Hilarium ab hujusmodi contentionibus quiescentem Leoni amplius molestum non fuisse (fuisset autem molestus, si adhuc post editum tam solemne judicium metropoliticum jus exercere voluisset), totum vero se animabus commissis oratione, praedicatione ac cura sua juvandis colendisque dedisse; quibus sedulo incumbens vivendi finem fecit. Immo paulo post affirmat toto eo tempore quo [Col. 0621D] ille supervixit, nullam se obtulisse occasionem, quam nec Hilarius quaesierat, qua necesse esset Leonis decreto contraire: prima enim, ut manifestum est, ab illo tempore occurrit Vasensis episcopi ordinatio, quae post Hilarii mortem a Ravennio ejus successore facta fuit. Ubi autem nulla metropolitici juris exercendi occasio incidit, Hilarium se ut metropolitanum gessisse, et metropoliticam semper quoad vixit, usurpasse potestatem dici nequit. Quid quod incredibilem rem ingerunt qui eum in metropolitica potestate usurpanda perstitisse contendunt? Cum enim Leonis decreto imperatoris lex accesserit, qua ejus decreti exsecutio in ipsis Galliis praecepta fuerat, si quid contra audere voluisset Hilarius, imperatoris ministri, quos mandatum imperiale urgebat, non permisissent. Hinc ipse Quesnellus part. I, c. 9, de hac lege sermonem faciens, parendi, inquit, necessitatem fecerat constitutio imperialis a Valentiniano edita adversus Hilarium; [Col. 0622A] quae plane revincunt illa quae idem sibi contradicens scripsit part. III, c. 1: Hilarius eamdem semper quoad vixit usurpavit potestatem etiam . . . . minitante Augusto. Contradictiones in eo qui falsum propugnat, facile occurrunt.
3. Quoad Gallicanos episcopos audacter affirmat part. III, c. 2, hos posthabito Transalpini conventus judicio Gallicanae synodi sententiam adversus Celidonium decretam constanter ratam habuisse. Quam facile est falsa gratis venditare! Judicium potius Hilarii contra Celidonium post Romanam synodum et post Leonis judicium irritum fuisse habitum ex eo cognoscimus, quod Vesontionensis Ecclesia laudatum Celidonium a Leone restitutum, in sua sede mortuum ac sepultum, Importunum vero, qui in ejus locum fuerat ab Hilario suffectus, eo suam sedem post Romanum judicium repetente, pulsum tradat, ut videre est apud Chiffletium in Vesontione tom. II, pag. 115 et 136. Ipsa Valentiniani lex Celidonii restitutionem a Leone decretam exsecutioni procul dubio mandatam [Col. 0622B] dubitare non sinit.
4. Sed quam longe abessent Gallicani provinciarum illarum antistites a Leonis constitutione effectui tradenda, in ipsa ordinatione Ravennii clarum evasit, inquit Quesnellus part. I, c. 8, ac si haec ordinatio, qua Ravennius velut metropolita Arelatensis electus fuit, adversus Leonis decretum pugnet, quo jus metropoliticum Viennensi episcopo concessum fuerat. Ut perspicuum fiat quam sit inanis haec ratio, observandum est episcopos Arelatensi sedi adhaerentes adeo ratum habuisse Leonis decretum, ut Hilarium omni metropolitico jure privatum agnoscentes, hoc jus Ravennio ejus successori novo decreto reparandum petierint. Sic enim illi epist. 65, cap. 1: Non aliqua nova institui, sed prisca per vos optamus et antiqua reparari. Nec enim justum est ut honorem ejus (Ravenni) quem, ut probavimus, impense diligitis, illa res minuat, qua pietatem vestram alter (Hilarius) offendit. Et sane manifestum est Ecclesiae Arelatensi [Col. 0622C] divinae gratiae favorem adesse, cui talem habere contigit sacerdotem, per quem privilegia dignitatis antiquae, quae dolebat sibi pro tempore diminuta, gauderet in perpetuum recentioribus apostolicae sedis auctoritatibus reformata. Si irritum habuissent Leonis judicium quo Hilarius Arelatensis sedis privilegiis exutus fuerat, haec pro tempore diminuta nequaquam dici potuissent. Id autem dictum est a Gallis, quia ea privilegia Hilario vere fuisse sublata noverant; unde Leo in responsione epist. 66, c. 1, ita hanc Gallorum postulationem expressit, ut quod decessor ipsius (Ravennii) merito suae praesumptionis amiserat, reformetur. Addiderunt autem pro tempore, quia eadem privilegia in unius Hilarii poenam eidem adempta, ex Leonis mente, qui in Ecclesiarum privilegiis nihil convelli, nihil excidi patiebatur (ut idem tradidit epist. 66, c. 1) , Arelatensi sedi, mortuo Hilario, reservabantur. Solum scilicet Hilarium punire voluit Leo, non autem sedem suis praerogativis exuere; unde si attentius legatur tota epistola 10, sola persona Hilarii multata invenietur. [Col. 0622D] Nec ultra Hilarius audeat conventus indicere synodales. Non ergo intersit 1061 ulli ordinationi; non ordinet. Noverit SE non solum ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae, quam male usurpaverat, potestate privatum. Omnia unum Hilarium pulsant; de sede aut successoribus ne verbum quidem. Forte haec solius personae multa, quae ad successores non transiret, clarius expressa fuerat in alia deperdita epistola, quo hoc jus Hilario ademptum, in Viennensem episcopum deputatione quadam interina traductum fuit. Quam potestatem, inquit ipse Leo epist. 66, c. 2, Hilario episcopo (non sedi Arelatensi) ablatam, Viennensi episcopo credidimus deputandam; et ex hac fortassis quae periit epistola, antistites Gallicani pontificiam mentem apertius edocti, in laudatis ad Leonem litteris Arelatensis episcopi dignitatem pro tempore diminutam tradidere.
5. Haec certe vetus Ecclesiae disciplina fuit, ut si [Col. 0623A] qui metropolitae ex aliqua ipsorum culpa, non episcopali sede, sed solo metropolitico jure privarentur, haec poena unam eorum personam ac vitam afficeret, non autem ad successores transiret; interim vero, dum illi viverent, jus metropoliticum ad antiquiorem episcopum pertineret. Id palam fit ex epist. 8 Hilari papae, qui Leoni immediate successit. Cum enim Hermes e Biterrensi episcopatu, a quo indigne fuerat exclusus, ad Narbonensem promotus fuisset, Hilarus id contra canones gestum agnoscens, ita ei Narbonensi sede relicta, jus metropoliticum ordinationis episcoporum in antiquiorem ejusdem provinciae antistitem transtulit. Ei, inquit, qui nunc Ecclesiae Narbonensi praesidere permittitur, ordinandorum episcoporum ob haec quae prave facta sunt, sustulimus potestatem, quam ita ad fratrem et coepiscopum nostrum Constantium Uceticae Ecclesiae antistitem, quia aevo honoris primus esse dicitur, pertinere censuimus, ut si superstite Herme episcopo defunctus fuerit, illum haec [Col. 0623B] cura respiciat quem repererit episcopalis ordo primatem. Herme autem episcopo deficiente, faciendorum mos antistitum Narbonensi mox reddatur Ecclesiae, quem non civitas, sed causa praesumptionis amisit. Similiter cum S. Leo in eadem epist. 10, ubi de S. Hilario agit, cap. 6, sublaturus alium quemdam, si forte irreperet, metropolitarum abusum, generale edictum sanxit, ut si quispiam metropolitanus mandatis non pareat, jus ordinandi ad eum pertineat, qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros praevenit sacerdotes; solam utique peccantis personam punire voluit, ita ut, hoc defuncto, redeat ad successorem eadem praerogativa, quam non civitas, sed causa praesumptionis amisit. Quod si idem pontifex cum Hilarium jure metropolitico exuit, solam vitam ejus pari de causa respiciens, Leontio quidem antiquiori episcopo jus in convocandis diversarum provinciarum synodis detulit in eadem epist. 10, c. 9, caeteras vero juris metropolitici praerogativas in alia epistola, quae desideratur, transtulit in episcopum Viennensem, [Col. 0623C] id eo speciali nomine fecisse credendus est, quia Viennensis episcopus cum Arelatense in aliquot saltem ejusdem provinciae Ecclesias jus sibi esse contendebat. Id tamen non impedit quin utriusque juris sive in Leontium antiquiorem antistitem, sive in Viennensem traducti decretum solam Hilarii vitam afficeret, adeo ut, Hilario mortuo, utrumque jus ad Ravennium successorem redierit. Hinc ex electione Ravennii colligi non potuit cum Quesnello episcopos comprovinciales metropolis Arelatensis Leonis decreto nequaquam paruisse. Hilario enim mortuo Leonini decreti vis desierat; quo cum pontifex sola persona Hilarii multata, Arelatensi sedi suum jus intactum reliquisset, jure post ejus mortem comprovinciales episcopi ad metropolitae electionem convenere sine Viennensi; unde illam Leo approbavit epist. 40 et 41. Id ipse Quesnellus fateri coactus fuit in praemissae dissert. part. I, c. 8, scribens: Nihil de neglecto Viennensi episcopo metropolitano in Ravennii [Col. 0623D] ordinatione suggerit aut reprehendit; unde promptum existimare Leonem noluisse Ecclesiam Arelatensem jure metropolitico sua sententia spoliare, sed solummodo Hilarium multare; quo mortuo, aequum judicavit ut omnia in statum pristinum redirent. Solum fallitur, quod hocce consilium oeconomiae gratia inductum arbitretur post electum Ravennium, hanc autem eamdem vim ex disciplina ejus temporis ipsi decreto ab initio fuisse nequaquam putet.
6. Cur vero, inquies, comprovinciales episcopi priscum jus Hilario ademptum Ravennio redintegrandum petiere, si post Hilarii obitum ex Leonis mente ac ex disciplina ipsa ad eumdem redierat? Id ortum duxit ex veteri controversia 1063 Viennensis episcopi, qui cum ex decreto Leonis, vivente Hilario, jus Arelatensis obtinuisset, eo adhuc mortuo, jus suum prosequebatur in aliquot Ecclesias, ac praesertim in Vasensem, cui Ravennius reviviscente pristino jure episcopum dederat. Hinc itaque Ravennius [Col. 0624A] et comprovinciales novum decretum a Leone postularunt, non ut post mortem episcopi metropolitico jure privati antiquum jus ad successorem rediret, sed ut in jure controverso inter Arelatensem et Viennensem episcopos supra Vasensem aliasque Ecclesias, quod vivente Hilario Viennensi traditum fuerat, Arelatensis privilegia sarta tecta servarentur, ne quod pro tempore in solius Hilarii poenam fuerat ablatum, in perenne successorum ac sedis detrimentum cederet.
7. Ex his etiam ordinatio Vasensis episcopi, quae post mortem Hilarii ad Ravennium ejus successorem ex veteri disciplina rediit, pro astruendo jure Hilarii nihil probat; et multo minus probat Hilarium idem jus, quod ipsi Gallicani Hilario ablatum professi sunt, Gallis episcopis annuentibus obtinuisse, eamdemque semper, quoad vixit, usurpasse auctoritatem etiam refragante Leone; quod cum Quesnellus ingessit, pro aequa Hilarii apologia magnam eidem inobedientiae et contemptus criminationem impegit. Neque eum [Col. 0624B] vindicat ratio ab eodem subjecta, c. 1, quia non latebat inertem esse ac otiosam primariorum praesulum erga inferiores episcopos praerogativam, cum nihil ab his secundum normam canonum arrogatur. Haec praesumunt Hilarium omnia egisse secundum canones, nec quidquam extra suam provinciam sibi arrogasse, quod tamen Quesnellus irrito conatu probare studuit, ut antea ostensum est. Cum porro Hilario reipsa imponit inobedientiam et pertinaciam, quae ab ipso alienissima nullis canonibus probatur, ejus sanctitas hujusmodi defensionem, quae juris specie et canonum nomine crimina protegit, maxime detestatur.
—1.Ea Leonis verba de Hilario epist. 10, c. 3: Rationabile quod in sanctorum [Col. 0624C] concilio sacerdotum posset respondere, non habuit quorum sensum alibi exposuimus (Vid. c. 1, num. 2) , Quesnellus c. 3 de jure appellationis dicta interpretatur, adeo ut hoc uno angeretur Leo quod Hilarius Celidonii appellationi obniteretur. Haec pariter jus appellationum, quod luculentissime constituimus, Leoni defuisse praesumunt. Eadem porro verba idem Quesnellus eo nomine in suspicionem vocat, quia omnibus in re propria dicendi testimonii facultatem jura submoverunt. Si ea verba ad jus referenda essent, et Hilarius in hoc restitisset, cum pro appellationum jure constituendo luculentissima et consuetudinis, et canonum, et divini juris testimonia a nobis producta fuerint part. I, c. 5, 6 et 7, nonne quidquid ab Hilario contra fuisset allatum rationabile esse non poterat? Si vero referantur ad factum, quomodo rationabile credi potest quod judex rationabile non fuisse testatur (Vid. observ. in part. I, c. 2) ? Num porro judex cum causam aliquam sibi competentem recipit, et deficientem in responsionibus [Col. 0624D] et probationibus, ac declinantem a judicio damnat, nihilque rationabile protulisse pronuntiat, traduci possit veluti testis in propria causa, ex ipsis juribus aliis judicandum relinquimus.
2. Quod porro eodem capite a Quesnello subjicitur de testibus a Celidonio in Romana synodo productis, illa quidem praesumptio Leonis judicio obesse, judicio autem Hilarii favere videtur, quod in rebus facti facilius et cautius judicia ferantur in loco ubi res gesta est, et ubi testes minus facile decipere queunt, quam in loco valde dissito, si praesertim soli testes a reo adducti eodem pervenerint. Igitur judicium Vesontione ab Hilario habitum, ubi Celidonius erat episcopus, et ubi plures testes inventi fuere, deceptioni minus obnoxium videri potest, quam judicium Leonis habitum Romae, ubi soli testes a Celidonio producti fuere. Id quidem non leve videretur, si de facto actum esset, 1065 quod Vesontione accidisset. [Col. 0625A] At id non constat; immo oppositum multo est probabilius. Impedimentum Celidonio objectum fuerunt nuptiae cum vidua quam ille ante episcopatum duxisse dicebatur (Vit. Hil. cap. 16) . Additum quoque fuit aliud impedimentum, uti appellant, lenitatis, nimirum saeculi administratione perfunctum capitali aliquos condemnasse sententia. Ubi autem hanc saeculi administrationem, seu officium judicis exercuerit, non exprimitur. Gerebantur autem ejusmodi administrationes et officia variis in locis, ac proinde fieri potuit ut dum alibi quam Vesontione saeculari administratione fungeretur, uxorem ejusdem loci duxerit; ac propterea de re ageretur quae non Vesontione, sed alibi contigerat. Quis autem scit qua in urbe et qua in provincia id evenerit? Enimvero si res haec Vesontione accidisset, ac fuisset ibidem nota, uti supponitur, ante ejus electionem patuisset, dumque ex more cleri populique suffragium quaereretur, hoc impedimentum saltem ab aliquo productum fuisset in medium, ejusque ordinationem [Col. 0625B] impedisset. Igitur ex ipsa electione et ordinatione pacifica objectae postea nuptiae ad alium remotum locum pertinent, ita ut soli exteri testes Vesontione non minus quam Romae adducendi fuerint, nec major pro Vesontionensi quam pro Romano judicio fides et auctoritas ex productis testibus colligi queat. In Vesontionensi autem judicio testes male fidos adhibitos illud indicio esse potest, quod impedimentum lenitis, in quo etiam testes Vesontione accusationem confirmarunt, non constitit; unde nulla de eo amplius in Romano judicio quaestio mota fuit, de qua apud Leonem nullum indicium. Ita ergo falsi et accusatores et testes esse potuerunt in impedimento bigamiae, ut in impedimento lenitatis fuisse videntur. Potuerunt nimirum aliqui in Celidonium male animati falsas accusationes spargere, et falsos testes forte ex solo auditu proferre, qui Hilarium zelo disciplinae abreptum aliosque Vesontione coactos judices deciperent. Romam autem a Celidonio aequiores [Col. 0625C] et instructiores testes, qui ipsum in administrationibus nossent, potuere adduci, quibus Hilarius, licet gesta secum tulerit, respondere non potuit. Haec gravior praesumptio est, quae majorem Romano quam Vesontionensi judicio ex ipsis testibus fidem conciliat. Certe Jurensis monachus, qui Vesontioni proximus, et Hilarii aevo fere suppar S. Romani Vitam scripsit, ex fama atque traditione ejusdem Ecclesiae Hilarii sententiam nulla existente ratione editam accusavit. En igitur ex ipsa Vesontione, in qua Hilarius Celidonium deposuerat, calculus pro Leonis sententia. Majus hoc testimonium est, quam solum testimonium auctoris Vitae S. Hilarii, qui ex sola Arelatensi fama, non autem ex Vesontionensi scripsit. At de hoc plura in observationibus ad primam partem c. 3. Neque idcirco fieri potuisse negamus ut testes a Celidonio producti Leonem fallerent. At cum hi interrogati fuerint praesente Hilario, is autem tametsi testium et actorum Vesontione esset instructissimus, quod posset opponere non habuerit, magna pro iisdem [Col. 0625D] praesumptio exoritur, qua Leonis judicium, ut res ejusmodi ferunt, aequissimum judicetur.
3. Hic autem dissimulare non possumus magnam Quesnelli audaciam, qua Leonem in hac causa ex praeconcepto in Hilarium affectu egisse traducit. P. Jacobus Longueval, l. IV, Histoire de l'Eglise gallicane, tom. II, pag. 35, tantam criminationem paucis exsufflat: Le P. Quesnel, qui semble n'avoir entrepris de commenter les oeuvres de säint Léon que pour faire le procès à ce grand pape, l'accuse d'avoir agi par prévention contre saint Hilaire. Mais saint Léon avait été témoin à Rome du procédé d'Hilaire; il avait examiné les pièces du procès dont il était juge. Peut-on sans témérité juger qu'un si grand homme et un si saint pape ait agi par passion contre un autre saint? Enimvero si de judicio in causa Celidonii habito, quo Hilarii sententia recisa fuit, sermo sit, quid, quaeso, Leoni agendum fuerat, Celidonio appellante, insistente, et testes producente. Hilario autem nihil opponente, et [Col. 0626A] judicium declinante, nisi illud solemne legum omniumque tribunalium principium sequi: Actore non probante reus absolvitur? Nemo potest hac in re Leoni succensere, nisi eum in ejusmodi appellationibus judicandi potestate expertem et incompetentem judicem existimet. Id sane unum Quesnellus pro. Hilarii apologia produxit, et eidem sancto viro hanc falsissimam sententiam affigens, huc omnia ejus dicta, omne silentium, ipsamque a Romano judicio fugam retulit. 1067 Ita ad juris quaestionem totam hanc causam revocavit, quam de mero facto futuram initio receperat. Hoc autem pontificium jus cum luculentissime (ut nobis quidem videtur) constitutum fuerit, tum ex consuetudine, tum ex canonibus, tum ex divino jure, S. Leo, cui hoc jus erat exploratum, aliter judicare non potuit; ejusque judicium nemo poterit juste reprehendere, nisi qui cum Quesnello jus pontificium neget. Dum vero hic, ut se et suum praejudicium occultet, hanc sententiam ab omni jure abhorrentem S. Hilario ascribit, eum apostolicae auctoritati adversantem [Col. 0626B] traducit, atque apologiae nomine magnam ipsi criminationem et ignominiam intexit. Nos eximiam tanti viri sanctitatem venerantes, quam ipse etiam Leo post ejus mortem testatus est, cum eum sanctae memoriae appellavit epist. 40, alia aequiori ratione ipsum vindicare studuimus. Quod si haec minus placeat, quaecumque alia melior et probabilior afferatur, dum pontificium jus omni antiquitate atque auctoritate suffultum non laedat, libentissime suscipietur atque probabitur.
4. Quod si de variis Hilarii accusationibus Leonis epistolae insertis, et in Celidonii causam vel praeter ipsam incidentibus agatur, cum ad facta pertineant quae apostolicae sedis jus non tangunt, non inficiamur in his Leonem non minus quam Hilarium potuisse allucinari et decipi. Optaremus quidem eas accusationes ita posse purgari, ut dum Hilarius defenditur, Leo non accusetur. Utinam nobis licuisset auctorem Vitae Hilarii imitari, qui vel a narrandis nonnullis [Col. 0626C] abstinere satius duxit hac ratione allata (Cap. 17) : quia tantorum virorum, praesertim jam ad supernam gratiam evocatorum, non audeo judicia ventilare! Cum vero Quesnellus Hilarii purgandi praetextu Leonem impetiverit, officii nostri fuit eas rationes producere quae ad hunc vindicandum magis conferre visae sunt. Quod si exinde nonnihilum censura in Hilarium redit, id non nobis, sed monumentis quae supersunt tribuendum est. Leonis epistola hac in re plurimum probat, cum de contentione Romae habita testetur, quae ipsis gestis una cum epistola missis in Gallias inserta fuit. Neque enim de calumniis Hilario impactis a sanctissimo praesule suspicari licet. Cumque Leo hasce litteras exararit non statim post disputationis aestum, sed quinque circiter menses post, cum omnis aestus, si qui fuit, plane conquieverat, ac praeterea eam scripserit post receptos et auditos Hilarii legatos ad ipsum placandum, et Hilarium excusandum seu purgandum missos, inter quos Ravennium pontifici probatum fuisse discimus ex epist. 40 [Col. 0626D] et 41, hoc tanto intervallo melius edoctus, si quid etiam antea praeter gestorum fidem ac rei veritatem animo praesensisset, procul dubio emendasset. Licet autem in hac epistola aliquid acerbius Hilario excidisse indicetur quo apostolica auctoritas laedi visa est, quid tamen id fuerit non exprimitur. Si acta quibus tota haec contentio descripta fuit ad nos pervenissent, qua aequiori ac certiori interpretatione Hilarii verba explicari possent, fortassis cognosceremus. In hoc autem obscuro satis aequam et probabilem censemus eam interpretandi rationem quam proposuimus, ut ne Hilarium contra apostolicum jus circa appellationes, contra veterem consuetudinem et contra ipsos canones Sardicenses, quos in Galliis receptos ostendimus, quidquam dixisse aut sensisse credamus. Quoad caeteras vero Hilarii censuras, quae ad facta pertinent ab Urbe remota, num Leoni alicubi obreptum fuerit, inopia aliorum documentorum dijudicare non possumus.
[Col. 0627A] 1069 I. De jejunio sabbati variam olim diversamque fuisse Ecclesiarum consuetudinem, et monuit S. Augustinus pluribus locis, et ex aliis passim auctoribus certissimum est. Sed quid potissimum observaverit Ecclesia Romana Leonis nostri aetate, ut accuratius inquiramus, invitat nos Romani hujus pontificis, cujus scripta recensuimus, memoria, et nonnulla etiam compellunt Epistolarum Sermonumque ejus loca, quibus vel jejunii sabbatici mentio injecta est, vel ex consilio videtur omissa.
Sabbatorum porro in hac dissertatione multiplex ordo distinguendus. Vel enim de iis sabbati diebus agitur qui per quadragesimales hebdomadas occurrunt, vel de his qui quartam et sextam feriam Quatuor Temporum sequuntur; vel de quolibet sabbato per annum extra utraque illa tempora occurrente: quibus demum et sabbatum vigiliae Pentecostes adjungi potest. De his seorsim nobis disserendum, omisso paschalis sabbati jejunio, de quo similis non movetur controversia.
[Col. 0627B] II. Ac primum quidem sabbatis cujuslibet hebdomadae extra Quadragesimam, aut Quatuor, ut aiunt, Tempora, nec non etiam extra paschalem Quinquagesimam ante Pentecosten positae, observatum esse jejunium in Ecclesia Romana, tam manifesta evincunt testimonia, ut qui illud negaverit contentionem magis amare existimandus sit quam inquirere veritatem.
1070 Sabbati jejunium jam a Silvestri temporibus, vel etiam ante fuisse institutum narrat Nicolaus I, pontifex Romanus ad Gallicanos episcopos scribens: De jejunio sabbati, inquit, tempore sancti Silvestri confessoris Christi satis discussum est et disputatum, atque ut celebraretur per omnia definitum, nullusque post haec ausu temerario contra istud statutum venire, aut saltem mutire praesumpsit. Si ita vere scripsit [Col. 0627D] Haec Nicolaus I sumpsit ex Actis S. Silvestri, quae Gelasii quoque aetate a multis Romanis legebantur, ut idem Gelasius testatur in decreto de libris apocryphis. Cum vero haec Acta a Baronio ad annum 315, n. 17, compluribus mendaciis deturpata probentur, [Col. 0628D] et post alios eruditos viros a Papebrochio et Janningo pro non exigua parte falsi convicta sint, nullam in hac re ad jejunium sabbati pertinente, quae inter commenta censenda est, fidem merentur. Nicolaus, istud, puto, ex apocryphorum commentariis hausit, aut populari Romanorum traditione. Unde enim discere potuit de Silvestro, quod Ambrosio, [Col. 0627C] Augustino, Cassiano ipsique Innocentio primo ignotum fuit? Si enim sub Silvestro jejunium sabbati discussum, statutum definitumque fuit, nec latere Innocentium potuit, Silvestro magis vicinum, nec illud Innocentius omittere, cum ad Eugubinum scribens congereret quidquid ad Romanae istius consuetudinis patrocinium facere poterat. Putaverim ego vel Nicolaum memoria lapsum esse, ut Silvestrum pro Innocentio supponeret, vel scribarum allucinationem esse; idque duplici confirmo conjectura. Primum enim auctoritati Silvestri, Innocentii auctoritatem atque decretum subjunxisset Nicolaus, et ad ejus ratiocinia Photium, qui Romanam Ecclesiam calumniabatur, remisisset; quod certe majoris fuisset roboris quam nescio quam disputationem coram Silvestro habitam, omnibusque ignotam commemorare. Secundo, si post Silvestri definitionem nullum contra istud statutum [Col. 0628A] venire, aut saltem mutire praesumpsisse dixisset, statim a Photio deprompta esset e codice Romano epistola Innocentii 1071 papae ad Decentium, per quam manifestum est non longe a Silvestri aetate adversus sabbati jejunium etiam in suburbicaria dioecesi et mussitatum esse et disputatum. Novi ex opusculo sancti Petri Damiani LV, et ex Vita sancti Romualdi ab eo conscripta, aliquod scriptum nomine Silvestri papae de sabbati jejunio venditatum esse tunc temporis, cujus etiam fragmentum refertur in citato opusculo. Sed scripta suspectae antiquitatis et sinceritatis tam antiquo pontifici sine veterum auctoritate asserta, non magnum sibi conciliant ex auctore undecimi saeculi patrocinium.
III. Ex melioris igitur notae monumentis asserendus est usus jejunii sabbatici in Ecclesia Romana. Certum est circa annum Christi 387 eam viguisse consuetudinem, quam ex epistolis sancti Augustini 86 et 118 notam habemus. Cum enim sancta Monica Mediolanensem Ecclesiam sabbato non jejunantem [Col. 0628B] inveniens, quid sibi agendum esset dubitaret, interrogatus ab Augustino adhuc catechumeno Ambrosius respondit: Quando hic sum, non jejuno sabbato; quando Romae sum, jejuno sabbato. Ad quamcumque Ecclesiam veneritis, ejus morem servate, si pati scandalum non vultis aut facere (S. August. epist. 118 ad Januar., cap. 2) . Circa ann. Chr. 392 perseverasse hunc morem in eadem Ecclesia testis est laudata epistola 86, quam scripsit jam presbyter factus, ut hominis cujusdam Romani proterviam retunderet, qui universas pene Ecclesias a Romana eo in ritu discrepantes injuriose lacessebat. Post annum 395 servatum esse, testatum facit epistola ejusdem Augustini 118, quam ad Januarium dedit cum jam episcopus esset. Quod enim ibi ait: Alii jejunant sabbato, de Romanis intelligendum esse satis insinuat responsum Ambrosii, quod statim ab eo refertur. Idem epistola 19 ad Hieronymum de eodem jejunio haec habet verba: Vellem me doceret benignitas tua utrum [Col. 0628C] simulate quisquam sanctus Orientalis, cum Romam venerit, jejunet sabbato, excepto illo die paschalis vigiliae. Hieronymus ipse scribens ad Lucinium Boeticum epist. 28, jejunium quoque sabbati Romae observatum commemorat. Anno 416, quo ad Decentium episcopum Eugubinum scribebat Innocentius PP., tantum abest ut quidquam de illa jejunii sabbatici consuetudine remissum esset, quin potius illam omnino servandam esse contendit. Non negamus, inquit, sexta feria jejunandum; sed dicimus et sabbato hoc agendum . . . . . Sabbatum praetermittere non debemus; probatque tum ratione multiplici, tum diversis traditionibus, seu ecclesiasticis, seu apostolicis, ex quarum una jejunium sabbati in Ecclesia Romana celebratum esse satis initio epistolae insinuat, ubi quae de institutis ecclesiasticis ac apostolicis traditionibus habet, ad singula epistolae capita pertinere suggerit. Joannes [Col. 0629A] Cassianus, qui Romae sedente Innocentio commoratus est, et usque ad ann. Chr. 435 aetatem protraxit, eamdem Ecclesiae Romanae consuetudinem notam nobis 1072 facit, lib. III de Institutis coenobiorum, cap. 10, cujus verba paulo post referemus. Socrates Innocentii temporibus aequalis, quique historiam suam usque ad decimum septimum Theodosii consulatum perduxit, hoc est, ad an. Chr. 439, disertis verbis scribit: Romae singulis sabbatis jejunant, lib. V, cap. 22.
IV. Anno sequenti, qui ab Innocentii obitu fere vigesimus quartus fuit, Leo pontifex creatus est; quo sedente, viro scilicet paterni moris retinentissimo, non utique credendum est deferbuisse sabbato jejunandi Romanae Ecclesiae studium, sed et hujus observantiae expressum habemus apud Leonem testimonium, quod posthabitum hactenus fuisse miror ab his qui hanc materiam attigerunt. Est in epistola ad Dioscorum Alexandrinum episcopum (Epist. 11, al. 81) , quem sub ejus episcopatus initia hortatur ut Ecclesiae suae disciplinam et instituta ad Romanae mores componat; tale est autem caput primum: Quod ergo a Patribus nostris propensiore cura novimus esse servatum, a vobis hoc volumus custodiri: ut non passim diebus omnibus sacerdotalis vel levitica ordinatio celebretur; sed post diem sabbati, ejus noctis quae in prima sabbati lucescit, exordia deligantur, in quibus his qui consecrandi sunt jejunis, et a jejunantibus sacra benedictio conferatur. Quod ejusdem observantiae erit si mane ipso Dominico die, CONTINUATO SABBATI JEJUNIO, celebretur; a quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt, quam ad diem Resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur, pertinere non dubium est. Vides ut moris erat apud Romanos sabbato jejunare, quandoquidem ab his qui mane Dominico die vel ordinabant vel ordinabantur, continuari velit sabbati jejunium: quis enim quod actum non est continuari posse dixerit?
Scio quid reponi possit, videlicet non hic de quolibet [Col. 0629C] sabbato rem esse Leoni, sed de sabbato sancto, quod jejunando transigere omnibus solemne erat ac religiosum. Probant id tum ex Paschatis mentione quae hic injicitur, tum quod Dominica illa vocatur dies Resurrectionis. Id ita persuasum habuerunt qui in prioribus editionibus hunc titulum vel apposuerunt vel appositum servando probarunt: De ordinatione presbyteri aut diaconi, ut sabbato sancto celebretur, id est die Dominico. Sed quam imperita manus hujusmodi titulum composuerit, evidens est, cum tot fere sint errata gravissima quot verba; sacerdotum enim nomine solos presbyteros, et sacerdotali ordinatione presbyterorum ordinationem censeri putavit; cum potius episcopos episcoporumque ordinationem isthaec significent. Deinde Dominicum diem cum ipso sabbato confundit. Ac demum quod generaliter de sabbato dicitur ad sabbatum sanctum restringit. Duo priora errata digito solum monstrasse sufficit; tertium nescio an quis velit defendere.
[Col. 0629D] V. Certe de quolibet sabbato ac qualibet 1073 Dominica Leonem hic agere facile probatur: 1 o quia episcoporum consecratio numquam fuit vel ipsi diei Paschatis affixa, vel illis statis Quatuor Temporum Dominicis; sed vel sola et qualibet Dominica, ut olim; vel etiam in apostolorum festivitatibus, ut hodie, debuit celebrari. 2 o Omnia momenta quae Leo perpendit, tam pro aliis omnibus Dominicis faciunt, quam pro Dominica Paschatis: mundi scilicet exordium, apostolorum cum baptizandi potestate missio, nec non effusio Spiritus sancti, etc., quae die Paschatis impleta non sunt, sed die solum Dominica. 3 o Auctoritas Scripturae, exemplumque apostolorum, quae ex libro Actuum referuntur, non soli Dominicae paschali conveniunt, sed quibuslibet diebus Dominicis: non enim in solemnitate paschali, Paulo et Barnabae manus imposuerunt apostoli, et ad praedicandum gentibus eos miserunt. 4 o Quia generaliter loquitur de sabbato: Post diem sabbati, ejus noctis quae in [Col. 0630A] prima sabbati lucescit, exordia deligantur. Quod enim Dominicam proxime sequentem diem Resurrectionis appellat, non est quod quemquam moveat, cum familiarissimum sit scriptoribus antiquis ut quemlibet Dominicum diem, Resurrectionis diem nuncupent, diem vero ipsum Paschatis, sanctum Pascha, vel paschalem festivitatem vocitent. Leo ipse in epistola ad Turribium, cap. 4, ait Priscillianistas jejunasse die Dominico, qui est dies Resurrectionis Christi. 5 o Tantum abest ut mentio de Paschate persuadeat de paschali Dominica mentionem esse, quin potius hoc ipsum est quod contrarium demonstrat, quando, ut ostendat eam noctem quae sequitur proxime diem sabbati, ad Dominicum diem pertinere, in exemplum adducit ipsum Pascha: Sicut etiam, inquit, in Pascha Domini declaratur; in quo videlicet nox sabbato sancto succedens festivitati paschali deputatur in officio Ecclesiae, quod nunc apud nos die sabbati summo mane celebratur, per illa vero tempora, nonnisi post [Col. 0630B] noctis subsequentis initia agebatur; in quo frequenter repetitur: Haec nox est in qua, destructis vinculis mortis, Christus ab inferis victor ascendit. O vere beata nox, quae sola meruit scire tempus et horam in qua Christus ab inferis resurrexit! . . . . Haec sunt enim festa paschalia, etc. 6 o Etsi ex historiae ecclesiasticae monumentis non constaret longe plurimos episcopos vel presbyteros extra diem ipsum Paschatis fuisse consecratos, hoc vel sola ratio suggereret. Quis enim sibi persuadeat per tot mensium intervalla, quod saepe saepius contigisset, relictas esse Ecclesias viduatas pastoribus, quod gravi interminatione sacri canones prohibent? Immo vero numquam in Paschate ordinationum benedictiones celebrabantur, quia tota haec solemnitas regenerandis catechumenis erat consecrata, et mensis potius December ordinationi sacerdotum deputatus erat; unde toties in fine historiae pontificum haec clausula subjicitur: Fecit ordinationes mense Decembri, etc. 1074 Certum igitur est, cum hic scribit Leo noster: Ut his qui consecrandi [Col. 0630C] sunt numquam benedictio, nisi in die Resurrectionis Dominicae tribuatur, etc., non de die Paschatis, sed de qualibet Dominica, quae Resurrectioni sacra est, intelligendum esse; ac proinde sabbatum antecedens, cujus jejunium continuari praecipitur, non sabbatum sanctum esse, sed quodlibet per annum occurrens.
VI. Qua porro occasione, qua de causa haec jejunii sabbatici consuetudo in Ecclesiam Romanam invecta fuerit, non concors est omnium sententia. Sanctus Augustinus epist. 86: Est quidem, inquit, et haec opinio plurimorum, quamvis eam perhibeant esse falsam plerique Romani, quod apostolus Petrus cum Simone Mago die Dominico certaturus, propter ipsum magnae tentationis periculum, pridie cum ejusdem urbis Ecclesia jejunaverit, et consecuto tam prospero gloriosoque successu, eumdem morem tenuerit, eumque imitatae sint nonnullae Occidentis Ecclesiae. Eamdem rationem non a Romanis solum, sed ab aliis etiam nonnullis Occidentalium partium Ecclesiis obtendi suo tempore refert [Col. 0630D] Cassianus lib. III de Institut. coenobiorum cap. 10: Cujus, inquit, moderaminis causam nonnulli in quibusdam Occidentalibus civitatibus ignorantes, et maxime in Urbe, idcirco putant absolutionem (jejunii) sabbati minime debere praesumi, quod apostolum Petrum in eodem die contra Simonem conflictaturum asserant jejunasse. Haec ratio cum a plerisque Romanis Augustini aetate reprobaretur, suggilletur a Cassiano, et ab Innocentio papa, qui rem ex professo tractavit in epistola ad Decentium, nullatenus commemoretur, omnino videtur commentitia.
Alteram igitur rationem afferri narrat ibidem Augustinus. Alii, inquit, propter humilitatem mortis Domini jejunare, sicut Romana et nonnullae Occidentis Ecclesiae, elegerunt. Quam rationem vehementer urget Innocentius loco citato, ita ut paris religionis esse velit per sabbati jejunium memoriam mortis Christi colere, ac jejunio sextae feriae ejus passionem, et diei Dominicae laetitia Resurrectionis ejus gaudia celebrare. [Col. 0631A] Quod si putant, inquit, semel atque uno sabbato jejunandum, ergo et Dominica et sexta feria semel in Pascha erit utique celebranda; si autem Dominici diei et sextae feriae per singulas hebdomadas reparanda imago est, dementis est bidui agere consuetudinem, sabbato praetermisso, cum non disparem habeat causam a sexta videlicet feria, in qua Dominus passus est, quando et ad inferos fuit, ut tertia die resurgens redderet laetitiam post biduanam tristitiam praecedentem.
Tertiam rationem suggerit uterque auctor, quae tamen facile in praecedentem recidit. Eam ab apostolorum exemplo repetunt. Quia, inquit Augustinus (Epist. 86) , discipuli humanitus mortem Domini doluerunt . . . Nam utique constat, addit Innocentius ( Epist. ad Decentium Eug.), apostolos biduo isto et in moerore fuisse, et propter 1075 metum Judaeorum se occuluisse. Quod utique non dubium est, in tantum eos jejunasse biduo memorato, ut traditio Ecclesiae habeat isto biduo sacramenta penitus non celebrari.
[Col. 0631B] Quartam addunt aliqui, ut videlicet a Judaeorum moribus longius recederetur. Siquidem perfidi isti non modo sabbato non jejunant, sed laute potius et oppipare epulantur, solemnique cultu festivum habent. Eam rationem subindigitat Cassianus loco citato: cum haec ad contrarium Orientalium morem defendendum, quasi objectioni Romanorum occurrens, scribit: Non ad communionem festivitatis Judaicae absolutio ista jejunii reputanda est, his praesertim qui ab omni Judaica superstitione alieni monstrantur; sed ad refectionem, quam diximus lassi corporis pertinere: quod per totas anni septimanas jugiter quinis diebus jejunans, nisi duabus saltem interpositis refocillatum fuerit, facile laxescit ac deficit. Ex eodem adversus superstitiones odio descendit, quod illorum maxime dierum jejunium horrori habuit Ecclesia, quos jejuniis suis Manichaeos consecrare animadvertit. Die Dominico, inquit Augustinus epist. 86, jejunare scandalum est magnum, maxime posteaquam innotuit detestabilis multumque fidei catholicae Scripturisque divinis [Col. 0631C] apertissime contraria haeresis Manichaeorum, qui suis auditoribus ad jejunandum istum quasi legitimum constituerunt diem; per quod factum est ut jejunium diei Dominici horribilius haberetur.
VII. His de prima sabbatorum classe expositis, ad alteram pergimus, illa videlicet sabbata complectentem quae quartam et sextam feriam Quatuor Temporum excipiunt. Dubitandi locum dedit familiaris illa Leonis clausula, quam ad calcem omnium sermonum de isto jejunio solet apponere: Igitur feria quarta et feria sexta jejunemus; sabbato autem vigilias apud S. Petrum faciemus. His enim verbis aliam feriarum illarum observantiam, aliam sabbati fuisse, videtur indicare, ut huic solas vigilias deputet, illis jejunandi necessitatem affigat. Verum non est ea mens Leonis; sed hoc potius intendit, ut in sabbato ad jejunium vigiliae superadderentur. Enim vero sicut necesse erat ut aliorum dierum jejunium indiceretur Christianae plebi, ita omnino fuisset supervacaneum [Col. 0631D] de jejunio sabbati mentionem facere, cum jam peculiari lege ac consuetudine ad illud jejunium Romani astringerentur.
Deinde cui mortalium istud in mentem venerit, Romanos tanta religione sabbaticum jejunium observasse per reliquas anni hebdomadas, ut ad illud ex apostolica traditione, apostolorum exemplo, ac mysteriorum recolendorum necessitate teneri se existimarent, et dementis esse diceret Innocentius bidui agere consuetudinem, sabbato praetermisso; sabbatum autem tunc temporis ac per eas hebdomadas praetermisisse, quae sanctiori Quatuor Temporum jejunio ex apostolica institutione consecratae erant, quasi 1076 minus consuetudinis lex tunc urgeret, ex qua sabbati jejunium susceperant? At vetabant, inquies, instantes sabbati vigiliae, quibus ferendis fideles, ejusdem diei jejunio fatigati, pares non fuissent; eam enim esse causam, ait Cassianus, cur sabbatum apud Orientales a jejunio esset immune. Ex illo, inquit (De institutis coen. lib. III, cap. 10) , tempore apostolico, huic nocti, quae sabbati lucem antecedit, deputata vigiliarum solemnitas usque in hodiernum diem per universum Orientem similiter observatur. Ideoque et absolutio jejunii post vigiliarum laborem ab iisdem apostolicis viris statuta non immerito praesumitur per universas Orientis Ecclesias. Optime id quidem, quod ad Orientales attinet; sed quid ad Occidentales Ecclesias, ex quibus quae sabbati jejunium colebant, fatigationem ex vigiliis ortam nullatenus attendisse testis est idem eodemque loco Cassianus? Cujus, inquit, moderaminis causam nonnulli in quibusdam Occidentalibus civitatibus ignorantes et maxime in Urbe, idcirco putant absolutionem sabbati minime debere praesumi.
3. Ex decreto Leonis de ordinatione sacerdotali, quod supra relatum a nobis fuit, manifestum est eam in quamlibet Dominicam etiam Quatuor Temporum cadere potuisse; cui celebrandae necessarium erat ut jejunium sabbati continuaretur. Ubi cum exceptione [Col. 0632B] nulla utatur, intelligendum relinquit sabbata illa non magis quam alia a jejunandi lege libera fuisse.
4. Augustinus epistola 86 haec habet, quae ad rem nostram facere videntur: Non solum Pharisaeus, qui bis in sabbato jejunabat, verum etiam Christianus, qui quarta et sexta feria et ipso sabbato jejunare consuevit, quod frequenter Romana plebs facit, in labore jejunii superabitur. Et post multa quibus Urbicum illum seu Romanum exagitat, qui jejunium sabbati Romanis familiare cum caeterarum Ecclesiarum injuria insolentius jactabat, haec iterum scribit: Videat ergo quanta afficiat contumelia ipsam quoque Romanam Ecclesiam, ubi et his hebdomadibus, in quibus quarta et sexta et sabbato jejunatur, tribus tamen diebus continuis, Dominico scilicet, ac deinde secunda et tertia prandetur. Quis haec legens non advertit Augustinum Quatuor Temporum jejunia designare? Quae enim aliae hebdomadae, in quibus quarta et sexta et sabbato jejunatur, nisi hebdomadae illae, per quatuor anni tempestates solitae jejunio celebrari? non ex cujusque voto ac devotione, [Col. 0632C] sed ex consuetudine, consuevit; non ab aliquibus tantum, sed ab universa Romana Ecclesia, Romano plebs; non semel aut iterum, sed frequenter, hoc est, quater in anno, vel ter ad minus, si Quadragesimam seponas. Certe si quae alia stata per annum jejunia ex consuetudine ecclesiastica Romae frequentata fuissent, illorum aliquod appareret in antiquorum scriptis testimonium, praesertim apud Leonem nostrum, qui omnes hujusmodi Ecclesiae suae consuetudines tam accurate recensuit, tam studiose coluit, tam 1077 religiose observari curavit suis ad populum adhortationibus.
Haec quidem Augustini verba non de Quatuor Temporum jejunio, sed de quadragesimali intelligenda esse somniavit e Calvini grege nonnullus, ne jejunii Quatuor Temporum observantiam jam a quarto Ecclesiae saeculo apud Romanos religiose custoditam agnoscere cogeretur. Puduit Dallaeum tam supinae collegae sui ignorantiae, qua parte illam Augustini sententiam de Quadragesima interpretatus est; non placuit tamen [Col. 0632D] Dallaeo ad Quatuor Temporum jejunia eam esse referendam, quae videlicet, nondum in usu fuisse scribit, cum Augustinus epistolam ad Casulanum scriberet; licet statim fateri cogatur necesse esse vivente fortasse ipso Augustino ista Quatuor Temporum jejunia, qualia quidem a Leone commemorantur, recepta fuisse. Immo vero pag. 754 fatetur Leonis aevo quater in anno, singulis scilicet anni tempestatibus, Romae jujunatum fuisse; sive id ipse, sive alii (QUOD VERIUS VIDETUR) JAM ANTE EUM instituissent. Quam e contrario melius efficaciusque argumentaretur Dallaeus, si ex eo quod Leonis aetate, immo etiam ante eum, ac vivente fortasse ipso Augustino, receptus erat in Ecclesia Romana hujusmodi per quatuor anni tempora jejunandi ritus, eumdem etiam tum institutum ac receptum fuisse contenderet, cum ad Casulanum scriberet Augustinus. Inter Augustinum enim viventem et Augustinum scribentem fallor, si longa sunt temporum intervalla.
[Col. 0633A] VIII. De sabbatis quadragesimalibus modo est agendum, de quibus tamen vix nobis a quoquam litem moveri intelligo: siquidem Joannes Dallaeus, qui tamquam majoris nominis inter Calvinianos scriptor, ecclesiastici jejunii oppugnandi provinciam a sodalibus accepisse videtur, ultro fatetur cujuslibet hebdomadae, ac etiam in Quadragesima, sabbatum jejunio fuisse apud Romanos consecratum: Quod vel ex una, inquit, Augustini ad Casulanum epistola sic liquet, ut nisi per summam impudentiam negari non possit. Et certe qui attenderit quo studio sabbati jejunium propugnet S. Innocentius, quamque religiosam existimet ejus observantiam, non facile adducetur ut illud per Quadragesimam remissum fuisse putet apud eos quibus piaculum erat illud quovis sabbati die praetermisisse. Omnium probationum instar erit criminatio illa adversus Romanam Ecclesiam, quae Trullani concilii canone quinquagesimo quinto continetur. Quoniam intelleximus, inquiunt Graeci, [Col. 0633B] in Romanorum civitatibus in sanctis Quadragesimae jejuniis, in ejus sabbatis jejunare, praeter ecclesiasticam traditam observationem, sanctae synodo visum est ut in Romanorum quoque Ecclesia inconcusse vires habeat canon qui dicit: Si quis clericus inventus fuerit in sancto die Dominico vel sabbato jejunare, praeter unum et solum, deponatur; sin autem laicus segregetur. Quem Trullanum canonem commentantes Balsamon et 1078 Zonaras, Romanorum in hoc quadragesimalis sabbati jejunio perseverantiam (pertinaciam vocant) testatam faciunt. Latinorum hoc peccatum, inquit Zonaras, emendare synodus conata est; verum in sua pertinacia hactenus permanserunt arrogantes, hodieque permanent.
IX. Sunt tamen quos movet Socratis Historici, Leonis nostri, Cassiodori, ac venerabilis Bedae auctoritas; e quibus Henricus Valesius, vir singularis cruditionis, suis in libri V Socratis cap. 22 annotationibus sibi persuasit, Socratis Leonisque aetate Romanos in Quadragesima non jejunasse die sabbati; [Col. 0633C] sed tres tantummodo dies in singulis hebdomadibus jejunio destinatos a Leone notari, quinque a Socrate.
Quod ad Bedam spectat, cujus libellum de Officiis laudat Valesius, vix digna sunt Beda Collectanea illa quae libelli de officiis nomen induerunt; nec Telesphori constitutio quae in eo libello refertur, certioris, puto, est fidei apud Valesium. Utut sit, nusquam apparet illic quinta et septima feria plerosque non jejunasse in Quadragesima, saltem apud Romanos. Narrat enim quadragesimale jejunium quinquagesimo die ante Pascha inchoatum fuisse ex Telesphori constitutione; ex illis autem quinquaginta diebus qui a Quinquagesima numerantur usque ad sanctam Resurrectionem: si, inquit, octo Dominicos dies subtraxeris, in quibus jejunium non licet observare, remanent quadraginta et duo dies; et hi duo dies, quinta et septima feria, qui quadragenarium excedunt, apud quosdam jejunio deducuntur, apud quosdam in refectione propter Coenam Dominicam et sanctum sabbatum [Col. 0633D] habentur. Quae quidem, non de qualibet feria 5, nec de quolibet Quadragesimae sabbato dici, sed de his duabus solummodo feriis quae ad hebdomadam sanctam pertinent, nemo non videt. Subjicit quidem post pauca haec alia verba: Septuagesima ideo fertur a fidelibus celebrari, ut et decimas dierum Deo reddere et nihilominus primam et quintam feriam et sabbatum possint a jejunio relaxare. Sed haec a Beda sine superioris aevi teste dicuntur, et admodum dubitanter, fertur, et ad aetatis regionisque suae consuetudinem aliquam animum advertisse videtur, potius quam vel ad Romanae Ecclesiae ritum, vel ad illa tempora de quibus modo agimus. Ad alios igitur auctores pergamus, qui et in eo argumento majoris longe sunt ponderis, et majori etiam difficultate laborant.
X. Socratis locus sic habet: Qui Romae sunt tres continuas hebdomadas ante Pascha, EXCEPTIS SABBATO ET DOMINICO DIE, jejunant. Torquent se mirum in modum scriptores varii ut nodum duplicem solvant [Col. 0634A] qui in verbis istis reperitur, unum circa hebdomadarum numerum quadragesimalis jejunii, alterum circa sabbati exceptionem in Romana Ecclesia. De primo nunc mihi accuratius inquirere non vacat: hoc unum dico, majorem esse Joannis Cassiani auctoritatem 1079 quam Socratis. Ille enim et eadem vixit aetate, et Romae aliquamdiu commoratus est, et Leoni nostro familiaris fuit, ac demum apud Massiliam diu vixit, quae et Romanae Galliarum provinciae erat, et cum Romanis commercium frequentabat. In collatione autem 21, cap. 24 et sequentibus, testis est sex integris hebdomadibus, solis exceptis Dominicis, jejunatum esse in Ecclesia Romana. Quid causae est, inquit Germanus (Collat. 21, cap. 24) , ut sex hebdomadibus Quadragesima celebretur, licet in quibusdam provinciis religionis forsitan propensior cura adjecisse hebdomadam etiam septimam videatur, cum neuter numerus, die Dominico sabbatoque subtracto, quadraginta dierum impleat summam; sex enim et triginta [Col. 0634B] dies in ipsis hebdomadibus tantummodo concluduntur. Sicut enim vix dubium est quin abbas Germanus, Ecclesiae Constantinopolitanae postmodum presbyter, de hujus Ecclesiae consuetudine loquatur, cum septem hebdomadarum observationem commemorat, ita certum est istud, quod de sex hebdomadibus habet, de Romanorum ritu esse intelligendum, ut manifestum est his capitis 27 verbis: Hi enim sibi sex hebdomadarum observantiam praefixerunt, qui putant die quoque sabbati jejunandum; sex ergo in hebdomada jejunia persolvunt, qui eosdem sex et triginta dies sexies revolutos consummant (Collat. 21, cap. 27) . Qui enim meminerit Cassianum lib. III de Institutis coenobiorum cap. 10 scripsisse, maxime in urbe jejunium sabbati observatum esse, Romanos hic ab eodem esse notatos non inficias ierit, ut immerito Dallaeus Bellarminum suggillet eo quod de Latinis locutum esse Cassianum dixerat.
XI. Ut vero alteram Socratici textus partem, quae de sabbatorum quadragesimalium jejunio est, discutiamus, [Col. 0634C] omnes fere in eo conveniunt ut mendosum eum locum esse pronuntient; qua vero ratione emendari possit aut debeat non conveniunt.
Dionysius Petavius in animadversionibus ad sanctum Epiphanium pag. 360, et Hugo Maenardus in notis ad Sacramentarium Gregorianum pag. 53, existimant Socratem non de Roma veteri, sed de nova, id est Constantinopoli, locutum esse, voculamque νέᾳ scribarum oscitantia omissam, ita reponendam esse, ut pro ἐν Ῥώμῃ, legatur ἐν νέᾳ Ῥώμῃ. Suam firmant conjecturam ex Socrate ipso, qui post pauca affirmat Romanos omnibus sabbatis jejunasse: Ἐν Ῥώμῃ πᾶν σάββατον νηστένουσιν ; sibimet enim tam contraria scripsisse cordatum virum persuadere sibi non possunt. Ingeniosa conjectura, sed tamen quae plures ob causas admitti non potest. 1 o Enim quotquot in edendo Socrate operam hactenus collocaverunt, Musculus, Grynaeus, Christophorsonus, Suffridus Petrus, Robertus Stephanus, Joannes Curterius, H. Valesius, nihil tale invenerunt in antiquissimis quibus [Col. 0634D] usi sunt codicibus mss. quos ex Christianissimi Regis bibliotheca, ex Vaticana, Florentina, Allatiana, aliisque habuerunt. 2 o Quis facile 1080 crediderit Socratis libros jam tum corruptos esse cum Tripartitam Historiam scribebat Cassiodorus, immo cum ante eum Epiphanius Scholasticus Socratem Latino idiomate donabat, cujus versione usus est Cassiodorus? Uterque porro eamdem lectionem repraesentat quam nunc in Socrate habemus. Nihil dico de Nicephoro, qui eadem ex Socrate transcripsit (Lib. XII, cap. 34) , nec par est credere aut nullum tunc emendatum codicem Socratis superfuisse, aut Nicephoro non adfuisse, qui magna ex parte Socrati innititur. 3 o Ad Constantinopolitanae Ecclesiae morem referri non potest quod scribit Socrates, tres tantum hebdomadas continuas ante Pascha jejunatas esse. Theophanes enim aliique post ipsum testantur tempore Justiniani imperatoris quadragesimale jejunium octo [Col. 0635A] hebdomadibus apud Constantinopolitanos constitisse. Immo Sozomenus Socratis temporibus aequalis, jam tunc cum scribebat, septem hebdomadas Constantinopoli solitas esse jejunari per Quadragesimam, expresse profitetur. Alii, inquit (Histor. l. VII, c. 19) , septem hebdomadas computant, ut Constantinopoli, et per cunctas in circuitu provincias usque ad Phoenicem. Quibus verbis explicat quod Socrates ipse magis implicite dixerat: Qui autem, inquit, in Illyrico et per universam Graeciam, et qui Alexandriae degunt, sex ante Pascha septimanas jejunant, etc.
XII. Aliam igitur viam ineunt nonnulli. Jacobus Capellus existimavit parenthesim illam, πλὴν σαββάτου καὶ Κυριακῆς : Exceptis sabbato et Dominico die, nativo suo loco motam esse, et post duas fere lineas esse transponendam, ita ut non de Romanis, sed de aliis Orientalium partium Ecclesiis, quas constat sabbatum ab omni jejunio immune per omnem annum, excepto sabbato sancto, habuisse; atque in hunc modum legendum putat: Nam qui sunt Romae [Col. 0635B] tres simul septimanas ante pascha jejunant; qui autem in Illyrico et tota Graecia, quique Alexandriae habitant, ante sex hebdomadas, SABBATO ET DOMINICO EXCEPTIS, jejunium quod est ante Pascha jejunant. Probabilitate conjectura haec non careret, si et codicis alicujus auctoritas suffragaretur, nec priora duo argumenta, quae Petavii et Maenardi suspicionem evertunt, huic quoque adversarentur.
Christianus Lupus in scholiis ad canonem 55 Trullanum suam etiam symbolam ad nodi istius solutionem contulit. Socrates, inquit, sibi ipsi non cohaeret, dicens in eodem ejusdem libri capite: ROMAE SINGULIS SABBATIS JEJUNANT. Forsan velit illam ipsam suo tempore jejunantem Romam olim sabbato non jejunasse; quod et veritati et illius isthic scopo est omnino consentaneum. Parum felix, meo quidem judicio, suspicio. Primum enim non usquequaque est evidens, veritati esse consentaneum priscos olim Ecclesiae Romanae fideles sabbatum a jejunio absolvisse. [Col. 0635C] Hieronymus enim morem istum in Romanam Ecclesiam inductum significat ex majorum praecepto quod ex lege apostolica 1081 descendisse censendum esset. Unaquaeque, inquit (Epist. 28, ad Lucinium Boet.) , provincia abundet in suo sensu, et praecepta majorum leges apostolicas arbitretur. Augustini quoque tempore plurimorum erat opinio, ad imitationem apostoli Petri ab ejusque aetate Romanos jejunium sabbati assumpsisse; aitque ipse Augustinus traditioni apostolicae Romanorum, traditionem pariter apostolicam ab Orientalibus opponi posse. Cassianus idem testatur. Sed et Innocentius I satis significat hanc suae Ecclesiae consuetudinem tamquam ab apostolis acceptam apud suos tum haberi. Incertum igitur admodum est quod scribit Lupus, olim Romae sabbato non esse jejunatum; cui unicus hic Tertulliani locus favere videtur, libro de Jejuniis cap. 14: Quamquam, inquit, vos etiam sabbatum si quando continuatis, nunquam nisi in Pascha jejunandum, secundum rationem alibi redditam. Quamquam nihil prorsus [Col. 0635D] ad Romanorum consuetudinem facit Tertullianus, qui non contra Romanos, sed adversus omnes catholicos scribit, quique ut ex illorum ritu arguat, attendit magis ad id quod in Africanis, in Orientalibus et in plerisque Occidentalium Ecclesiis usurpabatur, quale erat jejunii remissio in sabbato, quam ad id quod paucae Occidentales Ecclesiae cum Romana agere consueverant.
Quod subjicit Lupus, conjecturam suam scopo Socratis esse consentaneam, prorsus a rei veritate alienum est. Socratis enim istud consilium fuit, ut varios variarum Ecclesiarum ritus exponeret, qui eo praesertim quo scribebat tempore tam in Oriente quam in Occidente usurpabantur. Quod et loquendi modus indicat: semper enim quasi de re praesenti disserens praesentis temporis vocibus utitur. Primum igitur, inquit, jejunia illa quae ante Pascha fiunt aliter apud alios observari reperias. Qui Romae sunt . . . jejunant, [Col. 0636A] etc. Quod non diversum est ab his verbis quae in eodem capite leguntur: Qui Romae sunt singulis sabbatis jejunant; cum econtrario ubi praeteritae aetatis mores enarrat aut controversias, praeteriti temporis modulis sermonem induere soleat.
XIII. Quid igitur ad Socratem dicemus? Hoc plane dicam: 1 o Socratem hic de veteri Roma agere, nec de alia aetate quam de sua, nec aliter eum scripsisse quam nunc legimus, nec ejus verba e suo loco in inferiorem periodum esse dejicienda.
2 o Egregie allucinatum esse Socratem, Graecumque hominem sexcentis fere leucis a Romana urbe agentem, Romanae disciplinae ignarum, incertisque deceptum rumusculis, aliis errandi locum dedisse. Quis enim nesciat quam frequenter, quam facile errare eos contingat qui narrationem aggrediuntur rerum a se vel locorum spatiis vel intervallis temporum longissime remotarum; et multo etiam faciliorem esse lapsum cum ex rumore solum quae narranda sunt hauriuntur (quod Socrates ipse sibi contigisse [Col. 0636B] fatetur initio libri secundi), quam cum ex veterum scriptorum historiis 1082 accipiuntur. Hoc certe ne ipse quidem Valesius potest negare de suo Socrate, quem saepe saepius erroris arguit in annotationibus suis; quarum vix pagina una est in qua nigrum theta auctori suo non affigat. Socratis errorem correxisse Sozomenus videtur cum expunxit. Si enim, ut Valesio probabile est, junior fuit Socrate, etsi eadem vivens aetate, si posterior scripsit, Socratisque historiam ob oculos habuit, quaedam ei addidit, in aliquibus emendavit, censendus est plane Socratem in errore deprehendisse, cum lib. VIII, c. 19, eamdem cum illo quadragesimalis jejunii varietatem edisserens, de trium illarum Ecclesiae Romanae hebdomadarum jejunio, deque sabbati ibidem remissione omnino silendum putavit.
3 o Verosimillimum est Socratem, si Novatiana labe infectus non fuit, Novatianis saltem (quod et fatetur ultro H. Valesius) addictum fuisse, seu quod necessitudine [Col. 0636C] ac familiaritate iisdem conjunctus esset, seu quod eorum disciplinam atque abstinentiam probaret. Cum autem hoc inter caetera profiterentur Novatiani, quod Ecclesia in synodis circa paschalem festivitatem observandum decreverat, nulla necessitate suscipi debere vel imponi, liberum esse cuique Ecclesiae suo more uti, illudque omne indifferens esse, unde et ἀδιάφοροι nuncupari amabant; hinc natum est Socrati consilium per varios Ecclesiarum ritus excurrendi, eorum diversitatem describendi accuratius, illiusque praesertim jejunii quod Pascha antecedit. Hinc etiam libenter Romanam Ecclesiam in eo ab aliis maxime dissidentem repraesentavit, Quadragesimam hujus Ecclesiae tribus tantummodo hebdomadibus circumscribens, easque sabbati simul jejunio, non secus ac Dominicae imminuens; partim ut illam Novatianorum indifferentiam probatam catholicorum Romanorumque imprimis exemplo faceret, partim etiam ut indulgentiorem illius Ecclesiae disciplinam exhibens, eorum quibus favere satagebat austeriores [Col. 0636D] mores commendaret.
XIV. Quod fieri posse diximus, ut Socrates vel incautus, vel Novatianis favere cupiens, aliquid Romanae Ecclesiae imposuerit, fidem excedere nonnullis videtur. Certe, inquit Dallaeus de prima parte Socratici textus agens, non de arcano aliquo fidei capite, sed de facto (ut loquuntur) cuivis obvio, omniumque sensibus exposito agitur. Estne verisimile Socratem in re hujusmodi mentiri voluisse? Cujus prompta et expedita probatio in omnium hominum oculis quotidie versabatur. Profecto non haereticum, sed insanum ac emotae mentis hominem fuisse istum oportuit, si in hoc argumento sciens ac volens Ecclesiam calumniatus est. Vix certe adduci quis possit ut insanum ac temera rium adeo consilium bonae indolis homini in mentem venerit; non tamen ita rara sunt hujusmodi exempla ut sponte non occurrant. Quis, verbi gratia, post mille annos, cum ipsius Dallaei librum de jejunio et [Col. 0637A] Quadragesima evolvet, revocare in dubium audebit 1083 quod de catholica et praesertim Gallicana jejunii disciplina aetate nostra scripsit ille et sub omnium oculis publicavit? Quis non pro vero habeat, quod (ut ille affirmat lib. 1 cap. 11) , anno Domini millesimo sexcentesimo quinquagesimo quarto, quo scribebat, a quibusvis fidelibus aliud nihil exigebant publicae catholicorum leges, nisi ut statis definitisque temporibus a carnibus abstinerent, prandereque ac coenare etiam laute atque opipare, dummodo sine carnibus, impune patiebantur, contendebantque tales reprehendi non posse? Quis non credat nudam et simplicem carnium abstinentiam pro vero jejunio a nobis habitam, immani, ut ait, et plane puerili errore? Quis non existimabit placulum esse si non credat quod singulis per totum annum hebdomadis feria sexta et sabbato jejunari praecepit hodierna catholicae Ecclesiae disciplina? Hoc enim indubitanter asseverat Dallaeus cap. 14 ejusdem libri; et lib. IV, cap. 5, iterum ait, quod jejunium feriae sextae, non voluntarium, sed [Col. 0637B] legitimum esse apud adversarios (hoc est catholicos), neque ex singulorum arbitrio spontaneaque devotione, sed ex publica necessariaque lege sic ab omnibus et singulis observari notum est, ut si quis eo die (ut ipsi quidem loquuntur) non jejunet, eum isti gravissimi criminis et quidem aeterna morte digni reum censeant. Post aliquot multos, inquam, annos fidem Dallaeo abrogare plurimis forsan religio erit, homini Gallo scilicet de Gallicano more sui temporis serio scribenti, eoque asserente defendet jejunium per Adventum rigide observatum esse per ejus aetatem in Galliis. Neque nobis, inquit, de Adventus jejunio molestior est adversarius (Bellarminus), quod itidem contendit non tam ex praecepto quam ex consilio aut voto a multis servari. Quamquam apud nos sane, id est, in Gallia, non minus accurate aut religiose hoc jejunium quam quodvis aliud ET PRAECIPI ET OBSERVARI ab adversariis videam. Haec omnia aliaque plurima quam evidenter falsa, quam calumniose inventa, quam impudenter conscripta [Col. 0637C] fuerint a Dallaeo, nemo Gallorum, nisi insanus aut emotae mentis, non intelligit. Et tamen quis post elapsa aliquot saecula, id pro Dallaeo non opponat aliquando, quod modo Dallaeus pro Socrate? Estne verisimile, inquiet, Dallaeum in re hujusmodi mentiri voluisse, cujus prompta ac expedita probatio in omnium oculis quotidie versabatur? Profecto non haereticum, sed insanum ac emotae mentis hominem istum fuisse oportuit, si in hoc argumento sciens ac volens Ecclesiam calumniatus est. Haec paulo fusius persequi non piguit, ut hodierno exemplo evidens fieret quam suspecta merito esse debeat eorum scriptorum fides, qui propensiores fuisse in haereticos praesumuntur; nec magis assentiendum Socrati homini Graeco de jejunio Romanorum apud Constantinopolim scribenti, quam Joanni Dallaeo Gallo in Galliae metropoli viventi scribentique, cum de Gallorum jejunio 1084 tam ridicule fabulatur, tam perfricata fronte calumniatur.
XV. Denique ex nonnullarum Ecclesiarum Romae [Col. 0637D] vicinarum relaxatione, vel etiam ex Romanorum quorumdam a communi lege recedentium praxi; seu Manichaeorum, qui sub catholico nomine diu Romae latitarunt; seu Judaeorum, qui sabbati diem festum habebant; seu catholicorum Ecclesiae leges, ut hodie sunt plurimi, conculcantium, Socrates de tota Romanae Ecclesiae disciplina judicare praesumpsit. Varietatem enim non modicam in quadragesimale jejunium plurimorum intemperantia in vectam in Ravennensi Ecclesia Romae vicina deplorat Petrus Chrysologus, Leoni Socratique aequalis. Si ergo, inquit (Serm. 166) , quadraginta dierum simplex, purum, aequale, tantis testimoniis, sub tanti numero sacramenti traditum nobis a Domino jejunium perdocetur, unde ista varietas, unde novitas ista, unde hebdomadae nunc resolutae, nunc rigidae, nunc indulgentes nimium, nunc severae? Unde intemperati jejunii usus iste, qui aut afficiat sine venia, aut remittat ad crapulam? . . . Jejunium sit aequale, [Col. 0638A] et, ut est nobis traditum, servetur ad corporis et animae disciplinam. Certe qui jejunare non potest, non praesumat inducere novitatem; sed fateatur esse fragilitatis propriae quod relaxat; et redimat eleemosynis quod non potest supplere jejuniis.
Ex hoc egregio Chrysologi testimonio plurima lux nobis affulget. 1 o Enim apparet varietatem a plurimis invehi coepisse tunc temporis in Ecclesiam Ravennensem (cur non et in alias?). 2 o Varietatem istam novitatis argui ab episcopo. 3 o Varietatis ac novitatis istius caput unum esse, quod quadraginta dies non jejunarent, traditumque a Domino sub tanti numero sacramenti jejunium violarent. 4 o Quod non aequale esset apud eos quadraginta dierum jejunium, sed nunc severum, nunc indulgentius. 5 o Hebdomadarum quadragesimalium alias resolutas, alias rigidas illis fuisse. Resolutae autem eae fuisse videntur in quibus a jejunio dies aliqui absolvebantur; unde fiebat ut (quod prius notaverat) sacrati quadraginta dierum numeri mysterium solveretur. Vix autem dubium [Col. 0638B] est quin sabbatum e resolutis his diebus esset, cum et ejusmodi remissioni faverent tot regionum etiam vicinarum exempla, et requiei seu Dominicae seu coelestis representandae significatio. 6 o Elicitur eos qui jejunare non poterant, non contentos jejunium propter infirmitatem solvere, novitatem aliquam in observationem Quadragesimae inducere voluisse, ut omnibus in eumdem ritum conspirantibus, nec ipsi jejunium quadraginta dierum implerent, nec tamen ab aliis discrepantes, singularitatis nota inurerentur. Hinc est quod dicit: Qui jejunare non potest, non praesumat inducere novitatem; sed fateatur esse fragilitatis propriae, quod relaxat.
Ex hujusmodi igitur innovationibus oriri potuit falsa, quam concepit Socrates, de Quadragesima Romana, opinio. Ut enim Romanis 1085 paulo iniquiores erant Orientales, faciles calumniantibus aures praebebant, illudque pro Romanorum omnium consuetudine vinditantibus quod vel paucorum vel vicinorum [Col. 0638C] erat indulgentia atque a communi lege declinatio.
XVI. Expenso textui Socratis succedit Cassiodori auctoritas, quae eo potior ac validior videtur, quod ipse qui senator et consul et praefectus praetorio fuit in urbe Roma, Romanae Ecclesiae morem in observatione jejunii quadragesimalis ignorare non potuit. In Historia autem Tripartita Socratis locum mox a nobis discussum posuit his verbis: Romani enim tres ante Pascha septimanas, praeter sabbatum et Dominicam, sub continuatione jejunant. Quis porro credat, inquiunt, illum in Historia sua haec Socratis verba positurum fuisse, si rem se aliter habuisse scivisset? Certe Cassiodorus, si id falsum esse scisset, haec Socratis verba consulto omisisset, ne lectorem in fraudem induceret. Quod cum non fecerit apparet vera esse quae Socrates dixit de jejunio Romanorum. Haec vir doctissimus.
Verum non ista persuadent. Quis enim nesciat hoc eis plerumque contingere qui compendiis scriptitandis [Col. 0638D] student aut centonibus consuendis ex plurium scriptorum elucubrationibus, ut non minori cura errata exscribant quam quae sunt veritati consentanea; quia videlicet non suam, sed aliorum sententiam repraesentare satagunt; nec alia corrigere curant, sed referre. Exemplo sit Sozomeni locus, quem in suam pariter Historiam Tripartitam transtulit Cassiodorus. Scribit ille lib. VII, cap. 19: In urbe Roma nec episcopus, nec alius quisquam in Ecclesia populum docet. Hoc falsum fuisse probabile est, ut alibi asserimus (Vide dissert. 1 de Vita et reb. gest. S. Leonis ad an. Chr. 440, n. 8 et seqq.) , vel per id tempus in quod coincidit Sozomeni Historiae finis. Sed si eam sub Leonis pontificatu concinnavit, ut verosimillimum est, de illius falsitate dubitari non potest. Jam vero sic inde arguo: Vel hoc scivit Cassiodorus, vel ignoravit. Si ignoravit, parum idoneus testis est Romanae disciplinae, nec magis audiendus cum de jejunio quam cum [Col. 0639A] de Romanorum pontificum silentio sermonem habet, et proinde ineptus omnino, qui Socratem vel Sozomenum corrigeret; si vero non ignoravit contrariam consuetudinem Romae Sozomeni et suis etiam temporibus viguisse, nec tamen emendavit Sozomenum, nec lectorem saltem monuit de contrario more per Leonem pontificem invecto, hinc certum habemus Cassiodori consilium fuisse, quae apud Sozomenum vel Socratem legebat, intacta relinquere, excerptorisque tantummodo officio fungi, non emendatoris. Ad manum est alterum ex Sozomeno exemplum: capite enim 16 libri VII, agens de presbytero poenitentibus praeposito, qui episcopi vice confitentium delicta aure secreta excipiebat, remotusque tandem est ab hoc officio in Ecclesia Constantinopolitana, addit auctor iste: Apud reliquas autem sectas hic mos etiamnum perseverat. 1086 Et in Occidentalibus Ecclesiis, ac praecipue in Ecclesia Romana, studiose observatur. Falli Sozomenum, cum de omnibus Occidentalibus Ecclesiis, tum praesertim de Romana, constanter [Col. 0639B] affirmat H. Valesius in annotationibus, pluribusque probat, atque ex ipso Sozomeno ostendere nititur. Illa tamen nec omisit Cassiodorus, nec correxit; sed quod narratum reperit ab auctore suo, bona fide in centonem suum transcripsit lib. IX, cap. 35, ut planum sit certumque aliam ei non fuisse mentem quam de singulis, ut ipse loquitur in Praefatione, dictatoribus deflorata colligere, et cum auctoris sui nomine in ordinem collocare.
XVII. Ad Leonem tandem devenimus, cujus praecipue occasione de jejunio disserere in mentem venit. Hic, inquiunt, sermone 4 de Quadragesima, hanc clausulam sibi in jejuniorum indictione familiarem ita subjicit: Secunda igitur et quarta et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus; qui commendati sibi gregis curam habere non desinens, custodiam nobis de suis precibus obtinebit.
Torsit plurimum locus iste quotquot quadragesimalis [Col. 0639C] jejunii materiam versarunt hactenus, quamque parum feliciter in eo illustrando laboraverint, ex disserendis facile intelliget unusquisque.
Cardinalis Bellarminus existimavit Leonem loqui de jejunio quatuor dierum, qui adduntur ante primam Dominicam Quadragesimae, ut numerus quadragenarius compleatur (Tom. III, controv. 3, lib. II, cap. 15) ; etsi non iidem qui olim. Hugo Maenardus Sacramentarium sancti Gregorii commentans istam Bellarmini explicationem merito rejicit, ostenditque quatuor illos dies Gregorii ipsius aetate in usu non fuisse, nedum Leonis temporibus. In eam autem it ipse sententiam, non plures revera dies Romae tunc temporis jejunio fuisse consecratos, quam qui in eo sermone a B. Leone designantur. Subscribit Maenardo Dallaeus, verbisque procacioribus doctissimum Bellarminum exagitat; sabbatum tamen tribus illis diebus ex solito per annum Romanorum more superaddendum existimat. Henricus Valesius, ne sabbati quidem jejunium [Col. 0639D] per Quadragesimam Romae tunc celebratum censet, ac praeter hunc Leonis locum probationem adducit nullam. Sic inter orthodoxos heterodoxosque medium Leonem nostrum hinc inde trahit in suam quisque sententiam, nec tamen quisquam capit aut explicat. Vera istius nodi solutio haec est, Leonis non esse verba illa quae objiciuntur, sed sermoni ejus superaddita, non fraudis faciendae causa, sed aliqua occasione ac ratione, quas aperiemus, si prius probaverimus certo certius adjectitia esse quae diximus.
XVIII. Non ea autem sola abjudicanda sunt Leoni, sed etiam pannus integer bene longus, cui illigata sunt in hunc modum. Post haec genuina pontificis verba ad calcem sermonis posita: Cui (Deo) ita demum sacrificium verae abstinentiae et verae pietatis offerimus, 1087 si nos ab omni malitia continemus; haec alia subduntur in editis hactenus codicibus: Cum inimicis autem crucis Christi nulla consensione jungamur, ne impiorum consortio sanctitas fidelium polluatur. [Col. 0640A] Lux separetur a tenebris, et fugiant filios diaboli filii veritatis. In templum enim Domini, quod est Ecclesia Christi, nihil contaminatum inferri, nihil profanum oportet admitti: ut omni immunditia a penetralibus cordis exclusa, sanctificetur jejunium nostrum, et simus aeternum sancti Spiritus habitaculum, qui nos a peccatorum sordibus emundatos et possidere dignetur semper et regere. Secunda igitur et quarta et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus, qui commendati sibi gregis curam habere non desinens, custodiam nobis de suis precibus obtinebit.
Primum autem non satis cohaerent extrema hujus panni verba cum hac clausula quae sequitur, quaeque vere Leonis est: Auxiliante nobis per omnia Deo omnipotente, etc., qua cum utitur Leo, miro eam artificio caeteris verbis inserit atque illigat. Haec vero econtra, cum his optime connectitur, quae pannum antecedebant hac ratione: Si nos ab omni malitia contineamus; auxiliante nobis per omnia Deo omnipotente, [Col. 0640B] etc.
2 o Quae panno isti antea praemittebantur, in nostra vero editione sermoni finem imponunt, clarum est vere sermonis finem esse: Cui ita DEMUM sacrificium, etc., quibus alia si superaddidisset, videretur completum rursus rursus instaurare sermonem.
3 o Judaei magis designari videntur per haec verba: Cum inimicis crucis Christi, etc., quam Manichaei, quos tamen solos in isto sermone exagitandos susceperat.
4 o Aliter de utrisque agitur in sermone, aliter in panno. In illo enim de occultis haereticis seu Manichaeis disserit, quos ut deprehendere satagerent fideles, certis indiciis connotat, ab illorum errore caveri jubet, eosdemque prodi, si innotuerint, ut sacerdotum auctoritate a sanctorum societate pellerentur. In panno non de occultis hominibus, seu haereticis, seu Judaeis, rem habet, sed de his qui palam omnibus noti erant, nec hos prodendos monet, sed fugiendos.
[Col. 0640C] 5 o Stylus Leonis nostri in hoc assumento desiderari videtur. Quale enim est illud: Custodiam nobis de suis precibus obtinebit, quod a nitore Leoninae dictionis multum abhorret?
6 o Cum duodecim sermones S. Leonis habeamus de jejunii quadragesimalis observantia dictos, nullus est, hoc unico excepto, qui hujusmodi annotationem feriarum vel secundae, quartae et sextae, vel aliarum quarumvis umquam habuerit, vel nunc habeat. 1088 Porro si vel solae nominatae feriae, vel aliae quaedam selectae jejunio consecratae fuissent, quis credat eas a Leone toties non fuisse indicendas, quoties ad plebem suam sermonem habuit? siquidem adeo religiose idipsum praestitit, cum de jejunio Quatuor Temporum verba fecit in sua Ecclesia. Si autem in aliis undecim sermonibus ab hujusmodi indictione abstinuit, nec in illo de quo quaestio versatur usus esse credendus est, ab eoque potius ableganda [Col. 0640D] est, tamquam adventitia, et ab ejus mente aliena.
XIX. 7 o Si tres tantummodo dies quadragesimali jejunio addixisset Leo pontifex, ut suggerit istud additamentum, quam sibi ipse dissimilis ac contrarius fuisset! quippe qui toties quadraginta dierum jejunium nominat in suis Sermonibus. Serm. 3, cap, 2: Ut populus Christianus ad paschale festum QUADRAGINTA DIERUM SE CONTINENTIA praepararet. Serm. 5, cap. 3: Saluberrime nos QUADRAGINTA DIERUM JEJUNIO praeparemus. Serm. 6, c. 2: Apostolica institutio QUADRAGINTA DIERUM JEJUNIIS impleatur. Serm. 7, cap. 1: QUADRAGINTA DIERUM JEJUNIUM, quod festi paschalis est praevium. Serm. 8, c. 4: In istis QUADRAGINTA DIERUM JEJUNIIS, etc. Serm. 10, c. 1: Merito nos QUADRAGINTA DIERUM JEJUNIO praeparari, etc. Serm. 12, c. 1: JEJUNIUM nos QUADRAGINTA DIERUM . . . exerceat. Sed in hoc ipso serm. 4, quem discutimus, cap. 1, ita loquitur: Magna divinae institutionis salubritate provisum [Col. 0641A] est ut QUADRAGINTA nobis DIERUM EXERCITATIO mederetur, IN QUIBUS aliorum temporum culpas et pia opera redimerent, et JEJUNIA CASTA decoquerent. Ingressuri igitur, dilectissimi, dies mysticos et jejuniorum remediis consecratos, etc. Quadraginta igitur dies ab initio Quadragesimae usque ad Pascha numerabantur in Ecclesia Romana et jejunio consecrabantur, exceptis Dominicis; quarum exceptionem commemorare superfluum fuisset, quoniam et nemini ignota erat, et ab omnibus per totam Ecclesiam religiose servabatur. Sed et satis ipse declaraverat impiam Manichaeorum consuetudinem suggillans, qui Dominicam diem suis jejuniis polluebant. Diem alium cum non excepit, a jejunio non exemit. Quoniam igitur tot jam argumentis infirmata clausula, certissimis hujus papae testimoniis adversatur, merito potius eliminanda, quam ut vir perspicuitatis in primis studiosus et in paucis disertus ac prudens, qualis a Dallaeo (Lib. de Jejun. et Quadrages. p. 535 et 546) depingitur Leo noster, contraria sibi ipse loqui judicetur.
[Col. 0641B] 8 o Sed quid moras nectimus? Provocentur tandem adversarii ad antiquiores quosque ac melioris notae [Col. 0641D] Editionem Sermonum S. Leonis, quam P. Petrus Thomas Cacciarius Romae vulgavit praecedenti anno 1753 accepimus. Ibi autem is in notatione ad serm. 4 de Quadragesima, pag. 112, quinque Vaticanis mss. 541, 544, 545, 546 et 547, expunctas a Quesnello lineolas vindicare nititur. Sed hi omnes, a nobis pariter inspecti, sunt codices trium recentiorum collectionum tertiae, quartae et quintae; quibus sane praeponenda haud dubie credidimus exemplaria duarum antiquiorum collectionum primae et secundae, ac praesertim Lectionaria duo basilicae S. Petri, quae Romana sunt, et quatuor alia, quae memoravimus annot. 36 in eumdem sermonem tom. I, col. 162 (Tom. praeced., col. 281, n. a ) . Ipse P. Cacciarius [Col. 0642D] aliud Lectionarium vidit in cod. Vat. 1268, memoratis lineolis pariter carens. Lectionaria vero illa potissimum certe Romana, quanti prae collectionibus, maxime posterioribus, habenda sint, in praefatione Sermonibus praefixa pluribus declaravimus. Laudatus P. Cacciarius codicem Vat. Palatinum 432 memorat, in quo expunctae lineae leguntur exceptis postremis verbis: Secunda igitur, et quarta, et sexta feria jejunemus, etc., quae in hoc panno maximam difficultatem facessunt. Sed unicum hoc Lectionarium Germanicum caeteris plerisque et potioribus, atque etiam Romanis, quae totum hunc pannum omittunt, praeferendum non est codices, quos penes arbitrium est et jus et norma de dubiis 1089 veterum scriptorum fetibus aut interpolationibus decernendi. Quinque igitur nobis suffragantur codices manuscripti vetustissimi probatissimique. Primus est e Regia Augusti nostri bibliotheca num. 341. Alter est illustrissimi D. Thuani num. 46. Tertius item Thuaneus num. 108, qui olim fuit S. Petri Fossatensis, scriptusque est anno Domini 1057. Quartus e Navarrica collegii Parisiensis bibliotheca. Quintus denique ex celebri et antiqua Corbeiensis monasterii bibliotheca Parisios advectus, servatur in celeberrimo S. Germani Parisiensis asceterio, scriptusque legitur ad calcem: In illo anno quo rex Philippus filius Ludovici regis inunctus est. In omnibus istis codicibus totus ille pannus, quem supra descripsimus, desideratur, ut merito insititius judicandus sit, atque ab hoc sermone removendus, [Col. 0641C] sicuti revera removimus.
XX. Sed qua occasione verba haec inserta fuerint atque aptata, quoniam aperturos nos esse spopondimus, operae pretium est inquirere. Norunt omnes in more fuisse, sive apud monachos, sive apud clericos officio ecclesiastico recitando aut cantando addictos, homilias sermonesque sanctorum Patrum suis usibus aptare et accommodare pro varietate officiorum occurrentium; illudque insuper saepius ab iisdem usurpatum, ut hujusmodi sermonibus aliqua adderent quae vel propriae solemnitati convenirent, vel praesenti temporum necessitati. Sexcenta possent afferri exempla, si res probatione indigeret. Simile quid contigit huic sermoni 4 de Quadragesima. A quadragesimali jejunio ad aliud jejunium translatum est, quod alicubi a clericis vel monachis celebrabatur, atque ut pro more Leonis, et pro loci etiam consuetudine, feriarum quae jejuniis istis deputatae erant, solemnis inter officia fieret indictio, concinnata est hujusmodi clausula: Secunda igitur et quarta et sexta feria [Col. 0641D] jejunemus, etc., quam bona fide transcripserunt ex libris lectionariis qui de sancti Leonis Sermonibus in [Col. 0642A] unum corpus colligendis, et publicae luci dandis primi cogitaverunt.
Hoc ita esse non aegre fatebitur, qui Matisconensis I concilii canonem 9 in memoriam revocaverit. Hujus concilii Patres ex duodecim fere Galliarum provinciis congregati sunt 1090 anno Domini 581, ut Jacobo Sirmondo placet, vel potius 583, ut rectius visum est dictissimo Carolo le Cointe in Annalibus ecclesiasticis Francorum tom. I, ad hunc annum. Suam igitur sanctionem nonam sic efferunt: Ut a feria sancti Martini usque ad Natale Domini secunda, quarta et sexta sabbati jejunetur, et sacrificia quadragesimali debeant ordine celebrari. In quibus diebus canones esse legendos speciali definitione sancimus, ut nullus se fateatur per ignorantiam deliquisse. Quis non videat inde sumpta esse verba illa, in quibus explicandis tamdiu frustra sudatum est? Porro, cum ex tot provinciis adessent episcopi plurimique metropolitani, inque suas provincias probabile sit eos ritum istum advexisse a clericis observandum, inde est quod plurimi [Col. 0642B] codices inventi sunt, in quibus sermo iste sancti Leonis hac clausula auctior legeretur. Hanc autem triduani jejunii legem a festo sancti Martini ad Natale Domini Matisconenses Patres crediderim esse mutuatos ab Ecclesia Turonensi. Testis est enim Gregorius Turonensis lib. X, cap. 31. Perpetuum hujus urbis episcopum, qui Leoni aequalis erat aut suppar, terna in septimana jejunia instituisse a Martini depositione usque ad Natale Domini.
XXI. Dubium restat de reliquis hujus panni verbis: Cum inimicis autem crucis Christi nulla conscensione jungamur, etc. Quam ob causam enim hic assuta? Quae ratio ut ea parte Leonis sermo excresceret? Longius non est arcessenda ratio. Ejusdem enim Matisconensis concilii canones 13, 14, 15 et 16, qui adversus Judaeos conditi sunt, haec adversus eosdem abjecta esse omnino persuadent. Ut nullus Christianus, inquit canon 15, Judaeorum conviviis participare praesumat. Quod si facere quicumque, quod nefas est [Col. 0642C] dici, clericus aut saecularis praesumpserit, ab omnium Christianorum consortio se noverit compescendum, quisquis eorum impietatibus fuerit inquinatus. Alios canones lector adeat, si volet. Judaeorum scilicet copiosus erat tunc temporis numerus per provincias Gallicanas, ita ut Galliae praesules saepe saepius in synodum coalescentes monuerint Christianam plebem, ut se ab illorum contagio ac societate abstineret. Crevit etiam eorum numerus circa annum 616, 1091 quo Hispaniarum rex Sisebutus Judaeos omnes qui Christo nomen dare recusarunt, procul a Gothicis regionibus amandavit; quorum multi, teste Adone Viennensi, in Gallias sese receperunt. Eosdem regno pulsos regnante Dagoberto narrat Fredegarius. Cui rei cum rex edictis suis allaboraret, canonibus et adhortationibus suis episcopi, frequentioribus jejuniis episcoporum mandato indictis clerici et monachi, votis suis et precibus reliqui fideles egerunt procul dubio, ut juratos crucis Christi inimicos a fidelium societate removerent.
[Col. 0642D] XXII. His ita explicatis, nullum restare dubium existimo circa Leonis locum; ex quo vel uno clarum [Col. 0643A] est quanti interest et sanctorum Patrum honoris, et ecclesiasticae veritatis, ut ad antiquos codices mss. accurate emendentur ecclesiasticorum scriptorum monumenta. En quantos viros mendosus locus unicus exercuit, omnesque eorum frustratus est conatus! Scriptores partim catholici, partim haeretici id omne attulerunt in medium, quod in cordati viri mentem, non deprehensa loci interpolatione, venire poterat. Neutri tamen scopum attigerunt; neque tamen ob id sugillandi. Quamobrem cum heterodoxorum unus Joannes Dallaeus insolentius insurgit in doctissimum cardinalem Bellarminum, ovantique ac triumphanti similis dictis conviciisque proscindit, quid aliud quam se et miserandum et ridendum omnibus objecit? Nodum enim istum non modo non solvit caeteris felicius, sed et mendoso loco in defensionem deploratae causae misere abusus est, triumphumque se sibi ante victoriam cecinisse palam ostendit. Hoc haereticis familiare. Corruptis enim plerumque sanctorum Patrum locis (si non ipsi corrumpunt) abuti solent adversus [Col. 0643B] doctrinam catholicam; sed elucescente tandem aliquando veritate, eadem loca in suae doctrinae patrocinium trahit Ecclesia. Enim vero cum certum modo sit nullum esse sancti Leonis sermonem inter quadragesimales, in quo certos indixerit jejunii dies per singulas Quadragesimae hebdomadas rite obeundos, argumentum est omnes omnino hebdomadum quadragesimalium dies, excepta Dominica, in Ecclesia Romana fuisse jejunio consecratos. Alioquin Leo noster, vir perspicuitatis imprimis studiosus, et in paucis disertus ac prudens, hoc in maximo et sacratissimo jejunio non omisisset, quod in plerisque sermonibus de Quatuor Temporum jejunio habitis tam religiose observavit; praesertim vero cum creberrima jejunii quadraginta dierum mentio idiotis saltem suspicionis ac dubii locum dare potuisset. Certe si liberum fuisset sancto Leoni ejusve praedecessoribus, qui post Manichaeorum haeresim exortam Romae sederunt, aliquos solummodo dies pro arbitrio deligere, [Col. 0643C] quos solos quadragesimali jejunio explendo destinarent, numquam elegissent secundam feriam, ne videlicet ad haereticorum istorum pessimam consuetudinem demittere se 1092 viderentur, qui secundam feriam in honorem lunae jejunando sacrabant; quemadmodum fuse explicat hoc eodem sermone Leo noster; cum enim hujus feriae jejunium nominatim commendasset plebi Christianae, periculum fuisset ne hoc rudioribus veniret in mentem, Leonem videlicet vel malo animo damnare in Manichaeis quod ipse suis indicebat, vel pessime suis commendare quod in Manichaeis damnabat.
XXIII. Ut plena sit haec de jejunio sabbati disputatio, superest quaestio de sabbato vigiliae Pentecostes: utrum ea die jejunium indictum fuerit fidelibus in Ecclesia Romana, saltem Leonis nostri aetate. Affirmant nonnulli, novellam disciplinam magis ob oculos habentes quam veterem. Sed qui hanc vel a limine salutarit, non ambiget quin illud sabbatum a jejunio liberum et immune fuerit, quamdiu apostolicas [Col. 0643D] traditiones violare nefas fuit in Ecclesia.
Tertullianus lib. de Corona cap. 3: Die Dominico, inquit, jejunium nefas ducimus, vel de geniculis adorare. Eadem immunitate a die Paschae in Pentecosten usque gaudemus. Sanctus Ambrosius relatus dist. 76, cap. 8: PER HOS QUINQUAGINTA DIES nobis est jugis et continuata festivitas: ita ut hoc OMNI TEMPORE neque ad observandum inducamus jejunia, neque ad exorandum Deum genibus succidamus. Et infra: Instar ergo Dominicae, tota QUINQUAGINTA DIERUM curricula celebrantur, et omnes isti dies velut Dominici deputantur; [Col. 0644A] Resurrectio enim Dominica est. Succinunt Hieronymus epistola ad Lucinium Boeticum et alibi, Augustinus epistolis ad Casulanum, ad Hieronymum, epist. 82, al. 19, § 14, etc., Epiphanius, Isidorus, aliique innumeri. Sed Leone nostro ejusque omnino coaevis contenti simus.
Satis porro indicat in sermonibus de jejunio Pentecostes, Ecclesiam Romanam ante hanc festivitatem omnino non jejunasse. Igitur, inquit (Serm. 1, cap. 3) , post sanctae dies laetitiae, quos in honorem Domini a mortuis resurgentis ac deinde in coelos ascendentis exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum salubriter et necessarie (id est continuo) consuetudo est ordinata jejunii. Et serm. 2: Manifestissime patet inter caetera Dei munera, jejuniorum quoque gratiam, quae hodiernam festivitatem indivisa SUBSEQUITUR, tunc fuisse donatam. Et serm. 4 de jejunio Pentec.: Ad hanc ergo utilitatem nos, dilectissimi, praesens tempus invitat, ut a Resurrectione Domini usque ad Adventum Spiritus sancti quinquaginta diebus emensis, quos [Col. 0644B] in laetitia praecipuae festivitatis exegimus, ad jejuniorum remedia recurramus. Idem in sermonibus de ipso festo Pentecostes; ex quibus luce meridiana clarius est vigiliam Pentecostes inter jejuniorum dies non fuisse tunc temporis numeratam.
Accedat ad Leonem Joannes Cassianus, qui ecclesiasticarum consuetudinum curiosus fuit indagator. Is collatione 21, cap. 11 et 19, introducit Germanum interrogantem 1093 cur totis Quinquagesimae diebus jejunare esset prohibitum, cum utique Christus quadraginta tantum diebus post resurrectionem cum discipulis suis fuerit commoratus? Theonas, multis interpositis, respondet: Hos quoque decem dies cum superioribus quadraginta pari solemnitate ac laetitia esse celebrandos; cujus festivitatis traditio per apostolicos viros ad nos, inquit, usque transmissa, eodem tenore servanda est. Ideo namque in istis diebus nec genua in oratione curvantur, quia inflexio genuum velut poenitentiae ac luctus indicium est. Unde etiam per omnia eamdem [Col. 0644C] in illis solemnitatem quam die Dominica custodimus, in qua majores nostri nec jejunium agendum, nec genu esse flectendum, ob reverentiam resurrectionis Dominicae tradiderunt. Hoc non in sola Ecclesia Romana servabatur, sed per universam Ecclesiam, quousque institutis a Mamerto Viennensi episcopo Rogationum jejuniis, a pluribus longe lateque provinciis suscepta sunt, et ab ipsa Romana Ecclesia sub Leone III. Video quidem apud eumdem Cassianum referri cap. 11, Quinquagesimae remissionem nequaquam tanta cautione servatam tunc fuisse in Syriae monasteriis; sed de Ecclesiae seu Romanae seu universae disciplina ex monasteriorum quorumdam institutis non est decernendum, quibus videlicet procul a populorum frequentia viventibus plurimum indultum est ob poenitentiae reverentiam, sicut testatur Isidorus libro de Officiis Ecclesiasticis, cap. 42: Post Pascha usque ad Pentecosten licet traditio Ecclesiarum abstinentiae rigorem prandiis relaxaverit, tamen si qui monachorum vel clericorum jejunare cupiunt, non sunt prohibendi; [Col. 0644D] quia Antonius, et Paulus, et caeteri 1094 Patres antiqui etiam his diebus in eremo leguntur abstinuisse, neque solvisse abstinentiam, nisi tantum die Dominico. Ad hunc fere sensum Hieronymus epistola ad Lucinium Boeticum: Utinam, inquit, omni tempore jejunare possimus, quod in Actibus apostolorum diebus Pentecostes et die Dominico apostolum Paulum, et cum eo credentes fecisse legimus, etc.
Sed etsi aliquot jejuniis intertextam subinde paschalem Quinquagesimam vedeamus, in vigilia tamen Pentecostes haud scio an [Col. 0643D] Jejunium vigiliae Pentecostes in Romana Ecclesia multo antiquiorem originem habet. Id exploratum fit ex Sacramentario initio hujus tomi edito, quod sub Felice III vel serius initio Pontificatus Gelasii compactum ostendimus in praefatione num. 10. Ibi [Col. 0644D] enim Missa legitur Pridie Pentecosten, in qua jejunii ejus diei expressa fit mentio. Exstat etiam similis mentio in Sacramentario Gelasiano, lib. I, n. 77, oratione prima. ante undecimum saeculum [Col. 0645A] jejunatum sit. Salegunstadiense enim concilium, quod anno 1022 celebratum est, edicit cap. 2, ut si jejunium Quatuor Temporum Junii in vigiliam Pentecostes inciderit, non ibi celebretur, sed in ipsa hebdomada solemni Pentecostes. Quamobrem quod aliqui objiciunt ex sermone sancti Ambrosii relato distinct. 76, cap. 11: Non minore laetitia celebramus diem Pentecostes, quam sanctum Pascha curavimus. Tunc enim, sicut modo fecimus, jejunavimus sabbato, etc.; hoc, inquam, non potest esse Ambrosii, tum quia concilium mox citatum testatur aliter fuisse [Col. 0646A] observatum, tum quia contrarium habetur in ipso Ambrosio, qui, ut supra vidimus, ab illis quinquaginta diebus omnia omnino repellit jejunia, jugem et continuatam esse scribit festivitatem per hos quinquaginta dies, omnes denique istos dies velut Dominicos deputari, et esse instar Dominicae. Certum ergo maneat absolutum a jejunio fuisse hoc sabbatum in Ecclesia Romana tempore et circa tempora sanctissimi nostri Leonis. Et haec de omnium sabbatorum jejuniis apud Romanos modo sufficiant.
[Col. 0645B] 1095 I. Plura sunt quae a nonnullis passim assumi solent ex his epistolis, ut jus appellandi ad sedem Romanam ex omnibus orbis Christiani regionibus imprimisque ex Orientalibus, ab illarum partium episcopis ultro esse delatum etiam primis Ecclesiae saeculis persuadeant. Apostolicae primaeque omnium sedi suam hanc tam excellentem praerogativam absit ut ego invideam, cujus potius auctoritatem eminentiamque sacrosanctis firmatam canonibus toto animo tueri ac propugnare velim. Verum ut immota et inconcussa manent vera fundamenta quibus apostolici primatus moles incumbit, sic per se ruere necesse est infirma illa et fucata argumenta quibus praepostero quorumdam studio fulciri solet; quorum inanitatem quisquis retegere sataget, is profecto non minimam a sede apostolica gratiam inierit. Nobis vero, quibus pro suscepto onere intactum dimittere nefas est quidquam eorum quae apud Leonem nostrum luce indigent, necesse fuit aliqua circa ementitam Eutychis appellationem annotare, sic tamen ut brevitati studentes, [Col. 0645C] quae jam ab aliis occupata sunt, praetermittamus.
Hoc igitur censeo nihil ex utraque hac Leonis epistola haberi quo valide comprobetur [Col. 0645D] Vide observationes subjiciendas num. 9. Romanum pontificem seorsim ac separatim ab aliis patriarchis majorumque dioeceseon episcopis ab Eutyche fuisse appellatum. Id certum esse mihi videtur ex actis illius Constantinopolitani triginta episcoporum conventus, qui imperatoris jussu congregatus est ad relegenda recensendaque acta concilii Constantinopolitani, in quo praeside et agente Flaviano Eutyches damnatus fuerat. Immo id patet ex ipsis Constantini monachi verbis, quem haereticus ille suo nomine responsurum legarat ad illum conventum, in quo scilicet iste professus est, non apostolicam solummodo sedem 1096 ab Eutyche appellatam fuisse, sed synodos Romanam, Alexandrinam, Jerosolymitanam et Thessalonicensem. Non quidem palam et publice hoc egit Eutyches, sed secreto et clanculum in aurem patricii [Col. 0645D] Florentii insusurravit post latam sententiam et solutam synodum. Unde veritas elucescit verborum Flaviani, quibus Leoni de posthabita Eutychis ad sedem apostolicam appellatione conquerenti ita respondit: Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia atque calliditate, dicens judicii tempore libellos se dedisse appellationis et nobis et hic convenienti sancto concilio, et appellasse vestram sanctitatem. Hoc nequaquam ab eo factum est, sed etiam et in hac parte mentitus est: tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans (Epist. Flaviani c. 3, tom. I, pag. 473) .
[Col. 0646B] Haec autem sunt verba Constantini monachi in illo conventu loquentis, cujus acta actione 1 Chalcedonensis relecta referuntur circa finem [Col. 0645D] Κωνσταντῖνος ὁ εὐλαβέστατος διάκονος εἶπεν· Ἀναγινωσκομένης τῆς καθαιρέσεως. (Εὐτυχὴς) ἐπεκαλέσατο τὴν ἁγίαν σύνοδον τοῦ ἁγιωτάτου ἐπισκὸπου Ῥώμης, καὶ Ἀλεξανδρείας, καὶ Ἱεροσολύμων σύνοδον, καὶ Θεσσαλονίκης, καὶ ταῦτα οὐ κεῖται ἐν τοῖς ὑπομνήμασιν. : Constantinus diaconus dixit: Eutyches, dum legeretur damnatio, appellavit sanctum concilium sanctissimi episcopi Romani, et Alexandrini, et Jerosolymitani, et Thessalonicensis, et haec in Gestis non sunt inserta.
Contra tam patens apertumque testimonium quid referri posset numquam divinassem. Sed ecce nuperus scriptor, qui adversus illustrissimum Petrum de Marca, immo adversus sacratissima episcoporum jura calamum acerbissime strinxit, opportune suggerit nobis quam facile exsufflari queat. Debile, inquit, Constantini monachi, hominis haeretici testimonium, multis difficultatibus obnoxium, cui Florentius ipse patricius contradicit, immo quod et ipsi Patres concilii Constantinopolitani reprobaverunt, pluris non debet fieri apertissima assertione sanctissimi papae Leonis, strenuique Christi martyris Flaviani, qui tam claris disertisque verbis ad solum Leonem [Col. 0646C] appellatum ab Eutyche fuisse affirmant.
II. Hoc responsum aequa nobis lance per partes 1097 pensitandum est. Ac primum quod haeresis nomine fidem derogari vult Constantino monacho: quaero an major Eutychi haeresiarchae habenda sit; cujus tamen testimonium ultro suscipit David? Deinde si haeretico hac in parte fides deneganda sit, erit et in altera: nec enim aequitatis ratio sinit, ut veracitati ejus datrahatur, cum de Alexandrina, Jerosolymitana et Thessalonicensi sedibus loquitur, applaudatur autem cum de Romana; nisi aliunde hujus ultimae partis veritas, priorisque falsitas astruatur; quod nullatenus fieri posse infra docebimus. Addo quod etsi archimandritae sui partes egerit Constantinus, non tamen eam ob rem haereticae notae infamia inurendus est. Id enim his praesertim initiis, partim ex ignorantia sensus haeretici, partim ex humano affectu contingere potuit, quem postea deposuerit ut sententiae episcoporum obtemperaret. Et hoc non esse a [Col. 0646D] vero absimile facit, quod cum Carosum et Dorotheum Monachos Eutychis asseclas, pariter cum suo magistro feriri sententia damnationis videamus in Chalcedonensi concilio, nihil tale de Constantino monacho legimus: quod argumento est Eutychi eum non adhaesisse, nisi quamdiu versutia ejus nondum satis perspecta, catholicus saltem ab imperitis ac simplicibus monachis haberi potuit.
2. Quidquid sit de fide hujus monachi, rem excutiamus. Sciendum imprimis Constantinum concilio Flaviani in causa Eutychis congregato non interfuisse, nisi ad momentum, cum, scilicet actione 4, Abrahamium [Col. 0647A] archimandritam ad synodum ab Eutyche vice sua delegatum comitatus est una cum duobus aliis diaconis monasterii Eutychis, Eleusino et Constantio, qui rursus in conventu CP. sequentis anni pro recensione Actorum hujus concilii habito a XXX fere episcopis, pro persona Eutychis adfuerunt. Post hanc actionem, quae in interrogandis audiendisque dictis legatis consumpta est, Constantinus nusquam apparet, nec de eo mentio in hac synodo, nisi act. 5 sequenti, in qua Martinus archimandrita refertur dixisse, Petro presbytero ad ejus monasterium misso, directam ad se fuisse chartulam praeterita sexta feria per quemdam Constantinum diaconum, a quo ut subscriberet sollicitatus frustra fuerat. Cum ergo non adfuerit synodo, nec damnationi Eutychis Constantinus, quidquid in posteriore conventu de quo agitur locutus est, non a seipso locutus est, sed ex Actis synodi sibi ab Eutyche traditis legens recitavit. Hoc enim consilio convocati sunt episcopi apud Thalassium episcopum [Col. 0647B] Caesareae Cappadociae, ut Actorum synodi CP. veritas et integritas probaretur: quibus nonnulla contraria his quae acta fuerant, 1098 inserta fuisse conquerebatur Eutyches, ut preces ejus Theodosio imperatori oblatae testantur, nec non et series hujus actionis. Cum igitur diaconi et notarii Ecclesiae Constantinopolitanae monimenta sua, quibus dicti concilii Acta excepta fuerant, protulissent, patricius Florentius dixit: Dum singula capitula releguntur, quid in his reprehensibile censet pars reverendi monachi, prosequatur: et scripta, quae penes se habet pars praedicti reverendi monachi, prolata, cum lectione Gestorum authenticorum conferantur. Et cum utraque pars obtulisset monimenta, etc. (Act. I conc. Chalced. post Acta concilii CP. sub Flaviano) .
Non ergo hic tam Constantini recitantis fides postulatur quam ipsius Eutychis, a quo commentaria synodi acceperat, ad quorum fidem Gesta concilii examinabat. Porro si mentitus est Eutyches dum ait appellatum a se fuisse concilium episcoporum Romani, [Col. 0647C] Alexandrini, Jerosolymitani et Thessalonicensis, aeque imposuisse putandus est cum scripsit ad S. Leonem, [Col. 0647D] Etsi Eutyches mentitus est, cum appellationis libellum abs se oblatum in judicio, nec a Flaviano susceptum tradidit, appellationis tamen ementitae libellum ad Leonem vere misisse ostendemus in observationum [Col. 0648D] num. 3 et seqq. libellum se appellationis Flaviano dedisse, quo ad ipsum Romanum pontificem provocabat. Et revera mentitum eum fuisse asserit Flavianus tam in epistolis ad S. Leonem quam in hoc ipso conventu; asseruit patricius Florentius; asseruere denique Julianus, Seleucus, et caeteri episcopi, quotquot huic actioni interfuerunt. Rem ergo totam unico dilemmate conficio: vel mentitus est Eutyches, vel non est mentitus, cum asseruit se appellasse. Si mentitus non est, mentiti sunt omnes triginta episcopi hujus Constantinopolitani conventus; mentitus est imprimis Flavianus, nec non et Florentius; fatendum praeterea Acta concilii CP. fuisse adulterata, cum appellationis quam interjectam a se dixit Eutyches, mentionem non faciant. Si vero mentitus est, neminem appellavit, adeoque non magis Romanum episcopum quam Alexandrinum, Jerosolymitanum, et Thessalonicensem; nullum enim inter illos discrimen [Col. 0647D] positum est in Actis sive a Florentio, sive a Flaviano, sive a notariis, sive ab aliis. Et quidem utrobique Eutychen mendacii reum fuisse credo, sive cum apud Leonem de appellatione ad ipsum interjecta, sive cum apud Orientales de eorum concilio provocato verba fecit; tamquam, ut loquitur Flavianus, per fallaciam mendacii subrepere se sanctis auribus putans (Ep. I Flaviani ad S. Leonem cap. 3) .
III. Miror autem scriptorem quem excutimus, ita causae suae oblitum, ut verba episcoporum quibus nullam a se appellationis vocem auditam esse inter judicandum contestantur, pro se adduxerit, suo se [Col. 0648A] ipse jugulans gladio. Dum esset concilium et interrogatio proveniret, inquit Seleucus episcopus, nihil tale cognovimus dictum ab archimandrita 1099 Eutyche de appellatione. A reverendissimis episcopis dictum est: Et nos eadem confitemur (Act. CP. post. deposit. Eutych.). Certe si vel ad unum antistitem Romanum appellatum fuisset audientibus episcopis, id isti cognovissent dictum, quod a se auditum pernegant; nec omnino reprobanda fuisset querimonia Constantini monachi de omissa in Actis synodalibus appellationis mentione expostulantis. Immo querelae suae astipulatorem habuisset Julianum Coensem episcopum, qui tam synodo quam posteriori conventui aderat. Erat hic sedis apostolicae, apud quam nutritus fuerat, ipso Leone teste (Ep. 86, nunc 113, c. 2) , religiosissimus cultor: quae eidem postea catholicam contra Nestorianos et Eutychianos haereticos actionem materno jure commendavit. Pontificis Romani vices obiit in Orientalibus regionibus per totam illam tempestatem, eidemque de damnato Eutyche statim post [Col. 0648B] concilium Constantinapolitanum scripsit. Si ergo appellasset Eutyches Romanam sedem, pro jure hujus sedis procul dubio decertasset Julianus, et postulanti simpliciter Patricio, ut episcopi dicerent: Si cognovissent appellantem virum religiosum monachum; respondisset Julianus, Eutychen a se auditum, dum appellaret Romanum antistitem: quod tam longe abfuit ut diceret, quin potius primus omnium ac prae omnibus constanter asseverat, se nihil tale audivisse: Coram Deo dico: nihil tale ab Eutyche monacho audivi in consessu. Cum autem duorum tantum episcoporum ad hanc interrogationem respondentium verba Actis inserta habeamus, non sine peculiari numine hoc nobis Juliani praecipue testimonium ab oblivione vindicatum esse existimo, ut nimirum sinceri apostolicae sedis discipuli voce ac judicio, certa rerum illic actarum notitia haberetur.
Etsi autem falsum sit Eutychen appellasse, dum legeretur damnatio, veri tamen aliquid ex ejus mendacio [Col. 0648C] elicimus. Dum enim suggerit Constantino monacho verba, quae appellationis suae formulam continerent, non alia suggessisse credendus est vir sagacissimus, quam quibus appellatio concipi solita erat. Nimis enim putidum est mendacium, quod veritatis specie non adumbratur: ac proinde discimus non eam fuisse ad ea usque tempora consuetudinem Orientalium, ut ad unicum ex episcopis appellarent, sed ad eos omnes qui judicii, a quo provocabatur, participes non fuerant, nec [Col. 0648D] Haec refellentur in observ. n. 5 et seqq. ac praesertim n. 9. ad solum pontificis Romani concilium, quod totius Occidentis erat, sed et ad synodum aliorum patriarcharum, qui in causa suspecti non erant. Et revera eodem tempore quo scribebat Eutyches ad S. Leonem, se eum appellasse, scripsit etiam ad Dioscorum Alexandrinum, ut concilium oecumenicum convocaret, quo Flaviani judicium discuteretur, ut docet nos Liberatus cap. 12, ubi tamen corrigendus, cum ait, 1100 de ejusmodi concilio Eutychen non cogitasse, nisi absoluto conventu Constantinopolitano, [Col. 0648D] in quo synodi Flaviani Acta relecta sunt: infra enim ex hujus conventus Actis ostendemus, jam tunc indictum fuisse Ephesinum concilium. Inde igitur perspicuum est Eutychen dum appellavit ad sedem apostolicam, vel non ejus solum pulsasse tribunal per ejusmodi appellationem, sed totius synodi oecumenicae, cui saltem per legatos papa interesset; vel timuisse omnium Orientalium offensionem incurrere, si solius pontificis Romani judicio causam suam praeter solitum morem discutiendam subjiceret.
Alterum quoque verum est, videlicet Eutychen appellationis verba pronuntiasse, non publice coram concilii Patribus, sive dum causa instrueretur, sive [Col. 0649A] dum pronuntiaretur damnationis sententia; sed silenter, ut ait Florentius, et dissoluto jam conventu. Quod falsi arguere non licet, cum Flavianus ultro fateatur, non quidem se audivisse id ab Eutyche, sed a viro magnificentissimo Patricio, ascendente me, inquit Flavianus, in superiora domus post solutam synodum.
Verum est denique aliquam mentionem factam fuisse ab Eutyche Romani et Alexandrini episcoporum, dum causae examini incumberetur a Patribus; non tamen ut ad eos provocaret, sed ut eum, quem praescriberent, loquendi modum amplecteretur. Basilius enim episcopus auditis episcoporum, quos Constantinus et Patricius recensebant, nominibus, jam meminisse coepit, quod e memoria fuerat elapsum: Jam in veritate, inquit, aico, adhuc ipso conventu sedente, et proponente hoc sancta synodo, ut diceret iste duas naturas inseparabiles et inconfusas in uno Domino, idque post adunationem; scio quid dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi [Col. 0649B] Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum. Hoc autem non quasi appellans dixit; sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Atque ex his verbis, quorum aliqua aliquibus, alia aliis partim una vice effuderat, partim altera, nunc publice, nunc silenter, aliquando quasi appellans, aliquando tantum ut suam explicans mentem; audaciam sumpsit Eutyches imponendi tam S. Leoni per litteras, quam Patribus Orientalibus in conventu Constantinopolitano per Constantinum; inde appellationem mentitus est. Speravit enim se facile id persuasurum, cujus memoria, mensibus sex jam a soluto concilio elapsis, sic obliterata fuerat, ut tamen nonnulla incerta et dubia vestigia in aliquorum mente superessent. Eadem etiam fallacia libellum quemdam, quem obtulerat Patribus synodi, quemque suscipere synodus noluerat, appellationis libellum dixit, cum scripsit ad S. Leonem; fidei autem libellum hunc dixit per 1101 Eleusinium diaconum in conventu Constantinopolitano, ut conquesti sunt ibidem [Col. 0649C] episcopi.
Hinc patet quam contra Joannem Davidem militent ipsa argumenta quae pro se congessit contra illustrissimum Petrum de Marca. Cujus tamen unum est verbulum quod a novelli hujus auctoris censura omni ex parte vindicare non possum; ubi scilicet eam ob causam dicit, in appellationis mentione omissum esse ab Eutyche Domnum Antiochenum episcopum, quia sententiae Flaviani subscripserat. Cum enim illud appellationis commentum in aurem Florentii insusurravit Eutyches, nondum quid de eo actum fuisset in synodo rescire potuerat Domnus Antiochenus. Non est tamen quod tantopere sibi applaudat scriptor ille. In hujus enim rationis Petri Marcae locum alias easque multiplices ac genuinas substituemus, quarum vim si excusserit, erit mihi magnus Apollo.
Prius autem notandum est hanc omissionem Domni non casu fortuito, sed ex praemeditato consilio factam fuisse: quod inde patet, quod nusquam in Eutychis verbis locum habuit, sive cum a Constantino [Col. 0649D] Monacho referuntur, sive cum a Patricio Florentio, sive cum haec alia in ipso conventu dicta recenset Basilius episcopus: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, etc. Licet enim alios episcopos alii omiserint; Basilius quippe utrumque tantum patriarcham Romanum et Alexandrinum nominat; Patricius praeterea Jerosolymitanum; Constantinus addit et Thessalonicensem: at omnes ad praetermittendum Domnum Antiochenum conspirant: quod sine ratione nemo dixerit contigisse.
Eam porro nobis aperiunt Facundus Hermianensis episcopus, et Liberatus diaconus, immo et Acta concilii Ephesini. Nemo est enim qui Nestorianae haeresis historiam vel primoribus labris attigerit quem [Col. 0650A] lateat quam graves inimicitiae olim exarserint inter Joannem Antiochenum et Cyrillum Alexandrinum episcopos, occasione Nestorii Constantinopolitani, quem hic ut catholicae doctrinae impium adulteratorem insectabatur; ille contra ut propugnatorem fidei defendebat. Quae simultates eo usque processerunt, ut Joannes Cyrillum, Cyrillus Joannem in suo quisque concilio anathemate feriret; inter quos licet redintegrata sit amicitia, iteratis tamen inter utrumque postea, occasione Diodori Tarsensis et Theodori Mopsuesteni, velitationibus, antiqua simultas recruduit: et haec prima ratio est cur Domnus Eutychen infensum habuit, quia videlicet hic Alexandrini episcopi partibus semper faverat, et tam Nestorio quam iis omnibus quos Nestoriana labe infectos putabat, bellum indixerat. Domnus enim Joannis 1102 Antiocheni, qui Diodori et Theodori, immo et Nestorii patrocinium susceperat, erat ex sorore nepos; erat tum Theodorito Cyri, tum Proclo et Flaviano Constantinopolitanis episcopis et studiis et partibus conjunctus, [Col. 0650B] adversus quos jam et Dioscorus Alexandrinus et Eutyches conspiraverant. Unde ille adversus Theodoritum saepe calumnias struxit, Antiochenae Ecclesiae jura invadere conatus, et Constantinopolitanam sedem deprimere. Eutyches vero eos apud sedem apostolicam de Nestoriana haeresi litteris suis infamavit: dubium enim non est quin eos designet illa Eutychis epistola, quam Leonis rescriptum etiam nunc superstes subsecutum est.
2. Ratio cur Eutyches Domno infensus ejus concilium cum aliis non interpellavit, ea est quod is olim adversus Cyrilli capitula scripserat. Quam ob causam postea in Ephesino latrocinio, etsi per omnia Dioscori perfidiae obtemperasset, ab eodem tamen depositus est. Datis in medio, inquit Liberatus (Breviar. cap. 12) ejus epistolis, quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim Cyrilli capitula scripserat, eo quod essent obscura, etc.
3. Dissidii occasionem dedit Ibae Edesseni episcopi [Col. 0650C] causa. Hic partibus Nestorii saltem initio adhaeserat, scripserat etiam contra Cyrillum Alexandrinum, Domnique patriarchae sui erat studiosissimus. Apud quem cum accusatus fuisset, damnatis ejus accusatoribus, indemnatus ipse recessit, cum probata nimirum fuisset ejus innocentia. Quae res episcopi Alexandrini ejusque partium fautores, quos inter Eutyches, vehementius commovit adversus Domnum, adeoque Eutychi satis persuasit nihil sibi ab eo patrocinii exspectandum esse adversus Flavianum, si ab hujus sententia ad illum appellasset: praesertim cum Ibae calumniatores Eutychis consilio et impulsu ad hanc accusationem fuissent adducti; quod testatur ipse Ibas act. 9 concil. Chalcedonensis: Uranius, inquit, episcopus Himerorum, in gratiam Eutychis omnia agens, praeparavit ut quidam clerici accusarent me, etc.; et act. 10: Eutyches adversum me pro fide quaedam falsa confinxit, nec me in synodum introire permisit, etc.
4. Probe noverat Eutyches quam alte insideret Dioscori animo facta olim [Col. 0649] Haec Domni conspiratio pro servando tertio canone Constantinopolitano, et dissidium ejus hac de causa susceptum cum Dioscoro gratis asseruntur. Domni cum Proclo conspiratio [Col. 0650D] pro servando tertio canone Constantinopolitano defendendisque hujus regiae sedis privilegiis, quibus jamdudum inhiabat Dioscorus: ac proinde pessime res suas egisset, si cum Dioscoro, cujus tribunal appellabat, appellasset et Domnum, qui infensissimum sibi habebat Dioscorum. Minuisset enim Dioscori in concilio potentiam, in qua maxime spem suam fiduciamque ponebat Eutyches.
1103 5. Cum Antiochenus antistes Constantinopolitanae sedis praerogativae communibusque juribus semper favisset, merito timebat Eutyches ne apud eum causa caderet, qui illum in synodo rite accusatum, convictum et damnatum, a proprii episcopi sententia sine ulla ratione appellasse cognovisset.
[Col. 0651A] 6. Sed, quod pessime omnium Eutychen habuit, quodque novellum auctorem latere non debuerat, illud est, quod narrante Facundo Hermianensi episcopo didicimus: scilicet quod Domnus Antiochenus antistes primus omnium Eutychen infandam haeresim jam parturientem oppugnaverat. Venerabilis Domnus Antiochenus, inquit Facundus (Lib. XII, cap. ult.) , sui decessoris Joannis aliorumque praecedentium collegarum sententiam tenens, Eutychi Apollinaris haeresiarchae impietatem renovare tentanti, et ob hoc Diodorum atque Theodorum anathematizare praesumenti, PRIMUS restitit, ad imperatorem Theodosium scribens. Scripsit autem Domnus, non suo tantum, sed et totius synodi Orientalis nomine, quae proinde praeiverat Flaviani judicio et concilio Constantinopolitano. Hanc synodicam vel totam, vel magna ex parte retulit idem Facundus, lib. VIII, cap. 5, quam hic quoque exscribendam putavimus: quoniam et apud unum Facundum, cujus jam rara exemplaria, reperitur, et omissa est etiam [Col. 0651B] in postrema Conciliorum editione; ubi nihil de synodo Antiochena, ex qua missa est synodica. Plurimum etiam illustrat historiam Eutychianae haeresis, cujus damnationi a Flaviano in synodo Constantinopolitana, et postmodum ab oecumenica decretae praelusit. Denique Domni ipsius causae, quam in dissertatione nona acturi sumus, lucem non modicam allatura est.
VI. Nunc igitur, inquit Facundus (Lib. VIII, c. 5) , Domni quoque Antiocheni synodicam [Col. 0651D] De hac synodica vide annot. 3 (Col. 219, n. b) in primam dissert. Quesnelli ad an. 448. memoremus epistolam, qui sicut ejus decessor Joannes, et ipse imperatori Theodosio scribens: «Vestram, inquit, docere cogimur pietatem, quoniam Apollinaris haeresiarchae impietatem Eutyches presbyter renovare pertentat, et apostolicas labefactare doctrinas, mysterii incarnationis dogma 1104 corrumpens, et divinitatem Unigeniti et humanitatem unam naturam vocans, commixtionemque et confusionem asserens factam, et salutarem passionem ipsi incontaminabili Deitati annectens, et hos qui columnae veritatis et propugnatores pietatis fuerunt, et adversus omnem haeresim [Col. 0651C] clare virtutem exercuerunt, Diodorum et Theodorum anathematizare praesumit, et in hoc Apollinaris similis vanitati. Ille etenim linguam adversus magnum Diodorum movit, quoniam eum agentem impie objurgavit. Clarum autem et hoc affinitatis dogmatum signum est: qui enim magnum pietatis certatorem Diodorum cum Apollinario verbis blasphemis impetit, e contrario semetipsum ostendit similitudinem vanitatis illius amplectentem. Iste autem magnus Diodorus testem quidem pietatis habet, clarorumque certaminum magnum illum Basilium. In illo enim claruit tempore quo Arii impietatis patroni, tunc imperatorum animas irretientes adversus veritatem illorum movere potentiam. Habuit autem iste in Antiochia certaminum cursus adversus haereticorum austeritatem decertans. Dei autem homo sanctus Meletius, a quo appellationem habent apud nos apostolicorum custodes dogmatum (Meletianos enim nos vocant Arii sectatores) sacratissimum Diodorum gubernatorem [Col. 0651D] Ciliciae universae praeposuit, et Tarseorum ei regimen commisit. Iste in Regia civitate cum Gregorio, et reliquis, qui ejus erant studii, ter beatum [Col. 0652A] Nectarium archiepiscopum ordinavit. Iste Joannis magni doctor, qui sedem Regiae civitatis ornavit, et universum mundum doctrina complevit. Iste divulgatissimum illum Theodorum iis dogmatibus enutrivit, et clare atque fortiter edocens laborare, haereticorum catervis eum immisit. Et sacratissimus quidem Diodorus cum Athanasio magno, et Petro, et Timotheo confloruit, Theodorus autem cum Theophilo, viris vice luminarium orbem illustrantibus, et qui sedem Alexandriae ornaverunt. Sed laudatores quidem horum illi in omni vita fuerunt; accusare autem eos nullus alicubi praesumpsit evidenter.» Hactenus Domni Synodica.
VII. Jam nemini puto ambiguum esse cur Domni nomen in fictitio appellationis libello fuerit ab Eutyche praetermissum. Cur autem Thessalonicensis, qui omittendus potius videbatur, insertus fuerit, alia difficultas est, non tanti facienda, ut longa dissertatione indigeat. Etsi enim dioecesis Illyrici Orientalis, cujus caput erat Thessalonicensis episcopus, ab [Col. 0652B] Occidentali patriarcha penderet, quia tamen recisa erat ab Occidentali 1105 imperio per ea tempora, par erat specialiter ejus mentionem fieri, cujus scilicet [Col. 0651D] Atticus Nicopolitanus veteris Epiri metropolita, qui inter Illyrici Orientalis episcopos profecto fuit, sub Leone nostro Romam accessit ex ipsius pontificis epist. 14, c. 1, et multo etiam post Bonifacio II papa Theodosius Echiniensis episcopus Stephani Larissaeni sui metropolitae et aliorum trium Thessaliae episcoporum nomine ad Romanam synodum venit an. 531, ut contra Constantinopolitanum antistitem ageret; ac in eadem synodo interfuit etiam Abundantius Demetriadae civitatis episcopus, qui ad Illyricum Orientale pariter pertinebat: nec tamen edicto imperatoris Orientis opus fuit. Vide tom. VI Concil. [Col. 0652D] Ven. edit. col. 835, 839 et 842. episcopi Occidentalis patriarchae concilio se sistere non solebant, nec poterant sine Orientalis imperatoris edicto. Et praeterea tam ampla erat isthaec dioecesis, totque praerogativis decorata, ut promiscue cum caeteris confundi non debuerit. Quae ante divisionem Illyrici privilegia habuit omitto enarrare. Sed regebatur tunc a suo peculiari praefecto praetorio, consessus honorem prae caeteris obtinebat in conciliis, ut patet ex Ephesino, ubi post Jerosolymitanum et Ephesinum episcopos, et ex Chalcedonensi, ubi post patriarchas locum suum habuit. Addo Illyricianorum episcoporum suffragium tanti momenti fuisse in Chalcedonensi concilio, ut cum de uno et altero epistolae S. Leonis loco dubitarent, peterentque inducias a Patribus, ut tranquilla mente et non turbato animo eam cum Cyrilli aliorumque [Col. 0652C] Patrum scriptis conferrent, eas impetrarint, totumque concilium, quod subscribendae mox Leonis epistolae sese accingebat, dilata in aliud tempus subscriptione suspensum tenuerint. Differatur audientia, aiunt judices, usque ad quinque dies, ut intra hos conveniat sanctitas vestra ad sanctissimum archiepiscopum Anatolium, et communiter de fide tractetis: ut qui dubitant, doceantur (Part. II, act. 2) ; nec subscripserunt tamen, nisi post septem dies, act. scilicet 4, quae XVI kal. Novembris habita est. In qua id non trito ab aliis modo egerunt, sed peculiari: formulam enim prolixiorem consensionis suae, quam inter se concinnaverant, ex charta dictaverunt, significantes sibi satisfactum esse circa ea loca quae ex linguae ignorantia satis intelligere non potuerant. Quibus expletis, omnes Illyriciani episcopi dixerunt: Omnes de Illyrico eamdem vocem dedimus, cui omnes consentimus. Vides, Joannes David, etsi Romanae sedis jurisdictioni subessent Illyriciani episcopi, suis tamen [Col. 0652D] juribus tunc usos esse [Col. 0652D] Cum in Chalcedonensi concilio Illyriciani et Palaestini de quibusdam locis Leoninae epistolae ambigerent, utrisque induciae datae fuerunt eo fine, ut qui dubitant, inquiunt concilii Patres t. IV Concil. Ven. edit. col. 1329, doceantur . . . quia conveniens est omnibus dubitantibus persuadere. Quis vero hinc cum Quesnello colligat, Illyricianos suis juribus usos, cum inducias postularunt, ut docerentur? Num jus esse poterat ambigendi de apostolicae sedis definitione, quam uti fidei regulam tota Ecclesia episcoporum subscriptionibus jam susceperat? Confer annot. 22 (Col. 263, n. a) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 451, ubi hac de re plura disseruimus. , cum Leonis patriarchae sui epistolae, non nisi remotis, quas patiebantur, difficultatibus, consensum praebuerint.
[Col. 0653A] Denique cum omnes Orientalium partium 1106 episcopi in duas partes tunc temporis dispertiti abirent, quorum alii Alexandrino episcopo adhaerebant, erantque Nestorio aut de ejus opinione suspectis infensissimi; alii Antiocheno episcopo, qui ex adverso caeteros in Apollinaris haeresim propensiores habebant: noverat forte Eutyches ex Illyricianis plurimos sibi indulgentiores esse futuros, ut revera fuerunt: Dioscori enim nefandis decretis ultro manus dederunt, Eutychetem suo fuffragio absolventes, damnantes Flavianum aliosque catholici dogmatis defensores. Quamobrem in Chalcedonensi synodo prae omnibus Illyriciani, et qui cum ipsis reverendissimi episcopi clamaverunt: Omnes peccavimus, omnium miseremini: quod iterum et tertio pronuntiaverunt, tam in ista quam in aliis actionibus sese ab aliarum provinciarum grege secernentes. Unde est cur mirari quis desinat nominatum cum patriarchis majorumque sedium episcopis Thessalonicensem episcopum pro [Col. 0653B] sedis amplissimae, provinciarumque illarum singulari praerogativa.
VIII. Jam vero quod sancti [Col. 0653D] Quae hic et in sequentibus Quesnellus congerit, ut S. Flavianum apostolicae sedis juri in hac Eutychis causa minime faventem praeferat, satis disjicientur in observ. n. 6 et seqq. Flaviani verba attinet, quae verbis Constantini opponuntur, et in quibus praeter unum Leonem nullus alius nominatur ad quem Eutyches appellarit, non est operosum respondere. Id enim non aliam ob causam factum est, quam quod solum Leonem tunc alloqueretur, eumdemque solum nominaverat haeresiarcha, cum ad eum scriberet: Tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis Leonis auribus putans, ut scribit ipse Flavianus ad S. Leonem, et quia inter patriarchas metropolitanosque, ad quorum concilium appellatum esse praedicabant, eminebat sine controversia, idque jure multiplici S. Leo: ut qui et primatum in Ecclesia tenebat, et totius, ad quam appellabatur, synodi caput erat.
Licet porro idem pontifex totam ad se causam pertraxisse videatur, cum et de singulis instrui postulat, et de Flaviani silentio conqueritur: Cum studere, [Col. 0653C] inquit, debuerit primitus nobis cuncta reserare: non ita tamen est reipsa: similiter enim aliorum episcoporum quilibet, ad cujus sententiam 1107 per appellationis libellum provocaretur, et de negotio instrui postularet, et de silentio querelas moveret. Merito ergo ac potiori jure totius facti rationem ac notitiam volebat sibi Leo deferri, et quidem [Col. 0653D] Qui Leoni utpote primati, primitus tantum cum caeteris et prae caeteris de appellatione Eutychis decernendum putaret, primatum meri ordinis, non [Col. 0654D] praecipuae jurisdictionis astrueret. Appellationum autem jus ex primatu jurisdictionis apostolicae sedi, seu Romano pontifici competere vidimus in observ. ad dissert. 5, part. I, c. 7. Quatenus vero S. Leo hoc jus exercuerit in Eutychis appellatione ostendemus in observ. ad hanc dissert. 7, num. 8. primitus, utpote primati cui de eo cum caeteris ac prae caeteris decernendum erat, si appellationi locus dabatur. Quoniam, inquit ipse pontifex ad Flavianum (Epist. 20, nunc 23, cap. 1) , nos, qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus, incognitis rebus, in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa, quae gesta sunt, veraciter audiamus. Haec verba sunt hominis non sibi uni jus omne ferendae sententiae arrogantis, sed prudentis, oculati, aequissimique judicis, qui suum, causa incognita, temere nolit conferre suffragium. Sed quid solvendis hujusmodi argumentis ex ipso Leone petitis tempus [Col. 0653D] terimus? Non quaerimus in hac praesenti causa an Leo sibi praerogativam illam vindicarit, sed utrum de facto Eutyches appellarit, et utrum ad solum Romanum pontificem. Quod quidem si egisset (ut actum esse ab eo existimavit S. Leo ex ejus callido mendacique libello), non esset quod miraremur, Eutychetem Romanam sedem appellantem a Romano pontifice ultro esse susceptum: praecipue cum de Nicaena fide agi videretur, cui tam Eutyches ipse, quam ejus accusator, se indivulse profitebatu inhaerere Romani [Col. 0654A] enim praesulis tamquam capitis episcopalis coronae, hae sunt praecipuae partes, ut e prima cathedra tamquam e specula conservationi canonum invigilet, fideique catholicae custodem agat.
IX. Verum non Eutycheti vaferrimo impostori fidem habeamus; non Leoni ipsi, sanctissimo licet viro, aurem accommodemus, sedis videlicet suae splendorem ac jura prosequenti. [Col. 0654D] Vide observ. num. 6 et 10. Audiamus Flavianum novae Romae episcopum, Christique martyrem fortissimum, quem Orientalium de appellationibus animus ac consuetudo, totaque Eutychis agendi ratio latere non potuerunt. Censuitne ille concilii sui de Eutyche sententiam ad Leonem mittendam, necessumve esse ut si ab eo comprobaretur, maneret; si reprobaretur, evanesceret? Nihil certe tale apparet in utraque ejus epistola: nihil ab eodem actum legitur, quod huic opinioni vel minimum suffragetur. Scripsit quidem ad Leonem de damnato haeretico contumaci, presbyterioque illum esse nudatum nuntiavit; misit insuper ad eum seriem Actorum in concilio Constantinopolitano. [Col. 0654B] Sed quo fine, quo consilio? An ut relationis necessariae debitum persolveret? hoc ex ejus verbis non elucet. Et quidem etsi hoc 1108 in majoribus causis, qualis est causa haeresiarchae novum errorem per Ecclesias spargentis, praestari solitum esset ab episcopis, necesse tamen non erat, cum de aliquo seu laico seu clerico, non novae haeresis auctore, sed antiquae jamque proscriptae propugnatore agebatur, qualis tunc existimabatur Eutyches, et postmodum etiam a Leone appellatus est. Forte scripsit ad Leonem Flavianus, eique Acta adversus Eutychen transmisit, ut ab eo confirmationis robur acciperent? At de hoc ne apex quidem conspicitur. Ipsum ergo audiamus suum exerentem consilium: Gesta, inquit, quae dudum de eo (Eutyche) confecta sunt, misimus ad vestram beatitudinem, in quibus eum de talibus convictum, et a presbyterio, et a monasterii administratione, et a communione nostra abjecimus: ut sanctitas vestra cognoscens quae circa illum acta sunt, omnibus episcopis [Col. 0654C] sub beatitudine vestra degentibus manifestare dignetur illius impietatem: ne nescientes aliqui quid ille senserit, et de quibus convictus, quasi cum consorte fidei, vel per litteras, vel per aliquod aliud commercium agere inveniantur (Epist. nunc 26, c. 4) . Res plana est, nec interprete indigens. Decretoriam quippe noverat concilii Constantinopolitani, cui praefuerat, sententiam, nec operosa inquisitione opus esse; cum declarandum tantum esset, homuncionem istum impia Apollinaris et Valentini dogmata in oecumenica jamdudum synodo damnata renovantem, a communione Ecclesiae et ministerio esse segregatum.
Aliam adhuc causam, immo et multiplicem in altera epistola recenset: quia nimirum Eutyches episcopali censura iratior obstinatiorque factus Constantinopolitanam perturbabat Ecclesiam, futurumque praevide bat Flavianus (Epist. nunc 26 inter Leon.) , ut homo vensipellis ad alias sedes, praesertimque ad Romanam, brevi mendaces querelas deferret, pontificumque aures occuparet (quod ab eo revera factum est), [Col. 0654D] nisi mature germana authenticaque rerum gestarum narratione Eutychis artes et fallacia praevenirentur. Accedebat huc quod impius iste monachus jam per trivia et compita urbis regiae famosos libellos affigi curaverat; propositiones, ut scribit Flavianus, injuriarum publice ponens et maledictionibus plenas: quibus videlicet concilii Constantinopolitani Patres, sententiamque illorum tamquam injustam proscindebat: quas querelas brevi non Orientales modo provincias, [Col. 0655A] sed etiam Occidentales esse pervasuras certum habebat Tertio imperatoriam majestatem Eutyches convenerat, eique preces obtulerat arrogantia et petulantia 1109 plenas; ex quibus, annitente ac promovente Chrysaphio, futurum erat, quemadmodum res ipsa docuit, ut Eutychis patrocinium susciperet Theodosius; apud quem cum pro loci sui dignitate ac virtutis merito plurimum posse Leonem censeret Flavianus, eum pro communi fidei ac disciplinae causa sollicitandum esse existimavit, ut pro virili sua imperatoris fidem sustentaret, et ab Eutychis defensione retraheret. Denique cum rumor disseminaretur imperatorem de cogenda universali synodo cogitare, in qua Eutychis negotium ad examen revocaretur, aequum erat ut Flavianus primariam sedem et hujus consilii certiorem faceret, et simul de occasione synodi, deque tota controversia, quae illic discutienda erat, plenius instrueret, per ipsorum gestorum exhibitionem; quae, Romano pontifice curante, caeteris etiam Occidentalis tractus episcopis innotescerent.
[Col. 0655B] X. Jam vero monitus a Leone Flavianus quid extrema epistolae suae parte responderit, operae pretium est contemplari. Intellexit ex ejus verbis ipsum, Eutychis appellatione cognita, novo sese examini judicioque accingere: quod omnino [Col. 0655D] Quam non superfluum Flavianus crediderit S. Leonis judicium in Eutychis causa, disces ex observ. n. 6. superfluum cum agnosceret, hoc ipsum et persuadere satagit Romano pontifici. Monet ergo primum ne se hominis callidissimi technis ac fraudibus circumveniri sinat. Tum innuit non minus ardenti zelo allaborandum esse Romano pontifici, ut sententia Orientalium episcoporum plenum sortiretur effectum, quam si eam ipse tulisset. Cum enim Ecclesiae, quae una est, episcopatus quoque sit unus, qui uni quoque fidei ubique invigilet, omnium longe lateque positarum judicia Ecclesiarum sua facere quemque episcopum debere, probe intelligebat; si nimirum nihil contra ecclesiasticam regulam canonesque receptos perpetratum est. Fiducialiter, inquit (Epistola nunc 26, cap. 3) , age, secundum quod sacerdotio competit, propriamque [Col. 0655C] faciens communem causam et sanctarum Ecclesiarum disciplinam. Tertio postulat ut damnationem Eutychis omnibus notam faciat suarum partium sacerdotibus. Quarto, cum ea regulariter et canonice facta sit, retractationi seu iterato examini locum non esse; causamque egere non nova disceptatione novoque judicio, sed pontificis solummodo apud imperatorem sollicitudine ac cohortatione: ne Ecclesiarum pax turbaretur, aut aliquod crearetur ab eo contra fidem praejudicium, si Eutychis patrocinium, aulicorum quorumdam 1110 impulsu, incautus susciperet. Verba Flaviani, ne quid falso supponere credamus, haec sunt: Simul, inquit, decernere damnationem adversus eum regulariter factam, et per propria scripta dignare; confortare autem piissimi et Christo amantissimi nostri imperatoris fidem. Causa enim eget solummodo vestro solatio et defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit et turbae quae [Col. 0655D] propter eum factae sunt, facillime destruentur, Deo cooperante, per vestras sacratissimas litteras. Postulat ergo Flavianus Leonis non judicium, sed solatium; [Col. 0656A] non sententiam, sed litteras; defensionem, non confirmationem; propria scripta, non synodalia decreta: quia intorto semel in Eutychem anathemate per episcopale judicium, finita causa erat, nisi universale concilium hujus cognitionem ad se vellet pertrahere, vel ad Occidentale ultro deferretur: quod [Col. 0655D] Removendum quidem dixit Flavianus generale concilium, si Leo ex suo jure Constantinopolitanum judicium confirmaret. Vide observ. n. 6. Quod si causa Eutychis ad Romanum pontificem delata, concilium Ephesi adhuc indictum fuit, id agentibus haeretici patronis gestum, quis ad extenuandum Romanae sedis jus traducere queat? removendum in hac occasione rectissime censebat Constantinopolitanus antistes: Ne ubique, inquit, sanctissimae turbarentur Ecclesiae, propter unius inquieti ac seditiosi monachi errorem ac malitiam.
De [Col. 0655D] In indictione generalis synodi requisitum fuisse ab ipso imperatore Leonis consensum, liquet ex epist. 33. Confer annot. 8 (Tom. praeced. col. 789 n. b ) in epist. 30. congreganda tamen hujusmodi synodo jam tum cogitabatur. Unde certissime evincitur Orientales de Occidentalium ore tunc temporis non pependisse. Vel enim ante monitum consultumque Leonem de Eutychis damnatione istud consilii initum est; et sic perspicuum est ad ejus sententiam revocatum non fuisse Flaviani judicium, cum omisso illius tribunali aliud superius pararetur; vel post datas ad eum litteras, receptumque ejus consensum, conceptum est universalis synodi consilium: quod evidentius adhuc [Col. 0656B] ostendit etiam post Leonis consensum necessariam synodum existimatam esse, ut priorum judiciorum sententia recenseretur, ac, si opus esset, reformaretur; vel denique decernendae synodo ex solius appellationis Eutychis libello, seu vero, seu mendaci, color quaesitus est: quod evincit certum apud Orientales fuisse Eutychis appellationem, non ad unum Romae episcopum esse devolutam, sed ad caeteros quoque patriarchas, eorumque synodos in universale concilium convocandas.
Ex consensu autem Leonis requisito ne quis cavillandi ansam arripiat, nemo est qui nesciat a summo etiam pontifice aliorum episcoporum [Col. 0656D] Hoc falsum probat ipsa ratio quam Quesnellus subjicit; neque enim Leo post Ephesinum latrocinium consensum episcoporum petiit; sed litteris ad multos scriptis illud latrocinium irritum declaravit. consensum requiri solitum fuisse similibus in causis; sicuti ab 1111 ipso Leone factum est post Ephesinum latrocinium, litteris ob eam rationem in universum pene orbem directis. Demum lectorem monitum volo, versionem prioris epistolae Flaviani ad sanctum Leonem parum accuratam videri: quam si ad Graecum [Col. 0656C] [Col. 0656D] Graecus textus in lucem prodiit, eumque idem Quesnellus secundae editioni adjecit. Quantum vero is nostrae sententiae faveat, in observationibus videbimus. textum, qui temporum injuria excidit, emendare licuisset, aliquid forsan clarius invenissemus, quod opinioni nostrae suffragaretur. Ex hac tamen versione quamvis ab Occidentali et Romano forte viro facta, lectori sincero, nec nodum in scirpo quaerenti, ad eruendam veritatem satis superque lucis affulget.
XI. Quod autem ab eximiae eruditionis viro suggeritur, lectis scilicet Constantinopolitanae synodi gestis adversus Eutychen, omnia sic a sancto Leone fuisse probata et confirmata, ut ab indicenda synodo generali abstineri debere censuerit tam sanctus Flavianus quam sanctus Leo, pace optimi viri dixerim, longissime a vero abest. [Col. 0656D] Removendum dixit Flavianus generale concilium, si Leo ex suo jure Constantinopolitanum judicium circa Eutychen confirmet. Vide observ. n. 6. Hinc autem quae subjiciuntur ab homine apostolicae sedis jus infirmare conante facile elidentur. Removendum quidem existimavit Flavianus concilium quod fieri divulgabatur, ut scribit ad Leonem; sed quam ob causam? An quia, ut jam laudato viro videtur, accepta pontificis Romani confirmatione finita erat causa? At tantum abest ut sanctum Leonem approbantem aut confirmantem tunc haberet Flavianus, ut potius pene [Col. 0656D] iratum experiretur, propterea quod Eutychen severiori sententia, ut putabat, perculerat, qui statutis [Col. 0657A] Nicaenae synodi inhaerere videbatur. Cum enim haec scribebat de concilio Constantinopolitanus antistes, gestorum contra Eutychen exemplaria nondum acceperat sanctus Leo, aut saltem nondum esse a se accepta et approbata vel reprobata rescripserat, sed solae Eutychis litterae ei fuerant redditae: quibus perlectis, conquestus est tam apud Theodosium imperatorem quam apud ipsum Flavianum, quod Eusebii episcopi accusatoris libellus de objectionis evidentia nihil haberet; et cum presbytero haereseos crimen intenderet, quem tamen in eo sensum argueret, non evidenter expressit. Addit, nondum se agnoscere qua justitia a communione Ecclesiae fuerit Eutyches separatus; sibi displicere, quod ea quae in tanta causa gesta fuerant, etiam tunc silentio reticeret. Et demum hortatur ut quam plenissime et lucide universa illi, quod ante facere debuit, indicare festinet (Epistola 20, nunc 23; et 21, nunc 24) .
De [Col. 0657D] Immo gestorum in Eutychen confirmationem Flavianum a Leone postulasse, probabimus in observ. eodem n. 6, et post ejusmodi confirmationem haud necessariam credidit synodum generalem. confirmatione igitur gestorum a se habitorum [Col. 0657B] adversus Eutychen, ne per somnium quidem cogitabat Flavianus, cum de removendo concilio, quod parabatur, 1112 sermonem ad Leonem habebat. Hoc unum pro sacerdotali sollicitudine verebatur, ne, evocatis ad oecumenicam synodum episcopis, sanctissimae ubique turbarentur Ecclesiae; ipsissima enim ejus verba sunt in prima epistolarum quas ad Leonem scripsit. Et illam quidem minime necessariam synodum existimabat, quia quidquid impii dogmatis Eutyches evomuerat, in antiquis haereticis Apollinari, Valentino et aliis jampridem damnatum fuerat atque proscriptum praecedentium conciliorum vel episcoporum sententiis; et ea etiam proferebat quae sancti et universalis concilii Ephesini ante paucos annos congregati doctrinae adversabantur, ac proinde ejusdem anathemati sententiaeque obnoxium se faciebat. Quae pro nihilo ponens Eutyches, inquit Flavianus, arbitratur non se daturum poenam praefinitam a sancto illo et universali concilio: cui poenae declarandae quid opus erat, ut universi Christiani orbis [Col. 0657C] episcopi suis sedibus moverentur in synodum coituri? Facta enim semel synodus abjecti cujuslibet erroris cunctos sequaces consequenter involvit, inquit Felix papa (Epist. 12, ad Zenon. imp., ante med.) . Et hoc, teste Gelasio, epistola 4 ad Faustum, non solum praesuli apostolico facere licet, sed cuicumque pontifici, ut quoslibet et quemlibet secundum regulam haereseos ipsius ante damnatae a catholica communione discernant. Acacius quippe (de Eutyche idem dicito) non fuit novi vel proprii inventor erroris, ut in eum nova scita prodirent; sed alieno facinori sua communione se miscuit. Immo Eutyches amplius fecit, qui damnatum errorem non communione solummodo, sed assertione defensioneque suum fecit.
XII. Haec erat genuina ratio quae Flaviani animum a cogenda synodo deterrebat: cui plane annuit sanctus Leo, cum, litteris gestisque Flaviani acceptis, de qua re ageretur intellexit. In haec enim verba statim rescripsit episcopo Constantinopolitano: Litteras tuae dilectionis accepi, cum gestis quae apud vos de fidei [Col. 0657D] quaestione confecta sunt. Et quia clementissimus imperator [Col. 0658A] pro Ecclesiae pace sollicitus synodum voluit congregari, quamvis evidenter appareat REM DE QUA AGITUS NEQUAQUAM SYNODALI INDIGERE TRACTATU, tamen, frater charissime, subsecuturos esse significo, quos in hac re placuit destinare (Epist. 32, nunc 36) . Et in epistola sequenti, quae est ad Theodosium: Cum tam evidens, inquit (Epist. 33, nunc 37) , causa sit, ut rationabilius indicenda synodo fuisset abstinendum . . . quia non talis quaestio orta est de qua aut possit aut debeat dubitari. Ita sensit pontifex abstinendum 1113 a celebranda synodo, cum totius negotii seriem bene perspectam habuit. [Col. 0657D] Verba ante descripta Leo epistolis suis inseruit post expensa Acta synodi Constantinopolitanae, et post confirmatum ejusdem synodi judicium; ac propterea post confirmationem sedis apostolicae generale concilium superfluum credidit. Superfluam enim synodum arguit, ut liquido apparet, non ex approbatione aut confirmatione sedis apostolicae, sed ex ejus inutilitate, ex causae quae ventilanda erat certitudine, ex quaestionis ipsius evidentia, quam in dubium revocare nefas ducebat. Quam persuasionem aliae postmodum auxerunt circumstantiae loci et temporis, quae congregandae synodo praescribebantur a Theodosio imperatore. Eam enim et extra Italiam indici cognovit, et intra tantas [Col. 0658B] temporis angustias convocandam, ut plerisque Occidentalium partium episcopis viam ad concilium praecludi cerneret. Haec mens Leonis post acceptam indictionis synodi notitiam.
Sed antequam ea omnia nota essent pontifici, et postquam etiam de rei totius serie a Flaviano instructus esset, non modo e rei catholicae utilitate synodalem conventum esse existimavit, sed et pro eo impetrando supplices ad imperatorem dedit litteras. [Col. 0657D] Chronicae notationis errore, qui irrepserat in epist. 54, haec verba Quesnellus traduxit ad tempus anterius pseudosynodo Ephesina. Eo autem errore emendato ope ms. codicis Ratisponensis, patet S. Leonem ab imperatore petiisse generalem synodum in Italia, ut latrocinii Ephesini scandalis mederetur; [Col. 0658D] quod pluribus explicaturi sumus in observ. ad dissert. 8. Si pietas, inquit (Epist. 23, nunc 54) , vestra suggestioni ac supplicationi nostrae dignetur annuere, ut intra Italiam habere jubeatis episcopale concilium, cito (auxiliante Deo) poterunt omnia scandala, quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota, resecari; ut per universum regnum vestrum, catholicae fidei integritate servata, et pacem Christianam manere, et vestram apud Deum crescere gloriam gaudeamus. Ex quibus et ex sequentium aliquot epistolarum verbis elucet Leonem persuasum tunc habuisse maximam utilitatem [Col. 0658C] allaturam esse synodum, idque multiplices ob causas.
Primum quidem ad veritatis ipsius manifestationem: eo quod apud haeresiarcham longe [Col. 0658D] Has sequentes rationes apostolicae sedis auctoritati minus congruas non Leonis verba, sed perversum Quesnelli commentarium ab ejusdem pontificis mente alienissimum inducere potuit. Hac autem vera de causa S. Leo concilio ab imperatore indicto assensus est, quia impediri non poterat; nec Eutychianistarum machinamenta praenoscens, utile futurum sperabat. plus ponderis habiturus esset oecumenicus Ecclesiae conventus, quam vel cujusquam pontificis, vel synodi particularis auctoritas. Pietas, inquit (Epist. 26, nunc 38) , vestra, quae in honorem Dei religiosissime catholicam diligit veritatem, apud Ephesum constituit synodale judicium, ut imperito seni ea in qua nimis caligat, VERITAS INNOTESCAT.
2. Ut si ad saniorem mentem redire vellet 1114 haereticus, a majori synodo gradui suo per indulgentiam episcopalem restitueretur. Ut, si resipiscens, inquit (Ibid., et seqq.) , qui deviaverat, pro venia supplicaret, sacerdotalis ei benevolentia subveniret; et si per libellarem satisfactionem proprium damnaret errorem, communio ei sui ordinis non negaretur. [Col. 0658D] Quid Antiochenus canon quasi Leonis consilium dirigens hic obtruditur, cum certum sit eos canones tunc a Romana Ecclesia non fuisse receptos? Quatenus vero hic canon apostolicae auctoritati nihil detrahat, non est hic disserendi locus. Cautum quippe erat canone 12 Antiocheni concilii ab aliisque, ut si quis a proprio episcopo presbyter, aut diaconus, aut a synodo fuerit episcopus forte damnatus, [Col. 0658D] et imperatoris auribus molestus exstiterit, oportere [Col. 0659A] ad majus episcoporum converti concilium, et quae putaverint habere justa, plurimis episcopis suggerant, eorumque discussiones ac judicia praestolentur. Haec omnia, quae in Eutychen apprime cadebant, in Constantinopolitano oecumenico denuo fuerant sancita.
3. Ut per diligentem inquisitionem, quae in oecumenicis conciliis major adhibetur quam in quibusque aliis judiciis, os haeretici obstrueretur, qui alioquin semper de circumventione ac subreptione adversariorum conquesturus erat, nisi causa ejus generali sacerdotum examini subjiceretur. Clementissimus, inquit (Epist. 31, nunc 34, c. 12) , imperator pro benevolentia ac pietate animi sui de statu hujus, qui ante honorabilis videbatur, DILIGENTIUS voluit judicari; atque ob hoc indicendum credidit episcopale concilium.
4. Ut pleno, [Col. 0659D] Quam absolutum et irretractabile Leo habuerit suum de tota Eutychiana causa judicium, ita ut nullo etiam generali concilio revocari posset in dubium, palam fiet ex dicendis in observ. ad dissert. 8. absoluto et irretractabili judicio tota res illa finiretur: Pie ac religiose, inquit ad synodum ipsam Ephesum convocatam scribens, Christianissimus imperator haberi voluit episcopale concilium, [Col. 0659B] ut PLENIORE JUDICIO omnis possit error aboleri (Epist. 29, nunc 33, cap. 2) . Unde cum sanctus Leo de fidei causa plurimum sollicitus, quem illa exitum tandem habuisset in synodo cuperet per Flaviani litteras edoceri, enixius postulabat ut eum de totius causae absolutione certiorem faceret: ratus videlicet causam non aliter decretorie et irreformabiliter, ut ita dicam, absolvendam esse, quam pleniori et definitivo synodi oecumenicae judicio.
5. Quia per concilii convocationem res in compendium mittebatur, tametsi operosius 1115 aliquid esset sexcentos episcopos in unum tribunal coalescere, quam unius episcopi aut provincialis synodi judicium instrui. [Col. 0659D] Unde hanc experientiam statuere possit, ignoramus. Alii enim sine generalibus synodis apostolicae praesertim sedis auctoritati obsequentes, haeresim deseruere; alii contra in errore pertinaces nulli auctoritati cesserunt, ut de Arianis, Nestorianis, Eutychianis liquet. Quoad Leonis testimonium ex epist. 54, confer annot. 19 (supra, col. 657, n. c) . Experientia quippe docet vix ad alterius quam ad concilii universalis edictum, haereticos vel nutantes in fide conquievisse. Quamobrem tunc demum posse ait Leo omnia scandala quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota resecari, si imperatoris pietas ejus suggestioni ac petitioni annuere dignata, haberi juberet episcopale concilium; hac [Col. 0659C] via per universum Romanae ditionis imperium servandam esse catholicae fidei integritatem, custodiendam esse Christianam pacem, augendamque apud Deum omnipotentem imperatoris gloriam. Haec in epistola 23 (nunc 54) ad Theodosium Augustum, cujus verba superius retulimus (Supra, num. 12) , manifeste continentur.
XIII. Verum dum haec S. Leo in ancipiti positus meditatur, modo ad congregandam synodum propensior, modo ad removendam, Theodosius Augustus eam apud Ephesum convocandam edixit, [Col. 0659D] Argumentum sumptum ex erronea notatione chronica epistolae 54, quae praeferebat diem 25 Maii, ex emendatione diei et mensis eliditur. Confer annot. [Col. 0660D] 19 ( Loco supracitato ). In indicenda vero synodo Ephesi Leonis consensum ab imperatore quaesitum probavimus annot. 8 (tom. praeced. col. 789 n. b ) in epist. 30. inscio Rom. pontifice. Id evidenter colligitur, tum ex epistola prima sancti Flaviani, in qua optat removeri concilium, quod jam fieri divulgabatur; tum ex pluribus epistolis S. Leonis papae, Actisque Chalcedonensis synodi. Illae cuilibet obviae sunt; ex his ita autem comprobo. Litteras dedit Leo ad Theodosium Augustum, quibus eum suppliciter orat ut concilium episcopale jubeat congregari; quae litterae datae reperiuntur [Col. 0659D] octavo vel nono kalendas Junias, seu 25 Maii die. At antequam ad imperatorem deferrentur, immo antequam scriberentur, indicta jam erat ab [Col. 0660A] Augusto synodus Ephesina, nimirum ante quintum idus Aprilis, seu nonum hujus mensis diem. Nam in triginta episcoporum conventu, qui post depositionem Eutychis habitus est, Constantinopoli sub consulatu Protogenis dicto die quinto idus Aprilis ad recensenda Constantinopolitanae synodi Acta, in haec verba locutus est Meliphtongus episcopus: Postulamus ejus (Theodosii) referri clementiae . . . praecipue quia universalem praecepit fieri synodum, et necesse est majores causas in illud reservare concilium, et vocati sunt multi; et justum est, quae a piissimo principe praecepta sunt, effectui mancipari. Idem etiam confirmatur ex verbis 1116 Eusebii Dorylaei episcopi: Conjuro vos, inquit, per sanctam et consubstantialem Trinitatem futuro concilio universali, secundum sanctionem Christi amicorum principum, hoc negotium reservari.
XIV. Ex his quae hactenus diximus ac probavimus, quaedam vice synopsis breviter colligo. Ac primum quidem non eam fuisse consuetudinem Orientalium, [Col. 0660B] ut synodalia gesta, quae vel in concilio provinciae a metropolitano, vel in dioecesena, ut nunc loquimur, synodo ab episcopo conficiebantur, in Occidentem examinanda mitterentur; sed tunc tantummodo esse illuc transmissa, cum vel particularis controversia aut accusatio in publicam fidei causam evaserat, vel cum quis in synodo damnatus ad caeteros episcopos provocabat, vel cum haereticis imperatoris gratia abutentibus, primariae sedis episcopum, qui apud principem ageret, conveniri, ejusque sollicitudinem adversus pervicacium haereticorum malas artes accendi par erat. Nihil igitur contra antiquum canonem et morem (Christianus Lupus, tom. I Schol. et Not. in Can. conc., ubi de Ephesino latrocinio ) agebat Flavianus, qui eo nomine arguitur a Christiano Lupo, cum [Col. 0660D] Flavianum suae synodi gesta in Eutychen statim ad Leonem misisse patet ex epist. 22, quam statim ab eo scriptam in admonitione ostendimus, Quesnellum impugnantes, qui hanc non primam, sed alteram Flaviani epistolam fuisse contendit. Hac falsa hypothesi opinio innititur, qua Acta synodi Constantinopolitanae Romam non ab initio, sed post excitatos ab Eutyche tumultus transmissa dicuntur. synodi suae Acta Romam non retulit, quandoquidem id nec canonis auctoritas, nec consuetudo, nec exemplum postulabat. Quis enim, ut ex solis Chalcedonensis concilii Actis exempla proferam, quis credat Romam esse directa Acta synodorum Antiochenae [Col. 0660C] et Berythensis, non multo ante Constantinopolitanam habitarum in causa Ibae? Quis alterius Antiochenae in causa Athanasii Parrensis? Quis sexcentarum aliarum gesta ad Occidentales partes delata ad illud usque tempus dixerit? At potius contra morem egisset Flavianus, si de illis mittendis cogitasset, antequam Eutychis pervicacia, contestatoriorum libellorum publicatio, litterae ad Leonem missae, imperatoriae potestatis metus, concilii a Theodosio convocandi rumor vel indictio, et alia ejusmodi necessitatem Flaviano imposuissent primariam sedem de causa jam communi facta instruendi.
2. Colligo [Col. 0660D] Ne haec de Eutychis appellatione fucum faciant, vide observ. n. 3, 4, 5 et 9. Eutychen, si appellavit Leonem pontificem, e duobus his unum persuasum habuisse: vel suam appellationem locum non esse habituram, quandoquidem eodem tempore quo scribehat ad Leonem, scripsit et ad Dioscorum, synodumque postulavit 1117 in Oriente; vel ad eum sensum reducendam esse et accipiendam, qui Constantini monachi [Col. 0660D] verbis exprimitur, ut scilicet alios metropolitanos et exarchas comprehenderet, nedum excluderet.
3. Quod [Col. 0660D] Cum Eutyche omnia moliente ut sibi praesidium [Col. 0661B] quaereret, ejusque patronis agentibus imperator ad indicendam synodum adductus fuerit, quis ex hoc facto ea jure colligat quae hic Quesnellus obtrudit? imperator ipse, cum synodum congregari [Col. 0661A] jussit, vel ad appellationem Leoni ab Eutyche delatam animum advertit, quam ignotam habere non potuisset; vel de ea prorsus non cogitavit: si primum; eodem igitur modo eam intellexit quo ab Eutychete ipso intellectam esse docuimus, ut caeteros majores metropolitas sedesque admitteret; si postremum, non igitur putavit appellationi Eutychis deferendum; vel saltem ad supremum statim Ecclesiae tribunal causam ejusdem esse deferendam existimavit, ne in longum res protraheretur.
4. Animadverto, cum Augustus congregandae synodi consilium iniit, eum de consulendis Occidentalibus nullatenus cogitasse, sed postmodum invitasse suis [Col. 0661B] Vide supra, annot. 13 (Col. 655, n. c) . Leonem litteris, ut synodo praesentiam suam exhiberet. De qua re nulla mota est a Leone apud imperatorem querela.
Reliqua, quae forensis ille theologus hoc de argumento disseruit, aliis excutienda dimittimus, quoniam non tam aliena refutare ex professo est animus, quam Leonis nostri scriptis, si quando opus est, lucem [Col. 0661B] afferre.
XV. Quoniam tamen ex mentione libelli ab Eutyche oblati magnum argumentum trahunt, aliqua adjiciam, ex quibus illustrentur sancti Leonis epistolae, quas tractamus, totaque causa Eutychiana. Nimirum quadruplex mihi distinguendum videtur libellorum genus, quos Eutyches a suo episcopo damnatus vel obtulit, vel obtulisse se mentitus est. Primus appellatorius libellus fuit de quo diximus. Secundus contestatorius, de quo sanctus Leo epistola 20 (nunc 23) ad Flavianum cap. 1. Scilicet post appellationem interpositam litterae dandae sunt ab eo a quo appellatum est, ad eum qui de appellatione cogniturus est, quas litteras dimissorias sive apostolos appellant . . . si autem id non accipiat, CONTESTETUR. Ita habetur Dig. l. XLIX, tit. 6, de Libellis dimissoriis. Cum igitur a se appellatum esse persuadere vellet Eutyches, appellationis libellum porrectum a se nec susceptum professus est publice affixis Constantinopoli per compita [Col. 0662A] libellis, et, ut scribit Liberatus, posuit edicta apud Constantinopolim, et injustitiam se fuisse passum, populum CONTESTATUS EST (Parte II Ephes. syn. act. 3) .
Tertius libellus fuit querimoniae: Ad sedem enim 1118 apostolicam per libellum doloris sui querimoniam misit, inquit Leo noster epist. 21 (nunc 24) ad Theodosium Augustum. Libellus porro querelae seu querimoniae recte ac proprie oblatus dicitur a presbytero adversus episcopum seu patrem suum: De paternis enim injuriis conquerentem filium, aiunt jurisconsulti, audiri justum est et usitatum; eum ipsum accusantem vix quisquam ferat. Sic igitur veteres temperarunt istud, ut neque molliorem appellationem, quam pro judicii gravitate, neque acerbiorem, quam parentum pietas ipsa postulat, accommodarent.
Quartum libellum, supplicem videlicet, obtulit Eutyches, adversus Flaviani sententiam; immo plures, quos videre est act. 1 Chalcedonensis concilii.
[Col. 0662B] Quatuor hujusmodi libelli in primis distinguendi sunt, ne cujusque vis et energia alteri tribuatur, unde et totum hoc negotium consequenter obscuretur. Fuit igitur, 1 o libellus [Col. 0662B] Lege observ. num. 3. appellatorius ad concilium; 2 o contestatorius ad CP. populum; 3 o querimonialis seu querelae ad sanctum Leonem; 4 o libellus supplex ad imperatorem. Primus commentitius erat, nec revera datus; alii tres vere oblati. Quorum omnium libellorum mentionem facit S. Flavianus in epistola 1 ad S. Leonem.
EPISTOLA EUTYCHETIS HAERETICI.
Ubi scribens ad papam urbis Romae LEONEM, negat in CHRISTO duas naturas, id est divinitatis et humanitatis.
De mea in Dominum et Deum omnium Christum spe confidens, etc. [Col. 0662B] Integram hanc epistolam cum fragmentis eidem subjectis in Cassinensi codice, ex quo edita fuit, dedimus inter Leoninas tom. I, epist. 21. .
[Col. 0661C] Mirum quanta fiducia Christianus Lupus asseveret et ovanti similis clamet [Col. 0661D] Hac de re vide observ. num. 4. scriptum illud quod ex Cassinensi codice ms. in suam de appellationibus lucubrationem transcripsit, ipsissimum esse appellationis libellum, quem ad Leonem I papam ab Eutyche haeretico missum aiunt, et quo retractatorium ab apostolica sede judicium postulabat.
Ac primum quidem placet Lupo libelli nomine scriptum istud donare, repugnante ipsa scripti epigraphe, et, quod palmare est, ipso scriptore invito ac reluctante; ipse enim Eutyches diserte distinguit inter libellos et epistolam hanc suam. Subjunxi, inquit, his litteris meis utrumque libellum, et eum qui ab accusatore meo oblatus est synodo, et qui a me gestus quidem est, non tamen susceptus. En ut unumquodque scriptum propriis nominibus appellat; suum et Eusebii libellum libellum dicens, litteras proprias non alia quam litterarum appellatione designans.
Libelli quidem nomen S. Leo usurpavit, quia judiciale est; nec tamen appellatorium dixit, sed [Col. 0661D] libellum doloris, seu querimoniae: cum autem appellationis [Col. 0662C] libellum commemorat, eum intelligit non qui ad ipsum missus ab Eutyche fuerat, sed quem in ipso judicio, ut appellationum solemnia poscebant, se Eutyches obtulisse asserebat, ut ait S. Leo; seu mentiebatur, ut rescribit Flavianus, per libellos omni fallacia atque calliditate plenos. Hoc si scripsit ad Leonem Eutyches, non certe his praesentibus litteris, quae nihil canonicae appellationis habent, nec in illis locis quae a Lupo in hanc rem indicantur.
Prior locus est in ipso epistolae limine. De mea, inquit Eutyches, in Dominum et Deum omnium Christum spe confidens, ante omnia quidem, testis Deus Verbum est, in sensibus hujusmodi dignoscens veritatis probationem, invoco autem vestram sanctitatem, in testimonium [Col. 0661D] Ita corrigo, pro in testimonio, id enim sensus et [Col. 0662D] constructio exigunt, cum praepositio in pariter afficiat vocem rationes, quae sequitur. QUESN. cordis mei et rationes sensuum meorum atque verborum. Quid sibi vult aliud his verbis haeresiarcha, quam fidem narrationi suae, quam subjecturus mox erat, conciliare, Deum Verbum qui omnia novit, in testimonium vocans sinceritatis animi sui, [Col. 0662D] 1120 ac ipsum deinde quem alloquitur lectorem [Col. 0663A] compellans, ut judicet quid erroris in hac sincera suae fidei professione contineatur; ac forte alludit ad illud Apostoli II Cor. I, 23: Ego autem testem Deum Invoco in animam meam. Ut enim eodem sensu Christum ac vicarium Christi hoc loco invocet, probant hi verborum nexus: Ante omnia quidem, testis, etc., et invoco autem, immo totius loci inspectio, maxime si iis solis virgulis distinguatur quibus illum distinximus; ita ut rudis ac male digesta translatio Graecae istius epistolae hunc prorsus sensum habere debeat: Ego de mea ipsius fide ac spe, de meo animo securus, primum quidem ipsum Dei Filium, qui sinceritatem professionis meae bene novit, testem appello in testimonium cordis mei; deinde vestram sanctitatem testem etiam appello in rationes sensuum meorum atque verborum, id est, ut ipsa de verbis meis, meisque sensibus judicet, illorumque rationes pro sua aequitate expendat. Similem praefationem habuit Eutyches antequam libellum confessionis suae recitandum traderet in pseudoephesina synodo. Ego, [Col. 0663B] inquit, commendavi me ipsum Patri, et Filio, et sancto Spiritui, et verbo veritatis vestrae justitiae, et testes vos habeo fidei meae. Eadem paucioribus usurpat in ipsa fidei confessione. Attestante, inquit, mihi tam Deo quam vestra sanctitate. Qui igitur illa verba appellationem juridicam sonare contenderit, non satis attente haeresiarchae verba se legisse ostendit.
Neque vero alia haec verba appellationem magis continent: Rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur judicaretis omnibus modis me secuturum quae probassetis. Rogantis haec verba sunt, non appellantis ac pro jure suo judicium postulantis. Ut enim appellationis libellum rejicere nemo ad quem rite appellatur potest, ita appellans votum suum verbis non supplicibus, sed judicium ex necessitate secuturum exigentibus exprimit: cujus judicii sententiae si obsecuturum se appellans spoponderit, uti hoc loco facit Eutyches, is profecto ridendum se omnibus propinat. Quasi vero obsequendi [Col. 0663C] judicium superiorum sententiae necessitas non fuerit; nisi forte dixerit Lupus, quod tamen facile non crediderim, his Eutychen verbis sibi ipsum abstulisse facultatem a pontifice ad oecumenicam synodum appellandi, si contrarium sibi pontificis foret judicium. Demum verba objecta committere juvat cum aliis quae in secundo Flaviani CP. conventu dicta sunt. Cum enim Eutychis fautores ipsum in primo conventu appellasse contenderent, hoc negant episcopi, quos inter Basilius: In veritate, inquit, dico: adhuc ipso conventu sedente et proponente hoc sancta synodo, ut diceret iste duas naturas post adunationem, 1121 scio quia dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit, sed dicens, Non sum ausus dicere propter Patres. Hoc ipsum est quod Eutyches, his verbis Leonem alloquens, indicare voluit, quae ad appellationem trahere frustra Lupus conatur.
[Col. 0663D] Restat tertius epistolae locus: Ad vos igitur religionis [Col. 0664A] defensores et hujusmodi factiones exsecrantes confugio . . . . et obsecro nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit super fidem proferre sententiam. Vides, mi Lupe, quod videre non vis, ut Eutyches ad defensores religionis confugiat, non ut judices appellet; ut obsecretur nullum sibi ex Flaviani sententia creari praejudicium, non irritum clamet ex appellationis voce judicium; ut denique de fide potius sententiam proferri postulet, quam de sua depositione et excommunicatione, de qua tamen, si appellasset, primitus agendum ipsi erat.
Haec refellendo Christiano Lupo satis superque sufficiant. Addo nihilominus ex abundantia juris scriptum istud integrum, cujus partes jam expendimus, si ad S. Leonem papam missum est, [Col. 0663D] Confer easdem observ. num. 9. non ad eumdem unum missum fuisse, nec pro eo uno confectum; sed esse epistolam encyclicam ad omnes primariarum sedium episcopos, quorum auctoritatem adversus Flaviani judicium movere ac sibi propitiam [Col. 0664B] reddere avebat Eutyches. Nam etiam cum appellationem haeresiarchae mentiti sunt qui pro ipso agebant apud Ephesum, non unum pontificem Romanum nominaverunt. Cum legeretur damnatio, inquit Constantinus monachus, Eutyches appellavit sanctum concilium sanctissimi 1122 episcopi Romani, et Alexandrini, et Jerosolymitani, et Thessalonicensis; et haec in gestis non sunt inserta. Magnificentissimus Patricius dixit: Turba facta et dissoluto conventu dixit ad me silenter appellans Romanum, et Aegyptium, et Jerosolymitanum concilium . . . . . . Basilius reverendissimus episcopus dixit . . . . dixit Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum. Hoc autem non quasi appellans dixit.
Igitur ad omnes istos episcopos, quos vel appellaverat vel appellasse se credi volebat, has encyclicas litteras, quas querimoniae libellum appellat S. Leo, direxit, unumque illarum exemplar ad ipsum Leonem pontificem, cui imprimis debebatur, pervenit: [Col. 0664C] unde ad Leonem papam scriptam fuisse nec falso nec incongrue annotavit tituli illius auctor, quem compilatorem vel descriptorem dicit Christianus Lupus ejusdem promulgator.
Encyclicam porro esse epistolam ipsa tota quanta est clamat epistola, in qua ne apex quidem de apostolica sede vel de pontifice Romano, cujus praerogativas ac splendorem praedicare non omisisset vir tunc temporis conciliandis sibi omnium quibus indigebat animis intentissimus. Iis igitur solis verbis usus est quae omnibus primarum sedium episcopis conveniunt. Cui enim illorum non congruunt ista: Invoco [Col. 0663D] Ex his vocibus Latinae versionis, quae in litteris uni traditis observantiae causa adhiberi queunt, infirmum prorsus argumentum sumitur, ut haec Eutychis epistola encyclica ad plures missa inferatur. [Col. 0664D] Vide epist. 68, ubi Ceretius aliique duo Gallicani episcopi Leonem plurali numero destinantes, praemonetis, etc., alloquuntur. Idem est in epist. 52 Theodoreti ad eumdem Leonem. Alia plura exempla afferre facile esset. vestram sanctitatem . . . . ut innotescerent ista sanctitati vestrae . . . . . Ad vos igitur religionis defensores et hujusmodi factiones exsecrantes confugio. Certe vel haec sola posteriora verba, ad vos religionis defensores, etc., meridiano sole clarius patefaciunt, non ad unum, sed ad plures missum fuisse hoc qualecumque scriptum.
[Col. 0663D] 1123 1. Cur Quesnelius hanc Eutychis causam peculiari dissertatione agitandam susceperit, satis agnoscitur ex ipso exordio, ubi eos perstring endos sibi proponit, [Col. 0664D] qui jus appellandi ad sedem Romanam ex omnibus orbis Christiani regionibus, imprimisque ex Orientalibus ab illarum partium episcopis ultro esse delatum etiam [Col. 0665A] primis Ecclesiae saeculis persuadere student. Hoc scilicet appellationum jus, quod illi non placuit in causa Celidonii episcopi Gallicani, in Orientalium causis displicuit multo magis; ac propterea Eutychis appellationem ad Leonem papam duplici ex capite submovere studuit: primo quia, inquit, ille vere non appellavit; secundo quia ementita ejusdem appellatio non fuit peculiaris ad Leonem, seu ad apostolicam sedem, sed communis ad synodos Romanam, Alexandrinam, Jerosolymitanam atque Thessalonicensem, adeo ut nihil praecipui juris in Romano pontifice agnitum fuerit.
2. Jam in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli luculenter statuimus pontificium jus in recipiendis appellationibus ex toto Christiano orbe, et quatenus hoc jus ex ipso primatu eidem competat, satis aperte demonstrasse nobis videmur. Hac autem in controversia, quatenus merum Eutychis factum respicit, ultro confitendum est nullam appellationem ad Romanum pontificem ab eo interpositam fuisse in ipso [Col. 0665B] Constantinopolitano judicio. Unam chartam professionis fidei (non autem appellationis libellum) ab eo ante sententiam oblatam fuisse liquet ex actis ejusdem CP. synodi, qua Eutyches damnatus fuit, et multo magis ex eorumdem actorum relectione in alio Constantinopolitano conventu habito die 13 Aprilis anni 449, quae actioni primae concilii Chalcedonensis inserta fuere. Solum si fides adhibenda est Constantino diacono, dum legeretur, seu relegeretur damnatio, Eutyches appellavit sanctum concilium sanctissimi episcopi Romani, et Alexandrini, et Jerosolymitani, et Thessalonicensis. Affirmante autem Patricio Florentio, dissoluto conventu, ille dixit ad me silenter, appellans Romanum, et Aegyptium, et Jerosolymitanum concilium. Postea vero ad S. Leonem scribens ait (Epist. 21) : Et quidem libellis statim subscriptione mea his addita obtuli scripta, ostendens de sancta fide professionem meam. Sancto autem Flaviano archiepiscopo neque libellum suscipiente, neque ut legeretur [Col. 0665C] jubente, audiente tamen et respondente me ipsis verbis fidem, quae Nicaeae exposita, et a sancta synodo, expetebar duas naturas fateri, etc. Libellos, seu libellum hic distinguit a scriptis additis de fide; et similiter in fine epistolae ejusdem duo distincte commemorat, nimirum libellum qui a me, inquit, ingestus est, non tamen susceptus, et editionem fidei meae. Si chartam professionis fidei dixisset oblatam, et non susceptam a Flaviano, qui, ut eam ipse Eutyches palam legeret, praecepit, aliquid veri dixisset. At cum oblatum et non susceptum affirmavit libellum a charta professionis fidei distinctum, nimirum appellationis libellum, turpiter mentitus est, uti ex actis paulo ante memoratis elicitur, et notavit S. Flavianus in epist. 26, ad S. Leonem. Confer not. 5 (Tom. praeced. col. 715, n. c ) in epist. 21.
3. Hunc vero libellum a professione fidei distinctum, qui nobis conservatus non fuit, sed Eutychis litteris ad Leonem erat adjectus, appellationis libellum fuisse Leo testatur epist. 23, quod non tam ex [Col. 0665D] ipsius Eutychis epistola 21, quam ex ejusdem libelli ipsi epistolae annexi lectione cognoscere potuit. Hac autem in re maxime mirum accidit Quesnellum in appendice praemissae dissertationis non minimum laborare, ut ostendat epistolam 21 Eutychis ad Leonem, non appellationis, sed querimoniae libellum fuisse; perinde ac si ille, etsi appellationem ad pontificem in judicio oblatam finxerit, non tamen ad eum post 1125 judicium miserit nisi querimoniae libellum. Hinc in fine dissertationis, ubi quatuor Eutychis libellos distinguit, libellum appellatorium ad concilium, querimonialem vero seu querelae ad S. Leonem datum prodidit. Id vero eo magis mirum videtur, quod in notis ad epist. 25 S. Petri Chrysologi ad Eutychen indubie scribat n. 4: Evidens est judicium Ravennensis episcopi postulari ab Eutyche non potuisse nisi per appellationis libellum seu verum, seu fictitium. Cur quod necessarium affirmat in Eutychis scriptis [Col. 0666A] ad episcopum Ravennensem, cui in appellationibus Orientalium jus nullum erat, non perinde gestum concedit cum Leone, cui illud jus competebat, et apud quem appellationem, licet ementitam, judicii Constantinopolitani tempore interpositam, et postea ad Leonem transmissam ex ipsius pontificis testimonio discimus? Tota Quesnelli allucinatio ex eo pendet quod solas consideravit nobis conservatas Eutychis litteras ad eumdem pontificem, in quibus appellatio expresse non declaratur; nihil autem cogitavit de libello eisdem litteris annexo, et distincto a charta professionis fidei, quem cum oblatum in judicio, nec tamen susceptum Eutyches per mendacium in eadem epistola scripserit, appellationis quantumvis ementitae libellum fuisse idem Quesnellus agnoscere debuit; quod enim ille finxit, ad appellationem pertinebat, ut palam fit ex relectione Actorum CP. synodi, et idem Quesnellus in dissertatione fatetur. Ad Leonem igitur haereticus non solum misit epistolam, quam querimoniae libellum non displicet appellari, [Col. 0666B] verum inter alia documenta eidem annexa appellationis etiam libellum misit, qualem in judicio abs se propositum et non susceptum mendacissime prodidit.
4. Caeterum non multum enitendum fuit a Quesnello in appendice adversus P. Lupum, qui in ipsa Eutychis epistola appellationem videre sibi visus est. Hic haereticus vaferrimus cum appellationem in ipso judicio interpositam finxit, noluit ementitae appellationi praejudicium creare nova appellatione post judicium, ac si illam nullius momenti haberet. Hinc in epistola abstinuit a verbis appellationis iterum interponendae, satisque habuit libellum appellationis ante sententiam ementitae ad Leonem cum epistola mittere; ejusque judicium atque sententiam circa fidem petens, simul postulavit, quod inde sequebatur, ut scilicet irritarentur omnia in se gesta, si Constantinopolitanum judicium circa fidem reprobandum videretur. Considerentur attente haec Eutychis [Col. 0666C] verba: Obsecro nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias in me gesta sunt, quae visa vobis fuerit supra fidem proferre sententiam, et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, et non excuti et eximi de numero orthodoxorum (Epist. 21) . Nonne his verbis, licet appellationis voce non utatur, Leonem aperte uti judicem interpellat, ut de judicio Constantinopolitano sententiam proferat? Cum praeter sententiam circa fidem sibi etiam caveri postulat, nonne judicium etiam circa suam personam aequivalenti appellatione efflagitat? Quid Quesnellus violentis interpretationibus haec verba distorquere nititur, ne quid appellationis continere videantur? Quid refert appellationis expressum nomen non inveniri in epistola quae e Graeco Latine reddita, minus peritum interpretem nancisci potuit, si illud reipsa petitur a Leone, quod per appellationem peteretur? Non appellationis vocabulum, sed ejus vis et potestas consideranda est. Vis autem appellationis in eo consistit ut superioris judicium de judicio [Col. 0666D] inferioris quaeratur; et ita quaeratur ut ille de hoc sententiam ferat, et si injustum judicium agnoscat, rescindat, nullumque exinde condemnato praejudicium obveniat. Cum ergo Eutyches recitatis verbis ac in tota epist. 21 id petat a Leone, ut de Constantinopolitano Flaviani judicio circa fidem sententiam ferat, simulque sperans fore ut hoc judicium reprobetur, postulet ne sibi ullum ex eo judicio damnum aut periculum obveniat, nec eximatur ab orthodoxorum numero, nonne reipsa appellationis vim ac substantiam satis expressit, et appellationis jus Leoni vindicavit?
5. Alia vero duo longe graviora in ea, quam se in ipso judicio interposuisse Eutyches ementitus est, appellatione animadvertimus, quae ad intelligendam Orientalium mentem circa pontificium jus in appellationibus non modicum conferent. Primo licet haec appellatio in ipso Constantinopolitano judicio interjecta [Col. 0667A] non fuerit, et eatenus Eutyches mentitus sit; qui tamen hanc appellationem 1127 non solum finxit, verum etiam confictae appellationis libellum ad Leonem misit cum querimoniae litteris, ac ejusdem judicium petivit, is procul dubio jus appellandi ad Romanam sedem apud Orientales quoque exploratum ac certum praesumpsit, ac tale ut si appellatio in ipso judicio vere fuisset interposita, vim habuisset suspendendi judicii, vel irritum efficiendi quidquid postea, appellatione contempta, gestum fuisset. Secus enim si apud Orientales appellationis jus ad Romanum pontificem nihili habitum Eutyches cognovisset, num fuisset tam stultus ut fingeret quod sibi ex Orientalium sensu nihil proficeret?
6. Deinde si Eutychis dolosi et criminosi viri testimonium minimi fiat, num testimonium et factum S. Flaviani Constantinopolitani antistitis non maximi habebitur? Is epistola quidem 22, quam statim post Eutychis damnationem et primo scriptam in admonitione probavimus, cum de appellationis libello ad [Col. 0667B] Leonem misso nihil sciret, simplicem erroris et damnationis ejus relationem cum gestis concilii ad eumdem pontificem direxit, rogans ut ipsam Occidentalibus notam faceret, ne forte versutus homo quempiam minus instructum deciperet. Hinc cadunt plura a Quesnello superstructa hypothesi, quod epistola 22 Flaviani ad Leonem non prima, sed altera posterior sit. Postquam vero a pontifice accepit litteras, quibus de appellatione ab Eutyche asserta intellexit, altera epistola 26 rescribens, mendacem quidem illum detexit, at simul agnoscens apostolicum jus in recognoscendis judiciis ipsorum Orientalium, quando etiam appellatio post judicium defertur, non solum Acta in Eutychem misit, verum ipsa Leonis judicio subjiciens, eumdem rogavit ut propriam faciens communem causam et sanctarum Ecclesiarum disciplinam, simul DECERNERE in damnationem adversus eum regulariter factam et per propria scripta dignaretur . . . . . . Causa enim eget SOLUMMODO vestro solatio [Col. 0667C] atque defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit, et turbae quae jam propter eam factae sunt, facillime destruentur, Deo cooperante, per vestras sacratissimas litteras. Removebitur autem et concilium, quod fieri divulgatur; quatenus nequaquam ubique sanctissimae turbentur Ecclesiae. In haec Quesnellus: Postulat ergo Flavianus, inquit, Leonis non judicium, sed solatium; non sententiam, sed litteras; defensionem, non confirmationem; propria scripta, non synodalia decreta. Vah! malum interpretem. Nonne decernere in damnationem regulariter factam judicium et confirmationem significat? Vis quidem Graeci verbi a Flaviano adhibiti συμψηφίσασθαι juridicam sententiam alii judicio calculos adjicientem seu confirmantem indicat. Verbum enim ψηφίζεσθαι, a quo illud originem ducit, forensi vulgata formula idem est ac sententiam ferre; unde et sententia ψήφισμα appellatur. Quid porro? Cum Flavianus addidit, causam egere solummodo Leonis litteris atque [Col. 0667D] subsidio, nonne editi abs se judicii confirmationem non solum petiit, sed necessariam etiam ostendit? ac ita solummodo necessariam, ut par confirmatio a nulla alia sede praeterea requirenda sit? Quid quod adjecit, ex hac confirmatione eventurum ut ad tranquillitatem et pacem cuncta revocentur, et enata haeresis ac turbae ob eam excitatae facile destruantur, impediaturque ipsum generale concilium, quod convocandum ferebatur? Num hi tot ac tanti effectus ex litteris quae nec judicium, nec sententia, nec confirmatio essent, sperari poterant? Nonne aliquid solemne ac peculiari apostolicae sedis auctoritate editum a Flaviano quaesitum agnoscitur? Nonne litterae, post quas generale concilium veluti non necessarium esset removendum, auctoritatem habiturae credebantur ad finiendam causam, eamque aequivalentem auctoritati concilii generalis, quod alia in hypothesi adhuc necessarium judicari potuisset? Videat ergo [Col. 0668A] quisque aequus lector quam perperam Quesnellus Flaviani consilium et litteras interpretatus sit, ne in episcoporum Orientalium judicia apostolicae sedis auctoritati ille quidquam detulisse credatur.
7. Quod si ejusdem Flaviani verba exactius pensemus, non ipse solus huic auctoritati apostolicae tantum attribuit, sed Orientales quoque idipsum sensisse ac detulisse praesumpsit, cum ex Leonis litteris omnia in Oriente componenda exortamque haeresim disjiciendam prodidit. Nisi par in Romanam sedem apud omnes Orientales obsequium Flavianus novisset, haec procul dubio affirmare non poterat. Enimvero si celebris illa epist. 28, ad eumdem Flavianum, qua S. Leo 1129 expensis Actis CP. synodi de tota re sententiam ferens, Eutychianae haeresis condemnationem confirmavit; si, inquam, haec epistola dolo malo occultata et suppressa non fuisset in generali synodo, quae non necessitate ulla, sed imperatore Theodosio Eutychi favente ac jubente Ephesi coacta fuit, haud excitata fuissent illa scandala quibus eadem [Col. 0668B] synodus in pseudosynodum transiit, totumque Orientem turbavit; sed acquievissent omnes qui haeresi non patrocinabantur, apostolicis litteris, ut in Chalcedonensi factum vidimus.
8. In hac autem Leonis epistola aliud in rem praesentem maxime conferens animadvertendum est. Ibi nimirum S. pontifex non de sola Eutychis haeresi, quae in Constantinopolitana synodo proscripta fuerat, sententiam ferens, justam ipsius condemnationem confirmavit, sed ipsum quoque ejusdem synodi judicium examini subjiciens, duo in eo notanda indicavit, quae cum emendationem aliquam ipsius synodi praeferant, apostolicum jus retractandis, et, ubi opus sit, corrigendis etiam episcoporum Orientalium judiciis mirifice astruunt. Primo enim cap. 6 Constantinopolitano Flaviani judicio succensuit, quod sine ulla censura praeterierit eam Eutychis sententiam: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem, post adunationem vero unam naturam [Col. 0668C] confiteor. In quae S. pontifex, Miror, inquit (Epist. 28, cap. 6) , tam absurdam tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam, et sermonem nimis insipientem nimisque blasphemum ita omissum, quasi nihil quod offenderet esset auditum. Nonne haec ipsius CP. judicii emendatio est? Deinde cum Eutyches in hoc judicio fuisset absolute condemnatus, nulla spe restitutionis illi proposita, si resipisceret, emolliendum hoc decretum eodem capite duxit S. Leo, dum erga ipsum, si errorem damnet, miserationem exercendam praescribit. Ne vero his in rebus auctoritatem sibi indebitam Leonem usurpasse juris sui promovendi causa quispiam fortassis suspicetur, Chalcedonense concilium totaque Ecclesia catholica, quae hanc dogmaticam epistolam omnesque ipsius partes tot cum laudibus susceperunt, et non ut privatas litteras, sed tamquam judicium solemne et auctoritati apostolicae competens agnovere, hocce commentum luculenter refellunt. Non ergo solus Eutyches, non Flavianus tantum [Col. 0668D] aut Leo, sed et generalis Ecclesiae synodus, ac ipsa universalis Ecclesia hoc apostolicum jus legitimum astruit; et solus Quesnellus cum iis qui Romanae sedis praerogativis adversantur, veluti usurpatum et incompetens jus traducere potest.
9. Nunc de altero capite, quo is Eutychem appellasse contendit non ad Romanum tantummodo pontificem, sed ad Alexandrinum quoque, et Jerosolymitanum, et Thessalonicense concilium; adeo ut si appellationum jus hinc colligendum sit, nihil Romana antistiti prae Alexandrino, Jerosolymitano ac Thessalonicensi tribuendum sit; vel si his episcopis atque eorum conciliis ex Eutychis appellatione nullum jus fuit supra Constantinopolitanum Flaviani judicium, nullum pariter Romano pontifici exinde deduci possit. Ad haec primo animadvertimus Eutychem quidem appellationem sparsisse ad hos omnes apud quos praesidium sibi affuturum sperabat. At libellum appellationis, [Col. 0669A] quod sciamus, ad solum Leonem misisse, et a solo Leone judicium institutum, ac sententiam epistola 28 latam liquet. Quid porro hac in re Eutyches egerit, ad verum jus appellationis astruendum non ingerimus; notum enim est criminosos et pertinaces homines justa sententia condemnatos, patrocinia etiam illegitima quaerere, et quacumque via possunt, niti turbas excitare, et imperitis fucum facere. Ad S. Petrum Chrysologum episcopum Ravennatem etiam scripsit, eo quod illum magni nominis, et multae apud Valentinianum auctoritatis audisset, licet is nullo jure supra Constantinopolitanum antistitem ac synodum potiretur. Hinc ab ipso id responsi accepit epist. 25, c. 2, non posse se extra consensum Romanae civitatis episcopi de ejusmodi causis cognoscere et judicare. Mirum est Quesnellum in notis ad hanc epistolam num. 2, hoc Eutychis factum ita ingerere, ut licet jus Petro Chrysologo hac in re non fuisse concesserit, Romano autem pontifici non negaverit, appellationem tamen num. 4 ab [Col. 0669B] eo interpositam contenderit apud eumdem episcopum Ravennatem, indeque collegerit interpositam etiam fuisse ad alios metropolitas Occidentis aeque ac ad Romanum pontificem. Haec omnia gratis dicta sunt sine monumento ullo. Esto autem 1131 quod Eutyches appellationem praetulerit ad alios praeter Romanum pontificem, quibus appellationis in hac causa jus nullum erat, numquid cum ad Romanum pontificem appellationis libellum reipsa misit, ad eum misit cui hoc jus non competebat?
10. Ut autem de hoc jure tute judicemus, non unius Eutychis factum, sed quid hujus facti occasione a Flaviano et a synodo Chalcedonensi Leonis judicium vel promoventibus vel suscipientibus gestum est, potissimum spectari debet. Vellemus Quesnellum meminisse ejus, quod scripsit num. 9: Non Eutychi vaferrimo impostori fidem habeamus . . . . . Audiamus Flavianum novae urbis episcopum Christique martyrem fortissimum. Certe quamquam Eutyches ad plures, [Col. 0669C] immo et ad universalem synodum appellationem sparserit, solo tamen Leonis judicio eam causam indigere Flavianus, ut vidimus, confessus est; nec ab aliis metropolitanis aut patriarchis idem judicium flagitandum credidit, quod ab uno Leone ita postulavit, ut non solum nullius metropolitae aut patriarchae, sed nec ipsius generalis concilii judicio opus esse putarit. Et siquidem eodem Quesnello testante num. 9, Flavianum novae urbis episcopum . . . Orientalium de appellationibus animus ac consuetudo latere non potuerunt, [Col. 0670A] hanc eamdem fateri oportet fuisse Orientalium mentem ac consuetudinem in appellationibus, ut solius Romani pontificis judicium sufficere crederent, nec requiri aliarum sedium sententiam, aut generalis concilii, quod post judicium sedis apostolicae removendum uti non necessarium idem Flavianus pronuntiavit. Synodus etiam Chalcedonensis cum suscepit Leonis sententiam in hac causa editam epistola 28, qua non solum de Eutychis haeresi, verum etiam de Constantinopolitano Flaviani concilio decretum fuit, eamdem pontificiam auctoritatem comprobavit. Quid? Ipse Quesnellus in notis ad laudatam Chrysologi epistolam hoc pontificium jus inficiari non potuit. Solum ut istud aliqua ratione extenuaret, appellationem ad eum delatam tradidit uti ad caput Occidentalis Ecclesiae, ac si non ad Romanam sedem per se, sed ad Occidentale concilium delata censeri debeat, quae ad Romanum episcopum defertur. Occidentalem synodum, inquit n. 1, ejusque primatem illae (appellationum causae) attinebant. Et II. 3: Cum porro ad Occidentales [Col. 0670B] episcopos appellabatur, Romani procul dubio episcopi omnium aliorum principis consensus explorandus erat, qui et synodi Occidentalis peculiari nomine caput, et universalis Ecclesiae in causa maxime fidei procurator erat, et exsecutor praecipuus canonum, qui in conciliis oecumenicis adversus haereticos olim conditi erant. Vide quot limitationibus hoc pontificium jus, quod fateri cogitur, circumscribat. Quatenus Romano episcopo per sese hoc jus competat etiam extra causas fidei, in observationibus ad quintam dissertationem ostendimus. In causa autem appellationis Eutychis solius Leonis nomine epistola 28 edita est, quod illi hoc jus ratione primatus competeret, nulla necessitate imposita cogendae Occidentalis synodi, et uti apostolicae sedis auctoritate edita, quaesita a S. Flaviano, a Chalcedonensi concilio et a tota Ecclesia catholica suscepta, ac summam exinde vim habere agnita fuit. Non ergo unius Eutychis testimonium in hoc valet, sed Flaviani, qui a Leone hoc judicium [Col. 0670C] postulavit; sed Chalcedonensis oecumenicae synodi, totiusque Ecclesiae, quae idem judicium a Leone editum tanta cum veneratione susceperunt. Vides igitur quo ex capite haec licet ementita Eutychis appellatio ad statuendum apostolicae sedis jus in ipsis Orientis appellationibus plurimum conferat. Caeterae Quesnelli conjectationes, seu potius cavillationes cum satis ex dictis corruant, hominemque in Romanam sedem non bene affectum ostendant, ulteriori responsione non egent.
[Col. 0669D] 1133 I. Appellationum, quae ad sedem apostolicam delatae dicuntur primis Ecclesiae saeculis, omnium celeberrima ea est quae data est a Flaviano Constantinopolitano episcopo post latam adversum se a Dioscoro sententiam. Non enim tunc, inquiunt, a provinciali vel dioecesana synodo, sed ab ea quae oecumenicae synodi nomine gaudebat, ex omnibus videlicet episcopis collecta, et cui tres praecipui Ecclesiae primates et patriarchae, Occidentalis per legatos, Orientales per seipsos, intererant.
De hujusmodi igitur appellatione, quae epistolae 39 et 40 (nunc 43 et 44) praecipua est ac unica fere materies, paucis saltem disserendi necessitatem susceptum indicit consilium, etsi prolixiorem tractationem [Col. 0670D] argumentum a doctioribus jampridem ventilatum non exigat.
Notandum imprimis, numquam a sancto Leone scriptum esse sedem suam a Flaviano esse appellatam, sed generatim dici appellationem interpositam, ut in hujus epistolae capite 3 loquitur, et quod legati ipsius fideliter reclamarunt, et eisdem [Col. 0669D] Hunc fuisse libellum appellationis ad sedem apostolicam probabimus in observ. n. 4 et seqq. libellum appellationis Flavianus episcopus dedit.
Concinunt Leoni Ephesinae synodi Acta Graeca in oecumenica Chalcedonensi relecta, in quibus aliud nihil a Flaviano dictum refertur, quam istud: [Col. 0670D] De hac formula confer observ. n. 2, ubi etiam sequentes cavillationes elidentur. Recuso te, παραιτοῦμαί σε ; et ab Hilaro Leonis legato: contradicitur, κοντραδίκιτουρ. Sive enim veram appellationem intellexerit Flavianus, ut scriptor novellus [Col. 0671A] operose contendit adversus Marcam, sive recusationem, quod affirmant alii, et ipse David tandem fatetur, perinde est. Hoc unum assero, Leonis mentionem a Flaviano vel appellante vel recusante factam non fuisse. Quamquam, ut de recusatione Flaviani a Petro Marca asserta verbum dicam, miror tanta pervicacia propugnari hoc loco a Davide consuetas judiciorum canonicorum formulas, cum omnia contra jus fasque a Dioscoro praesumpta cognoscantur, nec Ephesino latrocinio accommodari ullo modo possent solitae judiciorum consuetudines ac formulae. Esto enim recusationi non sit locus secundum juris ordinem, nisi ante latam sententiam; nec appellationi, nisi post prolatum judicium: optime id quidem, cum vel legitimus judex merito in suspicionem venit, vel ab incompetente judicium adornatur. At nihil tale in Ephesino latrocinio reperias. Initio enim synodus legitime congregata jussu principis, assensuque pontificis, qui etiam per legatos intererat, recusari ac repudiari nullatenus potuit. Restat igitur [Col. 0671B] ut tunc primum potuerint recusari Dioscorus ejusque synodus, cum ille omnia per vim scelusque sibi vindicans, et omnem judiciorum formam subvertens, ex episcopo visus est in praedonem et sicarium evadere, et synodum prius legitimam convertere in latrocinium. Tunc enim non tam appellationi, quae legitimum ac competentem judicem supponit, quam recusationi ac protestationi locus erat contra conventum, quem nulla ratio, ut loquitur S. Leo, synodum vocari sinit.
Enimvero recusationis et appellationis latum est in pluribus discrimen; quorum hoc unum est quod recusatio sententiam in irritum mittit tamquam ab incompetenti judice latam; appellatio vero suspendit solummodo sententiae effectum, tamquam injuste a judice, licet idoneo, profectam, donec a superiori ad examen revocetur. Porro toties tamque asseveranter Ephesinum judicium synodi nomine indignum clamat Leo noster, etiam ante iteratam cognitionem, [Col. 0671C] ut satis significet magis recusationi quam appellationi locum fuisse. Ecqui enim 1135 synodus illa vocari queat, ubi omnia praedatorie acta sunt? Ubi, sicut conqueritur Leo, hi qui collecti sunt, de fide et errantibus non secundum consuetudinem protulerunt; ubi primates synodi nec resistentibus sibi, nec consentientibus pepercerunt; ubi non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus; ubi alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro unius Dioscori arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederant; ubi in omnes saevitum est Ecclesias; ubi scripta apostolicae sedis episcoporum auribus publicari non sunt permissa; ubi ejusdem legatis suus locus non est concessus; ubi, sicut Patres Chalcedonenses queruntur, violentia facta est, vis cum plagis, minabatur damnatio, minae exsilii tendebantur, milites cum fustibus et gladiis instabant; ubi gladii et fustes, qualis synodus est (Epist. 39, nunc 43, cap. 1; epist. 75, nunc 95, cap. 2; epist. 39, nunc 43, cap. 1; epist. 40, nunc 44, cap. 1; Chalced. syn. part. II, act. 1) ? Hinc vides quam merito jure clamavit Flavianus: Παραιτοῦμαί σε, Recuso te. Quia tamen episcoporum fere omnium consensus ac subscriptio nonnullam synodi imaginem impio conventui conciliabant, imperatorisque ac potestatum interveniebat auctoritas, Flaviano visum est, cum postmodum appellationis libellum apostolicae sedis legatis tradidit, hanc appellationis vocem usurpare, ut ex jure appellationis novae synodo locus daretur.
II. Appellans autem Flavianus, Leonis, ut dixi, nomen non interposuit: in quo ipsum etiam Leonem suffragatorem habemus. Cum enim de hac appellatione [Col. 0672A] ac de iterando concilio saepius agat in epistolis post Ephesinum conventum scriptis, numquam tamen sedem suam ait appellatam: quod pontifex sedis suae jurium studiosissimus numquam omisisset, si ita fuisset; sed appellationem simpliciter interjectam asserit. Cui, inquit (Epist. 39 et 40, nunc 43 et 44, c. 3) , sacramento verae divinitatis et verae humanitatis in Christo, quia impie nunc a paucis imprudentibus obviatur, omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes; ut, quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum: convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique, quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab [Col. 0672B] Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta 1136 testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt. Lego hic reclamasse legatos, lego interpositam appellationem, lego etiam legatis datum appellationis libellum: at vero ad quem appellatum sit prorsus non lego. Immo, inquit Joannes David, ex his ipsis verbis perspicuum est Romanum pontificem esse appellatum. Omnis enim appellatio necesse est ut alicui judici deferatur. Cum igitur Flavianus libellum appellationis legatis dedit, eam ob causam dedit, quod in eis jurisdictionem agnosceret, quae recipiendae appellationis potestatem faceret: jus porro istud privatis hominibus competere non potuit; unde necesse est ut tamquam papae legatis libellum hujusmodi tradiderit, quia pontificem pro idoneo appellationis discutiendae judice agnovit. Miror homini versandis litibus ac procurandis dedito [Col. 0672C] ita jurisdicendi normam et usum latere, ut ignoret quod nemo nescit qui forum a limine salutavit. Quis enim umquam vel somniavit libellum appellationis ei ad quem appellatur, vel ejus vicariis tradendum esse? Immo secundum juris Romani formam eidem traditur a quo appellatum est, qui litigatori decernat apostolos, id est litteras dimissorias, quae sic dicunt: Notum sit vobis R. appellasse a sententia mea, et ideo dimitto eum a judicio meo et ad vestrum dirigo, ut ff. de Lib. Dimiss. l. I. Ita Paulus apostolus cum Caesarem appellasset a praeside Festo (Act. XXV, 10) , non alteri quam eidem praesidi appellationis vocem direxit, nec ab altero recepta appellatio aut appellans dimissus ad Caesarem: Tunc Festus cum concilio locutus, respondit: Caesarem appellasti? Ad Caesarem ibis (Ibid., 12) . Et postea: Ipso autem hoc appellante ad Augustum, judicavi mittere (Ibid., 25) . Jam vero Flavianus a Dioscoro ejusque infausta synodo appellans [Col. 0671D] Duo in observationibus ostendemus: 1 o Flavianum appellasse ad sedem apostolicam, et ad Romanam synodum, quae in ejusmodi causis a Romanis pontificibus congregari solebat; 2 o auctoritatem harum [Col. 0672D] synodorum fuisse praesertim in summo pontifice, cujus potestas potissimum appellationibus respiciebatur. Vide n. 5 et seqq., usque ad 12. ad aliud concilium, cuinam suum tradidisset [Col. 0672D] libellum, nisi legatis Romanis, qui fere soli iniquis Dioscori molitionibus non consenserant? Primum, quia Dioscorus omnia per vim et impotentiam agens nullam juris formam servari permisisset; deinde, quia omnes fere synodi praesules captivas manus Dioscoro dederant; tertio, quia Occidentales maxime episcopos appellabat Flavianus, ut et Theodoritus, ac proinde necesse erat ut eorum patriarchae ac omnium primati innotesceret Flaviani appellatio. Denique ad universale totius Ecclesiae concilium provocanti, quis potius adeundus est appellationis libello, quam is qui et Ecclesiae totius apex summus, et in fidei causa universalis velut procurator est, [Col. 0673A] cui incumbit convocandae oecumenicae synodi praecipua sollicitudo ac cura, cui denique jus primae sententiae 1137 primique loci competit in conciliis? Hae sunt verae rationes quae Flavianum moverunt ut appellationis vel recusationis libellum in manus legatorum deponeret, quos ad hunc effectum necesse non erat ut jurisdictionem propriam vel pontificis nomine haberent; sed sufficiebat ut concilii pars essent, et interpositae appellationis testes idonei.
III. Ad id vero, quod decernit scriptor ille, esse necesse ut omnis appellatio ad aliquem judicem provocet, ita est, si is verborum Davidis sensus: quoties appellatur, ad aliquem appellari. Sed duo animadvertenda sunt, ne cui fucum faciant haec verba: primum, male ab eo duos confundi, scilicet eum qui libellum appellationis recipit, et eum cujus est de appellatione judicare, quos longo intervallo distare ostendimus, cum is potius reciperet libellum a cujus sententia appellabatur; deinde notandum quod etsi ad aliquem semper appelletur, non tamen necessario [Col. 0673B] requiritur ut ejus nomen vel viva voce vel scripto explicetur; solemnia enim appellationis aliud nihil exigunt, nisi ut mox lata sententia, judice adhuc pro tribunali sedente, litigans viva voce dicat: APPELLO. Et cum ex intervallo per libellum appellatorium appellatur, sufficit dicere, quis, a quo, et a qua sententia appellet, etiamsi appellati judicis nomen aut magistratus non exprimatur.
Evanescit igitur fucus ille quem ex verbis S. Leonis lacere tentavit David. Nec solum pro ipso non pugnant Leonis ea verba, quae aliena interpretatione torquere voluit, sed ipsum pontificis de sede sua silentium sensui, quem eidem affingere sategit, prorsus repugnat. Ut demus enim negativum argumentum non semper roboris plurimum habere, hoc tamen loco vim habet maximam, cum certum sit pontificem non ita causae propriae oblitum esse, ut appellationem, quam expressis verbis ad sedem Romanam Constantinopolitanus antistes detulisset, ipse [Col. 0673C] premeret silentio, praerogativamque ultro delatam respuere videretur.
IV. Ex descriptis porro epistolae 40 (nunc 44) verbis aliud nobis validissimum adest [Col. 0673D] Hoc argumentum expungetur in observ. n. 13, Leonisque mens explicabitur n. 14 et seqq. argumentum, quo a Flaviano synodum appellatam esse constat, ac deinde Leonem quatenus synodi caput. Cum enim ex appellatione illius episcopi, congregandae synodi oecumenicae necessitatem arcessat, sole clarius est appellatam esse synodum, nec alterius auctoritatem pulsatam esse appellationis libello, ut de latrocinii Ephesini sententia judicium ferret. Quam autem, inquit, post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum. Nicaeae habitorum decreta testantur. Si enim ad unicum ex Occidentalibus episcopum cum provinciali 1138 vel dioecesana synodo provocatum est, quidni solus cum suis comprovincialibus judicium adornat? Ut quid omnium Ecclesiarum sacerdotes e suis sedibus dimoventur, si unius judicio possit causa finiri? Cur necessario postulata synodus [Col. 0673D] oecumenica, quando non oecumenica synodus appellata est? Si sedes primaria libello adita est, sedi suae pontifex litigantes sistat, rem discutiat, coepiscoporum sententiam postulet, judicium decernat, et causa finita est. Sed ideo necessario postulari generalem synodum post appellationem interpositam censuit Leo, quia illam a Flaviano postulatam esse ex ipsius libello atque ex consuetudine ecclesiastica intellexit; nec suae providentiae judicioque existimavit esse permissum, an synodo cogendae supersederetur, an instaretur; sed ex necessitate et ex officii sui debito esse duxit pro ea impetranda etiam cum gemitibus et lacrymis, ut ipse ait, et genibus provolutum deprecari, ut scribit Liberatus (Brev. cap. 12) . Ita Innocentius papa I, deposito S. Joanne Chrysostomo, [Col. 0674A] oecumenicam synodum, ait Sozomenus lib. VIII, cap. 26, convocare studuit: scribensque ad clericos Constantinopolitanos, sic habet: Sed quodnam remedium hisce rebus in praesenti afferemus? Necessaria erit synodalis cognitio; quam etiam multo jam antea congregandam diximus. Ea quippe sola est quae hujusmodi procellarum impetus retundere potest. Quam quidem donec consequamur, expedit medelam calamitatis hujus committere voluntati magni Dei ac Christi ejus Domini nostri. Et postea: Ac nos quidem multum deliberamus quonam modo synodus oecumenica congregari possit; per quam divina voluntate turbulenti isti motus consopiri possint.
Idem sibi onus incumbere intellexit, ut diximus, S. Leo; sensere et reliqui Occidentalium partium antistites, qui audito appellationis nuntio, causam hanc ut sibi omnibus communem et cuique propriam amplexi sunt, supplicesque imperatorem per Leonis litteras adierunt, ut synodum generalem congregari juberet, in qua, discusso iterum Eutychis dogmate, [Col. 0674B] Flavianique ac Dioscori causis cognitis, sententiam ferrent finem huic negotio imposituram. Omnes, inquit Leo (Epist. 40, nunc 44, cap. 3) , partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes, ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari; convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis. Votum quidem suum Leoni significare nondum potuerant omnes Occidentales episcopi; sed pontifex ut omnium caput ac lingua, omnium mentem Theodosio explicat, omnium jus apud eumdem prosequitur ac urget, nullatenus dubitans 1139 quin omnes appellationem ad se delatam apud se vellent, congregata synodo, discuti; neque hoc sibi sumens, ut synodum suo unius nomine postularet; ne jus omnibus commune, proprium sibi facere ac reservare soli videretur. Notandum porro diligenter ex illis Leonis nostri verbis Occidentales [Col. 0674C] omnes episcopos et Ecclesias, non eo solum nomine synodum supplices postulare, quod fidei causa omnibus communis periclitaretur, vel aliam ob rationem, sed ob id maxime quia et legati sedis apostolicae reclamarant, et eisdem appellationis libellum dederat Flavianus. Jus enim inde suum arcessunt, Leone teste, Occidentales episcopi omnes, nec aliam proferunt hoc loco rationem.
V. Ex quo consequi necessario mihi videntur duo maximi momenti: alterum quidem, quod superius discussimus, non ad unum pontificem aliquem, sed ad omnes Occidentis saltem episcopos devolutam esse Flaviani appellationem; alterum [Col. 0674D] Haec et sequentia excutientur in observ. n. 25 et seqq. legatos sedis apostolicae, non Romani solummodo pontificis nomine Ephesinae synodo secundae interfuisse, nec alias interesse consuevisse oecumenicis couciliis in Oriente congregatis, sed et omnium totius Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iidem non poterant. Hoc enim solemne [Col. 0674D] erat Romano episcopo ut cum primum synodus universalis indicta erat, omnes sui patriarchatus episcopos ea de re admoneret cogeretque ipse Romae synodum, ad quam invitati Occidentales confluerent; ut in commune de negotio illic tractando dissererent, deligerentque legatos absentium vicem impleturos. Nimirum qui ex illa Romana synodo legati mittebantur, non solius pontificis legati erant, nec ab ipso solo mitti dicebantur, sed ab universa synodo missi erant, ejusdem agebant vicem; tametsi legatorum sedis apostolicae nomen semper retinerent, quia Occidentalium omnium coryphaeus erat pontifex. Hoc clarissimum evadit ex tertia synodo oecumenica Ephesina, ubi Cyrillus legatorum apostolicae sedis sententiam resumens, sic loquitur: Deposuerunt enim supplentes [Col. 0675A] locum sedis apostolicae totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum (Parte II Ephes. syn. act. 3) . Et in relatione missa ad imperatorem: Piissimus, inquit, magnae vestrae Romae archiepiscopus, et universa Occidentalis synodus, per sanctissimos episcopos, quos ad nos ipsa misit, etc. Idem manifestum est ex concilii sexti actis, ubi episcopi Portuensis, Paternensis et Rhegitanus locum tenere dicuntur concilii antiquae Romae, in quo centum et viginti episcopi convenerant. Hinc saepe saepius cum pontifex noster legatos ex synodo mittit, non suo tantummodo, sed et concilii nomine 1140 scribit in hunc modum: Leo et sancta synodus, quae Romae convenit, etc. Si quando autem vel bellorum tumultus, vel publicae calamitates, vel temporis angustiae synodum ex omnibus suis dioecesibus convocare pontificem non sinebant, tunc vel unaquaeque dioecesis suum cogebat concilium, ex quo legati ad Romanam synodum missi sententiam episcoporum [Col. 0675B] illius dioeceseos ferrent, quae demum communibus totius patriarchatus legatis ad oecumenicam synodum profecturis tradebatur; iidemque legati a sede apostolica caeterarum principe, ubi concilium convenerat, et ad cujus episcopum omnes Occidentales per legatos vel litteras velut ad κορυφαῖον, ut a Basilio vocatur, confluxerant, nomen legatorum sedis apostolicae sortiebantur. Ita Leo noster indicta synodo Chalcedonensi, misit in Gallias, ut dioecesis Gallicanae suffragium ex synodo Romam missum, per legatos apostolicae sedis ad oecumenicam synodum deferretur. Testem habemus Leonem ipsum in epistola quam Gallicanis episcopis rescripsit post acceptas eorum litteras. Optassemus quidem, inquit (Epist. 77, nunc 102, ad episc. Galliarum, cap. 1) , fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis, accipere; ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Cum denique tam arctus oecumenicae [Col. 0675C] synodo congregandae terminus praefixus erat, ut nec aliarum dioeceseon suffragia exspectare, vel ad eas ne litteras quidem mittere sineret, tunc coacto concilio vel ex dioecesi Urbis, vel ex iis episcopis qui tum in Urbe morabantur, legati mittebantur, qui totius patriarchatus Occidentalis procurationem a patriarcha ejusque dioecesana vel provinciali synodo suscipiebant gerebantque, et personam Occidentalium omnium in oecumenica sustinebant.
Ita factum est a Leone, postquam de indicta Ephesina synodo secunda ex Oriente nuntium accepit. Imperator enim, ut habet pontifex (Epist. 27, nunc 31, ad Pulcheriam, c. 4) , cupiens quam celerrime turbata componi, episcopali concilio, quod Ephesi vult haberi, nimium breve et angustum tempus indixit, diem kalendarum Augustarum praestituendo conventui; cum major pars reliqui sit temporis absumenda, ut profectio sacerdotum, qui negotio sufficiant, valeat ordinari. Rebus, inquam, ita dispositis, aliud nihil restabat, nisi [Col. 0675D] ut pontifex de Occidentalium suorum fide securus, eos dirigeret in Orientem, qui omnium causam agerent, scriberetque procul dubio de omnibus quod de Gallicanis scriptum a se fuisse ad Chalcedonensem synodum ipse narrat in rescripto ad Galliae episcopos. Merito, inquit (Epist. 77, c. 2) , nos cognoscimus fratribus et coepiscopis nostris Orientalibus intimasse quod 1141 secundum evangelicam apostolicamque traditionem de incarnatione Domini nostri Jesu Christi una esset omnium nostrum et indiscreta confessio, etc.
Inde manifestum est quam male sibi providerit Joannes David, cum ex eo quod legatis traditus dicebatur appellationis libellus, ad Leonem unum provocatum esse a Flaviano asseruit: siquidem ex dictis patet non solius pontificis personam gessisse legatos, [Col. 0676A] sed omnium Occidentalium; ac proinde ad eos omnes delatam esse appellationem, quorum nomine intererant synodo. Ac consequenter jure merito synodum omnes Occidentalium partium episcopos postulasse, teste S. Leone, ac ejus neccessitatem ex legatorum reclamatione et Flaviani appellatorio libello eisdem oblato arguisse.
VI. At vero, inquit scriptor ille, S. Leo Nicaenorum, id est hoc loco, Sarnicensium canonum auctoritatem profert, ut ex appellatione Flaviani postulationis suae aequitatem asserat. Nullam porro appellationem commemorant Sardicenses canones, praeter eam quae Romanum episcopum unice spectat: quare vel synodi decretis male et extra causam abutitur S. Leo, inquit ille, vel appellationem Flaviani sibi sensit esse devolutam.
Praevaricari dixerim qui tam infirmis fulcimentis causam sustentat, tamque contrariis sibi argumentis. Ita enim obscura sunt apud plerosque decreta illa Nicaeae habita, quae a S. Leone laudantur, ut nihil obscurius. [Col. 0676B] Nihil quippe tale legitur inter Nicaenos canones, et ad Sardicenses confugere cogitur David, quos sub Nicaenorum nomine citatos a Leone divinat, ut a multis ante ipsum divinatum est. Verum hoc non inviti concedimus, [Col. 0675] Vide hac in re observationes n. 20 et seqq., in quibus tota sequens Quesnelli ratiocinatio ad crisim exigitur. Sardicenses canones alieno hic nomine vestitos adductos esse a Leone, ut necessitatem concilii oecumenici argueret: jam absurdissimum esse contendo, quod inde consequi vult David, nimirum nemini tunc notum non fuisse Flaviani appellatione apostolicae tantummodo sedis tribunal pulsatum esse, cum de solis hujusmodi appellationibus decernant canones Sardicenses. Hanc enim argumentandi rationem nemo est qui non Leone indignam existimet.
Si de solis appellationibus ad Romanum pontificem statutum est aliquid Sardicensibus canonibus, necesse est ut congregetur synodus oecumenica, quae de appellatione Flaviani judicet.
Atqui de solis appellationibus ad Romanum pontificem [Col. 0676C] statuunt Sardicenses canones.
Ergo necesse est ut oecumenica synodus de Flaviani appellatione judicatura convocetur.
Vides, mi David, quam sit absurda illa major propositio, cui tamen inniti necesse est 1142 argumentationem tuam; rectius enim hoc in gratiam sedis suae elicere Leo videretur. De solis appellationibus ad sedem apostolicam agunt Sardicenses. Ergo auctoritate Sardicensium canonum sola sedes apostolica de appellatione Flaviani judicare debet. At istud non elicit S. Leo, sed potius ex Sardicensium canonum decreto congregandum esse concilium, in quo appellatio discuteretur. Ut vero recte procedat argumentatio Leonis, unum supponendum est, quod a Davidis mente alienissimum, quodque maximi est momenti: nimirum, pontifici persuasum fuisse, quod cum Sardicensis synodus episcopis appellandi ad sedem apostolicam seu ad episcopum Romanum potestatem fecit, non ad episcopum solitarie sumptum, [Col. 0676D] sed ad eum suarum dioeceseon episcopis septum deferri voluit appellationem, nec aliter hanc dijudicandam censuit quam ab omnibus Occidentalibus episcopis sub patriarcha suo congregatis, convenientibus utique, ut expressis verbis hoc loco habet Leo, Orientalium provinciarum episcopis. Tunc enim vitiosum non erit pontificis ratiocinium, ita Augustum urgentis; sed potius dialecticae canonibus omni ex parte congruet. Quod ut demonstretur, S. Leonis enthymema in syllogismum resolvi debet; ex quo quid ipse in mente habuerit quidque necessario supplendum sit, nemo sole meridiano clarius non videat.
Tale est igitur pontificis enthymema ex epistolis 39 et 40 (nunc 43 et 44).
Tribunal illud ad quod appellandum censuit Sardicensis [Col. 0677A] synodus, post appellationem Flaviani interpositam, necessario postulandum est.
Igitur concilii oecumenici tribunal, seu concilii Occidentalis sub patriarcha suo, convenientibus ex Oriente et ex toto orbe episcopis, post interpositam Flaviani appellationem, necessario postulandum est.
Hujus enthymematis minorem suppleri necesse est, ut in syllogismum perfectum evadat: quem subjicimus.
Tribunal illud ad quod appellandum censuit Sardicensis synodus, post appellationem Flaviani interpositam, necessario postulandum est.
Atqui synodus Sardicensis ad concilii oecumenici tribunal, seu concilii Occidentalis sub patriarcha suo congregati, convenientibus ex Oriente et ex toto orbe episcopis, appellari censuit.
Ergo concilii oecumenici tribunal, seu concilii Occidentalis sub patriarcha suo, convenientibus utique ex Oriente et ex toto orbe episcopis, post appellationem Flaviani interpositam, necessario postulandum est.
[Col. 0677B] VII. Porro non hoc tantummodo habemus ex Leonis mente ac ratiocinio quod in praesenti probatum volebamus, scilicet nec ad solum pontificem appellationis libellum datum esse a Flaviano, nec id sibi Leonem 1143 ipsum sumpsisse, ut solus post appellationem judicaret; sed egregiam praeterea ac singularem Sardicensium canonum interpretationem accipimus ab ipso pontifice Romano traditam, talique pontifice, quo neque doctior quisquam, neque jurium sedis suae studiosior, Romanam umquam rexit Ecclesiam. Ipso, inquam, Leone interprete docemur quid per episcopum Romanum fieri deberet cum ad ipsum appellabatur, et quo sensu ad ipsum appellari concessere canones illi. Ipsi enim sunt canones, inquit Gelasius papa (Epist. 4 ad Faustum Mag.) , qui appellationes totius Ecclesiae ad hujus sedis examen voluere deferri. Ut res facilius intelligatur, lectoris oculis subjiciendi sunt canones Sardicenses.
Canon 3. Quod si aliquis adjudicatus fuerit in aliqua [Col. 0677C] causa, et putat se bonam causam habere, ut iterum concilium renovetur, si vobis placet, sancti Petri memoriam honoremus, ut scribatur ab his qui causam examinarunt, Julio Romano episcopo: et si judicaverit renovandum esse judicium, renovetur, et det judices; si autem probaverit talem causam esse ut non refricentur ea quae acta sunt, quae decreverit confirmata erunt: si hoc omnibus placet? Synodus respondit: Placet.
Canon 4. Gaudentius episcopus dixit: Addendum, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitate protulisti, ut cum aliquis episcopus depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma, alter episcopus in ejus cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio episcopi Romani determinata.
Canon 7. Osius episcopus dixit: Placuit autem ut si episcopus accusatus fuerit, et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo eum dejecerint; [Col. 0677D] si appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri; si justum putaverit ut renovetur judicium (Al. examen), scribere his episcopis dignetur qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis definiant. Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri, deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut de latere suo presbyterum mittat; erit in potestate episcopi quid velit et quid aestimet. Et si decreverit mittendos esse, qui praesentes cum episcopis judicent, habentes ejus auctoritatem a quo destinati sunt, erit in suo arbitrio. Si vero crediderit episcopos sufficere, ut negotio terminum imponant, faciet quod sapientissimo consilio suo judicaverit.
Observandum porro concilium istud convocatum in gratiam sancti Athanasii, Marcelli, Asclepae et aliorum episcoporum, quos calumniis jampridem [Col. 0678A] vexabant Ariani: quod vel inde manifestum est, quod ad Julium tunc Romae episcopum litterae decernuntur, non aliam ob causam quam ut 1144 Athanasii negotium ad se pertinere intelligeret vi istorum canonum.
1. Consilium episcoporum orthodoxorum qui illuc convenerant istud imprimis fuisse ut causam sancti Athanasii ejusque sociorum in Occidentem pertraherent: tum quia plerique Orientales, penes quos summa rerum erat, ipseque imperator, Athanasium angue pejus oderant, ejusque perniciei toti allaborabant; tum quia maxima pars Sardicensium praesulum Occidentalium erant Ecclesiarum, eorumque praesertim coryphaeus Osius Cordubensis, totius synodi ingenium et lingua.
3. Canones illos in gratiam Athanasii conditos, ad ipsius etiam mentem, et velut ex praejudicio quod ipse Romam petens creaverat, esse constitutos. Septimo enim circiter ante Sardicense concilium anno illuc se Athanasius contulerat, postquam Eusebiani [Col. 0678B] ad Julium papam legatos misissent, qui ejus auctoritatem Occidentalisque concilii tribunal adversus Athanasium compellerent. Et revera concilium Occidentale Romae mense Junio an. 341 convocandum velut ex utriusque partis compromisso indictum est, ac postea celebratum.
His consideratis. Sardicenses Patres in trium illorum canonum primo supponunt episcopum a proprio provinciae suae concilio sententiam excepisse; sed eumdem injuriam sibi factam esse existimantem postulare ut concilium renovetur. Osius, quem et diuturnus rerum ecclesiasticarum usus, et Arianorum importunae tergiversationes docuerant saepissime accidere ut sine ulla ratione ac pro haereticorum vafritie episcopi sedibus suis moverentur in concilium congregandi, censuit optimum fore, si alicui a concilio daretur facultas dijudicandi utrum et quando appellationi locus esse deberet; ne judicia ecclesiastica paterent magis nebulonum quorumdam artibus ac [Col. 0678C] proterviae, quam saecularia. Habes enim codicis libro septimo titulum 65: QUORUM APPELLATIONES NON RECIPIUNTUR: Et cessat appellatio, ut glossator habet, quandoque ideo quia necessaria non est; quandoque ideo quia non mereatur appellator audiri: quod toto titulo citato explicatur. Quem potius hoc munere decorasset synodus quam pontificem Romanum, communem omnium patrem, et in quo sancti Petri apostoli memoria honoranda erat? Synodus enim provincialis suspecta erat damnato; vicinarum provinciarum episcopis eam ob causam congregari e re ecclesiastica non erat: hoc igitur oneris Romano datum, cui nec operosa inquisitione, aut totius negotii accurata discussione ad id opus erat; sed summatim tantum vel ex litteris priorum judicum cognoscere, sicut saeculari judici facile est statim decernere, quorum appellationes recipere permittant aut vetent juris civilis leges.
Porro si probaverit talem causam esse ut non refricentur ea quae acta sunt, suum stat provinciali sententiae [Col. 0678D] robur integrum; si judicaverit renovandum esse judicium, decernit 1145 renovandum, scribitque episcopis qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnino requirant, et juxta fidem veritatis definiant. Mittit etiam, si ita voluerit, presbyterum e suo latere, qui episcopis judicaturis suffragium suum jungat auctoritate ac nomine ejus a quo mittitur.
Haec habentur in canone septimo, ubi non plurimum interest an quae duobus illis canonibus efferuntur de revisione seu retractatione simplici prioris judicii an de vera appellatione intelligi debeat, cum illud omne ita auctoritate concilii statuatur, ut in potestate litigantis maneat tribunal illud adire. Certe in duobus illis canonibus appellationis vox non occurrit, nisi semel tantum: si appellaverit et confugerit ad Romanum episcopum; cujus loco in synodo Africana, ubi refertur canon 7, et in Graeca versione [Col. 0679A] legimus, si appellasse videatur: ex quo videntur praesules istud appellationis verae nomine non esse dignatos, quod his aliis verbis saepius exprimunt: Renovare examen, renovare judicium, refricare quae acta sunt, confugere ad episcopum Romanum, causam iterum audiri. Quamobrem cum ait, Si appellaverit, non addit, ad Romanum episcopum; sed subauditum vult potius, aliud judicium; subjicit vero statim: et confugerit ad Romanum episcopum, ut nimirum aliud judicium impetret secundum synodi decretum.
An vero ad posterius istud judicium judices de novo dati cum prioribus convenire deberent secundum mentem canonis, affirmat Marca, negat David; et ex ipsis canonis verbis obscurum mihi et incertum videtur. Quamquam omnino insolens videretur ut uni provinciae in alteram jus daretur, hujusque sententiam, eadem neglecta provincia, ad examen illa revocaret. Viam ecclesiasticae disciplinae ac consuetudini magis congruentem inierant paucis ante annis Antiocheni Patres, quamquam et catholicae doctrinae [Col. 0679B] et sancto Athanasio infensi, cum canone 14 statuerunt ut ad judicium de episcopo habendum, dissidentibus comprovincialibus episcopis, vicinae provinciae episcopi advocarentur, ut per eos simul et per comprovinciales episcopos quod justum visum fuerit approbetur.
VIII. Quod ordinem trium illorum Sardicensium canonum spectat, conjectura est Petri Marcae, a Joanne Davide laudata, nativum non esse eum qui nunc in omnibus excusis manuscriptisque codicibus conspicitur: nimirum septimum canonem jungendum esse tertio et quarto; immo contendit solus David quarto esse praeponendum. Conjectationem istam vel soli codices Romanae Ecclesiae, seu Dionysianus, seu noster Dionysiano antiquior, funditus evertunt. Quis enim credat Innocentii papae I temporibus, id est, quinquaginta et quinque annis post Sardicensem synodum, tantam perturbationem in ordinem canonum invectam, aut inemendata exemplaria Romam transmissa, [Col. 0679C] 1146 vel ab Osio in Occidentem secum apportata? Quis putet ita in omnes codices irrepsisse errorem, ut quotquot ex omnibus mundi partibus videri hucusque contigit, ea ordinis inversione laboraverint; nullus genuinam canonum seriem repraesentet? Audaciorem igitur nemo est qui non pronuntiet conjecturam, quam nec ulla necessitas postulat, nec probabilem facit ulla ratio idonea, nec ullus codex non reprobat. Quod enim illorum trium canonum eadem est materies; quod praesertim tertius et septimus unum idemque definiunt, arguit potius interjecto tempore editos esse, quam una serie ac una [Col. 0680A] manu conditos: quia si [Col. 0679C] Nonnulla hic notanda sunt quae in observationibus locum opportunum non habebunt. Sardicenses canones non uno eodemque tempore, sed diverso, atque actione quasi distincta fuisse constitutos, merum est commentum, quod nullo sive Graecorum sive Latinorum codicum aut editionum indicio probabitur. Omnes enim hi canones uno contextu diversis interlocutionibus [Col. 0679D] proferuntur, quod unius ejusdemque actionis proprium est: ut in aliis canonibus Africanarum synodorum similiter propositis accidit, quos eadem actione conditos nemo ambigit. Cum porro duo fuerint canonum Sardicensium originalia exempla, unum Latinum pro Latinis, Graecum alterum pro Graecis, ut palam fiet ex dicendis tom. III in tractatu de Collectionibus, part. I, cap. 5, canon apud Latinos septimus in Graecis exemplis quintus est, canoni quarto Gaudentius immediate subjectus: qui sane ordo continuam seriem canonum ad eamdem materiem pertinentium evidentius praeferens, aequior videtur. Quod si quis canonem septimum a quarto disjunctum cum Latinis codicibus malit, hunc duobus aliis canonibus interjectis eadem actione additum fuisse ab Osio dicere debebit, non vero alia posteriori actione constitutum. Neque verum est quod [Col. 0680C] hic Quesnellus obtrudit, tertio ac septimo canone unum idemque fuisse definitum, adeo ut, si eodem tempore, seu eadem actione statutum fuisset quidquid in utroque continetur, in unum eumdemque canonem conjectum esset. Nam canon septimus de appellatione proprie dicta ad Romanum pontificem agit, de qua nihil canone tertio, ut in observationibus [Col. 0680D] ad dissert. 5 ipsius Quesnelli cap. 6, num. 7, 8 et 9, fusius ostendimus. De hac appellatione proprie dicta ad sedem apostolicam post secundum judicium egerat Gaudentius, can. 4. Osius autem, can. 7, alias 5, agit de eadem appellatione post judicium primum, ut ibidem vidimus, num. 10: ex quibus patet quantum canon septimus a quarto discrepet, et quam male alter ab altero temperatus venditetur. Negari quidem nequit Osium in judiciis appellationum ad Romanum episcopum eos modos cognoscendi ejusmodi causas in provinciis proposuisse, qui expeditiores et faciliores sunt; non vero quidquam decrevisse, quo canon quartus retractaretur, aut facultas cognoscendarum causarum extra provinciam, ubi videatur expedire, Romanis pontificibus negaretur qua de re vide observ., loco allegato, num. 12. eodem tempore, eademque occasione definitum esset quidquid utroque continetur, in unum eumdemque canonem conjectum esset. Duo porro ideo facti sunt, quia post aliqua alia in synodo ventilata, venit in mentem episcopi alicujus priora decreta revolventis haec tertii canonis de Romano episcopo verba, det judices, contractiora esse, nec formam judicii de quo agebatur satis aperire: hinc postulavit ille canonem explicari, conditionesque judicii de novo ordinandi distinctius exprimi; quod et obtinuit, condito eum in finem septimo canone.
At contra argutatur David ex his canonis quarti verbis: Addendum, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitate protulistis, ut cum aliquis episcopus depositus fuerit, etc. Ex his, inquit, verbis evidenter sequitur canonem qui quarto huic praeibat aliquid statuisse circa depositionem episcopi. De hac tamen nihil prorsus in tertio canone; solus septimus eam expresse attingit. Igitur septimus canon quarto debet [Col. 0680B] praemitti. Nugae, nugae; in nullo enim trium canonum quidquam de depositione decernitur; sed eam omnes supponunt. Hoc caeteris amplius habet canon tertius, quod omnes omnino episcoporum complectitur causas in quibus qui causa cecidisset, de altero judicio appellando vellet cogitare: quas inter dubium non est primum eam locum tenere, in qua depositionis poena illata esset episcopo. Id probe intellexit Gaudentius significari primis canonis verbis: Quod si aliquis adjudicatus fuerit episcopus IN ALIQUA CAUSA, hoc est, in qualibet causa: unde postulavit ut in depositionis causa, quae una illarum et quidem major erat, id decerneretur (quod in aliis locum non habebat), ne dum appellationem suam apud apostolicam sedem prosequitur depositus episcopus, alius ei superordinetur, donec an appellationi locus dandus, an priori standum judicio, decernat ex mandato synodi Romanus pontifex, resque demum tota novo judicio determinetur.
[Col. 0680C] IX. Confirmato semel antiquo ac genuino canonum istorum ordine, pro quo novum Joannes David non alio animo supposuit quam ut novellam suam contortamque illorum interpretationem utcumque fulciret, jam per se ruit aedificatio haec, cujus dimotum est 1147 fundamentum. Duo sunt autem quae inde consequi manifestum est. Unum, non genuinam esse interpretationem, quae defendi non possit, nisi inverso canonum ordine, contra omnium codicum excusorum et mss. fidem; contra Latinorum Graecorumque scriptorum omnium, qui canones istos vel ediderunt, vel interpretationibus ac suis commentariis illustrarunt, [Col. 0681A] judicium; contra antiquissimum Ecclesiae Romanae, cujus partes maxime aguntur, testimonium ex utroque codice erumpens.
Alterum inde consectaneum est, mentem concilii Sardicensis non tam ex contractioribus obscurioribusque [Col. 0681D] Cum ex praecedenti annotatione canones 3, 4 et 7, alias 5, diversas circumstantias respiciant, nec septimus ad alios duos temperandos propositus fuerit, nihil est cur tertius ac quartus ex septimo explicandi sint. canonis tertii et quarti verbis, quam ex fusiori clariorique definitione septimi esse investigandam. Posteriores enim cogitationes prioribus derogant, et ex posterioribus decretis priorum accipienda interpretatio est: nisi communibus juris legibus, communique ipsi sensui nuntium velis remittere. Si igitur, quod contendit David, minus tribuitur pontifici Romano in tertio canone quam in septimo, minus etiam in septimo quam in quarto: cum septimus ultimo loco sit conditus, ex eo petenda est procul dubio priorum intelligentia, et ad hujus septimi sensum reducendus aliorum sensus. Nec temere quis, his consideratis, putaverit [Col. 0681D] Haec conjectura, qua Orientales tertio et quarto canonibus commotos et reclamasse, et septimi canonis condendi causam dedisse Quesnellus suspicatur; nullo fundamento suffulta, inter somnia computanda est. episcopos Orientales, qui synodo intererant, animadvertentes verba haec tertii canonis, det judices, quae nihil de loco [Col. 0681B] formaque judicii praescribunt, latissimum jus creare pontifici, praevidentesque fore aliquando, ut vi hujus decreti causae Orientis in Occidentem traherentur, ac pro unius arbitrio pontificis terminarentur, sese commoverunt, petieruntque ut certi limites ponerentur concesso privilegio, nec extra suas provincias judicarentur. Augebat suspicionem Orientalium, quod Gaudentius [Col. 0681D] Hic Gaudentius Naissi in Dacia episcopus fuit, quemadmodum ostendemus tom. III, in tractatu de Collectionibus, part. I, c. 7. Neque refert quod hic usus sit verbis si placet, nec legatur synodum respondisse Placet. Nam alii quoque ejusdem synodi canones carent verbo Placet, et Placuit, qui nihilominus legitimi canones habentur. Adde quod in Graeco post tertium canonem deest approbatio synodi, quae legitur [Col. 0682D] in Latino; post canonem vero 5, subjectum canoni 4 Gaudentius, appendi generalem praecedentium approbationem his verbis: Ἀπεκρίναντο οἱ ἐπίσκοποι Τὰ λεχθέντα ἤρεσεν : Quae dicta sunt placuerunt; quae canonem tertium et quartum videntur comprehendere. , quem unum ex Occidentalibus fuisse et nomen et loquela indicant, dum canone quarto de addendis ad superiorem disserit, sic interpretatus est verba canonis, ut horum loco: Si putat se bonam habere causam ut iterum concilium renovetur, haec alia supposuerit: Si proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma; et pro his: Renovetur et det judices, ista: Causam in judicio Romani episcopi determinari; qua interpretatione mirum in modum ampliabatur superius decretum. Quamobrem, reclamantibus episcopis satisfactum puto per septimi canonis conditionem, quo et tertius explicatus est ac [Col. 0681C] temperatus, et suspicio ex affectata Gaudentii interpretatione nata ab animis Orientalium oblitterata est.
Confirmatur ex modo quo tres isti canones concepti sunt; tertius enim et septimus omnino canonis et decreti formam habent. Hoc tertii clausula indicat: Si hoc omnibus placet? Synodus respondit: Placet. Septimi similiter initium auctoritatem praesefert synodi decernentis ore sui praesidis Osii: Osius episcopus dixit: Placuit. Quartus vero propositionem solummodo continet 1148 episcopi unius, Gaudentii scilicet, qui synodo non praesidebat, et timide proponit ex proprio ingenio rem a synodo examinandam: Addendum, SI PLACET, huic sententiae; nec responsum est a synodo: Placet. Adde, nihil ab eo directe propositum de judicio renovando, vel judicii forma; sed tantummodo de non superordinando episcopo in locum appellantis: quod vel ex titulo utrique codici [Col. 0682A] inserto intelligitur, qui sic se habet in nostro veteri: ut appellanti non superordinetur episcopus. Et apud Dionysium Exiguum: ut nullus accusati sedem usurpet episcopi. Ex quibus manifestum est non ex isto quarto canone jus recipiendarum appellationum sibi vindicasse antiquiores Romanae Ecclesiae proceres, qui codicis auctores fuerunt, sed solummodo ex tertio et septimo. Illius titulus in nostro talis est: De appellatione ad episcopum Romanum; hujus vero talis: De retractanda causa appellantis in synodo provinciali. Ac demum certum evadit uni septimo inhaerendum, qui ad tertii et quarti explicationem conditus videtur, cum uterque, aliquot allocutionibus interpositis, ad examen est revocatus instantia episcoporum.
Ad hunc [Col. 0682D] Non ad septimum, alias quintum, canonem, sed ad quartum Gaudentius Leonem respexisse vidimus tom. I, in admonitione praemissa epistolae 43, ubi hunc quartum canonem ei epistolae subnexum ex mss. ostendimus. igitur respexisse nostrum Leonem putaverim, atque ex eo per consequentiam synodum in Occidente postulasse, ad quam et Orientales convolarent. Cum enim canon facultatem faciat episcopo Romano decernendi synodum ex finitima et propinqua provincia, in qua renovetur examen causae episcopi [Col. 0682B] a sententia propriae provinciae appellantis, si ab universali Orientalium provinciarum synodo appellaretur, sequitur ut universalem alteram in Occidente, ad quam et concurrant Orientales, postulare possit Romanus pontifex: qualem revera postulavit Leo, ut ex superioribus constat.
X. Si porro ex quarto etiam canone jus suum asseruisse pontifices Romanos, et illum Leonem pariter ob oculos habuisse contenderis, nolim ego contentiose nimis contraire. At si appellationem in eo commemoratam ad solum velis spectare pontificem, quod asserere videtur David, hoc et Sardicensium praesulum et sancti Leonis menti contrarium existimamus. Sardicenses enim hoc unum aiunt: Si episcopus depositus proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma, causam in judicio episcopi Romani esse determinandam. Quid sit vero judicium episcopi Romani, patet ex ipsis canonibus, de quibus agitur, ubi judicium renovari et concilium renovari pro uno et [Col. 0682C] eodem accipiuntur. Et vero si judicium pro sententia acciperetur, non fuisset dicendum in judicio, sed tantum judicio. Constat igitur concilium Romani episcopi hic intelligendum. At quale concilium, investigandum nobis est.
Multiplex concilium Romano subest pontifici, sicut multiplicem in se uno habet administrationis ecclesiasticae gradum. Est enim simul Urbis episcopus, Romanae provinciae metropolita, suburbicariarum dioeceseon primas, 1149 Occidentalis tractus patriarcha, in tota denique Ecclesia caput et apex. Ut episcopus, synodum habet paroecialem, seu, ut nunc loquimur, dioecesanam; ut metropolita, provincialem; ut primas, synodum dioeceseon plurimarum; ut patriarcha, patriarchale totius Occidentis; ut in Ecclesia caput et primas, oecumenicum. Cum intra paroeciam seu dioecesim propriam ad eum appellatur a sententia judicis inferioris, [Col. 0682D] Nullas appellationes ad Romanum episcopum delatas, ad ipsum delatas vult Quesnellus ob jurisdictionem ipsius propriam, sed semper ad synodum vel paroecialem, vel provincialem, vel dioecesanam, vel Occidentalem, vel oecumenicam, nisi ex libera appellantium optione aliud significetur. Ut autem alia praetereamus de Romano pontifice ut episcopo urbis, vel ut metropolita, etc., ejus jurisdictio ratione [Col. 0683D] primatus, quae in praesenti causa potissimum spectanda est, ita personam ipsius afficit, uti primatus ipse est personalis: ac propterea appellationes ad eum delatae ratione primatus ejusdem personalem jurisdictionem respiciunt. Vide observat. in dissert. 5, part. I, c. 7, et observ. seqq. n. 10. ad ejus appellatur [Col. 0683A] synodum paroecialem, seu ad eum cleri sui consilio septum; cum ex provincia ad provincialem; cum ex dioecesibus suburbicariis ad dioecesanam; cum ex tractu Occidentali ad Occidentalem; cum ex aliis Ecclesiae partibus ad oecumenicam et universalem; nisi ex libera appellantium optione ac libello aliud significetur. Ad hanc, ni fallor, normam Sardicensis canonis sensus eruendus est; ac eadem ratione de Flaviani appellatione judicandum.
Et certe quisquis aequitatis leges ac humani ingenii indolem, sepositis omnibus praejudiciis, consuluerit, numquam adducetur ut credat episcopum totius jam suae provinciae sententia condemnatum, deinde in altera adhuc vicinae provinciae synodo, quod vult David, eidem sententiae subjectum, idque auctoritate pontificis Romani per legatum e latere missum praesentis ac subscribentis, eidem uni pontifici causam suam committere voluisse. Quam igitur satius est existimare litigantem eum episcopum post tentatum provinciae suae tribunal, pontificisque opem exploratam, [Col. 0683B] de majori synodo appellanda cogitasse, qualis est vel Occidentalis, vel oecumenica; jusque illius synodi appellandae episcopis concessum esse a Sardicensi synodo: quae pontificem Romanum nominavit, ut illius caput ac primatem, cui nimirum debebat velut synodi procuratori libellus appellationis tradi, et ex hujus primatus jure, et ex necessitate, synodo videlicet, cui daretur, nondum congregata.
XI. Sed quid conjecturis agimus, qui pontificem ipsum Leonem canonis Sardicensis et appellationis Flaviani habemus interpretem? Cum enim ex subjecto epistolae suae canone Sardicensi generalem ex toto orbe synodum intra Italiam, id est synodum Occidentalem, ad quam conveniant Orientalium provinciarum episcopi post Flaviani appellationem [Col. 0683D] Confer observat. n. 23. necessario postulari ac celebrari debere significet; cum praeterea in eo canone nihil aliud ea de re habeamus, quam causam 1150 episcopi, qui proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma, in judicio, hoc est concilio, [Col. 0683C] episcopi Romani esse determinandam; sequitur absque dubio judicium seu concilium istud Romani episcopi aliud non esse, Leone ipso teste, quam oecumenicum ex toto orbe, seu generalem synodum intra Italiam, ad quam utique Orientalium provinciarum episcopi conveniant. Ita honorabatur sancti Petri apostoli memoria, cum post Orientalem synodum, cui non interfuerat Romanus pontifex, aliud judicium adornari in Occidente permittebatur, cui ipse praeesset, quod per ipsum prioris synodi sententiam ad incudem revocaret, et cujus judicium ex ore pontificis prodiret: post quae usurpari posset quod Leo in epistola ad Theodoritum scripsit in hunc modum: Solis justitiae jubar, densis per Orientem nebulis impeditum, pure ab Occidente resplenduit; ubi culmen suum in apostolis et doctoribus principaliter collocavit (Epist. 93, nunc 120, cap. 2) .
Sententiae nostrae clare succinunt litterae [Col. 0684D] Vide observ. num. 4, 5 et 23. Valentiniani et Augustarum, quas ex sancti Leonis suggestione dictatas, ad ejus mentem et consilium scriptas [Col. 0683D] esse non dubito. Porro postquam ille dixit quod secundum solemnitatem conciliorum (Sardicense intelligit) Constantinopolitanus episcopus Romanum per libellos appellavit, ut notum faceret non appellatum esse per Flavianum ad Romanum episcopum solitarie sumptum, sed ad omnes potius Occidentis episcopos sub patriarcha suo congregandos, convenientibus [Col. 0684A] utique Orientalium provinciarum episcopis, ut superius exposuimus; consequenter et ad concilii Sardicensis mentem Leonisque interpretationem postulat, ut praedictus sacerdos (Leo), congregatis ex omni orbe etiam reliquis sacerdotibus intra Italiam, omni praejudicio submoto, a principio omnem causam quae vertitur, sollicita probatione cognoscens, sententiam ferat, quam fides et ratio verae Divinitatis expostulat. Eadem ratione Licinia Augusta postulat ut causa fidei et Christianae religionis, quae mota est, in partibus Italiae congregato concilio ex integro perquiratur. Eodem denique sensu concilium istud, quod congregatis ex omni orbe reliquis sacerdotibus intra Italiam haberi vult Valentinianus, quod et generalem ex toto orbe synodum Leo nuncupat, Placidia Augusta vocat concilium apostolicae sedis, ad quod postulat ut judicium transmittatur; synodi Nicaenae seu Sardicensis mentionem injiciens, ut ex ejus auctoritate cogendam 1151 necessario synodum suadeat; et appellationem pariter Flaviani commemorans, cui [Col. 0684B] judicium, quod appellaverat, debebatur ex ejusdem synodi decreto. Appellationis porro Flaviani libellum distinctissime pronuntiat missum esse ad apostolicam sedem, et ad omnes episcopos harum partium, hoc est Occidentalium. Ex quibus certissimum evadit concilium Occidentalium omnium episcoporum esse concilium sedis apostolicae, ex quo, convenientibus Orientalium partium episcopis, fit oecumenicum ac generale; idem denique esse ad quod appellaverat Flavianus, cum ad sedem apostolicam provocavit.
Videretur certe ab his quae diximus non multum recedere David, cum scribit uno eodemque libello utrumque, pontificem et concilium, appellatum esse: concilio quippe pontificem inesse, et vicissim pontifici concilium; numquam ad unum appellari, quin et ad alterum provocetur, neminemque umquam credidisse Romanum pontificem solum et absque synodo sua de appellationibus ad sedem suam interjectis judicare posse.
[Col. 0684C] XII. Sed ludit profecto illuditque scriptor ille, cum quid doli verbis istis contineatur statim aperiat sequentibus lineis, ubi ex tot episcopis Occidentalibus et Orientalibus, quibus in synodum coactis praesidet pontifex, solum hunc judicem causae necessarium esse pronuntiat: alios porro synodo interesse velut pro communi causa sollicitos, et qui litigantes interventu suo apud judicem sint adjuturi, non tamquam judices ex quorum suffragio ac sententia lis terminanda sit [Col. 0684D] Il n'est pas malaisé, inquit Joannes David, de discerner à qui Flavien envoya son acte d'appel, comme étant le juge nécessaire de cette cause, et comme ayant droit de recevoir cet appel; et ceux auxquels il l'adressa, comme intéressés dans cette cause commune, et comme devant étre ses médiateurs. David, pag. 298. .
Quod quam sacrosancto episcoporum ordini injuriosum sit, quamque contumeliosum sacris oecumenicarum synodorum conventibus, nemo rebus ecclesiasticis vel leviter tinctus non videt, nemo sacrae hierarchiae studiosus sine stomacho legit. Sed 1152 et quam Leoni hoc ipso loco contrarium, qui synodum generalem postulari debere asserit, non ex utilitate solum, sed ex necessitate; non ex indulgentia, sed ipso jure; non ex dispensatione arbitrioque pontificis, sed ex sanctorum Patrum [Col. 0684D] auctoritate conciliorumque regulis; non denique ad pompam et splendorem, sed ut periclitanti fidei ejusque defensoribus oppressis succurreretur. Quam autem, inquit, post appellationem interpositam hoc NECESSARIO postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, etc.
Rursus absurdum est omnino quod scribit auctor [Col. 0685A] citatus, pag. 294, magnam scilicet synodum Chalcedonensem [Col. 0685] Cur S. Leo, necessarium duxerit concilium generale, exponemus in observ. n. 14 et seqq. non aliam ob causam convocatam esse, quam ut de appellatione Flaviani cognosceretur. Si enim necessarii judices non sunt alii episcopi synodo praesentes, et solus Romanus pontifex necessarius est causae cognitor, summae imprudentiae (ne quid amplius dicam) reus erit sanctus Leo, qui cum lacrymis et gemitibus supplicat ut sacerdotes ex toto orbe convocentur, Ecclesiis non sine gravi Christianae rei damno relictis: cum unus pontifex propria possit auctoritate causam absolvere, propter quam solam concilium congregatur. Denique quis mentem Davidis [Col. 0686A] possit assequi? Aut quis potius non miretur hominem sibi ipsum contraria scribentem, cum pluribus locis necessarium judicet episcopos in synodum coalescere, ut appellatio ad Romanam sedem delata discutiatur, et negotium terminetur, nec canonicum esse judicium, quod extra synodum de appellante episcopo fuerit prolatum; aliis vero in locis, immo toto fere libro in hoc unum nitatur, ut totum hujusmodi negotium ex pontificis nutu et arbitrio pendere asserat; caeterosque episcopos synodi spectatores agere, ut causam, quae communis est omnium, obsequiis suis solummodo ac precibus promoveant?
[Col. 0685B] 1153 1. Quot conjectationes et sophismata Quesnellus congessit et involvit in praemissa dissertatione, ut S. Flaviani Constantinopolitani episcopi appellationem, quae celeberrima est, et apostolicae sedis auctoritatem in ipsas Orientales Ecclesias earumque etiam majores episcopos confirmat, eidem sedi subduceret, et ad generale concilium transferret? Ne lectores morosius detineamus in singulis, quae prolixiorem nec omnino necessariam disputationem flagitarent, rem totam ad certa capita redigentes, ejus praecipuas fallacias ac inanes conatus demonstrabimus.
2. Et primo quidem haud opus est laborare in ea quaestione, num verba quae in Ephesino latrocinio pronuntiavit Flavianus post sententiam inique prolatam, recusatio fuerit, ut indicat vis Graecae vocis παραιτουμαί σε recuso te, an appellatio, ut vetus Latinus interpres reddidit, appello a te. Congruentius quidem appellationi locus fuit post sententiam, quam recusationi, quae ex legum etiam antiquarum constitutionibus, [Col. 0685C] ac ex ipsa judiciorum praxi ante sententiam proferenda est, cum vel judex est incompetens, vel judicii ordinem pervertens, ac praeconcepto aliquo affectu laborans legitimus esse desinit. Dioscorus vero jam ante sententiam tyrannum agens, legatos apostolicae sedis, ut oportebat, non observavit, Leonis epistolas, quae ante omnia legendae erant, legi noluit, et ante Flaviani sententiam. Eutychen absolvit; unde recusari omni jure potuit. Qui autem judicem tam iniquum ante sententiam non recusavit, si servandae fuissent consuetae judiciorum formulae, post sententiam non eum recusare, sed ab eo appellare debebat. Sed in latrocinali judicio, ubi omnia erant perturbata atque confusa, sicut requirendae non sunt legales formulae, ita nec in vocibus recusationis vel appellationis est insistendum. Et licet recusatio post sententiam per se appellationem involvat ad alium judicem, cum tamen in brevissima formula, qua Flavianus est usus, nullus judex nominatus fuerit, ex [Col. 0685D] hac unica formula, quaecumque sit, nihil pro apostolica sede elici potest. Aliunde igitur res expiscanda est.
3. Id autem, ex quo explorata Flaviani ad Romanam sedem appellatio colligitur, est ille libellus quem is legatis ejusdem sedis post sententiam obtulit; in quo quidem appellationem fuisse expressam idem Quesnellus non inficiatur. At num. 2 Leonis nomen in hoc libello haud insertum contendit, idque ex ipsis S. pontificis litteris conjicit, in quibus numquam sedem suam appellatam tradit; quod pontifex sedis suae jurium studiosissimus numquam omisisset, si ita fuisset. Huic autem negativo argumento modicum fidens, addidit positivum, nimirum eumdem [Col. 0686B] pontificem aliosque sacerdotes Romanae synodi reipsa a Theodosio postulasse generale concilium, quod post Flaviani appellationem necessario petitum idem Leo tradidit. Cur autem, inquit Quesnellus num. 4, necessario postulata synodus oecumenica, quando non oecumenica synodus postulata sit? Ut autem tota haec res palam fiat, omnisque dubitatio prorsus eximatur, tria nobis constituenda sunt: 1 o S. Flavianum in latrocinio Ephesino depositum, appellationis libello legatis tradito, ad Romanum pontificem reipsa provocasse, et ad Romanam synodum, non vero ad concilium oecumenicum; 2 o S. Leonem hoc libello accepto, statim coacta Romana synodo, apostolicae sedis auctoritate judicium instituisse, quo omnia ejusdem latrocinii gesta irrita, et S. Flaviani depositionem omnino inanem et nullam esse decrevit; 1155 3 o alia tandem de causa petiisse concilium generale, quam quod Flavianus ejusmodi concilium appellarit.
4. Flavianum ad Romanum pontificem provocasse indubii testes fidem faciunt. Cur Quesnellus merum [Col. 0686C] negativum ex Leonis silentio ingerens, non allegavit Liberatum, qui dum ea quae in hac causa narrat, ex documentis abs se inspectis sumpsit, appellationem ad apostolicam sedem a Flaviano delatam pronuntiat in Breviario cap. 12: Flavianus contra se prolata sententia, per ejus legatos sedem apostolicam appellavit libello? Cur hoc loco praeterivit Valentiniani imperatoris epistolam inter Leoninas 55, quae cum ex Leonis relatione atque consilio ad Theodosium scripta fuerit, ut idem Quesnellus tradit n. 11, in ea non minus Valentiniani quam ipsius Leonis testimonium agnoscere licet? Ibi autem expresse scribitur: Constantinopolitanus episcopus eum (Romanum antistitem) per libellos appellavit. Hoc quidem testimonium Quesnellus ne omnino dissimularet, retulit quidem paulo ante finem dissertationis n. 11, sed ut ejus vim elideret, Valentinianum in iisdem litteris postulasse ait concilium, in quo cum Occidentalibus episcopis Orientales quoque convenirent, id est concilium [Col. 0686D] generale, perinde ac si ad generale concilium Flaviani appellationem directam intellexerit. Licet vero idem Augustus ex Leonis consilio, quod postea explicabimus, synodum oecumenicam postulaverit, non tamen Flavianum ad ejusmodi synodum, sed ad summum pontificem provocasse adeo diserte tradidit, ut Petrus de Marca, qui Quesnello suspectus esse non potest, lib. VII de Concord. c. 7, n. 2, scripserit: Flavianum vero ad Leonem papam provocasse tradito legatis libello, manifeste probatur ex epistola Valentiniani; et paulo post: Libellum appellationis tradidit legatis summi pontificis, sic tamen ut ad SOLUM pontificem Romanum provocaverit.
5. Idem testatur etiam Placidia Augusta epist. 56, [Col. 0687A] ubi solummodo appellationem Flaviani non ad unum summum pontificem sedis apostolicae nomine designatum directam tradit, sed et ad omnes episcopos harum partium. Episcopos vero harum partium Quesnellus n. 11 interpretatur Occidentales. Ita etiam testimonium Theodoriti, quo in epistola ad Renatum concilium Romanum post suam depositionem in latrocinio Ephesino appellavit, de totius Occidentis concilio intelligendum contendit dissert. 10, num. 3, et hujus rei hanc rationem affert num. 2, qua Orientalium convocationem excludens, ad solius Occidentis concilium eum provocasse palam praefert. Quid restabat, inquit, Theodorito agendum, Orientalibus pene omnibus vel furentibus, vel oppressis, vel ne hiscere quidem audentibus, nisi ut ad Occidentales sese converteret, eorumque fidem ac religionem sollicitaret? Si autem similiter explicandum esset testimonium Placidiae, ipso Quesnello de Occidentalibus interpretante, non ergo ad oecumenicam, sed ad Occidentalem synodum ad summum appellasset Flavianus; [Col. 0687B] nec Quesnellus, nisi sibimetipsi parum cohaerens, oecumenicum concilium, ad quod ille provocaverit, ex illis verbis ingerere potest.
6. Sed falsum est in Placidiae litteris episcopos harum partium indicare episcopos totius Occidentis. Ad haec verba, quae ex Leonis procul dubio mente scripta fuere, probe intelligenda conferent illa quae idem pontifex inseruit epist. 44, ad imperatorem Theodosium: Omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes. S. pontifex haec scripsit synodi Romanae nomine, ut palam fit ex ipsa inscriptione ejusdem epistolae: Leo episcopus et sancta synodus, quae in urbe Roma convenit. Hanc synodum, quam audito nuntio latrocinii Ephesini habuit, et cujus nomine haec scripsit, non erat utique synodus totius Occidentis, cui congregandae longius tempus requisitum fuisset, moraque diuturnior quam res postulabat. Synodus fuit episcoporum, qui ex variis partibus [Col. 0687C] aliis atque aliis de causis Romam accesserant, vel ex finitimis etiam urbibus cito evocari potuerunt; ut in aliis plerisque urgentibus negotiis fieri solebat (vix enim ex toto Occidente generales synodi indictae invenientur), et probabilius synodus fuit eorum episcoporum qui anniversario diei ordinationis S. Leonis celebrando kalendis Octobris frequentissimi convenerant, uti animadvertimus in observationibus ad dissert. 1 Quesnelli not. 1 (Supra, col. 220, n. c) ad an. 449. Igitur dum S. pontifex suae synodi petitionem expressit sub nomine Ecclesiarum et sacerdotum nostrarum 1157 partium, his procul dubio vocibus nostrarum partium illi tantum episcopi intelligi queunt, qui ea in synodo Romana praesentes, una cum Leone, suo et suarum Ecclesiarum nomine Theodosium supplicabant. Similiter ergo et in Placidiae litteris voces ad omnes episcopos harum partium de episcopis qui ex more Romanae Ecclesiae in Romana synodo congregari solebant, intelligendae videntur, ut ne ad totius Occidentis episcopos in dissitis [Col. 0687D] ac remotis provinciis dispersos extendendae sint. Si quis nullo allato documento secus judicet, praeter usitatum morem ac sensum ex arbitrio eas interpretari convincetur. Adde quod haud probabile est Flavianum, qui hac appellatione promptum suae calamitati remedium quaerebat, id quaesisse quod longiores moras postulasset, ut scilicet ex toto Occidente episcopi convocarentur. Quod si credatur Flavianus non solum ad apostolicam sedem, verum etiam ad episcopos Romanae synodi provocasse, id non alia de causa fecisse censendus est, nisi quia sciebat Romanos pontifices in gravissimis causis ejusmodi synodos solere cogere, ut maturius et exactius negotium dijudicaretur. Hoc quidem consilio S. Leonem epistolis hac in re transmissis non suum tantum, ut in aliis litteris, sed et synodi nomen inscripsisse credibile est, ne praecipiti quodam impetu sine congruo examine negotium hoc transegisse videretur.
[Col. 0688A] 7. Notanda vero potissimum sunt verba quibus S. Leo epist. 61, c. 1, suam et synodi sententiam distinguit. Quae scripta nostra, inquit, non solum apostolicae sedis auctoritate, sed etiam sanctae synodi, quae ad nos frequens convenerat, unanimitate directa sunt. Quesnellus hanc postillam affixit in margine: Nota distinctionem et gradationem; perinde ac si ab apostolica sede ad sanctam synodum quasi a minore ad majorem gradus fieret. At non ita est. Dum S. pontifex apostolicae sedi auctoritatem, suae autem synodo unanimitatem ascribit, palam innuit totam vel potiorem auctoritatem in ejusmodi synodis apostolicae sedi esse deferendam; synodum autem secum congregatam non nominari, nec vim habere nisi ob unanimitatem, qua plures ad causam cognoscendam ac dijudicandam convocati, omnes in eamdem cum suo capite et cum sede apostolica sententiam transierunt. Quae synodi unanimitas etsi plurimum conferre soleat ad judicii maturitatem declarandam et ad faciendam fidem, auctoritati tamen apostolicae sedis nihil praejudicat, [Col. 0688B] tum quia haec per sese, etiam independenter a synodo, jus suum ex primatu dimanans exercere potest, ac identidem exercet, tum quia si tota vis synodi ex unanimitate pendet, efficax hujus auctoritas in apostolicae praesertim sedis auctoritate ac judicio consistit; unde pleraeque Romanorum pontificum epistolae, licet in ejusmodi synodis exaratae, non tamen synodi, sed solius pontificis nomine atque auctoritate editae sunt ex antiquissima Romanae Ecclesiae consuetudine, ut liquet ex epistola synodi Romanae ad clericos et monachos Orientales an. 485.
8. Id autem auctoritatis in Flaviani causa, quae appellationem Orientalis episcopi respicit, multo magis perspicuum est. Quaero enim ex Quesnello num particulari synodo Romanae, si a summo pontifice separetur jus tribuat cognoscendi causas appellationum quae ex Oriente deferuntur? Judex appellationum profecto esse nequit, nisi qui superior est eo judice a cujus sententia appellatum fuit. Superior [Col. 0688C] autem Orientalibus judicibus, qui Flavianum condemnaverant, Romanus quidem pontifex est ratione primatus, qui cum personalis praerogativa sit, ejus auctoritas a synodo nequaquam pendet, et idcirco ad eum etiam solum ac separatum a synodo appellare Flavianus potuit; caeteri vero Occidentis aut Romanae synodi episcopi a summo pontifice sejuncti cum pari primatu ac jure non potiantur, Orientalibus superiores dici nequeunt: ac propterea Flavianus ad hos perinde separatos non potuit provocare. Quod si ad hos quoque provocavit, praemissa tamen appellatione ad sedem apostolicam, seu ad summum pontificem, ut Placidiae testimonium praefert, cum hoc jus non ex praerogativa ipsorum propria, sed ex primatu Romani pontificis, quorum illi unanimiter sententiam tulerunt, in eosdem aliqua ratione dimanet, solum vel praecipuum jus Romani antistitis Flavianus respexisse credendus est, licet ex more judiciorum sedis apostolicae etiam ad episcopos Romanae synodi, [Col. 0688D] qui in gravioribus id genus causis a pontifice advocari solebant, appellationem direxerit.
1159 9. Hinc sane laudatus Valentinianus totam appellationis rationem in primatum sedis apostolicae, qui solius Romani pontificis proprius et personalis est, retulit his verbis epist. 55: Debemus . . . . dignitatem propriae venerationis B. apostolo Petro intemeratam et in nostris temporibus conservare; quatenus beatissimus Romanae civitatis episcopus, cui PRINCIPATUM sacerdotii super omnes antiquitas contulit, locum habeat ac facultatem de fide et SACERDOTIBUS judicare . . . . Hujus enim rei gratia secundum solemnitatem, seu morem conciliorum Constantinopolitanus episcopus EUM per libellos appellavit. Vides appellationis rationem in eo collocari, quia summus pontifex, principatus, seu primatus causa, habet potestatem de sacerdotibus, ac proinde de Constantinopolitano etiam episcopo judicare?
10. In hoc sane apostolicae sedis, seu Romani pontificis [Col. 0689A] principatu seu primatu duae potissimum distinguendae sunt essentiales praerogativae. Una quod idem primatus personalis est, ita uni personae summi pontificis alligatus, ut nulli alii communis sit; unde qui primatum ejusmodi diviserunt, seu communem fecerunt SS. Petro et Paulo, constituentes duo Ecclesiae capita, ac duos primates aequales, ab Ecclesia reprobati fuere. Id in dubium non vocabit ipse Quesnellus, quippe qui in opere inscripto: la Discipline de l'Eglise, tom. I, pag. 96, explicans illud Pauli II Cor. XII, 11: Nihil minus fui ab iis qui sunt supra modum apostoli, ait: En tout cela l'égalité ne regarde précisément que l'apostolat, non la primauté de l'apostolat; quibus cum Petri primatum nemini ipsorum apostolorum communem fateatur, personalem utique ipsius, ac proinde etiam successorum ejus fuisse et esse, nec a quopiam pendere necessario cognoscit. Alia praerogativa est, primatum ejusmodi non meri ordinis et honoris principatum esse, sed praecipuae jurisdictionis, ut ipsi etiam Gallicani scriptores cum catholica [Col. 0689B] Ecclesia profitentur. Hic ergo primatus, seu principatus peculiaris juris supra episcopos cum personalis sit, sicut apostolicae sedis concilio et episcopis in eo congregatis communis dici nequit, sed est proprius solius summi pontificis; sic jus illud appellationis Flaviani ad sedem apostolicam delatae ejusdem primatus causa, ut Valentinianus et Placidia testantur, iisdem concilio et episcopis ita communis dici nequit, ut summo pontifici per sese denegetur. Immo si pontifici ex primatu competit, ita hoc jus quatenus primati competens ipsius est proprium, ut aliis episcopis eodem primatu carentibus aeque commune non sit; nec synodi ac episcoporum convocatione idem pontifex indigeat ad acquirendum vel exercendum hoc jus, quod ipsius proprium a nemine pendet, sicut nec pendet primatus, ex quo jus illud derivat, ut pluribus constituimus in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli part. I, c. 7. Hac forte de causa Valentinianus ad solum Romanum episcopum appellationem [Col. 0689C] a Flaviano interpositam prodidit, nec memorandos duxit harum partium, seu Romanae synodi episcopos, etiamsi in ipso libello appellationis nominati fuerint, ut ex Placidiae testimonio colligere licet. Interim vero ex his quae hactenus disseruimus indubiis testibus demonstratum credimus, S. Flavianum provocasse ad S. Leonem, non vero ad concilium totius Occidentis, nedum ad oecumenicum, ut Quesnellus contendit.
11. Ipsum vero Leonis factum eamdem rem apertius declarat. Accepto enim appellationis libello, quem Hilarus attulit, vel synodum episcoporum, qui e vicinis civitatibus expedite acciri poterant, nec non eorum qui Romae variis de causis ex aliquot totius Occidentis partibus reperiebantur (unde Occidentale concilium ab Hilaro appellari potuit), statim coegit; vel, ut probabilius credimus, illud concilium quod ex iisdem fere episcopis celebrando diei anniversario ordinationis suae jam coactum habebat, tantae rei [Col. 0689D] causa aliquamdiu produxit; ac in eo omnia latrocinii Ephesini gesta praesertim in Flavianum rescidit. Id discimus ex epist. 46 ejusdem Hilari diaconi ad Pulcheriam, ubi haec leguntur: Vestra itaque veneranda clementia cognoscat a praefato papa cum omni Occidentali concilio reprobari omnia quae in Epheso contra canones per tumultus et odia saecularia a Dioscoro episcopos gesta sunt, et nulla ratione haec in his partibus suscipi posse, quae per potentiam praedicti non sine laesione fidei, et praejudicio sanctissimi viri innoxiique (Flaviani) commissa sunt. Haec sane decretoriam sanctionem pro Flaviano a Leone in Romana synodo 1161 editam significant. Idem confirmatur epistolis ipsius Leonis 44, 45, 50 et 51, ex eadem synodo in Orientem missis, in quibus affirmat Flavianum in sua communione ac proinde in Constantinopolitana sede persistere, et quaecumque Ephesi acta sunt rata haberi non posse; insinuatque omnia in eo statu esse oportere in quo fuerunt ante omne judicium; quae [Col. 0690A] cum ex synodo scripta fuerint, non uti privatus, sed uti pontifex scripsit, ea utique apostolicae sedis auctoritate, ad quam Flavianus provocaverat, additis etiam eorum episcoporum Romanae synodi calculis, ad quos pariter eum appellationem interposuisse Galla Placidia prodidit. Hinc etiam in concilio Chalcedonensi act. 10, cum lectio actorum Ephesi peteretur, legati sedis apostolicae sese opposuere, hanc rationem afferentes, quia a beatissimo et apostolico Romanae urbis episcopo omnia quae ibi gesta sunt vana sunt habita. Si Flavianus ad synodum oecumenicam appellasset, et Leoni absque ejusmodi synodo jus non fuisset decernendi in appellatione Flaviani, Ephesina acta privatim quidem judicare potuisset irrita, non autem id in synodo definire et edicere, nec ex synodo scribere, quod publicam et apostolicam auctoritatem ac judicium declarat. In eadem pariter synodo omnes qui Ephesinis gestis assensum praebuerant, a communione Leonis separatos fuisse colligi videtur ex epist. 80, c. 2, quod sane apostolicam [Col. 0690B] auctoritatem interpositam confirmat.
12. Quesnellus dissert. 10 quodnam fuerit illud apostolicae sedis judicium a Leone memoratum epist. 120, c. 5, quo Theodoritus in eodem Ephesino latrocinio depositus vindicatus fuit, contendit num. 4 situm fuisse in litteris quibus conjicit Leonem epistolae 52 ipsius Theodoriti rescripsisse, nec standum esse judicatis, nec exspectandum ei esse aliud judicium, ut Ecclesiam suam solito more gubernaret: quoniam quae gesta erant Ephesi per unius hominis impudentiam (lege impotentiam) nulla catholicae fidei ratio rata esse permittit. Et post pauca: Tale est, subdit, sedis apostolicae judicium, ut ego quidem reor. Negat quidem fuisse sententiam quae partibus auditis pronuntiata fuerit; at judicium et decretum auctoritatis apostolicae negare non potuit. Quod si verum est in Theodoriti causa, in qua quid Leo reipsa scripserit ignoratur, id multo magis fatendum est in appellatione Flaviani, ob quam et synodus Romae coacta, [Col. 0690C] et Ephesina gesta rescissa, et litterae e synodo editae sunt, quibus Flavianus inique depositus, et pro vero Constantinopolitano episcopo habendus decernitur. Hoc apostolicae sedis judicium quis neget? Habes igitur pro asserenda appellatione Flaviani ad summum pontificem coaeva testimonia omni exceptione majora; habes ipsum Leonis judicium, quod non tam ex ejus epistolis quam ex eodem Quesnello sive interpretante, sive confitente expressimus. Quis post haec non inanissimum agnoscat ejusdem conatum, quo hanc appellationem a summo pontifice ad generalem synodum transferre studuit?
13. Atqui, inquies, si appellatio Flaviani generale concilium non requirebat, cur Leo epist. 44 a Theodosio petivit ut quia et nostri (legati) fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari? Et cur paulo infra post appellationem interpositam hoc necessario postulari affirmavit? Haec [Col. 0690D] tota vel potior est Quesnelli ratio, quae tamen ut probaret aliquid, certum habendum esset Leonem non alia de causa postulasse, et dixisse necessariam synodum generalem post appellationem Flaviani, nisi quia ejus appellatio non ad ipsum Leonem aut ad Romanam synodum, sed ad concilium generale delata fuerit. Sed haec ratio, quam Quesnellus quidem veluti unicam ac certam ingerit, falsa est. Flavianum enim ad synodum oecumenicam non provocasse ex coaevis testibus vidimus, quorum interpretationem ipse Quesnellus suggessit. Vidimus etiam in iis Flaviani angustiis, in quibus expeditum remedium quaerebatur, eum non debuisse generalem synodum petere. Possumus addere ipsum ex suis principiis non potuisse hanc synodum necessariam putare. Id liquet ex iis quae ob ementitam Eutychis appellationem ad Leonem scripsit epist. 26. Causa enim, inquit, eget solummodo vestro solatio et defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem [Col. 0691A] et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit, et turbae quae propter eam factae sunt, facillime destruentur. Removebitur autem et concilium, quod fieri divulgatur, quatenus 1163 nequaquam ubique sanctissimae perturbentur Ecclesiae. Qui in appellatione quam Eutyches ementitus est tantum Romanae sedis auctoritati tribuit, ut solam ejus sententiam requiri et sufficere, eaque remotum iri affirmarit generale concilium, quod cogendum vulgabatur, uti amplius non necessarium, immo ex quo majores turbas excitandas timebat, quomodo secus judicare potuit in appellatione sua post pseudosynodum Ephesinam, in qua factiones et turbas praevaluisse experientia ipsa didicerat? Haec vero omnia cum Leoni essent explorata ex ipso libello ac litteris Flaviani, non potuit ergo generalem synodum ea de causa necessariam affirmare, quod hoc judicium Flavianus postulasset. Alia igitur necessitatis ratio exquirenda est.
14. Si quis vero ipsas Leonis epistolas attente legerit, circumstantiasque ejus temporis diligentius [Col. 0691B] considerarit, cur et quo sensu ille necessarium crediderit concilium generale, perfacile intelliget. In nulla Leonis epistola indicari invenies necessarium fuisse concilium generale ut Ephesina acta legitime rescinderentur, ac Flavianus iisdem gestis perperam depositus restitueretur. Enim vero cum eadem praedatoria et iniqua gesta palam et evidenter nulla atque irrita essent, ut idem Quesnellus probat dissert. 10, n. 4, superior ecclesiastica auctoritas necessaria esse non poterat ut rescinderentur atque ut in suam sedem, a qua gestis irritis deponi non potuit, Flavianus restitueretur. Solum cum eadem gesta rata haberentur a suis auctoribus atque fautoribus, imperialique auctoritate firmata fuissent, ad tollendum errorem apud multos pervulgatum, necessaria haberi potuit aliqua superior auctoritas, quae eorumdem gestorum nullitatem, ut vocant, declararet. In id appellationem interposuit Flavianus ad eam apostolicam sedem, cujus auctoritatem alios Orientales implorasse [Col. 0691C] noverat; et S. Leo ejusdem sedis auctoritate utens, ea gesta nulla et irrita esse declaravit in sua synodo, ut Quesnellus ipse probavit dissert. 10, n. 4, qui proinde pervidere debebat, in hac re Leonem non potuisse judicare necessarium concilium generale necessitate ulla juris, cui idem Leo satisfecit in sua synodo, cum ea gesta nulla esse palam edixit.
15. Tota igitur necessitas quam S. pontifex animo obvolvere potuit, factum spectabat, non jus. Esto enim quod Ephesina gesta, ac Flaviani depositio ex ipso jure nulla per sese et irrita essent; esto quod haec nullitas pontificiis ac synodicis litteris fuisset declarata, obtinente tamen ea Eutychianorum vi ac praepotentia, cui Theodosius imperator patrocinabatur, Flavianus per summum scelus depositus et expulsus in suam sedem redire non poterat. Quid referebat eum restitutione juris non indigere, si sua sede carebat, et exsilii poenas perpeti cogebatur? Adde caetera scandala ab eodem latrocinio Ephesino [Col. 0691D] parta, quae remedium praestolabantur. Sola pontificia ac Romanae synodi auctoritas et declaratio satis esse poterat ac debebat ex jure. At in ea impotentia et praejudiciis quae post idem latrocinium in Oriente obtinebant, prudentissimus pontifex ad eos effectus quos expetebat eam solam auctoritatem atque declarationem non satis futuras praevidit. Quid enim ex suis solis epistolis etiam Romanae synodi nomine scriptis sperare poterat ab hominibus qui imperiali favore protecti Ephesi alias suas litteras suppresserant, et legatis apostolicis reclamantibus aures nequaquam praebuerant? Quid sperare poterat in Oriente, ubi ea violentia Theodosii favore dominabatur? Quis usitata juris remedia profutura speret, ubi non jus, sed vis praevalet? Imperatorem ab eo favore deducendum agnovit, ne violentis amplius patrocinaretur. Id autem haud facile obtentum iri pervidit, nisi Orientales episcopi, quorum numero et auctoritate circumventus ac deceptus fuerat, in sanam [Col. 0692A] mentem revocarentur; alias enim quidquid ipse cum sua synodo scriberet, illis in praesentia obnitentibus nihil valeret. Ut autem Orientales saltem plerique sanarentur, nullum aptius remedium reperiri posse cognovit nisi generale concilium, in quo illi cum Occidentalibus convenirent. In hoc enim plures docti et catholici episcopi cum deceptis liberum tractatum habentes, eos facilius instruere, suadere et ad sanum consilium revocare facile possent, uti postea in concilio Chalcedonensi cum Illyricianis et Palaestinis feliciter contigit. Vidit praeterea hoc concilium extra Orientem convocandum esse, ubi aliis Augustis imperantibus, omni violentiae periculo submoto, factiosi homines nihil possent; sicque cuncta facilius 1165 componerentur. Hac ergo necessitate non juris, sed facti generale concilium in Italia petendum credidit post appellationem Flaviani, uti necessarium ad restitutionem ejus obtinendam, et ad resecanda ea scandala quae in memoratis circumstantiis aliud juris remedium non patiebantur. Cum [Col. 0692B] porro Theodosium in hoc ipsum concilium cogendum difficilem praevideret, trium Augustorum Valentiniani, Placidiae et Eudoxiae auctoritatem apud eumdem interponendam credidit, et ut efficacissimas ad eum litteras scriberent, obtinuit.
16. Hoc quidem consilium, quo non ob juridicam declarationem, sed ob remedium scandalorum oecumenica synodus petebatur, idem Leo in ipsis ad Theodosium litteris manifeste explicavit. Sic enim epist. 44, c. 3: Generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum; convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique, quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Similiter in epist. 69, c. 2: Concilium universale intra Italiam . . . Clementia [Col. 0692C] vestra concedat ut in unum convenientibus omnibus his qui aut ignorantia aut terrore prolapsi sunt, correctionis remediis consulatur. Concinit quod tradit epist. 54, ad eumdem imperatorem: Si pietas vestra suggestioni et supplicationi nostrae dignetur annuere ut intra Italiam haberi jubeatis episcopale concilium, cito auxiliante Deo poterunt omnia scandala quae in perturbationibus totius Ecclesiae sunt commota, resecari. Confer etiam epist. 70, ad Pulcheriam, in fine. Vides concilii convocandi consilium? Non ergo cum generale concilium Leo petiit veluti necessarium propter appellationem Flaviani, solam hujus depositionem, sed omnia latrocinii Ephesini scandala prospexit, non quod concilii generalis sententiam Ephesinis actis rescindendis aut irritis declarandis ipso jure necessariam putaret, sed ut tot malis efficax remedium afferretur.
17. Idipsum etiam Quesnellus cognovit et confessus est in Theodoriti causa, de qua agens dissert. 10, n. 4, intellexit, inquit, statim pontifex post Ephesinum latrocinium opus esse concilio eoque generali, ut ex [Col. 0692D] ejus litteris ea de re ad Augustum scriptis clarum est. Recitato autem testimonio superius descripto ex epist. 44, in quo nulla Theodoriti aut aliorum qui Ephesi depositi fuerant facta mentione, oecumenicum concilium petitur ob remedium scandalorum, subdit: Verum pro restituendo Theodorito neque provincialem neque generalem synodum necessariam esse duxit (necessitate scilicet juris), quoniam pro deposito habendus ille non erat, in quem non concilium, sed latrocinium, non episcopus, sed praedo improbus depositionis sententiam ferre conatus fuerat. Si vero generalis synodus pro restituendo Theodorito non fuit ipso jure necessaria, qua cohaerentia idem Quesnellus tradidit eam a Leone necessariam fuisse habitam pro restituendo Flaviano, de cujus fide et innocentia expresse cognoverat, illudque in sua synodo decretum tulerat, quo epist. 50 (ipso Quesnello ibidem observante) monuit Constantinopolitanos, ne a sacerdote suo, qui [Col. 0693A] similem cum Theodorito exceperat depositionis sententiam, ullae eos minae, ulla formido divelleret? Quisquis, inquit S. pontifex, incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro sacerdotium ejus fuerit ausus invadere (hoc sane decretum est) numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari. Hoc decretorio Leonis judicio necessitati juris satis consultum fuerat. Concilii ergo convocandi necessitas ad merum factum, seu ad perdifficiles facti circumstantias, ut scandala facilius resecarentur, referenda est. Hoc item sensu ob solum scandalorum remedium generalem synodum ab imperatore petiit etiam Innocentius I, in causa injustae depositionis S. Joannis Chrysostomi, ut indicant ipsa ejusdem pontificis verba in litteris ad clerum et populum Constantinopolitanum, quae Quesnellus recitavit num. 4: Sed quodnam remedium, inquit, hisce rebus in praesenti afferemus? Necessaria erit synodalis cognitio; quam etiam multo jam antea congregandam diximus. [Col. 0693B] Ea quippe sola est, quae hujusmodi procellarum impetus retundere potest. Quam quidem donec consequamur, expedit medelam calamitatis hujus commiterre voluntati magni Dei ac Christi ejus Domini nostri. Et postea: Ac nos quidem multum deliberamus, 1167 quonam modo synodus oecumenica congregari possit, per quam divina voluntate turbulenti isti motus consopiri possint. Similis vis dominabatur totumque Orientem turbaverat in Chrysostomi ac in Flaviani causa; et par utrobique concilii generalis necessitas, non juris, sed facti, ut effectus qui manifesto jure expetebatur, et sola vi erat impeditus, facilius obtineretur.
18. In hoc tamen ipso generali concilio Leonem ratione sui principatus, nec non delatae etiam ad se appellationis potissimam auctoritatem habiturum jam indicavit Valentinianus, dum generalis synodi petitionem ita exposuit epist. 55, ut praedictus sacerdos (Leo) congregatis ex omni orbe etiam reliquis sacerdotibus intra Italiam, omni praejudicio submoto, a principio omnem causam, quae vertitur, sollicita probatione [Col. 0693C] cognoscens, sententiam ferat; quasi potior ac fere tota sententiae vis in eodem generali concilio ab ipso pontifice proficiscenda sit. Id autem non perinde accipiendum est ac si solus papa, non vero alii etiam episcopi in conciliis sint judices, sed quia in hac praesertim causa ad summum pontificem per appellationis libellum a Flaviano delata, eidemque per sese competente, ipsi potissimum iisdem nominibus tribuenda visa est sententia quae in generali quoque concilio ab aliis unanimiter episcopis eo praesidente ac dirigente ferretur. Neque absimiliter Placidia epist. 56, post indicatam appellationem Flaviani ad apostolicam sedem et ad omnes episcopos harum partium, rogat ut secundum formam et definitionem apostolicae sedis, quam et nos tamquam praecellentem similiter veneramur, in statu sacerdotii sui illaeso manente per omnia Flaviano (quia scilicet de eo jam Leo in sua synodo satis decreverat) ad concilium apostolicae sedis judicium transmittatur, in qua primus ille qui coelestes [Col. 0693D] claves dignus fuit accipere, principatum episcopatus ordinavit. Generale quod petitur concilium non alia de causa apostolicae sedis concilium vocatur, nisi quia in eo summus pontifex potiori auctoritate, quam ex suae sedis principatu obtinet, universam causam componet ac dirimet. Nec alio sensu eadem Augusta epist. 58, ad Pulcheriam scripsit: Ad apostolicam sedem, in qua primus apostolorum B. Petrus, qui etiam claves regnorum coelestium suscipiens, principatum tenuit, episcopatus, (al. episcoporum) causa remittatur: quia nimirum ad eum jure pertinet, qui episcopatus principatu, nec meri ordinis, sed praecipuae jurisdictionis principatu potitur. Vides num summo pontifici primum tantummodo locum primamque sententiam in generali synodo veteres tribuerint, ut ei Quesnellus in praemissa dissertatione asserere veritus non est, haud satis intelligens hac ratione pontificiam auctoritatem [Col. 0694A] ad meri ordinis et honoris primatum redigi, quod a catholicis principiis alienissimum est. Sed hac de re plura dicere praesentis tractatus ratio non patitur.
19. Illud interim ex hactenus disputatis colligere licet, in quam sententiam pontificiae jurisdictioni nequaquam contrariam Leo scripserit post appellationem a Flaviano interpositam generalem synodum necessario postulari. Tota nimirum ejusmodi necessitas non ex auctoritatis defectu in pontifice, qui jam satis judicium protulit, cum Ephesina gesta irrita declaravit, nec ex absoluta necessitate concilii generalis in appellatione Flaviani, qui non ad generalem synodum, sed ad ipsum Leonem appellationem direxit; sed ex difficilibus manavit ejus temporis circumstantiis, quae pravorum malitia atque violentia alium efficacem remedii modum non ferebant. Hinc quidem totam necessitatem S. Leonem derivasse ex eo manifestum est, quod mutatis circumstantiis ob imperatoris Theodosii mortem, cum jam novus imperator [Col. 0694B] Marcianus catholicos episcopos jam in exsilium pulsos revocasset, eodemque catholicam fidem protegente multi lapsi ad remedia satisfactionis quotidie accederent, et dogmaticae ad Flavianum epistolae passim subscriberent; idem pontifex etsi concilium generale, quod laudatus Marcianus antiquae Leonis petitioni obsequens sese inducturum significavit epist 73 et 76 (nunc 77 et 82), omnino recusare non posset; illud tamen differri posse contendit veluti non amplius perinde necessarium, ut sub Theodosio fuerat, instructionesque suis legatis dedit, quibus interim sine convocatione generalis synodi scandalis remedium afferretur. Confer epist. 82 et 83. Ita etiam Innocentius, I, qui in Chrysostomi causa generale concilium veluti necessarium expetierat, mortuo imperatore, qui contrariae parti favebat turbasque 1169 commoverat circumstantiis mutatis nihil amplius de eo cogendo cogitavit, et sua sola auctoritate, cui novus imperator plurimum deferebat, omnia composuit. [Col. 0694C] At cum Marcianus studio pacis citius componendae oecumenicam synodum jam indixisset, S. pontifex Leo non necessitate aliqua, quam superesse crederet, nec [Col. 0694] Lege annot. 13 (Tom. praeced. col. 918, n. n ) in epist. 82. ut judicium ferretur de appellatione Flaviani ac de latrocinio Ephesino, ac si res essent suo judicio non plane definitae, ei indictioni assensum praebuit; sed ne devoto obviare videretur arbitrio, et ut quaecumque in querelam perturbationemque venerunt, ad unitatem pacis et fidei compressa omni dissensione revocarentur (Epist. 89) , uti sane in concilio Chalcedonensi prospere evenit. En idem concilii scopus scandalorum remedium prospiciens, quem in aliis ad Theodosium litteris expressit. Vides quam probe omnia conspirent, ne ille sensus elici queat, quem Quesnellus suadere nisus est, idcirco generalem synodum a Leone fuisse petitam, quod Flavianus non ad Leonem per se, sed ad generalem synodum appellaverit?
20. Nunc de alio Quesnelli molimine agendum, [Col. 0694D] quo Sardicenses canones a Leone allegatos, ut generalis synodi necessitatem astrueret, in eum sensum distorquet, perinde ac si ex eorumdem canonum mente in Flaviani causam generale concilium congregandum fuerit. Id ex ipso Leone elicit, qui epist. 44 scribit; Quam autem post appellationem interpositam hoc (generale concilium in Italia) necessarie postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur. Nicaenorum canonum nomine, ut alibi vidimus, Sardicenses intelligit. Sic autem Quesnellus argumentatur. Si de appellatione ad solam apostolicam sedem Sardicenses canones agere S. pontifex existimasset, non generale concilium necessarie cogendum, sed ad suum tantum tribunal Flaviani appellationem deferendam collegisset. Cum vero non hoc, sed synodi generalis necessitatem intulerit, ut haec Leonis ratiocinatio legitima sit, dicendum est procul dubio persuasum ipsi fuisse [Col. 0695A] Sardicenses canones, dum episcopis tribuunt facultatem provocandi ad sedem apostolicam, seu ad episcopum Romanum, id eo sensu tribuere quo idem Romanus episcopus non solitarie sumptus, sed cum sua Occidentali synodo, ad quam, ut idem Leo postulavit, etiam Orientales accederent, de appellationis causa cognosceret.
21. Tota haec Quesnelli argumentatio ea hypothesi innititur S. Leonem ex canonibus Sardicensibus generalis synodi necessitatem collegisse ut de Flaviani appellatione judicium ferretur, et ad id probandum eos allegasse. Sed quam falsa sit haec hypothesis ex pluribus et manifestissimis ipsius testimoniis ostendimus, quibus palam factum est eum qui jam antea in sua Romana synodo de injusta Flaviani condemnatione sententiam tulerat, non hujus judicii ferendi causa ob appellationem ipsius Flaviani generale concilium postulasse, sed ut restitutionis effectum ac remedia iis scandalis quaereret, quae in circumstantiis quas memoravimus, non nisi in universali [Col. 0695B] synodo sanari poterant. In omnibus quidem epistolis in quibus S. pontifex de hac synodo agit, ne unum quidem verbum invenietur in quo judicium de appellatione Flaviani ejusmodi concilio reservet.
22. Quod si absque praejudiciis cum sensu canonum Sardicensium conferatur objectum testimonium ex epistola 44 Leonis mens et consilium a Quesnelli interpretatione alienum multo magis patebit. Certe canones Sardicenses, quidquid ille eos interpretando aut potius aliorsum distorquendo laboret, appellationis jus, quod Romano pontifici expresse asserunt, ad generalem synodum non extendunt. Germanam et obviam trium canonum Sardicensium sententiam, qua totus Quesnelli nisus elidetur, exposuimus late in observationibus ad dissert. 5 ejusdem cap. 6. Horum canonum condendorum causa fuit negotium S. Athanasii, Marcelli, Asclepae, aliorumque episcoporum Orientalium, quos Eusebiani haeretici ita deposuerant, ut nulli novo judicio, aut appellationi, [Col. 0695C] qua illi ad Romanam sedem confugerant, locum esse contenderent, eo quod sicut Orientales in Occidentalium judiciis nihil juris sibi debent arrogare, ita nec Occidentales in judiciis Orientalium. Hac ratione catholici et sanctissimi episcopi, qui injusto judicio in Oriente essent depositi, omni justo subsidio ac remedio expertes, suis sedibus perpetuo carere debuissent. Huic autem haereticorum molimini orthodoxi episcopi in Sardicensi concilio remedium aliquod opponendum 1171 putarunt, quo causae ejusmodi appellatione interposita expedirentur. De causis itaque appellationis agebatur ad apostolicam sedem, et hoc quidem appellationis jus ita Sardicenses Patres laudatis canonibus attribuerunt Romano pontifici, ut, ipso fatente Quesnello, § 7, ad Julium tunc Romae episcopum litterae decretae fuerint non alia de causa quam ut Athanasii negotium ad se pertinere (synodus) intelligeret vi istorum canonum. Et post pauca: Consilium episcoporum orthodoxorum, qui illuc convenerant, [Col. 0695D] istud imprimis fuisse, ut causam S. Athanasii ejusque sociorum in Occidentem pertraherent; melius dixisset, ut apostolicae sedi appellationis judicia a solis Eusebianis haereticis impedita vindicarent, et hac ratione futuris temporibus cognoscendis ejusmodi causis legitimum tribunal praestituerent. Haec, inquam, fateri debuit, quia in ipsis canonibus memoratis apostolicae sedis praerogativa in causis ejusmodi manifeste exprimitur, nullaque generalis synodi convocandae nedum necessitas, sed ne mentio quidem vel obscura indicatur.
23. Vide autem quam longo difficilique circuitu Quesnellus hanc necessitatem exinde nitatur inducere, et Romanae sedis jus ipsis canonibus assertum infringere. Cum jus aliquod peculiare summo pontifici iisdem canonibus assertum negare non possit, id tantum juris illi tributum affirmat, ut in appellationis causa, non de judicio ipso a quo fuit appellatum, cognoscat ac sententiam pronuntiet, sed ut id unum decernat, num in eo casu appellationi locus esse [Col. 0696A] debeat necne. Huc usque jus pontificium circa appellationes episcoporum in statuendo mero juris ordine collocatur, quod primatum non praecipuae jurisdictionis, sed meri ordinis constitueret. Dein vero si appellationi locum patere Romanus pontifex judicet, vi eorumdem canonum concilium ab eo indicendum credit, at non semper generale, sed vel ex episcopis, qui in finitima provincia sunt, iis quoque receptis, si quos admittendos judicaverit; vel si appellatio Romani episcopi judicium petierit, de quo canone quarto agitur, concilium ab eo cogendum putat pro judicum a quibus provocatum fuerit qualitate diversum, ita ut si appellatum sit a judicibus alicujus provinciae intra dioecesim cui pontifex uti primas praesideat, totius dioecesis concilium convocandum sit; si ex tractu Occidentali appellatio proveniat, indicendum sit concilium totius Occidentis; si autem ex Oriente, ut in casu Flaviani, appellatio interponatur, tunc concilium oecumenicum necessarium sit. Ita in omni appellatione episcopi Orientales ad sedem apostolicam, [Col. 0696B] etiamsi maxime justa, uti fuit Athanasii aliorumque catholicorum episcoporum provocatio, seu perfugium, nihil concludere posset Romanus pontifex, immo nec totum Occidentis concilium, nisi totius orbis synodus cogeretur. Insanire quidem est, si hoc Sardicensibus Patribus in mentem venisse credatur. Quis tum appellationis remedium esset? Haeccine prudens et expedita pro innocentibus injusta condemnatione oppressis provisio, quam laudati Patres constituendam putarunt? Cum appellationes id genus identidem possint contingere, identidem generale concilium congregandum esset, et frequenter episcopi ex suis sedibus essent evocandi. Quis cogitationem seu potius commentum tam incredibile sibi suadeat? S. Leonem certe hoc non credidisse, ex judicio quod statim pronuntiavit manifestum est.
24. Ut autem detegatur quae hujus mens fuerit, cum in epistola 44 ad Theodosium hos canones pro necessitate synodi allegavit, observandum est hanc [Col. 0696C] eorumdem canonum allegationem inveniri tantum in litteris ad eum imperatorem qui pseudosynodo Ephesinae patrocinium praestabat. Cum tam magno hujus conciliabuli patrono, qui novum judicium aegrius tulisset, mollius et suavius agendum erat, atque ut flecteretur facilius, auctoritas ipsi etiam venerabilis proponenda fuit. Nicaenos autem canones Eutychis quoque fautores maxima observantia prosequebantur, cumque pro Nicaenis haberentur canones Sardicenses, unum ex his Leo in rem praesentem allegavit, atque epistolae etiam subjecit. Canon autem subjectus epistolae, ut vidimus in admonitione praemissa epist. 43, fuit quartus Sardicensis, qui his verbis exprimitur: Gaudentius episcopus dixit: Addendum est, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitatis protulistis, ut cum aliquis depositus fuerit episcopus eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum 1173 sibi negotium in urbe Roma; alter episcopus [Col. 0696D] in ejus cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur, nisi causa fuerit in judicio Romani episcopi determinata. Palam est sermonem fieri de appellatione ad judicium Romani pontificis. Duo autem hoc canone decernuntur: primo, ut post appellationem nullus in locum ejus qui videtur esse depositus ordinetur, donec causa appellationis determinata fuerit; secundo, ut ab ipso Romano episcopo judicium feratur. Haec duo Leo a Theodosio postulavit: primum, cum capite secundo laudatae epistolae petiit ut omnia in eo statu esse jubeatis in quo fuerunt ante omne judicium (latrocinii Ephesini), donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur; secundum vero, cum capite tertio concilium generale in Italia cogendum postulavit, in quo ipse Leo commodius interesset, ac de tota re sententiam ferret. Hoc enim S. pontificis consilium etsi ipse aperte non explicavit in litteris ad Theodosium, satis tamen expositum fuit a Valentiniano in [Col. 0697A] epist. 55, quam ejusdem Leonis hortatu, ac in ipsius procul dubio sententiam ad eumdem Theodosium transmisit. Valentiniani verba licet paulo ante recitata hic repetimus. Huic ergo (Leoni) postulanti . . . annuere non negavi, quatenus ad tuam mansuetudinem meam petitionem ingererem, ut praedictus sacerdos congregatis ex omni orbe etiam reliquis sacerdotibus intra Italiam, omni praejudicio submoto, a principio omnem causam quae vertitur, sollicita probatione cognoscens sententiam ferat. Viden'? Non dixit, ut congregatis ex omni orbe etiam reliquis sacerdotibus OMNES, sed ut praedictus sacerdos, id est summus pontifex, sententiam ferat; cui scilicet (ut paulo ante praemiserat) ob primatum competit de fide et sacerdotibus judicare. Neque idcirco negare voluit hanc facultatem fuisse etiam concilio generali seu aliis episcopis in generali concilio coactis. Absit. Sed cum sermonem fecisset de appellatione Flaviani, quam ad eum (Leonem) directam tradidit, ipsi cohaerenter judicium tribuendum credidit, uti appellationis vi ad eum [Col. 0697B] pertinebat. Ita ergo cum S. Leo non solam Flaviani causam, sed alia quoque latrocinii Ephesini scandala prospiciens, ex difficilibus circumstantiis concilium generale uti necessarium a Theodosio postulavit, Valentiniano ipsius mentem explicante petiit judicium Romani pontificis Flaviani appellatione quaesitum, ac post appellationem ejus necessarium, quo haec causa in judicio episcopi Romani determinaretur, ut Sardicensis canon praescribit. Non igitur S. pontifex allegavit hunc canonem ut probaret necessitatem concilii generalis, quod per se, sicut non vi ejus appellationis, ita nec vi ejusdem canonis ulla ratione requirebatur, sed ut probaret sed, dum propter appellationem Flaviani petit synodum generalem intra Italiam, in qua summus pontifex sententiam ferat, illud judicium petere quod in casu appellationis ad Romanum episcopum vi ejus canonis petendum fuerat. Hinc etiam Placidia Augusta in litteris ad eumdem Theodosium (Epist. 56) , dum generale concilium [Col. 0697C] in Italia postulavit, ita se expressit ut in statu sacerdotii illaeso manente per omnia Flaviano, qui appellaverat, ad concilium apostolicae sedis judicium transmittatur: quae Sardicensi canoni quarto maxime congruunt. Repete nunc Leonis verba ex epist. 44, et eorum sensum intelliges. Quam post appellationem Flaviani hoc (judicium scilicet Romani episcopi, quod ex difficultate circumstantiarum utiliter habendum erat) necessarie postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta (de solius Romani episcopi per appellationem invocati judicio loquentia) testantur. Idipsum in epist. 43 sic exprimitur: Ut necessarium sit et ea servare quae Nicaenus canon et quae constitutio totius orbis episcoporum praecipit. Quasi dicat: Peto uti necessarium concilium generale, sed simul necesse est etiam servare Nicaenum, seu Sardicensem canonem, qui in appellatione ad apostolicam sedem delata judicium Romani pontificis efflagitat. Ita probe intelliguntur et conciliantur omnia, ut ne opus sit eas violentas ac distortas interpretationes recipere, quas [Col. 0697D] Quesnellus inducere et contra Leonis mentem aliunde exploratam de apostolicae sedis jure in appellationibus, ejus verbis affigere studuit.
25. Sed quid diutius lectores moramur in iis interpretationibus refellendis, quas homo pontificio juri infensus commentus est, ut appellationem Flaviani ad oecumenicam synodum delatam ostenderet? Cum tota haec quaestio versetur 1175 in decidendo, ad quemnam Flavianus vere appellarit, quid laboramus in intelligendis aut canonibus Sardicensibus, aut Leonis verbis, si ex testimonio non solum Liberati, verum etiam Valentiniani atque Placidiae, quibus ipse libellus appellationis perspectus fuit, ad sedem apostolicam, et latius ad episcopos harum partium, id est Romanae synodi, quae in gravioribus causis a Romanis pontificibus cogi solebant, non vero ad generale concilium eum provocasse liquet? Concilium generale non libello Flaviani, a quo hanc cogitationem [Col. 0698A] alienissimam demonstravimus, sed Leonis consilio postulatum fuit, illudque is necessarium censuit non ad judicium ferendum de latrocinio Ephesino, quod ipse statim post acceptum appellationis libellum in Romana synodo ediderat, sed ob difficultatem circumstantiarum quae alia magis obvia juris remedia nequaquam ferebant. Cumque hoc ipsum generalis concilii remedium non ita facile ab imperatore latrocinii Ephesini patrono esset obtinendum, ad facilius inclinandum ejus animum Nicaenorum canonum auctoritatem interponendam credidit: qui cum non de generalis synodi, sed de Romani episcopi judicio perspicue statuant, eos Leo ad ipsius synodi generalis necessitatem allegare non potuit nisi in eam rationem quae ad episcopi Romani judicium redeat, ut paulo ante explicavimus. Quis igitur haec, quae S. pontifex pro cogenda oecumenica synodo alio consilio scripsit, transferre queat ad appellationem Flaviani, quam non ad ejusmodi synodum, sed ad Romanum episcopum et ad solos episcopos Romanae synodi directam [Col. 0698B] indubiis testibus certissimum est? Quis eam interpretationem canonum Sardicensium a Quesnello ingestam, et ad generale concilium translatam, quae non solum a sensu ipsorum canonum abest quam longissime, verum etiam ab appellatione ejusdem Flaviani; quis, inquam, approbare poterit?
Excutitur Quesnelli sententia qua legatos apostolicae sedis in synodis generalibus Orientis legationem gessisse omnium Occidentalium contendit.
26. Causa appellationis Flaviani perorata, non omittendum est illud commentum quo Quesnellus statuere nititur, § 5, legatos sedis apostolicae non Romani solummodo pontificis nomine Ephesinae synodo secundae interfuisse, nec alias interesse consuevisse oecumenicis conciliis in Oriente congregatis, sed et omnium totius Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iidem non poterant. Res facti agitur, quae documentis statuenda [Col. 0698C] fuerat. Generalis propositio est: Nec alias interesse consuevisse oecumenicis conciliis. Vide autem qua ille ratione se expediat. Hoc in systemate legati sedis apostolicae episcoporum totius Occidentis vicem ac legationem gessisse traduntur. Cum vero ad legationem expressum delegantis mandatum seu procuratio requiratur, ut verum sit legatos apostolicae sedis omnium Occidentalium episcoporum procurationem gessisse, expressum omnium mandatum demonstrandum fuerat. Hoc autem mandatum duplici modo ab iisdem traditum Quesnellus affirmat, nunc in Romana synodo ex toto Occidente evocata eo fine ut omnes deligerent legatos absentium vicem impleturos; nunc vero in synodis singularum provinciarum Occidentis, a quibus legati mitterentur ad synodum Romanam cum facultate deligendi legatos, qui communi nomine ad oecumenicum concilium accederent. Innuit etiam idem fuisse sive per legatos, sive per litteras singularum synodorum provincialium id mandaretur. Haec vero perinde fuisse gesta quam facile [Col. 0698D] est affirmare, tam difficile est documentis statuere.
27. Solemne erat, inquit eodem § 5, Romano episcopo, ut cum primum synodus universalis indicta erat, omnes sui patriarchatus episcopos ea de re admoneret, cogeretque ipse Romae synodum, ad quam invitati Occidentales confluerent. Si hoc erat solemne, aliquot exemplis probari poterit. Sed nec unum in tota antiquitate reperietur. Synodum quidem episcoporum qui Romae reperiebantur, sive etiam e vicinioribus partibus in gravissimis causis convocare solebant Romani pontifices; generalem vero ex toto Occidente ne semel quidem indixisse invenientur. Quod si singula antiqua generalia concilia percurras, gratuita et falsa Quesnelli propositio multo magis patebit. Nicaenae primae synodi gesta desiderantur, unde affirmari et probari nequit S. Silvestrum 1177 ejus causa concilium Occidentale convocasse. Idem est de synodo Sardicensi; quae Nicaenae appendix habetur. [Col. 0699A] Solum legatos sedis apostolicae utrique huic concilio interfuisse certum est: qui cum solius apostolicae sedis vicem gessisse tradantur, eis legationem totius Occidentis nullo testimonio tribuere valde arbitrarium est: cum praesertim alii, qui aliis in synodis suo et alieno nomine interfuerunt, non tam suum quam alienum nomen in subscriptionibus exprimere consueverint. De synodo Constantinopolitana prima nihil attinet dicere, cum Romanis diutius ignota fuerit; unde solos Nicaenos canones et Nicaenorum nomine Sardicenses Romana Ecclesia usque ad Leonis aetatem recepit. Solum cum eam synodum posterius Romani pontifices approbarunt, ex Orientali synodo generalis evasit Reliqua sunt duo concilia oecumenica, Ephesinum I et Chalcedonense. Alterutrius causa omnium Occidentalium synodum a Romano pontifice convocatam fuisse nemo probabit. Immo nec convocandae quidem tempus fuit.
28. Ante Ephesinum concilium apostolicae sedis legatus in Nestoriana causa a Coelestino papa creatus [Col. 0699B] fuit S. Cyrillus. Si in hanc delegationem cogenda fuisset synodus totius Occidentis, nimium tempus exspectandum fuisset. Enimvero eorum tantum episcoporum qui in magna Romanorum urbe comperti sunt, synodum fuisse illam in qua post multos tractatus epistola Cyrilli delegationem continens a Coelestino exarata fuit, ipse Cyrillus, ex relatione utique Possidonii, qui eamdem epistolam Roma detulit, testatur. Hactenus vero etsi de Nestorio multa, nihil tamen agebatur de congreganda synodo Ephesina. Hanc Nestorio procurante repente Theodosius indixit die 19 Novembris anni 430. Dies synodo statuta fuerunt nonae Maii anni sequentis. Hujus indictionis notitia sero ad Coelestinum pervenit, adeo ut nequiverit legatos destinare nisi VIII id. Maii, quo eisdem Commonitorium traditum fuit; unde in ipso Commonitorio de transacta synodo timebatur. In his ergo angustiis de concilio ex toto Occidente cogendo ad legatos eligendos stultum est cogitare. Cyrillus quidem in [Col. 0699C] prima actione Ephesina solus legatione apostolica functus est, quam in totius Occidentis synodo traditam non fuisse ostendimus.
29. Ob Chalcedonense concilium nedum episcopos ex toto Occidente ad Romanam synodum evocare, sed ne viciniorum quidem litteras exspecta e licuit, ut mox videbimus. Immo cum hujus indictio Romae solum innotuerit post diem 9 Junii anni 451, uti ostendimus not. 3 (Tom. praeced., col. 930, n. p ) in epist. 89, Leoni vix tempus fuit eligendi et instruendi legatos, quos celeriter ad concilium direxit die 24 ejusdem mensis; ac propterea epist. 91 queritur: Ipsa interjectorum dierum paucitas necessarios sacerdotes nos evocare non sinit. Vides ergo quo evaserit illud Quesnelli, Solemne erat cogere totius Occidentis synodum, quae numquam coacta fuit.
30. Nec minus gratuitum est alterum de synodis singularum provinciarum Occidentis, quae vel legatos vel litteras ad Romanam synodum mitterent cum facultate eligendi legatos ad concilium generale. Percurre [Col. 0699D] iterum singula generalia concilia, et nihil ejusmodi elicies. Unum quod proferre potuit Quesnellus de Gallicanis episcopis pro sola Chalcedonensi synodo, contrarium potius ostendit. Scripsit ad eos S. Leo epist. 102: Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Igitur hae quoque Gallicanorum litterae defuere. Quomodo ergo ex singulari hoc exemplo, in quo ipsae litterae sero pervenerunt, consuetudo a Quesnello asserta colligi potest? Quid quod vera ratio cur Leo has litteras a Gallicanis petierat non ea fuit quod indicta generali synodo id usu receptum esset ad legatos omnium Occidentalium nomine eligendos, sed quia sub Theodosio in ea circumstantiarum difficultate quam antea explicavimus, S. pontifex [Col. 0700A] expedire putabat Gallicanorum aliorumque Occidentalium sententiam Eutychianorum erroribus repugnantem opponere. Simili de causa et Mediolanensium epistolas postulavit; quas tamen et isti licet viciniores serius rescripsere. De legatis vero omnium nomine ac mandato eligendis nihil illi, cum hasce epistolas petiit, in mentem venit. Si ergo nec Occidentalis synodus Romae coacta, 1179 nec e synodis provinciarum Occidentis legati, vel epistolae Romam missae fuerunt, quibus omnium nomine legati ad generale concilium destinarentur, quomodo legati a Romano pontifice missi legationem omnium Occidentalium gerere poterant?
31. Hanc responsionem ut declinaret Quesnellus tertiam quamdam viam ingressus est cum scripsit: Cum tam arctius oecumenicae synodi terminus praefixus erat, ut nec aliarum dioeceseon suffragia exspectare, vel ad eos ne litteras quidem mittere sineret, tunc coacto concilio vel ex dioecesi Urbis, vel ex iis episcopis qui tum in Urbe morabantur, legati mittebantur, qui [Col. 0700B] totius patriarchatus Occidentalis procurationem a patriarcha ejusque dioecesana vel provinciali synodo suscipiebant gerebantque, et personam Occidentalium omnium in oecumenica sustinebant. Cum haec forma synodi esset usitata, ut vidimus, non ergo duae praemissae formae, quae nullo exemplo antiquo probantur, veluti solemnes praedicandae erant. Subjicit exemplum Ephesinae synodi secundae, in qua temporis angustia longiores moras non ferebat; et ait: Rebus ita dispositis aliud nihil restabat nisi ut pontifex de Occidentalium suorum fide securus, eos (legatos) dirigeret in Orientem, qui omnium causam agerent. Igitur tota delegatio in praesumptione fundatur. Multum quidem haec praesumptio valebat, ut affirmari posset a pontifice ita omnes Occidentales sentire circa fidem, sicut ipse in sua Romana synodo definierat, cum praesertim in ejusmodi synodis passim interessent plures diversarum provinciarum episcopi Romae tunc immorantes, qui aliorum comprovincialium episcoporum [Col. 0700C] ac provinciarum doctrinam praestare poterant. De hac una doctrinae concordia loquitur Leo in epistola ad Gallicanos. At cum de legatis agitur, ad quos eligendos expressum mandatum necessarium est, praesumptio consensus absentium non sufficit. Si legati solummodo habent ejus auctoritatem a quo destinati sunt, ut in Sardicensi concilio traditur can. 7, quomodo legati a sola sede apostolica, aut ad summum a Romana synodo missi, eorum quoque Occidentalium, a quibus non erant destinati, auctoritatem et legationem sustinuisse dici queunt? Solus Quesnellus et qui ejus sophismatibus inconsulte fuerunt abrepti id affirmare potuerunt.
32. Quod si S. Cyrillus in Ephesino concilio legatorum sententiam resumens dixit: Deposuerunt enim (Nestorium) supplentes locum sedis apostolicae totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum; et si ipsum concilium Ephesinum in relatione ad imperatorem ait: Piissimus magnae vestrae Romae archiepiscopus et universa Occidentalis [Col. 0700D] synodus per sanctissimos episcopos, quos ad nos ipsa misit, etc., solos episcopos Romanae synodi, et solam hanc synodum episcoporum, qui, ut ex eodem Cyrillo audivimus, in magna Romanorum urbe comperti sunt (quae sane non fuit synodus totius Occidentis) Occidentalium episcoporum et Occidentalis synodi nomine intelligere potuerunt. Caeterum et Cyrillus in eadem allocutione, et concilium in eadem relatione legationem apostolicae sedis et papae Coelestini solummodo appellarunt, eo quod litterae solius Coelestini nomine inscriptae hujus solius delegationem ac procurationem praeferrent. Neque subtilius in generalibus verbis universi Occidentalis synodi, totius synodi Occidentalium episcoporum aliisque similibus insistendum est. Nam iidem Ephesini Patres in alia relatione ad eumdem imperatorem non solum dixerunt synodum Ephesinam in consensu suo habere universum Occidentem, sed totam item Africam; [Col. 0701A] cum tamen ex Africa solus Besula diaconus interfuisset, qui a totius Africae synodo nec delegatus fuit nec delegari potuit, uti fatetur ipse Capreolus episcopus Carthaginensis in epistola ab eodem diacono allata, et lecta act. 1. Idem etiam legitur in relatione a Quesnello laudata, cujus integer textus hic est: Concessui (Ephesino) adest et Coelestinus sanctissimus piissimusque magnae vestrae Romae archiepiscopus, et universa Occidentalis synodus per sanctissimos episcopos quos ad nos ipsa misit, totaque Africa. Vides ergo quam perperam Quesnellus ejusmodi formulas ingesserit, ut legationem apostolicae sedis ad legationem totius Occidentis traduceret.
33. Quod porro veluti manifestum argumentum obtrudit ex concilii VI actis, ubi episcopi Portuensis, Paternensis et Regitanus locum tenere dicuntur concilii antiquae Romae, ubi centum et viginti episcopi convenerunt, valde 1181 mirificum est. Si enim ea acta expendantur, nec quidquam omittatur, non solum non obest hoc documentum, sed potius favet. Verum [Col. 0701B] quidem est tres episcopos Joannem Portuensem, Abundantium Paternensem, et Joannem Regitanum in singulis actionibus et in subscriptionibus dici locum praesentantes venerabilis synodi antiquae Romae centum et viginti quinque Deo amabilium episcoporum. At simul verum est tres alios, nimirum duos Romanae Ecclesiae praesbyteros Theodorum et Georgium, ac Joannem diaconum in iisdem actionibus et subscriptionibus appellari locum praesentantes sanctissimi et beatissimi papae Agathonis; ac praeterea verum est hos postremos, licet solo presbyterii aut diaconatus honore ornatos, constanter primum locum habere ante omnes etiam patriarchalium sedium Patres, ob personam utique Romani pontificis totius Ecclesiae primatis, cujus vice fungebantur; illos vero licet episcopos et a plena Occidentali synodo missos a primis illis sejungi, et locum habere post praecipuarum sedium Patres. Nonne haec appellationis et loci distinctio manifestam legatorum distinctionem astruit? [Col. 0701C] nimirum et legatos papae Agathonis haud fuisse legatos totius synodi Occidentalis, et legatos hujus synodi pro legatis papae habitos non fuisse; alias omnes simul et nominati et subscripti invenirentur, et episcopi presbyteris et diacono praecessissent. Quid ergo [Col. 0702A] Quesnellus unam legatorum synodi Occidentalis mentionem ingerens, hoc testimonium eo loci attulit, ubi legatos papae eosdem fuisse ac Occidentalis synodi legatos sibi probandum sumpserat?
34. Quod si quaeras cur in hoc uno concilio VI ejusmodi legatorum papae ac synodi distinctio occurrat, ex iisdem actis facile intelliges. Imperator enim in suis ad Donum Agathonis praedecessorem litteris hanc duplicem legationem expresse postulaverat, alteram ipsius pontificis mandato et nomine, alteram mandato et nomine Romani concilii ex Occidente convocati. Hoc quidem duplex mandatum, uti ad duplicem legationem requiritur, idem imperator palam indicat in aliis litteris ad Georgium archiepiscopum Constantinopolitanum his verbis: Agatho sanctus nuper ordinatus papa in apostolica sede praedictae antiquae Romae hujusmodi nostros pios suscipiens apices (post Doni mortem acceptos), destinavit in praesenti propriam ejus indutos personam Theodorum et Georgium Deo amabiles presbyteros, et Joannem Deo amabilem [Col. 0702B] diaconum; ex persona vero totius ejus concilii Joannem et Abundantium et Joannem venerabiles episcopos . . . . . porrigentes nobis etiam DUAS SUGGESTIONES, unam quidem ejusdem Agathonis papae, aliam vero concilii ejus. En igitur duplex legatorum genus et expressum mandatum ac procuratio duplex; unde etiam duae epistolae in eisdem actis recitantur, altera solius pontificis, altera totius synodi nomine inscripta. Ex his autem duo maximi momenti in rem praesentem consequuntur: primum, legatos qui solius pontificis vice et nomine concilio intersunt, non fuisse habitos legatos totius synodi Romanae et Occidentalis: alias opus non fuisset distinctam legationem petere ac destinare; secundum, ad legationem totius synodi distinctum mandatum et procurationem omnium episcoporum ejusdem synodi requisita fuisse, nec non mentionem expressam legationis synodi, quae quidem in actis sexti concilii constanter notatur. Cum vero in aliis generalibus conciliis nullum legatur Occidentalium [Col. 0702C] aut Romanae synodi expressum mandatum, legati autem solius pontificis aut apostolicae sedis nomine ac vice appellentur, hos totius Occidentis aut Romanae synodi legatos venditare commentitium est.
[Col. 0701C] 1183 I. Maximum Antiochenum episcopum, qui substitutus est in locum Domni per Ephesini latrocinii proceres, confirmatum fuisse ab oecumenica synodo [Col. 0701D] mirantur plurimi, causamque operosius investigare conantur. Hanc unam fere omnes catholici scriptores qui istam versarunt quaestionem afferunt: ideo Maximum, etsi a suspectis hominibus electum, consecratum a Constantinopolitano episcopo contra canonicam regulam, Domnoque adhuc in vivis agenti superordinatum; ideo tamen receptum esse a synodo, quia a sancto Leone in episcopatu confirmatus fuerat. Quamobrem autem inter multos episcopos qui a pseudosynodo Ephesina dejecti e suis sedibus per summum nefas fuerant, Domnus unus suae restitutus non sit, omnibus aliis redintegratis, non minor difficultas est. Omnia enim Ephesini latrocinii acta in irritum missa sunt ab Occidentalibus episcopis, etiam ante Chalcedonensem synodum, saepiusque contestatus est Leo papa imperatorem (Epist. 40, nunc 44, cap. 2) ut omnia in eo statu esse juberet in quo erant [Col. 0702C] ante infaustam synodum, donec omnia per oecumenicum concilium reformarentur. Consequens erat ut depositio Domni et Maximi ordinatio irritae essent, [Col. 0702D] suumque ille reciperet locum. Hoc tamen ideo prohibuisse Leonem aiunt, quoniam, inquit Baronius ( Ad ann. 451, num. 128), causa cognita, eum juste damnatum esse intellexit. Mentem suam clarius non explicat eminentissimus cardinalis, nec aperit in quo justior esset Domni depositio quam aliorum. In Ephesina quidem synodo ad sacrilega Dioscori consilia abripi se passus fuerat, subscripseratque Flaviani et Eusebii damnationi, restitutioni Eutychetis, impiisque decretis captivas manus dederat; sed ut erat illi cum 1184 multis culpa haec communis, debuerat etiam et communis esse indulgentia, qua cum caeteris actum est in Chalcedonensi synodo. Forsan inde caeteris culpabilior, quod recentiori culpae antiquae suspiciones accedebant. Cum enim Joannis Antiocheni nepos et successor fuisset, Nestorianae labis non secus ac ille insimulatus fuerat. Praeterea nec ea [Col. 0703A] pollebat scientia ac animi constantia quae difficillimis illis temporibus necessariae erant in tantae urbis episcopo.
Denique non abs re forsan quis dixerit Domnum ipsum depositioni suae manus ultro dedisse, solitariae vitae deliciis illectum, quibus innutritus olim fuerat sub Euthymio abbate; quas cum refragante sancto Patre relinquere meditaretur, ut Joanni avunculo suo a fide catholica deflectenti opem ferret, haec ab eo verba futuri praenuntia audivit: Si, inquit, his neglectis, et tolerantiae contemptis cogitationibus, tentabis a laura discedere, obtinebis quidem administrationem quam tuus habet avunculus, sed eam tibi rursus auferent mali homines et praestigiatiores, cum ab illis prius fueris seductus ignorantia. Haec refert Cyrillus monachus de S. Euthymii rebus gestis disserens; additque Domnum profectum Antiochiam: Et cum illic, inquit, fuisset, omnia quae ei praedicta fuerant effectum sunt sortita. Illeque postea magna ductus poenitentia, quod [Col. 0703B] non obedisset, ad ipsum revertitur gravi dolore visceribus cruciatus et acerbe deplorans. Ex istis verbis hoc confici videtur: Domnum poenitentia ductum post ablatam administrationem (quod praedictum ei fuerat) Euthymium denuo convenisse, quodque vitae reliquum fuit in secessu egisse, Maximo Antiochenae Ecclesiae episcopatum, quem hic Eutychianorum favore adeptus erat, sponte relinquens propria. Eaque demum vera erit causa cur ad sedem suam regressus non fuerit.
II. Qui porro Leonis auctoritatem hoc egisse 1185 putant, ut Maximus in Antiochena sede tam malis auspiciis collocatus remaneret, locumque cedere Domnus cogeretur, manifestum id esse aiunt ex actis Chalcedonensis concilii. Si quidem in actione quae De Domno Antiocheno inscribitur, disertis verbis legitur confirmatum auctoritate Leonis fuisse Maximum. Hanc actionem quoniam discutere animus est ad ecclesiasticae historiae veritatem indagandam, operae pretium est eam hic integram describere; nec [Col. 0703C] enim prolixa est, et de ea sub oculis posita facilius lector judicium suum interponet.
ACTIO DE DOMNO ANTIOCHENO, concilii Chalcedonensis parte II, post actionem 10.
Consulatu domini Marciani perpetui Augusti, et qui fuerit nuntiatus, sexto kalendarum Novembrium, Chalcedone secundum praeceptum divinissimi et clementissimi domini nostri imperatoris, convenientibus in sancta ecclesia sanctae martyris Euphemiae; et magnificentissimo et gloriosissimo magistro militum et exconsule ordinario, et patricio Anatolio, et magnificentissimo et gloriosissimo sacrorum officiorum magistro Vincomalo; convenientibus etiam Paschasino et Lucentio reverendissimis episcopis, et Bonifacio [Col. 0703D] reverendissimo presbytero, vicariis sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Leonis, et Anatolio reverendissimo archiepiscopo maximi nominis Constantinopolis, et Maximo reverendissimo archiepiscopo Antiochiae Syriae, et Juvenale reverendissimo episcopo Jerosolymitano, et caetera sancta synodo, quae ex sanctione divinissimi et clementissimi domini nostri Marciani imperatoris in Chalcedonensi civitate congregata est, quorum nomina infra sunt scripta; et residentibus universis ante cancellos sancti altaris, Maximus reverendissimus episcopus Antiochiae dixit: Deprecor magnificentissimos et gloriosissimos judices, et sanctam hanc et universalem synodum, ut humanitatem exercere in Domnum, qui fuit Antiochiae [Col. 0704A] episcopus, dignemini, et statuere ei certos sumptus de Ecclesia quae sub me est.
Paschasinus et Lucentius reverendissimi episcopi, et Bonifacius presbyter, vicarii sedis apostolicae, per Paschasinum reverendissimum episcopum dixerunt: Sanctus et beatissimus papa, qui episcopatum sancti ac venerabilis Maximi episcopi Antiochenae Ecclesiae confirmavit, justo satis judicio ejus meritum approbasse videtur; si quidem memoratus reverendissimus episcopus Maximus suo arbitrio Domno voluerit esse consultum, ut sumptus ei de sua Ecclesia miserationis 1186 intuitu, prout aestimaverit, largiatur; ut contentus alimoniis quiescat in posterum. Quae confessio Graece per Beronicianum virum devotissimum, secretarium sacri consistorii translata [ Al. [Col. 0704B] tradita] est. Anatolius reverendissimus episcopus Constantinopolitanus dixit: Laudo et ego condolentiam [ Al. compassionem] beatissimi episcopi Antiochiae Maximi, in quibus spontanea voluntate ipse tales precatorias [ Al. preces] obtulit, ut sumptus praestaret Domno, qui fuit episcopus Ecclesiae sanctae quae sub eo est, praeter hoc praedicto nihil requirente.
Juvenalis episcopus Jerosolymitanus dixit: Amplector et ego consilium sancti episcopi Antiochiae Maximi. Universa synodus vociferata est [ Al. exclamavit]: Laudabiles merito sunt benevolentiae archiepiscopi. Omnes cogitatum ejus laudamus. Hic decet ejus existimationem humanus cogitatus pontificis. Magnificentissimi judices dixerunt: Amplectente [Col. 0704C] sancta synodo arbitrium Maximi viri religiosi episcopi Antiochensium, quod de Domno probavit, et nos eidem [ Al. itidem] consentimus, ejus arbitrio derelinquentes, quae sunt de Domni honorificentia. Et alia manu: Edantur. Huc usque actio de Domno.
III. Hanc actionem minime commentitiam esse, sed genuinam totis votis peroptarem. Hoc enim si esset, jam praeclarissimum antiquissimumque prae manibus haberemus testimonium summae auctoritatis pontificis Romani tum in synodos cum in Orientales episcopos, majorum, inquam, ac primarum sedium episcopos. Enim vero quantae potestatis est, ut penes Romanum episcopum Antiocheni, et consequenter Alexandrini aliorumque episcoporum consecratio fuerit aut saltem confirmatio, ut ex hoc loco argumentantur cardinalis Bellarminus ejusque apologista Jacobus Gretserus (Bellarm. tom. I controv. III, de Rom. Pontif. lib. II, c. 12; Gretserus Defens. Bellarm. tom. II, ad hunc locum) ! Qualis praerogativa, ut cum plures episcopi ab infausta synodo per vim scelusque depositi essent, eorum damnatio ac depositio rata esse juberetur, quam ratam esse debere judicaret Romanus episcopus; sola alterius episcopi in illius locum substitutio haberet locum, quam idem ille confirmasset! Quam evidenter denique hinc eluceret suprema ejusdem in synodos potestas, quarum acta ex ea parte robur habeant, cui ille robur adjecerit; ex illa cassa sint et irrita, quam irritam ille esse voluerit. Verum ut eruditi ac sapientis est theologi vera germanaque primariae sedis privilegia toto animo atque ex solidis genuinisque probationibus adversus novatores vindicare, ita parum sinceri liberalisque animi sit eadem vel ultra praescriptos limites ampliare, vel incertis, caducis falsisque adminiculis ac fulcimentis sustentare. Nec enim mendacio eget veritas, sed potius ex mendacii consortio in falsitatis [Col. 0705A] suspicionem veritas etiam testatissima vocari consuevit.
Tale est, mea sententia, id omne quod ex illa actione de Domno assertum est ab ecclesiasticis scriptoribus, quibus ad alia 1187 properantibus vacuum non fuit de [Col. 0705D] Veritatem sinceritatemque hujus actionis in observationibus subjiciendis defendemus, Quesnellique nisus omnes ibidem retundentur. illius veritate accuratius inquirere. Mihi vero rem curiosius exploranti certum est [Col. 0705D] Id falsum evincetur ibidem n. 2. Domnum Antiochenum jam tum fato functum fuisse cum Maximus Antiochenae Ecclesiae pontifex factus est; ac proinde falsam esse ac commentitiam actionem illam, quae de Domno inscribitur, sanctoque consilio Chalcedonensi putido mendacio affingitur: in qua videlicet Maximus inducitur Domno quasi post exauctorationem suam superstiti alimenta de suae Ecclesiae redditibus ex concilii indulgentia impertiens. Atque ut hoc constanter asseram, non levia et infirma videor mihi habere argumenta.
IV. Primum enim haec una actio inter omnes alias Chalcedonensis concilii actiones Latine tantum edita reperitur, [Col. 0705D] Etsi haec actio Graece nuspiam apparuit, eam tamen e Graeco Latine redditam in observationibus demonstrabimus. Graecorum autem codicum qui ad nos pervenerunt defectum in causis particularibus nihil probare patebit ex not. 18 (Col. 257, n. b) in dissert. 1 ad an. 451, ubi particulares ejusmodi actiones in multis codicibus Graecis generatim omissas, in aliis autem non paucis, qui particulares actiones exhibent, omissam actionem de Photio Tyri manifestum fecimus. Quid igitur mirum si haec actio de Domno praeterita fuit? Graece autem nuspiam apparuit: quod [Col. 0705B] certe non leve indicium est suppositionis a Latino impostore aliquo factae. Si enim illa vere in concilio confecta fuisset, Graece utique fuisset, atque Graecis hujus synodi actis inserta cum aliis actionibus legeretur. Cur enim haec una a reliquarum actionum Graecarum corpore distracta fuisset, plane non apparet.
V. 2. Ex [Col. 0705D] Alium codicem nacti sumus, eumque vetustissimum ac diversae originis, de cujus praestantia agemus [Col. 0706D] in observat. num. 3 et seqq. Quesnelli allucinatio circa ipsum codicem quem hic nominat ex eo pendet quod epigraphen in vulgatis huic actioni praefixam editorum esse crediderit, ac si hi in ea typis imprimenda codice usi sint recenti transcripto ex alio duorum Germanorum. At haec epigraphes, quam in observationibus ad mss. librorum fidem exactam proferemus. Rusticum habet auctorem ac proinde codices quoque in ea memorati antiquissimi sunt. Vide observ. num. 11 et 12. unico nobis codice prodit hujusmodi actio, quem nulla auctoritas, antiquitas nulla commendabat; cum et chartaceus solummodo esset, et ab ignotis scholaribus Germanis duobus acceptus praedicetur. Talis enim est epigraphe qua insignita reperitur in Crabbiana, Suriana, aliisque Conciliorum editionibus: Actio de Domno Antiocheno, quae inventa est in codice Patrum Juliae membranaceo, transcripta ex codice vetusto chartaceo, et dicitur ipsa fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum. Philippus quidem Labbeus in novissima Conciliorum editione codicem quemdam laudat actorum Chalcedonensis [Col. 0705C] concilii a Rustico Ecclesiae Romanae diacono cum Graecis codicibus collatorum, annotatorum, distinctorum. In hoc vero codice, qui dicitur esse D. Bohierii Divionensis, actio de Domno subjicitur actioni sextae cum hoc titulo: Explicit VI actio. 1188 Incipit VII de Domno Antiocheno quondam patriarcha translata ex Graeco in Latinum. Sed Rustici fides hoc in negotio suspecta est: cum enim schismaticus iste diaconus a Vigilio papa anathemati subjectus videret exemplum Domni tamquam post mortem damnati obtrudi solere ab adversariis trium capitulorum damnationem expetentibus, potuit homo hoc causae suae patrocinium ex mendacio asciscere, ut fabricata actione de Domno quasi adhuc superstite, eum post mortem non esse damnatum assereret, idque saltem Occidentalibus persuaderet. Quidquid porro sit de Rustici fide ac sinceritate, certum apparet mihi [Col. 0706D] Id falsum ostendemus in observ. ad not. 2 Quesnelli in epist. 113. Distinctam eorum quae lucubravit Rusticus notitiam Quesnellus habere non potuit, cum haec scripsit: nondum enim prodierant Baluzii emendationes in textum Rustici, quas qui legerit, sequentes illius animadversiones inanes agnoscet. solam actionem primam Chalcedonensis concilii ab [Col. 0706A] eo esse recensitam: soli enim isti actioni nomen suum subjecit in hunc modum:
Ex cod. ms. Bohieriano.
Explicit prima cognitio Chalcedonensis concilii. Finivimus emendantes et conferentes manuscripta a pridie ante kal. XCII ( id est Decembris) feria IV, ind. 13, XV kal. Aprilis: Rusticus per gratiam Dei diaconus sanctae Ecclesiae Romanae contuli, annotavi, distinxi. Deo gratias.
Ex editione Petri Crabbi ord. min.
Finis primae cognitionis Chalcedonensis concilii, quae finita, emendata et collata est anno Domini 417 (emendatur in margine aut 454, aut 457, in omnibus pessime, inquit Labbeus), feria IV, indictione 13 kalend. Aprilis XII. Rusticus per gratiam Dei diaconus sanctae Ecclesiae Romanae, contuli, annotavi, distinxi. Deo gratias.
Eadem fere in editione Romana paucis variantibus. [Col. 0706B] Ex illis porro apparet nihil certi statui posse ex hujusmodi annotationibus, quae sibi non cohaerent, ac insuper non unius Rustici esse, sed plurium diversorumque annotatorum, illam Bohieriani codicis monitionem. Rusticus enim relegit Chalcedonensem synodum ad codicem quem jam emendaverant et contulerant superiores ipso correctores; suamque pariter attestationem apposuit, ut illi suam. Sed hi actiones reliquas recensuerunt, ille ultra primam progressus esse 1189 non videtur. Addo annos quos annotatio prior designat, ad Rustici aetatem pertinere non posse, et priorem illam annotationem suspectam reddi ex hac voce manuscripta; antequam enim excudendorum codicum artem hominibus largitus esset Deus opt. max., supervacaneum omnino erat manuscriptorum ab editis discrimen, quod illic suggeritur. Praeterea etsi demus actiones omnes Chalcedonenses a Rustico esse relectas et emendatas, clarum est actionem de qua disserimus inventam ab [Col. 0706C] eo non fuisse, quod vel unus codex Bohierianus testatur. Nam in eo titulus actionis de Domno omnino singularis est; nulla relectionis ac emendationis fit mentio: Latinae ex Graeco translationis mentio argumento est hoc ex Graeco codice, quem conferens Rusticus in manibus habebat, non esse desumptum. Denique Petrus Crabbe, Laurentius Surius, aliique, qui in edendo Chalcedonensi concilio usi sunt codicibus a Rustico recensitis ac emendatis, cum ad actionem Domnianam veniunt, de Rustico nullam mentionem habent, sed palam profitentur se illam ex unico codice Juliae membranaceo eruisse ac publicae luci dedisse. Unde patet quam incerta ad nos via pervenerit, ejusque fidem omnem penes duos Germanos scholasticos versari. Sed taedet me tricarum istarum: ad alia argumenta suppositionis pergamus.
VI. 3. Est ex incerta sede, quam hactenus nacta est, ex quo inserta Chalcedonensibus actionibus. [Col. 0707A] Cum enim numero nullo consignata esset, eum sortita est locum quem cuique placuit ei assignare. Post septimam enim actionem collocata reperitur in editionibus Crabbianis, Suriana, et Biniana Latina A. D. 1606. Romana Graeco-Latina, aliaeque postmodum editiones sedem ei figunt post decimam actionem. Nulli earum editionum procuratores ita constituti vel immutati ordinis vicem ratione aut auctoritate codicis comprobant: ut manifestum sit inter alias synodi actiones [Col. 0707D] Idem accidit actioni de Photio Tyri, quam tamen genuinam nemo negaverit. Vide observ. n. 13, et notationem 18 (Col. 257, n. b) in dissert. 1 ad an. 451. numquam esse numeratam, sed longe post collecta illius acta superinductam esse et interjectam, quae nimirum tam incertis sedibus jactata conspicitur.
VII. 4. Constat actionem illam [Col. 0707D] Huic argumento negativo respondebimus in observ. n. 14. Nihil enim mirum si Justiniano, Patribus concilii V et Facundo ignota fuit haec actio, quae ita in eorum codicibus deerat, sicut in plerisque desiderabatur actio de Photio Tyri. Quod autem idem Justinianus et Patres laudatae synodi in recitatis locis tradunt, Chalcedonensem synodum condemnasse Domnum post mortem, nihil movere debet. Nam [Col. 0708D] praeterquam quod alia quaedam horum errata in rebus historicis manifesta sunt, hocque falsum convincitur ex nostra actione, quae ipsis ignota fuit, profecto in caeteris actis nihil est unde ea condemnatio ac mors colligi potuerint. Solum enim in his legitur Maximum a concilio fuisse susceptum tamquam episcopum, quia illum S. Leo in communionem receperat. Vid. act. 10. Justiniano imperatori ignotam fuisse, siquidem in prolixo scripto qui inscribitur: Confessio rectae fidei Justiniani imperatoris adversus tria 1190 capitula et universo coetui catholicae et apostolicae Ecclesiae directus legitur, haec habet: Sancta Chalcedonensis synodus Domnum Antiochiae factum episcopum post mortem condemnavit, [Col. 0707B] quod solum ausus est scribere oportere taceri duodecim capitula Cyrilli. Quomodo damnatus post mortem, si ei ex concilii sententia alimenta de redditibus Ecclesiae Antiochenae ministrata sunt a Maximo? An imperator ejusque administri, quorum opera in hoc negotio utebatur, existimandi sunt aliquid eorum ignorasse quae actis Chalcedonensis concilii continebantur; illius, inquam, concilii, cujus unius gratia totam Ecclesiam commovebant?
VIII. 5. Non imperator solum ejusque consultores, sed ipsa etiam universalis synodus quinta eadem in sententia fuit, ut scribitur sub finem collationis sextae: Chalcedonensis, inquit, synodus Domnum Antiochiae episcopum, eo quod scripsit debere taceri duodecim capitula sanctae memoriae Cyrilli, et post mortem condemnavit, cum confirmasset condemnationem ejus, et suscepisset Maximi ordinationem. Si porro Domnus post mortem damnatus est a Chalcedonensi concilio (quod temere ac re inexplorata dictum esse a Patribus qui [Col. 0707C] asseruerit injuriosus plane sit erga sanctam synodum, magisque ipse temeritatis reus), igitur superstes non erat Domnus cum synodus habita est, summaeque ignorantiae ac impudentiae convincitur quisquis hanc actionem consarcinavit ac supposuit. At, inquies, non magis credendum concilio affirmanti Domnum post mortem esse damnatum, quam cum asserit eum a Chalcedonensi synodo damnationis excepisse sententiam. Nuspiam porro haec damnatio legitur inter hujus concilii acta. Occurrunt objectioni ipsi Patres, cum in eo damnationem istam positam esse ostendunt, quod condemnationem ejus confirmarunt; confirmasse autem, cum synodi Ephesinae acta quoad hanc partem non resciderunt; haec vero non rescidisse circa illud, cum Maximi ordinationem in Domini locum propter hujus damnationem substituti irritam esse non jusserunt, sed potius approbarunt, ne minimam quidem querelam adversus illius ordinationem moventes. Ex his luce clarius est tempore Justiniani imperatoris et quintae synodi universalis non [Col. 0707D] lectam esse actionem illam inter acta Chalcedonensis concilii; alioqui quid erat facilius quam 1191 falsi eos arguere, productis synodi quartae actis?
IX. 6. Cum Facundus Hermianensis in Africa episcopus [Col. 0708A] opusculum suum pro trium capitulorum defensione conscriberet Justiniani imperatoris professionem fidei diligentissimo examine discussit, omnibusque adversariorum argumentis satisfacere conatus est, quae pro damnatione eorumdem capitulorum adducta fuerant. At de damnatione Domni post mortem, ne verbulum quidem ullum apud eumdem legitur: quod tamen non omisisset vir sagacissimus et ad causae quam propugnabat patrocinium intentissimus, si vel ex actis Chalcedonensibus vel aliunde compertum habuisset Chalcedonensi concilio fuisse Domnum superstitem. Eo major vis hujus argumenti, quod nihil tunc temporis omnium manibus versabatur frequentius quam concilii Chalcedonensis acta, de cujus potissimum auctoritate agebatur; quod de his actis instructissimi erant omnes sive concilii, sive trium capitulorum defensores, quos inter Facundus eminebat. Quod denique scribebat Constantinopoli, ubi accuratissima atque integerrima Chalcedonensium actorum exemplaria fuisse non est ambiguum; [Col. 0708B] ubi et illud Acoemetarum monasterium situm erat, ad cujus codicem Rusticus diaconus synodi acta recensuisse dicitur; qui Rusticus in propria causa non secus ac Facundus praevaricatus esset, nisi ex hujusmodi actione adversariorum refutasset argumentum.
X. 7. Idem Facundus lib. II, cap. 1, Domnum annumerat sanctis Patribus et venerabilibus Ecclesiae Christi doctoribus, Joanni, inquam, Chrysostomo, et Gregorio Nazianzeno, ex quorum approbatione ac testimoniis Theodoro Mopsuesteno episcopo patrocinium ac defensionem parare intendit; rem maxime horrendam putat, si vel eum vel ejus scripta anathemate percutere quis praesumat. Libro etiam VIII, cap. 5 et 7, Theodorum damnare metuit, ne Domno cum aliis sanctis Patribus injuriam faciat, quos Cyrillo praeferendos putat. Eodem cap. 5, post recensitam cum laude Domni epistolam, de ipso caeteris Ecclesiae luminaribus annumerato haec habet: Puto, clementissime [Col. 0708C] imperator, quod magni sceleris magnaeque profanationis esset judices istorum luminarium mundi pro Theodoro Mopsuestiae calcare sententiam, et ad tenebras caecitatis Eutychianae 1192 transire. Denique, ut multa alia praetermittam brevitatis causa, in ultima fere hujus operis pagina Domnum venerabilem appellat, eumque ut primarium fidei adversus Eutychen defensorem praedicat. Qua porro fronte Facundus, qui ex singulari in synodum Chalcedonensem reverentia commendari amabat, tam praeclaris Domnum ornasset encomiis, maximis Ecclesiae ac mundi luminaribus parem fecisset, magni sceleris magnaeque profanationis esse putasset ejus calcare sententiam, ejusdem pro Theodoro testimonium tanti ipse fecisset, tantique voluisset fieri ab adversariis, si a Chalcedonensi synodo damnationis excepisset sententiam, et ad eam conditionem dejectus esset, ut stipem a successore suo petere cogeretur?
XI. Octavum inde nascitur mihi argumentum. Etsi enim Domnus impii Dioscori sententia exauctoratus, [Col. 0708D] locum Maximo cedere coactus esset Chalcedonensium Patrum judicio, pristinae suae dignitati superstes factus, numquam tamen ad illud calamitatis profundum detrudi potuisse credam, ut [Col. 0708D] Nil mirum si Domnus ne gravis esset iis apud quos episcopatu relicto sese in eremum recepisse Cyrillus in Vita S. Euthymii tradit, ea alimenta obtinuit quae aliis episcopis depositis in eadem synodo [Col. 0709D] assignata fuerunt, idque ex consuetudine jam recepta, uti Quesnellus num. 12 fatetur. alimenta, nisi [Col. 0709A] successoris sui arbitrio provisum esset, omnino ei deessent, tantae nimirum sedis praesuli, qui cum avunculi sui loco successisset, non poterat multis opibus amicisque ac auctoritate plurima non pollere; ut ridiculum plane sit eum velut mendicum exhibere coram synodo, sollicitumque de alimoniis, et praeter has aliud nihil requirentem. Hoc certe potius elegisset ut ad optimum patrem suum Euthymium remearet, qui olim Spiritu sancto afflatus eum praedixerat et in locum avunculi successurum, et ab ejusdem sede per impiorum scelus et potentiam aliquando esse pulsandum.
XII. 9. Nonnulla sunt in hac actione quae fraudem aperiunt impostoris. Etsi enim quantum potuit imitatus est aliarum actionum stylum, in aliquibus tamen incautus allucinatus est. Enumeratis enim praecipuis synodi antistitibus, haec brevitatis causa subjungit [Col. 0709D] Quanta olim esset difficultas et imperitia interpretum Latinorum, ostendimus in praefatione ad epistolas S. Leonis num. 51. Defectus hic a Quesnello taxati in aliis antiquis versionibus similiter invenientur. Nonnulla etiam ab amanuensium oscitantia proficisci potuerunt. Nomina autem episcoporum, quae infra scripta indicantur, et desunt, omissa scribendi fastidio veluti non necessaria, sicuti in actione de Juvenali quaedam interlocutiones ab eodem nostro interprete praetermissae fuerunt. In ipsis Graecis codicibus nonnullae ejusmodi omissiones occurrunt quae ex diligentioribus versionibus antiquis, aut ex aliis Graecis mss. deteguntur. Nihil ergo hinc ad suppositionem convincendam eruitur. : Et caetera sancta synodo, quae ex sanctione divinissimi et clementissimi domini nostri Marciani imperatoris in Chalcedonensi civitate congregata est, quorum nomina [Col. 0709B] infra sunt posita. Quam imperitus fuerit hujus actionis artifex, aliqua verba testantur. Vox enim caetera in singulari numero vix usurpatur. Deinde ad quid illud quorum refertur, cum nulla vox ejusdem 1193 numeri vel generis praecesserit? Denique ubinam apparent nomina infra scripta, quae describenda supponit? Omitto recensere barbarismos quibus scatet tota actio, quales sunt isti: Humanitatem exercere, suo arbitrio pro spontanea, ut inferius dicit, voluntate confessio, condolentiam, precatorias, cogitatum, honorificentia, benevolentiae laudabiles, etc. Peccat etiam contra synodi ordinem debitamque sanctis Patribus reverentiam, quando Maximum inducit ad judices laicos preces suas dirigentem, posthabitis episcopis synodi principibus. Cum enim tunc temporis nec ferre possent episcopi ut Ecclesiarum oeconomi coram judicibus laicis de bonorum ecclesiasticorum administratione rationem redderent, quemadmodum ex epistola 108 Leonis nostri manifestum est, quis credat [Col. 0709C] eos primos omnium in synodo ab Antiocheno antistite compellandos fuisse, cum de portione ecclesiastici proventus deposito episcopo largienda ageretur? Deprecor, inquit ille, magnificentissimos et gloriosissimos judices, etc., tum sui oblitus respondentes legatos sedis apostolicae introducit, cum contrario potius ordine res agi soleret. Ad universam enim synodum preces libellosque supplices dirigi mos est in aliis actionibus, tum judices a primariis synodi episcopis suffragium poscere. Ridiculum est etiam ut pro decernendis Domno alimoniis actionem [Col. 0709D] De Bassiano et Stephano Ephesinis, ac de [Col. 0710D] Athanasio Perrhenorum episcopo peculiares causae in concilio discussae fuere, post quas stipendium ipsis mox constitutum, ut ne hujus constituendi gratia actio distincta habenda esset. Cum autem nulla alia peculiaris causa de Domno, qui jam episcopatum Maximo dimiserat, agenda esset nisi haec quae stipendium ejus respiciebat, hinc de hac re distincte actum fuit. peculiarem, solemnemque instituerent Patres consultationem: quasi vero patrimonium pauperum non essent opes Ecclesiae, et inter pauperes praecipuus ac singulari privilegio dignus non haberetur episcopus, qui per annos plurimos Ecclesiae suae summa cum laude praefuerat; ut opus Maximo fuerit veniam a synodo obtinere, quo ei humanum esse ac misericordem liceret erga praedecessorem suum. Duo sunt [Col. 0710A] exempla in eadem synodo concessarum exauctoratis episcopis alimoniarum, sed res cum tanto apparatu ac splendore confecta non est, etsi longe majori egeret consultatione. Bassianus enim et Stephanus in Ecclesiam Ephesinam contra canones intrusi pelluntur ab episcopatu, atque ex unius et alterius suffragio ab Ephesiorum Ecclesia nutriri jubentur, quamvis Ecclesiam talibus hominibus pascendis gravari injustum videretur. Sabinianum similiter, qui post depositionem Athanasii Perrhenorum Ecclesiae a concilio provinciali ordinatus erat episcopus, si post 1194 examinatam Athanasii depositionem, cessurus est episcopatu Perrhenorum, retenta dignitate episcopali, alimenta accipere vult synodus, hocque decernit unico verbulo, pascatur, non postulato ea de re singulorum suffragio, sed receptam consuetudinem sequens, nec tam ut licentia daretur tribuendae miserationis, quam ne miserationi deessent qui subrogabantur depositis episcopi.
XIII 10. Quando Leo rescidit acta pseudosynodi [Col. 0710B] Ephesinae ex omnium Occidentalium sententia, numquam de Domni depositione excipienda cogitavit, sed omnia omnino illic a Dioscoro perpetrata in irritum misit, eaque tamquam per unius hominis impudentiam contra justitiam et canonum disciplinam gesta, nulla catholicae fidei ratione rata esse posse pronuntiavit (Epist. 47, nunc 51) . Rogavit etiam Theodosium Augustum ut omnia in eo statu manere juberet in quo fuerant ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur (Epist. 40, nunc 44, cap. 2) . Cur ergo effectum habuisse credatur lata in Domnum sententia? Non aliam certe [Col. 0710D] Aliam causam assignabimus in observ. n. 2. ob causam quam quia e vivis excesserat Domnus antequam vel Maximus eligeretur, vel ordinaretur episcopus.
XIV. 11. Chalcedonensis concilii acta tota quanta sunt, nihil habent quod memoriam Domni Antiocheni vel minimum inficiat. Dum eum nominari contigit (quod saepius factum est, integris etiam actis conciliorum [Col. 0710C] ab eo habitorum relatis), ne verbulum quidem de confirmata vel illata damnationis in eum sententia. Actione 14 interrogatus a judicibus Athanasius Perrhensis cur tertio evocatus a sancto Antiocheno concilio, non occurrit: Quoniam, respondet ille, inimicus meus ERAT ipse qui judicabat Antiochenus. Vides ut de Domno quasi [Col. 0710D] Verba Athanasii ante descripta Domnum jam defunctum non significant. Interrogatus autem non fuit Domnus a judicibus, quia concilio non aderat. jam defuncto loquatur, nec in mentem judicum venisse in hujus causae discussione Domnum interpellare, ut de judicio a se habito, lataque in Athanasium sententia rationem redderet. Quae certe compendiosior via erat quam ut ad octimestrem disquisitionem negotium totum ab Antiocheno concilio discutiendum remitteretur.
XV. 12. Si aliquamdiu praedatoriae synodo superstes fuisset Domnus, [Col. 0710D] Domnus post depositionem poenitentia ductus eremum cogitans, pro episcopatu nihil laborabat, ac propterea nihil vel ab ipso vel ab ejus amicis pro eo in suam sedem restituendo vel vindicando actum fuit sive apud Leonem sive in concilio. numquam ita propriae causae propriique honoris oblitus esset, ut nec aliorum exemplum secutus veniam postularet pro culpa, nec de Dioscori perfidia querelas sive apud S. Leonem 1195 deponeret, sive apud ejus legatos, qui Constantinopolim [Col. 0711A] pro reparanda Ephesina clade missi fuerant. Quod si non fecisset, atque communionem catholicorum sacerdotum non requisivisset, merito negligentiae argueretur. Immo vero ad Chalcedonensem synodum sese contulisset, ut apud sacram synodum de Dioscori violentia perfidiaque conquereretur; quod alii fecerunt, qui longe deterioris erant conditionis. Adfuisse quidem Domnum tunc privatum asserit cardinalis Baronius, non alio, opinor, argumento motus, quam quod id ex ista actione eruere sibi visus est, ubi ipse alimenta sibi postulans inducitur. Verum etsi disertis verbis praesens fuisse assereretur Domnus in hac actione, nihil confectum esset, cum hoc ipsum in controversiam vertatur, an fides scripto hujusmodi sit adhibenda. Caeterum aliunde non puto innotuisse Baronio Domni in concilio praesentiam, cum de hac tam altum ubique silentium sit, ut hoc silentio potius invicte probari putem apud hominem omni praejudicio vacuum, nec praesentem nec superstitem tunc [Col. 0711B] fuisse Domnum episcopum.
XVI. 13. Quis persuadeat sibi Domnum, qui tot annos Antiochenam rexerat Ecclesiam, ac proinde totam Orientis dioecesim, qui Joannis avunculi ac praedecessoris sui amicos omnes sibi devinctos habebat, qui plurimos ipse consecrationis titulo filios pepererat, quem insuper et pietatis amor et zelus fidei commendaverant plurimum: hunc, inquam, quis credat ita omni praesidio destitutum, ita contemptui habitum ab omnibus fuisse atque derelictum, ut nemo pro ejus defensione in medium prodiret, nemo sollicitaret synodum oecumenicam, nemo Antiochensium suum sibi episcopum restitui clamaret, nemo respueret Maximum veluti viventi episcopo superordinatum: praesertim cum hic contra jus et consuetudinem ecclesiasticam a Constantinopolitano episcopo esset consecratus, ille contra fas omne ab impio Dioscoro esset depositus. Certe immane illud facinus, quo se apud Ephesum polluit Dioscorus, ita horruere Orientalis dioecesis episcopi, ut majoris dissensionis [Col. 0711C] seminarium et origo fuerit inter partium illarum dioeceses. Statim enim post solutam Ephesi pseudosynodum, reversisque ad sedes suas episcopis, scissio facta est inter eos, inquit Liberatus, cap. 12, qualis antea numquam contigerat. Aegyptii quippe, Thraces, et Palaestini episcopi Dioscorum sequebantur; Orientales, Pontici, et Asiani sanctae memoriae Flavianum. Quis putet, his omnibus consideratis, neminem illorum patrocinium Domni fuisse suscepturum, si quidem superstes fuisset, cum propter eum probabile sit ortam esse ex parte tantam dissensionem? Noverant nimirum antiquam utriusque illius sedis, Alexandrinae, inquam, et Antiochenae, 1196 aemulationem Dioscorum movisse, ut aemulum suum vi opprimeret, etiamsi in damnationem Flaviani Eutychisque restitutionem abripi se intentatae mortis metu misere passus esset; nec verisimile est eos omni se erga patriarcham suum studio tunc exuisse, quod semper vehementissimum habuerunt Orientales. Quantae enim [Col. 0711D] turbae, quantae seditiones pro uno Dioscoro homine impio ac sceleribus infami excitatae sunt sequenti anno! Licet quippe publice in concilio oecumenico unanimi sexcentorum et amplius episcoporum sententia damnatus esset atque depositus, vix tamen adduci potuerunt Alexandrini ut alium in ejus locum eligerent, tametsi hoc etiam juberent imperiales sanctiones. Super hoc enim, inquit Liberatus (Cap. 13) , multa dubitatio processit, volentibus neminem penitus ordinare, ne adulteri viderentur, Dioscoro quippe vivente.
XVII. 14. Plurimae episcoporum causae ac depositiones in synodo Chalcedonensi accuratissime discussae sunt, etiam quae ad propriam synodi hujus materiam non attinebant, etiam episcoporum quorum causae jam in conciliis ventilatae fuerant, nec paris [Col. 0712A] cum Antiocheno episcopo ponderis ac meriti erant. Si igitur tunc incolumis fuisset Domnus, dubium non est quin ejus causa ad incudem revocata esset, cum et eorum imprimis gratia haberetur, qui lapsi erant in Ephesino conventu, nec aliud esset tribunal ad quod Antiochenus episcopus trahi posset. Certe scriptum habemus a Leone epist. 110 (nunc 139), ad Juvenalem Jerosolymorum episcopum, quod detestandum illud Ephesinae synodi judicium, ita sancti Chalcedonensis concilii auctoritate (Christus) destruxit, ut NULLUM depravatorum a remedio correctionis arceret. Si [Col. 0711D] Nullus ex iis qui correcti restitutionem petiere a Chalcedonensi repulsus fuit. Domnus autem repulsus [Col. 0712D] dici nequit, quia eremum secessurus restitutionem nec petiit nec voluit. nullum arcuit, profecto nec Domnum, ac proinde fictitium esse oportet scriptum omne quod Leone contradicente testatur Antiochenum episcopum a remedio correctionis fuisse depulsum.
XVIII. 15. Nulla ratio apparet cur cum Domno durius actum fuerit et inclementius quam cum caeteris qui ad damnandum Flavianum subscriptionibus suis coacti erant. Immo caeteris erat innocentior, dignusque [Col. 0712B] qui prae omnibus indulgentiam acciperet (Facundus lib. XII, cap. ult.) ; non solum enim primus omnium nascentem Eutychetis haeresim olim confoderat, Flavianumque ipsum accenderat exemplo suo ad pugnam; sed et postquam militum circumstantium metu concussus damnationi Flaviani subscriptionis propriae consensum dedit, primus omnium poenitentia ductus resipuit, quosque labentes secutus fuerat, iisdem resurgendi exemplo praeivit. Immo eam ob causam detrimentum passus est dignitatis suae, quod consensionem extortam sponte retractavit. Hujus rei testem habemus Nicephorum, quem hanc historiae partem plurimi certe faciendam 1197 ab aliis antiquioribus historicis accepisse par est credere, cui nullum erat illius comminiscendi operae pretium. Sic igitur scribit (Lib. IV, cap. 47) : Cum quibus, inquit, et Domnus Joannis in Ecclesia Antiochena successor, annotatione sua ea tum confirmavit. At idem potestati suae redditus, quod illis cessisset, retractavit, Dioscoro et principibus ex aula imperiali viris resistens, et contra decreta, utpote [Col. 0712C] quae adversus ecclesiasticas sanctiones facta essent, vociferans, synodumque impiam appellans, et subscriptionem denique suam reddi sibi flagitans. Verum synodus ea de causa huic quoque sacerdotalem ademit dignitatem. Aliam depositionis causam afferre videtur Liberatus, cum haec scribit, cap. 12 Breviarii: Post omnes autem et Domnum Antiochenum (deposuit) remanentem ab orthodoxorum depositione: quia particeps factus Dioscori in depositione orthodoxorum et Eutychetis absolutione. Depositus autem est dolo Dioscori sic. Postquam consensit in omnibus Dioscoro, datis in medio ejus epistolis quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim Cyrilli capitula scripserat, eo quod essent obscura, damnavit aegrotum et absentem illa die. Duo isti auctores facile conciliantur, si dixeris primum veram rationem attulisse cur de deponendo Domno cogitarit Dioscorus; alterum vero eam exposuisse, quam pessimae proditioni obtendebat: nemo enim crediderit ad id perpetrandum zelo [Col. 0712D] fidei motum esse Dioscorum. Usque adeo autem a Nicephoro Liberatum non dissentire existimo, ut eamdem ab utroque rationem allatam esse putem, quam in Liberato obscuravit scribarum aut typographorum oscitantium allucinatio, nisi me fallit conjectura. Illius certe textus, quem modo descripsimus, vix ac ne vix quidem sensum congruum potest efficere. Quid enim sibi vult quod Dioscorus deposuit Domnum Antiochenum remanentem ab orthodoxorum depositione, quia particeps factus Dioscori in depositione orthodoxorum et Eutychis absolutione? Vides enim his verbis meram battologiam subesse, vixque dici posse quid sibi velit, remanentem ab orthodoxorum depositione; pro quibus si haec supposueris: Deposuit Domnum Antiochenum ab orthodoxorum [Col. 0713A] depositione [Col. 0713C] Haec emendatio, ipsaque, quam Nicephoro conformem hoc loco Quesnellus Liberato tribuit, a subsequenti ipsius Liberati ratione et contextu refellitur. resilientem, vel potius remeantem; haec enim vox et ab altera unius solum litterulae transpositione distat, et eo sensu reperitur apud S. Augustinum pariter Africanum, lib. II de Bapt. cont. Donatistas: Quos, inquit, ad pacem atque unitatem sanctae Ecclesiae remeare cupimus; et epist. 172, ad Crispinum: Nisi ad communionem vestram remeavissent. Jam enim et optimum exsurgit sensus, et eadem cum Nicephoro 1198 sententia exprimitur; quae procul dubio plurimum Domni minuit culpam, tam strenua videlicet tamque prompta revocatione dilutam, et actionem illam commentitiam plane arguit. Post haec enim si supervixisset Domnus, eadem prorsus ac potius longe majori benignitate exceptus haberetur a synodo, quam alii episcopi lapsi; nec de portione illi fructuum ecclesiasticorum impertienda cogitatum esset, cum pristinae fuisset dignitati suae cum caeteris restituendus.
XIX. 16. Ratio superiori affinis sumitur ex actione quarta Chalcedonensis concilii. Ibi judices in quaestionem [Col. 0713B] vocant utrum Juvenalis Jerosolymorum, Thalassius Caesareae Cappadociae, Eusebius Ancyrae, Eustathius Berythi, et Basilius Seleuciae Isauriae, qui omnes potestatem habuerant et principes fuerant conciliabuli, Flavianumque damnaverant; utrum, inquam, secundum canones alieni a dignitate episcopatus fieri deberent, similemque cum Dioscoro damnationis accipere sententiam. Res ad imperatorem defertur; eam ille ad concilii Patres remittit, qui omnes una voce episcopis indulgendum clamaverunt. Cur similis de Domno non habita est quaestio a judicibus? [Col. 0713C] Confer not. 14 (Supra, col. 711, n. a) . Cur pari non exceptus indulgentia? Cur in synodum non admissus, qui istis longe erat innocentior? Quippe nec inter synodi principes fuerat, nec cum Dioscoro conspiraverat, sed ad subscribendum sententiae jam latae metu adductus, statim resipuit. At antiqua scripta, inquies, adversus Cyrilli capitula ipsamque adeo catholicam fidem edita, posteriori culpae pondus addebant, auctoremque venia reddebant [Col. 0713C] indignum. Haec si valet ratio, non erat cur Theodorito parceretur, sedesque ei sua restitueretur. Nam et ipse totius illius controversiae princeps fuerat, acriter decertarat adversus Cyrilli anathematismos, et a Dioscoro propter hanc causam fuerat a sede sua dejectus. Alii quoque, ut arguebat pro Theodorito Facundus lib. II, cap. 1, quorum memoriae communicamus, scripserunt adversus B. Cyrillum eumdem; verumtamen in anathemate denominati non sunt. Non erat igitur cur deterior esset Domni conditio, cujus eadem erat cum Theodorito causa, vel cur Juvenali caeterisque lapsis in gratiam receptis, ipse solus (si in vivis fuisset) impiae depositionis sententiae subjectus maneret.
XX. 17. Si Domnus ante synodum oecumenicam et [Col. 0714A] adhuc superstes fuisset, et cum haereticis damnatus, cum Anatolius scripsit ad sanctum Leonem, interrogavitque de nominibus Dioscori, Juvenalis et Eustathii, an ad sacrum altare recitari deberent, [Col. 0713C] De solis principibus latrocinii Ephesini, qui adhuc episcopatum tenebant, Leo scripserat. Vide epist. [Col. 0713D] 95, c. 4. Inter principes autem latrocinii non fuit Domnus, ac praeterea in eremum sese recepturus episcopatum Maximo dimiserat. de Domni pariter nomine interrogasset, et de 1199 eodem respondisset Leo, quod de aliorum nominibus. Altum utrobique de Domno silentium eum non modo vita functum arguit, sed etiam in pace ecclesiastica et in apostolicarum sedium communione decessisse.
XXI. 18. Constitutio Theodosii imperatoris, qua pseudosynodi acta confirmavit, postquam illius decreto Flavianum et Eusebium ab episcopatu exclusos narrat, addit: Sed et Domnum [Col. 0713D] Idcirco qui fuit Antiochenus episcopus, inquit Theodosius, quia Domnum depositum pro episcopo non habuit. Sic etiam act. 3 Chalcedonensi Dioscorus cum depositus fuit, quondam Alexandrinus episcopus appellatur. De Theodoreto autem aliisque episcopis quantumvis aeque depositis Ephesi, ac Domnus depositus fuerat, si Theodosius eadem formula usus non est, id ex eo accidit quia in laudato textu horum episcopatum non nominavit. qui fuit Antiochenus episcopus, et Theodoritum, et alios, etc. Quo loquendi modo, qui fuit, quem pariter pro Theodorito Eusebioque, utpote superstitibus, etsi sede sua dejectis non usurpavit, indicare videtur Domnum diem tunc supremum obiisse. Confirmatur ex constitutione Marciani Augusti, qua Theodosii memoratum edictum infirmat, jubetque ut nihil obsit [Col. 0713D] Theodoreti et Eusebii mentionem fecit Marcianus, quia hi a synodo episcopatui fuerunt restituti. Domni autem non meminit, quia hic episcopatum Maximo [Col. 0714C] jam dimiserat. Theodorito et Eusebio religiosis [Col. 0714B] episcopis. Domni enim similiter mentio facienda erat, ut vel eadem pariter gratia gauderet, vel ab ea exciperetur. Sed admodum inutilis fuisset. Quippe cum Flaviano, qui martyrium pro fide obierat, non esset aequandus, ab ejus laudibus abstinuit; cum vero ad meliorem vitam jam migrasset, non erat de ejus restitutione laborandum cujus causa morte finita erat. Haec una ratio afferri potest; qui aliam adinvenerit pergratum faciet si eam cum eruditis communicaverit.
XXII. 19. Cum Gelasius papa I ad episcopos Dardaniae scriberet de damnatione Acacii, omnia quaecumque potest exempla corrogat ut apostolicae sedis auctoritatem supra synodos evehat, plures enumerans episcopos quos a synodo damnatos absolvit sedes apostolica, alios etiam ab eadem damnatos, quos synodus absolverat, addensque veniam concessisse innumeris qui praevaricati erant in pseudosynodo Ephesina, dum hanc in irritum misit. Hic profecto [Col. 0714C] [Col. 0714C] Cum Gelasius collegerit eorum exempla quos vel damnatos a synodis absolvit sedes apostolica, vel absolutos ab iisdem apostolica sedes condemnavit, aptum ipsi non erat exemplum Domni, quippe quem etsi damnatum a pseudosynodo Ephesina, sedes apostolica [Col. 0714D] non absolverat; nec idoneum pariter exemplum Maximi, quippe qui ab apostolica sede susceptus, non tamen a synodo depositus fuerat. locus erat de Domno memoriam faciendi, deque Maximo ejus successore. Observasset procul dubio ex actis Ephesinis hoc unum integrum stetisse, irritis aliis, ut Domni depositio et Maximi electio permaneret, quoniam utramque confirmaverat sententia sua pontifex. 1200 Nihil tale venit in mentem Gelasio, quippe qui Domnum vita functum noverat antequam successor ei subrogaretur Maximus.
XXIII. 20. Evagrius lib. I Histor. cap. 10, de episcopis a pseudosynodo Ephesina depositis agens, haec habet: Abdicatur etiam ab aliis Theodoritus episcopus Cyrensis, et Domnus quoque Ecclesiae Antiochenae antistes; de quo quid postea factum sit [Col. 0714D] Haec solummodo probant Evagrio ignotam fuisse nostram actionem de Domno, sicut et sequentia ostendunt eam latuisse etiam Liberatum, quia scilicet in eorum codicibus non legebatur. Id autem nihil conferre ad suppositionem ejus astruendam patebit ex observat. n. 14. Non constitisse autem Evagrio homini Antiocheno quid de Domno Antiochiae episcopo actum fuerit, incredibile non videbitur consideranti eum secessisse in Palaestinae eremum, quae ab Antiochena Ecclesia plurimum abest, ibique solitariam vitam exegisse. non constat. At vero si actio illa de Domno commentitia non esset, et Evagrii temporibus inter alias concilii actiones [Col. 0715A] lecta fuisset, constitisset Evagrio quid factum esset de Domno post ejus damnationem: nimirum a damnationis sententia absolutum non fuisse, Maximum in ejus locum substitutum a Romano pontifice esse confirmatum, Domnum alimenta a concilio petiisse ac impetrasse, annitente Maximo, quibus contentum privatam deinceps vitam egisse. His cognitis, quid Evagrius amplius de Domno scire peroptasset?
XXIV. 21. Liberatus Ecclesiae Carthaginensis diaconus, eorum, quae ad Chalcedonensem synodum spectant, curiosissimus indagator, in Breviario de causa Nestoriana et Eutychiana, ea quae de Ephesina pseudosynodo et Chalcedonensi concilio recitat, asserit se Alexandriae de Graeco in Latinum translata accepisse: nullam tamen mentionem facit actionis de Domno habitae in Chalcedonensi, licet accuratissime omnes tam sessiones quam actiones recenseat, earumque breviarium pro sui instituti ratione ex ordine digerat capite 13. Subsequens vero caput 14 ita exorditur: Expleto ergo magno et venerabili Chalcedonensi [Col. 0715B] concilio in duodecim secretariis et sedecim actionibus. Suo igitur silentio actionem de qua sermonem facimus reprobat Liberatus; quae si pro genuina habenda esset, jam non sedecim, sed septemdecim actiones erunt numerandae. Ex quibus perspicuum est non modo Constantinopolitana synodi Chalcedonensis exemplaria, quibus Justinianus imperator et quintae synodi Patres utebantur, actione illa caruisse, sed etiam Africana, Alexandrina, 1201 Romana, etc, quae in manibus habuerunt Gelasius papa, Facundus, Liberatus, Evagrius et Nicephorus; ac proinde meram puramque esse fabulam per impostorem mala arte confictam.
XXV. 22. Uno adhuc dilemmate sic arguo. Leo pluribus in locis vult ut episcopis apud Ephesum lapsis pacis ac communionis gratia tribuatur, si corrigantur, et quae male sunt facta propria subscriptione damnaverint; pertinaces vero justa severitate coerceantur. Vel igitur Domnus ex correctis fuit, vel [Col. 0715C] ex pertinacibus. Si ex correctis, indulgentia procul dubio ei, sicut caeteris, concessa est; si ex pertinacibus et obduratis, jam ne illa quidem proventus ecclesiastici portione dignus erat, quam ei volunt ad successoris preces assignatam esse a synodo ex istius actionis auctoritate. [Col. 0715C] Hic nodus alia via facile solvitur, si nimirum recolatur quod superius diximus, Domnum licet correctum idcirco non fuisse restitutum in suam sedem, quia poenitentia ductus restitui noluit, sed in eremum secessit. Nodus iste solvi aliter non [Col. 0716A] potest quam si dixeris Domnum ad meliorem tunc vitam assumptum, nec de repetenda Antiochena sede, nec de necessariis vitae mortali subsidiis cogitasse.
Sed quomodo, inquies, si vita functus, ad Euthymium abbatem, ut initio dissertationis diximus, reversus est, postquam omnia quae ei praedicta fuerant effectum essent sortita, inter quae praecipua erat depositionis praedictio? Respondeo, tempus quo reversus est Domnus ad Euthymium notatum non esse ab ejus vitae auctore, idque probabiliter contigisse statim atque in semet reversus, de spreto a se sancti abbatis consilio cogitavit ac poenitentia motus est. Ac 1202 praeterea cum ab ejus depositione usque ad synodum Chalcedonensem duo anni fere effluxerint, et ad minus [Col. 0715C] Domnus in latrocinio Ephesino depositus fuit mense Augusto anni 449; Maximum autem ordinatum fuisse aliquamdiu ante mortem Theodosii, qui obiit mense Julio anni 450, probavimus not. 26 (Col. 266, n. e) in dissert. 1 Quesnelli ad annum 451. Nondum ergo unus annus effluxerat a depositione Domni ad Maximi ordinationem, quam quidem [Col. 0715D] Domno adhuc vivente peractam ostendemus in observationibus num. 2. unus annus ante Maximi ordinationem, nihil vetat Domnum suae praevaricationis poenitentem, de sua depositione afflictum, praedictionemque patris sui animo revolventem, et quid in tanta rerum perturbatione facto opus esset ignarum, ad [Col. 0716B] Euthymium confugisse, ut curarum suarum pondus apud eum deponeret, leniretque acerbitatem doloris, sanctissimi viri consiliis ac monitis recreatus. Post quae accidere ei potuit ultimus dies ante synodum Chalcedonensem et ante Maximi ordinationem.
XXVI. 23. Argumentum erui posset ex illis actionis verbis: Sanctus et beatissimus papa episcopatum sancti ac venerabilis Maximi episcopi Antiochenae Ecclesiae confirmavit, etc. Primum enim [Col. 0715D] Aliquot hujus aevi exempla, inter quae duo sunt ex ipsa synodo Chalcedonensi act. 1 et 2, refert Baluzius in praefatione ad antiquam versionem ejusdem synodi num. 48. Haec Quesnelli propositionem manifeste revincunt. non est illius aetatis ut Romanus episcopus hac unica voce papa sine aliquo addito designetur; nec, si bene memini, locus ullus est in actis Chalcedonensibus in quibus toties nominandus occurrit, ubi ad vocem papa non addatur vel urbis Romae, vel apostolicae sedis, vel aliquid simile. Deinde quod de [Col. 0715D] Cum communionis litteras ipsi Orientales praecipuarum sedium episcopi a Romano pontifice in ordinatione sua quaerebant, confirmationis quaedam species in iisdem inerat, quatenus sese et catholicos et legitimos episcopos iisdem litteris ostendebant. Id ex primatu Romanae sedis proprio originem ducit. Haec enim illa sedes est catholicae communionis et unitatis centrum, cum qua propter potentiorem, ut Irenaeus loquitur, ejus principalitatem seu primatum convenire necesse est omnes undique fideles ac praesertim episcopos, ut sese catholicos et catholicae [Col. 0716C] communionis episcopos probent. Etsi vero ab aliis quoque episcopalibus sedibus novus episcopus has communionis epistolas quaereret, nullius tamen sedis litteris potentior haec communionis et quasi confirmationis vis inerat nisi illis ejus cathedrae principalis, unde (ut S. Cyprianus loquitur epist. 55) unitas sacerdotalis exorta est, et ex qua in omnes venerandae communionis JURA dimanant, ut tradidit synodus Aquileiensis anni 381, in epistola ad imperatores apud P. Constantium inter Damasi epist. 12, n. 4. Hinc hujus praesertim sedis litterae a catholicis episcopis ex antiquissima disciplina quaesitae; quam [Col. 0716D] quidem viguisse Leonis tempore constat ex epist. 149 et 171, ubi non solum hujus disciplinae consuetudo, verum etiam necessitas satis exprimitur, ut videre est ex not. 1 (Tom. praeced., col. 1119, n. b ) in epist. 149, et not. 6 (Ibid., col. 1216, n. g ) in epist. 171; unde nihil mirum erit si Anatolius hac de re sollicitus clericos Romam misit curaturos ut S. Leo sibi communionis litteras aliquamdiu suspensas citius traderet, sicque ordinationem suam confirmaret. Neque vero simplicis communionis epistola Maximus indigebat; sed cum ipsius ordinatio aliquot defectibus laboraret, S. Leo bono pacis ac dispensatione quadam illam recipiens, praeesse eum Antiochensium judicavit Ecclesiae, ut Anatolius testatur act. 10 concilii Chalcedonensis; de quo vide plura not. 26 (Supra, col. 266, n. e) in dissert. 1 Quesnelli ad ann. 451. confirmatione Maximi per Leonem dicitur, posteriorum temporum stylum redolet. Per id enim temporis nondum orbem Occidentalem pervaserat haec disciplina, qua factum est postea ut ordinationum in provinciis celebratarum [Col. 0716C] confirmatio a pontifice Romano posceretur, multoque magis ignota erat Orientalibus. 1203 Quod si confirmatum Maximum a Leone eam ob rem dixeris quod eum communionis suae participem fecerit, eo etiam sensu ab aliis episcopis confirmatus esse dicendus est, qui eum a sua communione non removerunt, [Col. 0717A] vel etiam ab ineunte ejus episcopatu. Tametsi non negaverim majoris semper ponderis fuisse pontificis Romani communionem, quoniam et sedem apostolicam, primariam splendidissimamque regebat, et potentiori, ut loquitur Irenaeus, principalitate cunctis eminebat, et majores dioeceses tenebat, quemadmodum scribunt Arelatensis I concilii Patres; quarum dioeceseon episcopi ei plerumque communione jungebantur, cui Romanus suam impertiisset.
XXVII. Verum Maximi ordinationem, et quae eam praecesserunt, accuratius paulo examinemus: video enim in praeoccupatas opiniones confidentius itum esse a nonnullis. Hoc porro primum certum est, Domnum a pseudosynodo Ephesina esse depositum: testes sunt Liberatus, Evagrius, Nicephorus, et alii locis superius citatis.
2. Certum est eum post omnes, ut Liberatus diserte asserit, esse depositum, et ut habet tractatus seu breviculus historiae Eutychianistarum praefixus epistolis sancti Leonis in editione Romana: Post diem [Col. 0717B] tertiam synodi, qua dejectus est sanctae memoriae Flavianus, dejicitur etiam Domnus Antiochenus, Dioscorus repente discessit, solutusque conventus est. Domni causam a Flaviani et Eusebii causis separatam voluit de industria Dioscorus: ut in utriusque damnationem, antequam damnaretur ipse, subscriberet. Hac arte et dolo (quae vox Liberati istud indigitat) duo obtinebat, quibus Domno omnis ad suam sedem repetendam aditus praecludebatur: hinc enim adversos habebat quotquot a Dioscori partibus stabant et in ipsius Domni depositionem conspiraverant; inde vero infensos nacturus erat catholicos omnes, qui sententiam in Flavianum et Eusebium a Dioscoro latam horrori habebant.
3. Certum est cum a synodo absentem, immo et aegrotantem damnatum esse; ita ut nullus datus sit semetipsum defendendi locus: illud enim asserit Liberatus expressis verbis, cap. 12.
4. Certum est Domnum injuste esse damnatum, [Col. 0717C] non modo quia omnis judiciorum forma a Dioscoro judicante pessumdata est, omniaque per vim ac furorem acta; sed etiam quia nullum aliud ei crimen objectum est, 1204 quam quod Cyrilli capitula, tamquam obscuriora, scriptis ad Dioscorum litteris silentio premenda dixisset. Si quid porro in eo peccatum fuerat a Domno, jamdiu illud omne [Col. 0717C] Si pax illa celebris hic intelligatur, qua inter S. Cyrillum Alexandrinum et Joannem Antiochenum constituta omnia hinc inde gesta abolita fuerunt, [Col. 0717D] haec nihil juvare potuit Domnum, cum hujus epistola ad Dioscorum multo post id tempus scripta fuerit. Quae autem alia pax inter Domnum et Dioscorum jamdiu inita proferri queat, ignoramus. per pacem inter episcopos redintegratam abolitum erat et oblivioni datum.
5. Ex his quae supra diximus probabilissimum, ac potius certum est, [Col. 0717D] Domnum post depositionem exsilio pulsum, non fuisse revocatum nisi sub Marciano Augusto patebit ex observationibus num. 2. Cum autem ille non solum in eremum redire cogitaverit, verum etiam eo reipsa reversus sit, ut Cyrilli Scythopolitani testimonium in Vita S. Euthymii praefert, ibi quoque extremam diem obiisse dicendus est, non vero ex eo morbo quo decumbebat cum damnationis in eum sententia inflicta fuit. non diu depositioni suae superfuisse Domnum, nec usque ad concilium Chalcedonense, hoc est ad annum Domini 451 produxisse aetatem. Crediderim ego haud aegre ex eo morbo illum non convaluisse, quo afflictus decumbebat, teste Liberato, cum damnationis in eum sententia inflicta est, taedioque confectum obiisse: quoniam tam inexspectata tempestate dejectus e secunda Orientalium [Col. 0718A] partium sede, neminem vidit a quo praesidii aliquid sperare auderet, infensis sibi Dioscori sequacibus propter damnatum olim Eutychen, offensis catholicis propter approbatam Flaviani depositionem, quam brevi mors secuta est.
6. Si qua Nicephoro fides, si qua nostrae de obscuro Liberati loco conjecturae probabilitas (Sup. n. 15) , Domni condemnatio ejus poenitentiae fructus fuit: siquidem illi subjectus est propterea quod subscriptionis poenitens suum sibi chirographum reddi vehementer postulavit, et in tanti sceleris auctores palam ac publice invehere veritus non est. Unde etiam forsan conceptum ab eodem de vita privata usque ad mortem agenda consilium morte superveniente abruptum.
XXVIII. 7. Denique ejus damnationem vel a Leone vel a concilio oecumenico ad examen fuisse revocatam nusquam legimus. Tantummodo actione 10, ubi ventilata est Ibae Edesseni causa, cum judices proposuissent ut relegerentur quae in Epheso de Iba [Col. 0718B] episcopo gesta erant, postquam legati Leonis, Anatolius, aliique tres suam aperuissent sententiam, Stephanus Ephesi episcopus dixit: Et ego judico ut quae contra canones in Ephesina metropoli facta sunt, infringantur, exceptis his quae gesta sunt adversus Domnum Antiochenae civitatis episcopum, ob hoc quia ordinatio Dei amantissimi episcopi Maximi facta pro eo canonice in Antiochena metropoli, a sanctissimo archiepiscopo Leone et hoc praesente sancto et universali concilio est suscepta. Quod suffragium nescio an magni faciendum sit, cum [Col. 0717D] Unicum non est, cum alia duo similia testimonia eadem actione praecedant, nimirum legatorum [Col. 0718C] et Anatolii; qui si Domni expressam mentionem non faciunt, cum tamen acta Ephesi excipiant in ea parte quae ad Maximum pertinet, cujus ordinationem a [Col. 0718D] Leone approbatam affirmant, sola acta pseudo-Ephesina contra Domnum intelligere possunt; de Maximo enim Ephesi nihil gestum fuit. Hinc quae subinde Quesnellus subjicit ut Stephani testimonium infirmet ac suspectum reddat, inania cognoscuntur. unicum sit, et ab eo profectum, quem actione sequenti exauctoratum legimus 1205 propter scelera per quae sibi gradum ad Ephesinam sedem fecerat, ex quibus probabile est Stephanum ex odio ac malevolentia condemnationem Domni ratam esse voluisse; cui ita sentienti sicut nullus praeiverat, ita nec ullus astipulatus est. Quidquid sit, hoc de suo asseruit Stephanus, nec dixit excepta esse a sancto Leone gesta Ephesi adversus [Col. 0718C] Domnum, cum alia omnia hujus infaustae synodi acta cum caeteris Occidentalibus rescidit; nec quidquam definitioni Chalcedonensis concilii insertum est, quod illius condemnationem ad mentem Stephani confirmaret; sed solus fuit in ea sententia: quod facit plurimum pro Domni absolutione. Denique nihil in eadem Stephani sententia est, ex quo superstitem tunc fuisse Domnum asseras; immo hunc fato jam functum indicat, cum acta neget esse rescindenda ob eam solam rationem quia confirmata erat Maximi ordinatio [Col. 0718D] Canonice factam intelligere potuit Stephanus eo tantum nomine, quia post Domni cessionem ac dimissionem peracta fuit. Domnus scilicet post depositionem poenitentia ductus eremum cogitans, episcoporum de se judicio sponte acquievit, quod canonicae ordinationi locum dedisse judicatum fuit. Eamdem vero ordinationem Leo contra instituta canonum peractam tradidit, de quo confer not. 36. (Infra, col. 720, n. b) . canonice facta: canonice enim facta non fuisset, si Maximus Domno adhuc superstiti nec canonice deposito superordinatus esset. Ad hoc unicum Stephani suffragium respexit quinta synodus, cum exempla undequaque exquireret episcoporum post mortem damnatorum, ut inde trium capitulorum damnatio roboraretur, quorum exemplorum inopia cum laboraret, avide arripuit [Col. 0719A] Stephani verba, quasi fuissent a synodo approbata; et cum etiam absolutum a synodo oecumenica Dominum non legeret, sed Maximum potius confirmatum, confidenter asseruit Domnum post mortem damnatum; tametsi statim se simulque Stephanum Ephesinum explicuerit, dum significavit totum illud ex sola confirmatione Maximi esse assertum. Aliqua tamen macula, quod diffitendum non est, remansit aspersa Domni 1206 memoria propter damnatos catholicos antistites; quae causa fuit cur in purganda ejus memoria tardiores se concilii Patres gesserint.
XXIX. Jam vero in deligendo et ordinando ejus in locum successore quid factum sit operae pretium est discutere. Notanda imprimis quatuor legatorum sedis apostolicae sententia in actione 10 Chalcedonensis concilii, qua diserte asserunt ordinationem Maximi Antiocheni episcopi in Domni locum subrogati Ephesinae pseudosynodi gestis non esse accensendam, eamque fuisse sancti Leonis mentem, cum ex una parte omnia quae ibi gesta sunt irrita esse judicavit, ex alia vero Maximum [Col. 0719B] in suam communionem recepit. Verba legatorum in synodo haec sunt occasione depositionis Ibae a pseudosynodo Ephesina, cujus acta relegi volebant judices: Paschasinus et Lucentius et Julianus reverendissimi episcopi, et Bonifacius reverendissimus presbyter, vicarii sedis apostolicae, per Paschasinum dixerunt: Synodus proferri non potest, in qua illa nefaria delicta relecta sunt, et ob hoc ad lectionem videntur esse superflua ea quae ibi sunt acta. Si ergo et a beatissimo et apostolico Romanae urbis episcopo, omnia quae ibi gesta sunt vana sunt habita (claret quia et sanctissimus episcopus Antiochenae civitatis extra haec est, quem post haec beatissimus episcopus in propria communione suscepit), necessarium est enim ut rursus eumdem tranquillissimum et Christianissimum principem adeamus, quatenus illud concilium sacra et propria lege neque nominari praecipiat. Fatendum est valde inemendata esse haec verba tam in Graecis quam in Latina versione, in qua, 1 o abundant ista: Quem post haec beatissimus [Col. 0719C] episcopus in propria communione suscepit; quae [Col. 0719C] In Graeco textu vulgato, quem originalem Quesnellus vocat, non solum desiderantur verba quem post haec beatissimus episcopus in propria communione suscepit, sed ista etiam necessarium est enim, quae contextui necessaria ad glossema referri nequeunt. Alia quaedam in vulgato Graeco ejusdem synodi manca deprehenduntur, quae ex Latina versione supplenda [Col. 0719D] sunt. Quod porro hoc loco Quesnellus contendit, sensum esse integrum absque illis Paschasini verbis, tam absurdum et falsum est, ut potius sine illis sensus sit imperfectus. Cum enim is dixisset pseudo-Ephesina gesta a Leone irrita fuisse habita, addit in his generalibus verbis non comprehendi ordinationem Maximi ex eo palam constare, quod post haec ipsum Leo in propria communione suscepit. Integer profecto non fuisset sensus, si Paschasinus hanc rationem non attulisset, ut consideranti patebit. Adde quod sequentia nullam connexionem haberent sine his vocibus necessarium est enim, quae licet etiam in Graeco vulgato inveniantur, Quesnellus tamen expungenda existimat. Non igitur necessaria est emendatio, qua ille postea alia ex arbitrio addens, alia detrahens, alia mutans, mirifice laborat ut bonum sensum sine illis verbis eliciat. Quod dein ingerit circa vocem eumdem, haec interpretis est, qui Graecam, [Col. 0720C] vocem τοῦ αὐτοῦ eumdem reddidit, cum hoc loco melius reddenda fuerit ipsum. Ne quid vero ad plenissimam Quesnelli confutationem desit, conferendos credidimus duos codices Graecos 164 et 555 bibliothecae Venetae S. Marci Chalcedonensem synodum continentes, ex quibus alia quaedam in vulgato Graeco textu deficientia suppleri posse jam observavimus [Col. 0720D] in admonitione praemissa actioni antea ineditae Chalcedonensi tom. I, col. 1489. num. 1 (Tom. praeced., col. 1249) . Neque spes nos fefellit. Invenimus enim utrumque codicem praeferre ea Graeca verba, quae respondent antiquae versioni Latinae, et in Graeco vulgato desiderantur. Sic nimirum ibidem legitur: Δῆλόν ἐστιν, ὡς καὶ ὁ ἁγιώτατος ἐπίσκοπος τῆς Ἀντιοχέων Ἐκκλησίας ἔξω τούτων ἐστὶν, * ὅν τινα μετὰ ταῦτα ὁ μακαριώτατος ἐπίσκοπος ἐν τῇ ἶδίᾳ κοινωνίᾳ ὑπεδέξατο· καὶ γὰρ ἀναγκαῖόν ἐστιν, * ἵνα ἐτὶ (ita melius cod. 164. quam in altero, et in vulgato ἵνα ἐπί) τοῦ αὐτοῦ, etc. Verba asteriscis inclusa ex mss. Venetis suppleta sunt. Ex his autem apparet defectum ejus codicis Graeci, quo Romani editores usi sunt, profectum fuisse a facili amanuensis saltu, quo ab altero verbo ἐστίν ad tertium exscribendo transcurrit. Hinc porro totus Quesnelli nisus prorsus eliditur. 1207 desiderantur in textu originali. Unde conjicimus vice glossematis ad marginem ex sequentibus Anatolii verbis ascripta postmodum in textum irrepsisse. 2 o Superflua videtur vocula enim, quam ideo diverso ab aliis charactere notavimus, et quae fortasse supposita est pro etiam a scriba ambigua vocis abbreviatione decepto; antiquissima enim Crabbi editio ita habet em, quod etiam non minus significare potest quam enim. 3 o Non est ad quid vox, eumdem referatur, cum in superioribus de principe mentio [Col. 0720A] non occurrat. 4 o Nisi retineatur parenthesis, quam de nostro apposuimus, et vocula enim tollatur, ita ut ex his quae antecedunt parenthesim, et his quae subsequuntur, una sermonis series exsurgat, vix ulla connexio ac cohaerentia inveniri potest in illa legatorum sententia; nec apparet cur hoc loco, ubi de Maximo quaestio mota non erat, hoc directe et ex professo probare videantur, ad synodum Ephesinam non pertinere Maximi ordinationem; vel, ut aliis placet, a rejectione actorum illius synodi esse excipiendam: recepta autem interpunctione et emendatione nostra, optime, ni fallor, omnia cohaerent.
Tentabo et alia via hujus loci emendationem in Graeco textu, qui clarus erit, si particula ὡς, quae post δῆλόν ἐστι legitur, anteponatur geminae huic voculae, et altera particula ἵνα ut superflua rejiciatur. Sic ergo legendum putaverim: Εἶ μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τοῦ μακαριωτάτου καὶ ἀποστολικοῦ ἐπισκόπου τῆς πόλεως Ῥώμης πάντα τὰ ἐκεῖ πεπρᾶγμένα ματαία ἔστι· ὣς δηλόν ἐστι, καὶ ὁ ἁγιώτατος ἐπισκόπος τῆς Ἀντιοχέων Ἐκκλησίας ἔξω τούτων ἔστιν· ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τοῦ γαληνοτάτου καὶ Κριστιανικωτάτου βασιλέως ἐπιτύχωμεν· ὤστε ἐκείνην τὴν σύνοδον ἱερῷ ἶδίῳ νὀμῶ μήτε ὀνομάζεσθαι προστάττειν. Quae ita verto: Si igitur et a beatissimo apostolicoque episcopo urbis Romae omnia quae ibi gesta sunt vana sunt reddita, ut manifestum est, et sanctissimus episcopus Antiochenae Ecclesiae extra haec habetur, adeamus tranquillissimum et Christianissimum principem, ut illud concilium sua 1208 sacra lege nec nominari praecipiat. Nimirum, quae his verbis in Latina editione inseruntur, nec leguntur in Graeco, pariter omittenda censemus, tametsi Petrus de Marca haec retenta a veteri interprete credat juxta fidem antiquorum codicum: quod confirmare nititur ex sequenti Anatolii interlocutione, in qua negotium Maximi a rescissione gestorum Ephesinorum excipi vult propter communionem Maximo a Leone impertitam. Sed sibi ipsi sufficiunt legati, ut intelligantur; et sive sententia illorum ab Anatolii suffragio discrepet, [Col. 0720C] sive illi concinat, non probat tamen id a legatis dictum, quod dictum non esse omnia originalium actorum exemplaria significant; nec necesse est ut eadem ab Anatolio et a legatis Romanis proferantur, siquidem hi aliquando inter se non conveniunt, ut videre est in sequenti actione Chalcedonensi 11 in negotio Bassiani et Stephani Ephesi episcoporum, quorum alterutrum in ea sede retinendum esse censuit Julianus Coensis, aliis utrumque removendum contendentibus.
XXX. Inutile tamen prorsus non erit Anatolii interlocutionem [Col. 0721A] propius inspicere: tota enim mihi videtur arte composita ab homine versuto et de sua ordinatione male securo. Ita se habet post legatorum verba.
Anatolius reverendissimus archiepiscopus Constantinopolis novae Romae dixit: [Col. 0721C] Gr. αὐτόθεν, ab eo tempore. Hinc destructionem ea quae in Epheso nuper gesta sunt habuerunt, ex quo maxime post haec optime sunt et Deo amabiliter emendata. Igitur definimus nihil horum valere quae in illa dicta synodo sunt confecta, nisi illud circa sanctissimum Maximum magnae Antiochenae civitatis episcopum; quoniam et sanctissimus Leo Romanus archiepiscopus in communionem eum recipiens, praeesse eum Antiochensium judicavit Ecclesiae; quam formam sequens et ipse approbavi et praesens omne sanctum concilium.
Duo erant in legatorum sententia, quae [Col. 0721C] Haec omnia mera sunt Quesnelli somnia. Cum enim Anatolii ordinatio a Leone fuisset approbata, nihil erat ex quo sibi metuens, hac arte et vafricie, quae illi tribuitur, uteretur. Totum hoc Quesnelli commentum eo directum noscitur, ut Constantinopolitani [Col. 0721D] hujus episcopi testimonium de Leonis auctoritate in cassandis pseudo-Ephesinis gestis et in confirmanda ordinatione Maximi partim eripiat ac aliorsum distrahat, partim vero in suspicionem adducat. Cassationem omnium actorum latrocinii Ephesini non Leoni, sed Chalcedonensi concilio ab eo tributam interpretatur, cum ejus verba nihil de Chalcedonensi loquantur, nec omnia Ephesina gesta actione prima fuerint lecta et emendata, sed ea tantum quae ad S. Flavianum, et ad Eutychen pertinent; econtra vero S. Leo omnia irrita declaraverit. Pro excipienda autem ordinatione Maximi, Leonis auctoritatem ob deliniendos legatos ab Anatolio idcirco productam sibi fingit, ut negotium suum ageret, perinde ac si ipse nondum approbatus fuisset a S. pontifice, ac in eadem causa versaretur in qua Maximus; cum tamen is vivo Domno et probabilius etiam Constantinopoli fuerit ordinatus, [Col. 0722C] ipse autem post Flaviani mortem in sua sede. Quod tandem ait huic Leonis confirmationi circa ordinationem Maximi concilii oecumenici accessisse consensum, ne id amplius retractari liceret, id consilii ex Anatolii verbis non colligitur. Quin cum tota synodus, nullo hac super re examine habito, pontificii [Col. 0722D] judicii formam secuta tradatur, id solum elicitur, quanti apud oecumenicam synodum aestimata fuerit Leonis apostolica auctoritas. Tota nimirum synodus statim ab initio inter episcopos recepit Maximum sine difficultate cujusquam, quia a Leone susceptus fuerat. Anatolium angebant: primum, quod dixerant omnia Ephesini conciliabuli acta 1209 vana esse, nefaria, nec nominanda; alterum est, quod Maximi Antiocheni negotium extra acta illa censendum esse contenderant. [Col. 0721B] Utroque concuti videbat homo sagax ordinationis suae fundamenta. Si enim omnia synodi illius gesta sine exceptione irritanda erant; jam periculum subibat Anatolius dignitatis suae, cujus auctores fuerant synodi infaustae principes. Si vero ab ejusdem concilii gestis secernebatur ordinatio Maximi, tunc unicum illud exemplum, quo ordinationem suam etsi a praedonibus designatam, tueri poterat, sibi per legatorum verba eripi cernebat, verebaturque ne illi eo consilio ita locuti essent, ut retractandae postmodum ejus ordinationi, quemadmodum et de aliorum ordinationibus factum est, viam pararent. Hoc homo sagacissimus subodorabatur, subtiliterque declinare tentavit. Primum igitur, quia legati omnia gesta illa velut nefaria atque in omnibus a sancto Leone reprobata, nec relegi, nec examinari volebant, sermonem suum inde orditur ut dicat ab eo solum tempore gesta illa irrita fuisse, ex quo erant rite discussa et emendata, in prima videlicet [Col. 0721C] actione Chalcedonensi. Hinc consequi volebat, proprie non ex Leonis, sed ex synodi decreto petendam esse gestorum Ephesinorum rescissionem; ac proinde si quid ex illis nondum examinatum erat et emendatum a synodo, qualis ejus erat ordinatio, non irritum esse censendum. Tum velut definiens pronuntiat nihil horum valere quae apud Ephesum confecta erant: Maximi tamen negotium caute excipit, ut et suum pariter exciperet: Πλὴν τοῦ κατὰ τὴν μεγίστην Ἀντιοχείαν ἁγιωτάτου ἐπισκόπου Μαξίμου : Excepto sanctissimo episcopo Maximo, qui praeest magnae Antiochiae. Ne vero infensos haberet legatos quibus contradicebat, eam exceptionem ex judicio sedis apostolicae [Col. 0722A] repetit ac firmat, cujus episcopus Maximum in suam communionem recipiens sua approbatione honestarat, quo suam quoque rem agebat, cum et ipse in communionem a Leone receptus esset. Significat insuper concilii oecumenici accessisse consensum, ut omnem hujus negotii retractandi spem legatis eriperet. Sed mirare, 1210 si placet, hominis vafritiem, qui cum in ordinando Maximo omnibus praeivisset, eam sibi ordinationem contra canones vindicans, jactare audet se Leonis exemplum secutum esse, nec Maximum approbasse nisi post cognitam Leonis ei communicantis approbationem. Ea est hominis sinceritas candorque animi.
XXXI. Firma igitur certaque manet legatorum S. Leonis sententia, asserentium inter Ephesina acta numerandam non esse Maximi ordinationem. Et revera etsi forsan deposito Domno decrevit illa synodus alium eligendum, non est tamen ordinatus nisi diu post solutam synodum. Primum enim Anatolius ipse, a quo Maximus ordinatus est, consecratus non [Col. 0722B] est Constantinopoli episcopus, nisi post Flaviani mortem, ut ex breviculo historiae Eutychianistarum Epistolis S. Leonis in editione Romana praefixo discitur, et ex fragmento epistolae Anatolii ad Leonem PP., quod inter vetera Ecclesiae Graecae monumenta nuper luci dedit vir doctissimus Joannes Cotelerius p. 66. In eo siquidem, post mortem Flaviani narratam, ista legimus: Tunc temporis Anatolius quidam presbyter Alexandriae apud Constantinopolim morabatur, etc. Fit ergo iste Constantinopoli episcopus. Successit igitur mortuo, non vero est viventi superpositus, quod nec Leo umquam objicere omisisset, si ita actum esset. Immo numquam a Leone fuisset receptus, quemadmodum scribebat ad Constantinopolitanos: Quisquis incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari (Epist. 45, nunc 50, cap. 1) . Denique cum scribat ad Theodosium Augustum die 10 [Col. 0722C] Julii anni sequentis, de ordinatione ejus, qui Constantinopolitanae coepit Ecclesiae praesidere (Epist. 52, nunc 69, cap. 1) , satis ostendit [Col. 0722D] Anatolium ordinatum post S. Flaviani mortem exeunte anno 449 probavimus in admonitione ad epist. 53, tom. I. recenter fuisse ordinatum, id est, fere decimo mense a soluta synodo Ephesina. Jam vero aliquod tempus fundandis episcopatus ejus exordiis dandum fuit, [Col. 0722D] Maximum nec Antiochiae ordinatum, nec post Theodosii mortem, videsis not. 26 (Supra, col. 266, n. e ) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 451. antequam Antiochiam se conferret, ubi electionem et consecrationem fieri oportebat secundum canones, sicut revera canonice factam esse Antiochiae, docet Stephanus Ephesinus, actione 10 Chalcedonensi. 1211 Illic Maximus, qui [Col. 0722D] Maximus, diaconus et archimandrita Antiochenus, Nestorii adversarius, Ephesinae synodi tempore memoratur. Num vero hic idem ille sit qui an. 450 consecratus fuit Antiochenus episcopus, sola similitudo nominis haud certa probatio est. diaconum et archimandritam agebat, in Antiochensium civitate canonice, si Stephano credendum, electus et ordinatus est; si vero Leoni fides [Col. 0723A] (Epist. 80, nunc 106, c. 2) , contra canonicam regulam, contra instituta canonum, sine ullo exemplo talem ordinationem celebrare Anatolius praesumpsit: Quod, inquit Leo (Epist. 78, nunc 104, c. 5) , amore reparandae fidei et pacis studio retractare cessavimus. Quod unum in Maximi ordinatione peccatum notavit Leo, alia procul dubio notaturus, si qua alia ejus ordinationem infirmassent. Quod enim Facundus scribit (Lib. V, c. 3) , Maximum Antiochenum et Juvenalem Jerosolymitanum vel dogmate vel communione Eutychianorum pollutos ante fuisse, quoad Maximum, vel pura puta Nestorianorum, quod illic Facundus insinuat, calumnia fuit, vel Facundi ipsius mera suspicio, inde nata, quod Maximum et ab Eutychianis ordinatum, et consequenter eorum saltem communione infectum putavit. At ab Anatolio, ut testis est Leo, fuit ordinatus, quem numquam pro Eutychiano habuit Romanus pontifex, etsi fidei ab eo professionem exegit, quam necessariam reddebat [Col. 0723B] antiqua Anatolii cum Dioscoro necessitudo, cujus videlicet apocrisiarius fuerat.
XXXII. Jam ex dictis plura habemus ad historiae et disciplinae ecclesiasticae notitiam conducentia. [Col. 0723D] Omnia hujus recapitulationis capita ex anterioribus notis corruent. Primo videlicet eliminandam esse ab actis Chalcedonensibus actionem illam de Domno inscriptam; tamquam quae spuria sit et omnino commentitia.
2. Ad S. Leonis judicium referendum non esse quod Domnus sedi suae post Ephesinum latrocinium non fuerit restitutus, sed ad ipsius Domni mortem, quae restitutionem ejusdem praevenerat.
3. Maximi ordinationem Ephesinis actis ex mente legatorum sedis apostolicae non esse annumerandam.
1212 4. Solum defectum qui in ea reprehendendus fuit, hunc fuisse, quod Anatolius ultra proprios terminos excurrens eam sibi ordinationem vindicarit.
5. Leonem amore pacis istud dissimulasse, tametsi probabile est Orientales eam ob rem non fuisse ordinationem [Col. 0723C] [Col. 0723D] Totum Chalcedonense concilium Maximum sine ullo examine ac sine ulla cujusquam protestatione suscepisse inter Patres, quia S. Leo ejus ordinationem susceperat, certum est ex testimoniis insertis actioni 10, quae incassum Quesnellus distorquere studuit. Num vero, si S. pontifex illum in communionem non recepisset, ordinatio ejus, antequam inter synodi Patres admitteretur, nihil difficultatis cuipiam Orientali episcopo injecisset, ex quo retractanda videri posset, non ita certum est, ut Quesnellus praesumit. Is quidem ut eam aliqua ratione vindicet, nec sine exemplo, nec absque auctoritate aliqua canonum peractam probare studet; quibus Leoni manifeste opponitur scribenti epist. 104 Anatolium sine ullo exemplo et contra instituta canonum Maximi ordinationem praesumpsisse. Leoni autem magis quam Quesnello credendum est. Quae enim exempla is profert [Col. 0724D] sunt episcoporum Thraciae, Ponti et Asiae, quae Constantinopolitano antistiti postea attributae fuerunt; nullum autem exemplum afferre potuit episcopi Antiocheni, de quo nunc agitur, a Constantinopolitano ordinati, aut alicujus episcopi Antiochenae dioecesis, in cujus ordinationibus nullus CP episcopus se umquam immiscuit. Canones porro, qui excipiunt invitatos ab episcopis provinciae, ad excusandum Anatolium non conferunt, nisi ab Antiochenae provinciae episcopis ad Maximum ordinandum invitatus probetur. Immo cum eum contra instituta canonum ordinasse Maximum Leo testetur, episcopos provinciae ipsum in circumstantiis canonum haud invitasse credibile est. Quod si haec ordinatio Constantinopoli, non autem Antiochiae habita verisimilius judicetur, uti conjecimus not. 26 (Supra, col. 266, n. e) in dissert. 1 Quesnelli ad annum 451, nullus canon ad hanc ordinationis rationem ullo modo excusandam poterit inveniri. retractaturos. Etsi enim manifeste contra canones peccasset Anatolius, si aliquorum dioecesis Orientalis episcoporum ordinationem sibi arrogasset, quos nimirum omnes Antiocheno episcopo subjectos pronuntiarat synodus Nicaena, cum tamen de Antiocheni ipsius primatis ordinatione nihil in particulari praescripsisset, contra canones non videbatur esse, si admissis omnibus provinciae episcopis, Constantinopolitano consecrationis honor ex omnium consensu deferretur: illi, inquam, qui ex decreto secundae synodi oecumenicae supra omnes sedes Orientales praerogativam obtinuerat.
Non diffiteor tamen istud ambitiose et contra consuetudinem ab Anatolio esse praesumptum; sed non sine exemplo, nec sine auctoritate canonum, quam suae ambitioni obtenderet. Non aliter quippe ordinationem Thraciae, Ponticae et Asianae dioeceseon ad se [Col. 0724A] traxerant Anatolii praedecessores, quam se metropoliticis ordinationibus immiscendo, non sua quidem sponte quoad speciem, sed invitati a provincialibus episcopis, rogatique quasi ambitiosarum pensationum coercendarum gratia, seditionumque avertendarum, quas frequenter moveri contingebat. Nec id etiam sine domestici canonis suffragio audebant. Constantinopolitana quippe synodus canone 2, post constitutos dioeceseon terminos, ita eosdem a quolibet episcopo transiliri prohibuit, ut tamen eos qui invitati a provincialibus, Ecclesiarum se alienarum ordinationibus immiscuissent, pro canonum violatoribus haberi noluerit. 1213 Non invitati, inquit, episcopi ultra dioecesim accedere non debent super ordinandis aliquibus, vel quibuscumque disponendis ecclesiasticis causis. Quod dum decernerent hujus synodi Patres, ob oculos habebant procul dubio canones apostolicos 13 et 33, nec non et Nicaenam definitionem. Testes habemus ipsos concilii episcopos, [Col. 0724B] cujus (si non subsequentis conventus) synodicam ad Damasum aliosque Occidentis episcopos descripsit Theodoritus libro V Historiae Ecclesiasticae, cap. 9. Haec sunt ejus verba: De privata autem Ecclesiarum administratione antiquus, ut scitis, mos obtinuit, sanctorumque Nicaeae Patrum definitio, ut in singulis provinciis episcopi provinciae ET SI IPSI VELINT, CUM EIS FINITIMI ORDINATIONES SECUNDUM UTILITATEM peragant. Qua ex forma scitote tum reliquas apud nos Ecclesias administrari, tum ILLUSTRISSIMARUM ECCLESIARUM creatos fuisse SACERDOTES. Favent Antiocheni canones 13 et 22, quibus permittitur invitatis episcopis a suis alienae provinciae collegis, illius sese ordinationibus immiscere. His gradibus tendebant ad primatum Constantinopolitani episcopi. Primum enim ex benigna canonum interpretatione invitari se curavere ad ordinationes metropolitarum. Tum quod ex gratia tantum concessum videbatur, in apertum jus transiit. Denique canone ecclesiastico sancitum est, cum sese generalis synodi obtulit occasio. [Col. 0724C] Iisdem passibus progressus est Anatolius ad majora. Subactis enim minorum dioeceseon metropolitanis, de majoribus ordinandis incessit eum ambitio. Ac primum specie turbarum, quae tunc timendae erant, comprimendarum, sese Antiocheni episcopi ordinationi inseruit, seu, ut canones sinebant, invitatus, seu missus ab Augusto, sperans id, quod occurrenti temporum difficultati datum erat, pro inviolabili aliquando consuetudine facile recipiendum: cui demum accederet canon ecclesiasticus, quo recepta consuetudo firmaretur sancireturque in perpetuum.
Haec cum ita se habeant, Maximi ordinatio irritari eam ob causam non poterat: 1214 quoniam volentibus et secundum canonum indulgentiam invitantibus Anatolium Orientalis provinciae vel dioecesis episcopis, facta non erat injuria (Vide observationem 1 ad epist. 80, nunc 106) . Et revera etsi Leo Anatolium exagitans ob tentatam ab eo majorum sedium depressionem, usurpatam objiciat ordinationem Maximi, neutri tamen ea de re negotium facessere visus est, non amore tantum pacis, sed etiam propter canonum de invitatis episcopis exceptionem. Praesensit etiam, ni fallor, Leo noster, nihil ab Anatolio actum esse hac in re contra Nicaenos canones, sed tantummodo contra consuetudinem seu regulam ecclesiasticam: latum enim discrimen posuit inter utramque Anatolii usurpationem, alteram qua Antiochenum episcopum ordinare praesumpserat, alteram qua secundi honoris locum invadere tentavit: hanc contra Nicaenos canones esse clamitat, illam vero contra canonicam regulam. Post consecrationem, inquit (Epist. 80, nunc 106, cap. 2) , Antiocheni episcopi, quam tibimet CONTRA CANONICAM REGULAM vindicasti, doleo etiam in hoc dilectionem tuam esse prolapsam, ut SACRATISSIMAS NICAENORUM [Col. 0726A] CANONUM CONSTITUTIONES conareris infringere; tamquam opportunum se tibi hoc tempus obtulerit, quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit, etc. Notanda enim orationis auxesis in secundae usurpationis narratione.
Quamobrem illam facile dissimulavit, hanc velut inauditam et tolerandam numquam se passurum spopondit: quoniam Nicaenos canones totius mundi veneratione consecratos, aliisque omnibus singulari privilegio sacratiores infringebat pessumdabatque. Ex dictis sequitur non magis dispensatione vel confirmatione opus fuisse in ordinatione Maximi, quam olim opus fuit, cum Joannes Chrysostomus tot ordinationes ac depositiones etiam episcoporum aggressus est perfecitque in Asiaticis Ecclesiis, quod et refert actio 12 Chalcedonensis concilii, et confirmant quotquot res a Chrysostomo gestas prosecuti sunt.
[Col. 0725B] 1215 1. Quonam consilio Quesnellus actionem Chalcedonensem de Domno a Rustico Romanae Ecclesiae diacono inventam et editam, de qua jure dubitari nequit, in certae suppositionis opinionem adducere tam prolixa disputatione nisus sit, non vacat inquirere. Praefert ille num. 3: Hanc actionem minime commentitiam esse, sed genuinam, totis votis peroptare. Hoc enim si esset, jam praeclarissimum antiquissimumque prae manibus haberemus testimonium summae auctoritatis pontificis Romani tum in synodos, tum in Orientales episcopos, majorum, inquam, ac primarum sedium episcopos. Dum hoc documentum apocryphum et supposititium esse probare studuit, si gravia et satis firma protulisset argumenta, condonandum esset. At ea quae adduxit in medium, adeo sunt exilia et imbecilla, ut non solum Baluzius, qui Quesnellum in non paucis refellendum et impugnandum sibi sumpsit, verum etiam Tillemontius, qui ei in pluribus favet, eorum imbecillitatem fateri et demonstrare compulsus fuerit.
[Col. 0725C] 2. Actio Chalcedonensis a Rustico edita Domnum adhuc vivum praesumit. Econtra Quesnellus eum ante Maximi ordinationem vita excessisse contendit. At Maximum vivente adhuc Domno ordinatum non ex hac una controversa actione colligitur, verum etiam ex indubio actionis 10 testimonio, quo rescissis omnibus pseudosynodi Ephesinae gestis Maximi Antiocheni exceptio facta fuit. Omnia siquidem pseudo-Ephesina gesta rescindere idem fuit ac simul irritas facere et declarare omnes episcoporum depositiones quae iisdem gestis sancitae fuerant, eosdemque episcopos suis sedibus restituere, ac subrogatos removere. Post haec autem gesta rescissa non solus Maximus, qui Domno deposito fuerat suffectus, sed etiam Anatolius, qui Flaviano pariter deposito successit, ex Chalcedonensis concilii mente in suis sedibus remansere. Quid autem causae fuit cur unius Maximi, non vero Anatolii exceptionem synodus fecit? Ratio ibidem pro Maximi exceptione allata haec fuit, quia Leo pontifex [Col. 0725D] ejus ordinationem suscepit et confirmavit, dum illum in communionem recepit. Sed jam ante concilium idem pontifex etiam Anatolii ordinationem susceperat; nec tamen haec de ipso ratio producta aut producenda visa est. Peculiaris ergo solius Maximi exceptio aliquid peculiare in eo praesumit quod in Anatolio non contigit. Cum Flavianus jamdiu esset mortuus, timeri non poterat ab Anatolio ne rescissis pseudo-Ephesinis gestis in suam sedem rediret. Cum vero Domnus adhuc viveret, ne ex eorumdem actorum rescissione aliquando vellet suam sedem repetere, Maximus metuere poterat; et idcirco peculiaris pro Maximo exceptio necessaria fuit. Cur autem Domnus, si in vivis erat, non ita suae sedi restitutus [Col. 0726B] fuerit in synodo Chalcedonensi, uti inter caeteros suae sedi redditos fuit Ibas Edessenus, licet Nonnus ei subrogatus viveret, ea de causa accidisse videtur, quia Domnus in pseudosynodo cum aliis lapsus, post depositionem poenitentia ductus, ac in eremum sese recipiens, episcopatum Maximo sponte dimisit; cui idem Maximus miseratione commotus pensionem, qua ille contentus erat, ne monachis gravis esset, in Chalcedonensi procuravit. Sed quaecumque fuerit hujus facti ratio, non propterea repudiandum et negandum est factum ipsum aliunde certum, nisi manifesta, quae nondum apparuit, ratio contrarium evincat. Hoc autem Chalcedonensis certissimae actionis testimonium tantum est ad destruendam Quesnelli hypothesim, ut quaecumque ab eo afferuntur prae hoc 1217 testimonio nihil possint. Aliud argumentum fortassis evidentius adjicere placet, ex quo Maximum vivo adhuc Domno episcopum ordinatum multo magis patebit. Certum est ex Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Euthymii, Domnum [Col. 0726C] post depositionem in se reversum, ac poenitentia ductum, quod eidem S. Euthymio non obedisset, ad eum rediisse ac in eremum sese recepisse. Hunc quidem statim post depositionem eo migrasse arbitratur Quesnellus. At cum omnes episcopi in latrocinio Ephesino depositi haeresis nomine, ex more illorum temporum pulsi fuerint in exsilium, simili poena multatum etiam Domnum dubitare non licet. Porro exsules episcopi revocati non fuerunt nisi post Theodosii mortem, cum novus imperator Marcianus eos redire jussit (Leo epist. 77) . Vivo igitur Theodosio Domnus sicut revocatus non fuit ab exsilio, ita nec in eremum potuit proficisci. Maximum vero ordinatum fuisse ante obitum Theodosii probavimus not. 26 (Supra, col. 266, n. e) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 451. Haec ergo ordinatio contigit Domno adhuc vivente, antequam ab exsilio revocatus in solitudinem pergeret. Hoc argumentum ita nobis videtur evidens, ut pluribus laborare in refellendis singulis Quesnelli [Col. 0726D] conjectatiunculis opus non sit, cum praesertim has in notis ipsi dissertationi suo cujusque loco subjectis satis solverimus. Qui autem plura legere cupit, adeat Baluzium in praefatione ad antiquam versionem synodi Chalcedonensis num. 92 et seqq., atque Tillemontium in Leonem not. 54. Ipse etiam Quesnellus imbecillitatem suam pernovisse videtur. Cum enim post Baluzium secundam editionem curans ea fere omnia vindicare nisus sit quae impugnavit Baluzius, hoc tamen in capite quod prolixius ab illo aggressum et impetitum fuit, licet aliquid novi inseruerit ex Labbeo et Cotelerio, nihil tamen Baluzii argumentis reposuit. Id non alia de causa contigisse credibile est, nisi quia quod probabiliter regereret non invenit.
[Col. 0727A] 3. Hic autem addemus ex vetustissimo codice Vaticano 1322, tres synodi Chalcedonensis actiones ad Maximum pertinentes, quarum duae Domni etiam causam respiciunt, et una ignota omnino est, ex quibus germanitas controversae actionis maxime confirmabitur. Licet has a cardinali Casanata Baluzius ediderit, cum tamen ipsa ab eo acceperit in fine suae editionis, nec potuerit easdem commode considerare et evolvere, quid contineant, satis animadversum non fuit, nec illam e tribus actionibus antea ineditam a quopiam detectam invenimus.
4. De codice quem Romae licuit expendere, imprimis dicamus. Millenariam aetatem superat, cumque pertinuerit ad Ecclesiam Veronensem, ut liquet non solum ex tribus documentis Veronensibus in fine descriptis, verum etiam ex notatiuncula antiquissimi caracteris VERONA in superiori margine paginae 25, hic profecto codex vel fuit unus ex illis quos Pacificus archidiaconus Veronensis Ecclesiae ineunte nono saeculo comparavit, vel inter eos erat qui ante ipsum [Col. 0727B] Pacificum ad nostram Ecclesiam spectabant. Continet autem concilium Chalcedonense ex editione Rustici, sed mutilum: incipit enim ab actione secunda. Accedit in fine relatio concilii ad S. Leonem ex antiqua versione cum quampluribus episcoporum subscriptionibus, quae in nullo alio manuscripto inveniuntur. Praemittuntur autem initio (quod mutilum agnoscitur) paginae quatuor et viginti scriptae charactere diverso a charactere reliqui codicis, eoque minusculo, sed antiquo; in quibus quaedam documenta ad Chalcedonensem synodum pertinentia leguntur. Haec autem cum in rem nostram maxime conferant, accurate consideranda sunt. Indicem primo subjicimus, servata lectione etiam mendosa codicis.
5. Pagina igitur secunda (prima enim desideratur) sic habetur. Exempla [Leg. exemplar] epistolae sacrae secundae, quem [Leg. quae] missae sunt sanctae synodo, quem [Leg. quae] ad Nicaeam convenit, de transeundo [Col. 0727C] ad Chalcedonam. Victor [Leg. Victores] Valentinianus et Marcianus Augusti. Festinantes nos ad sanctam synodum pervenire, publica res . . . . . . causa necessaria satis inbuit [Leg. inhibuit]. Sed his [Leg. ex his] quae vestra sanctitas scribit, agnovimus plures, etc. Est lectio diversa a vulgata tomo IV Concil. Ven. edit. col. 843, haecque nostra videtur ipsum originale Latinum; vulgata autem indicia praefert versionis ex Graeco: hujusmodi enim sacrae, ut alibi diximus, Latino et Graeco sermone edebantur. Secundae sacrae mentio innuere videtur, prima pagina, quae deest, descriptam fuisse primam eorumdem imperatorum sacram, 1219 qua synodus Nicaeae indicta fuerat, cujusque originale Latinum exhibetur in collectione Quesnelliana, cap. 25.
Tum eadem pagina tergo: Imperatores Caesares Valentinianus et Marcianus victores Augusti sanctae synodo, quae apud Nicaeam divino arbitrio et nostro decreto est congregata. Et quidem per sacras litteras nostras jam certum vestrae fecimus sanctitati ut ea quae [Col. 0727D] a sanctis Patribus nostris de venerabili atque orthodoxa fide constituta sunt confirmentur, ne ulterius orthodoxi populi vario videantur errore decepti, etc. Est tertia sacra ad Patres adhuc Nicaeae degentes missa, diversae lectionis a vulgata tom. IV, col. 846, et uti videtur, ex originali Latino.
Dein pag. 3: Ordo gestorum habitorum Chalcedona praesentibus Marciano et Pulcheria Augustorum [Leg. Augustis], Paschasino Lybitano [Col. 0727D] Leg. Lilybetano . . . . . et Lucentio, vel Lucensi Asculano. Alii enim optimae notae codices Latini habent Lucensis, uti codd. Sirmondi in exemplari sententiae ad Gallos missae indicati not. 7 (Tom. praeced., col. 990, n. c ) in epist. 103, et praestantissimus cod. Ratisp. citatus not. 11 (Ibid., col. 919, n. l ) in epist. [Col. 0728D] 83, et Vindebon. collectionis 5, not. 9 (Ibid., col. 937, n. f ) in epist. 93. Hinc suspicio est non levis verum legati nomen fuisse Lucensis, quod in actis synodi Graece redditum Λουκήνσιος, Latinus interpres Lucentius vertit, vel, ut alii codd. a Baluzio consulti, Lucensius. Versio prisca pariter habet Lucullensis. provinciae Siciliae, et Luculensi Ausculano, et Bonifacio presbytero urbis Romae vicariis religiosissimi et beatissimi [Col. 0728A] Romanae sacrosanctae Ecclesiae papae Leonis, et caeteris episcopis, qui etiam subscripserunt. Cum pervenisset piissimus et fidelissimus imperator Marcianus, etc. Est ipsa fere tota actio 6 Chalcedonensis, nimirum post breviorem introductionem, quae etiam in Quesnelli collectione legitur cap. 25, allocutio Marciani ad synodum ex originali Latino in eadem collectione recepta, acclamationes Patrum, et definitio fidei, cui duo distincta symbola inserta sunt. Solum episcoporum et aliorum praesentium praemissus catalogus, ac subscriptiones, ac postrema pars ad canones sanciendos pertinens praetermittuntur. Hae autem acclamationes et definitio inedita hactenus et incondita interpretatione efferuntur.
Post haec pag. 8 a tergo eadem definitio fidei repetitur ex alia versione cum hoc titulo: Incipit quae his praesentibus episcopis acta sunt in Chalcedonensi concilio.
Venerabilis totius mundi conventus, qui ex gratia Dei nostri, etc. Afferuntur hic quae Baluzius ex hoc [Col. 0728B] codice edidit, et novissime recusa sunt tom. IV Concil. Ven. edit., a col. 2063 usque ad 2065. Quo in loco duo observanda sunt: 1 o Ex duobus symbolis unum Constantinopolitanum, seu unum Nicaenum in Constantinopolitano auctum profertur, cui in fine additur anathematismus Nicaenus contra Arianos; 2 o huic anathematismo subnectitur confessio fidei catholicae subjecta epistolae Damasi ad Paulinum, quae sic incipit: Post hoc concilium Nicaenum, quod in urbe Roma, etc., quam confessionem Nicaeno quidem symbolo et anathematismo nulla distinctione additam reperimus in duobus mss. antiquis Vaticanis 1337 et 1338, ac Baluzius pariter nactus est in aliis codicibus Colbertinis a P. Coustantio laudatis tom. I Epistolarum Roman. pontif. pag. 510, not. 2. Romanis scilicet cum olim ignotum esset Constantinopolitanum concilium, in quo contra Macedonianos Nicaeno symbolo quaedam adjecta fuere pro statuenda divinitate Spiritus sancti, hujus additionis loco iidem [Col. 0728C] Romani laudato symbolo Nicaeno subjecisse videntur hanc confessionem fidei, qua apud ipsos eorumdem Macedonianorum error ante ipsam Constantinopolitanam synodum proscriptus fuerat. Cumque haec confessio in Occidente obtineret, et omnibus nota esset, eadem post Nicaeno-Constantinopolitanum symbolum definitionis Chalcedonensis versioni, quam primo factam credimus, inserenda visa est. Primo, inquam, factam credimus: nam S. Leo fidei definitionem Latine utique redditam statim ab initio se expendisse et probasse innuit epist. 114, c. 1, cum tamen nondum legerat Latinitate donata caetera concilii gesta ac sextam actionem, cujus breviarium, ut mox videbimus, a Juliano transmissum se nondum accepisse testatur epist. 113, c. 3. Alia quaedam gesta, quorum in hisce litteris mentionem facit, ex legatorum relatione ac Graecis gestis confuse perspectis cognoscere et judicare potuit; definitionem autem fidei probare (quod examen diligentissimum requirit) homo Graeci sermonis vel ignarus, vel non [Col. 0728D] satis peritus, sine Latina interpretatione non potuit. Post hanc igitur primam 1221 definitionis versionem praemissa fere integra sextae actionis interpretatio subinde facta videtur, in qua idcirco eadem definitio fidei continetur ex alia versione Graeco exemplo quoad substantiam magis congruente, licet valde incondita, et in nonnullis etiam particulis valde vitiosa, ut sunt illa omnia quae ante omnium actorum interpretationem a Graecae Latinaeque linguae peritiori postea lucubratam, Leone vivente Latinitate donata fuerunt.
[Col. 0729A] Sequitur breviarum actionum tertiae et sextae. Sunt duae praecipuae actiones concilii, ex quibus caetera aliis antecedentibus actionibus gesta satis intelliguntur. Breviarium tertiae actionis, qua Dioscorus damnatus fuit, sic exorditur: Incipit actus synodi Chalcedonensis, quae congregata est III idus Octobris. Residentibus episcopis suprascriptis legitur, etc., uti videre est tom. IV Concil. col. 2065. Breviarium vero actionis sextae, qua definitio fidei edita est, incipit cum hoc titulo: Item Chalcedonenses octavo kal. Novembris gesta hoc continent. Residet imperator cum episcopis, etc., uti laudato t. IV, col. 2066 et 2067.
- Tum pag. 13 additur versio trium actionum ad Maximum Antiochenum pertinentium, quarum prima agens de compositione inter eumdem Maximum et Juvenalem Jerosolymitanum habita fuit VII kal. Novembris; altera habita VI kal. ejusdem mensis, Domni causam respicit; tertia vero etsi in codice nullo distinctionis titulo praenotetur, diversa tamen agnoscitur ex die diverso, die (forte pridie ) kal. Novembris; [Col. 0729B] haecque de Juvenali simul ac de Domno agens, ex solo hoc codice suppetit, sententiamque Quesnelli multo luculentius refellit; qua de re postea dicendum erit pluribus postquam has tres actiones exhibuerimus.
- Pag. 16 iterum profertur allocutio Marciani ad synodum hoc titulo eidem praescripto: Allocutio imperatoris Marciani. Cum in sancta Chalcedonensi synodo convenissent praesente Augusta Pulcheria dixit. Ubi primum, etc.
- Pag. 17: Incipit constitutio ad synodum Chalcedonensem. Imperator Marcianus. Tandem aliquando, etc., uti in collectione Quesnelliana, cap. 26.
- Eadem pagina: Incipit alia constitutio divae memoriae Marciani in (Leg. pro) synodo Chalcedonensi. Imperator Marcianus Augustus Palladio praefecto praetorii. Venerabilem catholicae orthodoxorum fidei, etc., quae in supradicta Quesnelli collectione recitatur, cap. 27.
- [Col. 0729C] Pag. 18, epistola Leonis papae ad eamdem synodum, quae in nostra editione est epist. 114.
- Pag. 19, alia ejusdem ad Anatolium, quae nobis est epist. 87.
- Pag. 20, alia ad imperatorem Marcianum. Nobis est epist. 89.
- Eadem pagina, alta ad synodum Chalcedonensem, quae est epist. 93.
- Pag. 21, alia ad Marcianum, quae in hac editione est epist. 94.
- Tandem pag. 22: Imperator Marcianus Augustus Palladio praefecto praetorii. Licet etiam sacratissima constitutione, etc., uti in Quesnelli collectione, cap. 28.
6. Ut praestantiam hujus rarissimae collectionis quisque perspiciat, animadvertendum est in indicatis documentis ea ex Chalcedonensibus gestis collecta fuisse, quae primitus vivente Leone Latine reddita fuerunt; cujusmodi est versio integrae fere actionis VI, et alia versio definitionis fidei: unde auctor [Col. 0729D] collectionis Quesnellianae, quae anterior versione integra omnium actorum Chalcedonensium, non nisi primas interpretationes recepit, caput vigesimum quintum ex his versionibus derivavit, ut superius monuimus. Ipsa quoque inconcinnitas et ruditas interpretandi primum fetum interpretis seu interpretum Graecae linguae minus peritorum satis declarat. Breviarium duarum actionum tertiae et sextae esse illud breviarium quod Julianus Coensis ad Leonem misit, satis probabiliter ostendemus in observationibus ad not. 2 (Tom. praeced., col. 1433, n. a ) Quesnelli [Col. 0730A] in epist. 113. Actio de compositione inter Maximum et Juvenalem versionem exhibet diversam non solum ab interpretatione Rustici, quae legitur tom. IV Conc., col. 1515, verum etiam ab antiqua, quae ibidem profertur col. 2035, eaque vetustior agnoscitur, et, ut paulo post probabimus, ex originalibus gestis profecta, ac sane melioribus quam quae Rustico ac antiquo omnium actorum interpreti usui fuere. Ab eodem vero hujus versionis auctore ex iisdem sincerioribus Graecis gestis Latine redditae fuere duae aliae actiones, de quibus redibit sermo. Ipsum Latinum originale 1223 exemplar allocutionis Marciani imperatoris, quod in hac versione insertum, antiquo omnium actorum interpreti, et auctori etiam vetustioris versionis in Hispanica et Isidoriana collectionibus receptae defuit (hi enim eam ex Graeco reddere coacti fuerunt) acta concilii primigenia et originalia nostro interpreti praesto fuisse demonstrat, in quibus ea allocutio Latine et Graece pronuntiata, utroque sermone descripta fuerat, ut ex Rustico didicimus. Leges [Col. 0730B] tandem sex, et omnes originales Latinae, ac Leonis epistolae fere rarissimae, omnesque sincerae collectorem ex optimo fonte ebibisse confirmant. Haec vero omnia, si exacte perpendantur, quantam fidem concilient huic collectioni et actioni ipsi de Domno, quam Quesnellus expungere nititur, nemo est qui non videat.
7. Nunc actiones tres ad Maximum Antiochenum pertinentes, quarum duae Domnum respiciunt, proferamus, ut in laudato codice exhibentur cum hoc titulo.
Exemplar gestorum de Graeco in Latino (sic) translatum.
Consulatu domni nostri perpetui Augusti VII kal Nov. Chalcedone secundum praeceptum divinissim clementissimi domini Marciani perpetui, convenientibus [Col. 0730C] in sancta ecclesia sanctae martyris Eufemiae [Col. 0729D] Lege VC. magistro militum et exconsule ordinario, etc., uti liquet ex act. 1 et aliis, in quibus hic idem Anatolius nominatur. Hoc autem loco praeterea notandum est, haec et sequentia verba usque ad reverentissimis episcopis deesse in codicibus Rustici; unde vel in hoc exactior est nostra interpretatio. vvcc et magistri militum consule ordinario e patricio Anatholio et viro clarissimo et illustri praefecto Palladio, et v. c. et illustri magistro officiorum Vincomalo, convenientibus etiam [Col. 0730D] Leg., et Paschasino, et Lucensi, vel Lucentio. Paulo post pro vicario leg. vicariis. et Paschasio e Lucullensio reverentissimis episcopis, et Bonifacio viro religioso presbytero vicario archiepiscopi senioris Romae Leonis, et Anatholio venerabili archiepiscopo splendidi nominis Constantinopolitanae, e Maximo venerabili episcopo Antiochiae Syriae, et Juvenale venerabili episcopo Hierosolymitano, et caetera sancta et oecumenica synodo hodie quae secundum sancta divalia divinissimi et clementissimi Domini in Chalcedonense civitate congregata est, omnibus residentibus ante cancellos sancti altaris, [Col. 0730D] magnificentissimi et inlustres judices dixerunt. Divus et clementissimus noster dominus rogitus a Maximo et Juvenale sanctis episcopis, praecepit nos inter eos audire de his quibus vertuntur capitulis, et convenientes memorati venerabiles viri certa ad invicem, nulla interveniente scriptura, statuerunt quae nobis manifesta [Col. 0730D] Leg., constiterunt; post quod verbum in codice sunt signa brevis lacunae. Uncis inclusa suppleta ex aliis versionibus. Post pauca legendum sanctae synodi. constituerunt [et videntur ex] consensu juste esse statuta. Haec itaque necessario arbitrati sumus et in conspectu sanctae synodo singula [Col. 0731A] instruere, ut et de vestro decreto et ex nostra sententia quae placuerint roborentur.
Maximus reverentissimus episcopus Antiochiae Syriae dixit: Placuit mihi et reverentissimo episcopo Juvenali, quos post multam altercationem ad concordiam et sedem Antiochiae urbis, quae est sancti Petri; habere duas Phoenices et Arabiam, sedem vero Hierosolymitanam habere tres Palaestinas; si tamen id venerabili patri nostro archiepiscopo Romae majoris Leoni placuerit, qui cupit [Col. 0731D] Sic codex. Vulg., uti; sed emendandum ubique contextus ostendit. ubi sanctorum Patrum canones infringibiles permanere; et rogamus ex sententia vestrae magnificentiae et sanctae (synodi) per scripturam haec roborari.
Juvenalis venerabilis episcopus Hierosolymitanus dixit: Eadem mihi placuit ut sanctam quidem Christi [Col. 0731B] anastasim tres Palaestinas habere, sedem vero Antiochiae duas Phoenices et Arabiam. Rogo et ego ex sententia vestrae magnificentiae et sanctae synodi haec roborari.
Paschasinus et Lucullensis venerabiles episcopi et Bonifacius presbyter vicarii sedis apostolicae per Paschasinum venerabilem episcopum dixerunt: Ea quae concordantibus fratribus nostris Maximo V. R. Antiochenae Ecclesiae episcopo et sancto et venerabili Juvenali Hierosolymitano bono pacis placuisse 1225 noscuntur, id est, ut Antiochena Ecclesia duas Phoenices et Arabiam habeat, Hierosolymitana vero tres Palaestinas habeat, etiam nostrae humilitatis interlocutione firmentur, ut nulla in posterum super hoc negotio supradictis Ecclesiis controversia [Col. 0731C] relinquatur.
Qua interlocutione Graece interpretata per Veronicianum virum devotum agentem in rebus et secretarium sacri consistorii, Anatholius venerabilis archiepiscopus gloriosissimae Constantinopolitanae dixit: Quae complacita sunt inter beatissimum episcopum Maximum Antiochiae et venerabilem episcopum Hierosolymitanum Juvenalem, et ex mea interlocutione firma manebunt. Et sancta quidem Ecclesia Antiochenae urbis duas Phoenices et Arabiam habeat, sancta vero Ecclesia Hierosolymitanorum tres Palaestinas habeat, ut deinceps unaquaeque Ecclesia adversus alteram propter hanc rem nullam habeat altercationis querelam.
Omnes universi venerabiles episcopi vociferati sunt, [Col. 0731D] quorum nomina infra scripta sunt. Et nos haec ipsa dicimus, consentimus eis quae a Patribus dicta sunt.
Magnificentissimi et gloriosissimi judices dixerunt: Opus [Col. 0731D] Leg., et hoc factum est sanctae, etc.; ac dein propositi, seu propositionis pro praepositionis. et hic factum et sanctae Trinitatis et divini clementissimi nostri imperatoris praepositionis, ut ea quae jurgantur ab eis [Col. 0731D] Locus valde corruptus. Legendum fortassis, qui altercari poterant, uno consilio deciderent voluntatisque [Col. 0732D] concordia, vel quid simile. quae altercari poterant uni consilio deciderent voluntati quae ad concordiam. Igitur Maximi sancti episcopi Antiochensium et Juvenalis [Col. 0732A] sancti episcopi Hierosolymitani factus consensus, sicuti singulorum expositio firma ex nostra sententia stat, decreto sanctae synodi in perpetuo tempore permanebit; id est, ut Maximus quidem sanctus episcopus sive sancta Antiochensium civitas duas Phoenices et Arabiam sub potestate sua habeant; Juvenalis vero sanctus episcopus Hierosolymitanus sive sancta Ecclesia quae sub ipso est, tres Palaestinas sub potestate sua habebit; sopitis secundum praeceptum divi et clementissimi nostri Domini universis pragmaticis, aliisve promeritis [Col. 0732D] Leg., a partibus litteris divinis et multa in eis ascripta, hac scilicet de causa. Et alia manu, etc. partibus litteris divinis, et multae in eis ascriptae, haec scilicet . . . . causa saecularia. Et alia manu. Edantur.
Exemplum ex Graeco in Latino.
Consulatu domini Marciani perpetui Augusti et [Col. 0732B] qui nuntiatus fuerit VI kal. Novembris, Chalcedonae, secundum praeceptum divi clementissimi domini nostri Marciani perpetui Augusti, convenientibus in sancta ecclesia sanctae martyris Euphemiae magnificentissimo et gloriosissimo magistro militum exconsule et patricio Anatholio, et magnificentissimo gloriosissimo praefecto sacri consistorii [praetorii] Palladio, et magnificentissimo et gloriosissimo magistro sacrorum officiorum Vincomalo, convenientibus etiam et Paschasino et Lucentio viris reverentissimis episcopis, et Bonifacio viro reverentissimo presbytero [Col. 0732D] Leg. vicariis, ex Rustico et contextu. vicario sancti archiepiscopi senioris Romae Leonis, et Anatholio viro reverentissimo archiepiscopo [Col. 0732D] Sic etiam codices Rustici pro maximi. magnissimi nominis Constantinopolitani, et Maximo viro reverentissimo episcopo Antiochiae Syriae, [Col. 0732C] et Juvenali viro reverentissimo episcopo Hierosolymitano, et caetera sancta synodo quae ex sanctione divi et clementissimi domini nostri in Chalcedonensi civitate congregata, quorum nomina suprascripta, residentibus universis ante cancellos sancti altaris, Maximus vir reverentissimus episcopus Antiochiae dixit: Deprecor magnificentissimos et gloriosissimos judices et sanctam hanc universalem synodum humanitatem exercere in Dominum [ Leg. Domnum], qui fuit Antiochiae episcopus, et statuere ei certos sumptus de Ecclesia quae sub me est.
Paschasinus et Lucensius viri reverentissimi episcopi et Bonifacius presbyter vicarii sedis apostolicae per Paschasinum virum reverentissimum episcopum dixerunt: Sanctus ac beatissimus papa, qui episcopatum [Col. 0732D] sancti ac venerabilis 1227 Maximi episcopi Antiochenae Ecclesiae confirmavit, justo satis judicio ejus meritum approbasse videtur: siquidem memoratus vir reverentissimus episcopus Maximus suo arbitrio Domno voluit esse consultum, ut sumptus ei de sua Ecclesia miserationis intuitu prout aestimaverit largiatur, ut contentus alimoniis quiescat in posterum,
[Col. 0733A] Qua [Col. 0733D] Legendum interlocutione. Rustici tamen codices confessionis nomen similiter praeferunt. confessione Graece per Veronicianum virum devotum secretarium sacri consistorii translata, Anatolius vir reverentissimus episcopus Constantinopolitanus dixit: Laudo et ego compassionem beatissimi episcopi Antiochiae Maximi, in quibus spontanea voluntate ipse tales preces obtulit ut sumptus praestaret Domno, qui fuit episcopus Ecclesiae sanctae quae sub eo est, praeter hoc praedicto nihil requirente.
Juvenalis episcopus Hierosolymitanus dixit: Amplector et ego consilium sancti episcopi Antiochiae Maximi. Universa sancta synodus vociferata est [Col. 0733D] Tres voces quorum nomina his nullum sensum afferentia ignorant Rustici codices. Post pauca legendum cum Rustico: Hic decet ejus aestimationem humanus cogitatus pontificis. quorum nomina his. Decibiles merito benivolentiae archiepiscopi. Omnes cogitatum ejus laudamus. Haec decet ejus aestimationem. Humanus cogitatus pontificis. [Col. 0733B] Magnificentissimi judices dixerunt: Amplectente sancta synodo arbitrium Maximi viri religiosi episcopi Antiochensium, quod de Domno probavit, et nos idem consentimus, [Col. 0733D] Melior syntaxis apud Rusticum: Ejus arbitrio relinquentes quae sunt de Domni honorificentia. quae sunt ejus arbitrii derelinquentes de Domni honorificentia. Et alia manu. Edantur.
Consulatu piissimi et amatoris Christi Flavii Marciani perpetui Augusti et qui nuntiatus fuerit, [Col. 0733D] Forte pridie. die kal. Novembris, Chalcedone metropoli Bithyniae provinciae sancta major et oecumenica synodus quae Dei gratia et sanctione piissimorum imperatorum virorum religiosorum congregata est, statuit ea quae ejus sunt. Quidam quidem de instancia beatissimorum episcoporum operata est ut Maximo Antiochensium majoris civitatis, et Juvenali Hierosolymensium gratia redderetur; [Col. 0733C] justum etenim est ut memoria [Col. 0733D] Hic et deinceps, ubi puncta notantur, corrosus est codex. Forte placitorum; et dein in conspectu hujus sanctae majoris synodi, ac magnificentissimorum, etc. . . . . . acitorum pax obtineat. Plurimis itaque ab utrisque dictis . . . . . conspectu jus sanctae majoris synodi magnificentissimorum et gloriosissimorum judicum sub praesentia convenit [Col. 0733D] Forte utrisque, et postea Orientales provincias. utriusque, et ut duas quidem Phoenices et Arabiam supra alias Orientalis provinciae sub sede Antiochensium Ecclesiae agere et sufficere [Col. 0733D] Leg. earum. eorum regentiae, et nihil aliquando amplius quaerere; tres vero Palaestinas sub sede esse Hierosolymae Ecclesiae et sufficere earum regentiae et nihil in posterum quaerere. Convenit etiam et omnia quae hic acta sunt et pragmatica gesta et multa vel si quid aliud sive per episcopos sive per imperatores aut judices facta sunt, [Col. 0733D] Forte utrisque. utriusque partibus vacua esse [Col. 0734A] omnino. Haec praefati beatissimi episcopi non ex decreto judiciario, sed ex communi consensu complexi sunt, et [Col. 0733D] Supple quae. consenserunt accipiunt. Igitur tulimus [Col. 0733D] Leg. eumdem, vel aliquid deost. eodem beatissimum episcopum Maximum petentem humanitatem de Domno qui fuit episcopus Antiochiae, [Col. 0734D] Ut abundat, vel scribendum et ei; ac similiter post pauca: Et sumptus pro ut sumptus. Hoc autem loco adimadvertenda sunt potissimum verba ei ut communicationem ut plebeo (id est laico) praestari tantummodo; ex quibus Domnum dimisso non tam episcopatu quam episcopatus honore contentum fuisse laica communione, et uti laicum sese gessisse colligitur; quod plane concinit cum iis quae narrat Cyrillus Scythopolitanus in Vita S. Euthymii apud Cotelerium tom. II Monum. Eccl. Graec. pag. 247, ubi eum in eremum se recepisse et monachi vitam cum ipso S. Euthymio egisse significat. ut ei communicacionem ut plebeo praestari tantummodo, ut sumptus ex eadem quae sub eo est sancta Ecclesia, in eo statu durante in quo est, et nihil amplius requirente. Pariter et nos decernimus, et decreto communi firmamus haec quae suprascripta, et immoventia et firma sancimus.
1229 Paschasinus et Lucensis et Julianus episcopi sancti, et Bonifacius presbyter vicarii beatissimi papae Leonis dixerunt: Beatissimus papa caput universalis Ecclesiae, apostolicae dignitatis honore conspicuus, [Col. 0734B] Leo, privilegia Antiochenae Ecclesiae reformari secundum veterum Patrum statuta constituit. Ideoque et nos Phoenicem primam vel secundam simulque Arabiam, quas nuper amiserat, revocari ad jus pristinum, sancta synodo consentiente, decrevimus: quia hoc praestantibus inlustrissimis praecelsisque judicibus pacis [Col. 0734D] Leg. studio. studiis utrisque episcopis placuit conventio, [Col. 0734D] Hanc mendosam lectionem sic corrigi posse suspicamur: Ut provinciarum divisio quietem illigaret, vel quid simile. provinciarum divisio quiete mitigaret. Unde Hierosolymorum praedictus antistes tres Palaestinas, quas olim tenuit, inconcusse possideat; Antiochenus vero memoratas justitia exigente [Col. 0734D] Leg. recipiat. reciperet; quatenus dissensione depulsa, sacerdotali concordia inviolata serventur. Laudantes namque votum reverentissimi Antiochiae urbis Maximi, quod circa Domnum ejusdem quondam civitatis antistitem [Col. 0734C] spontanea voluntate dignanter ostendit, ut humanitatis solatia ab Ecclesia consequatur, nostra interlocutione firmamus, ita ut CCL solidos annis singulis consequatur, nihilque amplius requirere audeat, sed in eo statu communione tantum fruatur et requie.
Paschasinus episcopus statui et subscripsi.
Lucensis episcopus statui et subscripsi.
Et caeteri episcopi infrascripti ita subscripserunt, qui supra scripti sunt.
8. Observandum est has tres actiones in laudato codice insertas esse documentis Chalcedonensibus ejus antiquissimae versionis, quae legitur in pervetusta collectione Quesnelliana, et ante integram ejusdem concilii interpretationem, uti vocant, antiquam obtinebat; quamque Leone vivente statim post concilium [Col. 0735A] elaboratam nihil ambigimus. Antequam enim integra illa gestorum Chalcedonensium versio fieret, quae antiqua dicitur; quaedam praecipua documenta Chalcedonensia Latine statim reddita fuerunt, quae idcirco in vetustiores collectiones Latinas traducta inveniuntur. Vide quae in hanc rem dicemus in observationibus ad not. 3 (Tom. praeced., col. 1435, n. a) Quesnelli in epist. 113. Ejusdem itaque temporis harum etiam trium actionum versio esse videtur; unde harum versionem multo anteriorem Rustico et antiquo interprete paulo post videbimus.
9. Cum vero praecipua illa Chalcedonensium gestorum capita et documenta, quae statim ab initio Latinitate donata fuerunt, generalia et maximi momenti fuerint, ut ex laudata observatione patebit, cur inter particulares causas, aliis omnibus omissis, solae tres actiones ad Maximum Antiochenum pertinentes Leone vivo Latinitate donatae fuerint, si quis inquirat, dicemus suspicari nos Graecum earumdem exemplum ad [Col. 0735B] Leonem a Maximo fuisse transmissum, cum ad ipsum in rem suam litteras et nuntios misit, easque hac occasione redditas fuisse Latine. Ex epistola enim Leonis 119 ad eumdem Maximum satis colligitur hunc de laesis Antiochenae sedis privilegiis apud pontificem fuisse conquestum; huc enim procul dubio respicit S. Leo, cum ibidem scribit: Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit, propriis litteris studeat explicare. Id autem respicere eam compositionem qua Juvenali Jerosolymitano tres Palaestinas in Antiochenae sedis praejudicium Maximus cesserat, satis indicant sequentia, quibus Juvenalis ausus S. pontifex reprobat, legatorumque assensum contra Nicaenos canones irritum declarat. Soli enim cessioni Palaestinarum, quae Nicaenis decretis adversabatur, legati pontificis assensum praestiterant. Ei vero compositioni Maximus in synodo Chalcedonensi assensus fuerat non absolute, sed, ut in nostro codice legitur, sub hac conditione: Si tamen id venerabili patri nostro archiepiscopo Romae [Col. 0735C] majoris Leoni placuerit. Placere autem hanc compositionem persuaserat legatorum assensus atque sententia promulgata actione ultima: unde tunc acquievit Maximus, et compositio probata fuit. At cum ille subinde in causa Anatolii cognovisset Leonem nolle quidquam valere, quod Nicaenae synodi statutis opponeretur, in spem erectus, ne idem pontifex probare vellet compositionem cum 1231 Juvenali, quae canoni Nicaeno apertissime repugnabat, ipsius mentem explorare voluit per litteras, et in hanc potissimum rem Marianum presbyterum et Olympium diaconum misisse videtur cum laudatis Chalcedonensis synodi actionibus quae huc pertinebant, quibusque consensus abs sese ita sub conditione datus exprimitur, ut si pontifex legatorum sententiam irritam crederet, redintegrandis suae Ecclesiae privilegiis locus pateret. Hinc in allegata epistola S. Leo tum ante tum post reprobatum Juvenalis principatum in tres Palaestinas, inane et irritum declarat quidquid contra Nicaenos [Col. 0735D] canones attentatum fuerit, idque etiamsi missi abs se legati consenserint. Neque dicas S. pontificem sese in epistola de Maximi causa haud satis instructum praeferre, explicatioresque ab eodem litteras petere; quod non videtur potuisse contingere si ipsas actiones accepisset. Etenim etiamsi non accepisset hasce actiones, satis quoad causam instruendus fuerat a duobus legatis Maximi, ut ne in hanc rem novae a Maximo litterae exspectandae essent. Dein cum duo in ea causa Antiochenae sedi praejudicio fuissent, 1 o quod compositio cum Juvenali, assentiente ipso Maximo, facta fuit in synodo, 2 o quod huic compositioni quantumvis Nicaeno canoni contrariae non solum non contradixerunt Leonis legati, uti contradixerant canoni pro Constantinopolitana sede edito, sed ipsam quoque approbarunt, S. pontifex utrumque se probe cognovisse palam facit. Primum quidem, cum scripsit cap. 4 facile dissolvi quarumlibet consensionum pacta, quae Nicaenis canonibus contrairent; alterum [Col. 0736A] vero, cum pronuntiavit capite 5 aeque irritum fore si quid contra eosdem canones a suis legatis probatum fuerit. Quid ergo, inquies, Leo a Maximo petiit? Cum is exploravit pontificis mentem, simul indicasse videtur tempus agendi aliquid in hac causa tunc non fuisse opportunum, cum omnia in Palaestina haereticorum tumultibus essent perturbata, ipseque Juvenalis, qui Antiochenae sedi praejudicium intulerat, e sua sede pulsus, decreto sibi jure non potiretur. Hinc S. Leo hisce in circumstantiis aptum tempus sibi a Maximo significandum exspectans, scripsit sub finem capitis tertii: Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit, propriis litteris studeat explicare, ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus. Notanda adverbia absolute et congrue. Interim vero generalem suae mentis regulam, quae Maximi circumstantiis congrueret, non absoluta, sed conditionata locutione statim subjecit. Nunc autem ad omnia GENERALITER PRONUNTIARE sufficiat, quod si quid a [Col. 0736B] quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacumque synodo vel tentatum est, vel ad tempus videtur extortum, nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis, et facilius erit quarumlibet consensionum pacta dissolvi, quam praedictorum canonum regulas.ex ulla parte corrumpi. Et similiter cap. 5: Si quid sane ab his fratribus quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam fidei pertinebat, gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis, etc. Nam quod ab illorum (Nicaenorum Patrum) regulis discordat, apostolicae sedis numquam poterit obtinere consensum. Cum hoc postremum de legatorum assensu solam Maximi causam respiciat, Leonem de ea probe informatum agnoscimus. Nihil ergo impedit quominus credamus Maximum per suos legatos ad eum instruendum misisse actiones ipsas concilii, quas idcirco separatim jam ab initio Latine redditas probabilissimum nobis videtur. In hanc quidem rem suffecisset si duas solas actiones de Juvenali loquentes Maximus [Col. 0736C] misisset. At cum in ultima trium actionum causae Juvenalis et Domni simul jungantur, actionem pariter de Domno Maximus transmittendam putavit. Ita omnes hae actiones Graece scriptae, ut a Leone intelligerentur, curantibus fortassis ipsis Maximi nuntiis Latine redditae fuerunt, ac propterea haec versio ex Graeco exemplo, quod idem Maximus quam accuratissimum atque authenticum direxit, facta, melior etiam, ut mox patebit, invenitur.
10. Actio de Juvenali, quae ex hac versione ac ex nostro codice suppetit, cum editis tum Graecis tum Latinis quoad substantiam plane cohaeret. Quaedam vero discrimina notare plurimum interest. Paragraphus Qua interlocutione Graece interpretata, etc., in nostro codice postponitur interlocutioni Latinae Paschasini, qui cum Latina lingua loqueretur, ejus interlocutio postmodum in Graecum sermonem vertebatur. Id autem melius in nostro codice quam in Graeco, 1233 ubi perperam ille paragraphus, et verba [Col. 0736D] indicantia interlocutionem Graece redditam subjiciuntur interlocutioni Juvenalis, qui Graeca lingua usus interpretatione Graeca non indigebat. Id etiam melius quam in antiqua versione Latina, ubi idem paragraphus non solum post Juvenalis interlocutionem ponitur, verum etiam haec interlocutio Latine interpretata dicitur, ac si Graecae Graecorum interlocutiones in Graeca synodo Latine redderentur. Rusticus in versione hujus actionis notante Baluzio hunc paragraphum omisit, sive quod deesset in Graeco codice ex quo illam reddidit, sive quod eam extra locum positam, veluti corruptam et spuriam repudiavit. Noster itaque codex et nostra versio meliorem originem praeferunt. Accuratiorem etiam fontem confirmant illa in fine ejusdem actionis: et alia manu, Edantur; quae in nostro codice et versione leguntur, in Graeco autem textu vulgato, et in aliis Latinis antiqua et Rustici versionibus desiderantur; at similiter apposita fuerunt in fine actionis de Domno, quam [Col. 0737A] etiam Rusticus edidit. Hi duo melioris et accuratioris originis characteres, qui in nostro codice deprehenduntur, fidem conciliare debent ei conditioni, qua Maximus tres Palaestinas Juvenali cessit, si tamen id venerabili patri nostro archiepiscopo Romae majoris Leoni placuerit, qui cupit sanctorum Patrum canones infringibiles permanere. Formula quidem Romae majoris e Graeco fonte proficiscitur. Hujus autem conditionis rationem dedimus paulo ante. Quae si non legitur nec in edito Graeco textu, nec in duabus aliis Latinis versionibus, dum optimi codicis et melioris originis argumenta habemus, nihil exinde movebitur quisquis consideret alia ab aliis sive notariis in ipsa synodo, sive posterioribus amanuensibus fuisse praetermissa non solum in Latinis versionibus, sed etiam in originali Graeco. Graecus textus et Rustici versio in hac ipsa actione de Juvenali omittunt plura episcoporum nomina, quae leguntur tantum in antiqua versione. Num idcirco de repudiandis ejusmodi nominibus quispiam cogitavit? Paragraphum Qua interlocutione [Col. 0737B] Graece interpretata a Rustico omissum vidimus. Alia similia in aliis versionibus animadvertere licuit, quae hic recensere non vacat. Notarii in conciliis plures fuere, et quaedam a nonnullis accuratius scribi potuerunt quae ab aliis negligerentur. Posteriores quoque amanuenses quaedam potuerunt sive negligenter sive studiose praeterire. Quapropter ejusmodi defectus in aliquot vel paucioribus vel pluribus codicibus argumento esse nequeunt, ut additamentis interpolati traducantur illi codices optimis notis distincti, dum quaedam in aliis mss. praetermissa, at satis congrua exhibent. Quod si haec versio a Graeco exemplo, quod Maximus ad Leonem miserit, originem ducit, notarium ejusdem Maximi in hoc capite excipiendo et describendo accuratiorem fuisse nihil est dubitandum. Desunt e contra in nostro codice octo interlocutiones, quae post interlocutionem Anatolii in Graeco et in aliis Latinis versionibus leguntur. Hae autem uti non necessariae omitti potuerunt [Col. 0737C] sive ab antiquo interprete, sive potius ab exscriptore et compilatore hujus collectionis, quem brevitati consuluisse vidimus.
11. Actio de Domno cum ea prorsus concinit quam Rusticus e ms. exemplo Juliae patriciae edidit. Solum in nostro codice verus ordo deprehenditur, cum haec actio subdatur actioni de Juvenali pridie habitae, in ms. autem Juliae patriciae perperam praeponeretur, ut ex notatione Rustici didicimus. Quesnellus num. 5 huic Rustici codici fidem detracturus, unicum, recentem et infimae fidei fuisse et a duobus ignotis scholaribus Germanis acceptum ingerit. Mala autem hujus codicis epigraphe ille usus est: quam emendatiorem ex Rustici mss. sic Baluzius protulit: Actio de Domno Antiocheno, quam inveni in codice patr. (id est patriciae, non Patrum) Juliae membranatio novo transcriptam e codice vetusto chartatio, quem dixit ipsa fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum, id est fratrum causidicorum. Hic autem Juliae codex, licet novus Rustici tempore, qui medio sexto saeculo scripsit, [Col. 0737D] nunc recens appellari nequit; multo autem minus codex ille Proculi et Albini, qui jam tam vetustus censebatur. Etsi vero hi duo codices pro unico haberi queant, cum alter prodeat ex altero, quantae tamen fidei esse debeat codex qui medio sexto saeculo vetustus, paulo post Chalcedonense exaratus fuerat, nemo non videt. Nunc autem alius Vaticanus codex accedit, idemque vetustissimus, qui eamdem actionem ex Graeco exemplo redditam praefert. Hinc alia Quesnelli objectio 1235 eliditur, qua hanc actionem a Rustico confictam suspicatur. Vaticanus enim codex in hac collectione Chalcedonensi praemissa a Rustico non proficiscitur. Quod autem ille tertio opponit, Rusticum soli primae actioni Chalcedonensi studium operamque navasse, rejicietur a nobis fusius in observationibus ad not. 3 ejusdem Quesnelli in epist. 113 (Tom. praeced., col. 1435, n. a) .
[Col. 0738A] 12. Si porro Juliae patriciae codex Graecus fuisset, et ex eo hanc actionem Rusticus Latina lingua donasset, uti Graecum fuit illud exemplar, ex quo tres descriptae actiones traductae fuerunt, non solum duos Latinos, sed duos etiam Graecos diversae originis codices haberemus qui hanc actionem genuinam confirmarent. Sed cum versio hujus actionis a Rustico edita similis videatur interpretationi nostri codicis, quam antiquissimam vidimus, nihil est ambigendum quin exemplar Juliae patriciae, et Proculi atque Albini codex Latini fuerint. Rusticus quidem non tam Graecos quam Latinos codices se adhibuisse aliquot in locis indicat. Hanc igitur actionem non rediddit ex Graeco, ut hactenus creditum est, sed ex antiquiori versione transcripsit. Hinc codices Juliae, Proculi et Albini hanc nostri codicis interpretationem continebant, quae vel ex hoc vetustissima agnoscitur, et ex eo Graeco exemplari deducta, quod nisi Maximus in rem suam ad S. Leonem transmisisset, hac actione de Domno careremus. Causa enim Domni, in qua de statuenda [Col. 0738B] pensione agitur, adeo exigua visa est, ut Graeci actorum Chalcedonensium collectores eamdem neglexerint, ut alia item omisere; ac propterea Latina eorumdem actorum versio eam actionem non exhibet. Hinc ipsis etiam Graecis scriptoribus Justiniano, Evagrio, etc., ac Liberato inter Latinos ignota fuit; quorum silentium nihil aliud probat nisi hos adhibuisse solos codices actorum Chalcedonensium, in quibus desideratur; nec incidisse in ullum exemplar nostro simile, aut simile codici Juliae, vel Albini et Proculi, ex quibus Rusticus et nos eamdem accepimus.
13. Actionem vero de Domno multo magis sinceram constituit alia actio, quae ex solo Vaticano ms. prodiit. Pensionem enim quam anterior actio Maximi arbitrio permiserat, ne quid deinceps controversiae incideret, postulante fortassis ipso Maximo, legati Leonis taxarunt. Dies, exordum et subscriptiones distinctam actionem ostendunt. Nec mirum sit novam actionem Chalcedonensem prodire: actiones enim [Col. 0738C] de particularibus gestis ab aliis omissae, ab aliis descriptae fuerunt, ut placuit. Hinc prior actio de Domno inventa fuit a Rustico in solo codice Juliae patriciae. Graeci mss. libri duas actiones habent de Caroso et Dorotheo, ac de Photio Tyrio et Eusthatio Berythensi, quae deerant in exemplaribus quibus antiquus interpres, Rusticus, Liberatus et Evagrius usi sunt. Confer not. 18 (Tom. praeced., col. 257, n. b) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 451. Taxatio pensionis pro Domno non absimilis est illi quae Bassiano et Stephano Ephesinis episcopis ante duos dies act. 11 decreta fuerat. Neque moveat in hac actione pontificis titulus Caput universalis Ecclesiae: nam iidem legati qui hunc titulum illi dederunt simili formula usi sunt act. 1, paulo post initium. De Leone enim aiunt: Qui est caput omnium Ecclesiarum; et non absimiliter act. 6, in subscriptionibus definitionis fidei: Beatissimi atque apostolici viri universalis Ecclesiae papae urbis Romae Leonis. In sententia tribus pontificiis legatis Julianus accensetur, ut in act. 9, sub initium, et in act. [Col. 0738D] 10, ubi lectionem actorum pseudosynodi Ephesinae interdixerunt. In hac autem sententia cum iidem legati praemiserunt Leonem constituisse privilegia Antiochenae Ecclesiae reformari secundum veterum Patrum statuta, ex pontificis mente ac mandato juxta antiquos canones se decrevisse videri voluerunt. Haec ad vindicandam et illustrandam novam hanc actionem, quae aliam impetitam a Quesnello actionem de Domno satis superque confirmat, adjicienda fuere. Cum vero ex his praestantissimis Vaticani codicis documentis, quae hactenus non satis cognita aut observata fuerunt, a laudata actione de Domno omnis suspicio amovetur, tum vero exinde, ut Quesnelli verbis concludamus, jam praeclarissimum antiquissimumque prae manibus habemus testimonium summae auctoritatis pontificis Romani tum in synodus cum in Orientales episcopos, majorum, inquam, ac primarum sedium.
[Col. 0739A] 1237 I. Benedictus, inquit S. Leo, Deus noster, cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te, secundum apostolicae sedis judicium, demonstravit. Cui dignam retribues pro tot laboribus gratiam, si talem te, qualem probavimus, pro universalis Ecclesiae defensione servaveris (Epist. 93, nunc 120) .
Quale fuerit illud apostolicae sedis judicium [Col. 0739C] Hoc apostolicae sedis judicium quale fuerit, explicabimus in observationibus num. 4 et seqq., ubi Quesnelli effugia disjicientur. , a multis quaesitum est hactenus, inque varias itum est sententias. Nonnulli aliquod vel in synodo vel extra synodum a S. Leone de restitutione Theodoriti decretum conditum fuisse autumant, postquam ad eum causam suam per libellum appellationis detulisset. Verum cum de hujusmodi decreto ne apex quidem ullus appareat, sive in actis Chalcedonensibus, sive in aliis rerum tunc temporis gestarum monimentis, tam facile refellitur quam profertur. Alii eadem synodali ac judiciali sententia Theodoritum restitutum aiunt, qua pseudosynodus Ephesina in irritum missa fuerat: in illo videlicet episcoporum conventu, quorum cinctus agmine Romanus pontifex apud S. Petrum [Col. 0739B] venisse in occursum Valentiniani Augusti Augustarumque legitur in epistolis ea de re scriptis ad Theodosium imperatorem de actorum hujus conciliabuli rescissione. Apud me vero certum est de Theodoriti causa nullam intercessisse sententiam, sive quae a solo Leone, sive quae a synodo sit emissa; sed illud solummodo judicium a Leone commemorari, quod communionis litteris continebatur. Dum enim querelas Theodoriti ultro suscepit pontifex, eidemque suam communionem impertivit, consequens fuit ut eumdem ab omni haereseos macula mundum judicaverit; deputaveritque inter adversariorum calumnias, quidquid 1238 obtruserant, ut eum velut suspectum de fide a synodo arcerent, vel etiam quasi de haeresi convictum deponerent in synodo. Quod ut magis lectori persuadeatur, ob ejus oculos rem totam compendiose ponimus.
II. Theodoritus episcopus Cyri sub Antiocheno patriarcha jam a multo tempore infensum habuerat [Col. 0739C] Dioscorum Alexandrinum, tum propter singularem suam eruditionem vitaeque sanctimoniam, quibus obscurari se Dioscorus homo laudis appetentissimus existimabat, cum propter anathematismos S. Cyrilli decessoris ejus olim a se impugnatos. Theodoritum ob eam causam haereseos notare, appetere calumniis, omnibusque modis lacessere jam tum aggressus est Alexandrinus. Egit postea apud Theodosium imperatorem, ut Ephesinae, quae parabatur, synodo interesse prohiberetur, veritus Eutychis haeresiarchae patronus acerrimum haereticorum impugnatorem, qualem se numquam non exhibuerat Theodoritus. Neque his contentus, cum omnia sibi in illa pseudosynodo per vim nefasque arrogasset, Theodoritum ab ordine episcopali dejecit, depositionis sententiam [Col. 0740A] in eum non secus ac in alios episcopos catholicae fidei propugnatores intorquens.
Hoc ubi rescivit Theodoritus, doluit ipse vicem suam; quidque caperet consilii in tanta rerum perturbatione apud se cogitans, circumspiciensque omnes Orientalis Ecclesiae episcopos, aut etiam saeculi potestates, neminem invenit quem adire, vel cui suas querelas deferre posset. Chrysaphius enim, cujus consilio agebatur imperator, Eutychis patrocinium palam et publice susceperat. Augustus ipse haereticorum arte delusus pseudosynodi sententiam auctoritate sua tuebatur. Dioscorus totius illius tempestatis auctor erat et artifex praecipuus. Domnus similem cum Theodorito depositionis sententiam 1239 exceperat. Constantinopolitanus episcopus per Eutychianorum scelus et immanitatem si nondum supremum diem obierat, at saltem fere enecatus ad Hypaepense exsilium deportatus erat. Quid restabat Theodorito agendum, Orientalibus pene omnibus vel furentibus, vel oppressis, vel ne hiscere quidem audentibus; [Col. 0740B] nisi ut ad Occidentales sese converteret, eorumque fidem ac religionem sollicitaret? Dedit igitur litteras ad Leonem tamquam Occidentalium patriarcham, omnium episcoporum caput, ac communem totius Ecclesiae Patrem; ejus [Col. 0739D] Appellationem ad Leonem excludere nititur, omnesque occidentales cum Leone comprehensos suadere studet: quae duo a nobis refellentur in Observ. n. 1 et seqq. omniumque pariter Occidentis episcoporum opem implorans. De appellatione enim nihil habet Liberatus, qui cap. 12 haec solummodo scribit: Theodoritus episcopus papae suggessit quanta mala pertulerit ex insidiis Dioscori, rogans ut celerius tali causae subveniretur per alium conventum episcoporum.
III. Sed ipsum Theodoritum audiamus ita Leonem nostrum pro se alloquentem. Ego autem, inquit [Col. 0739D] Ἐγὼ δὲ τοῦ ἀποστολικοῦ ὑμῶν θρόνου περιμένω τὴν ψῆφον, καὶ ἶκετεύω, καὶ ἀντιβολῶ τὴν σὴν ἁγιότητα ἐπαμῦναί μοι τὸν ὀρθὸν ὑμῶν καὶ δίκαιον ἐπικαλουμένῳ κριτήριον, καὶ κελεῦσαι δραμεῖν πρὸς ὑμᾶς, καὶ ἐπιδεῖξαί μου τὴν διδασκαλίαν τοῖς ἀποστολικοῖς ἴχνεσιν. Theod. ep. ad Leon. cap. 5. , apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam: et supplico et obsecro vestram sanctitatem, ut mihi invocanti justum vestrum et rectum judicium opem ferat, et jubeat ad vos venire, et ostendere meam doctrinam vestigia apostolica sequentem. Quibus verbis duo mihi postulare videtur Theodoritus. Primum quidem ex sancti Leonis sententia [Col. 0740C] ac consilio tamquam prudentissimi piissimique praesulis doceri cupit, an judicio Dioscori ipsum stare satius sit pro Ecclesiae pace, quam aliarum synodorum tribunal pulsare; quod quidem novarum forte turbarum occasio esse poterat. Et hic quidem est primorum verborum sensus: apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam. Quam interpretationem non ex nostro, sed ex ipsius Theodoriti natam ingenio verba sequentia comprobant. Ante omnia autem, inquit [Col. 0740D] Πρὸ δὲ πάντων μαθεῖν ἀντιβολῶ παρ` ὑμῶν εἴτε χρή με στέρξαι τὴν ἄδικον ταύτην καθαίρεσιν, εἴτε μὴ· τὴν γὰρ ὑμετέραν προσμένω ψῆφον· κἂν κελεύσητε τοῖς καταψηφισαμένοις μεῖναι, ἐμμενῶ, καὶ οὐδένι ἀνθρώπων ἐνοχλήσω λοιπόν, ἀλλὰ μενῶ τὸ ἀκλινὲς τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν κριτήριον. Theod. epist. 113, cap. 6. , rogo ut sciam a vobis, an in injusta hac depositione me oporteat acquiescere, an non: vestram enim exspecto sententiam. Et si judicatis me stare asseritis, stabo; nec ulli deinceps homini molestiam exhibebo; sed quod flecti non potest Dei et Salvatoris nostri judicium exspectabo. Ex quibus dignosci potest quam [Col. 0741A] sincere vel quam erudite illa Theodoriti verba interpretatus sit scriptor nuperus de judiciis episcoporum Gallice disserens pag. 318. Alterum quod sciscitatur Theodoritus, hoc est, ut si judicaret S. Leo standum non esse Dioscori sententiae, aliud concilium in Occidente apostolica auctoritate 1240 haberetur, ad quod ipse convolare posset ab injusta sententia absolvendus. Is est superius descriptorum verborum sensus: Obsecro vestram sanctitatem ut mihi invocanti justum vestrum et rectum judicium opem ferat et jubeat ad vos accurrere. Quem sensum perspicue elicimus ex ipsius Theodoriti epistola eodem tempore ac eodem de negotio scripta ad Renatum Romanae Ecclesiae presbyterum, qui Ephesum vice Leonis directus fuerat. Hac igitur, inquit [Col. 0741D] Διάτοι τοῦτο τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην παρακαλῶ, πεῖσαι τὸν ἁγιώτατον καὶ ὁσιώτατον ἀρχιεπίσκοπον τῇ ἀποστολικῇ χρήσασθαι ἐξουσίᾳ, καὶ εἶς τὸ ὑμέτερον ἀναδραμεῖν κελεῦσαι συνέδριον. Theod. 116 ep., ad Renatum presb. , de causa tuam oro sanctitatem, ut persuadeas sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo, ut apostolica utatur auctoritate, et praecipiat ad vestrum convolare concilium [Col. 0741D] Cur Theodoretus ad Leonem appellans, concilium nominet, ibidem explicabimus n. 2, ubi etiam quod concilium intellexerit, constitutum invenies. . Et iterum in epistola ad Anatolium patricium Constantinopolim missa: Tuam, inquit [Col. 0741D] Ἀντιβολῶ τὴν ὑμετέραν μεγαλοπρέπειαν ταύτην αἶτῆσαι τὴν χάριν τὸν καλλίνικον κορυφὴν [ F. leg. κορυφαῖον], ὥστε με τὴν ἑσπέραν καταλαβεῖν καὶ παρὰ τοῖς ἐν ἐκείνῃ θεοφιλεστάτοις καὶ ἁγιωτάτοις ἐπισκόπιος δικάσασθαι. Idem epist. 119, Anatolio patricio. , magnificentiam [Col. 0741B] oro, ut hanc gratiam a triumphatore imperatore obtineas, ut ad Occidentem accedam, et ab illis Deo dilectissimis et sanctissimis episcopis judicer: et si vel minimum quidem fidei regulam transgressus esse ipse repertus fuero, in ipsum maris profundum projiciar.
Sive autem concilium istud, quod adire optat Theodoritus, ex solis Italici tractus episcopis componi velit, quod non reor, sive ex omnibus Occidentalium partium praesulibus, quod probabilius est, perinde est mihi. Etsi enim illorum solummodo episcoporum concilium postulatum esse concesserim, quibus ex proximis provinciis ad Romanum pontificem concurrere solemne erat, ut juxta sanctorum Patrum decreta geminus, vel unus saltem per singulos annos episcoporum haberetur conventus, quemadmodum ex epistola S. Leonis 16, cap. 7, edocemur, non esset sententiae nostrae adversum: quoniam manifestum est tale concilium a Theodorito [Col. 0741D] Cum hoc loco Theodoreti supplicationem ad meram liberi compromissi speciem revocare Quesnellus nititur, pontificium jus in appellatione ejus conatur infringere; cum tamen Theodoreti verba in [Col. 0742D] observationibus recitanda num. 2 praerogativam primatus aperte designent, cujus jus in appellationibus etiam episcoporum Orientis luculenter statuimus in observ. ad dissert. 5, cap. 5, 6 et 7. Idcirco autem Theodoretus petiit ne repelleretur, quia appellatio quantumvis ad legitimum judicem delata, si injusta judicetur, repelli potest. non ex juris necessitate esse postulatum, sed ex ipsius litigantis [Col. 0741C] arbitrio, cui liberum fuit juxta Ecclesiae Africanae morem et Carthaginensis concilii decretum, judicium sibi deligere apud Occidentalium episcoporum synodum, ea lege ut quaecumque a delectis sponte propria judicibus emitteretur sententia, ei sese irretractabiliter submitteret. Ita enim in gratiam damnati episcopi provisum fuit a Carthaginensibus Patribus anno Christi 407, ut legitur in codice Africanae Ecclesiae cap. 96, quod ne apud alias Ecclesias in usum vocaretur, nihil obstabat. Si fuerit, inquit canon, provocatum, eligat qui provocaverit judices, et cum eo et ille contra quem provocaverit: ut ab ipsis deinceps nulli liceat provocare. 1241 Ex spontaneo igitur delectu, non ex necessitate Romani pontificis synodum convenisse dicendus erit Theodoritus, si ad eam solam provocavit. Si enim ad hoc jure teneretur, ut quid verebatur ne preces suae a pontifice non admitterentur, nec suum effectum recursus sortiretur? Hoc enim plurimum deprecatur in sua [Col. 0742A] epistola ad sanctum Leonem. Supplicationem, inquit [Col. 0742D] Μὴ διαπτύσητέ μου τὴν ἱκετείαν παρακαλῶ, μηδὲ τὴν ἀθλίαν μου παρίδητε πολίαν μετὰ πολλοὺς ὑβρισμένην καμάτους. Theod. ad Leon., c. 5. , meam quaeso ne respuatis: nec miseram meam canitiem despiciatis. Cur Renati presbyteri gratiam captat, ut ipso agente ac suadente ad concilium Occidentis convolare ipsi permitteretur? Cur hortatur Romanae Ecclesiae archidiaconum, ut S. Leonis zelum accendat? Dignare, inquit, [Col. 0742D] Χαταξίωσον τοίνυν, θεοφιλέστατε, πυρσεῦσαι τὸν ζῆλον τοῦ τὰ πάντα ἁγιωτάτου καὶ ὁσιωτάτου ἀρχιεπισκόπου, ὥστε καὶ τὰς τῆς ἀνατολῆς ἐκκλησίας τὰς ὑμετέρας ἀπολαῦσαι κηδεμονίας. Epist. 118, ad archidiac. Romae. , Deo dilectissime, zelum accendere sanctissimi in omnibus et beatissimi archiepiscopi, ut etiam Orientis Ecclesiae vestra fruantur protectione. Quam denique ob causam se ipsius judicio, qualecumque esset, assensurum atque adhaesurum spondet? Talem enim sponsionem nemo est qui non rideat, si de judice agatur quem adire et cui obtemperare necessitas fuerit: tunc enim, velit nolit is qui appellat, nec licet ei judicium declinare, nec sententiae obedientiam detrectare. Non incongrue autem talis sponsio praemittitur, cum judicium a delectis ipsius litigantis arbitrio judicibus postulatur, ne isti judicandi onus a se removerent. Quamquam autem haec dicimus de Romana synodo, [Col. 0742B] probabilius tamen existimamus de universaliori Occidentis concilio cogitasse Theodoritum: cum absolute ad Occidentem accedere, et ab Occidentis episcopis judicari exoptet.
Conjecturam hanc nostram mirum in modum confirmat epistola Theodoriti 117, quae Florentino quidem episcopo inscripta legitur, sed prorsus videtur [Col. 0742D] Hac de re confer observ. num. 3. ad episcopos Romanae seu Occidentalis synodi directa. Necessaria enim est, quantum sapio, tituli emendatio, quae clarissimi Garnerii opinio est, gravissimis indiciis fundata. «Primum (inquit) quod Theodoritus ad plures scribat: utitur enim semper numero multitudinis, solitus singulares quoscumque, etiam summum pontificem, et Augustam Pulcheriam singulari nomine compellare. Quod autem interpres posuit sanctitatem tuam, non consonat Graeco, ὑμετέραν ἁγιωσύνην : quemadmodum nec quod dixit, vir sanctissime, Graece enim legitur ἁγιώτατοι. 2 o Quod plures illi ad quos scribitur, forent Occidentalium partium, opponit siquidem [Col. 0742C] Orientalibus. 3 o Quod plures illi quoque Occidentales fuerint episcopi: praeterquam quod enim id titulus indicat, demonstrat insuper vox sanctitatis vestrae tertium adhibita. 4 o Quod episcopi isti non defecissent a fide, Orientis Ecclesiis communem calamitatem 1242 passis; atque ita inde spes erat restituendae rei: Dei gratia reliquit nobis semen sanctitatem vestram, ne fiamus sicut Sodoma, etc. 5 o Quod tantae illi forent auctoritatis, ut possent depellere Orientis Ecclesiarum calamitatem, exortam haeresim proscribere, eos qui Incarnationis doctrinam adulterare ausi sunt, aperte redarguere, illorum qui pietatis causa vexantur, patrocinium et defensionem suscipere, per injuriam pulsos non despicere, sed justo subsidio injuriam reprimere, ac veritatem praefacte impugnantes docere. 6 o Quod ad eos mittantur legati: iidem nimirum qui ad Leonem papam tunc dirigebantur.» (Vide notas et dissert. Garnerii tomo nostrae Patrol. XLVIII.)
[Col. 0743A] Haec si vana non est viri eruditi conjectura, immo quia vix in dubium revocari potest, Litem, quam, ut res sunt, invidiosam in dissertatione 1, cap. 9, putabat, nec audebat dirimere, ipse aperte dirimit in dissertatione 2, ad epistol. 117 Theodoriti. Quis enim post haec negare possit [Col. 0743D] Id impugnatur in observ. n. 2. totum Occidentis concilium a Theodorito fuisse compellatum, cum talis appellationis testes habeat ipsius Theodoriti ad Occidentale concilium litteras, legatosque illius causam acturos ad idem directos: quibus et aliae epistolae ad Renatum, et Anatolium, et Liberatus Diaconus suffragantur?
Auctoritati addit idem Garnerius rationem, quam praestare ipsi incumbit: Agebatur enim, inquit (Diss. 1, c. 10) , una de majoribus causis: cujusmodi nulla disceptabatur ea aetate vel ab ipsis summis pontificibus nisi in episcoporum conventu. Fuisse vero causam hanc inter majores, vel ex eo maxime apertum est, quod de fide episcopi nominatissimi, depositi a synodo in qua fuerant omnes totius orbis patriarchae (Romanum excipe) [Col. 0743B] quaestio haberetur.
IV. Acceptis porro Theodoriti et aliorum litteris, auditaque Hilari relatione, quid Theodorito rescripserit sanctus Leo ignoramus: quid egerit inquirimus. Intellexit statim pontifex post Ephesinum latrocinium [Col. 0743D] Quo sensu et quibus in circumstantiis S. Leo necessarium scripserit concilium generale, fuse explicatum est in antecedentibus nostris observationibus ad dissert. 8, num. 14 et seqq. opus esse concilio, eoque generali, ut ex ejus litteris ea de re ad Augustum scriptis clarum est. Generalem synodum, inquit (Epist. 40, nunc 44, cap. 10) , jubeatis intra Italiam celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum; convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis: quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur. Verum pro restituendo Theodorito, neque provincialem, neque generalem synodum necessariam esse duxit, quoniam pro deposito habendus ille non erat, in quem non concilium, sed latrocinium; non episcopus, sed praedo improbus 1243 depositionis [Col. 0743C] sententiam ferre conatus fuerat: in eum, inquam, quem nec in jus vocasset, nec praesentem judicasset, nec quid de suscepta a Deo et Salvatore nostro humanitate sentiret, interrogasset (Epist. 52, Theodor. ad S. Leonem) . Quod ita apud omnes certum erat, ut quidquid in illo miserando Ephesi conventu factum erat, pro infecto ab omnibus passim catholicis haberetur. Quoniam, inquit S. Leo (Epist. 47, nunc 51) , ea quae in Epheso nuper contra justitiam vel canonum disciplinam per unius hominis impudentiam gesta sunt, nulla catholicae fidei ratio rata esse permittit. Unde et monet Constantinopolitanos, ne a sacerdote suo, qui similem cum Theodorito exceperat depositionis sententiam, ullae eos minae, ulla formido divellat. Quisquis enim, inquit (Epist. 45, nunc 50, cap. 1) , incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari. Hoc ipsum est quod ab imperatore Theodosio poscebat Leo noster, cum rogabat eum ut omnia in eo statu [Col. 0743D] esse juberet, in quo fuerant ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur (Epist. 40, nunc 44) . Cui postulationi annuit pro Theodosio Marcianus, cum in ejus mortui locum suffectus est: qui et majorem revera ex toto orbe episcoporum synodum congregavit, et eidem jussit interesse Theodoritum.
Ex dictis manifestum est Leonem nostrum [Col. 0743D] Immo peculiare judicium Leonem de Theodoreto habuisse demonstrabimus in observationibus subjiciendis a num. 4 usque ad n. 8. nullum [Col. 0744A] habuisse judicium ad causam Theodoriti ventilandam; sed eidem communione non interrupta fuisse conjunctum, ejusque litteris rescripsisse, nec standum esse judicatis, nec exspectandum ei esse aliud judicium, ut Ecclesiam suam solito more gubernaret: quoniam quae gesta erant Ephesi per unius hominis impudentiam, nulla catholicae fidei ratio rata esse permittebat (Epist. 47, nunc 51) . Eo libentius autem sententiam adversus Theodoritum latam pro nulla habuit, quod de ejusdem fidei integritate novum ex Oriente testimonium ad ipsum fuit delatum. Ex litteris enim Anatolii Constantinopolitani episcopi post Flaviani mortem ordinati resciverat Theodoritum encyclicae ad Flavianum eumdem epistolae ultro subscripsisse, nec Nestoriana Eutychianaque solum dogmata damnasse, sed ipsis etiam Nestorio et Eutychi anathema dixisse. Istud enim praestitum esse ab omnibus episcopis qui Antiocheno suberant, quorum unus erat Theodoritus, discimus ex epistola Leonis nostri ad Paschasinum Lilybaetanum, quam nunc [Col. 0744B] primum in lucem emittimus. Noveris etiam, inquit (Epist. 68, nunc 88, c. 3) , proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert, 1244 Antiochenum episcopum missis per provincias suas tractoriis, universosque episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium ac Eutychen pari subscriptione damnasse. Ex hujusmodi subscriptione, vel etiam ex ea epistola quam ad Leonem scripserat Theodoritus, intellexit Romanus pontifex judicavitque ipsum ab omni haeresis macula immunem, nihilque hac ex parte obstare quominus suam ei communionem more solito impertiret; et ille suam Ecclesiam cum pace ecclesiastica retineret. Tale est sedis apostolicae judicium, ut ego quidem reor, de quo in hac epistola quam commentamur, mentio facta est; quod quidem non demonstrat restitutam esse judiciali pontificis sententia suam Theodorito sedem; sed amotam solum nonnullam erroris suspicionem, quae ei forte vel ex adversariorum repetitis saepe [Col. 0744C] saepius calumniis, vel ex antiquis cum Cyrillo concertationibus inhaeserat.
V. Enimvero si eam ob rem restitutum a sede apostolica Theodoritum contendas, quia eum communionis suae sinu complexus est; quidni [Col. 0744D] Confer not. 25 (Col. 715, n. d) in dissertationem praecedentem, ubi peculiaris et potentior vis communionis traditae a sede apostolica explicatur. a caeteris quoque episcopis restitutum eum pronunties: cum et Maximus Antiochenus ejus primas, et Anatolius Constantinopolitanus, et alii plurimi antistites Orientalium partium, communionis cum eo nexum vel abruperint numquam, vel mox religaverint. Quamquam Romani pontificis votum ejusque communionis suffragium prae caeteris habitum esse quis velit diffiteri, utpote primariae omnium sedis episcopi, viri insuper sanctissimi doctissimique, et in hac praesertim causa catholicae fidei strenui defensoris? Rem tamen totam ex Leonis facto finitam esse asserere non possumus, cum eam rursus ad incudem vocatam [Col. 0744D] Quatenus Theodoreti causa iterum agitata fuerit in synodo Chalcedonensi sine praejudicio judicii de eo lati a S. Leone, exponemus in observ. num. 9 et 10, ex quibus sequentia diluentur. a Patribus Chalcedonensibus, notum sit cuilibet hujus synodi Acta recensenti. Idque factum est ex ipsius sancti Leonis mente: cum enim post Ephesinam pseudosynodum [Col. 0744D] hoc unum poposcisset S. Leo, ut omnibus a Dioscoro decretis supersederetur, et omnia in eodem statu essent in quo fuerant ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur (Epist. 40, nunc 44) : hoc procul dubio pontificis erat consilium, ut majoris hujusmodi episcoporum numeri judicio et examini omnia de novo quasi injudicata subjicerentur, ubi primum congregatus esset. Nec [Col. 0745A] est quod quis Theodoriti causam ab ista lege eximendam existimet, cum potius haec prae caeteris una synodi examen postularet. Alii enim plerique episcopi, quos pseudosynodus Ephesina sedibus suis dejecerat, ante latrocinium 1245 in suspicionem erroris non venerant, ac propterea rescissis pseudosynodi actis, res illis sua integra erat: Theodoritus autem longe ante Ephesinum conventum suspectae fidei notatus fuerat a catholicae sententiae propugnatoribus. Nestorio visus erat patrocinari, et ex erroris suspicione ansam arripuerat imperator eum a synodo removendi. Quare etsi et a Leone in communionem receptus et ad Chalcedonense accersitus esset imperatoris edicto, non hoc tamen uno diluebantur antiquae suspiciones; sed futuro judicio via parabatur, cui et ejus fides discutienda, et adversariorum accusationes examinandae servabantur. Inde est quod judicibus laicis introduci eumdem in synodum postulantibus juxta imperatoris edictum, non pauci aliqui episcopi, ut videtur nonnullis, sed longe plurimi, [Col. 0745C] Hi omnes in prima actione Dioscori et Eutychis praejudiciis irretiti erant; ac proinde nihil mirum, si Theodoreto, quem Dioscorus uti Nestorianum damnaverat, adversabantur. Aegyptii [Col. 0745B] videlicet, Palaestini et Illyriciani clamaverunt: Miseremini, fides perit; Istum Canones ejiciunt; Hunc foras mittite; Magistrum Nestorii foras mittite; Synodus orthodoxa Theodoritum non suscipit; Cyrillum iste anathematizavit. Hos inter episcopos Illyriciani ducem habebant [Col. 0745C] Anastasius Thessalonicensis aberat, et solummodo per legatum interfuit. Thessalonicensem episcopum, qui cum vices Romani episcopi gereret in Illyrico, ab ejus nutu pendebat: nec tamen apostolicae sedis judicium, quo Theodoritus ab omni haeresis macula mundus pronuntiatus fuerat, obstare credidit, quominus ille a synodo tamquam de fide ex antiquo suspectus removeretur. Rursum vero instantibus judicibus eum recipi, vix tandem acquieverunt dicti episcopi, quasi ex indulgentia ac dispensatione; non prius tamen quam [Col. 0745D] Adhuc post testimonium Maximi, et post judicum pollicitationem illi reclamarunt. Solum judicibus iterum ac tertio urgentibus in eadem actione prima acquiescendum fuit. Maximi Antiocheni primatis sui testimonio nulla haeretici sensus peste infectus esse Theodoritus probaretur, et insuper pollicerentur judices nullum ex praesentia illius praejudicium creandum esse, causamque integram futuro examini esse [Col. 0745C] reservandam: hisque impositis conditionibus tandem admissus est Theodoritus.
VI. Ad octavam concilii actionem ubi perventum est, vocata fuit ad examen Theodoriti causa. Cumque vociferarentur episcopi, ut ipse Nestorium anathematizaret, restitit aliquandiu, non quod impio haeresiarchae faveret: jam enim, ut ex epistola 68 (nunc 88) S. Leonis ad Paschasinum vidimus, ei dixerat anathema cum caeteris Orientalis dioecesis episcopis, quorum unus erat, iidemque actione 1 Chalcedonensi, cum de illo tractaretur, idem sunt testati: 1246 Nos, inquiunt, in pura charta subscripsimus: non quod diverticula quaereret, quibus ab anathematizando Nestorio posset abstinere: talia enim de tanto [Col. 0746A] viro comminisci indignum est: sed partim quia moleste ferebat aliam sibi quam aliis legem imponi, qui cum caeteris actione 4 professus fuerat Nicaenum et Constantinopolitanum symbolum; epistolam Leonis ad Flavianum, quae Nestorio anathema dicebat, amplexus fuerat; fidemque suam solemni subscriptione firmaverat; partim et maxime quia cum damnatus a synodo Dioscori reclamasset, omnia rite et pro more conciliorum ex ordine recenseri ac recognosci volebat; ne clanculariam ac velut furtivam absolutionem ex delicti conscientia quaesiisse videretur. Ea causa est cur relegi in primis postulavit tam preces imperatori, quam libellos legatis a se oblatos: Si vobis, inquit, videtur, legantur coram vobis, ut sicut sapio cognoscatis. Nec prius compendiosam illam professionem, Anathema Nestorio, etc., quae tot indecoris clamoribus flagitabatur, elici a se passus est, quam fidem suam a calumniis, quibus toties impetita fuerat, prolixiori assertione vindicaret: [Col. 0746B] qua publice enuntiata, dixit Anathema Nestorio, etc. Sanctus quippe ille episcopus de integritate fidei suae probanda (quo antiquius nihil catholico sacerdoti esse debet) magis erat sollicitus, quam ut vel synodo interesse, vel Ecclesiae dignitatique suae restitui curaret. Vere, inquit, non dico, nisi quomodo novi Deo placere prius persuadebo (al. satisfacio) vobis, quia neque de civitate curo, neque honore opus habeo, neque ob hoc veni; sed quia calumniam passus sum, veni persuadere me esse orthodoxum (Chalc. act. 8) . His ita peractis, et omni tunc demum non scrupulositate, sed dubitatione, ut judices loquuntur, sublata, secuta est synodi sententia, quae sancti Leonis judicium communionem suam Theodorito impertientis approbans atque confirmans, suae eum sedi restituit, hanc potissimum judicii causam afferens: [Col. 0745D] Cum de Theodoreto actum fuerit in decima actione, ut iis satisfieret qui de ejus fide ambigebant, iis publica ejus protestatione convictis, haec potissimum ratio istorum causa ingerenda fuit in ipsa sententia, quam legati pronuntiarunt, ita tamen ut huic rationi praemiserint Leonis judicium, sicut etiam istud universa synodus in acclamationibus commendaverat. Confer observat. num. 4. Quoniam, inquit, et Nestorium et Eutychen non solum scripto, sed et sub praesentia totius consessus ore proprio anathematizavit.
VII. Ex dictis intellige, erudite lector, quam misere [Col. 0746C] in ipso meridiano sole caecutiant, qui episcoporum in synodum oecumenicam coalescentium sacrosanctam auctoritatem deprimentes ac ludibrio habentes (multo magis autem extra synodum) [Col. 0745D] Nemo catholicus inficiari potest episcopos in conciliis praesertim oecumenicis una cum summo pontifice, qui eis vel per se, vel per legatos ut caput [Col. 0746C] membris praesidet (sunt formulae ipsius concilii Chalcedonensis in relatione ad Leonem, nobis epist. 98, c. 1) esse veros judices atque legislatores, ac uti tales controversias definire, ferre sententias, leges condere, et ad exsecutionem obligare. Editis deinde concilii decretis iidem postea exsecutores fiunt, cum [Col. 0746D] ea ad praxim deducunt, uti obligantur: et hac ratione ipsi Romani pontifices sese exsecutores professi sunt, ut ne tamen in rebus ad disciplinam pertinentibus potestas dispensandi aut mutandi aliquid, cum expedire videatur, ipsis negari queat. In causa autem Theodoreti licet judicium apostolicae sedis, quod concilio praecessit, illum restituerit restitutione juris; actualis tamen restitutio eidem concilio reservata fuit, ut explicabimus in observ. num. 10, ibidemque etiam ostendemus num. 9, quatenus sine ullo sedis apostolicae praejudicio licuerit synodo post judicium Leonis ea de causa iterum cognoscere, ut dubitantibus satisfieret, nihilque Leoni subreptum ex ipsa Theodoreti confessione atque anathemate in Nestorium pateret. meram illis 1247 pontificiorum mandatorum exsecutionem ex suo officio competere contendunt, tum in hac, de qua agimus, causa, tum in aliis omnibus. Cum potius apostolicae sedis haec sit non infima laus, synodorum oecumenicarum exsecutricem esse. Tali enim praerogativa gloriatus est Gelasius papa, eamque sedi suae pro suo scilicet principatu asserere non erubuit epistola 13: Confidimus, inquit, quod nullus jam veraciter Christianus ignoret uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesiae probavit assensus, [Col. 0747A] non aliquam magis exsequi sedem prae caeteris oportere: quae et unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et continua moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, etc. Et infra: Ponamus tamen, inquit, etiamsi nulla synodus praecessisset, cujus apostolica sedes recte fieret exsecutrix, etc. Et vero quod ad Theodoritum pertinet, manifestum est Chalcedonensem synodum illius [Col. 0747D] Vide observ. n. 9 et 10. negotium non aliter pertractasse, quam si ad aliud jam tribunal non esset delatum. Hic enim licet communionis Romani episcopi particeps factus; licet ejusdem, ut volunt, judicio restitutus; licet patriarchae sui in synodo praesentis munitus suffragio; licet imperatorio etiam edicto non synodi modo consors effectus, sed et ad suam reductus Ecclesiam (de eo enim maxime intelligendum est quod scribit sanctus Leo ad Pulcheriam: Quod sacerdotes, inquit (Epist. 59, nunc 79, c. 2) , catholicos, qui de Ecclesiis suis injusta fuerunt ejecti sententia, reduxisti ); licet denique epistolae sancti Leonis semel et iterum subscripsisset; haereticus [Col. 0747B] tamen proclamatus est a maxima synodi parte, atque e synodo tantum non ejectus (Romanis etiam legatis tacentibus, nec pro Leonis judicio, et sententia quam synodo praeivisse volunt, intercedentibus), vixque tandem purgatus est, suaeque redditus Ecclesiae, postquam et ejus fides ab ipsa synodo iterato examine fuit discussa, et ipse haereticos sub praesentia totius consessus ore proprio anathematizavit.
Porro sententiae synodi, cui praeluserat judicio suo Romanus pontifex, suum etiam postea consensum adhibuit, tum aliis epistolis, cum ea maxime quam ad ipsum Theodoritum dedit aliquanto post finitam synodum: in qua plurimum gratulatur quod ab invincibili veritate omnis haereseos immunis demonstratus esset, quod apostolicae sedis de ipso judicium fuisset confirmatum, quod denique aliud nihil optandum esset, 1248 quam ut talem se, qualem antea probaverat, ac tunc etiam Leo probabat, pro universalis Ecclesiae defensione servaret. Benedictus, inquit [Col. 0747C] (Ep. 93, nunc 120, cap. 5) , Deus noster, cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te, secundum apostolicae sedis judicium, demonstravit: cui dignam retribues pro tot laboribus gratiam, si talem te, qualem probavimus et probamus, pro universalis Ecclesiae defensione servaveris.
VIII. Haec dum relego, mirari satis non possum inventos nuper esse qui scriberent, causam Theodoriti in Chalcedonensi synodo discussi, purgati, restituti, a sancto Leone non esse confirmatam, sicut nec alia ejusdem de privatis episcoporum causis judicia. De aliis inquirere non est hujus loci. De Theodorito, etsi abunde verba mox recitata demonstrant confirmatum esse a Leone synodale judicium, quo ille fuerat absolutus, operae tamen pretium est etiam his alia subjungere, quae in eadem epistola sequuntur, manifestumque reddunt non ejus tantum personam ab impiorum insidiis, sed ejus etiam fidem ab adversariorum calumniis in synodo esse vindicatam. [Col. 0747D] Nam quod Deus, inquit (Epist. 93, nunc 120, cap. 5) , omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi Petri curam pro cunctis nobis agnoscimus: qui postquam sedis suae judicium in fidei definitione firmavit, NEC CIRCA CUJUSQUAM VESTRUM, qui nobiscum pro catholica fide laboratis, PERSONAM, QUIDQUAM REPROBUM VIDERI PERMISIT: quia nec poterat Spiritu sancto judicante quisquam ex eis non victor exire, QUORUM JAM VICERAT FIDES. Ex quibus Leonis verbis manifestum est hanc illius esse mentem: sententiam, quae Theodoritum absolvit in synodo, Spiritu sancto per episcopos congregatos judicante editam esse; accusationes quibus ipsius episcopi fides petita fuerat, nihil aliud esse quam calumniosorum fallacias; de his tandem victorem eumdem exiisse in octava synodi actione, quia ejus vicerat fides in quarta; circa ipsum [Col. 0748A] nihil reprobum ultra visum fuisse; illud omne quod a synodo in Theodoriti negotio gestum est, ab apostolica sede approbatum esse et confirmatum; ac demum (quod ex praecedenti consequens est) praeter fidei definitionem aliquid eorum quae Chalcedone decreta sunt, a sancto Leone receptum esse ac vindicatum, quandoquidem maxima beatissimi Petri ea cura fuit pro episcopis a 1249 Dioscoro damnatis, ut postquam sedis suae judicium in fidei definitione firmavit, nihil circa cujusquam eorum personam reprobum videri permitteret.
IX. Haec adeo perspicua sunt, ut quidquid in contrarium opponatur, necesse sit infirmum esse ac nullius roboris. Adversus tamen ista Leonis verba ex aliis ejusdem verbis molem struunt adversarii. Saepe saepius, inquiunt, affirmat pontifex sanctam synodum ad existinguendam solum haeresim et ad confirmationem fidei catholicae esse congregatam (Epist. 80, nunc 106, cap. 2) . In qua non solum, inquit, per fratres, qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem [Col. 0748B] gestorum synodalium propriam vobiscum unisse sententiam, IN SOLA VIDELICET FIDEI CAUSA, quod saepe dicendum est, propter quam generale concilium placuit congregari (Epist. 87, nunc 114, cap. 1) . Ex quibus in haec verba concludit: Si quid sane ab his fratribus, quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad fidei causam pertinet, gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis: quia ad hoc tantum a sede apostolica directi sunt, ut, excisis haeresibus, catholicae essent fidei defensores. Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest aliquam dijudicandi habere rationem (Epist. 92, nunc 119, c. 5) . Ex his similibusque Leonis verbis infert Pelagius papa II in epistola ad episcopos Istriae, etc., quod ipse Leo gesta multiplicia causarum specialium reprobando, auctoritatem synodi in sola fidei definitione constrinxit. Et postea: Quidquid ergo, inquit, praeter fidem agitur, Leone docente ostenditur, quia nihil obstat si ad judicium [Col. 0748C] revocetur. Quia, ut rursus ait, postquam beato Leone scribente jus retractandi et dijudicandi conceditur, etiamsi qua esse poterat, eorum qui interfuerant, in privatis negotiis auctoritas vacuatur . . . Denique privatas causas, quae illic post definitionem fidei actae sunt, non solum minime confirmavit, sed et retractari atque dijudicare permisit. Definitionem porro fidei in actione sexta terminatam esse, finitamque fidei causam probare conatur idem pontifex, tum ex generali omnium episcoporum subscriptione, quae huic actioni, non aliis subjicitur; tum ex fide antiquiorum codicum Graecorum, qui totam synodum sex tantum actionibus circumscribunt, subjunctis ad sextam canonibus, caeterisque omissis, quae modo in Latinis habentur; tum hinc denique quod finita sexta actione, episcopi dimitti se supplices ab imperatore postularunt.
Haec, meo judicio, facile dissolvi possunt, si modo praejudicia removeantur. Unum est, opinor, ad quod tota difficultas devolvitur: una vocula, ex cujus intellectu [Col. 0748D] tota lis pendere mihi videtur, videlicet causa fidei, quam quia ad strictiorem quam par erat significatum coarctarunt alterius sententiae patroni, a beati Leonis sensu longe abire coacti sunt; immo et Leonem Leoni collidere. Cum ergo quid per causam fidei intellexerit semel assecuti fuerimus, tum huic 1250 controversiae lux affulgebit, Leo cum Leone redibit in gratiam, patensque erit concordiae via, quae praeclusa multis hactenus visa est.
Causa igitur fidei, cujus unius ventilandae gratia Chalcedonensem synodum congregatam esse scribit S. Leo, nec sola fidei definitione continetur, nec ista sola contineri dicitur a sancto Leone, sed etiam earum causarum et scandalorum discussione, quae occasione fidei, errorisque Eutychiani fidem oppugnantis nata erant, eorumque omnium retractatione, quae apud [Col. 0749A] Ephesum per Dioscori artes furoremque fuerant perpetrata. Haec est integra causa fidei, cui nimirum ita connexae atque intertextae erant personarum causae, eorum, inquam, quorum fides vel suspecta, vel accusata, vel damnata, vel calumniose infamata erat, ut si Eutychis perfidiam ac rebellionem, si Dioscori improbas machinationes, et quae consecuta est, exauctorationem; si Flaviani, Eusebii, Theodoriti, aliorumque orthodoxorum episcoporum damnationem ac restitutionem, a fidei causa recideris, jam eadem magna sui parte trunca erit ac mutila. Aliud ergo simplex fidei definitio, aliud causa fidei, hoc saltem in negotio. Illa solius catholicae veritatis assertione continetur; haec insuper et haereticorum, qui fidem ejerarunt, damnationem, et catholicorum, qui ab haereticis accusati, damnati depositique sunt, absolutionem ac redintegrationem, omnimodam utrorumque discussionem complectitur. Quemadmodum enim non ea plena est erroris abdicatio, quae cum impiis dogmatibus, eorum pariter auctores manifestos, confessosque [Col. 0749B] vel convictos non damnat; ita integra non est haec fidei defensio, quae omnes catholice sentientes non suscipit; non plena assertio, quae episcopos catholicos in haeresis suspicionem per improborum calumnias vocatos non vindicat; non integra victoria, si, ut de Theodorito agens Leo noster scribit, quisquam ex eis non victor exiret, quorum jam vicerat fides (Epist. 93, nunc 120, cap. 5) .
X. Haec causa fidei expositio, etsi satis ex se perspicua est, genuina esse magisque comprobabitur ex ipsius Leonis epistolis, quas partim ante synodum scripsit, partim pro eadem recipienda ac confirmanda. Cum enim a Theodosio Augusto generalem synodum enixius postularet, quid ab ea praestandum sperat? Hoc in primis: Ut omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum. Ad haec: Ut episcopi, qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarant, salutaribus remediis in integrum revocentur. Denique, ut [Col. 0749C] omnibus querelis et praejudiciis partis utriusque suspensis, diligentius universa quae offensionem generaverant retractentur, et absque vulnere fidei, absque religionis injuria, in pacem Christi redeant, qui per impotentiam subscribere coacti sunt sacerdotes, et soli auferantur errores (Epist. 40, nunc 44, cap. 3) . Haec omnia quis non videat magis attinere personas quam ipsam fidei definitionem? 1251 De qua tantum abest ut (quod adversarii contendunt) unice tractari in synodo voluerit, quin potius hoc ante omnia et enixis precibus obtinere ab imperatore sategit, ut de fide penitus sileretur, nec quasi dubia iterum ad examen vocaretur. Unde, inquit, per ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, qui regni vestri est auctor et rector, obtestor et obscero clementiam vestram, ut in praesenti synodo fidem, quam Patres nostri ab apostolis sibi traditam praedicarunt, non patiamini quasi dubiam retractari . . . (Epist. 73, nunc 90, cap. 2.) Rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas conquiescat (Epist. 72, nunc 93, cap. 2) . Sed ex subjectis verbis adhuc clarius evadit, propter episcoporum causam, cui fides immixta erat, magis coactam esse synodum, quam propter ipsius fidei definitionem, cujus integritati nihil evelli, nihil licebat apponi. Sic igitur in epistola ad ipsam synodum Chalcedonensem scribit sanctus Leo: Quia vero non ignoramus per pravas aemulationes multarum Ecclesiarum statum fuisse turbatum, plurimosque episcopos, qui haeresim non reciperent, sedibus suis pulsos et in exsilia deportatos, atque in locum superstitum alios substitutos; his PRIMITUS vulneribus adhibeatur medicina justitiae, nec quisquam ita careat propriis, ut alter utatur alienis: cum si, ut cupimus, errorem omnes relinquunt, nemini quidem perire suus honor debeat, sed illis qui pro fide laboraverunt, [Col. 0750A] cum omni privilegio oporteat jus proprium reformari (Ibid., c. 3) . Jam intelligis, lector erudite, causam fidei esse causam episcoporum qui pro fide laboraverunt; qui haeresim non recipientes, sedibus suis pulsi, et in exsilia deportali sunt; quosque ad infringendam catholicam fidem et ad exsecrabilem haeresim roborandam privilegio honoris exuerant (Epist. 75, nunc 95, c. 2) . Horum unum esse Theodoritum nemo inficias ierit, qui meminerit ipsum a sancto Leone (Epist. 93, nunc 120) eodem hoc elogio decorari, interque illos recenseri qui pro fide catholica laboraverant, quique Spiritu sancto judicante victores exierant, quoniam ipsorum jam vicerat fides. Vides praeterea ut, silentio de fide indicto, episcoporum, qui Dioscori artibus et malitia oppressi fuerant, primitus vulneribus medicinam justitiae velit pontifex adhiberi a sacra synodo; ut curari a sanctis Patribus ante omnia cupiat, ne suum cuiquam honorem perire contingat; ut denique universa, quae offensionem generaverant, irretractata fide, retractari exoptet. [Col. 0750B] Tandem ut ad cumulum hoc addamus, cum oecumenicam synodum congregari supplex ab Augusto postularet sanctus Leo, illius necessitatem arcessivit maxime ex appellationis libello per Flavianum dato, quam vel in irritum mitti, vel aliter quam in synodo discuti, nefas esse probabat ex canonibus 1252 Sardicensibus sub Nicaenorum nomine citatis. Quae omnia hujusmodi episcoporum causas ostendunt saltem non minus ad illam synodum pertinuisse, quam fidei discussionem. Quis enim vero negaverit illas causas synodo proprias fuisse juxta pontificis mentem, propter quas maxime et PRIMITUS illam esse congregandam asseruit, ut factam esse ex superioribus perspicuum est? Quis eam provinciam a synodo alienam putet, qua remota omnino ab evocandis episcopis abstineretur; qua urgente, urget pariter cogendae synodi necessitas? Hanc autem necessitatem ex Flaviani appellatione oriri ultro agnovit sanctus Leo his verbis: Quam autem post appellationem interpositam [Col. 0750C] hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta (Epist. 40, nunc 44, cap. 3) . Ex appellatione autem aliorum, atque in primis Theodoriti, parem necessitatem exsurgere necesse fuit, cum et ipse accusatus, damnatus ac depositus esset, ipse [Col. 0749D] Confer not. 2 et 3 (Supra, col. 739, n. b, et col. 741, n. b) . synodum appellasset, nec pro eo minus facerent laudati a Leone canones, quam pro Flaviano, cum quo et communem habebat fidei causam, communes labores, communemque depositionis sententiam; et cujus res, utpote superstitis, magis urgebat.
Non aliter S. Leonem intellexit Gelasius papa, quam se ipse Leo. Cum enim de his in Chalcedone definitis loquitur, quae recipienda sunt, numquam ea quae communionem catholicam spectant, a definitione fidei sejungit. Sic epistola 1 ad Euphemium: Proinde, inquit, si ea quae in synodo chalcedonensi pro fide et communione catholica lege apostolica definita sunt, vere certeque sectamini, etc. Quod ne quis a Gelasio incaute ac sine consilio scriptum dicat, vetat frequens [Col. 0750D] eorumdem verborum repetitio tum in eadem epistola, cum in aliis. In epist. 13, ad episcopos Dardaniae: Ipsum, inquit, beatum papam Leonem sedis apostolicae praesulem, cujus synodus Chalcedonensis auctoritate firmata est, quidquid ultra quam ab eodem pro fide et communione catholica atque apostolica illic agendum, constaret esse delegatum, per occasionem congregationis illius, praeter Nicaenos canones nova videretur actione tentatum, competenti refutatione vacuasse. En solam Anatolii pro sede sua molitionem canone 28 firmatam, rejicit Leo, teste Gelasio ejus successore, qui eadem aetate vixit. Idem in tomo de Anathematis vinculo statim ab initio, ubi adversariorum concilii Chalcedonensis objectioni huic occurrit: Quod si synodus Chalcedonensis admittitur, omnia constare debeant: [Col. 0751A] respondet, indubitanter eam a tota Ecclesia admitti, iis solum exceptis, quae per incompetentem praesumptionem illic prolata sunt vel potius ventilata: quae sedes apostolica 1253 gerenda nullatenus delegavit, mox a vicariis sedis apostolicae contradicta manifestum est; quae sedes apostolica etiam petente Marciano principe, nullatenus approbavit; quae praesu, Ecclesiae Constantinopolitanae tunc Anatolius nec se praesumpsisse professus est, et in apostolicae sedis antistitis non negavit posita potestate: quae ideo, sicut dictum est, sedes apostolica non recipit, quia quae privilegiis universalis Ecclesiae contraria probantur, nulla ratione sustinet. Nihil est hic quod ad Anatolii cum Leone concertationem non pertineat, seu ad canonem 28 concilii Chalcedonensis, quem unum reprobat ex his omnibus quae in ea synodo decreta erant. De episcoporum causis quae sancita sunt, tantum abest ut rejiciat, ut potius ea approbet, velut quae pro fide et communione catholica lege apostolica definita sunt.
[Col. 0751B] XI. Ad haec quae diximus, velut ad trutinam pensanda sunt, quae postmodum scripsit Leo noster; cum de synodi actis a se susceptis disserens, ait se tam per fratres suos, qui vicem ejus exsecuti sunt, quam per approbationem gestorum synodalium, propriam cum Patribus Chalcedonensibus uniisse sententiam IN SOLA FIDEI CAUSA, propter quam generale concilium placuit congregari. Si enim propter solam fidei causam coacta est synodus, eaque sola postmodum recepta sunt quae in fidei causa sunt definita, certissimum hinc evadit ea omnia quae de episcopis in synodo discutiendis superius diximus, Theodoritique praesertim negotium, intra fidei causam contineri: quandoquidem et ea PRIMITUS tractari a Patribus voluit, et ipsum in Theodoriti maxime causa propriam cum synodo constat uniisse sententiam, in qua Dei invincibilis veritas Theodoritum ab omni haereseos macula nundum, secundum sedis apostolicae judicium, demonstravit (Epist. 93, nunc 120, c. 5) , et post apostolicae sedis judicium in fidei definitione fiirmatum; nec [Col. 0751C] quidquam circa ipsum, qui pro catholica fide laborabat, reprobum videri permissum est. Erat igitur inter speciales causas synodalis concilii Theodoriti aliorumque episcoporum causa, et eam ob rem ad illius examen rite delata totius synodi sententia, Spiritu sancto judicante (Ibid., c. 5) , finita est: ita ut in victoria veritatis auctores tantum violatae fidei perirent, et sua integritas Ecclesiae redderetur. 1254 Ut, triumphante Christo, omnium quoque sacerdotum una esset victoria, et coruscante lumine veritatis, solae erroris tenebrae cum suis assertoribus pellerentur (Ep. 78, nunc 104, c. 1) .
Si quid igitur eorum quae synodus gessit ac definivit, a Leone rescissum est et reprobatum, non illud est procul dubio quod vel ad damnationem haereticorum, vel ad restitutionem orthodoxorum episcoporum spectabat; hoc quippe fidei indivulse annexum erat; sed id solum quod contra Nicaenos canones molitus esse dicebatur Anatolius ad Constantinopolitanae sedis amplitudinem procurandam: istud, inquam, [Col. 0751D] privilegium, cujus furtivae definitioni Leonis legati contradixerant, quodque aliarum majorum sedium antiqua privilegia convellebat. Legantur quotquot epistolae ea de re scriptae sunt a Leone post finitam [Col. 0752A] synodum: [Col. 0751D] Leo in epist. 119, ad Maximum, qui de subtractione trium Palaestinarum in suae sedis praejudicium questus fuerat, scribens capite quinto: Si quid sane ab his fratribus quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad fidei causam pertinet, gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis: haec, inquam, scribens, rem aliquam se non approbare insinuat, quam legati contra Nicaenos canones gessisse et approbasse perhibebantur, ut ex contextu dignoscitur. Porro canoni pro sede CP. edito legati palam contradixere. Solum compositioni inter Maximum et Juvenalem assensi sunt; et hanc unam S. Leo [Col. 0752D] uti Nicaenis canonibus contrariam ibidem sugillare videtur. Plura de hac re in observ. n. 9. Non ergo nihil omnino aliud a Leone reprobatum praeter canonem 28. nihil omnino aliud ab eo rejectum ac reprobatum deprehendetur, praeter istum vigesimum octavum canonem, quo novitia regiae civitatis privilegia constituebantur. Qui canon et a fidei causa omnino alienus erat, et furtive conditus, et apostolicae sedis sententia, vel antequam conderetur, condemnatus. Cum enim legati ab illa ad synodum mitterentur, hoc expresse in mandatis habuerunt, ne hujusmodi quaestionem quoquomodo ventilari in concilio sinerent. Si qui forte, inquit pontifex, civitatum suarum splendore confisi aliquid sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis (Act. 16 conc. Chalc.) , quemadmodum ex charta legit Bonifacius presbyter e legatis unus actione 16 concilii. Inde contigit ut constantissime semper hujus canonis auctoribus et patronis restiterit sanctus Leo, nec umquam potuerit adduci precibus vel imperatoris, vel [Col. 0752D] Legati a Leone missi obstitere. Solum Julianus, qui legatis additus fuerat, pro Constantinopolitanae sedis privilegio apud pontificem intercessit, qui idcirco reprehenditur epist. 107. suorum etiam legatorum, ut ea probaret quae sic contra sanctorum Patrum constitutiones acta esse existimabat.
[Col. 0752B] XII. Quod autem contendunt in sexta actione finitam esse synodum, idque ex fide Graecorum codicum esse manifestum: respondeo Graecam esse Graecorum illorum codicum fidem: [Col. 0752D] Confer not. 18 (col. 257, n. b) in dissert. 1 Quesnelli ad an. 451. quotquot enim tam Graecae quam Latinae concilii istius editiones modo omnium manibus versantur, sive excusae, sive manu exaratae, totam integramque synodum sexdecim actionibus constantem repraesentant. Nec pauciores antiquitus actiones fuisse tempore Justiniani 1255 imperatoris et Vigilii pontificis Romani, persuasum habemus ex antiquis codicibus monasterii Acoemetarum, ad quos concilii acta accurate recognovit per illam aetatem Rusticus Ecclesiae Romanae diaconus, quem trium Capitulorum disceptatio notissimum fecit, quemque adversariorum plurimi ut impostorem arguere non omisissent, si res se aliter habuisset. Inter antiquos codices hujusmodi insignis est ille Joannis Bohierii Divionensis senatoris, quem Petrus Franciscus Chifletius ad calcem Vigilii Tapsensis laudavit, et cujus [Col. 0752C] variantes lectiones in ultima Conciliorum editione exhibuerunt illius procuratores Philippus Labbeus et Gabriel Cossartius. Sed ex Romana etiam Ecclesia validum argumentum habemus, quo totidem actiones illi synodo asserantur. Dionysius enim Exiguus Codici canonum, quem suum fecit Ecclesia Romana, exeunte quinto saeculo, viginti septem Chalcedonensis concilii canones inseruit, quos tamen constat non esse nisi [Col. 0752D] Id falsum ostendimus in memorata not. 18 (col. 257, n. b) ad dissert. 1. in ultima omnium actione promulgatos; solumque omisit vigesimum octavum, quia solus conditus erat citra conscientiam consensumque apostolicae sedis, reprobatusque fuerat a Leone tamquam Nicaenae synodi decretis, totius mundi reverentia consecratis, omnimode contrarius. Antiquior codex noster Dionysiano concinit.
Caetera quae sententiae nostrae opponi solent, non est cur nos diutius hic detineant, quippe quae nullius fere sunt momenti vel roboris. Unum addam quod Theodoriti causae suffragatur, scilicet cum de tribus Capitulis agitur, non eodem modo loquendum de [Col. 0752D] Theodorito ac de caeteris: longe enim melior illius mihi videtur esse conditio quam istorum, qui nec ab oecumenica synodo, nec a Romano pontifice, nec ab Augusto eam laudem ac commendationem meruere, [Col. 0753A] quam et promeruit et consecutus est Theodoritus. Hunc enim nominatim imperator et absolutum et laudatum a synodo oecumenica fuisse pronuntiavit in edicto quod in gratiam Flaviani post concilium emisit. Et ipse Leo eximiam ad eum 1256 dedit epistolam, cujus apex fere nullus est qui fidem ejus susceptosque pro fide et Ecclesia labores non commendet, atque eum ab invincibili veritate et a Spiritu sancto omnis circa fidem suspicionis immunem factum non asserat: quod de caeteris numquam ab alterutro scriptum est. Leonis epistola inter caeteras obvia est. Edictum vero Valentiniani imperatoris, quo infirmat et in irritum mittit constitutionem Theodosii, et approbat decretum synodi in gratiam Flaviani, Eusebii et Theodoriti episcoporum, ita se habet: Aboleatur illa constitutio, quae per obreptionem sceleratorum, post obitum sanctae recordationis Flaviani adversus eum ipsum sancita cognoscitur; et in universum cessent quae originem ex injuria traxerunt; nec iniqua sententia quidquam vel Eusebio, vel THEODORITO [Col. 0753B] religiosissimis episcopis noceat, quos idem statutum continet: quia per constitutionem episcopi condemnari [Col. 0754A] nequeunt, quos ob fidei custodiam synodale decretum ornavit. Hanc constitutionem exscribere maluimus ex versione Joannis Leunclavii, quam interseruit suis Notis ad Novellas tum primum publicatas in calce libri ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ JURIS ROMANI Basileae ed. A. D. 1575, quia Graecae fidei magis respondet quam ea quae inter acta Chalcedonensia, parte III legitur, ubi haec verba ἐπὶ τῇ φυλακῇ τῇ τῆς πίστεως, ob custodiam fidei, non satis expresse reddita sunt, sive per scribarum oscitantiam, sive ex consilio, nescio: hoc scio, causam Theodoriti plurimum inde juvari, ut quae causae Flaviani Christi martyris et Eusebii, eorum qui Eutychianam haeresim expugnarunt antesignani, per imperatorem in fidei custodia indivulse conjungatur. Ex quo id etiam elicitur, Theodoritum non ob eam tantummodo rationem esse restitutum, quod a Dioscoro in pseudosynodo vi praedatoria exauctoratus fuerat; sed etiam quia ejus fides mire eluxerat, propter eam a synodo oecumenica laudibus ornari meruerat, et in ejus custodia immotus numquam [Col. 0754B] non fuerat atque inconcussus. Haec pro tanti praesulis defensione dicta sufficiant.
1257 1. Post principia in observationibus ad praecedentes dissertationes constituta facile erit expedire quae ad Theodoreti causam et appellationem pertinent. Hunc in latrocinio Ephesino depositum ad Leonem pontificem appellasse negari non potest nisi ab eo qui appellationes ad Romanam sedem iniquo animo ferens, aperta de Theodoreti appellatione testimonia aliorsum distorquere nitatur. Manifesta sunt inter caetera haec ipsius verba epist. 92, ad Leonem, cap. 5: Oro atque obtestor sanctitatem tuam, ut mihi rectum ac justum tribunal vestrum ἐπικαλουμένῳ appellanti opem ferat, jubeatque ad vos venire, et doctrinam meam [Col. 0753C] apostolicis vestigiis inhaerentem ostendere. Inique depositus in pseudosynodo Ephesina haeresis nomine, appellat ad Leonem, ejusque tribunali se sistere appetit, ut de sua doctrina judicium feratur.
2. Quesnellus, ut hanc appellationem extrudat, abutitur vulgata Latina versione, qua pro appellanti redditum fuit invocanti; hunc locum ita exponit ac si Theodoretus his verbis non veram appellationem apud Leonem interposuerit, sed merum ipsius judicium postularit, num appellationi sit locus. Sed Graecum verbum ἐπικαλέομαι pro appellare ad judicem superiorem frequenter acceptum aliis exemplis ostendimus not. 6 in eamdem epistolam col. 947 (T. I, col. 851, n. a ) . Exspectare quidem se affirmat Theodoretus Leonis sententiam, num appellationem susciperet. At ut suscipiat, orat et obtestatur, ac se paratum exhibet, si appellatio suscipiatur, ad judicium adeundum et probandam suam fidem. Opem ejus, quam implorat, in eo sita est ut suscepta appellatione [Col. 0753D] jubeat Romam accedere, ubi judicium de sua doctrina instituat. Hoc sensu scripsit etiam ad Renatum Romanae Ecclesiae presbyterum epist. 116: Hac igitur de causa tuam oro sanctitatem, ut persuadeas sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo, ut apostolica utatur auctoritate, et praecipiat ad vestrum convolare concilium, in quo de sua causa judicium feratur. Hoc loco concilium non totius Occidentis, sed Romanum intelligit, quod in ejusmodi gravioribus causis convocari solebat, ut in observationibus ad dissertationem 8, de Flaviani causa, animadvertimus num. 6: ita tamen ut in iisdem synodis, et in his praesertim Orientalis episcopi appellationibus jus et potior auctoritas Romano episcopo primatus causa competeret, ut ibidem probavimus num. 7 et seqq. Id manifestum fit ex laudata ad Renatum epist. 116, ubi statim post illa, ad vestrum convolare concilium, haec ratio additur, quae solius Romanae sedis propria, [Col. 0754B] pontificium primatum ac primatus praerogativam indigitat. Habet enim sanctissima illa sedes Ecclesiarum, quae in toto sunt orbe, principatum multis nominibus: atque ante haec omnia, quod ab haeretica labe immunis mansit, nec ullus contraria sentiens in ea sedit, apostolicam gratiam integram conservavit. Dein Theodoretus subdit: Quae a vobis fuerint judicata, in iis, qualiacumque erunt, judicii vestri aequitati confidentes acquiescemus, et rogamus ut judicium ex scriptis constituatis. Haec verba a Quesnello praetermissa omnes ejus cavillationes retundunt. Hinc enim patet, non imploratum dumtaxat Leonis patrocinium, sed [Col. 0754C] per appellationem quaesitum fuisse verum judicium. Cumque hujus judicii jus et ratio in principatum seu primatum pontificium referatur, ac in alias praerogativas Romanae sedis atque ipsius pontificium referatur, ac in alias praerogativas Romanae sedis atque ipsius pontificis peculiares, nec alii episcopo Romanae synodi communes; jam evidens fit hanc 1259 Theodoreti appellationem ad Romanum ponticem per sese fuisse directam, nec Romanum concilium fuisse nominatum nisi ea de causa quam in Flaviani negotio explicavimus.
3. Hinc porro nihil mirum, si idem Theodoretus ad episcopum Florentium, seu etiam ad alios Romanae synodi antistites circularem epistolam dedit, ut P. Garnerius conjecit dissert. 2 in epist. 117. Nihil pariter movere debet, si epist. 119, ad Anatolium patricium Constantinopolim missa eum rogavit, apud imperatorem intercederet, ut sibi liceret ad Occidentem accedere, et ab illis Deo dilectissimis [Col. 0754D] et sanctissimis episcopis judicari. Romanae synodi episcopos intelligit. His autem jus nullum erat in causa appellationis Orientalis episcopi nisi cum Romano pontifice. Huic autem etiam sine aliis episcopis ob primatum jus ejusmodi negari non potest. Recole observ. in dissert. 5 part. I, c. 7, et observ. in dissert. 8, num. 10. Cum porro hoc jus pro eorum temporum consuetudine non soleret a pontificibus exerceri nisi in Romana synodo, in qua alii Occidentales urbicariae dioecesis episcopi, et qui etiam aliunde Romae invenirentur, conveniebant; hinc concilii et episcoporum ejusmodi apud Theodoretum occurrit mentio, et ad hos etiam litterae; quae tamen pontificium personale jus nec restringunt, nec excludunt. Ex his autem cum certa fiat Theodoreti ad Leonem appellatio, certum pariter fit pontificium appellationis jus hujus quoque Orientalis et doctissimi episcopi exemplo maxime comprobari.
[Col. 0755A] 4. Quid porro his Theodoreti litteris susceptis S. pontifex egerit, nunc explicandum est. Judicium apostolicae sedis Leo commemorat epist. 120, c. 5: Benedictus Deus noster, inquit, cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum apostolicae sedis judicium demonstravit. Hoc judicio eum suae sedi restitutum tradiderunt judices in concilio Chalcedonensi act. 1: Ingrediatur et reverendissimus episcopus Theodoretus, ut sit particeps synodi, quia et restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo. Cumque de eodem actum fuisset act. 8, in qua nonnulli de fide ipsius dubitationem injecerant, postquam is fidem suam probaturus anathema dixisset Nestorio, judices rogarunt Patres sententiam pro Theodoreto, ut Ecclesiam suam reciperet, sicut et sanctissimus Leo archiepiscopus judicavit. Quibus illi concinentes dixere: Theodoretus dignus est sede . . . Post Deum Leo judicavit. De judicio itaque Leonis dubitari nequit; et hoc quidem judicium Leoni tributum a judicibus et Patribus in concilio Chalcedonensi, appellationem [Col. 0755B] quoque ad eumdem directam confirmat.
5. Quesnellus hocce Leonis judicium, quod non merum ordinem, sed substantiam attingit, extenuaturus contendit num. 4, S. pontificem nullum habuisse examen, sententiam nullam de Theodoreti causa protulisse; sed cum irrita jam per sese essent pseudo-Ephesina gesta, quibus is depositus fuerat, eidem, uti Cyrensi actuali episcopo communione non interrupta fuisse conjunctum, ejusque litteris rescripsisse, nec standum esse judicatis, nec exspectandum ei esse aliud judicium, ut Ecclesiam suam solito more gubernaret. In his autem apostolicae communionis litteris apostolicae sedis judicium late dictum collocandum Quesnellus existimat.
6. Hanc tamen sententiam ipse Tillemontius Quesnelli caeteroquin aestimator et in plerisque etiam sectator refellendam putavit not. 12 in Theodoreti Vitam. Probabile quidem censet, S. Leonem acceptis Theodoreti litteris ejusque nuntiis (si modo Romam [Col. 0755C] potuerunt accedere) aliove documento ejus subscriptione signato, quo anathema expresse dicebat Nestorio, ac dogmaticam ipsius pontificis ad Flavianum epistolam subscripserat, causam ejus satis claram deprehendisse, ut eum sine Romanae synodi convocatione judicaret ac declararet innocentem. Unicum Leonis praejudicium contra latrocinii Ephesini gesta ad ea quae hac de re tradita sunt, non videtur sufficere. Judicii enim vox, qua Leo et concilium Chalcedonense in recitatis verbis utuntur, et restitutio episcopatus Leonis auctoritati tributa, aliquid peculiare de Theodoreto significant. Praejudicium generale de irritis pseudo-Ephesinis gestis nihil praecipuum pro Theodoreto astruunt magis quam pro Sabiniano et Iba, qui iisdem gestis aeque depositi fuerant. Nihilo tamen minus cum de his duobus episcopis restituendis in 1261 eodem Chalcedonensi actum fuit; nec judices, nec Patres, nec legati pontificis hos eo praejudicio a Leone restitutos, nec de iis Leonem judicasse dixerunt. Cum ergo id de solo Theodoreto [Col. 0755D] pronuntiatum fuerit, ratio tantum habita non fuit ejus judicii Leonis, quo memorata gesta irrita declaravit; sed peculiare et expressum de Theodoreto judicium pontificis exstitisse dicendum est. Hactenus ex Tillemontio argumentati sumus.
7. Num S. pontifex hac de causa coegerit synodum, quae saltem ex Romae praesentibus episcopis facile congregari poterat, nec affirmari nec negari potest. Manifestae quidem de ejus fide probationes multum examen non requirebant; nec ad verum et legitimum de appellatione ejus judicium, cujus vim ab apostolica auctoritate ac primatu pendere jam ostendimus, synodi convocatione opus erat. Caeterum appellationis hujus notitia cum idoneis de Theodoreti fide documentis Romam serius videtur pervenisse, nimirum postea quam Paschasinus et Bonifacius legati ad synodum jam indictam transmeaverant. Hinc post horum profectionem Leonis judicium de [Col. 0756A] Theodoreto latum fuit, eumque idcirco in communionem sese recepisse S. pontifex ad eosdem legatos scripsit; quod non oportuisset per litteras eisdem significare, si ipsis nondum profectis, et Romae praesentibus hoc judicium fecisset. Ita vero illi legati act. 8: Sanctissimum et venerabilem episcopum Theodoretum sanctissimus et beatissimus universae Ecclesiae episcopus urbis Romae Leo dudum (Graece πάλαι, quod vel de tempore etiam proximo dictum apparet ex epist. 22 S. Flaviani) in communione suscepit ita, sicut litterae ab eo ad nostram humilitatem directae testantur.
8. Quanta cum cautione S. pontifex eos in communionem reciperet, qui aliqua haereseos suspicione laborabant, palam fit ex cautionibus quas exegit antequam Anatolio Constantinopolitano communionem concederet. Theodoretum Nestorio olim favisse, et S. Cyrilli anathematismos impugnasse notissimum erat. Hoc nomine in Ephesino concilio depositus fuit. Hinc ejus depositio non injusta videri poterat, quamdiu Theodoreti fides certis documentis et legitimo [Col. 0756B] judicio explorata non fieret. S. Leo ne severior in eos qui in Eutychianae haeresis suspicionem inciderant, mitior et facilior videretur erga illos qui Nestorianismi notabantur, non poterat Theodoreto communionem impertiri, nisi ejus fidem ac doctrinam ad examen revocans, eum non minus Nestorianae quam Eutychianae haeresi inimicum exploratis documentis agnosceret. Cum vero haec documenta post legatorum profectionem Leoni tradita, rectam Theodoreti fidem satis per se manifestam facerent; synodi autem generalis jam indicti tempus urgeret, ad quem Theodoretus quoque ex imperiali sanctione debebat accedere; eum Romam evocandum, uti petierat, S. pontifex nequaquam credidit; sed ipsum innocentem et injuste depositum judicans, uti verum Cyrensem episcopum apostolica communione donavit, legatisque suis hac de re scribens, eumdem et ab ipsis et in concilio pariter suscipiendum edixit. Hinc statim prima actione susceptus est, quia restituit ei episcopatum [Col. 0756C] sanctissimus archiepiscopus Leo; quod ex laudatis litteris ad legatos, vel ex aliis ad ipsum Theodoretum privatim antea communicatis innotescere potuit.
9. Quod si nihilominus de ipso actum est act. 8, id duplici, ut videtur, de causa factum fuit. Primo quia satisfaciendum erat iis qui de ejus fide ambigebant, eidemque Nestorianismum impegerant. Nonne de ipsa dogmatica Leonis epistola 28 ad Flavianum in eadem synodo actum fuit act. 2 et 4, ut instruerentur et ad sanam doctrinam adducerentur ii qui dubitabant? Cui quidem bono si hoc examen sine ullo apostolicae auctoritatis praejudicio licuit, ut Leo professus est in eadem epist. 120 ad Theodoretum cap. I, in quam vide annot. 14 (Tom. praeced. col. 1048, n. l ) ; nullo pariter apostolicae auctoritatis praejudicio licere potuit examen de Theodoreti fide, quo id unum spectatum fuit, ut iis satisfieret qui de ea ambigentes aliquid forsitan Leoni subreptum putabant. Sicut autem quoad dogmaticam Leonis epistolam rectum ejus sensum edoctis qui ob Latinae [Col. 0756D] linguae imperitiam eam minus recte intelligebant, ad majorem Dei gloriam profecit finis examinis (ut laudato loco S. pontifex tradit), dum quae fides prius docuerat per Leonem, haec postea examinatio confirmavit; ita novum examen de Theodoreto in melius cessit, quippe quem in synodo aperte anathematizantem 1263 Nestorium simul et Eutychen, invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum, secundum apostolicae sedis judicium, demonstravit; ac proinde ille suae sedi restitutus fuit secundum Leonis judicium, cui nihil subreptum omnes noverunt. Theodoretus dignus est sua sede . . . . Post Deum Leo judicavit. Examen concilii, quod ad unanimitatem judicii Patrum cum pontificio tendit, ut capiti membra cohaereant, quis reprobet? quis capiti injuriosum, et non potius obsequentissimum existimet? Quis porro hinc cum Quesnello somnietur, Chalcedonensem synodum Theodoreti negotium non aliter pertractasse, quam si [Col. 0757A] ad aliud jam tribunal non esset delatum? Nonne ex dictis potius sequitur tantam in eadem synodo pontificii judicii habitam fuisse rationem, ut Theodoretus initio statim ob Leonis judicium fuerit receptus, dein vero actione de eo ad revincendos tantum ejus adversarios inducta, idem judicium synodalis sententiae ratio et regula exstiterit?
10. Secunda vero causa, quam nos allaturos recepimus, Quesnellianum commentum multo magis evertet. Haec generalis synodus ab imperatore indicta fuerat eo praesertim consilio ut episcopi in latrocinio Ephesino depositi, ac in exsilium pulsi, per approbationem synodi atque sententiam omnium episcoporum convenientium episcopatum et Ecclesias proprias reciperent; quemadmodum ad ipsum Leonem scripsit Pulcheria Augusta epist. 77. S. pontifex benemerentissimorum Augustorum consilio annuens jam legatos ad synodum destinaverat, litterasque ad eamdem [Col. 0758A] synodum dederat, in quibus eos episcopos restituendos praescripserat. Lege epist. 93, c. 3. His igitur in circumstantiis, acceptis Theodoreti documentis, etsi Leo de ipsius causa ad apostolicam sedem per appellationem delata judicium ferens, eumque in communionem recipiens, ipsum, ut vidimus, sedi suae restituerit restitutione juris, actualis tamen restitutio perficienda restabat, quae cum synodo jam commissa videri posset, ea secundum apostolicum judicium ab ipsis Leonis legatis atque a cuncto concilio decreta fuit. Vide actionem 8. Quare synodus Chalcedonensis in hac de Theodoreto actione Leonis judicium secuta, commissam sibi quodammodo actualem illius restitutionem decrevit. Quod si ex his Theodoreti negotium ab eadem synodo non aliter quam ex Leonis judicio definitum fuit, perperam igitur Quesnellus hujus judicii nullam rationem a concilio habitam praeferre ausus est.
[Col. 0757B] 1265 I. Epistolae 88 sancti Leonis, ut in omnibus hactenus editionibus habetur, suppositionem demonstrare atque id operosius exsequi, erit qui credat otiosi hominis negotium esse, cum eruditorum maxima pars fetum hunc Leoni modo abjudicet. Partium nihilominus mearum esse existimavi rem denuo ad examen vocare atque discutere, tum ne cui temere videar epistolam illam ex genuinarum numero sustulisse; tum quia revera plures sunt, iique maximi nominis etiam hac aetate scriptores, quibus visum non est epistolam hanc inter adulterina numerari debere. Tales sunt Franciscus Hallerius et Ludovicus Cellotius in suo uterque opere de Ecclesiastica Hierarchia, Petrus Aurelius adversus Sirmondum scribens, Dionysius Petavius in notis ad S. Epiphanium, Petrus de Marca de Concordia sacerdotii et imperii lib. II, cap. 13, et alii nonnulli. Eam econtrario ut spuriam rejiciunt non modo ex heterodoxis David Blondellus in suo pseudo-Isidoro vapulante, sed et Joannes Morinus Oratorii presbyter, et Jacobus Sirmondus S. J., [Col. 0757C] uterque toti orbi eruditione sua conspicuus.
Primum suppositionis κριτήριον est quod haec epistola in antiquissimis quibusque manuscriptis codicibus non comparet, sed tantum in recentioribus quibusdam post Isidorianae collectionis tempora exaratis, quod argumento est ex hujus sinu assumptam esse; alioquin fieri vix ac ne vix quidem posset ut tam celebris epistola, tanti pontificis, 1266 in re tam gravis momenti, ad omnes Ecclesias Galliarum et Germaniarum scripta, tam consono codicum antiquorum silentio sepulta jacuisset, praesertim cum plura exemplaria ab utriusque regionis illius episcopis haud dubie descripta fuissent.
2. Nullus est scriptorum antiquorum qui vel hujus epistolae apicem referat: quod etsi de familiaribus, ut vocant, epistolis mirum non esset, prorsus tamen insolens de his quas Decretales appellant, quibus multa disciplinae ecclesiasticae capita universum Ecclesiae statum ac regimen attinentia continentur. [Col. 0757D] Nullus etiam seu canonum seu pontificiorum decretorum collector suis eam collectionibus inseruit: eos dico qui ante Isidorum Mercatorem, seu ante nonum saeculum floruerunt [Col. 0757D] In puris Isidori codicibus, qualis est Vat. 630, haec epistola non invenitur; ac propterea Isidoro tribui nequit. Solum praeter collectiones Leoninas 11, 20, 21, 22, 23 et 24 invenitur in Additamentis collectionis Isidorianae exhibitis in mss. collectionis 12, ad quam pertinet codex Vat. 1340. Hanc collectionem 12 Merlinus edidit; Quesnellus vero, qui Isidorianae editionis nomine Merlinianam significat, hanc [Col. 0758D] epistolam Isidoro ascribens, Additamenta ab Isidoro non distinxit. . Hic enim inter Leonis epistolas eam de qua agimus edidit, vel fraudem ipse passus, vel aliis facturus. Apud eum tamen non talis [Col. 0758B] reperitur qualis postmodum ab aliis edita est: quippe quam auctiorem exhibet [Col. 0758D] Hic pannus, qui complectitur extremam partem capitis noni et tria reliqua capitula genuinae Leonis epistolae 12, ad episcopos Mauros, subjectus est supposititiae epistolae de chorepiscopis in solis mss. collectionis 12 inter Additamenta Isidoriana, quae Isidoro tribui non debent. ingenti panno, qui in vulg. edit. insertus est 87 (nunc 12) Leonis epistolae, quae est ad Africanos Mauritaniae Caesariensis episcopos; ex quibus ita sibi assutis, ut humano capiti cervix equina, monstrum quoddam epistolae informe ac ridiculum exsurgit.
3. Stylus a Leonino prorsus abhorret, nihilque habet quod nitori hujus vel minime affine sit. Ipsae etiam epistolae angustiae infantiam scriptoris arguunt. In re enim tanti momenti prolixiora scripta suisque omnibus absoluta numeris misisset Leo noster, quem sua numquam facundia in hujusmodi negotiis deseruit.
4. Titulus ipse panni hujus suppositionem prodit. 1267 Leo, inquit, Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis episcopus, universis Germaniarum et Galliarum episcopis salutem. At vero numquam se Leo, Romanae Ecclesiae episcopum, sed Romae, vel Romanae urbis, vel catholicae Ecclesiae urbis Romae; etsi aliter interpolatae editiones prae se ferant. Numquam item se [Col. 0758C] apostolicae sedis episcopum in ullis editionibus inscripsit. Numquam denique vel Germaniae episcopis scripsit, vel eos cum Gallicanis conjunxit: qui nexus aetatem Caroli Magni sapit aut posteriorem. Utriusque enim nationis istius simul conjungendae usus ante secundam regum nostrorum dynastiam numquam invaluit: coepit autem tunc primum cum a Francorum regibus administratum est imperium.
5. Imperitiam impostoris et scripti novitatem arguunt prima ejus verba, quibus cum synodum Romae habitam describit, synodum appellat episcoporum, sive caeterorum consacerdotum, Christique fidelium coadunatum . . . Primum enim quis laicam plebem tunc Romae admissam credat in concilium de ecclesiasticis rebus ordinandis decernendisque congregatum? Deinde cum caeterorum consacerdotum nomine presbyteros procul dubio intelligat ab episcopis distinctos, latuit scriptorem sacerdotis nomen presbyteris tribui non solere nisi ab auctoribus Leone junioribus, [Col. 0758D] illudque per prima Ecclesiae saecula episcopis fuisse reservatum. Si quando autem concessum presbyteris, numquam tamen sine hujusmodi addimento, secundi ordinis, secundi loci, secundi gradus, etc. Denique foedum hunc soloecismum synodum adunatum quis non videat numquam ab eo scriptore admissum, [Col. 0759A] cui nativa fuerit Latina lingua? Illum enim in typographorum oscitantiam refundere non sinunt antiqua omnia exemplaria seu mss. seu edita Canisii, Merlini, Sicardi, Crabbi, Lovaniense ac etiam Romanum tom. I Epistolarum pontificiarum: eadem quippe lectio haec illis omnibus communis est.
6. Numquam a Romanis pontificibus Leoni vel aequalibus vel anterioribus alios canones citatos legimus praeter Nicaenos vel Sardicenses pro Nicaenis habitos. Innocentius I expressis verbis ait alios recipiendos non esse, ut alibi notavimus; nec particularium synodorum decreta, etsi aliquae illarum synodorum [Col. 0759D] Codicem canonum intelligit, quem tomo III edemus, et Romanam collectionem non esse probabimus. Similiter num. 7 sequenti cum antiquam versionem canonis Neocaesariensis nominat, ejusdem codicis et collectionis versionem indicat, quam cum Romanam collectionem credat, Romae tunc in usu fuisse pronuntiat. in codicem Romanum jam essent relatae, ante Chalcedonensem synodum apud plerasque Occidentalium partium Ecclesias in auctoritatem recepta sunt. Quamobrem recentiorem Leone scriptorem ostendit Neocaesariensium canonum quasi tota jam Ecclesia receptorum auctoritas adducta; 1268 numquam enim S. Leoni alios canones a Nicaenis [Col. 0759B] laudare contigit.
7. Neocaesariensis canon 13 in hac epistola citatus, non ex antiqua versione, quae Romae tunc in usu erat, sumptus est, sed ex Dionysiana translatione, quam Leone longe posteriorem esse nemo nescit. Quod enim in ea legitur, ad exemplum et formam septuaginta, chorepiscopos esse institutos, verba sunt Dionysii, cujus versio ex aliis etiam locis deprehenditur.
8. Ex Rhabani Mauri libro, quem de chorepiscopis scripsit ad Drogonem Metensem episcopum, patet nondum ejus tempore innotuisse epistolam Leonis nomine scriptam adversus chorepiscopos. Numquam enim ille chorepiscoporum causam defendendam suscepisset, si eorum condemnationem legisset a sede apostolica profectam, tantique pontificis epistolam habuisset prae manibus: quae certe virum tam eruditum atque in Germania, quo missa dicitur epistola, versantem non fugisset. Aut cum eam non posset dissimulare, saltem ad sensum commodum trahere et explicare conatus esset tanti momenti auctoritatem: [Col. 0759C] sicut decretum Gelasii PP. I. necnon et conciliorum Ancyrani atque Antiocheni canones explicare curavit, ne causae quam propugnabat obesse viderentur. Denique, si omnium manibus versata tunc esset epistola, qua fronte haec verba scripsisset: Unde miror, inquit, quomodo isti, qui hanc contentionem movent, ordinem chorepiscoporum tantum despiciant, ut pene eis nihil amplius dignitate presbyterorum tribuant; cum hoc nec novorum, nec antiquorum, nec etiam ipsis apostolorum dogmatibus consuetudinibusque conveniat; sed in sensu simul et dogmate dissentiat. Quam facile erat Rhabanum falsi convincere ex S. Leonis epistola, si in rerum natura tunc exstitisset, atque ostendere, non modo a Leone antiquissimo Urbis praesule pene nihil amplius dignitate presbyterorum chorepiscopis tribui; sed nihil omnino amplius his quam illis dari; cum et eamdem utrosque formam gestare, eosdemque esse chorepiscopos ac presbyteros ex canonibus Neocaesariensibus aliorumque Patrum decretis asserat auctor epistolae, Leonis [Col. 0759D] nomine personatus.
9. Epistola illa nihil aliud est quam canon septimus concilii Hispalensis II, verbum e verbo translatus, uti jam monuerunt Blondellus et Morinus. Cui canoni, ut epistolae imaginem indueret, praefixit [Col. 0760A] impostor exordium insulsum prorsus et inconditum, non modo Leone, tam eloquente scilicet pontifice, sed et quovis cordato viro indignum. Et ne quidquam pigmentorum suorum 1269 fabulae deesset, subjunxerat consarcinator ille ad calcem [Col. 0759D] Confer not. 2 (Supra, col. 758, n. b) . pannum nescio quem, qui nunc etiamnum legitur huic fragmento annexus in Merliniana Isidori collectione: at pejori errore a recentiorum editionum Operum S. Leonis procuratoribus in epistolam ejusdem ad Africanos episcopos (olim octuagesimam septimam) rejectus est. Verum cum sibi plerumque vix sufficiat fraus una, nisi alterius consortio adjuvetur, [Col. 0759D] Hic canon synodi Hispalensis II duplici ratione vulgatus est, prius a Merlino ex manuscripto collectionis 12, quae non paucas arbitrarias emendationes et [Col. 0760D] additiones aliquot in documentis recepit; dein a Loaysa ex puris codicibus collectionis Hispanicae, qui eas emendationes et additiones ignorant. Lectiones quas Quesnellus canonis margini affixit prioris editionis sunt, jureque additamentis vel emendationibus a sincero canone alienis tribuendae. Ex hoc eodem canone Hispalensi aliquot sententiae insertae fuerunt etiam in pseudoepistola Damasi ad episcopos Numidiae de chorepiscopis, quae apud Isidorum legitur, et a Quesnello in margine ipsis canonis citatur. ex corruptela canonis quaesitus est imposturae color in epistola confingenda; cum enim de solis presbyteris egerint Patres Hispalenses, additum est ter in canone: Vel chorepiscopis, quod et antiquis ac genuinis exemplaribus, ex quibus Garsias Loaysa Hispalense istud concilium edidit, et ipsi canonis sensui contrarium est. De chorepiscopis quippe ne cogitabant quidem synodi Patres; sed de presbyteris solis decernebant [Col. 0760B] adversus Agapium Cordubensem quondam episcopum, qui ad synodum delatus est, eo quod frequenter presbyteros delegasset, qui munia episcopalia, ordinationes videlicet, confirmationem, consecrationemque basilicarum obirent; quae omnia solos attinere episcopos manifestum erat. Harum querelarum occasione renovat synodus antiqua canonum statuta, quibus prohibentur presbyteri ne ulla episcopalis juris ministeria usurpare audeant; at de chorepiscopis quoniam lis mota non erat, de his ne apex quidem habetur. Denique alterum adhuc interpolationis caput continent haec postrema canonis verba: Quae omnia eis a sede apostolica prohibita esse noscuntur; quae subdititia esse, Loaysana prodit editio. Adjecta porro sunt vel ex marginali studiosi alicujus annotatione commentitium epistolae fragmentum cum canone conferentis, vel eo etiam consilio ut ex canonis interpolati auctoritate suffragium epistolae conciliaretur. ( Et epistolam et canonem lectoris [Col. 0760C] oculis subjicimus sub finem voluminis in appendice, ut alterum alteri ipse componens, alieno exutus praejudicio judicium ferat. )
1272 Ovum ovo similius non est, quam epistola haec canoni Hispalensi, si in Agapii locum Germaniarum et Galliarum episcopos substituas, ac exordium excipias, quod ex epistola 4 vel 9 seu vera seu fictitia Agapeti PP. II ad Germaniarum et Galliarum itidem episcopos decerptum, vel potius quod utriusque artifex partim ex epistola S. Leonis ad Africanos transcripsit, partim de suo adjecit.
10. Argumentum erit suppositionis, quod non solum in chorepiscopos detorquet synodi verba quae solos presbyteros coercebat, sed et plurimis Germaniarum et Galliarum episcopis impingit, quod de uno Cordubensi Agapio scriptum erat a concilii Patribus: nimirum illos fuisse viros ecclesiasticae disciplinae ignaros, et a saeculari 1273 militia in sacerdotale ministerium statim translatos: quasi vero hoc facile fidem apud quemquam inveniat de tot episcopis, quod [Col. 0760D] uni vel alteri forte contigit; nec hoc Gallicanarum Ecclesiarum statui repugnet, quae Leonis tempore severiori etiam disciplina utebantur, quam Romana Ecclesia.
11. Si haec epistola germanum est Leonis opus, [Col. 0761A] qui factum ut in plurimis synodis, quae ab episcopis Galliarum et Germaniarum adversus chorepiscopos celebratae sunt, tanti pontificis auctoritas in medium non sit adducta? Cur de eadem silent pontifices in suis decretis, et imperatores in suis capitularibus, in quibus frequenter chorepiscoporum mentio occurrit: ut in Parisiensi VI et Meldensi synodis, in Capitularibus Caroli Magni et Ludovici Pii impp., et in epistola Nicolai PP. I ad Rodulphum Bituricensem archiepiscopum. Adulterinam profecto epistolam clamat tam consonum horum omnium silentium: quos nec latuisse illa potuit, nec ignorasse quisquam crediderit quantum roboris definitionibus suis adjecturi essent ex tanti tamque antiqui pontificis auctoritate.
12. Sunt aliqua in ea epistola quae cum Ecclesiae Romanae consuetudine conciliari non possunt. Cum enim decernit presbyteris non licere episcopo coram posito populum docere, vel benedicere aut salutare, nec plebem utique exhortari, supponit ea omnia, saltem [Col. 0761B] absente episcopo, concessa fuisse presbyteris. At certum est decurrente quinto saeculo neminem in Ecclesia Romana praeter episcopum Romanum doctoris ac concionatoris munus obiisse, atque in Occidentalibus partibus episcopali dignitati istud muneris esse reservatum, etiam in Galliis nostris, cum anno subsequentis saeculi vigesimo nono coeperit hoc presbyteris pro Ecclesiae bono indulgeri auctoritate Vasensis concilii seu II seu III. Quid sit etiam illud populum benedicere hoc loco vix explicari possit.
Verum quid prae caeteris sibi volunt ista: Sed neque coram episcopo licet presbyteris in baptisterium introire, nec praesente antistite infantem tingere aut signare.
Quod prima enim vero verba illa attinet, an non potius coram episcopo et cum episcopo jubebantur presbyteri in baptisterium introire, et ex officio baptizanti episcopo adesse, suspicantur quidem aliqui coram hoc loco poni pro ante; ita ut verba epistolae reducenda sint ad sensum hujus canonis 53, apud [Col. 0761C] Martinum Braccarensem: Non liceat presbytero prius episcopo introire in baptisterium, sed cum episcopo: nisi forte aut absens fuerit aut aegrotus. Bene id quidem, et recte canoni et consuetudini Hispanicae Ecclesiae ex alio ejusdem Ecclesiae canone 1274 et ritu lux petitur. Sed nihil tale de Ecclesia Romana uspiam legitur. Et multo minus crediderim disertissimum pontificem Leonem, Romae scribentem, Romanaeque linguae callentissimum, tam barbare esse abusum voce coram, ut eam traxerit ad sensum prorsus alienum, et a nullo umquam auctore usurpatum. Quod enim ea usi sint Hispani ex barbarorum societate et commercio multis tunc linguae vitiis infecti circa annum 619, quo concilium II Hispalense celebratum creditur, nemini erit mirabile; de Romanis nemini credibile. Quamobrem qui Damaso papae epistolam aliam supposuit de eadem chorepiscoporum materia, hanc canonis Hispalensis vocem coram mutavit in vocem ante; ne quid a Romano usu vel ritu [Col. 0761D] alienum Romano pontifici affingere videretur.
Jam quod auctor epistolae scribit: Non licere presbyteris [Col. 0761D] Hac de re vide plura, si placet, apud P. Coustantium not. c in epist. 25 Innocentii I ad Decentium [Col. 0762D] tom. I Epist. Rom. pontif. col. 808. praesente antistite infantem tingere aut signare, quomodo intelligi possit, nescire me profiteor. Quod enim praesente episcopo fieri prohibetur, subintelligitur licitum esse, absente vel annuente episcopo. At abhorrebat hoc maxime ab usu Ecclesiae Romanae, ut presbyteris potestas fieret signandi baptizatos; quod vel ex uno Innocentii papae loco perspicuum est. Nam presbyteris, inquit (Epist. 1, ad Decent., c. 3) , seu extra episcopum, seu praesente episcopo baptizent, chrismate baptizatos ungere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum; non tamen frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis, cum tradunt Spiritum sanctum. Immo hoc ipsum [Col. 0762A] presbyteris superius prohibet epistola: Nec eis licet . . . chrismate baptizatorum frontes signare. Quoniam tamen eadem illa verba, quae in epistola notamus, sunt concilii Hispalensis etiam in emendatioribus codicibus, explicanda sunt ut genuina. Quae ut conciliari possint cum superioribus, videntur mihi intelligenda de publica et solemni collatione baptismatis et Spiritus sancti, quae quotannis in festo Paschae et Pentecostes celebrabatur, quamque vetat canon praesumi a presbyteris vel eis ab episcopo committi coram se praesente celebranda.
Opponit Petrus de Marca: Ultima clausula canonis EX AUCTORITATE APOSTOLICA SE ILLA DEFINIVISSE testatur synodus, Leonis rescriptum significando. Non ita legitur in canone; sed (quod etiam Marcae magis favet) hoc modo: Quae omnia eis a sede apostolica prohibita esse noscuntur. Utrovis porro modo legatur: primo de Leone magis non intelligitur quam de alio pontifice; deinde subdititia esse haec verba superius [Col. 0762B] jam ostendimus ex germana Garsiae Loaysae editione, canonique ipsi adjecta esse ut pseudoepistolae auctoritas arcesseretur. Denique 1275 Leonis nomen procul dubio praetermissum non esset, siquidem res de qua mota controversia tam expresso ipse ac solemni decreto definiisset.
Major forsan difficultas oritur ex Leonis PP. III ac synodorum Gallicanarum, nec non et Capitulorum auctoritate, quae Leonis epistolam vel citasse vel indicasse videntur, dum chorepiscoporum causam versarunt.
Leonis III ad Galliae episcopos responsum habetur in Capitularibus Caroli Magni et Ludovici Pii lib. VII, cap. 187, ubi rescripsisse legitur pontifex, saepissime a praedecessoribus suis et a multis sanctis episcopis atque synodalibus sanctionibus chorepiscopos esse prohibitos atque damnatos; et ideo non esse necesse ventilare, sed definita tenere. Eosdem reprimit capit. 328 et 329 ejusdem libri, et libri VI, cap. 119. Verum dum praedecessorum suorum Leonisque I decreta [Col. 0762C] commemoravit Leo III, nequaquam epistolam quam excutimus prae oculis habuit: omnes enim ordinationes vel consecrationes a chorepiscopis tentatas eam ob causam in irritum mittit, asseritque nihil, quod de episcopali ministerio praesumpsere, esse peractum; sed quidquid ex his ab eis illicite erat praesumptum, omnia a canonice ordinatis episcopis debere rite peragi, et in meliorem statum reformari . . . quoniam quod non habuit quis eorum dare non potuit. Nam episcopi non erant, quia nec ad quamdam civitatis episcopalem sedem titulati erant, nec canonice a tribus episcopis ordinati. Geminam porro propositionem gemina Leonis nostri auctoritate confirmat ex ejus epistola ad Rusticum Narbonensem scripta, codicique Dionysiano inserta. Hanc quidem, chorepiscopos non esse episcopos, quia canonice non ordinati: ex his capitis 1 verbis: Unde, inquit, cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam esse tribuendum, quod non docetur fuisse collatum? [Col. 0762D] Alteram vero, quae ex ista sequitur, omnia ab episcopis canonice ordinatis debere rite peragi, ex capite 15 (nobis 14) asserit, ubi hoc habetur: Quia quod non ostenditur gestum, ratio non sinit ut videatur iteratum. Haec sunt quae Leonis III oculis obversabantur.
Parisiense concilium VI, nec Meldense, nec Metense quidquam habent quod notitiam hujus epistolae vel minimum indicet. Neminem citat e pontificibus Parisiense, quod in Capitul. lib. V, cap. 168, transcriptum est. Meldense citat Innocentium, tamquam asserentem solis episcopis inesse facultatem dandi Spiritum sanctum. Metense haec habet cap. 5: Et ut basilicae a 1276 chorepiscopis consecratae, ab episcopis consecrentur, roboratum est, quia juxta decreta [Col. 0763A] Damasi papae, Innocentii et Leonis vacuum est atque inane quidquid in summi sacerdotii chorepiscopi egerunt ministerio. Et quod ipsi iidem sint qui et presbyteri, sufficienter invenitur. Ubi si attentius consideretur ad quid trium illorum pontificum decreta laudet, intelligetur hoc uno afferri animo, ut irritum censeatur si quid episcopalis muneris non ab episcopis canonice consecratis tentatum fuisset: quod confirmat auctoritate Leonis, non secus ac in Capitularium lib. VII, cap. 328, et Innocentii, qui nihil prorsus de chorepiscopis habet, et Damasi, cujus epistolam adulterinam censent eruditi.
Ex quibus manifestum est id omne quod citatis locis habetur de chorepiscopis, nihil ponderis addere epistolae Leoni suppositae. Verum etsi ab aliquot octavi vel noni saeculi synodis citata revera esset ut a Leone scripta, mirum non esset sanctissimos Patres instaurandae disciplinae, non discernendis supposititiis fetibus a genuinis, intentos, falso titulo in errorem esse inductos, quod et Aquisgranensi concilio [Col. 0763B] et aliis nonnullis contigit, cum libros de Vita contemplativa Prospero adjudicarunt, quos Juliani Pomerii esse hodie constat. Immo et apocrypha scripta citata invenimus a sacris episcoporum synodis, quae tamen inter sinceros fetus numerare religio esset.
Antequam ab ista disquisitione manum referam, monebo mediam quamdam posse iniri viam inter utramque hanc opinionem, si nimirum dicatur nec Leonis I epistolam esse, nec impostoris, [Col. 0763C] Id nobis persuaderi nequit, cum a pontificum Romanorum more alienum sit ex aliis documentis verba serviliter exscribere, et epistolas ita consarcinare, ut idoneo fine careant. Num si Leo III voluisset decretum de chorepiscopis condere, canonis Hispalensis [Col. 0764C] verbis ita indigebat, ut quae ibidem de presbyteris decernuntur, chorepiscopis accommodaret solo brevi exordio praefixo, iisdemque sine ulla epistolae, clausula decretum ederet? sed potius Leonis III. Hujus enim tempore gravissimae adversus chorepiscopos querelae motae sunt in Gallia et Germania, deque potestatis illorum limitibus acriter disputatum est. Quamobrem nutantibus hinc inde sententiis, rem ad Leonem III tunc Romanum pontificem referri placuit episcopis. Ejus responsi summam superius ex Capitularibus retulimus, sed ipsae ejus epistolae de hoc negotio scriptae ad nos usque non pervenerunt, quas tamen plurimas fuisse dubitandum [Col. 0763C] non est: cum res et maximi esset momenti, et Ecclesias Galliae Germaniaeque inter se diu colliserit. Non absurde igitur quis possit existimare Leonis III esse hanc epistolam vel epistolae fragmentum. Conjecturae fidem astruere videntur Ecclesiarum Galliae et Germaniae arctus per illam tempestatem nexus, utriusque regionis legatio ad Leonem decreta, utriusque in synodum conventus Ratisbonae aliisque in locis ea de re habiti, in quibus Leonis decretum promulgatum est, atque synodali 1277 sanctione roboratum; imperatorum denique de his cura ac sollicitudo, non semel, aut bis vel ter, sed saepissime, ut ait Capit. lib. VII, cap. 187. Denique cum ante Leonis hujus III tempora ignota sit haec [Col. 0764A] epistola omnibus ecclesiasticis scriptoribus aut collectoribus Canonum ac Decretalium, argumento est vel hujus, esse, vel huic potius esse affictam, quam Leoni I.
Leviculam difficultatem si quis moverit ex Gratiani Decreto, ubi Leonis I nomen praefixum legitur decerpto ex hac epistola decreto distinct. 68, c. Quamvis chorepiscopis, norunt omnes quam crassae naris jure merito habeatur Gratianus in discernendis legitimis scriptis auctorum a spuriis. Attamen Gratiano imputanda non est Leonis primi inserta decretis mentio, sed novellis correctoribus, qui errorem hunc cum aliis innumeris ex epistolarum pontificiarum interpolatis editionibus hauserunt. Antiquiores enim Decreti editiones, Parisiensis an. 1531, Lugdunensis Hugonis a Porta an. 1548, et aliquot aliae haec tantummodo habent: De his ita scribit Leo episcopus omnibus episcopis.
Sed et clarissimus Baluzius in notis ad Gratianum observavit ad dist. 64, cap. 3, De abjectione, Leoni [Col. 0764B] primo in antiquis editionibus Decreti non tribui epistolam istam. In Regio, inquit, Gratiani lib. titulus istius capitis hic est: De his ita scribit Leo omnibus episcopis. Sangermanensis addit, et presbyteris. Antiquior Victorinus: De his 1278 autem scribit Leo episcopus omnibus episcopis. Recentior: De his ita scribit beatus Leo episcopus omnibus episcopis et presbyteris. Antiqua editio Moguntina: De his ita scribit Leo episcopus omnibus episcopis et presbyteris. Haec, et presbyteris, non exstant in veteri editione Veneta, neque in editionibus Democharis et Contii. Caetera similia sunt. Romana autem sic habet: De his ita scribit Leo I ad episcopos Germaniae et Galliae epist. 86, alias 88. Verba sunt correctorum, non Gratiani, licet in contextu posita sint. In vetustissimo codice ms. Bibliothecae Regiae, in quo collectio Dionysii Exigui continetur, posita est ante collectionem istam haec epistola Leonis cum ista inscriptione: Epistola Leonis papae de privilegio chorepiscoporum [Col. 0764C] sive presbyterorum ad universos Germaniae et Europae atque Galliae Ecclesiarum episcopos. Huc usque Steph. Baluzius. Addo ego eadem, quae antiqua illa Moguntina editio, habere Parisiensem anni 1531, et Lugdunensem Hug. a Porta 1548.
Nihil igitur obstat quominus Leoni III fetum hunc, qualiscumque est, ascribamus. Quae conjectura si minus arridet, propter nimiam similitudinem quam habet epistola cum canone Hispalensi, ex qua plagiarii magis opus videtur quam pontificis Romani, prioribus argumentis inhaerentes, hoc unum, quod instituto consilio satis est, asserimus, epistolam nec Leonis nostri esse, nec et nisi putide admodum potuisse affingi.
FINIS PRIMAE PARTIS.
Epistola
Etsi ea quae summis principibus officii et obsequii nomine offeruntur, tam illis debita et convenientia peculiari titulo censenda sunt, ut rationes et causae minime quaerendae sint cur ea munera iis potissimum tribuantur; attamen tam praecipuae, tam verae, tam justae causae sunt, beatissime pater, ut hoc Exercitationum mearum in Opera S. Leonis Magni volumen inclyto nomini tuo inscribere ac nuncupare debeam, ut me facere aliter sine gravi nota nequaquam posse existimarem. Praeterquam quod enim opus hoc, quia magnas et graves ecclesiasticas res, et sancti praedecessoris tui gesta complectitur, ad te, utpote potestatis illius haeredem, et in apostolico regimine successorem pertinere debet; tum eo etiam titulo tibi maxime proprium et conveniens est, quod in pari dignitatis gradu, in quo divinitus collocatus es, eam agendi teneas rationem et normam, ut sancti hujus pontificis vestigiis potissimum insistere, studia illius maxime aemulari, et ad apostolicum ejusdem zelum et vigilantiam quam proxime videaris accedere. Sane quidem, cum sanctus Leo perlongo totius sui pontificalus cursu nihil magis impense egerit, studuerit, elaboraverit, quam ut tunc exsurgentes ut cum maxime Ecclesiae et catholicae fidei hostes, laboribus, scriptis, et indefessis curis suis refelleret et confutaret; eas saluberrimas leges et sancta instituta condidit, quae caeteris Romanis pontificibus ad catholicam religionem asserendam, et sedis apostolicae jura vindicanda magnum exemplar praebuerunt. Haec autem exempla, pater beatissime, permiro modo in te expressa esse nemo est qui non agnoscat: sive enim splendidum praeteritae vitae tuae cursum reputemus, nihil te magis elaborasse, nihil impensius studuisse omnibus constat, quam ut sacris potissimum et ecclesiasticis studiis excolendis Ecclesiae leges et instituta penitus pernosceres, quibus in tot gravissimis muneribus, quae tanta cum laude a te administrata fuerunt, ad religionis decus et Romanae sedis dignitatem et legum integritatem tuendam, utereris: sive autem modo in supremo Ecclesiae pontificatu constitutum contemplemur; quid non veterem illam divi Petri successorum primorum saeculorum imaginem refert? Cum tu inter gravissimas etiam principatus curas, pastorali officio (quae supremae dignitatis tuae potissima pars est) adeo sedulo incumbis, adeo orbis tibi commissi saluti, fidei, morumque integritati, et ecclesiasticae disciplinae vigori invigilas; ut nulla pars quae ad hanc materiam spectet, cura tua non modo provisa, sed et regulis firmata, scriptis illustrata, ac decretis saluberrimis sancita et roborata sit. In qua quidem re quo magis ad veterum sanctorum praedecessorum tuorum normam conformeris, in supremo licet dignitatum gradu positus, eamdem laboriosam servas agendi rationem, perinde ac si in privato atque humili statu esses, et curas assiduas atque indefessas sustines, ut aliis sine labore quod suum ad officium pertinet, innotescat. Hinc igitur, beatissime pater, certa mihi fiducia existit, fore ut libenti animo accipias, et cum voluptate percurras ea quae in hoc volumine circa antiquas haereses Manichaeorum, Priscillianistarum, Pelagianorum et Eutychianorum, quae sancti pontificis Leonis tempore adversus Ecclesiam tantopere debacchatae fuerunt, relata et exposita sunt; in quibus cum ejusdem animi fortitudinem, zelum et apostolicam auctoritatem, variasque attentissimas curas deprehendes, quae tum in reis redarguendis et convincendis, tum in poenitentibus recipiendis, monendis, instruendis, atque lapsis a poenarum vinculis relaxandis susceptae fuerunt; sicut praecipuam in hujusmodi rebus Ecclesiae aeconomiam, tum mirabilem D. O. M. in ejusdem regimine providentiam agnosces. Qua quidem providentia, quemadmodum factum est ut quo tempore Ecclesia firmioribus praesidiis indiguit, eo potissimum tempore strenuos Deus summos pastores excitaverit; iisque non modo necessariam vim et robur addiderit ad catholicam fidem asserendam, et ad ea suprema judicia ferenda quae ex divinis et apostolicis institutis hausta sunt; sed et diuturnam vitam concesserit ad cuncta feliciter explenda: sic tu [Col. 0771] cum divinitus datus sis, ut monitis, salutaribus documentis, praeceptis et constitutionibus tuis ad episcoporum omniumque ecclesiasticorum instructionem per totum catholicum orbem diffusis eos tolleres abusus, qui sive sacrorum rituum decori, sive ecclesiasticis legibus, sive Christianis moribus adversantur, fidenter sperare est, Deum O. M. diu te (quod Christi fidelibus omnibus in votis esse debet) Ecclesiae suae sospitem conservaturum, ut felicium operum tuorum seriem ad exitum perducas. Inter quae illustria et gloriosa opera tua, pater beatissime, cum ea tum ad Christianae, tum ad litterariae reipublicae utilitatem non minima habenda sit, quod studia favore, incitamento, exemplo tuo promoveas; hinc, sicut ea aliis magnum stimulum et alacritatem addunt ad libros suos pontificio nomini tuo devovendos, et certum inde patrocinium exspectandum; sic mihi multo maximum addiderunt, ut Leonina haec monumenta sanctitati tuae offerrem et consecrarem; idque multis ac praecipuis de causis: ac primum quidem, quod pontificiam clementiam et humanitatem in excipiendis meae tenuitatis seriptis cum non semel, tum praesertim expertus sum, cum annos abhinc undecim Eusebii libros Ecclesiasticae Historiae nomini tuo inscriptos in lucem dedi. Qua benignitate alacrior factus, quod mihi tunc proposueram, perficere enisus sum, ut altera haec adornarem; deinde autem quod, cum in hisce ipsis prosequendis, et in subsidiis eruendis, quibus sancti pontificis Leonis doctrinam et gesta illustrarem, Vaticanae praesertim bibliothecae, aliisque monumentis usus sim, quae apostolicae sedis beneficentia mihi patuerunt; vel ob id ipsum eadem haec a te benigniori animo exceptum iri mihi persuasi, quod fructus eorum munerum sint quae mihi hactenus impertita fuerunt. Interim autem dum pontificiam elementiam tuam mihi et meis hisce laboribus magis semper propitiam exopto, illud mihi tantummodo polliceor et deprecor, ut per eamdem liceat pacato animo in religiosis studiis meis conquiescere, quo omnes meas curas et cogitationes in apostolicae sedis obsequium et reverentiam et sanctitatis tuae officium in posterum etiam conferre valeam.
Praefatio
Vix dum ad exitum perduxeram laborem editionis Eusebianae Historiae, per Rufinum Aquileiensis Ecclesiae presbyterum interpretatae, librorumque ab ipso vel ex antiquorum monumentis, vel ex rebus quae memoria sua contigerunt elucubratorum, cum jam majus quidpiam conaturus, ad intermissum studium castigandorum Operum Magni Leonis, totius catholicae Ecclesiae summi pontificis, gradum facere decrevi. Etenim, cum ante plures annos in id consilium incidissem, ut significatione quapiam meum erga apostolicam sedem obsequium publice testarer, nulla profecto re hoc me luculentius praestiturum putavi, quam si tanti viri scriptis nova diligentia et cura expoliendis atque ornandis animum adjicerem. Nam ut missam interim faciam et ejus eloquentiam, styli dignitatem et majestatem; ut praetermittam etiam prodentem se ubique vim apostolici spiritus, nemo plane priscis ex doctoribus supremae sedis jura vel apertius asseruit, vel uberius vindicavit, vel eorum obtrectatoribus gravius negotium fecit.
Nec vero me latebat, ab anno 1485, ad haec usque tempora, Leonis scripta saepius per claros viros lucem aspexisse; et praesertim cum Parisiis, tum Lugduni, labore et studio Paschasii Quesnelli, et Venetiis tandem, cum jam nos novam hanc editionem excudere curabamus. Sed hae postremae editiones, quae alium forte a consilio revocassent, mihi stimulos acriores ad suscepti operis confectionem addiderunt. Scilicet, cum eas accuratius evolvissem, plura offendi, apud Quesnellum praesertim, a genuino textu abhorrentia, multa quoque ecclesiastico agendi ordini ac rationi minus consona, nec pauca (id quod gravius est) a catholica regula plane aliena; ut tandem illum Leonis editorem, non tam medelam pontificiis scriptis adhibuisse, sed ea gravius vulnerasse appareat. Praeterea, non solum omnia monumenta non collegit, sed alia de industria praetermisit, alia vero utpote adversa scopo quem forte sibi proposuerat, tamquam omnino supposititia, vel certe ut suppositionibus referta, rejecit vel mutilavit. Itaque cum fidem vix servasse, aut ne servasse quidem mihi videretur, nihil plane conformius publico Ecclesiae bono, nihil Romanae Ecclesiae dignitati, nihil denique Christianae charitati conformius esse existimavi, quam ut, sepositis contumeliis, nulloque verborum strepitu adhibito, ad incorruptos veritatis fontes Leonem revocarem, quo tandem, ex inimicorum manibus ereptis armis, fides, quae unice prosequenda est, magis atque magis elucesceret. Ex qua quidem agendi ratione, ipsi Ecclesiae hostes inermes tandem facti atque gravi metu perterriti, jamjam animi dolorem sentientes, ad bonam mentem redire minime detractarent.
Atque haec quidem cum sensu tacito agitarem, primum Leonis scripta ex ipso Quesnello aliisque editoribus percurrere orsus sum: tum deinde quae typis evulgata sunt, ad manuscriptos archetypos exigere. Sed [Col. 0773] cum tantam exemplarium copiam in sola Vaticana bibliotheca offendissem, statim imminentis laboris magnitudinem quasi praesentiens, meis sane viribus diffidebam excogitatum consilium ad felicem exitum posse perducere. Rei praeterea gravitatem augebant theologiae polemicae exercitationes, quibus pro munere operam dare consuevi. Illae videlicet, quae omnium haereseon et schismatum monstra cavere et refellere docent, quae potiora aeque ac solidiora catholicae fidei fundamenta demonstrant, quae tandem veteres novasque Christianae disciplinae regulas aperiunt, in quibus etiam vetustissima ecclesiasticae rei monumenta, et recensentur, et conciliantur. Huic igitur oneri, pro eximia apostolicae sedis largitate, mihi demandato, alios omnes labores merito posthabendos esse suadebant, tum temporis inopia, tum ipsa, mihi probe cognita, ingenii mei imbecillitas, quo si plura simul conarer complecti, jure mihi verendum erat ne imparatior efficerer singula ad optatos exitus perducere.
Haec, inquam, animo pervolvens, vix in proposito hujus novae editionis stetissem, mecum recogitando improbum in praesens esse subeundum laborem ab iis qui post Paschasium Quesnellum novis typis, cum nova etiam monumentorum accessione sancti pontificis scripta velint adornare. Non enim ipse veterum recentiorumque scriptorum quibus omni tempore Galliarum regnum abundavit, et modo abundat, exempla et methodum secutus est, quod maxime dolemus; sed in sua elaboranda editione novitatibus et propriis studiis semper indulsit, in contentionibus magis quam in veritatis inquisitione se exercendo. Quis enim ignorare potest eum necessariis non tantum, sed optimis etiam subsidiis instructum fuisse? Cum praeter ea quae poterat mutuari ex clarissimorum virorum exemplis qui illo aevo in Galliis, ut diximus, florebant, qui plurimorum sanctorum PP. editionibus operam dederunt; adhuc ex florentissimis illius Regni bibliothecis multos et optimae notae mss. codd. sibi nactus est. Viginti enim et octo epistolas, quae nondum lucem aspexerant, ex celebri Grimaneo codice accepit, alias ex collectione Romana Lucae Holstenii, alias denique ex Jacobi Sirmondi operibus eductas, in suam transtulit editionem, quae caeteris locupletiorem reddiderunt. Utinam autem omnibus aliis castigatior prodiisset! At vir accerrimo pollens ingenio, valde facilis ad contentiones et jurgia excitanda; omnino promptus ad aequivocationes et fallacias construendas, alium sibi scopum proposuit, praeter illum quem catholici cuncti, et praecipue suae gentis homines habuerunt in adornandis castigandisve veterum PP. voluminibus. Ipse namque quandoque clariora sancti pontificis loca obscuris, aequivocis falsisque annotationibus foedavit, alia ad prorsus violentas interpretationes detorsit; veritatem fallaciis occuluit, oppressit, atque perpetuo praetextu antiquitatis inquirendae et illustrandae, ea systemata sensim et ubique stabilire sategit quae haereticorum partibus favent, et sacrae ecclesiasticae hierarchiae regimen dejiciunt, pene quandoque etiam abolita, aut saltem imminuta, Romanorum pontificum vera et legitima jurisdictione supra omnes alias Ecclesias etiam Orientis. Alium interim tamen se esse simulavit. Quandoquidem in suis scribendis Operibus, et in Leoninis adornandis scriptis, multo artificioso conatu usus est, reverentiam, pietatem, cultumque erga Romanos pontifices et apostolicam sedem affectando, ut incautos deciperet, et occulti hostis quam saepissime partes agendo, post splendidum verborum apparatum, illas veneno aspersas propositiones eructat, quae erronea et in omnibus commentitia ejus systemata falso aliquo veritatis colore induere posse arbitratur.
Ex his ergo patet, tanto graviorem modo a quocumque Leoninorum Operum editore subeundum esse laborem, quanto majus fuit Quesnelii studium in pervertendis S. pontificis nostri testimoniis et illius sensibus aliter interpretandis. Nec enim laborem dumtaxat modo in eo versari oportet, ut primigenio nitori et integritati, quantum fieri potest, Leoninus textus restituatur. Quod opus etsi grave sit, ob falsas et corruptas lectiones quibus edita exemplaria scatent, et ob antiquas synopses cum sermonum tum epistolarum ab eodem quandoque studiose subductas, ut novas et stylo elegantiores sine mss. codd. auctoritate intruderet et inferret, et eas praesertim quae suis partibus favere credidit; tamen archetyporum exemplarium ope, quibus Vaticana bibliotheca potissimum abundat, cum id jam pridem a multis annis assecuti essemus, novis typis, cum aliquorum monumentorum accessione, quae nondum lucem aspexerunt, sancti pontificis Opera potuissemus evulgare. Verumtamen labor ulterius progredi debuit, nec in solis genuinis sancti pontificis scriptis versari: sed etiam opus fuit ad examen revocare qua ratione alia monumenta quae nostri majores, mss. codd. auctoritatem secuti, aliis SS. PP. adjudicarunt; quales sunt vel libri de Vocatione omnium gentium, vel opusculum quod inscribitur: Auctoritates sedis apostolicae de gratia et libero voluntatis arbitrio, vel denique epistola, seu libellus ad Demetriadem virginem; quae opuscula aliis asserta offendimus, et quae sine temeritatis nota Leoni adjudicari haud posse Quesnellus ipse fassus est, Ne uno quidem (ait ipse) clamante codice, vel excuso vel mss., immo reclamante ab octingentis et amplius annis conciliorum scriptorumque plurium testimonio; nihilominus hujusmodi opera nostro Leoni asserere voluit. Neque sane hanc temeritatis notam praecavere poterat ipsemet Quesnellus ea supplicatione quam subjecit, scribendo: Hoc unum in praesenti postulo, ut paulisper ab omni praejudicio sustineant, qui ita sentiunt, usque dum dissertationes 2, 3 et 4, quibus consilii nostri rationes continentur, perlegerint. Interim temeritatis notam abs me deprecor, doctissimorum virorum exemplo, qui scriptoribus celeberrimis nonnulla opuscula ex unius styli suffragio vindicare, ac sub eorum nomine publicare non dubitarunt.
Praefatas tres dissertationes viri docti non dissimularunt. Quos inter fuit Joseph Antelmius, qui cum nulla [Col. 0775] ratione adduci potuisset ut Quesnellianae subscriberet opinioni, sedulo lustratis rationibus in iisdem contentis, tantopere a Quesnelli consilio recedendum esse censuit, ut calamum continere non valens opus celebre conscripserit, quo singillatim omnia argumenta viriliter rejecit, ut alios esse horum opusculorum auctores, praeter nostrum S. Leonem, evidentissime ac cumulatissime probaverit. Nimis profecto fallaces esse illas conjecturas quae ex quarumdam phrasium similitudine, styli consonantia, et sermonis modulatione colliguntur, doctis ubique viris, satis superque perspectum est, ut in praesens necessum non sit explicare quemadmodum incassum laboraverit Quesnellus in adjudicandis tribus illis opusculis nostro Magno Leoni. Nam praeter ea quae scripsit Joseph Antelmius, dissert. in Opera S. Leonis, adest etiam testimonium cl. Joannis Salinas canonici regularis Lateranensis, Stephani Baluzii, aliorumque. Joannes Salinas, inquam, post Antelmium S. Prosperi Aquitani opuscula notis et observationibus illustrare cupiens, Vaticanos codd. evolvens, quinque saltem diversa optimae notae exemplaria offendit, nullum tamen quod Leonis nomen praeferret invenit. Quare tandem nec inter Leonis Opera referenda esse judicat, cum fieri perfacile potuerit ut multi tunc temporis, Romae et aliis in locis, fuerint, quorum scribendi ratio Leonis stylum referret ac redoleret. Praeter, inquam, laudata testimonia, alia plurima mutuata ex Lovaniensibus, Baronio, Norisio, Labbeo, Sirmondo, Stephano Baluzio, aliisque bene multis referre possemus, qui tria illa opuscula modo uni, modo alteri in mss. archetypis tribui conspexerunt, quin quisquam umquam suspicatus fuerit, vel in phrasibus atque sententiis, vel in tractandarum rerum methodo et ratione, aliquod argumentum apparere, quod auctorem S. Leonem esse proderet. Non inficiabor quidem S. pontificem in aliis atque aliis orationibus ad populum habitis, et in quibusdam epistolis etiam, Pelagianos, Semipelagianosque insectatum fuisse, pestiferas eas soboles exagitando, et magnifice de Divinae gratiae donis, juxta apostolicae sedis statuta, disserendo. Quid tamen ex hoc, cum tales ubique sententias sacrarumque Scripturarum interpretationes adhibeat quae in aliorum libris minime legendae occurrant; quemadmodum sexcentis exemplis probare possemus, si quam ob rem Leoni adjudicari non debeant, praesentis nostri instituti ratio longam contexere dissertationem nobis permitteret?
Qualem autem scopum sibi constituisset Quesnellus in adjudicandis S. Leoni opusculis iis quae, mss. auctoritate et eruditorum suffragio, vel Ambrosio, vel Hilario et Coelestino asserebantur, neminem arbitror latere. Amplissimum enim campum sibi aperire statuit, in quo cum suo de divina gratia systemate spatiari posset, hinc et illinc, multarum annotationum ope et subsidio, disseminando tot tantasque propositiones, vel iisdem praeludendo quae postmodum apostolicae sedis anathemate fuerunt proscriptae. Inter caeteros autem qui hanc pravam et subdolam Quesnelli agendi rationem notarunt, unus fuit laudatus P. Joannes Salinas in Vita S. Prosperi Aquitani, Romae edita; qui offendens quaedam brevia commentaria ad secundam dissertationem, sub num. 28 et 29 apposita, tamquam inconcinnas et erroneas illas taxat propositiones quibus suum de divina gratia systema annotator stabilire et propugnare intendit. Quod jam pridem a multis clarissimis doctissimisque viris factum fuisse, nemo est qui ignoret. Non itaque Quesnellus, undequaque suis conjecturis subsidia quaerens, quemquam invenit qui ei voluerit suffragari. Nisi forte arbitrari velimus Augustinum Savioli, Venetum typographum, aliter judicasse, cum, expunctis pravis violentisque commentariolis quibus Quesnellus tria illa opuscula foedaverat atque corruperat, eadem Leoni asserere maluit quam Ambrosio, Prospero Aquitano et Coelestino pontifici adjudicare. Idem enim in suam pariter Venetam editionem transtulit tres illas recensitas Quesnelli dissertationes, nulla tamen facta auctoris mentione. Ad cujus agendi rationem cum ego attendissem, maxime hominis ingenium sum admiratus, quo pacto scilicet is quaestionem tamdiu sub judice manentem, quam minime definire ausi sunt qui pro utraque parte Antelmii, Quesnelli aliorumque clarissimorum virorum rationes ad trutinam adduxerunt, tam facile expedire potuerit, nullis indicatis momentis quae ipsum ad talem firmum interponendum judicium induxissent. Ego tamen malui adhuc suspensus haerere, iisque fidem adhibere qui jam pridem scripserunt nullam conjecturam afferri posse ut tria illa opuscula Leoni adjudicentur.
Multo minus tamen Quesnello, aut quibusvis aliis, si qui sunt, assentiri potui ut Romanae Ecclesiae censuerim asserendum illum canonum codicem a quo ipse Parisinus scriptor secundum Leoninorum Operum tomum orsus est. Cui sexdecim subjecit dissertationes studiose admodum elaboratas, praetextu expiscandi atque illustrandi antiquam Ecclesiarum doctrinam, et hujus agendi rationem, tum in haeresibus evertendis, et catholicis dogmatibus definiendis; tum in synodis cogendis, appellationibus episcoporum vel aliorum excipiendis; et quod spectat in ordine ad illud sacrum ecclesiasticum regimen a Christo Domino in terris stabilitum, ad nos usque per apostolos horumque successores derivatum. Et in primis quod attinet ad laudatum canonum codicem, mihi vix locum superesse arbitror ut de eo multa verba faciam, ne manum in aliorum messem mittere velle videar. Cum jam duobus abhinc annis mihi innotuerit duos clarissimos viros in optimum consilium incidisse codicem hunc novis curis adornare, ut non tantum in cognitionem venire possint auctoris qui eos canones et monumenta collegit, sed etiam investigare vel definire pro quarum Ecclesiarum usu inservirent: quod ut facilius atque felicius assequi possent, horum alter Romam veniens, insigniores hujus urbis bibliothecas frequentavit, et lustratis antiquis mss. exemplaribus hunc codicem continentibus, quidquid in ejus studii scopum conferre posset excepit; cum itaque a pluribus fide dignis id [Col. 0777] audierim, prorsus necessarium duxi me ab hoc labore in praesens abstinere; et modo silentio praeterire gravissimas eas rationes quae hactenus me moverunt ut Quesnellianae opinioni prorsus repugnarem. Quarum nonnullae, etsi in hujus operis decursu leviter dumtaxat a me indicatae fuerint, alias tamen graviores et urgentiores reticui, ne extra propositos mihi limites vagari viderer; satis interim habens, sapiens aliorum judicium praestolari.
Gradum ergo faciamus ad illas dissertationes fucato colore ecclesiasticae traditionis et Leoninae doctrinae illustrandae a Paschasio Quesnello conscriptas, quas inter principem locum habet illa: De vita et rebus gestis sancti Leonis Magni PP. Multis fraudibus enim, nugis atque commentis totam hanc dissertationem et caeteras subsequentes esse refertas, vix intelligere potuissem, si in illis percurrendis semper ad ipsum Leoninum textum non provocassem, ut rerum veritatem inspicerem. At cum tanto artificio ipse uti soleat, ut sensim lectores etiam probos et optimos in pravas suas opiniones pertrahere possit, hosque multis praejudiciis imbuere, plurimum mihi laborandum fuisse praesens hoc opus indicabit. Vix enim enarrare possum studium adhibitum in exaggeranda sua erga S. Leonem et apostolicam sedem devotione, animique pietate, quam testari se simulat ornata quadam oratione, vel in hujus laudes excurrendo, vel Leonina gesta atque statuta cum aliorum episcoporum doctrina, pietate, religione clarissimorum operibus simul comparando; vel in medium interim adducendo quorumdam particularium synodorum regulas quae ante Leonis aevum alicubi obtinuerunt, quibus subesse et insistere S. P. debuisse asseverat. Quid enim? Aliquando talem tantumque eruditionis apparatum ad suos lectores delectandos construxit, sensim, susquedeque antiquas Ecclesiae res vertit, perturbavit, miscuit, ut ne vix quidem appareant illicia quibus usus est ad prava sua systemata insinuanda atque firmanda; sibi forte blandiendo, in sacris et ecclesiasticis rebus pertractandis, hominum ingenia, et dicendi arte, et philosophicis conjecturis potius quam rerum veritate et rationum pondere persuaderi posse. Qualis autem quantaque diligentia et animi attentio ne deciperer adhibenda mihi fuerit in percurrenda hac aliisque Quesnelli dissertationibus, nemo facile poterit intelligere, nisi ii forte qui in conscribendis eruditissimis commentariis ad ecclesiasticas res pertinentibus, me praecesserunt. Quemadmodum novissime factum fuisse a cl. Viro Joanne Antonio Bianchi ii norunt qui ejusdem sex volumina de Ecclesiae potestate aestimarunt. Is enim in familiaribus colloquiis inter nos habitis non semel testatus est alium numquam scriptorem legisse qui tot simulationibus et artificiis uteretur praeter Quesnellum. Quippe qui cum aliquando se facile perstringi et jugulari posse persensit, statim quasi anguis elabitur; et, ex una ad aliam vel plures quaestiones progrediens, vera incertis et aequivocis admiscuit; et rursus falsa et erronea dubiis et probabilibus interserit et implicat, ut ad sibi praefixum scopum perveniat. Non igitur ad eliminanda e Leonis Operibus tot commenta, fallacias, atque nugas, et ad asserenda sedi apostolicae sua legitima jura sufficere poterat illorum textum nudum et sincerum undequaque ab omnibus mendis, aequivocis et falsis interpretationibus expurgatum exhibere, verum etiam opus erat ordinata methodo quasdam exercitationes conscribere, quibus haud exiguum lumen Leoninis gestis, apostolicae sedis juribus, et ecclesiastici regiminis formae et ordini afferre possemus. Nobis placuit in hac parte imitari cl. virum marchionem Joannem Poleni, Matheseos et naturalis philosophiae in celeberrima Patavina Academia professorem. Qui postquam Vitruvianos libros illustrandos assumpsit, cui nos quoque ea subsidia attulimus, quorum sua benignitate facit mentionem, ad sibi praefixum scopum pervenire non posse arbitratus est, nisi omnibus industriae nervis contenderet, et operam constitueret in quibusdam Vitruvianis exercitationibus contexendis. Gravissimis autem de causis ad id consilii adductum fuisse, in suis praefationibus testatur. Sed et a similibus nos motos esse ii judicabunt, qui nostrae mediocritati veniam dare volentes, bonum nostrum consilium magis quam insumptos labores probare aut non improbare saltem dignabuntur.
In his ergo exercitationibus conscribendis occasionem maxime nacti sumus a quatuor praecipuis haeresibus quae a tempore quo S. Leo ad summum pontificatum fuit assumptus, ad vitae ipsius exitum usque, catholicae religioni vim intulerunt, et Occidentem atque Orientem infestarunt. Propterea ut suorum munerum partes impleret, et Christianam fidem custodiret, omne studium et laborem eum impendere oportuit ad sedandas saevissimas tempestates quae diabolico furore bacchante fidei exitium promovebant, Christi imperium et Romanam Ecclesiam vexabant, de quibus omnibus eas victorias ipse summus pontifex reportavit quas divo Petro hujusque successoribus Christus Dominus in Scripturis promiserat. Harum haeresum prima fuit Manichaeorum, caeteris quidem antiquior, et forte pertinacior facta, quae quamvis in Africa multas clades sustinuisset, vehementior in Italia, et in ipsa Urbe potissimum grassabatur. Quamdam peculiarem judicii formam nostrum pontificem adhibuisse in Manichaeorum nequitiis, sub catholicorum nomine delitescentium, detegendis, produnt hujus orationes ad populum, et epistolae ad episcopos Italiae conscriptae. Cum ergo de hac haeresi verba fecit, clare indicavit ejus originem, tempus, auctores, discipulos, dogmata, nefanda mysteria, et multa alia ad ejus incrementum et propagationem pertinentia; simulque ipse S. pontifex multa sanctissima decreta edidit ad horum hominum nequitiam deprehendendam, ritus abolendos, latebras sub quibus delitescere conabantur inquirendas et retegendas; idcirco in his similibusque aliis posse et debere priores meas exercitationes versari, non incongruum existimavi; cum multa ex eodem S. Leone dicenda occurrant, quae illorum temporum ecclesiasticam disciplinam et Romanorum pontificum agendi rationem [Col. 0779] patefaciunt. Verumtamen cum priores has in Leonina Opera exercitationes pene ad finem perduxissem, et de his cum cl. viro Thoma Mamachio, in collegio urbano Propagandae Fidei tum professore, nunc vero Casanatensi theologo, verba facerem, is mihi pro sua erga me amicitia indicavit, Isaacum Beausobre, acatholicum virum, Manetis et Manichaeorum historiam Amstelodamii Gallico idiomate in duo volumina distinctam conscripsisse et typis commisisse. Meum itaque animum optimus amicus impulit ad eam lustrandam, antequam meas exercitationes in lucem emitterem. Hujus consiliis ergo cum statim adhaesissem, prorsus necessarium duxi aliam omnino methodum in hoc opere conscribendo esse servandam, et ad trutinam non solum revocare, sed etiam argumenta refellere quae acatholicus scriptor contra nostrae catholicae fidei dogmata, sacrorum rituum dignitatem atque praestantiam confinxit, et maxima cum veritatis injuria in suo opere evulgavit. In quo passim et Scripturarum sacrarum textus in pravas et malignas interpretationes detorquet, apostolicam traditionem evertit, contra RR. PP. ecclesiasticam administrationem debacchatur, conciliorum decreta pro nihilo ducit, antiquos Ecclesiae PP. exagitat, vel tamquam mendaciorum, superstitionum et imposturarum reos in scenam traducit; et omnia tandem Christianae philosophiae ac theologiae solidissima principia evertere nisus est, calumniis et maledictis eos antiquos scriptores impetendo, quorum doctrinam pravis interpretationibus corrumpere aut labefactare non potuit. Hujus porro nuperi scriptoris licentiam dissimulare cum minime possem, duos de Manichaeorum historia libros conscribere constitui, eo ductus consilio nimirum, ut multa quae de hac haeresi hinc et illinc in aliorum veterum scriptis legenda occurrunt in unum veluti corpus adornata contraherem, atque detegerem qualem quantamque perniciem catholicorum pietas subeat fidem adhibendo iis commentariis quae de Manete et Manichaeorum institutis Beausobre conscripsit. Duos hos priores libros alter excipit de historia haereseos Priscillianistarum, quae nefanda secta S. Leonis aevo multas Occidentis partes corruperat, summo cum dedecore ecclesiastici coetus. Quamplurimi enim sacri praesules, et clericali militiae ascripti, in Hispania, Gallaecia et Lusitania hac pestifera labe inquinabantur, et tam vehementer Priscilliani institutis adhaerebant, ut post cruentam illam caedam quam Priscilliano et sociis Maximus tyrannus intulerat, tamquam sanctum et martyrem colere non reformidaverint. Horum scripta et apocryphas scripturas, non tantum in privatis domibus retinebant, sed etiam publice in ecclesiis inter sacra mysteria, quibusdam in locis legebant, iniquissima hujus sectae dogmata, maxima cum catholici nominis et animarum pernicie palam profitebantur. Quid fecerit, quid apostolicae sedis auctoritate faciendum praescripserit S. pontifex Leo in hujus haereseos exitium, et illius reliquias penitus abolendas, ex certissimis monumentis in tertio eo libro explicamus; et occurrimus omnibus iis quaestionibus quae jam pridem a nonnullis scriptoribus excitatae fuerunt, vel circa synodos de S. Leonis mandato variis in locis coactas, vel regulas servandas in iisdem poenitentiam agentibus recipiendis; vel tandem circa eorum scripturas, quas sub anathematis poena, aut legere, aut domi retinere, idem S. pontifex districte omnibus quibuscumque gradus et conditionis hominibus prohibuit. Haec, inquam, et id genus alia, servata quantum potuimus temporum ratione, tertio hoc libro aut delibavimus, aut fusiori stylo descripsimus, quotiescumque contraria aliorum argumenta et conjecturas eripere aut refellere nobis opus fuit.
Hanc tamen agendi rationem in tribus libris describendis adhibitam minime servare potuimus in quarto sequenti nostro libro, qui est de Pelagianis S. Leonis aetate gliscentibus. Ob multas causas de hac haeresi verba facturi calamum continere debuimus, nec ullum verbum facere de ejus origine, et auctoribus, pravis dogmatibus, et incremento, vel de Africanorum et Orientalium synodis quae ad eam prorsus exstinguendam aliis et aliis temporibus congregatae fuerunt. Historiam enim hanc, summa eruditione qua pollebat, eruditissimis commentariis adornavit eminentissimus cardinalis Norisius, ut nostrum non reputem ea modo retractare quae ab eo cum magna totius ecclesiasticae et litterariae rei utilitate jam pridem scripta fuere. Non me tamen latet virum hunc, etsi doctissimum, aliorum in multis subire censuram. Quid inde tamen? Res enim minime dubiae, quandoque in medium prolatae, aliorum argumentis contentiosis dubias fieri posse Cicero affirmavit, potissimum si disputationes ab iis instituantur qui aut rerum cortice dumtaxat delectantur, aut, nimis praejudicatis opinionibus adhaerere volentes, a verae sapientiae regulis abhorreant. Itaque in quarto hoc libro ea dumtaxat mihi expedienda assumpsi quae ad Pelagianam historiam S. Leonis tempore gliscentem pertinent. Cum videlicet tum Juliani Eclanensis episcopi praesidio et institutionibus latius per Campaniam aliasque Italiae regiones coeperat grassari. Quis enim ignorat S. Leonem adhuc Romanae Ecclesiae diaconum multos conatus adhibuisse ut pestifera illa soboles divinorum donorum inimica exstingueretur? In quo proposito sibi scopo cum perstitisset, in dies magis illius studium ad illam abolendam augebatur; et tum maxime, cum ad universalem Ecclesiam regendam assumptus, verbo, scriptis, gestis, miris et variis modis gravius eos insectari coepit, donec alii tamquam poenitentes ad Ecclesiae pacem et reconciliationem venirent; alii vero, obstinatiores, ecclesiasticis censuris obstringerentur, clericalibus ministeriis privarentur, vel exsilii poenam subirent. Victoria haec de divinae gratiae hostibus parta tanto magis Leoni gloriosa fuit, quanto diuturnior, cum in reliquis duodecim sui pontificatus annis palam saltem, Pelagianum dogma intra nostrae Italiae limites, amplius sectatores vel propugnatores non habuerit.
Illi tamen durior pugna et melior victoria praeludebatur, ob novam haeresim Eutychianam, anno 448 [Col. 0781] Constantinopoli ortam, cujus originem, progressiones, facinora, Ecclesiarum subversiones, scandala, fautores principes, propugnatores, et vindices, et caetera mala, quae in Christi religionis odium atque contemptum contigerunt, in duobus postremis harum nostrarum Exercitationum libris, pro nostri ingenii tenuitate, ex Leoninis scriptis expressimus. In his porro libris conscribendis potissimum nobis agendum fuit de forma et ordine judiciorum canonicorum Ecclesiae, quae haeretici et novitatum amatores omnibus conatibus evertere nisi sunt, ut universalem potissimum apostolicae sedis auctoritatem et majestatem, aut prorsus dejicerent, aut saltem elevarent. Quoniam vero istorum hominum agendi ratio ea fuit semper, in suis congressionibus omnia susquedeque vertere, ad fallacias et aequivocationes provocare, et ea quae sunt juris et facti simul confundere, ut novam formam et ordinem ecclesiastici regiminis constituant, praeter eam quam Christus Dominus in terris firmavit, quamque apostoli et horum successores servaverunt; idcirco ad nova et peregrina aliorum systemata refellenda et evertenda nihil efficacius haberi existimavi, quam pedetentim et diligentius Orientalium episcoporum et divi Leonis gesta prosequi, ad tutius et uberius rerum veritates eruendas.
Ex scopo igitur quem in hisce duobus libris conscribendis mihi proposui, jam puto neminem mihi succensere posse, si ad trutinam revocavi quamplurimas ex iis quaestionibus quas jam pridem alii scriptores instituerunt, quaeque quibusdam nostri aevi sciolis vix earum argumentorum summas legentibus ideo omnino ingratae sunt, vel quia nostrorum adversariorum praejudicatis et falsis opinionibus jam tenacius adhaeserunt, vel quia arma sibi praeripi cognoscunt ad novas res contra sedem apostolicam, et istius judiciorum genera moliendas. Nec enim hujusmodi quaestiones praeterire poteram, et in iis pertractandis eas congressiones praecavere, vel ab iis saltem resilire, quae ex Leonino textu et gestis violenter et falso a quibusdam interpretatis oriebantur. Cujusmodi sunt illae quae de provincialium vel generalium, synodorum auctoritate instituuntur, quae appellationes ad apostolicam sedem factas perspicue patefaciunt, quae de sacrorum canonum confirmatione, conservatione et dispensationibus pertractantur, quae de canonicis poenis et harum relaxationibus vel reservationibus recensentur, quae tandem suprema apostolicae sedis divina et ecclesiastica jura, tantopere in generalibus synodis venerata, et summa sanctorum Patrum consensione praedicata, ita produnt et explicant, ut in dubium a sanae mentis hominibus revocari non possint. Certe Leonis gesta ex Orientalium Ecclesiarum causis Eutychianae haereseos occasione derivatis, tanto caeteris praestare arbitror, quanto in ecclesiasticis rebus administrandis ipsius successores tamquam antesignanum illum semper habuerunt et imitari studuerunt; ab ipso videlicet desumentes ea fortitudinis, sapientiae et prudentiae exempla, quibus et haereticorum frangerent pertinaciam, saeculi potestates in Ecclesiae praesidium quaererent et vocarent, ut amotis omnibus periculis et adversitatibus, expeditius de fidei et Ecclesiarum negotiis judicarent. Haec ergo sunt de quibus in horum sex librorum vestibulo me praefari oportuit ad nostrum lectorem admonendum. Sed interim tandem ad ea recogitans quae in hisce sex libris congessi, mihi persuadeo minime defuturos aliquos qui, nimis frequentem hujus nostri temporis critices artem sequentes, et eos potissimum qui rerum speciebus dumtaxat adhaerent, male de hoc nostro qualicumque labore judicabunt. Quia non omnia S. pontificis gesta in hoc volumine explicata sunt, cum multa adhuc desiderentur quae ad Ecclesiarum Mauritaniae, Galliarum, Narbonensis videlicet, et Arelatensis, vel Siciliae, et Italiae res pertinent, quarum disciplinam collapsam ipse suis decretis reparare atque firmare nisus est; eas pravas consuetudines proscribendo quae canonicis regulis repugnabant, et in dedecus Christiani nominis, sacrorum rituum contemptum, et clericalis militiae, et ordinis contumeliam prorsus redundabant. At culpam procul a me esse hac sola de causa, tum voluminis titulus sufficienter ostendit, tum clarissimorum virorum exempla patefaciunt. Haec enim ad aliud otium reservanda esse credidi, ne extra propositos quatuor illarum haeresum limites vagarer. Quorum pariter censuram minime forte potero effugere, si quasdam phrases et loquendi modos offendant, quas ipsi, tamquam delicatioribus auribus instructi, minus aptas in hisce meis legendis Exercitationibus taxabunt, vel si mihi adjudicaverint quaedam typographicae artis errata, quae quandoque in eas irrepserunt. Hos autem scire volumus, nos non rhetorum methodum et artem esse secutos, sed illud scribendi genus quod in familiaribus disputationibus habendis usum obtinuit; atque a praeterito hieme ad hoc tempus usque quadam oculorum lippitudine laborasse, qua adducti fuimus aliorum opera et industria uti cum in exscribendis quae in hoc volumine congesta sunt, tum in horum typis recognoscendis et castigandis. Verumtamen in iis omnibus quibus lectorum animum explere hactenus haud potui, veniam mihi dari oro, et obtestor, sperans opportuniori otio manum statim post haec admovere ad excudenda omnia S. pontificis scripta, et reliqua monumenta ad ipsum pertinentia, quae jam pridem collegi, et ad varia mss. et edita exemplaria diligentissime exegi. Quaenam tandem et cujus generis sint nova illa monumenta quae publici juris facere polliceor, vel ex quibus fontibus illa hausta fuerint, rationabili oeconomia in praesens reticebo, de iisdem, Deo opitulante, in alterius tomi praefatione verba facturus. Spondeo hoc unum dumtaxat, omni opera curaturum ut tempore et labore quae Graece et Latine typis mihi committenda supersunt, absque ullo vitio lucem aspiciant. Qua diligentia saltem spero fore ut diluam censoriam notam quam forte ob hasce Exercitationes inclementer apud aliquos subiturus sim.
De haeresi et historia Manichaeorum
1 Absoluto praeteritorum annorum labore, cum dignius aliquid aggredi nostra voluntas ferret, multaque in rerum sacrarum memoria illustria occurrerent, in quibus opera praeclare collocari posset, ut ad Manichaeorum potissimum historiam animum appelleremus, ipsa nos amicorum consilia et cohortationes impulerunt. Cum enim ad ecclesiasticae et Christianae reipublicae utilitatem plures clarissimi et eruditione praestantissimi viri, modo unam, modo alteram haereticorum conscripserint historiam, ex quibus luce clarius emicant sacrorum pastorum auctoritas, animi robur, munerisque praestantia in iis exagitandis et refellendis, eam in opinionem ducebar, me lectoribus et optimae critices studiosis rem gratam facturum, si ad hanc subeundam provinciam consilium et laborem converterem. Nec vero me latebat multa de hac haeresi hinc illincque in aliorum scriptis sparsa legenda occurrere. Quae si quandoque ad veritatis [Col. 0783B] apices librata redigerentur, et in unum veluti corpus adornata contraherentur, facile lectorum animus a tot tantisque molestiis liber evaderet, quas modo subire cogitur, cum in multorum scriptorum voluminibus evolvendis, tum ob varias res indigestas, multisque difficultatibus implexas, quae in hoc disserendi scribendique genere offendi solent; quaeque potissimum ingenia torquent, et in errores quam facillime trahere consueverunt. Non ignorabam pariter catholicum virum J. Beausobre, Gallico idiomate Manichaeorum historiam, suis partibus potius quam veritati consonam, conscripsisse, quam deinde anno 1734 typis Friderici Bernard Amstelodamii pluribus notis ornatam publicavit. Sed quae et quanta in catholicae fidei odium atque perniciem is auctor ausus sit comminisci, vix et ne vix quidem a quopiam explicabitur, cum censorium stylum unice in vetustos sanctos Patres, in Romanae sedis pontifices et in sacras synodos hujus haereseos occasione coactas strinxerit; [Col. 0783C] ut nimirum horum scribendi dicendive rationem, et agendi oeconomiam, falsis annotationibus carperet, penitusque dejiceret, aut in pravam saltem significationem detorqueret. Quare etiam in hujus operis vestibulo me oportuit animadvertere, molestis satis operosisque concertationibus animum esse implicaturum, si hos Beausobrianos libros, quos nonnisi sero, et postquam decem et septem hujus historiae capita scripseram, inter manus habere potui, rejicere, horumque errores diluere statuerem. Verum cum in percurrendis acatholici viri libris innumera offendissem quae et veritati et meis animadversionibus repugnabant, idcirco quae jampridem conscripseram ad aliam methodum disserendive rationem redigere nisus sum, ne de Manichaicis rebus quasi jejune et exiliter 2 disputasse viderer. Igitur ubi tempus ex quotidianis studiorum exercitationibus, aliisque muneribus quibus, vel in claustris, vel extra claustra, operam dare debeo, mihi superesse potuit, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere; [Col. 0783D] sed mecum ea reputabam quae in commune et litterariae rei bonum, et ecclesiasticae historiae conscribendae conferri possent. Igitur de tota Manichaeorum historia quam verissime disserere statui. In quibus [Col. 0784A] quidem libellis componendis, nullis partium studiis a quibus animus scriptoris prorsus alienus esse debet, me adhaesurum profiteor, cum solam veritatem mihi in his aliisque subsequentibus concertationibus pro viribus sequendam et propugnandam proposuerim.
Manichaeorum haeresis, ab uno potissimum hujus nominis homine sic nuncupata, tres praecipuos habuit auctores. Sed qui omnium primus illius nefariae sectae fundamenta jecit, atque palmares errores confirmavit, fuit quidam Saracenus, Scythianus appellatus, ex Arabum gente in Palaestinae confiniis educatus, qui Graecorum litteris cum operam dedisset, easdem optime quidem fuit assecutus.
1. Is ergo primo mercaturam exercens, ad Indos profectus est, et brevi tantam divitiarum copiam sibi comparavit, ut deinde Alexandriam adveniens, [Col. 0784B] se totum philosophiae studio et Aegyptiorum disciplinis tradiderit, atque mercatura relicta, Aristotelicam vitam imitari voluerit. Abundans itaque otio atque divitiis, acri simul pollens ingenio, nova, sed paradoxa dogmata in orbem inducere secum reputavit. Cujus quippe desiderii causa, Empedoclis, aiunt, sententiam secutus, duo rerum principia coaeterna commentus est: unum bonum, malum alterum; illud Deum ac lucem, hoc materiam et tenebras appellavit; qui error fuit unum ex palmaribus dogmatibus Valentinianorum et Marcionitarum, secundo Ecclesiae saeculo catholicam Christi religionem vexantium. Alia quoque figmenta ex Pythagorae principiis derivata, non solum animo revolvebat, et in vulgus spargebat; sed et scripto consignavit. Cum videlicet quatuor conscriptis voluminibus, meris fabulis mendaciisque refertis, ea nequitiae et impietatis ova edidit, ex quibus, Manete postmodum cubante, tot tantaque diabolica germina prodierunt. Singulis autem conscriptis [Col. 0784C] voluminibus nomen imposuit, atque primum vocavit Evangelium, alterum Capita, tertium Mysteria, quartum Thesauros.
His ergo praesidiis adjutus Judaeam proficiscitur, cum legis Mosaicae senioribus disputaturus. Sed cum ab iisdem, divinarum Scripturarum subsidio, fuisset superatus, verecundiae et turpitudinis notam magicis incantationibus delere studuit, et Hierosolymitanis Judaeis praestigiis illudere conatus est. Magicis itaque artibus usus quas olim in Aegypto et India didicerat, cujusdam domus tectum conscendit, ex quo vel a Deo percussus, vel mente alienatus, ut S. Cyrillus Hierosolymitanus scribit, se praecipitem dedit, suasque quem facultates et laudatos libros Terebintho servo suo, quem haeredem constituerat, reliquit. Haec de Scythiani patria, moribus, vita, institutis et libris, cum veteres, tum recentiores scriptores tradiderunt. Horum nullus tamen illud tempus quo vixit exacte definivit. Et quamvis Epiphanius (Haer. 66) indicare videatur eum circa apostolorum tempora Hierosolymam [Col. 0784D] profectum, tamen in laxiori significatione ejus verba accipienda esse Guillelmus Caveus contendit [Col. 0783D] Guillelmus Caveus, saeculo Novatiano, pag. 90. , affirmando nimirum ea esse explicanda: 3 De saeculo aevum apostolicum proxime secuto, adeo ut vergente ad [Col. 0785A] exitum saeculo secundo Scythianum diem fatalem obiisse censeri possit.
Epiphanio tamen et Caveo Beausobre refragatus est. Qui de Scythiani et Manichaici dogmatis origine verba faciens, nobiscum quidem ex Arabum, non Scytharum gente, Scythianum natum esse affirmat: sed variis incertisque conjecturis insistens, ad tertium usque saeculum hujus natalis diem protrahit, eumque Maneti fuisse coaevum confingit; eo dumtaxat admisso discrimine, quod ille provectiorem aetatem, is vero juniorem ageret; eosque inter epistolarum etiam consuetudinem intercessisse. An vero hic ratiocinandi modus tempus quo hujus haereseos princeps floruit certo definiat, an vera vel supposititia sit illa epistolarum consuetudo, lector ipse judicabit. Nos interim laudatas Beausobre conjecturas prorsus labare contendimus, hoc unum animadvertentes, veteres videlicet scriptores in designandis iis Christianis viris qui secundo labente Ecclesiae saeculo floruerunt, non absimiles loquendi formulas adhibuisse; et idcirco [Col. 0785B] Epiphanium in crimen vocari haud posse quod affirmaverit Scythianum circa apostolorum tempora Hierosolymam fuisse profectum. Eo enim saeculo labente, multi apud Hierosolymam apostolorum auditores adhuc erant superstites, quos inter unus fuit celebris Hegesippus; in Asia vero Quadratus et Polycarpus, quos vel apostolos appellatos novimus, vel apostolicos viros, quia ab apostolorum institutis nec leviter resilire audebant. [Col. 0785D] Consule Eusebium, lib. IV Hist. Ecclesiast., cap. 15 et 22; lib. V, cap. 8. Id pene innumeris locis affirmavit Eusebius, qui etiam de sancto Irenaeo verba faciens, eum apostolici cujusdam viri sermones memoriter didicisse commemorat. Non ergo mirum quod Epiphanius Scythianum Hierosolymam circa apostolorum tempora profectum arbitratus sit, cum divina dispositione factum inveniamus quosdam apostolicos viros, Christi apostolorum auditores, usque ad tertii saeculi initium in vivis exstitisse. Photius sane [Col. 0785D] Photius lib. I Hist. Manichaeorum, cap. 11: Si qui autem a principio velint eorum impietatem (Manichaeorum videlicet) et unde prima semina jacta fuerint conspicere, Cyrillus, cui sacrae Urbis gubernacula fuere, ipsis in historiam dux erit; nec non miraculis [Col. 0786D] magnus Epiphanus. vir naris emunctioris, quem ipse Beausobre saepissime laudat, quique Epiphanii scripta [Col. 0785C] non semel lustravit, in hunc invehi veritus est. Immo contra Manichaeos scribens, cum ad Cyrilli Hierosolymitani, tum ad Epiphanii libros contra hanc haeresim scriptos, absque ulla falsitatis levi suspicione provocat, et ipsum Epiphanium miraculis magnum appellat.
Explicato itaque Epiphanii loquendi modo, adhuc aliud Beausobre commentum eripiendum est (Lib. I, c. 11) . Scythianum videlicet Maneti coaevum fuisse. Ut vero sensim id lectoribus persuadere posset, praejudicatam primo Graecorum et Latinorum opinionem refert, qua Arabum mores, cultum et philosophiam damnare solent, quique cum deserta loca inhabitent, vulgo barbarorum nomine vocati sunt. At Arabes scientiarum et bonarum artium studio atque cultui deditos fuisse, reginae Sabae Jerusalem ad Salomonem proficiscentis exemplo probare contendit: tum Pythagorae studendi ratione, qui post notitiam scientiarum in Aegypto acquisitam ad Arabum populos quoque se transtulit, ut plenius deinde ab [Col. 0785D] horum rege institueretur. Quid plura? Beausobre (Ibid., p. 20) quaedam varia elogia de Arabiae gente in Mahometis Vita descripta in suam transtulit historiam, ut exinde colligat vernaculam horum linguam omnibus numeris esse mollem, atque suavem, magna eloquentia et poetica arte ornatam; homines vero caeteris aliis praestare ingenio, et facilitate cogitandi, quorum vitae institutionem multa simplicitate a patribus familiarum ad pueros filios derivatam, pollere, compertum esse affirmat. Neque hisce rebus [Col. 0786A] parum, nihilumve ad rem nostram spectantibus, dumtaxat Manichaicae historiae scriptor insistit: sed de Arabum religione verba faciens, arbitratus est diutius apud eos puriorem quam apud Judaeos floruisse; praesertim cum Israelitae, ob varias Aegyptiorum 4 superstitiones, quam saepissime a vero Dei cultu recedere ausi fuerint, Mosaicam legem falsis ritibus labefactando. Sed ulterius progrediens, praemittit primum quamdam comparationem Scythianum inter et Mahometem, ambos haereseon et pravorum dogmatum architectos, ex Arabia pariter profectos. Et ne lectores sibi suadeant malos daemones et mendaciorum spiritus illius terrae incolis dominari, illis objicit Moysen, ad summi Dei ministeria assumptum, cum in Arabiae Madianitarum solitudinem se receperat, eo tempore videlicet quo in Aegyptum fuerat missus ut divina legatione fungeretur ad idololatriae exitium.
His itaque aliisque similibus a Beausobre praemissis ad nugas potius quam veram eruditionem ostendendam, [Col. 0786B] statim ad geographorum provocat tabulas, et Arabiam in suas partes dividit, subjungens se facile arbitrari potuisse Scythianum ex Arabia montosa ortum habuisse. Cui quidem opinioni Archelai et Epiphanii testimonia suffragari videntur. Qui obscure saltem indicant Scythianum Aegyptiacam habuisse uxorem, hancque originem habuisse in ea Arabiae parte quam Desertam appellant. His conjecturis ductus, credidit Beausobre Manichaeum presbyteratu fuisse insignitum, eoque munere functum in provincia d'Ahuaz, in qua huc illucque etiam prava sua dogmata spargendo docebat. Ex tali porro [Col. 0786D] De Manetis sacerdotali munere verba faciemus cap. 4 hujus operis. tantarumque rerum copia ipse Beausobre, aliorum testimoniis rejectis, colligere se posse arbitratur Scythianum inter et Manichaeum aliquod epistolarum commercium intercessisse, quod argumento esse potest Scythianum serius floruisse, atque Maneti coaevum. Duo pro hac conjectura epistolarum fragmenta laudat: alterum illius epistolae quam Scythianus [Col. 0786C] Saraceno Condato dederat, alterum cujusdam epistolae quam Manes Scythiano inscripsit, quae Photius nobis asservavit, ut videre est apud Fabricii Graecam Bibliothecam lib. V, pag. 284.
Haec itaque sunt gravissima illa momenta quae Beausobre animum movere potuerunt ut, rejectis Cyrilli, Hierosolymitani episcopi [Col. 0786D] Cyrillus, catechesi 6; Epiphan., haeresi 66; Titus, lib. I; Heraclianus, apud Photium, in Bibliotheca, cod. 85. , Epiphanii, Titi Bostrenorum episcopi, Heracliani aliorumque testimoniis, comminisceretur ejusmodi epistolarum commercium. At quis umquam affirmavit Scythianum illum ad quem Manes epistolam dedit (si tamen genuina sit), eum hominem Saracenum fuisse de quo in praesens agitur? Id sane Photius reticuit, qui praecedentium Patrum historias secutus, has falsitatem subolere haud indicavit. Indicasset tamen, si aliquid a veritate alienum in iis offendisset. Et quidem alterum hominem exstitisse, qui vulgo Scythianus appellabatur, et ad quem Manes laudatam epistolam scripsit, auctor est Tillemontius [Col. 0786D] Tillemont., etiam a Beausobre laudatus. , qui quidem minime sibi potuit persuadere Manichaicae sectae primum [Col. 0786D] parentem Scythianum adhuc tertio currente Ecclesiae saeculo in vivis exstare potuisse, cui Manes ejusmodi epistolam daret; praesertim cum is de quo agimus, antequam mala morte periret, jam ab Arabiae confiniis recesserat, seque in Judaeam receperat, varias cum Mosaicae legis senioribus habuit concertationes, ubi magicis incantationibus et praestigiis Hierosolymitanis Judaeis illudere conabatur.
Quare laudatus Tillemontius merito duos ejusdem nominis viros distinguere debuit, ne in malam fidem [Col. 0787A] SS. PP. qui Scythiani gesta scripsere adduceret. Unde Beausobre, distinctionis hujus causa, perperam Tillemontium de invidia reprehendit (Lib. I, p. 26) . Joannes Christophorus [Col. 0787D] Wolfius, in notis ad cap. 12 lib. I contra Manichaeos a Photio scripti, habet: Scythianum hunc ad apostolorum tempora ab Archelao, lib. I, referri merito mireris, cum ipsius narratio inferat inter Scythianum et Manetem unum tantum Terebinthum primum illius discipulum intercessisse, si forte aetate provectior fuerit, videre potuerit, id quod persuadere [Col. 0788D] nobis poterat fragmentum epistolae ad Scythianum, modo idem is cum nostro sit, a Manete scriptae, quod habes apud cl. Fabricium in Bibliotheca Graeca lib. X, pag. 284. Wolfius sane 5 non tantum ad duo illa epistolarum fragmenta animadvertit, sed de Scythiani aetate verba faciens, nec Archelaum, nec S. Epiphanium de errore arguit, et expresse in dubium revocat an ille Scythianus a Manete epistolas accipere potuerit, cum inter eos Terebinthum statuere oporteat. Merito itaque suspicatur Manetis epistolam ad alium Scythianum datam fuisse; quinimmo, et Manetem ipsum quandoque Scythianum appellatum asseverat; quemadmodum et Beausobre fatetur, ut cap. 4 hujus operis ipsi dicturi sumus. Non itaque Wolfius, qui duos Manichaicae historiae libros a Photio conscriptos eruditis notis adornavit, et in lucem edidit, Scythianum, de quo agimus, cum altero (forte recentiori) confundere ausus est, cum id ex Photio non colligat, et Photius ipse Epiphanio suffragatur: sed haerens suspensus, [Col. 0787B] ne Patres in invidiam adduceret, neve ipse in errorem raperetur, saltem rem nullis rationibus circumscriptam reliquit; aut animo nostrae potius opinioni suffragari debere censuit.
2. Jam vero ad Terebinthum, Scythiani successorem, gradum faciamus, multa contra Beausobre dicturi hujus operis cap. 3. Scythiano igitur vita functo, ejus haeresis minime interiit. Sed acrior quasi evasit, ministerio Terebinthi, quem alii discipulum, alii vero illius servum appellarunt. Hunc quippe Scythiani assiduum comitem, omniumque arcanorum participem fuisse, communi veterum PP. consensione probatum est. Qui post praeceptoris interitum, cum aliquamdiu in Palaestina haesisset, secum asportatis opibus et scriptis quae testamento sibi Scythianus reliquerat, in Persidem aufugit, apud viduam quamdam hospitio acceptus, et se Buddam appellavit, ut tutius lateret. Disputationes primum habuit cum Mithrae sacerdotibus. Sed cum ab iisdem turpissime convictus [Col. 0787C] et superatus fuisset, animum deinde ad praestigias et magicas artes, praeceptoris sui exemplo, convertit; iis efficere studens, ne quis deinceps sibi contradicere auderet. Quare superiorem domus partem conscendens, a daemone percussus, et in sublime jactatus, miserrime interiit, vidua apud quam diverterat librorum et divitiarum haerede facta. Quod vero ad librorum spectat haereditatem, hos a Terebintho in Perside conscriptos Socrates asseverat, quem deinde Tollius secutus est. Sed cum veteres illos libros Scythiano ascribant, in hac parvi momenti quaestione nunc non immorabor.
3. Hos libros ergo, sicut accepimus, vidua Terebinthi, seu Buddei haeres, usque ad obitum apud se servavit. Quae, cum aliquot annis antequam decederet se sine liberis esse videret, Cubricum quemdam genere Persam, septennem sibi in mancipium emit. Hunc cum postea libertate donasset, Persarum disciplinis primum erudiendum curavit. Deinde non multo [Col. 0787D] post e vita decedens, cunctas facultates cum libris a Terebintho apud se depositis, Cubrico ex testamento reliquit. In tanto ergo, tamque sublimi prosperae fortunae statu constitutus, praecedentem suae servitutis conditionem exhorruit, ac subinde veritus ne sibi cederet in opprobrium, rejecto Cubrici nomine, illud aliud Manetis sibi assumpsit. Quid vero istud vocabulum apud Graecos potissimum significet, paucis descripsit Eusebius Caesariensis dicens (Lib. VII Hist. Eccl., c. 27) : Quo tempore Manes quidam, secundum nomen insaniens, et instinctu daemonis agitatus, invisam, [Col. 0788A] et exsecrabilem omnibus haeresim docet. Pro insania itaque Graeci, ut ex eo Manetis nomine irridendi occasionem arriperent, illud interpretati sunt, ut post Eusebium Cyrillus Hierosolymitanus etiam testatus est (Catech. 6) , quibus deinde S. Augustinus suffragatur. Quam quidem infamiae notam vitare volentes Manetis discipuli, producto vocabulo Manichaeum appellarunt, littera N. geminata. Manichaeum (ait Augustinus (Lib. de Haeresibus, cap. 46) discipuli ejus appellare maluerunt, devitantes nomen insaniae. Unde quidam 6 eorum quasi doctiores, et eo ipso mendaciores, geminata littera N. Manichaeum vocant, quasi mannam fundentem. Sed apud Persas, Chaldaeos, et Syros quidpiam honoris, non contumeliae, illud vocabulum indicasse Caveus, ex eodem Cyrillo et Epiphanio ostendit. Nam Persae pro sermone illud sumebant, cum impostor ille insignem prae se ferret dialecticam, et Chaldaei et Syri illud vas interpretati sunt; quasi scilicet, ad instar sancti Pauli se vas a Deo electum esse, sacrilegus et amens homo significare [Col. 0788B] voluerit. Ab his ergo tribus sacrilegis impostoribus, Scythiano videlicet, Terebintho, et Manete, diabolicam hanc sectam originem duxisse sufficienter arbitror explicatum. Quae vero de hisce variis Manetis nominibus, horumque etymologiis; quae de hujus patria, institutis, atque muneribus copiose Beausobre scripsit, capite 3 et 4 hujus operis ad examen revocare nobis opus erit; ut nimirum quamplurima hujus scriptoris nugatoria argumenta et conjecturas eripiamus; et pro viribus veterum PP. Latinorum et Graecorum traditionem, antiquam Ecclesiae disciplinam, et catholicorum scriptorum persuasionem tueamur. Tunc vero quantum suis studiis, et acatholicae religionis partibus, Beausobre indulserit, luculentius patefaciemus.
1. Ex homine vita moribusque barbaro, cui acre erat ingenium, summaque cum daemonibus familiaritas, quique etiam, ob dialecticae abusum, sermonibus suos decipiebat auditores, nonnisi mala nequitiae germina oriri poterant; quae in Christianum orbem eruperunt, quando jam S. Felix Romanae sedis clavum tenebat. Id inter caeteros scripsit Eusebius loco superius laudato (Hist. Eccles. lib. VII, cap. 27) . Qua in re, non satis accuratam esse arbitramur Guillelmi Cavei Chronologiam, qui hujus haereseos initia ab anno 277 repetenda esse asseverat. Felix quippe renuntiatus fuit pontifex anno 270, annis quinque dumtaxat regnavit, et obiit Aureliano imperante, ut ex Romanorum pontificum tabulis atque catalogis, cum Dionysius Petavius, [Col. 0788D] Petavius, Rationario temporum tom. II. tum clarissimus vir Franciscus Blanchinus, exacte probarunt. Sed eam haeresim multo post erupisse, minime indicare potest [Col. 0788D] celebre quoddam sancti Leonis Magni testimonium, quo inter concionandum affirmavit: Manetem eo tempore damnandum innotuisse, quo post Resurrectionem Domini ducentesimus et sexagesimus annus impletus est, Probo imperatore Paulinoque consulibus, cum octava jam in Christianos persecutio desaeviret. Ad quod quippe testimonium Paschasius Quesnellus animadvertens (Tom. I, in notis ad serm. 2 de Pentecoste, not. 1, 2, 3) , plurimum negotii ut faceret, tria potissimum annotavit. Primum videlicet mendum ibi subesse suspicari a Dionysio Petavio, in annotationibus [Col. 0789A] ad Epiphanium, pag. 227, et pro numero CCLX, translato numero uno, legendum CCXL. Ratio est quod Probi et Paulini consulatus incidit in annum fere Christi 277 in aera Dionysiana, quo ex numero 31, inquit, annis deductis, 246 anni reliqui sunt ab Ascensione Domini. Ita ex Petavio ratiocinatur Quesnellus cod. Oxoniensis auctoritate insistens, sequentem Rom. num. CCL exhibentis. Cujus erroris causam in typographos, aut in amanuenses esse rejiciendam, jam pleraque Vat. mss. exemplaria, quae ad marginem ipsi annotabimus perspicue patefaciunt. Codices 7 namque quibus ad S. Leonis Opera castiganda usi sumus laudatam annorum summam litterarum elementis minime describunt, sed notis numericis, quas Romani semper in eorum calculis et supputationibus adhibuere, designant. Profecto si ille annorum numerus, ut in vulgatis S. Leonis sermonibus exprimitur, subsisteret, jam plane tota Christianae et civilis rei chronologia pessum iret. Nam Manes damnandus non innotuisset nisi tertio [Col. 0789B] Ecclesiae saeculo exeunte, anno videlicet a Christo nato ducentesimo nonagesimo primo; quando jam non Probus et Paulinus, sed C. Junius Tiberianus et Cassius Dio consulatum agebant. Sed tum Manetem regis Persarum decreto jam fuisse interfectum quis poterit ignorare?
2. Alterum quod annotavit Quesnellus, lippis tonsoribusque perspectum est. Nec enim inter eruditos est qui ignoret Probum et Paulinum nisi post Aureliani imperatoris necem consulatus honorem et munus fuisse assecutos; istudque esse rejiciendum in Christi annum 277, ut Petavii tabulae declarant, et Beausobre etiam fatetur in sua priori parte de Manichaeorum historia, ut in quarto sequenti cap., congressionem cum eo habituri, videbimus. Nescio tamen quo fundamento Quesnellus subjecerit corrigendos esse Fastos Consulares Cassiodori, aut Ecclesiasticos Annales, qui ad Christi annum 277 Probi consulatum cum septimo imperatoris Aureliani anno [Col. 0789C] componunt. Aurelianus enim, ut sacra et profana produnt monumenta, quinque dumtaxat in imperio annis consumptis, Christi anno 275 interfectus est; fraude scilicet Mnesthei, secretariorum notarii ad Coenophrusium, inter Byzantium et Heracleam. Aureliano deinde sublato, post interregnum mensium circiter septem, Tacitus Caesar a senatu renuntiatur, qui ducentesimum post diem, apud Tarsum febri diem clausit. Cui Florianus frater cum subrogatus esset, a majori exercitus parte Probus imperator constitutus est. Quam rem nimis indigne ferens Florianus, desperatione actus, incisis sponte venis, post 60 dierum spatium, Christi anno 276, moritur. Non igitur Ecclesiastici Annales Probi consulatum cum septimo Aureliani imperatoris anno componere potuere, cum is nonnisi per quinquennium Romanum administraverit imperium. Eam autem erroris causam fuisse arbitror: Probum, videlicet, Aurelium quoque nominari. Cum igitur in Romanorum consulum [Col. 0789D] tabulis, anno 277, ista nomina legenda occurrant: Aurelius Probus; idcirco aliqui forte suspicati sunt Aureliani imperium biennio esse producendum, ut isto adhuc superstite, Probus consulatum obtinere potuerit. Verum ex his nemo sibi blandiatur Cavei sententiam de Manichaeorum exordiis firmiorem evadere posse. Nam S. Leo Magnus, laudato testimonio, haud quaquam de hujus sectae exordiis disseruit, sed de eo tempore quo damnanda innotuerat. Quasi ibi innuere voluerit Manichaeorum errores jam pridem prodiisse in orbem, hucque atque illuc per diversas Orientis partes, Manetis discipulorum ministerio potissimum et praedicatione fuisse disseminatos, ita ut ejusmodi diaboli falsitates, et superstitiones obscenae, jam multis in locis evulgatae, ipsis Ecclesiarum episcopis innotescerent. Haec sane in instanti fieri potuisse quis arbitrabitur? Potissimum cum Persidem [Col. 0790A] inter et Romam tanta locorum distantia intercedat, ut ea haeresi vix exorta Romanae sedi statim prodita esse haud potuerit. Illud denique accedit, jam anno 277, quo Aurelius Probus et Paulinus consulatum agebant, Archelaum Cascharae in Mesopotamia episcopum, sanctitate et eruditione florentem, Manetis se furori strenue ac constanter objecisse, ut tradunt Epiphanius, haeresi 66, et Cyrillus Hierosolymitanus, cath. 6.
3. Tertium denique, quod Quesnellus in medium adducit, ad illa Leonis verba: Cum octava in Christianos persecutio desaeviret, referendum est. Annotator ergo animadvertit: Si de Aureliani persecutione ibi Leo loquitur, ut videtur omnino, haec non octava fuit, sed nona, quemadmodum numerat Augustinus, de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 61. Sed Leonem in 8 enumerandis Ecclesiae tyrannis et persecutionibus Augustinum fuisse secutum, undenam Quesnellus comminiscitur? An sibi suadet veteres recentioresque scriptores in Ecclesiae persecutionibus enumerandis [Col. 0790B] omnino convenire, et Aurelianum necessario inter Christianorum tyrannos esse recensendum? Falsa consecutio. Aliam quippe et aliam scribendi rationem, alium et alium sibi PP. scopum praefixerunt in iisdem persecutionibus describendis. Eusebius enim, de Aureliano disserens, affirmat hunc primis sui imperii annis numquam Christianis infensum fuisse. Immo cum Pauli Samosateni causa tunc ageretur, ita se ecclesiasticorum jurium vindicem Aurelianum exhibuisse docet, ut ipse manu publica de Ecclesia Paulum expelli mandaverit. Quod si deinde, temporis decursu, mite sui animi propositum malis aliorum consiliis depravaverit, ut etiam persecutionem erga [Col. 0789D] Euseb. Caes. lib. VII Hist. Eccl., cap. 22. Dei Ecclesias meditari voluerit, eo usque ut dicatur quod, dictatis jam litteris et scriptis, cum superesset sola subscriptio, haec tamen prava voluntas nullum prorsus effectum sortita est. Deus quippe subscriptionem nefandae Aureliani dexterae deturbavit. Morte enim subita condemnatur, qui de piorum morte censebat. [Col. 0790C] Difficulter igitur dabo Aurelianum Eusebio auctore, inter Ecclesiae tyrannos ibi enumeratum, cum ille decesserit non subscriptis adhuc impiis edictis. Eusebio quoque consonat Lactantius (Lib. de Mortibus persecutorum) scribens: Aureliano non licuisse quae cogitaverat perficere, sed protinus inter sui furoris initia fuisse exstinctum. Hanc vero eamdem scribendi rationem, S. pontificem fuisse prosecutum, quis inficiabitur? Is enim in recensendis tyrannorum persecutionibus, eas dumtaxat enumerare in mente habuit, in quibus innumera martyrum millia ipsis suis victoriis Spiritum sanctum sibi datum fuisse probavere. At sub Aureliano ubi martyres? A quibus scriptoribus recensentur? Quot millia enumerantur? Proferant in medium adversarii acta consularia in quibus, et poenarum, seu mortis genera et martyrum confessiones describebantur. Indicet ipse Quesnellus consulum et praefectorum nomina, qui imperialibus Aureliani decretis obtemperantes, Christianos quaerebant, [Col. 0790D] ut in eos morte animadverterent. Horum generum profecto monumenta, nec Eusebius, nec Lactantius, nec alius quisquam in medium adduxit, ut revera affirmare possimus innumera martyrum millia ipsis suis victoriis probavisse impletum esse quod Dominus promiserat dicens: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis [Col. 0790D] Matthaei X, 19, 20 .
4. Ut vero S. pontificis loquendi scopus, quem Quesnellus minime assecutus est, perspicue constet; quid hocce argumenti genere probare, quidve inter concionandum populo suadere voluerit, sedulo expendamus. Praecipuum itaque Manetis dogma S. Leo Magnus ibi prosternere sibi proponit, quo nimirum blasphemus ac sacrilegus ille falsitatum architectus [Col. 0791A] se promissum a Domino Paracletum esse profitebatur, quem non prius venisse, quam ille infelicium deceptor oriretur. In quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manes ipse quam divinus Spiritus. [Col. 0791D] Perperam ab hac blasphemia Manetem purgare Beausobre nititur. Consule cap. 4 hujus operis. S. Leo, serm. superius laudato. Ad tantae itaque impietatis commentum, supra quod totius Manichaeae sectae artificium construebatur, subvertendum, primo ad ea novi Testamenti provocat testimonia, quibus jam apostolis adhuc in carne existentibus, caeterisque discipulis et fidelibus, Spiritum sanctum promissum et datum fuisse ostendi solet. Cujus quippe missionis et adventus causas admirabilisque virtutis effectus aliquos enumerans, doctrinae primo novitatem, profanarumque rerum praedicationem, ab eo sancto Spiritu prorsus alienas esse asseverat. 9 Quia nec alia insinuanda erat veritas, nec alia praedicanda doctrina, praeter eam quam Christi Dei Filius docuerat. Sed oportebat (ait) capacitatem eorum qui docebantur augeri et multiplicari constantiam illius charitatis quae omnem [Col. 0791B] formidinem foras mitteret, et furorem persequentium non timeret. Mirabiles autem hos sancti Spiritus effectus, tyrannos, mundum et daemones ipsos jam in apostolis Christique discipulis semper conspexisse, quando isti ad tolerantiam passionum, sub nulla jam tempestate trepidantes, fluctus saeculi, elevationes mundi, fide supergrediente, calcarunt, et morte contempta, omnibus gentibus Evangelium veritatis intulerunt, ex Ecclesiae memoriis probare S. Leo assumit. Quod ut felicius praestaret, ad eas provocat tyrannorum persecutiones, quae tamquam ignes, aut lapides lydii, et martyrum constantiam, et evangelicae praedicationis veritatem probarunt. Propterea in iis persecutionibus recensendis, eas dumtaxat enumerare oportebat quae a Christi Resurrectione usque ad Probi et Paulini consulatum contigerant; eas videlicet, in quibus innumera millia martyrum ipsis suis coronis Christi vaticinia, apud Matthaeum X, 19, impleta esse demonstrabant. Cum itaque sola meditata persecutio quam Aurelianus secum reputaverat, minime exsecutioni [Col. 0791C] demandata, hujus generis non esset, haud quaquam ad eam provocandum erat. Perperam igitur omnino comminiscitur Quesnellus scribendo S. pontificem de Aureliani persecutione fuisse locutum. De hac quippe haud loqui poterat, cum ex Aureliani decreto nullus Christianus martyrium passus sit. Unde merito scripsit: Cum octava jam in Christianos persecutio desaeviret, nulla postmodum habita ratione ad Aureliani litteras et decreta de perquirendis ad necem Christianis, cum pravam hanc voluntatem divina in imperatores ultio irritam reddidisset. Quare ego in praesens mirari cogor, quod unus Quesnellus, qui nisi oscitanter Leonis scripta lustravit, hunc S. pontificem in ignaviae suspicionem adducere voluerit; nimia profecto annotatoris animi inverecundia, erroris notam ei ascribere cujus virtus maximaque sapientia universo orbi satis semper fuit spectata, quemque suae Ecclesiae res latere non potuerunt. Quod si deinde Augustino aliisque scriptoribus in [Col. 0791D] Ecclesiae persecutionibus enumerandis apprime suffragatus non est, id non vitio, sed sapientiae dari debet; alias si ad nonam persecutionem, quam Aureliani appellant, provocasset, propositum sibi contra Manichaeum scopum non attigisset, nec ejus argumenta plenum robur obtinuissent. Interim autem nemo mihi succenseat, quasi quod ab Augustini et aliorum sententia recedere voluerim. Non enim hos, vel in invidiam adducere, aut iisdem erroris notam ascribere intendo; sed dumtaxat vera et genuina Leonis sensa patefacere. Caeterum Aurelianum inter [Col. 0792A] Ecclesiae persecutores, tum Augustinus, tum alii merito recensuerunt. Ob dirum videlicet et immanem in Christianos animum, quos sane omni poenarum genere exagitasset, quemadmodum decreverat, nisi, omnipotentis Dei vindicta disponente, inter furoris initia fuisset interemptus. An vero ea quae hactenus scripsimus Quesnelli oscitantiam apprime demonstrent, lector ipse judicabit. Nos hoc illud unum tantummodo in votis habuimus: S. Leonis videlicet testimonium ab omni erroris nota vindicare, atque simul ostendere firmum remanere quod, Probo et Paulino consulibus, Manetis errores damnandi innotuerint, cum octava in Christianos persecutio desaeviret.
5. At quid demum, si mihi objiceretur jam ante Probi et Paulini consulatum a multis annis octavam persecutionem, quae Valeriano ascribitur, saevire desiisse? Quid, si isthaec persecutio ultra debitos fines produceretur, nulla prorsus habita ratione ad Gallienum [Col. 0792B] Valeriani filium, in imperio superstitem; vel ad Claudium, qui Areolum tyrannum sustulit; ad Quintilium, ad Aurelianum, ad Tacitum, qui, Valeriano vita functo, Romani imperii habenas tenuere? An illa Leonis verba, Cum octava jam in Christianos 10 persecutio desaeviret, referri potuerunt ad Valeriani tempora, qui anno 259 ex hac luce migravit? Ab ejus quippe obitu usque ad laudatum Probi et Paulini consulatum decem et octo anni interfluxerunt. Cum haec itaque mecum reputarem, et, veritatis studio adductus, quod in omni scribendi genere semper prosecutus sum, difficilem hunc nodum solvendum mihi ipsi proponerem, quid voce illa desaeviret, quove sensu eam S. Leo usurpaverit, diligentius inquirere opus fuit. Qua in re cum veteres Latini scriptores non conveniunt, et verbum illud [Col. 0791D] Livius illud verbum desaevio usurpavit ad indicandum eum qui exspectat ut ira desaeviat. Luc. At apud Ciceronem vix hoc verbum compositum offendes. desaevio in varia significatione usurpaverint, illam quae Leonino contextui conformior esset seligere atque hic subjicere statui. Non enim vocabulum desaevio [Col. 0792D] Cave ne Quesnellianae S. Leonis editioni fidem adhibeas, a qua contra aliorum editorum lectionem, mss. codd. tum Oxoniensium, tum Vat. exemplarium auctoritatem, voce desaeviret subducta, illa alia ebulliret, minus apta et Leonis sensis prorsus repugnans exhibetur. veteres semper usurparunt ad significandum crudelitatis fervorem [Col. 0792C] quem quis in alios adhibere solet; immo potius et majori cum proprietate illud transtulerunt ad eum indicandum qui paulatim a crudelitate desistens, omni amota ira, pacem cum inimicis componit. Sed revera in postrema hac acceptione Leonem locutum fuisse, Ecclesiae monumenta patefaciunt. Nam Gallienus, qui cum Valeriano patre imperii habuit habenas, quamvis ambobus simul imperantibus octava illa in Christianos persecutio eorum decretis excitata fuisset; tamen, vita functo Valeriano, ipse Gallienus in imperio superstes, pietate erga Christianos actus, omnes crudelitatis motus compescuit, et, prioribus decretis retractatis, lenius ac moderatius erga nostros agere instituit. Si res ita se habuere, quemadmodum narrat Eusebius (Histor. Ecclesiast. lib. VII, cap. 16) , de pace sub Gallieno Ecclesiis reddita disserens, quis non videt jam difficilem illum nodum prorsus esse solutum, totumque illud temporis intervallum quod objiciebatur pene e medio esse sublatum? Gallieni [Col. 0792D] imperium porro usque ad annum 269 esse producendum, cum Ecclesiae, tum Rom. imperatorum tabulae manifestant. Igitur si Gallieno solo imperante lenius et moderatius cum Christianis per totum Rom. orbem actum est; si praeterea Aureliani decreta de inquirendis ad necem Christianis exsecutioni demandata non fuerunt; si denique sub Aureliano ipso nulli martyres exstitere; quis umquam suspicari poterit, aut Leonem minus apte ibi esse locutum, aut iis verbis, cum octava jam persecutio in Christianos desaeviret, mendum aliquod contineri? Sed jam tempus est ut, [Col. 0793A] Quesnellianas cavillationes praetermittentes, ad ea gradum faciamus quae Beausobrianas nugas et argumenta, praecedentibus capitibus opposita, patefaciunt [Col. 0793D] Videsis Rat. Temp. tom. III, pag. 184 Venetae editionis. .
Nihilum prorsus, aut parum saltem, in describendis principum Manichaicae sectae auctorum rebus; aut in designando ex sancti Leonis Magni scriptis genuino tempore quo ejusmodi haeresis damnanda orbi innotuit, hactenus me praestitisse iis videor qui aut Beausobrianam 11 de Manichaeis historiam, vel suis lustrarunt oculis, vel de ea a viris fide dignis disserere audierunt. In quo opere cum auctor, ut jam diximus, veterum Ecclesiae PP. traditionem non tantum conatur evertere, sed etiam sanctissimos viros, aut de [Col. 0793B] errore aut de inscitia insimulans, quasi rabido dente proscindit, quando in percurrendis horum scriptis aliquod offendit quod suis partibus et acatholicae suae religioni repugnare videtur. Cujus quidem generis ea sunt quae cap. quarto, quinto et sexto prioris partis suae Historiae legenda occurrunt; vel ea quae in altera parte scribenda assumpsit, cum divi M. Leonis in Manichaeos agendi rationem ad examen reducens, sanctissimum nostrum pontificem carpit, mordet et exagitat, ac invido quasi caecoque livore in eum excandescit.
1. Agit itaque in laudatis primae partis capitibus de praecipuis illis tribus Manichaicae sectae auctoribus, et testimoniis Graecorum et Latinorum PP. insistere sibi proponens, sanctum Epiphanium secutus, nobiscum imprimis affirmat Scythianum ex Saracenorum gente duxisse originem. Qui postmodum Graecorum instituta et scientias sibi comparare exoptans, Palaestinae confinia inhabitare voluit. Sed tandem in [Col. 0793C] Orientalium Indiam se transferens, navium subsidio, mercaturis operam dedit; quo in exercitio prospera semper usus fortuna, maximas brevi sibi nactus est divitias, marium commoditate, locorum ubertate, ingeniique praestantia semper et ubique illi arridentibus. Duo haec, divitiarum copia videlicet acerrimumque ingenium (ait Beausobre), una cum perfecta atque multiplici scientiarum cognitione, medicinae nimirum, philosophiae, matheseos et astronomiae, raro in uno solo homine reperiuntur. Quem quidem, ob adinventas seu excitatas haereses, aeternum suum nomen fecisse asseverat. At quid (subjicit auctor) si Scythianus in haeresim dumtaxat fuisset lapsus? Non enim eum odio habere nobis opus esset, sed prorsus ei misereri oporteret, cum haeresis animi infirmitati, involuntariis omnino distortisque cogitationibus tribuenda sit, quibus hominis ingenium a veritatis fonte abscedens, deceptum, se in errorem trahere sinit. Quare mitius semper cum Scythiano Beausobre agere volens, in dubium revocat alterum Epiphanii testimonium [Col. 0793D] a nobis superius laudatum, quo vidimus hunc hominem praestigiis et magicis daemonum incantationibus, quibus Aegyptii vacare solebant, animum applicuisse. Huic opinioni fidem adhibuit solus Epiphanius (ait ille) scriptor valde credulus, nimisque in suis assertionibus violentus; cum ex altera parte, nec Archelaus Cascharae episcopus, nec Cyrillus Hierosolymitanus de hac magica Scythiani arte et praestigiis ullam fecerint mentionem.
Quot autem qualiave commenta hic Beausobrianus disserendi modus prae se ferat, neminem prorsus catholicorum latere arbitror. Nam si haeresis imprimis pravis et omnino involuntariis animi motibus tribuenda est, et in iis dumtaxat sistit, cur in crimen [Col. 0794A] vertitur? Cur communi consensione firmatum est voluntatis pertinaciam haereseos errorem involvere sine qua nemo haereticus appellari potest? Profecto, si animus involuntarie erroribus fidei dogmatibus repugnantibus haereret, vix in crimen laberetur, cum nullus prorsus actus gravioris flagitii rationem habeat si voluntarie haud efficiatur. Praeterea quorsum spectare ea possunt quae de Scythiani magicis artibus contendit? An Epiphanii testimonium infirmari posse arbitratur duorum illorum PP. silentio? Nugatur quidem. Nam Archelaus imprimis, ad quem veluti Epiphanio antiquiorem provocat, quasi totus est in enarrandis Manetis rebus, iisdemque exsecrandis, ut vix de Scythiani vita et gestis mentionem prolixius facere illi vacaverit. Cyrilli pariter Hierosolymitani disserendi scopus ea in catechesi non fuit trium illorum Manichaicae sectae auctorum omnia facinora describere, sed obiter considerare dumtaxat quemadmodum tres nequissimi homines omnia pessima congesserint unam haeresim blasphemiis et sceleribus [Col. 0794B] refertam conflando. 12 Idcirco de Scythiano quasi properanter verba faciens, originem, patriam, Aristotelicam vitam, quam imitatus est, quatuor libros compositos, ejus in Judaeam interitum summatim commemorat, et statim ad Terebinthum auri, librorum et haereseos haeredem gradum facit, istius crimina descripturus. At ultro dato quod ejusmodi argumentum ex Archelai et Cyrilli silentio desumptum aliquid concluderet, an non statim labaret et pessum abiret praecedens Beausobriana disserendi ratio? Ubinam scriptores Epiphanio antiquiores, Archelaus videlicet et Cyrillus, mentionem faciunt de Scythiani mercatura, de ejus philosophia, matheseos, medicinae et astronomiae studio? Altum revera de his omnibus servarunt silentium; et propterea liceret inferre haec omnia sibi confinxisse Beausobre, et nimia aeque ac violenta exaggeratione usum fuisse in historiis conscribendis, numquam prae oculis habita veritate, quam unice sibi proposuisse innumeris locis [Col. 0794C] asseverat. Quid vero tandem, si istud tam altum silentium de magica Scythiani arte nequaquam Cyrillus in universum servasset? Hanc enim, tamquam ex Scythiani libris haustam, Terebintho illius successori, et haeredi tribuit, scribens: Cum ad extremum is esset comprehendendus, profugit ad quamdam viduam. Deinde domum ascendens, et advocans aereos daemones, quos Manichaei in abominandis sacris ad hunc usque diem invocare solent, divinitus percussus et de domo prostratus exstinctus est [Col. 0793D] Cyrillo suffragatur Photius lib. I Hist. contra [Col. 0794D] Manichaeos, cap. 12. Videsis Christophorum Wolfium in notis ad cap. 12 Photianae Historiae. .
Duo itaque ibi Cyrillus asseverat: alterum, Terebinthum, magicae artis et daemonum subsidio, praestigiis vacasse, quibus, auctore Beausobre, Aegyptii et Indiarum populi operam dare consueverant; alterum vero, Manichaeos in abominandis sacris daemones invocare solere. Is ergo dicat, amabo, ex quibus fontibus hanc artem hosque ritus hauserint, si ex Scythiani libris non didicerunt? An hujus sectae homines in Indorum Orientis plagam se receperunt ut nefariis hisce studiis vacarent? Terebinthum quippe [Col. 0794D] Indos salutasse nullibi legimus. Nisi conjicere liceat Scythiano comitatum praestitisse, cum illuc se transvehi curavit. Et propterea iisdem disciplinis utrosque imbutos fuisse probabilius esse affirmemus; vel Terebinthum caeterosque Manichaeos, jam (ex Cyrillo) magicarum artium cultores, ejusmodi disciplinam sibi nactos esse lectione librorum quos Scythianus conscripserat. Quare si sine ullo scrupulo ita licet ratiocinari, firmius stabit Epiphanii testimonium, quo affirmavit Scythianum praestigiis et daemonum incantationibus operam applicuisse.
2. Age vero isthaec missa faciamus, aliud commentum indicaturi, quod laudato Epiphanio, Beausobre affingere conatur, occasione maritalis conjugii, [Col. 0795A] a Scythiano cum femina superioris Thebaidis initi. Hanc enim captivam fuisse narrat [Col. 0795D] Archelaus in disputatione habita cum Manete. Archelaus, cui Socrates suffragatus est. Orientales autem non abhorrere a captivis uxoribus etiam ipse Beausobre, aliquorum testimonio suffultus, asseverat. Sed occasionem inde arripit ut stylum contra Epiphanium vertat, quod pulchram et juvenem captivam in perditam infamemque meretricem convertere voluerit; quasi Scythianum, hominem moribus et religione perditum, prostibulam ducere pudere oportuerit. Ex quo autem fonte ejusmodi anecdotum vale Scythiani famae ignominiosum haurire possit, cum Epiphanius illud silentio praetermittat; Beausobre cum ignorasset, in Epiphanium excandescens, hunc maledicum appellare non veretur. Arbitratur propterea nonnisi a vehementi studio et animi violentia raptum haereticorum res gestas et mores descripsisse [Col. 0795D] Beausobre taxat et carpit Dionysium Petavium quod Epiphanii textum verterit: Quam e meretricio quaestu ac servitute; contendens disjunctivam, non conjunctivam, particulam fuisse adhibendam. .
13 Hanc tamen similemque cogitandi atque scribendi rationem, quae Pyrrhoninorum commenta redolet, facile quidem eripiemus, depravatos Manichaeorum [Col. 0795B] mores nobiscum recogitantes. Nulla enim, etiam Ethnicorum, secta sceleratior in impudicitiis, nulla umquam alia hominum schola depravatior in incestuosis effraenatae libidinis actibus, Manichaica inveniri potuit. Nam abjecto quocumque naturae humanae pudore et verecundia, carnales concupiscentiarum motus cohibere nefas reputabant, et a nuptiis abhorrebant, ut filiorum procreationem praecaverent: sed mutuis nefandisque commixtionibus perpetuo utebantur. Quae ergo verecundia, quinam publicae et privatae honestatis pudor dari potuere in homine qui suos asseclas docuit nuptias exsecrandas esse, iisque licere omnibus incestuosae et turpissimae libidinis actibus inquinari? De hisce autem flagitiis non tantum fuisse Manichaeos postulatos, sed publicis et authenticis monumentis et testimoniis jam pluries fuisse convictos, perspicue produnt Acta Romanae inquisitionis scripto sub Leone Magno [Col. 0795D] Videsis lib. II hujus operis, in quo Romanam sub Leone Magno in Manichaeos sacram inquisitionem describimus, et ad examen revocamus. consignata; vel illa quae in Africae Ecclesiis habita sunt, de quibus ipsi [Col. 0795C] opportunius suo loco, temporum ratione servata, verba faciemus. Sed ad Beausobre redeamus. Is ergo concedit Scythiani uxorem fuisse captivam. Sed ex quo fonte colligit, ut, quemadmodum captivam ducere non erubuerit, huic fuerit religio eam ex meretricio quaestu in uxorem non assumere? Pulchram quidem et juvenem sine auctore Beausobre affirmat; idque evinci posse arbitratur, quod hanc plus caeteris Scythianus adamaverit. Igitur hujus tanti amoris causa eam connubii participem habere potuit, tametsi jam pridem apud Thebaidem omnibus vulgatam se exhibuisset. Nec juvat ab Epiphanio eos fontes seu vetustiores scriptores silentio praetermitti ex quibus hocce factum hauriebatur, cum nemo ex antiquis illud in dubium revocaverit, aut contrarium tradiderit; cum forte omnes qui Epiphanii scripta lustrarunt, ea ducerentur persuasione, sanctum episcopum res per Scythianum gestas hujusque mores scripto consignasse, majorum traditionibus insistendo. Cujus [Col. 0795D] quidem dictis, aut suppares, aut saltem sequentium saeculorum homines, Manichaica labe polluti obstitissent, mendaciique notam ei inussissent, ut principem auctorem suum ab hac infamia vindicarent, si rem aliter se habere cognovissent. Istorum ergo silentium, firmis Epiphanii assertionibus conjunctum, quanti Beausobrianam male digestam criticen facere oporteat, plenius patefacit; potissimum cum absque novorum monumentorum subsidio, post [Col. 0796A] tot saecula, unus solus Beausobre, a Scythiani et Epiphanii aevis longissime distans (quippe currente hoc saeculo, anno videlicet millesimo septingentesimo trigesimo nono praesentis lucis usuram absolvit), antiquorum Ecclesiae PP. traditionem, solis commentitiis fabulis evertere et abolere nisus fuerit.
3. Mitius tamen cum sancto Cyrillo Hierosolymorum episcopo noster criticus agere visus est, quem non in errorem lapsum, nimia tamen exaggeratione uti voluisse asseverat. Propterea in describendis Scythiani gestis, personam concionatorum gessisse, qui proposita sibi argumenta declamationibus et superlationibus magnificare potius student quam eorum veritatem patefacere. Et quidem Cyrillus de Scythiani religione verba facturus, dixit hunc nihil commune habuisse nec cum Judaismo, nec cum Christianismo. Ita legisse in Graeco Cyrilli textu [Col. 0795D] Coloniensis versio apud Maternum Cholinum [Col. 0796D] 1564 habet: Scythianus quidam erat in Aegypto genere Saracenus nihil cum Christianismo habens commune. contendit, quamvis antiqua Coloniensi versio priora illa verba, cum Judaismo, expungat. Sed ultro dato quod Graeci codd. utramque habeant lectionem quemadmodum [Col. 0796B] legimus 14 apud Photium [Col. 0796D] Photius, lib. I contra Manichaeos, cap. 12: Scythianus . . . neque cum Christianis versans, neque Judaeorum doctrinam amplexus. , quid umquam habet Cyrillus, quod veritati repugnet; quodque, et si non apertum errorem, nimiam saltem exaggerationem superlationemque prae se ferat? Christophorus Wolfius [Col. 0796D] Wolfius, in notis ad lib. I Photii contra Manichaeos, pag. 38. quidem, in Photianis libris adornandis, quos Amburgi novis typis committi curavit, de Scythiano scripsit: Hic primus inter Christianos stultae de duobus principibus opinionis auctor exstitit. At opinionem hanc stultam, unam esse inter tot tantasque blasphemias quas vel de Christi carnis nativitate, morte et resurrectione Manichaei excogitarunt, quaeque principaliora et solidiora Christianae fidei principia penitus evertit, jam satis omnibus exploratum est, et ipsi in inferioribus explicabimus. Quid igitur cum Christianorum fide illa religio commune habere potuit, quae fundamentalia mysteria oppugnat et abolet? Certe si Beausobrianae starent conjecturae, etiam paganus Dei unius existentiam triumque personarum distinctionem negans, qui creatis sensibilibusque [Col. 0796C] soli, videlicet, luci, sideribus, divinos honores exhibeat, quique Deiparam et divinum Patris Verbum hominem esse factum blasphemet, et innumeros id genus alios errores profitetur, aliquid nobiscum commune habere posset, ea sola ratione quod Christi nomen perperam sibi vindicare auderet. Sed cum veritate quid id umquam affirmabit? Nam paganus de quo agimus, praeter Christianum nomen, quod sacrilege sibi usurparet, nihil prorsus haberet de Christianorum fide, moribus, ritibus et institutis. Quin immo haec omnia, aut saltem corrumpere, aut abolere niteretur. Ita quidem secum reputasse Cyrillum arbitror, cum scripsit Scythianum nihil prorsus commune cum Christianismo habuisse. Quod si deinde Beausobre confingat se refragari Cyrillo, Archelai testimonio adductus, qui Scythianum haereticum et apostatam appellavit, qui actus vehementi ambitu episcopatus obtinendi defecit, quemadmodum de aliis haereseon auctoribus exploratum est, nostra haud [Col. 0796D] quaquam explicatio nutaret. Nam quid prohibet quin isthaec de homine pagano, Christianam fidem simulanti, vera esse possint? Praesertim cum etiam, Beausobre auctore, Scythianus numquam alicubi stabile habere voluerit domicilium, sed, huc illucque decurrendo, Saracenorum modo regiones, modo Palaestinae, Thebaidis, Judaeae, Aegyptiorum, Indorumque plagas inhabitaverit? Fieri ergo potuit ut quandoque inter Christianos commoratus, maxima simulatione [Col. 0797A] usus, Christianam religionem extrinsecus etiam affectaverit, ejusmodi fallacia populos decepturus; ut nimirum speraret episcopatus honorem et dignitatem sibi posse deferri: quibus haud dubie prava dogmata quae imbiberat animoque agitabat facilius aliis credenda profitendaque proposuisset. Tandem, cum in lustrandis Manichaeorum rebus et dogmatibus hactenus nec unum ex fidei Christianae articulis, quos fundamentales appellant, invenissem quem integre et in sua puritate servarent, vix persuaderi possum eorum principem auctorem in suis institutionibus aliquid commune cum Christianismo habere potuisse. Propterea, ad alia gradum facturus, praesentem claudo congressionem, ita ratiocinando. Quod quemadmodum nequissimi hujus hominis malitia nulla lege cohiberi potuit, quin omnia Christianae fidei dogmata labefactare aut evertere conaretur; ita quoque vehementi studio sibi blandiebatur malis artibus episcopatus honorem se fore adepturum; quae duo ostendunt Cyrilli et Archelai dicta sine [Col. 0797B] violenta interpretatione posse conciliari.
4. Jam vero, si Beausobrianam scribendi rationem, quemadmodum statuimus, pedetentim modo prosequeremur, de quatuor Scythiani libris disserere opus esset. Verum cum de hisce seriptis alias, in hujus historiae parte, verba facturi simus, hanc congressionem habere in praesens praetermittimus, 15 potius ad Epiphanium, nostro sermone iterum regressuri. Hunc ergo iterum maledictis et contumeliis proscissum in scenam Beausobre produxit, occasione malae mortis quam subiit Scythianus. Epiphanii itaque testimonium de Scythiani nece, cum aliis veterum scriptorum dictis comparat; atque intelligens non iisdem omnino verbis sibi respondere, in eam abiit persuasionem, haereticum hominem de quo agimus naturali morbo praeventum diem clausisse. Archelaus (ait ipse) nihil de Scythiani interitu scripsit ex quo argumentari liceat eum praeter naturae ordinem obiisse. Cyrillus [Col. 0797D] Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 6, § 13. Hierosolymorum [Col. 0797C] (subdit), qui ante Epiphanium floruit, in rebus quae jam pridem in ea urbe contigerunt apprime versatus, valde stricta oratione haeretici in Judaeam adventum, ut pestilenti contagione illam regionem afficeret, describit; et statim, nulla voce interposita qua cum Mosaicae legis doctoribus disputationes indicarentur, subjicit: Morbo exstincto illo, Dominus sedavit pestilentiam. Photius [Col. 0797D] Photius, in libris contra Manichaeos a Christophoro Wolfio typis mandatis, c. 12, p. 37. tandem, breviori usus sermone, scripsit acerba morte Scythianum periisse. Ex hac porro scriptorum dicendi varietate sibi gratulatur Beausobre, et quasi in scirpo nodum quaerens, Gallice Graecum Epiphanii [Col. 0797D] Epiphanius, haeresi 66. textum, multis notis et animadversionibus interpolatum reddidit, contendens hujus narrationem prorsus cadere, nemine alio ipsi suffragante; immo ipsi aperte refragantibus Judaeorum historiis, quae, cum Judaici populi excidium, tum Hierosolymitani templi eversionem, Titi et Vespasiani armis et militibus factam patefaciunt, ob quae impossibile penitus Scythiano fuisset cum sacerdotibus Judaicis disputationibus congredi, et deinde [Col. 0797D] praestigiis et magicis incantationibus illius urbis templum conscendere. Itaque jam depopulata urbe, temploque ad solum redacto, Scythianus illa omnia facinora quae narrat Epiphanius praestare non potuisset, praesertim cum apostolorum aevo illic non venerit, ut ipsi jam primo hujus operis capite contra Epiphanii fidem ultro dedimus, illius verba in laxiori significatione esse sumenda explicantes [Col. 0797D] Vide quae cap. 1 praecedenti diximus, pro explicando Epiphanii testimonio. .
[Col. 0798A] Veritatis speciem haec omnia prae se ferre quis existimabit qui Judaici populi historias post Titi imperium non lustravit? Secus tamen judicabunt Judaicarum rerum periti, qui norunt Hierosolymam, a Tito et Vespasiano nondum plene deletam, variis aedificiis et turribus superstitibus, iterum ab Adriano, hujus nominis imperatore, fuisse aedificatam, et ab alienigenis non solum, sed a multis Judaeorum millibus fuisse inhabitatam. Tum, videlicet, cum vetusto mutato in Aeliae nomine, Rufus, Judaeae praeses, armata manu sibi ab imperatore Adriano decreta, eos tumultuantes, duce Barcocheba, strenuo ac crudeli viro, qui ad seditionem excitaverat, compressit, multa virorum millia, feminarum puerorumque conficiendo. Hocce alterum sub Romanis imperatoribus Judaicae gentis excidium [Col. 0797D] Eusebius Caesar., Hist. Ecclesiastica, lib. IV, cap. 6. Vide nostram Rufinianam editionem, nota e. nos ipsi annotavimus ad Hist. Ecclesiasticam Eusebii Caesar. Quare perperam omnino pro firmandis suis conjecturis eum laudavit Beausobre. Quam urbem deinde si peregrinis gentibus ex variis terrarum plagis venientibus incolere datum [Col. 0798B] fuit, quia in Romanorum jus conversa, ritum mutavit et nomen; non tamen Judaei in illa urbe superstites suas legales caeremonias mutarunt, sed sacerdotum et levitarum aliorumque ministrorum successione servata, quemadmodum in Assyriorum Babyloniorumque captivitatibus, Mosaicam legem in synagogis, proseuchis et 16 caeteris conventibus, rigidius obervandam inculcabant, Pharisaeis, legum doctoribus et tribuum principibus omnem conatum adhibentibus ne turbae, aut Christo nomen darent, aut Romanorum exemplo idolis servirent [Col. 0797D] Romanorum sanctionibus dumtaxat cautum erat [Col. 0798D] ne Judaei libere religiosum Mosaicae legis cultum exercerent. Sed in privatis domibus, circumcisioni, aliisque ritibus operam dabant, legalibus dumtaxat sacrificiis exceptis. Consule nostram Eusebii editionem tom. l, pag. 179 et seqq. . Qui ergo fieri non potuit ut, secundo labente saeculo, Scythianus Hierosolymam seu Aeliam adventans, Judaici populi sacerdotes fuerit aggressus, suis disputationibus probaturus, vetus Testamentum et Mosaicam legem a malo auctore deo duxisse originem; sed cum ab adversariis fuisset superatus, ad turpitudinis notam delendam, et ipse praestigiatorum artibus usus, alicujus domus tectum, juxta templi ruinas aedificatae, [Col. 0798C] aut aliquam ex antiquis turribus quae Titi et Vespasiani excidio superfuerant, daemonum subsidio, conscendere non tentaverit? Haec autem inter se pugnare haud intelligo. Maxime cum omnes noverint tertium illum librum quem Scythianus conscripserat, quemque de mysteriis appellavit, legis et prophetarum refutationes continere, eumque calumniis contra sacros veteris Testamenti scriptores abundare. Ut igitur ejusmodi commenta et refutationes in vulgus spargeret, easque populo suaderet confingendo Mosaicam legem a malo spiritu fuisse traditam, illi opus fuit ad Judaeam primum proficisci, ut pestilenti contagione illam regionem afficeret [Col. 0798D] Cyrillus, catech. 6. . Nec enim suum nequitiae virus effundere potuisset, nisi conventus, conciones disputationesque coram Judaeis ipsis habuisset. Sed hunc tantarum blasphemiarum et sacrilegiorum virum fuisse a Deo percussum, et repentino interitu e vivis sublatum, Cyrilli loquendi modus, non tantum hisce verbis prodit: morbo exstincto illo, Dominus sedavit pestilentiam, sed aliis subsequentibus, quibus narrat Terebinthum [Col. 0798D] Scythianae improbitatis discipulum auri et sui magistri haereseon haeredem factum, quippe qui in Judaea et Palaestina notus ab horum finibus fuit exclusus, coactus propterea in Persidem transire. Tantum odium igitur et populi horrorem discipulus ob magistri necem atque facinora in se concitaverat, ut amplius illic commorari haud permitteretur. Et quidem acerbam fuisse Scythiani necem, etiam Photius [Col. 0798D] Photius: Ac cum acerba morte magister in Judaea, quo commigraverat, periisset. Lib. I contra Manichaeos, p. 40, apud Christophorum Wolfium. affirmat. Non [Col. 0799A] enim acerba ea mors dici solet quae a naturali aegritudine corporis causatur, quaeque propter membrorum dissolutionem animum a corruptibili carne dividit. Sed talem vocare solemus, quam criminum rei Deo vindice violenter subeunt; vel quam judices et carnifices malefactoribus, poenarum gravitate exhaustis, inferunt, aut inferri jubent. Deum autem Scythianae necis auctorem fuisse, Cyrilli loquendi modus innuit: crudelem deinde atque violentam iis vocibus, acerba morte, significatam esse a Photio, verisimile est. Judaeorum tandem in Terebinthum odium ut exsulem a Palaestinae et Judaeae finibus abire populorum tumultus et iracundia cogerent, ex illius in Persidem fuga plane innotescit. Idcirco credendum est discipulum studuisse saltem ignominiae et turpitudinis notam occulere atque delere, et fugam arripiendo et servi conditionem, atque antiquum suum nomen abjiciendo.
5. Nulla vero ratione adduci potest Beausobre ut postremum hoc assertum concedat. Nimirum Terebinthum [Col. 0799B] ad delendam turpitudinis notam, antiquum mutasse nomen, altero Buddae assumpto. Ut autem facilius lectores in suam trahat opinionem, divitem studiosae eruditionis supellectilem, magnificumque verborum construxit apparatum, ut sensim veteres 17 Ecclesiae PP. in malam fidem adducat, quosque suum opus Gallice scriptum percurrere haud pudet, a veritatis tramite recedere faceret. Capite igitur quinto laudati libri prolatis primo in medium variis Terebinthi nominis etymologiis et explicationibus, eam sibi ex lectionibus arridere posse censuit, quae versuti hominis fraudes et dolos aut prorsus dilueret, aut saltem magna ex parte minueret. Acta deinde Archelai episcopi Cascharae laudat; ex quibus contendit Buddas nomen haud quaquam a Terebintho assumptum fuisse ad populorum odium vindictamque declinandam; sed ex Chaldaeorum idiomate illud derivari, idemque apud Persas significare quod apud Graecos Terebinthi vocabulum. Addit duo [Col. 0799C] illa nomina apprime sibi invicem respondere, quemadmodum haec alia in sacris litteris reperta: Christus, videlicet, et Messias; Petrus et Cephas, Dorcas et Tabitha. Hocce tamquam mysterium a se explicatum lectoribus suis vendidisset Beausobre. Sed cum Fabricii opus percurreret, in tam profundae arcanae rei intelligentia se novit jam pridem praeventum. Quare hisce animadversionibus cum diutius institisset, Terebinthum et Buddam eamdem prorsus significationem prae se ferre absque animi haesitatione affirmavit. Cujus tandem rei, tamquam locupletissimos testes appellat, et clarissimum virum Simonium Assemanum Orientalium linguarum peritissimum et Vaticanae bibliothecae praefectum, Bochart Sacrae Geographiae studiosum scriptorem, Syriacas has voces explicantes, Bethma, scilicet, Boutema et Butema; quae elementorum aliquam diversitatem quamvis habeant, tamen pro uno eodemque Terebintho, seu Budda, a veteribus fuisse usurpatas crediderunt. [Col. 0799D] Verane an potius fabulosa haec sint, quae Beausobre laudato cap. exaggeravit, Orientalium linguarum et vocabulorum studiosi judicabunt. Nos tamen hisce omnibus plenam adhibere fidem interim non audemus: sed noster animus, ne de incognitis rebus judicium ferat, suspensus haerens perpendit praecedentem Beausobrianam rerum congeriem repugnantia non carere. Nam vel huic Scythiani servo, seu discipulo, altero Manichaicae scholae magistro, credimus Terebinthi fuisse natale nomen, et istud apud quascumque nationes, et Chaldaeos etiam, retinere debuisset; [Col. 0800A] quamvis ab hujus gentis populis, ob idiomatum diversitatem, et elementorum usum, alio sono et vocis flexibilitate enuntiaretur. Vel dicendum est gravi adductum causa Terebinthum illud mutare oportuisse. Si primum dabit Beausobre, quemadmodum dare deberet, cur, non servata Chaldaeorum vocis desinentia, in a videlicet, aut m, illud Terebinthi rejecerunt, ut usurparent Butam, aut [Col. 0799D] Nos non irrideat lector, cum in percurrendis his nostris Exercitationibus Buddae vocabulum descriptum offendat, geminata littera d; Cyrillum enim Hierosolymitanum, aliosque antiquos scriptores, sumus secuti. Quamvis Beausobre et alii recentiores Buda pro Budda retinuerint. Budam? Has enim nullam habere affinitatem cum hujus haeretici nativitatis nomine, radicalia deinde litterarum elementa non servare, quis non videt? Propterea non facile moveor assentiri Beausobrianis dictis, quibus persuadere nititur Assyrios, etiam hominum propria nativitatis nomina mutare potuisse, et consuevisse. Ratio quidem ex Bochart ab eo adducta, prorsus cadit, cum auctor in sua Sacra Geographia non affirmet duo illa vocabula Terebinthus et Butam, seu Budam, apud Assyrios et Graecos in significatione sibi cohaerere; sed denotare, et respondere vocabulo Persarum Buddas, et usurpari pro [Col. 0800B] Terebintho, impio Manetis praeceptore.
6. Quamvis tamen Bochart Beausobrianis suffragaretur conjecturis, minime nobis negotium facesseret, ut vetustiorum PP. sententias in angulum veluti falsas rejiceremus. Cum enim Cyrillus aperte scripsit: Ne ex proprio nomine in Perside cognosceretur, Buddam seipsum vocavit, dolosum fraudulentumque Terebinthi studium enuntiavit, quo sua et magistri 18 facinora tegere quaesivit. Hoc ipsum cum ex Cyrilli [Col. 0799D] Cyrillus, catechisi 6, ubi supra. , tum Epiphanii dictis Photius [Col. 0800D] Photius, cap. 12, apud Wolfium, pag. 41, narrat, Scythiano mala morte functo, Terebinthum in omnium opprobrium venisse. Cum in Palaestina et Judaea degens, ac piorum omnium judicio damnatus opprobrium non ferens, Persidem proficiscitur, assumpto Buddae nomine. confirmavit, dicendo Terebinthum in Persidem profectum, assumpto Buddae nomine. Jam enim ejus fama pervagata, odium impio viro conciliaverat antequam in cujusquam consortium veniret. Quid plura? Petrus Siculus, qui Manichaeorum res gestas diligenter, cum ex aliorum scriptis, tum constanti aliorum fama et traditione edoctus, hactenus dictis suffragatus est. Mirum tamen nobis videtur quod Beausobre in evolvendis antiquorum scriptis nec unum saltem invenerit [Col. 0800C] qui affirmaverit Terebinthi vocem a Graecis assumptam ad arborem significandam, ab Assyriis deinde pro Budda, seu Butha interpretari. Quae causa esset, ut ipse ait, quare hoc postremum nomen Persae Terebintho imponerent; quasi studiosi hunc hominem vernaculo potius idiomate quam Graeco vocitare. Mirum, inquam, quod nec unus id testatus fuerit. Quapropter ad praesentem quaestionem haud quaquam faciunt tria illa exempla audacter ex sacris litteris desumpta, in quibus ad unam eamdemque personam designandam, voces duae illae (spectata idiomatum diversitate) geminari necesse fuit. Ipsi namque sacri scriptores geminationis causam indicarunt, ad quamcumque aequivocationem praecavendam. Et ne quis ab adductis exemplis nos velle abscedere in praesens existimet, ad eas Scripturas novi Testamenti provocamus, in quibus mentio facta est de Christo et Messia, de Petro, et Cephas, de Tabitha et Dorcas. In omnibus enim iis sacri scriptores, et horum interpretes, aeconomiae formulis usi sunt, ad idiomatum [Col. 0800D] et interpretationum diversitatem indicandam; ne quis in errorem ductus, geminari etiam personas arbitraretur. De Christo quidem et Messia locutus est Joannes scribens [Col. 0800D] Joannis IV, 25. Joannis I, 41, 42. : Scio quia venit Messias, qui dicitur Christus; et clarius in alio textu, idem Joannes, referens verba Andreae, fratris Simonis Petri, scribit: Invenimus Messiam, quod est interpretatum Christus. Rursus idem Joannes verba facturus de Petro, et Cephas, habet: Tu es Simon Bar-Jona, tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. Atque [Col. 0801A] tandem sanctus Lucas, in apostolorum Actis [Col. 0801D] Actorum IX, 36, 40. , ad tollendam quamcumque sermonis ambiguitatem, de Tabitha disserens, haec habet: In Joppe autem fuit quaedam discipula nomine Tabitha, quae interpretata dicitur Dorcas. Innumera quidem alia id genus exempla in Scripturis et apud SS. PP. offendimus, quibus in praesens insistere supervacaneum ducimus, ne in rejiciendis iis quae ad fucum faciendum Beausobre adducere solet prolixius procedamus. Igitur huic argumento finem daturi, sic claudimus sermonem. Cum igitur inter tot et tam varios antiquos scriptores, nec unus dixerit Terebinthum, Graecam vocem, Syriace Buddas interpretari, plane ignoramus qua licentia Beausobre ad praecedentia exempla ex Scripturis mutuata provocare voluerit, ut vetustos sanctos PP. et scriptores qui de Manichaicis rebus disserunt in malam fidem adduceret, eosque tamquam imposturarum et mendaciorum reos morderet; at tolerabilia tamen judicari possent quae in hoc capite hactenus de Terebintho scripsit Beausobre [Col. 0801D] Beausobre, cap. 5, lib. I Hist. Manichaeorum, pag. 62. , [Col. 0801B] si postmodum latiorem adhuc viam non sibi aperuisset ad evertenda alia majoris momenti quae de Manichaeis antiquiores scriptores tradidere; vel si omni animi sui studio non conaretur ea religionis Christianae dogmata abolere, quorum sacris in litteris aperta mentio facta est.
19 7. Prioris generis ea sunt quae ibidem scripsit de Buddae, seu Terebinthi, disputationibus apud Babyloniam cum Solis sacerdotibus institutis, quarum Cyrillus, Epiphanius, Photius, caeterique mentionem fecerunt. Quando videlicet scelestissimus homo famam et honorem simul sibi nancisci cupiens, se ex muliere virgine natum impudentissime gloriabatur, ut ex Archelai Actis etiam colligitur. Alterius vero generis sunt ea quae scribit agens de praestigiis et daemoniaca Terebinthi arte, in qua hunc sacrilegum apprime fuisse edoctum jam ipsi ex veterum testimoniis intelleximus. Contendit quippe Beausobre nulla ratione adduci posse ut credat malos angelos, sive daemones, [Col. 0801C] in elementa, homines caeterasque creatas res vim aliquam et potestatem exercere posse: atque ita suis partibus insistens, tamquam ridiculum damnat illum Romanae Ecclesiae ritum, quo divina ope implorata, super animatorum corpora, elementa, aliasque res sensu carentes, exorcismos et exsufflationes adhibet et pronuntiat ad daemones expellendos.
Quod itaque ad prioris generis res spectat, mordicus laudatus criticus negat Terebinthum, seu Buddam Manichaeum, se ex virginis utero, vel latere genitum et natum confingere et praedicare potuisse. Unum enim, ait ipse, ex praecipuis Manichaeorum dogmatibus istud erat, Incarnationis divini Verbi mysterium, duarumque naturarum in una persona unionem inficiari, ex ea videlicet ducti ratione, mulierem virginem numquam sine carnali concubitu et viri semine posse filium hominem concipere, et in lucem edere. Ejusmodi commentum (subjicit) altero hujus nominis viro, qui fuit auctor sectae Gymnosophistarum esse tribuendum, veteres scriptores affirmarunt. [Col. 0801D] Quorum nonnulli etiam illud Simoni Mago ascripserunt. S. Hieronymus tandem, libro contra Jovinianum, expresse hujus imposturae auctorem facit Buddam Indum, ita scribens: Apud Gymnosophistas Indiae, quasi per manus hujus opinionis auctoritas traditur, quod Buddam principem eorum e latere suo virgo generavit [Col. 0801D] S. Hieronymus, lib. I contra Jovinianum pag. [Col. 0802D] 345. . Fateor quidem haec de Budda Manichaeo a Cyrillo, Epiphanio, Photio aliisque qui Manichaeorum gesta scripto consignarunt, non affirmari; eam tamen fabulosam ex utero virginali generationem in Archelai Actis recenseri. Sed quid inde? An ejusmodi narratio continebatur in autographis actis et in vetustioribus exemplaribus illius habitae [Col. 0802A] disputationis? An quisquam usquam gentium id affirmavit? Acta enim illa, etiam suffragantibus doctissimis viris, modo interpretum studio, modo amanuensium oscitantia et ignavia, pluries gravius interpolata et vulnerata fuere; ut vix in praesens, et ne vix quidem, de eorum integritate judicare possimus. Quare mihi facile persuadeo quod si praeter Buddam Manichaeum alium Indum nos admittere oporteat, Gymnosophistarum sectae auctorem, imperiti quandoque amanuenses, ex nominis similitudine decepti, fabulosam illam generationem, veluti a Budda Manichaeo praedicatam, Archelai Actis inseruerint. Nostrae quidem conjecturae favet aliorum scriptorum silentium, et ipsius Beausobre testimonium. Is enim pene innumeris locis contendit Cyrillum, Epiphanium, Photium, Petrum Siculum, caeterosque scriptores, in Manichaicis rebus narrandis, Archelai Actis (quae apocrypha appellat) institisse, atque singula in istis contenta, aut summatim, aut prolixius in sua scripta traduxisse. Cum igitur, eodem Beausobre auctore, [Col. 0802B] nullus alius scriptor Archelao posterior, de fabulosa hac generatione, tamquam a Budda Manichaeo praedicata, ullum prorsus verbum fecerit, necessum erit judicare, neque in autographis Archelai scriptis, nec in vetustioribus horum exemplaribus, tum contineri; vel si continebatur, eam tamquam spurium additamentum rejecisse.
Quamquam tamen Buddas ille de quo agimus forte fabulam illam 20 de sui generatione non confinxerit et in vulgus sparserit, nihilominus sine audaciae nota inficiari haud possumus hunc Manichaeorum alterum principem cum Solis sacerdotibus et Persarum eruditis viris disputationes habere voluisse. Cyrillus namque, postquam hujus e Palaestinae finibus fugam nominis mutationem, atque in Persidem transitum descripsit, statim subdidit [Col. 0802D] Cyrillus Hierosolymitanus, ubi supra. Photius, in superioribus laudatus. : Verum illic habuit adversarios sacerdotes Solis, et, multis sermonibus concertationibusque commotis, redarguebatur. Demum cum esset comprehendendus, profugit ad quamdam viduam. [Col. 0802C] Photius quoque cum dixisset hunc versipellem nullum fructum ex mutato nomine percepisse, et cum ex operibus et ex doctrina iis qui ipsum prius ignorabant notus evasisset, a viris apud Persas eruditis qui non pie quidem sentiebant, sed meliorem tamen eo circa omnia sententiam tuebantur, confutatus et expulsus est.
8. De quibus autem rebus Buddas cum Persarum sacerdotibus, quaestiones disputationesque habuerit, non mihi judicandum sentio, ne temeritatis nota inurar. Rem tamen diligentius Beausobre perquirere nisus est, et aliquod discrimen offendens inter Archelai scribendi modum et Epiphanii dicendi rationem, horum testimonia cum facile sine ulla repugnantiae nota conciliare potuisset, neglexit; et praecedentem suae critices methodum secutus, Zoroastris et Persarum de duobus principiis, vel uno tantum, animarumque ex corporibus in corpora transmigratione systemata laudatos PP. minime intellexisse contendit, ut ipse probaturus, in altera Historiae parte sibi reservasse affirmat. Concludit denique, ex [Col. 0802D] Archelai testimonio, hunc non dixisse disputationem Buddam inter et Persarum sacerdotes, sive sapientes, ad duorum principiorum existentiam pertinuisse, sed potius respexisse ad bellum ab adversariis potestatibus contra Deum factum. Nos vero si sedulo haec perpendamus, an non affirmare cogemur Beausobre nugis dumtaxat delectari? Si enim habita disputatio, auctore Archelao, fuit circa bellum quod adversi principes, vel potestates, ante externam rerum emolitionem Deo fecerunt, jamjam Buddas duo aeterna principia inter se repugnantia audacius propugnabat, ut affirmavit Epiphanius [Col. 0802D] Epiphanius, haeresi 66. . Propterea, quale discrimen inesse in utriusque auctoris loquendi modo [Col. 0803A] dicemus, cum utraque oratio eumdem prorsus scopum attingat, ea dumtaxat verborum diversitate admissa, ut Archelaus [Col. 0803D] Archelaus, in Actis disputationis, pag. 97. prolixius, pressius autem seu strictius, Epiphanius disputationem descripserit? Photius tandem asseverat [Col. 0803D] Photius, ubi supra, apud Christophorum Wolfium, p. 42 et seqq. dumtaxat Buddam et Solis sacerdotes disputasse, hosque rectius quam ille Manichaeus sentiret disseruisse. Et quidem suis disputationibus nullum prorsus discipulum sibi acquisivisse, si viduam illam amicam excipiamus, dolis malisque artibus deceptam, apud quam hospitio excipiebatur, jam ex Archelai narratione innotescit. Qui deinde addidit: Mane primo ascendit solarium quoddam excelsum, ubi nomina quaedam coepit invocare, quae nobis Turbo dixit solos septem electos didicisse. Quid vero Buddam post suum in solarium ascensum fecerit, quidve, Deo vindictam, agente, eidem contigerit, statim subdidit Archelaus. Gum ergo (ait) ascendisset, ritus nescio cujus vel artificii gratia, solus autem ascendit, ne inde ab aliquo convinci posset . . . . Haec eo cogitante, justissimus Deus sub terras eum detrudi per [Col. 0803B] spiritum jussit.
Narrationem ejusmodi multis de causis labare affirmat Beausobre. Nam ubi Archelaus dixit Buddam quaedam invocasse nomina, Cyrillus ab ipso recedens, daemones aereos substituit, et eos quos Manichaei in suis sacrificiis seu conventibus, ut interpretatur [Col. 0803D] Christophorus Wolfius, in notis ad lib. I Photii contra Manichaeos. Christophorus Wolfius, invocare consuescunt. Post haec animadvertit Beausobre neque convenire 21 Graecos scriptores in recensendis ritibus a Budda adhibitis, cum Archelaus dixerit dumtaxat solarium ascendisse, ad quaedam nomina invocanda; et Epiphanius contendat eos ritus magicos fuisse ut praeternaturale aliquod signum patraret, ad suorum adversariorum ora occludenda. Archelaus concludit denique spiritum a Deo jussum fuisse ut Buddam e solario in terram detruderet, quem spiritum Epiphanius angelum appellavit; et Cedrenus, quasi huic tragicae scenae praefuisset, angelum describit aggredientem nefarium Terebinthum, ut repente praecipitem dejiceret. [Col. 0803C] Labare ergo haec omnia certo sibi Beausobre persuadet, cum nemini innotescere potuerint absque revelatione. Ad tollendas porro has antiquas contra haereticos praejudicatas opiniones, studium suum convertit Beausobre, et sibi quasi sublanditur posse sapientioribus animadversionibus uti, pro rerum veritate cognoscenda, insistendo dumtaxat Archelai narrationi, quam simplicem, naturalem, atque innocentem appellat. Cujus generis prior animadversio ea est: Buddam, videlicet, primo mane solarium domus ascendisse, ut Deum oraret, et solus quidem ascendit (ait) ut divinis mandatis obtemperaret, quibus dictum est, ut orantes ab oculis et hominum frequentia fugiamus. Altera animadversio spectat ad Manichaicum orandi ritum, a Zoroastris institutionibus derivatum, quo sectatores jubentur vultibus ad Orientem conversis orare, sibi confingentes ignem illum in sole conspectum, cum thronum, tum divinam praesentiam significare [Col. 0803D] S. Leo Magnus, serm. 7 de Nativitate, cap. 4: De talibus institutis etiam illa generatur impietas, ut [Col. 0804D] sol inchoatione diurnae lucis exsurgens a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur. Consule etiam epist. 15, ad Turribium Asturic., cap. 11. . Tertio animadvertit Orientis populos orationum causa domorum tecta [Col. 0803D] consuevisse ascendere, ut colligitur de Petro in Joppen orante [Col. 0804D] Act. Apost. X, 32. , et de Esther domus superiora ascendente, cum secreto aliquid facere recogitaret. Lepide quidem Beausobre! Sed haud intelligo qua ratione sive licentia tria illa praedicare nitatur, tamquam Scripturarum dictis conformia, et iis ritibus consona quos antiqui catholici, et sacri viri in eorum precibus adhibebant. In abscondito quidem orare oportet, ad vanam nimirum gloriam praecavendam, eamque sibi animi attentionem conciliandam quae maxime [Col. 0804A] necessaria est ut cordis motus cogitationesque cohibeantur ne extra Deum vagentur. At orationis scopum sibi tum proposuisse Buddam quis arbitrabitur? Aut saltem eo in proposito divinis mandatis obsequi voluisse, quis umquam confinget? Jam aderant sacerdotes Solis, quos tamquam sibi adversarios (utpote ab eorum disputationibus superatus) in concionem vocaverat, ut praestigiarum suarum testes adessent. Accedit deinde Manichaeorum palmare dogma fuisse, lucem, et solem ipsum, non tamquam Dei summi sedem et thronum intueri, sed eum veluti verum Deum adorare, ut inter caeteros SS. PP. summus pontifex Leo primus variis in locis testatus est, expresse de Manichaeis Romae deprehensis orientem solem adorantibus disserens qui se reflectebant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinabant. Istud autem fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, S. P. dolens arbitratus est, subjiciens: Quia etsi quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, [Col. 0804B] venerari intenderent, tamen ejusmodi officiorum ritum nihil differre a gentilium superstitioso cultu paucis demonstrat, subdens: Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus eorum ritibus qui creaturis deserviunt misceatur. Haec autem dixisse et scripsisse Leonem, ut quosdam Romanae Ecclesiae Christianos a pravis Manichaeorum institutis deceptos ab ejusmodi orandi ritu amoveret, jam totus illius sermonis textus patefacit. Sed Manichaeos soli atque sideribus, quemadmodum pagani, quamvis alio principio ductos, 22 cultum adhibuisse, innumeris argumentis constabit. Legimus deinde S. Petrum in Joppen circa horam sextam, non ad solis ortum, ascendisse in superiora. At nullibi constat domus tectum conscendisse. Et Scriptura de oratione reginae Esther verba faciens, dumtaxat testatur eam in cinere et stercore stetisse, corpus suum jejuniis humiliasse, omnia loca in quibus antea laetabatur crinium laceratione implevisse, et [Col. 0804C] semper ad Dominum conversa dixisse: Adjuva me solitariam, et cujus praeter te nullus est auxiliator alius [Col. 0804D] Lib. Esther XIV, 1 et seqq. . Ubinam ergo invenit Pricaeus, a Beausobre laudatus, reginam Esther in sui palatii planitiem se recipere consuevisse, ad secretiora forte Judaicae religionis exercitia agenda? Id quidem ex Danielis historia quasi obscure colligimus; quod forte dissimulavit Beausobre, ne suo se jugulo, premeret. De propheta autem Domini sacer textus narrat quemadmodum, tribus dierum horis statutis, ingressus domum suam, et fenestris apertis in coenaculo suo contra Jerusalem flectebat genua sua, et adorabat [Col. 0804D] Dan. VI, 10. . Qui sane agendi modus ad templum potius Hierosolymis constructum, quam ad Orientem Danielem orantem respicere voluisse significat. Beausobre ergo nulla ratione prohibere poterit quin arbitremur S. Petrum in Joppen, apud Simonem diversantem, sexta diei hora domus superiora ascendisse, ut vultu ad Hierosolymitanum templum converso Deum oraret.
9. Isthaec tamen praetereamus. Quae quamvis quoddam [Col. 0804D] virus prae se ferant, quo sensim haeretici catholicorum pietatem corrumpere student, nobisque negotium facessant in iis quae ad sanctissimos Christi ritus et caeremonias pertinent; quas vel subvertere ipsi heterodoxi nituntur, aut saltem eas non ab apostolorum institutionibus et divinis quandoque mandatis derivari, sed ab hominum voluntate, et arbitrio, et a diversarum regionum usu populorumque consuetudine potius pendere confingunt; tanti tamen momenti haud sunt, ut verae religionis dogmata aut [Col. 0805A] dejiciant, aut in apertum contemptum adducant, potissimum si sacrorum pastorum auctoritatem in ecclesiasticis ritibus ut caeremoniis praescribendis non offendant [Col. 0805D] Rituum diversitas quae ab apostolorum institutis derivata non sit Rom. PP. et conciliorum auctoritate fuit proscripta. Novissime id innotescit, cum ex Constitutionibus Benedicti XIV summi pontificis, tum ex ejus Operibus typis mandatis. Porro de hac rituum diversitate verba facit in tribus libris de Missae Sacrificio, et in aliis de Synodis, quos lector magnae eruditionis cupidus lustrare poterit. . Nobis itaque gravius dolendum fuit quod Beausobrianum ingenium multiplex et tortuosum in iis etiam moveatur quae expresse in sacris litteris tradita sunt, et apertam suam infidelitatem multis calumniis circumseptam in aliorum animum quaerat insinuare, praemisso consueto vanae et fallacis eruditionis apparatu; ut improvidum quandoque lectorem, qui novitatibus potius quam pietate delectatur, demulceat, illiciis et laqueis perstrictum devinciat. Cujus generis quidem censeri debent caetera omnia quae in fine illius capitis subdit, Terebinthi, seu Buddae Manichaei historiam ex Graecis [Col. 0805D] Beausobre, lib. I Historiae Manichaeorum, cap. 5. Latinisque PP. ad exitum perducturus. Hujus itaque haeretici res gestas subtilius inquirens, tamquam probabile autumat, et vendit magorum superstitionibus ea de causa imbutum fuisse, quia e Babyloniorum gente derivatum, cujus philosophi angelos non tamquam [Col. 0805B] deos, sed tamquam Divinitatis ministros, venerari consueverant; ea nimirum ducti persuasione, quod inter ipsos quodam servato ordine anni diebus mensibusque praeessent, quemadmodum et elementis et rebus omnibus quae in hac vita hominibus contingere solent. Et quasi quod catholica Ecclesia ab hac Babylonensium et Persarum superstitione sacrum cum festorum dierum, tum divinorum officiorum ritum atque ordinem haurire 23 potuerit, audacius affirmat eas gentes suos angelos tamquam sequestres mediatoresque interpellare consuevisse, quemadmodum recentiores catholici, singulis anni diebus, de aliquo sancto in quotidianis officiis et liturgiis faciunt mentionem. Preces autem ejusmodi veneficia et magicos cantus a Mahometanis appellari asseverat. Post tantam tamen nugarum et falsitatum suppellectilem, idem Beausobre se haerere suspensum ait ut angelorum nomina, seu coelorum intelligentias, ob quamdam disciplinam arcani, non [Col. 0805C] nisi Manichaeorum electis, qui longe septenarium numerum excedebant, fuisse revelata, ut Turbo coram Archelao Cascharae episcopo, se sistens confessus est. Etenim Augustinus, qui hujus sectae quondam dumtaxat fuit auditor, cujusdam amatorii cantici meminit, in quo aeonae inveniuntur conscriptae. Quare mihi videtur non sibi constare Beausobre, qui nunc contemnens vel haud animadvertens ea quae de Terebinthi, Buddae, id est Babyloniorum et Persarum superstitiosis institutis, mox scripserat, contendit Manichaeos non invocasse angelos, quamvis istis honorem et laudes adhibuissent; et Cyrillum taxat quod angelos cum daemonibus confuderit; postulando Manichaeos, quod aereos daemones terram inter et lunae spatium interclusos invocaverint. Hos autem non invocari, sed prorsus abominari affirmat, Turbonis confessione adductus [Col. 0805D] Praecepit electis suis, cum desinerent manducantes [Col. 0806D] orarent, et mitterent oleum super caput exorcizatum, invocatis nominibus plurimis ad confirmationem fidei hujus. Nomina autem mihi non manifestavit; soli enim illi septem utuntur his nominibus. Acta disp. Archelai, edita Romae a clariss. viro Zaccagnio. , qui dixit Manetem praecepisse suis sectatoribus ut sumpto cibo capita oleo exorcizato inungerent, invocatis, seu prolatis, quibusdam nominibus, mysteria falsae illius religionis significantibus; [Col. 0805D] quorum nominum cognitio, solis septem, id est septuaginta, electis reservaverat. Oleum deinde hocce exorcizatum juxta Graecam et Latinam versionem fascinatum Tillemontius appellatum voluit. Quare Beausobre hisce duabus vocibus insistens subdit: Si exorcizatum pro fascinato sumi debet, quid dicendum erit [Col. 0806A] de tot tantisque Romanae Ecclesiae ritibus et caeremoniis? Itaque concludit: Si ergo Manichaei exorcismos supra oleum proferebant, antequam eo uterentur, jam innotescit Manichaeos ab ea ridicula opinione fuisse praeventos, daemones elementa et corpora vexare posse, quae opinio cum admodum in Ecclesia praevaluerit, supplicationibus et exorcismis utitur ad eos expellendos.
10. Hisce tandem omnibus nos insistere sedulo oportet, ad eripiendas fallacias, falsas criminationes, irrisionesque, quibus et catholicam Ecclesiam sycophanta Beausobre insectari ausus est. Is ergo imprimis haereticorum aeona cum angelis atque daemonibus confundit; quorum aeonum architecti fuerunt Simon Magus, haereticorum princeps, Montanus, Menandriani, Saturniliani, Cerinthiani, Carpocratiani, Valentiniani, aliique, ex Marco Aegyptio derivati; qui veterum poetarum et ethnicorum ludo instructi, fabulose aeonum existentiam et exercitum commenti sunt, quos pro arbitratu variis nominibus deinde donarunt, [Col. 0806B] ob diversa munera quibus fungi confingebant somniantes. Sed longe alia fuit veterum ethnicorum doctrina. Nam quamvis fidei illustratione carerent, tamen Hesiodus [Col. 0806D] Hesiodus, I Oper. Ii quidem daemones facti sunt Jovis magni consilio, Boni, terrestres, custodes mortalium hominum. Qui observant justa et prava opera. Aerem induti, passim euntes per terram, Opum largitores, atque hoc praemium regale sortiti sunt. omnium primus, Deum inter, supremum locum habentem, et homines in infimo positos, quosdam interjectos spiritus immortales, ratione et intelligentia quadam praeditos, exstare cognovit, quos daemones, sive genios, 24 appellavit; hosque angelos nos nominamus. Luculentissime praeterea de daemonibus Plato fecit mentionem, et potissimum in Timaeo, quos orbibus illigatos, immo orbes ipsos ac stellas quasi deos inferiores arbitratur: secundum quos daemones, alios generatione propagatos infimosque describit. Qui cum natura sua dissolubiles sint et mortales, suprema tamen voluntate Dei, quae natura fortior est, immortales erunt et aeterni. Ab his autem animalia esse procreata; immo et corpora ipsa, in quae humanas ipse animas infudit, asseverat. Platoni suffragatur ejus interpres Alcinous, Hostanes [Col. 0806C] magus, Orphaeus, Thaletes, Pythagoras aliique, qui revera daemones, seu angelos, sine ulla prorsus dubitatione exstare affirmarunt; quamvis de eorum natura et proprietatibus aliter ac aliter fuerint ratiocinati. Ad alterum systema de aeonum existentia hactenus omnibus scriptoribus tamquam fabulosum commentum inextricabile apparuit. Hosque etiam apud eorumdem architectos aliquid commune habere cum iis substantiis quas angelos, seu daemones, appellamus, nulla certa ratione adhuc exploratum est. Non ergo Augustinus de amatorio illo Manichaeorum cantico faciens mentionem, in quo aeones descripti inveniebantur, angelos, seu daemones, indicari credidit: sed optime horum haereticorum fraudes novit, falsas illas intelligentias in sideribus et orbibus affixas confingentium. Qui cum superstitiosa persuasione ducerentur, totam hominis vitam ex siderum, elementorum, seu aeonum, pendere affectionibus, horum influxus sibi propitiari posse, mentiebantur, aut saltem mutari quandoque, si iisdem supplicaretur; [Col. 0806D] quando, videlicet, ex erratico eorum motu, vel stabili permanentia, malignis quibusdam aspectibus nocerent. Noster Leo Magnus variis in locis, cum Manichaeos, tum Priscillianistas, horum mendaciorum propugnatores, exagitat, ita eos perstringens: Quid autem est sol, vel quid est luna, nisi visibiles creaturae, [Col. 0807A] et corporeae lucis elementa? Quorum unum majoris claritatis, et aliud minoris est luminis [Col. 0807D] S. Leo Magnus, serm. 26, qui est 7 de Nativitate. Item serm. 82, de oct. Apost. et epist. 15, c. 12-14. . Deinde diurna tempora a nocturnis distinguens, diversas qualitates, non vitae gradus iis inesse suadet, cum priusquam luminaria et sidera fierent, tres dies sine solis cursu, et noctes sine lunae siderumque ministerio praecessissent. Quare ergo quarta die omnium Creator ea condiderit, hisce subsequentibus verbis indicat. Ut nimirum essent ad hominum utilitatem: Ut rationale animal, nec in distinctione mensium, nec in recursu annorum, nec in dinumeratione temporum falleretur; cum per inaequalium horarum impares moras, et dissimilium ortuum signa manifesta, et annos sol concluderet, et luna menses renovaret.
11. At si mihi nunc liceret diutius in expendendis antiquorum Babylonensium et Persarum philosophorum superstitionibus immorari, qui singulis horis, diebus et annorum mensibus, varias aeonum conjunctiones affixas esse contendebant, a quibus hominum fata pendere mentiebantur, quos deinde sibi opitulari [Col. 0807B] et propitiari deprecabantur; jam facilius demonstrare possem, nullam prorsus cum nostris ritibus habere similitudinem et affinitatem. Quis enim sibi persuadet Belial cum Deo convenire, et idolum [Col. 0807D] S. Hieronymus, tom. IV edit. Rom. factae a cl. Pamelio, ad cap. 42 lib. XII Commentariorum in Isaiam. habere aliquam cum veritate affinitatem et similitudinem? Idolum quippe purum putumque figmentum est, a mendacio quidem adinventum ad rationales substantias decipiendas. Idcirco si, auctore Leone, divinarum Scripturarum interprete sapientissimo, divina omnipotentia factum est ut ad nostram utilitatem sidera caeteraque coelestis militiae signa, sensu et vita carentia, servato dierum, mensium et annorum ordine, quem sacrae etiam litterae veteris Testamenti potissimum expresserunt, temporum successiones distinguerent; jam solam divinam virtutem et providentiam laudare oportet, quae talia signa ad nostram scientiam, institutionem 25 et beneficium condere voluerit. Caeterum cum coelorum aspirationes, aeris immutationes, siderum, vel aeonum, ascensiones, descensiones, cursus, [Col. 0807C] gradus, retrogradationes, ortus et interitus, necessario omnino efficiantur, et a mortua natura deriventur; quae laus, qui honor, vel cultus rationabiliter iis adhiberi poterit? Nihil ergo superstitiosius, nihil magis veritati contrarium, quam vana et fallax cum ethnicorum, tum veterum haereticorum philosophia, qua, cum mirabilia in orbe contingentia intuerentur, aeonum affectibus deputabant. Et propterea variis nominibus excogitatis ad eos invocandos, etiam in sacris mysteriis sibi propitiari posse stulte arbitrabantur. Quemadmodum de Montano et Cataphrygis, haeresum auctoribus, inter caeteros scripsit Augustinus [Col. 0807D] Augustinus, libro de Haeresibus, et tom. VI, lib. contra epistolam fundamenti cap. 3. Libellus synodicus apud Concil. collectores, tom. I pag. 615. ; qui, loco sacrae baptismatis expiationis et regenerationis, immundo lavacro suos asseclas abluebant, tot aeonum nominibus recitatis, quot in integro anni circulo contineri somniabant. Hunc autem, Montanum videlicet, octingentos septuaginta aeones, quos singulos proprio nomine vocitabat, excogitasse, ex libello synodico intelligimus. Catholicorum autem rituum et festorum institutio, quam [Col. 0807D] affinitatem et similitudinem cum hisce fabulosis figmentis habere potest? An non catholica Ecclesia in festorum ordine distribuendo, in officiis et liturgiis recitandis, spectata temporum diversitate et mysteriorum dignitate, quae solemni cultu ob divinam institutionem celebrari debent, Deo optimo maximo laudes persolvit? Soli Deo quidem in officiis, [Col. 0808A] liturgiis caeterisque, cum publicis, tum privatis, supplicationibus, servitutis cultum impendunt catholici, et ad eum preces, voces et corda dirigunt. Unde ergo colligit Beausobre quod quotidiani catholicorum religionis ritus cum Babylonensium, Persarum et magorum superstitiosis caeremoniis in quibusdam comparari possint? At similitudinem forte, vel affinitatem, in eo consistere arbitrabitur, quod Romana Ecclesia, quosdam anniversarios festos quibusdam temporum diebus consecraverit, quos deinde sanctioribus ritibus et caeremoniis agendos esse praecepit? Vel quia singulis anni diebus, recurrente natali alicujus viri, sanctitate, doctrina, martyrio, virginitate celeberrimi, horum insigniora et probata virtutum facinora, in fidelium mentes revocare consuevit, tum ad divinam laudem persolvendam, tum ad imitationis studium in iis excitandum? in his ergo nihil prorsus inveniri posse quod Persarum, Babylonensium et magorum superstitiosis solemnitatibus et fabulosis ritibus in aeonum et siderum cultu adhibitis respondeat, [Col. 0808B] certissimum est. Quare si cum alio homine praeter Beausobre in praesens mihi esset agendum, professione videlicet gentili, atheo, vel epicureo, qui nec Scripturis sacris, nec divinis mandatis insisteret, utique ad solas rationes ex lumine naturali mutuatas provocarem, ut Romanae Ecclesiae rituum sanctitatem, dignitatem et praestantiam, explicarem. Sed cum istud negotium ad Christianum, sed acatholicum, virum pertineat, qui praeter Scripturarum veteris Testamenti auctoritatem, in quibus de aliis atque aliis statutis anni solemnitatibus et institutionibus perspicua mentio facta est, etiam evangelica novi Testamenti mandata admittere debet; simulque ea omnia mysteria profiteri quae ad Jesu Christi conceptionem, nativitatem, circumcisionem, miracula, passionem, mortem, resurrectionem, et id genus alia referuntur: idcirco stultissimam personam Beausobre in iis recensendis agere voluisse intelligo, qui lautissime in Persarum et Babylonensium fabulis ludens, [Col. 0808C] imperitis nimiumque credulis lectioribus, de Romana Ecclesia haud pie et sapienter sentientibus, toto sui studii conatu illudere et fucum facere contenderit.
12. Atque (ut ad caetera redeam) idem Beausobre non meminit daemones sacris etiam evangelicis dictis, angelos appellari? Spiritus quidem illos qui, cum diabolo per superbiam e divina gratia excidentes, ad 26 aeternos ignis cruciatus fuerunt damnati, Christus apud Matthaeum angelos appellat; et Scripturae ipsae, aliis in locis, angelos malos, daemonum nomine indicant. Non mirum igitur si Cyrillus affirmet Terebinthum, seu Buddam, in sui praesidium aereos daemones advocasse. Cujus tamen testimonium etiam Turbonis confessioni cohaeret, qui exsecraturus Manichaeorum ritus dixit hos post acceptum cibum et potum oleo exorcizato capita inungere consuevisse. Exorcizati enim nomine oleum magice effascinatum intelligere oportet; quo videlicet necromantici uti solent, in advocandis sibi in praesidium malis spiritibus, [Col. 0808D] a quibus opem assequuntur, cum per praestigias aliquod contra naturae ordinem facere pertentant [Col. 0807D] Consule concil. Illiberitanum cum notis Ferdinandi [Col. 0808D] Mendocae, tom. I Concil. pag. m. 1237, ad can. 34. . Non ergo Tillemontio, docto viro, in crimen verti poterat quod pro exorcizato fascinatum interpretari voluerit. Novit quippe Ecclesiasticae Historiae scriptor antiquos [Col. 0808D] De his magorum artibus videsis Tertullianum, lib. de Anim. c. 37; Lactan., lib. II Divin. Instit. cap. 1; Plin., lib. XXX cap. 2; Ciceronem, orat. in Vatinium; Horatium, lib. I, satira 8, de Canidiae et Saganae veneficiis; Philostratum in Vita Apollonii; Divum Aug., in Respon. ad 3 quaest. Simpliciani, lib. II. magos cereos, lucernas, aquam, oleum, aliasque res fascinatas adhibere consuevisse, non ad [Col. 0809A] expellendos, sed evocandos spiritus, ut ab his praesidia et opem obtinerent, et ad futurorum scientiam comparandam. De simili magorum arte, Plinio auctore, verba fecit Osthanes, qui hujus varias species describens, dixit quod ex aqua, ex spheris, ex aere, ex stellis, lucernis, ac pelvibus, securibusque, et multis aliis modis, divina promittebant. Quare satis probabile est Manichaeos, in hac arte peritissimos, oleo incantationibus profanato uti voluisse, ad malignos spiritus evocandos. Denique Tillemontii interpretationi minime repugnare arbitramur vocem illam quam in Turbonis confessione offendimus, exorcizatum nimirum. Turbonem enim uti oportuit loquendi formula quam Manes, cujus gesta recenset, adhibebat, qui sacras et naturales res nefariis ritibus profanatas exorcismos forte appellabat, ut magis perspicue suo loco videbimus. In his tandem sic patefactis atque explicatis longius laborare quisque supervacaneum arbitrabitur, cum majoris ponderis illa supersint eripienda, quibus vel affirmat exorcismos [Col. 0809B] dignos esse ut irrisionibus [Col. 0809D] Beausobre, Hist. Manichaeorum tom. I, lib. I, cap. 5, pag. 62 et seqq. ludantur, nec sibi umquam persuaderi posse malignos spiritus, seu daemones, vim habere elementa et corpora vexandi. Quid ita? Ut Beausobre professione Christianus, licet acatholicus, in evangelicis Scripturis versatus, de rebus a Christo Domino gestis, et ab apostolis descriptis optime instructus, audeat negare cum exorcismorum virtutem et efficaciam in daemonibus expellendis, tum ipsorum daemonum vim et furorem in animantia et sensu carentia exercenda? Quid est aliud, nisi credere, Matthaeum, Marcum, atque Lucam fabulatos esse, vel cum dixere Jesum e corporibus daemonia verbo ejecisse; vel cum duos homines Gerasenos Christo occurrentes descripserunt, qui de monumentis exeuntes daemonia habebant, quique tam saevi erant, ut nemo posset transire per viam illam. [Col. 0809D] Passim evangelistae testantur homines ab immundis spiritibus vexari, ut constat ex Matth. VIII, [Col. 0810D] 16, 31; Mar. I, 24 et seqq.; Lucae VIII, 28 et seqq. Vexari deinde ab immundis spiritibus homines haud possunt, si Evangelistae absque ulla verborum ambiguitate narrant oblatum fuisse Christo [Col. 0809C] hominem caecum et mutum: Et ejecto daemone locutus est mutus? Si vero tandem his aliisque similibus Christi gestis in Beausobriana mente revocatis adhuc ipse suspensus haereret, nec fidem adhiberet, in medium illud afferrem quod S. Lucas recensuit de illo Patrefamilias qui ad Christum attulit filium suum habentem Spiritum 27 mutum, qui, ubicumque eum apprehendebat, allidebat illum, et spumabat, et stridebat dentibus, et arescebat. An non ad Christi Domini praesentiam et imperium malignus ille spiritus elisus in terram volutabatur spumans? Quibus diris violentisque motibus, cum filius usque a primis infantiae diebus agitaretur, frequenter vexatum in ignem et in aquas misit, ut eum perderet? Si ergo hisce aliisque certis argumentis quae Beausobre objicere possumus non acquiescat, nec sibi persuadere velit Terebinthum, seu Buddam, a daemone in terram projectum et agitatum interiisse, quid nobis negotii cum homine furente, rationis [Col. 0809D] experte, qui dumtaxat pro animi impetu de religionis rebus ratiocinatur? Quod si tandem hos similesque effectus, quos nunc aliquando etiam conspicimus, a furoris vel maniae morbis causari arbitrabitur, quid ineptius? Nugatorius prorsus esset evangelistarum sermo, quo Christus suae vocis imperio dixit: Surde et mute spiritus, ego praecipio tibi, exi ab eo, et amplius non intres in eum. Non absimilis esset illa alia immundorum spirituum Synagogae viros torquentium exclamatio: Quid nobis et tibi, Fili Dei? Venisti huc ante tempus torquere nos. Vel haec alia eorumdem spirituum Christo facta supplicatio: Si ejicis nos hinc, mitte nos in gregem porcorum. Qui tandem, audita statim ea Domini voce: Ite; exeuntes [Col. 0810A] abierunt in porcos, et ecce impetu abiit totus grex per praeceps in mare, et mortui sunt in aquis. Ejusmodi sane loquendi formulas nullum prorsus habere posse respectum ad furoris, maniae, vel alios quoscumque morbos, nos experientia docet. Nam morbi sanantur, nec ita ejiciuntur, ut de uno in aliud corpus vitali progressione migrare possint. Ipsos numquam audivimus exclamantes, voces emittentes, vel rogantes; sed ipsi infirmi dumtaxat, qui a morbis corripiuntur, aegritudinum vim et dolores sentientes, in moestitiae voces et ululatus erumpunt, exposcentes ut medelam et levamen ipsis adhibeamus.
Hanc quidem Christi Domini in malis spiritibus ex hominum corporibus expellendis virtutem et potestatem Judaicus populus admirabatur. Quamquam revera non defuissent nequissimi calumniatores qui contenderent eum veneficiis et praestigiis uti in daemonibus expellendis; tamen inficiari haud potuere, elementa et corpora a malis spiritibus quandoque vexari. Eam tamen calumniam: In Belzebub principe [Col. 0810B] daemoniorum ejicit daemonia [Col. 0810D] Matth. VIII, 32; Lucae IX, 10 et seqq., et XI, 15 et seqq., Marci IX, 16. , una cum calumniatoribus coercuit subjiciens. Si ego autem in Belzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? ideo ipsi judices vestri. Quo loquendi modo indicatum est potestatem energumenos exorcizandi factam fuisse nonnullis aliis synagogae filiis, qui palam testari poterant, non praestigiis, sed Christi nomine et omnipotentis Dei virtute et digito daemonia ejecisse. Et quidem ad rem nostram mirifice facere videntur ea quae de Joanne Christum alloquente Marcus narravit: Magister, vidimus quemdam in nomine tuo ejicientem daemonia, qui non sequitur nos, et prohibuimus eum. Verum ne Joannes et caeteri apostoli et discipuli sibi persuaderent exorcizandi potestatem et exorcismorum vim ab humana pendere virtute, statim praecepit ne illum prohiberent, et subdidit: Nemo est enim qui faciat virtutem in nomine meo, et possit cito male loqui de me. Veniat nunc igitur irrisor Beausobre, et secum agitet unde exorcismorum [Col. 0810C] virtus derivetur, quidve in se contineant exorcismi, quibus tandem data fuerit exorcizandi potestas, et deinde eludat si potest sacrum illum ritum quem semper, tamquam a Filio Dei acceptum, catholica Romana Ecclesia retinuit. Et quidem exorcismorum vis et efficacia a Jesu nomine derivari, satis superque ex Scripturis sacris exploratum est. Nec enim aliud nomen est sub coelo datum, in quo nos salvos fieri oporteat, quam illud. Potissimum cum illius invocatione omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum. Non ergo mirum si eo nomine in exorcismis invocato, tale praesidium auctoritatemque sacri Ecclesiae ministri 28 assequantur, ut, procul amandatis ab energumenorum corporibus, malignis daemonum spiritibus, homines qui dire prius vexabantur in posterum quemadmodum Magdalena, a qua Jesus septem daemonia [Col. 0810D] Marci IX, 37; Lucae IX, 49; Lucae VIII, 2. ejecerat, nulla prorsus molestia aut diabolico furore torqueantur. Cum deinde vero ad exorcismorum naturam sive rationem [Col. 0810D] animum convertimus, quid isti sint, quidve in se contineant illico intelligimus. Nec enim ejus generis esse possunt, ut cum veneficis incantationibus aliquid commune habere videantur. Cum potius ad effascinationes evertendas ab ipso Deo fuerint instituti. Quare nimis subdole et maligne Beausobre ratiocinatur, sacros hos divinosque ritus superstitiosis incantationibus aequiparando. Quod vero oratio jejuniis conjuncta spiritus etiam caeteris nequiores ejicere valeat, Christus ipse fassus est; quando videlicet a quibusdam rogatus cur oblatum daemoniacum ejus discipuli non liberaverint, ipsis respondit: Genus hoc daemoniorum non ejicitur nisi in oratione et jejunio Videat ergo Beausobre, atque tandem intelligat, quid [Col. 0811A] de hac potestate Ecclesiae ministris facta dicere oporteat? Jesu Christi quidem sacerdotes, et evangelistae, legis sacros ministros supra daemonia auctoritatem et virtutem consecutos esse, Lucas, Matthaeus et Marcus evangelistae luculentissime testati sunt. Dixerunt imprimis quod Christus missurus apostolos ad praedicandum Evangelium, dedit ipsis virtutem et potestatem super omnia daemonia [Col. 0811D] Matthaei X, 1; Marci III, 16; Lucae VI, 13, et IX, 1; Lucae VII, 22. . Rursus de aliis septuaginta duobus discipulis, quos binos miserat ante faciem suam in omnem civitatem et locum quo ipse erat venturus, legitur quod ab eorum ministerio reversi, sine ulla animi simulatione et verborum ambage dixerunt: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Quod si Beausobre sola rixandi maledicendique libidine ductus, Ecclesiastica divinaque jura pervertens, contenderet forte virtutem et potestatem de qua agimus, apostolos dumtaxat et Christi discipulos comitatam esse ad ethnicorum religionis exitium, et Judaeorum perfidiam incredulitatemque vincendam, minime ejus dictis acquiescere [Col. 0811B] possemus. Etenim latius exploratum est hanc potestatem in daemones fugandos perpetuo in Ecclesia fore duraturam, eamque a bonis et malis ministris aeque posse exerceri. Hujus rei praeclarum exstat testimonium apud Lucam; cum Christus, videlicet, malos Ecclesiae ministros judicaturus, istis haud quaquam meritum et gloriae coronam rependet, quamvis dicturi sint: Domine, nonne in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Quia de Jesu hominum Salvatore optime mereri non possunt, qui virtute et ministerii potestate utentes, bonis moribus Christo Jesu se conformare non quaerunt. At de exorcismorum virtute in daemonibus expellendis cum satis dictum esse quisquis intelligat, haud difficile prorsus erit benevolo catholico lectori persuadere Buddam, seu Terebinthum, nequissimum praestigiatorem, a daemonibus agitatum atque percussum, crudelem subiisse mortem, et repente ex praesentis lucis usura fuisse sublatum.
[Col. 0811C] Ejusmodi denique malam mortem Beausobre palam inficiatur [Col. 0811D] Beausobre, tom. I, p. 1; cap. 5, pag. 63. , et circulatoris verba adhibens, hunc Buddam cum alio quodam hujus nominis viro, Manetis pseudoapostolo et discipulo, toto sui animi conatu confundere ausus est. Propterea liberalior factus cum eo, diuturniorem vitam ei elargitur, ejus dies ad illud tempus usque perducens, quo Manes in impietatibus celebrior huc illucque duodecim falsorum suorum dogmatum annuntiatores discurrentes miserat, ad evangelicam Christi Domini doctrinam evertendam. Quod sane studiosum commentum si veritatis speciem dumtaxat habere censeremus, jamjam praesens hujus nostri laboris opus 29 foret inutile; nec labaret solum, sed prorsus concideret; et Beausobriani assentatores, qui hactenus Manichaicae historiae ab acatholico viro conscriptae plauserunt, sibi nunc quod riderent magis esset, quam ut lamentarentur, cum incassum tot tantasque [Col. 0811D] haereticas et nugatorias fabulas, quibus laudata historia referta est, evertere et eripere voluissemus. Interim vero nemo mihi irascatur, si ad eripiendas praecedentes Beausobrianas ineptias veterum SS. PP. testimonia non adhibuerim, ut inde lectoribus magis innotesceret sacrarum Scripturarum textus non aliam subire interpretationem, nec violenter distorqueri posse, ad significanda quaedam morborum genera, in humorum, spirituum nervorumque pugna atque conflictu consistentium, quos morbo nonnisi per similitudinem veteres medicinae periti daemoniacos appellarunt. Si istud enim argumenti genus adhuc in praesens expendere vellemus, multum operis [Col. 0812A] nos impendere oporteret, et quasi extra nostrum concertandi ordinem vagari videremur. Non enim pro suis studiis et partibus unum solum vetustum catholicae Ecclesiae scriptorem Beausobre nobis objecit, aut objicere potuit. Optime intelligens Graecos Latinosque Ecclesiae PP. simul consensisse in mox laudatis Scripturarum textibus explicandis, qui pariter ordinis exorcistarum vim potestatemque in daemones expellendos, et asseruerunt, et summis laudibus ornarunt. Igitur non erat opus ad traditionem, sacrarum Scripturarum interpretem, provocare. Sed ne SS. PP. auctoritatem negligere videamur, in praesens sancti Leonis Magni unum alterumque testimonium subjicere non pigebit, potissimum cum ad hujus S. pontificis catholicae et apostolicae sedis doctoris scripta illustranda nostrum studium dirigere intendamus. Is itaque praecedentia SS. Matthaei, Lucae et Marci verba explicaturus, ea de daemoniorum spiritibus sine ulla prorsus sermonis ambiguitate verborumque involucro interpretatur, saevitiem illam [Col. 0812B] expendens qua obsessorum corpora torqueri solent simulque illud imperium significans quo fugari solent, potissimum cum exorcistarum orationes [Col. 0811D] Matthaei XVII, 20; Marci IX, 28. jejunio conjunguntur. Quare septimi mensis indicens jejunium, ut studiosius a fidelibus celebretur suadet. Nam (ait) in omni agone certaminis Christiani utilitas continentiae plurimum valet; ita ut quidam saevissimorum spiritus daemonum qui ab obsessis corporibus nullis exorcizantium fugantur imperiis, sola jejuniorum et orationum virtute pellantur, dicente Domino: Hoc genus daemoniorum non ejicitur, nisi in jejunio et oratione. Grata est Deo et terribilis diabolo jejunantis oratio [Col. 0811D] S. Leo Magnus, epist. ad episcopos per Siciliam [Col. 0812D] constitutos, capite 6, et serm. 81. . Sed praeter hanc potestatem Ecclesiae ministris factam pro ejiciendis ex obsessorum corporibus daemonum spiritibus, alterius quoque exorcismorum generis meminit, quos sacerdotes aliique sacri ministri adhibere solent ad catechumenorum sanctificationem, antequam baptismatis expiatione mundentur; ut nimirum horum animae a diabolica [Col. 0812C] potestate eripiantur. Epistola ergo ad episcopos Siciliae sic scribit: His itaque, fratres charissimi, tot ac tantis existentibus documentis, quibus, omni ambiguitate submota, evidenter agnoscitis in baptizandis electis, qui, secundum apostolicam regulam, et exorcismis scrutandi, et jejuniis sanctificandi, et frequentibus sunt praedicationibus imbuendi, duo tantum tempora, Paschae et Pentecosten esse servanda. Animadvertat, quaeso, Beausobre exorcismorum ritum non ab alio fonte quam a Scripturis et apostolorum regula derivari, ut hic innuere voluit noster sanctissimus pontifex, et ante eum affirmavit S. Siricius papa, in epistola ad Himerium Tarraconensem, et deinde carpat et mordeat, si potest, Romanae Ecclesiae consuetudinem, et sacrorum ministrorum auctoritatem in exorcismis proferendis, hominumque corporibus et animabus e daemoniaca potestate liberandis. At novam 30 congressionem cum Beausobre sequenti capite jam instituamus [Col. 0812D] Videsis August., lib. II de Nup. et Concupiscentia cap. 29, et cap. Sedis apostolicae, Coelestino attributa, cap. 9. . Relictis interim [Col. 0812D] quamplurimis aliis nugis, vel futilibus ejusdem conjecturis, quae ad ecclesiasticam quam conscribere historiam intendimus nulla ratione possunt pertinere.
Quemadmodum Beausobre in describendis Scythiani et Terebinthi rebus et moribus nugari voluerit, et in utriusque Ecclesiae Graecae et Latinae PP. audacius stylum strinxerit, sacras etiam Scripturas ad pravam aut violentam interpretationem distorquendo, [Col. 0813A] satis explicatum arbitror superiori capite. In quo etiam ea referre consilium habueram quae ad Manetis personam, patriam, parentes, doctrinam et errores pertinere videntur. At cum cognovissem illius capitis summam, ob varia Beausobriana argumenta, quorum plurima vix, ac ne vix quidem, ad auctoris institutum scribendaeque historiae scopum spectabant, nimium excrevisse, quaeque quandoque nostris lectoribus in hisce lustrandis negotium facescere potuissent; idcirco ne praesens haec nostra concertandi methodus confusionem pareret, separatim hoc loco de Manete solo verba facere aequius et prudentius existimavimus. In quod sane consilium confirmati fuimus, cum in percurrendis duobus Beausobrianis capitibus, sexto, videlicet, et septimo, talia tamque multa offendimus, quibus si singillatim occurrere vellemus, nostram hanc scribendi, disputandique rationem pene in immensum protraheremus. Quapropter nostri instituti rationem sequentes, ea dumtaxat discutienda et refellenda nobis proposuimus, [Col. 0813B] quae aut SS. PP. traditionem dejiciunt, aut sacros catholicae Ecclesiae ritus et dogmata, magna cum animarum pernicie, laedunt et evertunt. Nunc itaque sermonem primo auspicaturi a sexto [Col. 0813D] Beausobre, loco superius laudato, pag. 65 et seqq. illo capite, cui sequentem titulum apponit Beausobre: Examen historiae Manetis ante suam haeresim, in quo Graecorum pariter et Latinorum testimonia proposuit, non ut iisdem insistat, sed, quemadmodum de Scythiano et Terebintho praecedentibus capitibus jam fecerat, auctores mordeat et exagitat, horumque testimonia suis ineptis commentariis refellenda esse contendat.
1. De Manetis Persae haeretici itaque natali anno hujusque genuino nomine nunc agere incipiens, doctissimo viro amico nostro Simonio Assemano (Tom. I, pag. 393) subscribit, qui Edessenorum Chronicum secutus, in sua Orientali Bibliotheca haec habet: Anno quingentesimo quinquagesimo primo natus est Manes; qui annus, juxta Graecorum aeram, Christi [Col. 0813C] anno bis centesimo quadragesimo respondet. Cujus quidem Edesseni Chronici testimonium, Beausobre alio Eutychii dicto confirmari posse jam pridem arbitrabatur, in quo legitur: Manetem sub Gordiani imperio apparuisse in orbem. Gordianus porro (ait) anno Christi 238 imperator renuntiatus est, et in eo usque permansit ad annum 244. At diligentem scriptorem, qualem se esse jactat Beausobre, Gordianos inter distinguere oportebat. Seniores enim imperium sibi in Africa usurparunt, dum Maximinus cum Germanis bellum gerebat. Qui deinde non multo post perempti, Balbinus et Pupienus cum Gordiano Juniore anno uno ambo imperium tenuere. Illi a militibus trucidati sunt anno 238. Hoc anno autem, Gordianus filius vel nepos illius 31 Gordiani in Africa occisi, habenas imperii obtinuit, et reportatis pluribus victoriis contra Persas, jussu Philippi, sexto elapso anno oppressus est. [Col. 0813D] Eutychius Alexandrinus, in Chronico. Eutychii Alexandrini ergo historiam diligentiori examine [Col. 0813D] subjiciens Beausobre, haud de Manetis natali anno ibi verba fieri deprehendit, sed de hujus jam evulgata haeresi, ob quam supplicio fuerat affectus. Hujus examinis occasione animadvertendum censuit Eutychium in turpe anacronismum fuisse lapsum, quod Varanis I Persarum Regis et Hormisdae filii, regnum anno tertio Gordiani imperii statuere voluerit, quae narratio evidentem falsitatem praesefert. [Col. 0813D] Abulpharagius, Dynas. pag. 83. Abulpharagius enim Syrorum scriptor (ait) Varanem I regnare coepisse quando Probus imperator renuntiatus, anno videlicet 276. At Abulpharagium hallucinari Beausobre animadvertere oportebat, cum ex chronicorum accuratissimis tabulis, [Col. 0814D] Pet. Rationar. temporum tom. III pag. 146 Venet. editionis. a cl. Dionysio Petavio editis, Varanes I regnum obtinuerit post Hormisdae interitum, [Col. 0814A] anno videlicet 273, et ille qui Persis dominari coepit quando Probus imperator renuntiatus fuit, Varanes II appellabatur, regnumque illud ab anno 273 ad annum 293 occupavit. Levissima tamen cum sint haec, iis insistere supervacaneum ducimus. Notare tamen juvat Syrorum scriptoribus ad quos Beausobre semper provocare intendit indubitatam fidem non esse adhibendam.
2. Origine autem Persam Manetem fuisse, omnes veteres scriptores, auctore Assemano, dixerunt. Num vero in Babyloniorum vel Chaldaeorum provincia natalem obtinuerit, aeque certum non apparet. Babylonium hunc fecit S. Ephraem; et Archelaus, in Mesopotamia episcopus, in habita cum eo disputatione, genere fuisse Chaldaeum non obscure significavit. Sed hisce scriptoribus Suidam atque Cedrenum refragatos esse Beausobre annotavit. Qui communi persuasioni non insistentes, aliam originem, Brachmanorum videlicet, ei tribuere voluerunt; quod nomen a rege quodam ita appellato regio illa, quae Oceanum versus [Col. 0814B] se extendit, assecuta est; quamque homines plurimum religionis et philosophiae studiis addicti inhabitarunt, ut Cellarius in Commentariis ad Ptolomaeum fecit mentionem, Brachmanos denique ab Abrahamo derivari, recentiores quidam, novitatum cultores, et ratiocinandi libidine ducti, fabulosis commentis suadere conati sunt. Qui praeterea illius nominis etymologiam explicantes, Brachma vocabulum, pro homine in omnium rerum notitia apprime versato interpretari voluerunt. Nugatoria ergo esse isthaec argumentationis genera, jam plene norunt qui nonnisi solidioribus rationibus innixi, de rerum veritate disputare sunt assueti. Sed homini ingenium habenti ad fingendum semper paratum haud convenire quis arbitrabitur? Potissimum cum in eo studio et industria ipse Beausobre versetur, ut ad auctores inter se semper repugnantes provocet, ut sensim ad scopum sibi praefixum perveniat; quo, videlicet, omni studio suadere conatur historicis rebus a veteribus traditis [Col. 0814C] atque conscriptis nullam fidem prorsus adhibendam esse. Sed haec cum omnibus nota esse possint, ad institutum pergamus. Ad ea videlicet quae fabulari videtur, cum de patrio et natali haeretici nomine Beausobre disserere sibi proponit. Corbicium (ait) Latini scriptores eum appellarunt, Graeci Cubricum, sed ab utrisque Augustinus, libro de Haeresibus, vel sui amanuensis oscitantia abscedens, Urbicum nominavit. At tria isthaec nomina, veluti corrupta a vocabulo Carcubio, forte Manetis patria, in Babyloniorum aut Chaldaeorum regione posita, derivari, sine auctore ratiocinatur Beausobre. Qui potissimum id suaderi posse contendit, quod priores illae voces, Corbicus et Cubricus, Orientalium vocabulorum desinentiam aut sonum minime habere intelligamus. Varias pro hac opinione subjicit conjecturas. Quarum altera sibi suppeditari arbitratur ex urbe 32 Carcoub, sive Carcub, cujus meminit Assemanus de Orientalium rebus scribens [Col. 0814D] Asseman. Biblioth. Orient. tom. III p. II pag. 744. ex quo patrio loco, illa vocabula [Col. 0814D] Corbicius et Cubricus originem duxisse sibi suadet, cum omnia radicalia elementa in iis asserventur. Alteram conjecturam petit ex fabuloso presbyterii gradu, quo Manetem apud Christianos insignitum fuisse credit. Quo officio cum is fungeretur (ait) in Ahvaz, seu Ehvaz, principem locum cujusdam parvae provinciae, cui Chaldaei antiquitus dominabantur, et tum presbyteri, et episcopi non assumebantur nisi ex civitatibus aut territoriis saltem in quibus sacra ministeria obire debebant, ut nimirum et familiae ex qua originem habebant instituta et mores iis quibus praeesse debebant innotescerent, idcirco Manetem in laudata provincia natalem habuisse concludit. Ex qua conjectura sequentem infert consecutionem. Cum [Col. 0815A] igitur illa provincia Ahvaz, in suo districtu sitam seu constructam habeat urbem quamdam Carcoub, sive Carcub appellatam, inde concludi potest haereticum ex patrio nomine Carcubium appellatum.
3. Haec quae ad evertendam veterem traditionem et ad novam quamdam ecclesiasticae disciplinae formam inducendam pertinent, ac Beausobre confinxit, non tantum labant, sed prorsus corruunt, si ad ejus disserendi rationem attendamus. Imprimis ergo Carcubii nomen, quod antiquis fuit incognitum, cum derivetur a loco vel urbe in qua Manes diem natalem habuit, jam commune esse potest omnibus illius loci et urbis habitatoribus. Cur itaque Maneti proprium esse potuit? cur veteres eo uti potuere ad singularem hunc haereticum hominem designandum? Id forte contingere potuit quia Manetis avi aut atavi eam urbem Carcubium construxere; vel talem tantamque famam in patriae honorem ob insigniora facinora assecuti fuere, ut a patrio solo agnomen obtinerent; quemadmodum de Antenore, de Romulo, de Constantino, [Col. 0815B] de Adriano Aelio, de Antinoo, aliisque viris factum esse intelligimus? Sed ita ratiocinari, illud studium vetat ab haeretico adhibitum, quo videlicet defuncta vidua, quae eum in filium et haeredem adoptaverat, natale nomen rejicere curavit, alio honorificentiore sibi assumpto. Et quidem Cubrici nomen probrosum aliquid significare, vel servilem conditionem importasse, conveniunt omnes scriptores, quibus suffragatur Christophorus Wolfius, Gatakerus, Menagius, et caeteri ex recentioribus. Qui aiunt Domesticae fortunae ne sibi vituperii notam inureret, in Manem mutavit. Si patriae igitur Cubrici nomen, non servitutis fuisset, numquam illud mutasset, ut Wolfius ratiocinari videtur in notis ad Photii Historiam contra Manichaeos conscriptam. Taceo (inquit) nomen servile homini libero dedecus quidem, non autem servitutem conciliare posse. Interim mireris (subjicit) hominem servile nomen cum altero non minus tali permutasse. Manes enim apud Graecos saltem, servitutis [Col. 0815C] erat nomen, id quod Gatakerus, l. I, et Menagius, ad Diogenem Laertium, p. 215, de veterum locis tam manifestum fecerunt, ut dubitare nefas sit. Graecis itaque Manetis nomen, aeque probrum et servitutem innuebat ac illud Cubrici. Quamvis Manes, Persica lingua, hominem disertum et in disputando strenuum significaverit, ut veteres scriptores tradidere. Contra vero Graeci, illud nomen ad innuendum hominem furiosum dumtaxat assumebant, ut docent Cyrillus [Col. 0815D] Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 6; Epiphanius, haeresi 66; Titus Bostrensis, in libris contra Manichaeos conscriptis. Hierosolymitanus, Epiphanius, Titus Bostrensis, et alii, qui de eo nomine disseruerunt. Verum hos carpit et mordet Beausobre, tamquam de ineptiis et nugatoriis animadversionibus auctores; et deinde in Epiphanium potissimum invehitur, quod scripserit divina Providentia fuisse dispositum quod haereticus sibi furoris nomen assumeret, ut Graeci nimirum, qui ab eo nomine abhorrebant, ab iis erroribus se praeservarent immunes quos Manes docuerat. At male de Providentiae dispositionibus [Col. 0815D] 33 (subjicit) Epiphanium cogitare aut ratiocinatum fuisse Manichaeus reponere posset. Cum jam illud consilium et dispositiones quae ipse Epiphanius jactat irrita fecerit Graecorum illa multitudo quae ab hujus haereseos illiciis detenta fuit. Quis vero sine gravi sui animi commotione, ad hanc pravam et impiam Beausobrianam censuram animadvertere poterit? An divinae Providentiae consilium et dispositiones humanis mentibus necessitatem imponunt, ut horum malitia non conetur se ab iis subtrahere, et quam saepissime eas valeat frustrari? Primis enim parentibus lignum vetitum in originalis innocentiae munimem et mortis praeservativum datum fuit, mortem quidem, tamquam omnium terribilium, exhorrescere debuissent ipsi [Col. 0816A] parentes. Quid vero? Gulae illecebris et serpentis suggestionibus decepti, mortis horrore excusso, vetitum fructum temerario ausu arripuerunt, indeque comederunt. Praeterea, ut et alia exempla ex divinis litteris desumpta missa faciamus, nonne divina Providentia dispositum est ut carceres, vincula, cruces, tortores, nomina et proprietates horroris plenas obtinerent, ad justitiae jura servanda, et reipublicae munimen, et tranquillitatem habendam? Ut nimirum poenarum timore correpti homines, facinora praecaverent, ne ad illa mala subeunda cogerentur? Si nemo ergo (nisi sacrilegus) respondere posset Deum minus sapienti sua providentia disposuisse ut primis parentibus mors, quam horum natura maxime perhorrescebat, comminaretur, ut eos videlicet a vetiti cibi esu et cupiditate etiam averteret; si insipientes dumtaxat affirmarent tot tantaque poenarum genera male ad crimonosorum vindictam fuisse adinventa, et sanctissimis legibus stabilita, jam non video qua fronte Beausobre Epiphanium taxare et irridere potuerit, [Col. 0816B] quia scripsit divina Providentia fuisse dispositum ut Manes nomen horroris plenum sibi assumeret, ut a Graecis videlicet ejus haeresis abominaretur. Potuit quidem nomen illud horrorem quemdam excitare in Graecorum animis, quemadmodum mors, carceres, vincula, flagella, cruces, caedes, atque tortores. Sed Graeci ipsi, qui aliunde pravis Manichaicae philosophiae principiis erant imbuti, et sensualibus illecebris et impudicitiis maxime delectabantur, facile excusso omni horrore, qui ab ejusmodi inquinamentis praeservare eos potuisset, nefandae illius sectae instituta profiteri voluerunt. Caeteras hujus nominis etymologias a Beausobre ibi descriptas referre interim supervacaneum ducimus [Col. 0815D] De aliis atque hujus nominis etymologiis agit [Col. 0816D] Beausobre I parte, cap. 6, pag. 70 et seqq. ; consulat tamen lector § 5 hujus capitis.
4. Ad Manetis autem sacerdotium quod attinet, inficias haud imus id a Gregorio Abulpharagio, sine ullo auctore affirmari. At non video quantam fidem ei adhibere possimus potissimum cum Manetem, quasi [Col. 0816C] tamquam unum ex catholicae Ecclesiae Doctoribus primum ibi describat, qui et sacros scripturarum libros docuit, et interpretatus est; quique cum Judaeis, magis ethnicisque disputare assuetus, a fide tandem desciscens, seipsum Messiam nominavit. Porro si ad hocce Abulpharagii [Col. 0816D] Abulpharagius Dynas. testimonium animadvertamus, illud ad verae criticen regulas reducendo, varia occurrunt quae falsitatis indicia praeseferre videntur. Mitto imprimis quod nullus ex tertii et quarti saeculi Patribus atque scriptoribus de ejusmodi Manichaicis gestis illiusque sacerdotio verba fecerit, ne in crimen vertatur quod negativa argumenta adhibuerim, ad infirmandam positivam Syri scriptoris assertionem; quamvis Beausobre similibus indiciis ratiocinando fere semper utatur. At silentio occulere haud possum Cyrilli Hierosolymitani potissimum agendi rationem; qui sua in catechesi, graviora describens Manetis facinora, hocce nec leviter indicavit; quod facere haud praetermisisset, si haereticus militiae clericali et sacerdotio primum ascriptus in horrendum [Col. 0816D] illud et immane 34 sacrilegium lapsus fuisset. Istud quippe illuminandis hominibus, tamquam summe exsecrandum objecisset. Nisi suspicari vellemus hominis sacerdotium Cyrillum latuisse, aut saltem illud dissimulare voluisse, ne caeteros sacros presbyteros horumque ordinem in invidiam et contemptum apud quosdam gentiles et Judaeos Hierosolymis tum commorantes adduceret. At confingamus Cyrillum hac uti voluisse oeconomia, ut sacerdotali honori consuleret. An ergo idem de caeteris scriptoribus erit affirmandum qui Manichaicas res descripsere? Commentum apage. Etenim illi omnes, qui de Xenaia [Col. 0816D] Vide Acta Constant. concilii sub Agapeto R. P. et Menna patriarcha, tom. V, Concil. Generalium. , Severo Sozopolitano, Petro Apamiensi, [Col. 0817A] Zoara et Isaacio Persa verba fecerunt, minime horum sacerdotium et clericalem ordinem reticuerunt, arbitrati nullum inde detrimentum, aut infamiae dedecus Sacerdotio Christi posse obvenire, si summo odio habendos affirmabant qui, gravioribus criminibus et haereseos labe polluti, cum a sacerdoti sanctitate, tum a sacrorum ministeriorum institutis turpissime recedentes, seque et divina mysteria nefariis criminibus labefactarunt. Quis porro ignorat Manichaeorum sectam, sub Acephalorum nomine sexto Ecclesiae saeculo delitescentem, Caesarum et imperatorum Orientis praesidia sibi comparare nisam fuisse, ut facilius nimirum et sensim ecclesiastici viri a nuptiis et matrimonio mulieres averterent, easque nefandis sacrilegisque impudicitiis corrumperent atque labefactarent? Acta porro Constantinopolitanae synodi sub Agapeto Rom. pontifice et Menna patriarcha Constantinopolitano, Hormisdae papae epistolae, et alia quamplurima monumenta, quae ibi legenda occurrunt, perspicue produnt sub Acephalorum nomine, [Col. 0817B] sexto currente Ecclesiae saeculo, Manichaeos primas Orientis sedes obtinuisse, huc illucque prava hujus sectae dogmata et instituta propagasse, ut ipsi opportunius, temporum ratione servata, demonstrabimus.
Si itaque concilii PP. atque antiqui scriptores, nec occulere nisi sunt, neque dissimularunt sacerdotium, vel alios clericales ordines, quibus aliqui ex Manichaeorum secta fuerunt insigniti; si deinde etiam qui ad concilium [Col. 0817D] Vide tom. II Conciliorum pag. 423. Gangrense convenere, minime silentio praetermiserunt sacerdotalem ordinem et monachalem professionem Eustathii Sebasteni in Armenia episcopi, qui quarto Ecclesiae saeculo, paulo antequam Nicaenum cogeretur concilium, omne studium adhibuit ad Manichaicam sectam et hujus instituta propaganda; plane haud video cur tot inter tantosque scriptores, qui de Manete disseruerunt, solus Gregorius Abulpharagius sacerdotio eum initiatum fuisse asseveret. Igitur potius probabile arbitramur [Col. 0817C] Manetem se esse presbyterum simulasse, nec veritum fuisse sacrilego et temerario ausu mimice presbyterorum munia exercere. Ita ratiocinari fas esse arbitramur, ea ducti conjectura, quod is sine necessaria Spiritus Domini missione, se Jesu Christi apostolum atque Paracletum confingere non reformidavit. Ut nimirum falsis iis nominibus atque muneribus apud simpliciores viros atque mulieres auctoritatem sibi nancisceretur, qua facilius decepti, ei fidem omnem atque obedientiam praestarent. Hanc porro ei minime adhibuissent, si religionis munera et ministeria eum obire non cognovissent.
Quantum denique infirma atque falsa sit conjectura illa, cui Beausobre insistit, ut patriam et Manetis presbyteratum suadeat, nemo non videt. Quinimmo eum verba atque figmenta vendere iis certo persuasum erit, qui in sacrae ecclesiasticae historiae lectione versati, apprime noverunt primis Ecclesiae saeculis, quibus catholicam religionem propagare oportebat, [Col. 0817D] presbyteros atque episcopos vix assumptos fuisse ex iis locis vel regionibus, in quibus diem natalem habuerunt; sed ab apostolis eorumque 35 successoribus eos sacris ordinibus fuisse insignitos, atque ad exteras nationes eos missos fuisse, quorum mores et probatae disciplinae instituta satis superque innotuerunt, ut nos ipsi cum Eusebio Caesariensi in alio adornato opere locis pene innumeris abunde demonstravimus.
5. Atque ut ad caeteras significationes accedamus [Col. 0818A] quas Manetis nomini, spectato Persarum et Syrorum idiomate, et diverso PP. loquendi modo, convenire Beausobre contendit, quidquid ex aliorum opinionibus retulit, paucis expedire conabimur. Illud enim vas, instrumentum et habitum significare ex Epiphanio, Archelao et Euphraemio Syro asseverat. At quis non intelligit laudatos PP. potius ad Manichaicorum morum proprietates quam ad genuinam illius vocis significationem alludere voluisse? Rationabilius quidem vas nequitiae, et Antichristi instrumentum, Archelaus eum appellat, Scripturarum phrases et S. Pauli potissimum loquendi modum secutus, qui Evangelii et catholicae legis subversores cum vasa et nequitiae instrumenta, tum Antichristos declarat, quae nomina ipsis dumtaxat convenire, morum proprietate spectata, perspicuum est. Pari ratione diaboli forma et veste indutum fuisse Manetem, idem S. Ephraem, ab Assemano laudatus, explicat, scribens: Manetem diabolus tamquam propria induit veste, ut eo velut instrumento suo abuteretur, suaque per ipsum promeret [Col. 0818B] oracula [Col. 0817D] Metaphoricis insistit PP. loquendi formulis, in quibus de Manete sermo est, ut inde colligat genuinam istius nominis significationem. Sed Beausobre ita disserendo nugari voluisse, mea sententia est. Cum PP. iis vocabulis, mores, falsa dogmata, pravas agendi rationes ab haeretico adhibitas, potius indicare [Col. 0818D] voluerint. . Cum itaque ejusmodi proprietates omnibus haereticis Christi Evangelium subvertentibus conveniant, nescio plane cur eas ex solo Manetis nomine derivari contendant; alias cujusque falsae sectae auctores Manetes appellare oporteret, et quia diaboli vasa et instrumenta sunt, eosdemque diabolus propria induit veste, ut per eos sua promat oracula. Carpit post haec Cyrillum Hierosolymitanum, qui eam Manetis vocem ad sermonem significandum a Persis adhiberi censuit; cujus quidem sermonis eloquentiam haud sibi convenire idem Manes in epistola ad Marcellum affirmat. Tamquam ineptam deinde et jocularem Pearsonis animadversionem rejicit, qui, rabbinorum interpretationem secutus, Manem a min derivari opinatur, quod haereticum hominem indicare habet. Sed nomen cui infamiae et dedecoris nota erat annexa, quodque falsarum sectarum omnibus auctoribus erat commune, quis confingere potest, potissimum cum illud nomen non ab alio quam a se ipso [Col. 0818C] sibi impositum fuisse inveniamus? Non est igitur verisimile quod Curbicii vocabulum, servitutem significans, studiose reliquerit, ut aliud quod, si non majorem, aequalem saltem turpitudinem et infamiam praeseferebat adoptaret, quale ex Pearsonis opinione istud Manetis foret; quamvis contendat To Manes primitus titulum potius quam nomen aliquod fuisse ab Hebraeo min, quod significat haereticum [Col. 0818D] Alb. Fab. Bibliotheca Graeca tom. V, pag. 281. .
Sed illud nomen mani aliter a Persis interpretari, auctor est Thomas Hyde, probans eo pictorem denotari [Col. 0818D] Hyd.: Manes Persa in eorum libris dictus Manis, pictor, nam talis fuit professione sua. . Eamdem opinionem, ait Beausobre, secutus est Wolfius, scribens Thomae Hyde etymologia, quam c. 21, pag. 280, de religione veterum Persarum, affert, ex linguae Persicae fundo. Is enim rejecta Epiphanii etymologia, Manetem MANI proprie dictum esse testatur, quod apud Persas pictoris habeat rationem.
6. Quae tamen hactenus de illius nominis etymologiis et significationibus properanter annotavimus, quasi dedecus et ignominiam huic homini afferre quis arbitrabitur, si cum caeteris quae de hocce Manes [Col. 0818D] vocabulo subjicit statim non conferamus. Usserii itaque Armacani opinionem in medium 36 profert, qui, quodam Severi Sulpicii [Col. 0818D] Severus Sulpicius, Hist. Sac. lib. I, 49. Usser. Annal. tom. I, anno 3035, pag. 82. II Regum XV, 14, 16. testimonio insistens, quemdam Israelitarum regem Manem fuisse appellatum affirmat, qui tamen II Regum libro Manahem et a LXX interpretibus Manaem dictus legitur, quas voces, duabus illis aliis Paracleti et consolatoris respondere sibi suadet. Simplicem et naturalem hanc esse illius vocis Manes originem, Beausobre asseverat; [Col. 0819A] et cum eam caeteris honorabiliorem crediderit, non tantum omnibus aliis praeferri oportere arbitratus est; sed praeterea omnes nodos et difficultates quas in ea offendit se solvere paratum exhibet, ut sensim quoque suis lectoribus eam suadeat. Laudatos igitur nodos et difficultates solvere et eripere aggrediens, primo verisimilius putat, ex Manaem, Manem posse efformari, spectato potissimum Orientalium loquendi modo et usu. Quarum quidem vocum litteram postremam m a Graecis praetermitti cum consuetum sit, idcirco eas in Manes verterunt, quemadmodum Buddam in Buddas eos fecisse exploratum est. Priori huic conjecturae Augustinum suffragari confingit, cum in libro de Haeresibus haereticum de quo agimus Manin, non Manem, appellat, Latinorum usum secutus, qui Graecorum e in i commutatum volunt. Augustinum [Col. 0819D] August. lib. de Haeresibus cap. 46. quoque hanc regulam servare fuisse assuetum, exemplo Adimanti probat. Non enim Adamantum, sed Latine Adimantum scribendum censuit. Quemadmodum Theodoretus Manens, et [Col. 0819B] non Manes, scribere voluit. Cui Suidas quidem suffragari visus est dicens, in genitivo casu, Manentis. Quod argumento esse debet in nominativo Manens esse legendum. Jam vero Beausobre [Col. 0819D] Beausobre, ubi supra, pag. 72. Qui etiam in sequentibus contendit Manetis nomen esse honorabile atque pluribus Orientis regibus commune. Laudat idcirco cl. Assemanum Bibl. Orient. tom. I, pag. 418 et 419. sibi blandiri et assentari videtur, quod illius vocis Manes genuinam invenerit originem, hancque explicaverit. Idcirco gradum facere festinat ad illam aliam vocem Manichaeus, qua non solum hujus discipuli suum haereseos parentem vocitare consueverunt, sed innumerabilis fere scriptorum copia illud idem vocabulum usurpavit. Postremae quoque huic voci eamdem originis derivationem esse assignandam, ex Chaldaico vocabulo Manahem affirmat. Neque inter utrumque nomen aliud discrimen admittendum esse statuit, nisi illud quod ex diversis pronuntiandi modis et humanae linguae flexibilitatibus et motibus oriri solet, ut ex Pagnino, Junio, Tremelio probari posse contendit. Hi namque diversis litterarum elementis usi, Menaehem et Manachem aliter et aliter scribunt atque [Col. 0819C] pronuntiant, cum Graeci ipsi, laudatis vocibus novas litteras addere volentes, Manichaeum efformarunt
7. Bene vero an male ista conjecta sint, Graecae et Orientalium linguarum periti diligentius poterunt judicare. Nos interim Beausobrianae fabulandi rationi nequaquam subscribere possumus. Nam cum nomina sint quaedam omnium rerum notae, horum originem et proprietates exprimentes, jamjam istae prorsus delentur, aut saltem mutantur ex litterarum additione, harumque pro singulorum hominum arbitratu subductione. Quare mihi videtur Ciceronem ejusmodi abutum a nimia et vehementi hominum philosophandi libidine ortum eripere aut saltem carpere voluisse, cum scripsit: Quoniam Neptunum a nando appellatum putas, nullum erit nomen quod non possis, una littera mutata, explicare unde dictum sit [Col. 0819D] Cicero de natura Deorum 72. . Quid ergo in praesens nobis judicandum erit de tot tantisque litterarum mutationibus additionibusque quas in iis nominibus deprehendimus, quae Beausobre congessit, [Col. 0819D] ut vocis Manes originem et proprietates designaret? Sed ultro dato quod ejus disserendi modus nec nugatorius, nec fabulosus dici debeat, quid inde? Jam Manes erit honoris nomen, quod in Scripturis 37 veteris Testamenti eo vocabulo Israelitarum quidam rex fuerit appellatus? An non in eodem Testamento honorificum et maxime laudandum fuit Judae nomen? Tamen si novum Testamentum consulamus, nefarium, proditorem, sacrilegum et multorum malorum fontem fuisse unum hominem reperiemus, qui Christi [Col. 0820A] fuerat discipulus, et Judas appellabatur? An igitur et iste regalem obtinuit originem, ipsique debebatur Israelitarum sceptrum. Figmentum apage. Verum cum in his diutius immorari vitio dari possit innumera pene exempla missa facimus, quae fortius Beausobre perstringerent, ejusque ineptas conjecturas everterent. Quid vero de Paracleti nomine, quod temere sibi Manes assumpserat dicendum sit, jamjam ex Leone M. aliisque explicabimus, ut caeteras falsas Beausobre conjecturas abundantius refellamus.
8. De Manetis dogmatibus in praesens agere incipientes, illud potissimum nos referre oportet quod caeteris aliis fundamenta suppeditat, supra quod tota illa sacrilegiorum et fabularum machina ab impiissimo illo architecto fuerat constructa. Atque imprimis illud blasphemiae portentum nobis objicitur, in quod Manes erupit, statim ac nefariam suam haeresim in vulgus spargere coepit. Sacrilega jactantia ergo de divina sibi data virtute gloriabatur; atque ad superni Numinis potentiam ostentandam et auctoritatem, et [Col. 0820B] ad populorum fidem venerationemque sibi conciliandam. Christi se nunc gerere formam ostendere conabatur; nunc ipsum Paracletum se esse praedicabat. Hocce postremum in dubium Beausobre revocat; et, aliorum testimonio convictus, quamquam non audeat inficiari Manetem [Col. 0819D] Negat id primum Beausobre in praefatione generali [Col. 0820D] tom. I, pag. 11, et rursus lib. I cap. 6. Paracletum et consolatorem fuisse dictum, eam tamen denominationem potius obtinuisse contendit a vidua illa quae in filium et haeredem Manem adoptaverat, quaeque, data primum eidem libertate, tamquam suae viduitatis et senectutis consolatorem voluit eumdem habere. Nec enim se arbitrari posse affirmat, mundum hominesque tam stolidos fuisse, ut huic crasso artificio fidem adhiberent, eoque decipi voluisse. Igitur magis rationi consentaneum videtur quod, servi conditione per suam benefactricem mutata, ejus nomini syllabam aliquam addere voluisset, ut novus quasi homo factus, propter libertatem, Manahem deinceps eum appellaverit. Quod nomen valde honorabile fuisse, testimonio D. [Col. 0820C] Assemani [Col. 0820D] Asseman. tom. I Biblioth. Orientalis pag. 204, tom. II pag. 388. probare contendit, qui Maanus nomen tum Syris, tum Arabibus regibus familiare fuisse scribit. At fabulosis hisce conjecturis Eusebium Caesariensem adversari, Beausobre (tom. I lib. I, c. 6) aut prorsus dissimulavit, aut animadvertere noluit. Is namque, qui res a Manete gestas non ex Cyrillo Hierosolymitano, non ex Epiphanio mutuare potuit, utpote istis scriptoribus antiquior, sed ex vetustioribus monumentis in Ecclesiarum scriniis asservatis, ut in sua praefatione testatur, rerum Ecclesiasticarum historiam describens, ait Felicis papae tempore: Manes quidam, secundum nomen suum insaniens, et instinctu daemonis agitatus, invisam et exsecrabilem omnibus haeresim docet [Col. 0820D] Eusebius Caesariensis, lib. VII Historiae Ecclesiasticae cap. 26. Huic concinit S. Augustinus, lib. II contra adversarium Legis et Prophetarum. . En ergo quod Eusebius genuinum haeretici nomen profert, illius etymologiam et significationem explicat; atque simul ea subsidia daemoniaca indicat quibus usus est ad suos errores huc illucque disseminandos. Hanc insaniam, sive furorem, daemoniaca arte Manetem obtinuisse, iterum [Col. 0820D] ibi commemorat, et ad rerum ab eo gestarum exitum provocat, ut lectoribus id suadeat. Unde post haec, quod dixerat probaturus, immediate subjicit illud quod paulo ante adduximus, videlicet [Col. 0820D] Videsis quae cap. II hujus libri scripsimus. : Christi se nunc gerere formam conabatur; nunc ipsum Paracletum 38 se esse praedicabat. Eusebius itaque tria suadere voluit: alterum haereticum Manen, non Manahem, a Persis fuisse appellatum; alterum, furorem, audaciam et insaniam daemonis virtute fuisse in eo adimpletam; tertium, Christi Domini formam similitudinem [Col. 0821A] mentiendo imitari confinxisse, et Paracletum ad orbis et Ecclesiae solamen institutionemque missum seipsum praedicasse. Tria haec plane Beausobrianarum fabularum conjecturas evertere quis non intelligit, si jam omnia sacrilega sua commenta discipulis persuasurus, illud primum excogitaverit, ut se a Christo tamquam apostolum et hominum consolatorem simulaverit, atque missum confinxerit? Et ne videar injuria Beausobre tamquam fabulatorem carpere et reprehendere, ad Leonem Magnum Rom. Ecclesiae pontificem mihi liceat provocare, qui in generali contra Manichaeos, Romae latentes, habita inquisitione, sollicite rimari voluit quid crederent quidque Manetis discipuli docere auderent. Et quidem hanc blasphemiam credidisse aut saltem praedicasse Manichaicos discipulos, non obscure sequentibus verbis explicavit: Cujus discipuli, ut magnum quemdam atque sublimem viderentur sequi auctorem, in magistro suo Mane apparuisse Spiritum sanctum crediderunt, promissumque a Domino Paracletum, non prius [Col. 0821B] venisse, quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus Dei manserit, ut non alius fuerit Manes ipse quam Spiritus, qui per ministerium corporeae vocis et linguae discipulos suos in omnem induceret veritatem [Col. 0821D] Sermonem hunc de Pentecoste apud praecedentes edit. variis in locis mutilum atque turbatum, suae integritati vet. codd. subsidio restituimus. In aliquorum editis deinde priores duae illae voces, cujus discipuli, desiderantur. De hac porro Manetis sacrilega blasphemia plura poterit lector observare pag. 19, 24, 99, disputationis habitae cum Archelao, quam eruditis notis ornatam typo commisit cl. Laurentius Alexander Zacagnius, Vat. bibliothecae praefectus. ? Factorum itaque veritas vincere debet atque eripere omnem contrariam Beausobrianam conjecturam. Immo sine ulla animi haesitatione nobis persuadere, palmari illi potissimum blasphemoque mendacio, Manetem sibi viam aperuisse ad tot tantaque sacrilega dogmata, quae sacratiora fidei catholicae mysteria, aut corrumpunt, aut prorsus evertunt. Sed ad historiae ordinem redeamus.
9. Hac de causa igitur haereticus pecuniis sacrae Scripturae libros sibi comparare nisus est, et ut Christianos viros illiciis ad se traheret, aliquas veritates mendaciis et fabulis admiscebat. Qua videlicet arte cum probabiliorem ejus sectam reddere niteretur, sensim suos errores in aliorum animis instillabat. Magicis praeterea artibus atque praestigiis haec omnia [Col. 0821C] corroborabat, quibus certe ad fallendos homines utebatur; dum ardua nonnumquam humanis diabolicisque viribus prorsus impossibilia tentare non reformidaret. Quemadmodum cum regis Persarum filium, medicorum subsidio destitutum, gravique laborantem morbo, curaturum irrito conatu tentavit [Col. 0821D] Consule quae sequenti sexto cap. contra Beausobre dicturi sumus. .
Hisce ergo sacrilegis atque superstitiosis jactis fundamentis, alia dogmata (ait Eusebius) stulta et impia a diversis haereticis, qui jam prius exstincti fuerant mutuata disseminans, catholicam religionem persicis venenis labefactavit, et prorsus corrupit. Inter caetera autem figmenta, ex Marcione, Valentino, Capocrate, aliisque Gnosticae sectae auctoribus, mutuata, sequentia numerari solent: duo videlicet rerum omnium esse principia, Deum nempe et diabolum; ab illo bona omnia, ab hoc mala omnia produci docuit; illum totius virtutis ac perfectionis fontem, ex quo Novum Testamentum derivavit, istum vero peccati et veteris Testamenti esse auctorem; hominum substantiam ab utroque Deo fuisse productam, ea tamen [Col. 0821D] ratione ut bonus ille Deus solas animas creaverit, sed materialia corpora, 39 utpote imperfecta, corruptionibus vicissitudinibusque semper obnoxia, nonnisi ab [Col. 0822A] alio malo Deo originem duxisse. Liberum arbitrium hominibus prorsus ademit, nostris humanis rebus fatum necessitatemque inducens. Christi praeterea veram incarnationem negavit, et phantasticum [Col. 0821D] Hunc errorem Manes propugnare intendebat in disputatione quam habuit cum Archelao Cascarae episcopo, atque dicebat: Absit ut Dominum Jesum [Col. 0822D] Christum per naturalia pudenda mulieris descendisse confitear. Deinde in medium adductis quatuor evangelistarum textibus, quos violenter interpretabatur, subjiciebat: Sunt et alia innumera testimonia hujuscemodi, quae indicant eum venisse, et non natum esse. Consule Collect. Monumentorum Veterum Ecclesiae Graecae et Latinae Laurentii Zacagni pag. 85. corpus assumpsisse dumtaxat contendebat: et id genus alia populos edocebat quae, ut diximus, partim ex faeculentissimis veterum haeresiarcharum lacunis, partim ex absurdis gentilium philosophorum placitis, partim prave explicatis ipsius Christianae religionis institutis desumpta erant, quae omnes insulsae fabulae et ficta somnia luculentius a S. Epiphanio fuere descripta. Hisce ergo aliisque sacrilegis dogmatibus, prae caeteris haereseon auctoribus, maximum et clarum Manes se facere nisus est. Interim vero vaferrimus ille impostor, magnam in homines auctoritatem ostentaturus, ut vulgares potissimum, qui non nisi rerum cortices intuentur, in suas deduceret sententias, Christum Dominum humani generis Salvatorem, tum in iis quae ad discipulorum delectum, tum in aliis quae ad apostolicam pertinent missionem, imitari confixit. [Col. 0822B] Quod latius sequenti capite patebit, cum de horum discipulorum numero agere instituamus.
Manetis agendi rationem, in suae haereseos errores evulgandos, paucis primo Eusebius Caesariensis descripsit dicens (lib. VII Hist. Ecclesiast. c. 27) : Elatus in insania (ait) ad similitudinem Christi duodecim discipulos eligens ad praedicandum mittebat. Eusebio concinunt omnes veteres scriptores, si unum excipiamus. Eidem quoque suffragantur recentiores, quos inter Beausobre, ut suo loco observabimus. Quare minime audiendum arbitror Patrem Natalem Alexandrum, virum alioquin doctissimum, qui de numero discipulorum Manetis disserens, nescio qua ductus allucinatione, ex Augustini sententia eum numerum ad [Col. 0822C] duos supra viginti producit. Interim (scribit ille (Hist. Ecclesiast. saec. 3, art. 9) multos discipulos in suum pertrahens errorem, VIGINTI DUOS selegit nefariorum suorum dogmatum impiarumque fabularum praedicatores, in quibus tres prae caeteris insignes esse voluit, THOMAM, HERMAM, et ADDAM. [Col. 0822D] Perperam hunc Addam cum Terebintho, seu Budda, Beausobre confundere nisus est, ut quae de istius interitu SS. PP. scripserunt falsa esse contenderet. Propterea Buddam Manetis discipulum, non antesignanum, fuisse confingit. Vide quae ex Christophoro Wolfio scripsimus in praeterita dissertat. pag. 20. Hunc, inquam, minime audiendum arbitror. Nam qua ratione Manes in suis instituendis discipulis Christum Dominum imitari studuisset, si alios praeter duodecim pseudoapostolos elegisset? Falsum praeterea est, P. Natalis opinionem Augustinum suffragatorem habere. Augustinus quippe, mire Eusebio concinens, duodenarium dumtaxat Manetis discipulorum numerum definivit. Immo et hanc opinionem caeteri antiqui scriptores prosecuti sunt, si unum tantummodo Epiphanium excipiamus.
40 Et quidem ad rem nostram clarius et expressius loqui non poterat Augustinus, ita scribens (lib. de Haeresibus cap. 46) : Unde se in suis litteris, Jesu Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum [Col. 0822D] esse promiserat, atque in illo miserit Spiritum sanctum. Propter quod etiam ipse Manichaeus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici muneris, quem [Col. 0823A] numerum Manichaei hodieque custodiunt. Non aliis quoque phrasibus usus est Theotoretus, de haereticorum disserens fabulis, cum paucis hisce verbis a Manete discipulorum factam electionem et illius pseudochristi imitationem descripsit (lib. I Haeret. Fab. cap. 16) : Hic, duodecim discipulis ad Domini exemplum designatis, in Mesopotamiam profectus est. Quid plura? Constans sequentium sex saeculorum traditio veritatem de qua agimus probavit. Nam Photius discipulorum Manetis numerum horumque missionem paucis designavit dicens: Exinde vero discipulos congregavit duodecim, quos etiam erroris praecones emisit [Col. 0823D] Photius, ubi in superioribus, cum Wolfii annotationibus. . Petrus Siculus quoque, qui paulo post floruit, de Manichaicis rebus et institutis optime instructus, vir doctrina et nobilitate praeclarus, variis pro Basilio imperatore legationibus, et ad Armenos potissimum, functus, historiam de ortu, progressu et occasu Manichaeorum, scripto consignavit; in qua singula duodenariorum illorum discipulorum nomina, non tantum recensuit; sed horum gesta, munera, [Col. 0823B] legationes, scripta, interpretationes, et commentaria brevi suo Graeco Latino opusculo ad Bulgariae archiepiscopum expressit. Is scriptor igitur de Manetis discipulis haec habet. Porro, Discipuli Maneti Antichristo duodeni fuere. Tum eos enumerans, primo loco eum subjicit, qui Maneti, regis Persarum jussu mactato, successit, dicens: Siginus qui Maneti successit. Hunc vero alius excipit, cui Thomae nomen erat, quique Manichaeorum conscripsit Evangelium, de quo disserens [Col. 0823D] Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 6. S. Cyrillus Hierosolymitanus, catholicos monuit ne legerent, scribens: Nemo legat secundum Thomam Evangelium. Non enim est unus ex duodecim apostolis, sed unus ex tribus Manetis discipulis. Quod sane adulterinum opus, apostolicae sedis sanctionibus, sub anathematis poena legere, aut apud se retinere, omnibus catholicis vetitum fuit, ut suo loco videbimus. Duobus hisce et Buddam et Hermam, Adantum et Adamantum adjecit, quorum postremum, veluti aliis caeteris iniquiorem audacioremque, in diversas [Col. 0823C] orbis partes praeconem suum Manes miserat, et tamquam fidelem praecursorem ablegaverat. Tres alios deinde, Hieracem, videlicet, Heraclidem atque Apathonium suae doctrinae et praedicationis interpretes et explanatores constituerat. Quibus tandem et ternos adjunxit, Agapinum, qui Eptalogum commentus est, Zarvam, et Gabriarium. Haec ergo de nefaria aeque ac superstitiosa prima Manichaeorum Hierarchia Petrus Siculus recensuit [Col. 0823D] Petri Siculi historia de Manichaeis typis commissa est a collectoribus Biblioth. PP., tom. XVI. . Qui quamvis longe post Manetis tempora floruerit, illud opus tamen, cum ex vetusta et constanti Graecorum Armeniorumque traditione, tum ex certissimis monumentis elucubravit, ut suo loco videbimus. Cum itaque ejusmodi res tot tantisque testimoniis roboretur, non arbitror tam graviter allucinatum esse Epiphanium, cum nesciam quo fundamento aut testimonio innixus expresse de Manichaeo affirmaverit (Haeres. 66, n. 3) : Jam enim suam, ut ita dicam, manum circulator collegerat, quos discipulos nominabat duos et viginti. Sed existimo mendum potius in amanuenses, aut in interpretes, [Col. 0823D] quam in ipsum Epiphanium esse rejiciendum. Vel eumdem, non ad primam Manichaicae sectae hierarchiam, hujusque formam et numerum, sed ad posteriorem, quae auctior exstitit, et de qua alibi Augustinus locutus est, alludere voluisse.
Sed P. Natalis Alexandri turpior allucinatio censenda est; qui agens de Manichaeorum erroribus, cum Augustini Opera lustrasset, haudquaquam 41 animadvertit opinionem illam de duobus supra viginti [Col. 0824A] Manetis discipulis, valde nutare, et prorsus periclitam, vel saltem, ut sese ab hac nota purgaret, utriusque sententiae momenta in medium adducere illi opus erat, ut inde lector firmiorem verisimilioremque seligeret. Sed forte vir doctus rerum et quaestionum copia distinctus, illi se opinioni devovit, quae primo ei occurrerat, ea persuasione, quod Epiphanius, Manicheae sectae locupletissimus scriptor, nullo duceretur errore. Haec nos annotare oportuit, ut socordiae notam praecaveremus.
Interim maxime mirari juvat quod Beausobre, nodum in scirpo semper quaerere assuetus, ut studiose antiquorum PP. dejiciat traditionem, horum semper apparentes contradictiones notando, atque ampliores faciendo, minime animadverterit aut Epiphanium a caeteris scriptoribus in tanti momenti re dissidere, aut P. Natalem Alexandrum, in assignandis duodeviginti Manetis discipulis, perperam ad Augustini testimonium provocasse. Is ergo communiori subscribens persuasioni, duodenos fuisse hujus [Col. 0824B] haeretici discipulos supponit et affirmat. Quos inter, tres tamquam celebriores praecones, qui Manichaica legatione primitus functi sunt, ac aliis caeteris nequiores, cap. 7 prioris libri, non obscure narravit. Ibi enim Manichaei res, quae ipsi post viduae mortem contigerunt, cujusque haereditatem assecutus fuerat describere aggrediens, Urbem Seleuciam seu Ctesiphontem quam Arabes Modain, sive, ut auctor est Assemanus, [Col. 0823D] Assemanus, tom. II p. II pag. 623. Urbem Citez appellant, in qua primo nutritus, et in variarum scientiarum studiis fuerat institutus, deseruisse arbitratur; atque demum se recepisse in Huzitide, quae una est ex provinciis Irak Babyloniorum. Hanc probat conjecturam, Archelai Actis insistens, in quibus haereticum in regali urbe Persarum educatum fuisse ait, in qua scientiarum et magiae schola maxime florescebat [Col. 0823D] Beausobre, lib. I, c. 7, pag. 75, § 1. . Graeci (subjicit) nullum pene verbum de Manetis vita fecerunt ab anno aetatis suae duodecimo, ad sexagesimum usque. Immo observat postremam hanc notam aliter et aliter referri [Col. 0824C] in exemplaribus illius disputationis habitae cum Archelao, de qua re sermonem instituere sibi reservat, verba facturus de tempore quo apud Cascharam S. episcopus habuit congressionem. Igitur ne nos extra propositi instituti fines vagari videamur, ex duodenario illo discipulorum numero, ut dicebamus, trium caeteris praestantiorum meminit: Thomae, videlicet, Addae, et Hermae, et animadvertit Cyrillum Hierosolymorum, Addae loco, Buddam posuisse, ut videre etiam est apud eos auctores qui nomina singulorum duodecim illius discipulos descripserunt, qui secundo loco, non Addam, sed Buddam posuerunt. [Col. 0823D] Vide quae in praecedentibus annotavimus contra [Col. 0824D] Beausobre praesertim, qui, cap. 5 pag. 62, negat Buddae divinitus illatam mortem, tamquam puerilem fabulam a Cyrillo, Epiphanio aliisque PP. narratam. Sibi enim persuaderi posse inficiatur eum e domus altitudine ab angelo fuisse praecipitatum, sed adhuc in vivis exstitisse, cum Manes suam haeresim publicavit, et supplicii poenas dare coactus fuit. Diutius tamen his non immorabor, ne vitio detur. Et quamvis acatholicus scriptor alia et alia subjiciat, quae ad trium horum discipulorum missionem pertinent, tamen, ne propositas nobis leges praeterire videamur, de horum missionibus atque muneribus alibi sermonem aggrediemur, interim de nece filii regis Persarum a Manete patrata locuturi.
Post duodecim discipulorum delectum, horumque in diversas Orientis provincias missionem, ad stultam [Col. 0825A] sacrilegamque hanc sectam propagandam, Manes ispe, majoris sibi comparandae famae cupidus, atque ad singularam quamdam divinamque potentiam supra caeteros homines ostentandam, praeter naturam aliquod efficere animo revolvebat. Rem autem prospere et fausto sibi eventuram arbitrabatur, cum ex sparso rumore Persarum regis filium gravi aegritudine correptum audivit, eumque in regia urbe (a qua Manes tum aberat) decumbere. Persarum porro reges, aut Seleuciam, aut Ctesiphontem inhabitare consuevisse, praecedenti cap. jam vidimus; ambasque urbes prope fluvium Tigrim positas esse, notat Tillemontius (Tom. IV, de Manichaeorum haeresi, art. 7) . Manes ergo, auctore Epiphanio, quamvis a regia aula dissitus, ad eam convolare non distulit, et librorum praesidio confisus quos Terebinthus a Scythiano, et ipse a vidua Terebinthi, seu Buddae, haerede acceperat, remedium aliquod nancisci posse confidit, quo statim regii pueri aegritudini, cum totius Persarum regni admiratione et plausu occurreret. At quorsum ibi [Col. 0825B] pervenit (ait Epiphanius) suam aperiens voluntatem, certam filio regis opem promittit. Sed spes in posterum fefellit. Nam cum aegro medicamenta quaedam adhibuisset, ita exspectatione sua frustratus est, adeo ut inter illius manus adolescens postremo sit mortuus, quo vana ipsius et mendacia promissa convincerentur. Hactenus Epiphanius [Col. 0825D] Epiphanius, haeresi 66; Beausobre lib. I cap. 7, § 11 pag. 76. .
1. Hanc rem paulo aliter Socrates descripsit (Hist. lib. I, cap. 22) , narrans, non sponte et audacter Manichaeum ad aulam convolasse, ut aegroto mederetur, sed ipsum Persarum regem, qui pro salute filii omnem lapidem movebat, Manichaei fama motus, atque ratus vera esse hominis prodigia, eum tamquam apostolum accersit, sperans scilicet fore ut filius ejus opera sanaretur. An igitur ante tale periculum Manes aliquod humanas excedens vires praestigiarum subsidio moliri tentaverit, ut ejus virtutis fama ad ipsum regem pervenerit, plane ignoramus. Incertum itidem est an pessimus praestigiator aegro tum puero medicamentum [Col. 0825C] vere aliquod adhibuerit vel adhibere simulaverit; an potius solius magicae artis subsidio fuerit usus. Hocce postremum verisimilius arbitramur S. Cyrilli Hierosolymitani testimonio innixi, qui scripsit (Catech. 6) : Manes ad jactandam suae probitatis et virtutis potentiam promittebat per orationem, tamquam pius, sese illum curaturum.
Nec Photius rem hanc aliter narravit. Immo antiquorum scripta secutus, quae ipse collegerat, suisque lustraverat oculis, non tantum Epiphanio, Socrati et Cyrillo Hierosolymorum suffragatur; sed paucis explicata missione duodecim illorum discipulorum, quos impiae doctrinae praecones et omnium facinorum socios sibi assumpserat, subjicit statim [Col. 0825D] Photius, lib. I contra Manichaeos cap. 12, apud Joannem Christophorum Wolfium, pag. 47. : Sed furiosus ille Manes, cum scelere celebris evasisset, nuntia fama ad aures usque Persarum regis pervenit. Ille cum filium morbo laborantem haberet, audiretque Manem pollicitum esse se filium ejus ex morbo precibus erepturum esse, 43 arrogantem hominem ad filii curationem [Col. 0825D] adhibet, ac medicos tum praesentes tametsi aegritudinis curationem facilem fore promittebant, ejecit. Ille vix dum orationem compleverat, et vitam eripuit ei, qui id forte passus non esset, nisi incolumitatem promisisset. Beausobre [Col. 0826D] Beausobre, lib. I, cap. 7, pag. 79. igitur solus, insulsas et commentitias quasdam suae critices regulas secutus, Archelaum, Cyrillum Epiphaniumque exagitat, cum quia falsa narrare haud veriti sint, tum quia ipse Cyrillus in suis Commentariis sycophantae aut furoris speciem huic haeretico tribuere velit; tum quia Photius absurde ejusmodi factum nimia ornatum exaggeratione descripserit. De isto potissimum conqueritur, quod dixerit: Sed furiosus ille Manes cum scelere celebris evasisset; quibus reliquisque verbis cum se perstringi [Col. 0826A] intelligeret, in haec verba erupit. Quandonam principes sibi blandiuntur (ait) sanitatum miracula scelestorum opitulatione se fore consecuturos? Recentiores tandem (subjicit, et P. Natalem [Col. 0826D] Natal. Alexand., saec. III; Acta disput. cum Archelao. Alexandrum potissimum sugillare intendit) perperam supponunt magicis artibus et praestigiis haereticum confisum fuisse, et idcirco regis filium curandum suscepisse. At hos in turpem lapsos esse contradictionem, ea ductus persuasione confingit, quod cum Archelai Actis insistant, qui, probaturus haereticum de quo agimus nequaquam fuisse Paracletum in scripturis promissum, dixit: Iste nec signum quidem aliquod, aut prodigium ostendens. Quare S. episcopus Manetem maxime super hunc articulum exagitans, ita ratiocinatur: Paracletus a Christo Jesu promissus, infinita miraculorum multitudine Dominum debuit glorificare, et Manichaeus toto suae vitae et apparitionis curriculo, nec ullum minimum edidit portentum. Sed Beausobre quasi in scenam ludere voluisse, et pro historia critica fabulam potius contexere; [Col. 0826B] quis non videt? De qua re, cum in praesens longam disputationem me non oporteat habere, has commentitias fallacias eriperem maximo illo assignato discrimine, quod inter praestigias atque miracula intercedere summi viri docuerunt, et naturalis ratio ipsa suadere debet. Negat quidem, et merito, Archelaus Manetem aliquod ex iis signis quae a sola divina virtute et potentia derivant fecisse. At non negat hominem maleficiis atque praestigiis, in quibus magorum artes versantur, operam dare fuisse assuetum. Maxime cum, auctore eodem Beausobre, in magiae institutis, apud Seleuciam, aut Ctesiphontem, fuerit primo educatus. Igitur negavit Archelaus potuisse Manetem vera miracula patrare, quia Deus non erat cum eo. Ea miracula, videlicet, quae Paracleti seu Spiritus sancti, propria sunt, a quo longissime distare intelligimus quotquot veneficiorum praestigias exercere consuescunt. Unde ergo inferre potuit Beausobre [Col. 0826D] Beausobre, loco superius laudato. , Natalem, Tillemontium, recentiores scriptores, recessisse [Col. 0826C] ab Archelai testimonio, cui fidem praestare debuissent? Debuisset potius inferre se dialecticae regulas aut prorsus ignorare, aut iisdem abuti voluisse, ad decipiendos incautos lectores, qui in lustrandis ejus nugatoriis argumentis secum non recogitantes rerum suppositiones variari, vera divinae omnipotentiae miracula cum daemoniacis incantationibus magorumque praestigiis confundere non perhorrescerent. Ex quo habet noster lector catholicos recentiores scriptores haudquaquam antiquorum dictis refragatos esse, sed solidius iisdem adhaerere voluisse. Etenim Manes revera nullum miraculum patrare potuit; etsi nisus fuerit fallaciis, aliorum animis, oculis atque opinionibus illudere, in quibus jam celebris evaserat. Quo sensu, nisi animo desipiat, eum intelligere oportebat, Photii testimonium, quo affirmavit: Manes cum scelere celebris evavisset, etc. Celebris quidem in scelere et in improbitate is dici debet, qui ad veritatem catholicae religionis evertendam apostolatum a Jesu Christo sibi datum esse confingit; [Col. 0826D] qui Paracletum 44 se nominat; qui pseudopraecones ad falsam religionem huc illucque disseminandam in varias orbis partes jam miserat; cujus fama satis superque non tantum apud rudes et plebeios homines, sed etiam apud magistratus, proceres atque principes debuit evulgari. Quis ergo sibi suadere poterit ejus nomen, ejusque facinora et auctoritatem, potestatemque, quam falso sibi vindicaverat, Persarum regem latuisse? Qui deinde speciosis hisce muneribus allectus et ratus, spe sanitatis filio restituendae, aut Manem hac de causa in aulam regiam accire voluit; aut Manes ipse illuc se transferre statuit, sperans ope et daemonis praesidio regio puero in lectulo aegrotanti [Col. 0827A] medelam adhibere. Quare minime attendenda est illa Beausobriana exclamatio, videlicet, Quandonam principes sceleratos sibi posse opitulari sperarunt? Etenim, quamvis id verum sit, quando scelestissimi homines, nullum pietatis et religionis tegumentum adhibentes, improbam eorum vitam omnibus patefaciunt, vel quando haec ex certissimis signis innotescunt; tamen si pravi eorum mores adhuc lateant, et studiose sub falsa religionis et pietatis clamide abscondantur, facile ipsi quoque decipi possunt, et quam saepissime decipiuntur. Quare verba illa Photii non ita violenter detorquenda sunt, ut arbitremur Manem celebrem fuisse in scelere apud regem ejusque aulam; sed apud Deum et Ecclesiam, quae illius haereseon blasphemiis et erroribus evertebatur, cum potissimum prava dogmata in vulgus jam sparsisset, et in dies magis magisque spargere curasset, ad sibi auditorum electorumque numerum amplificandum.
2. Exagitatis sic igitur primo Graecae et Latinae Ecclesiae [Col. 0827B] vetustissimis PP. recentioribusque scriptoribus, se taedere ait Beausobre, Gregorium Abulpharagium, Assyriorum patriarcham Orientaliumque scriptorem, in praecedentium opinionem propensum invenisse, quam vetuli ex aliorum sententia et rumore mutuatam retulit; cum videlicet, quadam oeconomiae scribendi formula adhibita dixit: Fertur Saporem Persarum regem, Manetis interfecti pellem detractam stramine suffercisse, illumque super maenia urbis patibulo affixisse, quod cum magna de se praedicaret, filium ejus a morbo quod ipsi contigit sanare non poterit. [Col. 0827D] Gregorius Abulpharagius, in Historia Dynastiarum, Oxoniae edita 1663, pag. 80, 82. Gregorium igitur hunc quasi suspensum haesisse in adhibenda fide praecedenti narrationi, contendit Beausobre; idque indicari per verbum illud fertur, quod in illa pericope primo legendum occurrit. Praeterea se stupore percelli ait ejusmodi periculi causam ita publicam et memorabilem, quasi minus consulte ab uno dumtaxat ex Orientalibus recensitam fuisse, cum solus Bar-Hebraeus, Abulpharagius, videlicet, illius [Col. 0827C] meminerit, qui tamen cum de ea tamquam de incerta re verba fecisset, eam forte prorsus ignorasset, si ex Graecis scriptoribus eam non didicisset. At se ultro hujusce facti veritatem dare velle affirmat. In ejus tamen suppositione adhibitis omnibus sui studii nervis, rem aliter et aliter exponendam esse observat. Manem videlicet illius principis sanitati non alia de causa prospicere decrevisse, nisi regiis supplicationibus devictum, apud quem hujus hominis fama, cum ob scientiarum doctrinam, tum ob virtutis praestantiam, plurimum praevalebat. Ejusmodi expositionem se ex Socratis testimonio [Col. 0827D] Socrates, lib. I Hist. Eccles. cap. 22; Ephraem, in Poemat. contra haereticos, apud Assem., tom. I pag. 119. , quod ipsi in superioribus annotavimus, desumere ait. Addens praeterea omnium Orientalium suffragium, qui asseverarunt Manem quasi repente sibi nactum esse Saporis fiduciam, qua sibi filioque aegrotanti profuturam arbitrabatur, ob illius doctrinam. Et quidem haereticum hominem in se cuncta habuisse quibus sibi regiam existimationem non nancisceretur, ex multis conjecturis [Col. 0827D] demonstrare aggreditur. Primo quidem quia communior hominum opinio Manem eximia magnaque sanctitate donatum ferebat. Continentia quippe, abstinentia, atque jejunia, exterior corporis devotio, 45 vel pietas, quae hominis summe spiritualis speciem praeseferunt, quibus hypocritae populorum venerationem sibi vindicare consueverunt, in eo potissimum intuebantur; ne quidquam postea recenseamus de austeritate, tristitia, pallore, quibus diabolus, auctore Ephraemio, Manetem tinxerat, ut incautos falleret. Et quidem si ad illius paupertatem animadvertamus, eam Manichaeum prosecutum fuisse satis, exploratum est, cum suos electos illi legi subjectos voluerit, ut [Col. 0828A] nihil penitus possiderent. Quare experientia edocemur nihil magis valere ad sibi conciliandam hominum benevolentiam et existimationem, quam rerum ipsarum temporalium contemptus et abrenuntiatio, quae quidem apud Orientales potissimum suam adhuc vim conservant. Nam ex Gazophilacio Persarum Linguae novimus Indorum gentiles de apparenti sanctitate maxime gloriari, si voluntariam paupertatem consociatam habere studeant. Alteram conjecturam ex eo desumit, quod Manes, auctore Archelao; omnium sapientum sua aetate princeps appellari poterat, in iis potissimum quae ad Persarum pertinent scientias, quas inter maxime medicina in pretio habita fuit, cum nihil magis ad vitae necessitatem spectare arbitrentur, ut Xenophontes annotavit. Quare alteram magorum philosophiae partem medicinam fuisse haec duo indicant carmina:
[Col. 0828B] Ita suis studiis et partibus indulgens ratiocinatur Beausobre, qui et multa alia fidentius congessit, PP. traditioni plene repugnantia, ut incertum Gregorii Albupharagii, Monophysitarum metropolitae testimonium ad certum fabulosum systema reduceret, quod veritatem hujus historiae penitus aboleret.
3. Quae itaque ibi subjecit ad eum scopum ordinantur ut lectori persuadeat Manem in medicinae disciplinis apprime fuisse versatum, atque iis potissimum ducitur exemplis, quae desumi possunt vel ex Zoroastro Persarum propheta, qui in urbe Divavar cuidam infirmo mederi jussit subsidio humoris ex quadam planta expressi, [Col. 0828D] Apud Hydam, pag. 300. Alexand. Lycopol. ap. Combefis. Auctuar. novissimo part. II, pag. 4. vel ex Alexandro Lycopolitano, qui Saporem ipsum Persam, bella agentem, in castris comitatus est. Ex quo conjicit hunc tamquam medicum huic regi adfuisse [Col. 0828D] Apud Asseman, tom. I, pag. 143. Strab. lib. XV pag. 677. . Hinc in maximo apud Persas honore medicos haberi, ex S. Ephraem confirmari asseverat, qui antequam ex praesentis lucis usura migraret, cuidam Simeoni benedictionem [Col. 0828C] dare cupiens, ita effatus est: Tamquam medicus in castris, ita nomen tuum pervadat orbem terrarum. Qui dicendi modus, apud Orientales in proverbium, seu commune venisse adagium Beausobre sibi blanditur, cum medicinae facultas, auctore Strabone, ad hominis conservationem ordinata sit. His omnibus se adjicere posse affirmat Scythianum, quem fama Manetis magistrum fuisse tradit, medicinae institutionibus vacasse, et Hieracem, unum ex duodenis Manichaicis discipulis, huic disciplinae studium applicuisse. Et denique quasi praecedentem narrationem claudere volens, subjicit multos viros ex monachorum coetibus, alios ex solitariorum professione, alios tandem ex episcopali ordine, ita ab Orientalibus studiose fuisse prosecutos, ut facile in Persarum regum clientelam et consuetudinem venisse intelligamus, quemadmodum Hist. Miscell. lib. XV refert de quodam Boazane, quem tamquam medicum optimum, Cavardes, Persarum rex, plurimum adamavit. Cujus rei [Col. 0828D] varia nobis suppeditat exempla doctissimus Assemanus in sua Orientalium Bibliotheca. His itaque aliisque similibus jactis fundamentis, hanc Beausobre infert consecutionem, quae alio cuicumque homini Persae, vel apud Persarum regum aulam commoranti convenire posset: nimirum Manem a Sapore in aulam accitum tamquam medicum 46 optimum et nobilissimum, quasi quod apud hominum opinionem ejus maxima in languoribus sanandis experientia constitisset. At ubi legimus, vel quis scriptor asseveravit uniquam, hanc existimationem sibi vindicasse Manem? Hocce dumtaxat de eo infaustum in puerum regium experimentum, Abulpharagio etiam auctore, [Col. 0829A] cui Beausobre insistit, habemus; et propterea nulla jam pridem causa esse potuit, ut veluti sapientissimus medicus praedicaretur. Quid ergo ex illa consecatione, nisi hoc alterum, Persarum regum aulam ita medicorum cohorte fuisse communitam, quemadmodum militum copiae et classes castra communire solent? Sed quid inverisimilius? Saporem quidem inter domesticos et familiares aliquot viros in medicorum arte peritos habuisse, ratio ipsa suadet, quos, ut vidimus, e regio palatio exsulatos abire fecit, cum renuntiatum illi fuit sycophantam Manem divina quasi virtute pollere in morbis medendis: non quia tali scientia esset praeditus, et in medicorum arte versatus; sed quia filio aegrotanti opitulari sperabat, ob insignem illam vitae sanctimoniam quam simulare studebat, tum causa apostolatus Jesu Christi, quem sibi datum confingebat, tum ob caetera summae pietatis et religionis signa, quae omni diligentia affectabat. Hocce postremum affirmare rationabilius est, suffragantibus praesertim omnibus Graecis Latinisque [Col. 0829B] scriptoribus, qui etsi aliquatenus in verbis differant, in rei narratione tamen sibi invicem omnino respondent. Summae et extremae paupertatis praeterea cultorem, qua eximiae sanctitatis opinionem sibi vindicavit, Manem fuisse, Beausobre asseveravit. At quodnam hujus paupertatis argumentum proferre potuit? Nullum profecto suppetit. Quinimmo prorsus latere arbitramur quemadmodum is tantae virtutis cultor dici potuerit, quem ignoramus assecutas propter viduae haereditatem divitias dispersisse. Propterea subjicere debuisset quomodo, quando, vel in quos usus, haereditarias divitias insumpserit: an in pauperibus et infirmis alendis, an in amicis et consanguineis ditandis, an denique aliquod insigne pietatis opus confecerit, ut sese ad extremam redigeret paupertatem? Ingentes divitias, Scythiani, et viduae cujus fuerat mancipium, Manem assecutum fuisse, non negavit Beausobre praecedentibus capitibus. Igitur accuratiori ac diligentiori scriptori, qualem se esse [Col. 0829C] jactat, maxime decebat duo haec inter se repugnantia juxta optimae criticen regulas conciliare, ne insulsas narrationes in nova Manichaeorum historia induceret. Quod cum facere praetermisisset, aut nullam, aut solam saltem paupertatis speciem exterius affectasse Manem arbitrabimur.
4. His itaque omnibus sic breviter annotatis, ad historiae ordinem revertamur. Sapor ergo Persarum rex ex animo regii filii interitum dolens, in patrati facinoris auctorem ita saevire erat paratus, ut is et homicidae, et audacissimi, scelestissimique impostoris poenas lueret. Comprehenditur ergo Manes, et in arctum trusus carcerem detinetur, sed eum discipuli ejus, quos secum duxerat, invisebant. Quorum alios, cum jam pridem ad comparanda novi veterisque Testamenti volumina Hierosolymam forte, vel in alias Christianorum regiones misisset, hisce libris abuti statuerat, ad facilius Christiani nominis cultores illudendos decipiendosque. Profecti (ait Epiphanius [Col. 0829D] (Ibid., num. 5) discipuli, libros illos nulla interposita mora coemunt. Deinde ad magistrum reversi jam libertate privatum, carcerem ingressi libros offerunt. Inter illa ergo carceris otia, Manes sedulo acceptos divinarum Scripturarum libros evolvere coepit. Et quamvis novum Testamentum adoptare et suscipere confingeret, illud tamen temerariis ausibus, innumeris pene locis, corrupit et depravavit, modo ea subducendo quae ejus mendacem improbamque vitam arguebant, modo alia atque alia supponendo additamenta quae impiae sectae erroribus, fabulis et deliramentis robur adjicerent [Col. 0829D] Epiphanius, haeresi 66; August., lib. de Haeresibus 46; et S. Leo M., innumeris locis, de quibus infra verba faciemus. .
47 Plurima hujus impostoris facinora, blasphemias, [Col. 0830A] turpitudines, falsas mendacesque promissiones, et ignominias, catechumenos alloquens, enumerat et exaggerat Cyrillus Hierosolymitanus. Nullibi tamen de corruptis ab eo Scripturarum voluminibus, dum carceri detinebatur, facit mentionem. Eum vero maxime ludibrio habet, quod ex carcere diffugerit. Propterea subjicit: Qui enim dicebat se esse Paracletum et veritatis propugnatorem, fugit; non successor vel imitator Christi, qui alacriter veniebat in crucem; sed fugiendo contrarius illi fuerat [Col. 0829D] St Cyrillus, catechesi 6. .
5. Sed ejusmodi ex carceribus fuga, seu dilapsus, Manichaeo impossibilis prorsus fuisset, nisi custodes, avaritia atque socordia vincti, ejus votis obtemperassent. Noverat profecto vaferrimus iste homo, publicae custodiae praefectum, duobus hisce modis, precibus nimirum atque pecuniis, vinci posse et corrumpi. Et propterea utroque sine mora adhibito subsidio, vincula facile disrupit. Rem hisce fere terminis narrat Epiphanius (Ibid., num. 5) : Interim ingenti pecuniarum vi assiduisque precibus exorato Commentariensi, [Col. 0830B] fugam arripuit, et relicta Perside, Romanorum fines ingreditur. Persarum regis iram, quam tunc Manes evasit, carceris custodes (ait laudatus Cyrillus) immaniter experti sunt. Nam horum infidelitate, vel etiam avaritia, a rege comperta, mortis poenam, qua in Manichaeum animadvertere decreverat, eis intulit; ut ille idem qui causa mortis regii pueri per superbiam fuerat, causa quoque mortis custodum per fugam efficeretur. Inter tot ergo tantaque vitae discrimina, sibi ex sua improbitate et potentissimi regis indignatione comparata, Manetem quidem in posterum prudentiorem fieri oportebat; ut nimirum sibi praecaveret, ne temere quidquam aut scelestum amplius aggrederetur. At contrarium evenisse, cum gravissimi auctores, tum indubitatae fidei monumenta, quae supersunt, testantur. Nam pristinam ille libertatem fraudulenter assecutus, et in Romanorum ditionem, positam in confiniis Persarum et Mesopotamiae, se recipiens, quamvis aliquando solitudini vacare [Col. 0830C] videretur, tamen in illo secessu, non paci et tranquillitati indulgebat; sed nova moliri facinora meditabatur, ut superbiae et elationis spiritui, quo ducebatur, perpetuo serviret.
Hunc autem e carceribus Manetis dilapsum paulo aliter descripsit Photius, nulla expressa facta mentione quibus mediis artibusque custodes illos vicerit atque deceperit. Ait dumtaxat: Sed cum servus esset, ac servilis artificii peritus, sciretque se non diu postea patratae coedis poenas daturum, utpote qui filium regis impietate sua occidisset, e domo aufugit, et custodibus carceris necis causa fuit; nam quia scelestum illum non accurare custodierant, capite omnes plexi sunt [Col. 0829D] Photius, lib. I contra Manichaeos. cod. 12 . Quaenam servilis conditionis artificia quibus Manes in vinculis detentus uti potuerit, ut e carceribus dilapsus, capitis poenam praecaveret, hic Photius expresse non indicavit. Sed probabile valde est quod ex Epiphanio superius retulimus. Nimirum carceris praefectum atque custodes ingenti pecuniarum vi assiduisque precibus vicisse; potissimum, cum innotescat [Col. 0830D] vilium servorum conditionem aurum atque divitias repudiare numquam consuevisse, servosque facile ad sua vendenda opera induci posse. An ergo id argumento esse possit maximae illius paupertatis ad quam Manem deventum fuisse Beausobre [Col. 0830D] Beausobre, cap. 7 prioris lib. pag. 85, 86. Idem Beausobre, in annotat., num. 10, subdens ad haec verba, fictos, simulatosque errores, haec alia esse addenda: Christi nomine adjecto. describit, etiam antequam Sapores eum in aulam acciret, remediis et orationibus aegrotanti puero opitulaturum lector ipse judicabit; cum aliud interim, antequam de praesenti tabula manum removeamus, nos eripere oporteat, quod nonnulla alia superius ex veteribus stabilita prorsus everteret, si Beausobrianas conjecturas robur et veritatem habere arbitraremur.
[Col. 0831A] 7. Ex Orientalium ergo scriptis innotescere sibi persuadet Beausobre, 48 Persarum regis odium in Manichaeum haudquaquam ex regii pueri nece, sed ex Christiana religione, quam Manes profitebatur duxisse originem. Noverat quidem rex ille, idolorum et superstitiosae magiae cultor, Manem misisse Thomam, Addam, Hermam, aliosque pseudoapostolos in diversas orbis oras, qui huc illucque discurrentes, Christi nomen annuntiarent, cujus verum apostolum Manes praedicando se esse confingebat. Idcirco certa persuasione ductus, novae hujus sectae propagationem, prolationem atque incrementum, sensim idololatriam et magorum superstitiosa figmenta ad exitium posse redigere, statuit Manem comprehendere, in carcerem compingere, ut tanti flagitii poenas capitali supplicio lueret. Hujus porro regii decreti causam perspicue in Archelai Actis referri, asseverat, cum legitur: Mittit discipulos suos praedicaturos intrepide fictos simulatosque errores, etc. Quod cum rex Persarum cognovisset, dignis eum suppliciis subdere parat. [Col. 0831B] Censorem Beausobre hic rogare juvat, ad quam missionem laudata Actorum Archelai verba referre oporteat? An ad priorem pseudoapostolorum Manetis missionem, qua functi sunt antequam ipsorum magister a Sapore esset accitus et carceribus detentus; vel ad subsequentem, quam aggredi non reformidarunt, postquam etiam magistrum, capitalem regio decreto subiturum esse mortem cognoverunt? Non ad primam quidem ea verba referri posse atque debere, Beausobre fateatur necesse est. Nam ex ea regressi Thomas, Addas, et Hermas, reddituri de praeterita eorum praedicatione rationem, Manem carceribus detentum reperiunt, quem adeuntes, non tantum res a se gestas narrant, sed aliquos Scripturarum novi Testamenti codices depravandos deferunt. Nec falsitatem aut fabulam olere praecedentem hanc Archelai narrationem, merito Beausobre confingit, S. Epiphanii testimonio ductus, affirmantis Manem Christianorum libros jampridem habuisse, antequam Persarum [Col. 0831C] rex in carcerem compingeret. Siquidem aliquot male partos novi Testamenti libros, et eos forte, quos Valentiniani aliique haereticorum corruperant habere potuit, cum jam eruditis notum sit Christianos catholicos ad integre servandos canonis libros multum operis adhibuisse; ne videlicet ethnici illos igni traderent, ut narrat Eusebius; et ne haereticorum principes eos corrumperent et depravarent; quemadmodum ex libro Constitutionum quae apostolis tribuuntur jam factum fuisse colligimus, de quibus ipsi opportunius sermonem habebimus. Qui ergo fieri non potuit ut Manes secum in carceres aliquos novi Testamenti libros detulerit, vel integros et genuinos, quos pro libidine depravavit, aut jam depravatos et corruptos, juxta Valentini Carpocratis Marcionisque interpretationes, et ad alios quoque conquirendos suos discipulos in Orientis et Asiae partibus transmiserit? An forte tum nondum prodierant sub novi Testamenti nomine fabulosi illi libri qui Petri, Thomae et Matthiae Evangelia inscribebantur? An non circumferebatur [Col. 0831D] Evangelium Philippi, excogitatum a Gnosticis? aut aliud denique quod Gaiani sub nomine Judae proditoris evulgarunt? Ex his aliisque similibus venenatis fontibus, de quibus Eusebius [Col. 0831D] Eusebius Caesariensis, Hist. Eccles. lib. VIII, cap. 1, et in Rufiniana nostra edit. tom. I pag. 464. Lib. VI Constitutionum cap. 16, de libris falso inscriptis. et PP. sermonem habuerunt, suam haeresim hausisse Scythianum et Manem certissimum est. Duo illa igitur, sinc ullo prorsus repugnantiae vestigio, inter se bene cohaerere possunt: Manem, videlicet, in carcerem constrictum aliquos habuisse novi Testamenti libros, quos fabulosis commentis, ad suae sectae patrocinium, magis atque magis corrupit et depravavit; alios denique accepisse ex Thoma, Adda et Herma, ex priori missione regredientibus, quos nebulones [Col. 0832A] isti, pecuniarum subsidio, apud Orientales mercati fuerant.
8. Beausobriano systemati hanc praecedentem explicationem haud 49 repugnare, sed illi potius cohaerere, quis non videt? Ipse enim dicto cap. obiter de Manetis religione agere instituens, hunc ab adolescentia Christianam multis erroribus depravatam imbibisse supponit, ex Scythiani potissimum commentariis, quam postmodum ipse forte magis corrupit et depravavit, ut suae et magorum philosophiae faceret concordem. Restat nunc ergo ut videamus an Sapores in Manem dire excanduerit propter illam pseudoapostolorum missionem, quam unicam tanti odii causam fuisse ipse Beausobre, Archelai testimonio ductus (ut vidimus), asseverat [Col. 0832D] Acta disput. pag. 99, et Beausobre pag. 82, cap. in superioribus laudato. . Atque, ut praeteritarum rerum ordinem servemus, duas a Manete factas fuisse horum discipulorum missiones colligi potest: alteram priusquam Manes regio puero mederi tentasset, ex qua missi cum regrederentur, aliquot novi Testamenti codices magistro in vinculis [Col. 0832B] retento reddiderunt. Hanc autem alteram excepisse probabilius arbitramur. Etenim si testimoniis Actorum Archelai insistere, ut jam fecimus, volumus, cum Manes ab iisdem discipulis in carcerem detentus visitatus fuisset, illis suasit nihil vereri, et ad orationem consurrexit. Quae agendi ratio, auctore ipso Beausobre, argumento esse poterat, cum sanctitatis eximiae, tum magnitudinis animi, quam fidelem Christi Domini discipulum habere oportebat. Quare concludit haud facile sectae hujus principem se constituere potuisset, nisi magnas qualitates seu animi praerogativas habuisset. Ad hanc itaque animi confidentiam magis atque magis ostentandam, se nihil prorsus vereri intentatas poenas et mortem ipsam Manes primo simulabat; et propterea ad auctoritatem sibi conciliandam suamque doctrinam extollendam, iterum mittit discipulos suos praedicaturos intrepide fictos simulatosque errores. Postrema haec verba praecedentibus respondere nemini dubium [Col. 0832C] erit. Propterea, tantae audaciae Sapores conscius factus, regii filii necem serio recogitans, homicidam diutius in carcerem vivum detineri haud permittens, dilatam hactenus mortem eum subire mandat, cum dignis suppliciis eum subdere parat. Verum antequam instruerentur quae ad hujus impiissimi hominis exemplarem necem Sapores praeceperat, corrupto carcerum custode, caeterisque militibus, fugam arripuit, quemadmodum in superioribus jam vidimus. Haec ad refellenda Beausobriana argumenta nos scribere et animadvertere oportuit, idque potissimum ad antiquorum scriptorum testimonia concilianda, quae ipse Beausobre, parum sibi constans, susquedeque omnia vertens et detorquens, tamquam parvi pendenda et nullius fidei digna esse contendit. Jam vero ad historiae ordinem revertamur.
1. De postremis Manetis conatibus ad catholicam fidem evertendam in praesens verba facturi, illuc revertatur nostra oratio necesse est, unde praecedens caput ad exitum fuit perductum. Ea itaque in solitudine degenti, ubi post e carcere dilapsum se receperat, Maneti nuntiatum fuit praestantissimum quemdam esse virum, atque excellenti pietate praeditum, Marcellum, seu Marcellinum nomine, qui Cascharae (quod 50 Mesopotamiae oppidum est) habitaret, illumque [Col. 0833A] que fuisse virum undequaque Christianum, atque in omnibus justitiae officiis plane mirabilem. Hunc ergo suae nequitiae socium, criminum vindicem, et nefariae sectae propugnatorem aliquando futurum sperabat, si eum diabolicae suae doctrinae laqueis irretire posset. Praesumebat enim universam se posse occupare provinciam, si prius talem virum sibimet subdidisset. Quare variis excogitatis rationibus, alterutram tantum ex duabus, quae anxius animo retinebat, adhibendam necessarium duxit. Aut videlicet ad eum proficisci, et pietatis studio, vel hujus aeternae salutis colore procurandae, inter colloquendum paulatim noxia dogmata ei suggerere, quibus ab eo imbibitis, catholicae fidei puritas, quam ipse Marcellus, seu Marcellinus profitebatur, quasi sensim corrumperetur. Sed minus tutam hanc agendi rationem sibi futuram verebatur. Quia videlicet ab improviso forte ac subito ingressu, ad religionis catholicae fundamenta evertenda, grave aliquod malum in sui perniciem et exitium sibi obvenire poterat. Alterum ergo, [Col. 0833B] quod animo pervolvebat, sibi magis profuturum arbitratus est. Id est Marcellum primo epistolis compellare, quibus si benignum praebuisset auditum, aut saltem si audenter non se opponeret, tum majus studium adhibendum, ut et timore actus, vel curiositate ductus, omnia Manicheae sectae dogmata, et ejus vana figmenta, sibi Marcellus ipse aperienda flagitaret. Postremo autem hocce uti subsidio tutius et expeditius Manes judicavit. Propterea, accito Turbone, uno ex discipulis, quos Addas iis nefariis institutionibus depravaverat, ei epistolam Marcello reddendam tradidit, praecipiens ut, statim arrepto itinere, Cascharam festinanter proficisceretur.
2. Non est moratus imperium Turbo; qui cum plurimum laboris ac molestiae in veloci cursu perpessus fuisset, quinque itineris diebus elapsis, ad Marcelli hospitalem domum, tamquam peregrinus advenit; sed ab eo ad quem missus fuerat non statim receptus. Homines enim qui Marcelli peregrinorum [Col. 0833C] hospitio praeerant, ex Turbone sciscitati sunt quis esset, unde adveniret, a quo et qua de causa mitteretur. Qui fatebatur se ex Mesopotamia ducere originem, de Perside illuc advenire, atque pro Manichaeo Christianorum magistro, apud Castellum Arabionem commorante, legatione fungi. Illi autem mittentis nomen ignorantes, prorsus Turbonem recipere detrectarunt: sed eum hospitio detrudunt, ne aquae quidem ipsi adhibendae facultate concessa. Rem hisce fere verbis Archelaus, Cascharae episcopus describit, subdens: Haec et alia nequiora cum Turbo variis diebus pertulisset, laboribus, inedia et angustiis confectus, mortem haud quaquam evasisset, nisi tandem hospitii custodibus indicasset, secum litteras Marcello (seu Marcellino) reddendas detulisse [Col. 0833D] Archelaus episcopus, in disputat. adversus Manichaeum. .
3. Litteras ergo Marcello legendas tandem tradidit, in cujus domo tum aderat Archelaus Cascharae episcopus. Qui cum audisset blasphemias, quibus litterae illae refertae erant, in earum auctorem quasi religionis studio furere coepit, et veluti leo conclusus [Col. 0833D] dentibus infringebat, Manetem sibi dari desiderans. Pacatior tamen fuit Marcelli animus. Qui suo episcopo spopondit se litteris curaturum, ut Manes tamen Cascharam veniret, quemadmodum is pollicebatur, si idem Marcellus id flagitaret. Quot vero, aut quales in Deum, Deiparam et sanctos blasphemias Manetis litterae continerent, facile ex earum exemplaribus, tum ab Epiphanio, tum ab Archelao descriptis, quisque noscere poterit [Col. 0833D] Epiphan., haeresi 66, num. 6. . Eas autem in praesens haud exscribere necessarium ducimus. Nihilominus tamen, ut nostris lectoribus onus eas percurrendi apud laudatos scriptores allevemus, paucis [Col. 0834A] earumdem summam, seu compendium hic indicabimus.
Et primo quidem harum litterarum exemplum ejusmodi titulum, seu 51 inscriptionem, cum praeseferret procul dubio cujuscumque pii ac religiosi hominis animum, in maximam indignationem traheret necessum erat. Aut si titulus, seu illa inscriptio, alicui in fidei rebus minus instructo, aut in catholica philosophia parum versato, legendus occurrisset, hunc sane cum in animi stuporem, tum in anxietatem deducere potuisset. Inscriptio autem illa ejusmodi est: Manichaeus, apostolus Jesu Christi, et qui mecum sunt omnes sancti, et virgines, Marcello filio charissimo gratia, misericordia, pax a Deo Patre, et Domino Jesu Christo, et dextera lucis conservet te de praesenti saeculo malo, et a ruinis ejus, et de laqueis maligni, amen. Sed quid audacius quidve scelestius, quid denique in Deum et sanctos injuriosius, a barbaro illo Persa poterat excogitari? An apostoli Jesu Christi nomen, et munera de quibus sanctissimus Paulus [Col. 0834B] potissimum gloriabatur, sua, aut aliorum hominum electione, vocatione, atque missione sibi convenire posse arbitrabatur? Impia haec prima in religionem exsecratus, alia nimis adhuc nequiora in epistolae textu expressit. Cum videlicet ad captandam sibi Marcelli benevolentiam, paucis istius pietate laudata, molestiam perferre fatetur, quod non juxta rectam rationem ipse crederet. Valde arroganter praeterea subjicit se ad humani generis emendationem missum, iis opitulaturum qui se seductionibus atque erroribus tradiderunt. Cujus causa haec scripta necessarium duxerat mittere, primo quidem (ait) ad salutem animae tuae, deinde et eorum qui tecum sunt. Quaenam autem salutis dogmata ei suggesserit, non erit difficile praesentire, cum de iis potissimum cap. 3 et 4 verba jam habuerimus. Duos videlicet Deos necessario admittendos esse affirmabat; quorum quilibet earum rerum effector fuit, quae ejus naturae respondent, ita ut bona et lucem non nisi a deo bono, [Col. 0834C] mala vero et tenebras a deo malo condita fuisse contenderet. Quae sane bona et mala ad invicem confundere et permiscere sine divinae bonitatis contumelia nemo posset, et quin extremam omnipotentis Dei maledictionem incurreret. Cujus quidem nefarii dogmatis occasione, audacius evangelicis Salvatoris verbis abutebatur: Quia non potest arbor mala bonos fructus facere, neque arbor bona malos fructus facere [Col. 0833D] Matth. VII, 18. . Quod nimirum testimonium cum in suum sensum sequenti commento trahere conaretur, subjiciebat: Quomodo Dominum Satanae et malorum ejus actuum factorem dicere audeant et conditorem plurimum miror. Fabulosas has de duabus rerum causis sententias, juxta Manetis pravam opinionem, non copiosius tantum Bailius in Historico suo Dictionario explicavit [Col. 0834D] Bailius Dict. Hist. tom. II, qui valde periculosam cauteque legendam, et SS. PP. injuriosam, de Manichaeorum dogmatibus atque principiis composuit descriptionem. ; sed etiam, peculiari abreptus spiritu, ex Ovidii, Zoroastris aliorumque ethnicorum philosophorum et poetarum testimoniis, nimis operose produxit. Id vero fecerit ad eruditionis suae copiam [Col. 0834D] jactandam, an vero ut pravae Manetis opinioni pondus adjiceretur judicare non ausim. Certum tamen est prorsus infirma atque futilia apparere ea momenta, ex solis naturae rationibus mutuata, quibus, divina revelatione subducta, insistere contendit. An non antiquiores PP. atque theologi, naturalibus dumtaxat innixi rationibus contra Marcionitas, Manichaeos aliosque hujus doctrinae haereticos, omni aetate probavere unam tantum rerum omnium causam perpetuo fuisse? Id nos ipsi paulo post explicabimus, eorum scripta recensentes, qui Manichaeis obstiterunt. Sed jam relicto Bailio, suimet scribendi scopi interprete, alios Manetis errores in epistola ad Marcellum [Col. 0835A] descriptos exquiramus. De hominis ergo emolitione secundo loco aggreditur philosophari; atque interiorem hominem ab exteriori distinguens, hos inter se pugnare contendit. Interioris deinde hominis deum bonum auctorem esse asseverat, sed corporeae carneaeque materiae conditionem ex diabolo originem duxisse comminiscitur. Impetit post haec catholicum de Christi Domini incarnatione mysterium. Et perinde quasi apostoli eorumque 52 successores in hocce maximo fidei nostrae articulo aberraverint, ita ratiocinatur: Atque utinam eo usque eorum vanitas pervenisset, ut non Unigenitum, qui Patris finibus descendit, Christum, Mariae cujusdam mulieris esse dicerent filium, ex sanguine, et carne, et reliquis mulierum spurcitiis generatum. Non ergo credebat Manes unigenitum Dei Patris Filium vera et corporea carne indui potuisse, aut in mulieris utero gestatum, aut denique Mariam veram ipsius Dei Genitricem exstitisse. Quam vero haec probis viris, Marcello et Archelao, sacris in litteris eruditis, summaque erga religionem [Col. 0835B] pietate praeclaris, odiosa fuerint, lector ipse perpendat. Nobis etenim non sine maximo nostri animi moerore ad has similesque blasphemias animadvertere haud licuit.
4. Marcellus itaque ejusmodi epistola lecta, absque ulla mora ad Manetem rescribere statuit, suis hisce epistolis curaturus ut, eo impostore Cascharam accito, is cum Archelao episcopo concertationem iniret, ut catholicae religionis veritates magis atque magis patescerent. Paucis autem Marcellus suam epistolam absolvit, et ut sermonis gravitatem undique servaret primo hocce majestatis titulo usus est, videlicet, Marcellus vir notus, Manichaeo qui sibi per epistolam indicatus est, salutem. Deinde in epistolae corpore, simulat sensum litterarum, quas per Turbonem acceperat, non intelligere, nisi forte (ait) tu praesens exponas nobis, per verba, singula, sicut per epistolam promisisti. Cum igitur isthaec epistola Marcelli, Turboni deferenda traderetur, nulla hic persuasione adduci [Col. 0835C] potuit, ut ad Manetem remigraret, Memor (ait Archelaus) itineris laborum, et rogabat alium pro se dirigi, abnegans ultro se ad illum reversurum, aut communionem cum eo aliquam fore. Sed cum Turbo ad Manetem reverti obsisteret, nihilominus a sua sententia Marcellus non destitit. Nam accito uno ex pueris suis, Calisto nomine, praecepit proficisci. Qui, triduo elapso, ad Castellum Arabionis, ubi Manes se receperat, pervenit. Tum autem Manes hac accepta epistola, partim laetabatur, quod apud Marcellum sine ulla prolatione vocaretur; partim vero quid mali animus illi praesagiebat discipuli Turbonis remoratio. Interim tamen audacissimus homo iter aggredi minime distulit. Et, duodecim secum assumptis juvenibus, virginitatem colere affectantibus, qui officioso comitatu ei assisterent. Cascharam profectus, ad Marcelli aedes pervenit. Ubi cum de Turbone incassum postulasset (Is enim post ejuratam sui magistri superstitiosam sectam, et hujus arcanis fabulosisque [Col. 0835D] erroribus sancto episcopo patefactis, multisque muneribus a Marcello donatus, in Archelai episcopi domum residere jussus fuerat), Manes, inquam, ad Marcellum salutandum ingressus est. Quem cum Marcellus intueretur, lepidum histrionem coram se sistere sibi visus est. Magis aptum propterea ad jocos peragendos quam ad religionis negotia et dogmata discutienda. An non hujus incessus, indumenta, et effigies, gestus, instrumenta, quae deferebat et ornatus, gravem ac serium quemque hominem cachinnos [Col. 0836A] ingeminare coegissent? Qualem se Marcelli oculis videndum exhibuisset, Archelaus hisce describit verbis: Habebat enim calceamenti genus quadrisole, quod vulgo appellari solet; pallium vero varium, tamquam aerina specie. In manu vero validissimum baculum tenebat ex ligno ebilino. Babylonium vero librum portabat sub sinistra ala; crura autem etiam obtexerat colore diverso, quarum una rufa, alia veluti prasini coloris erat. Vultus vero ut senis Persae artificis et bellorum ducis videbatur [Col. 0835D] Archelaus. in disput. adversus Manichaeos, apud Zacagnium, pag. 23, qui adnotavit baculum ex ebeno gestasse prophetas, hoc est sacrarum rerum interpretes, ut ex Callisthene probat Ducangius in Glossario. .
53 5. Cum itaque primum in hunc hominem Marcellus oculos conjecit, statim omnes veri sycophantae artes apprime perspexit, et propterea, eo quasi neglecto, omnique semoto colloquio, illico ad Archelaum mittit. Qui cum Manetem sibi adesse conspiceret, maximo religionis studio actus, invadere eum animo urgebatur, vix odium in impostorem praeconceptum cohibere valens; ad quod vehementius incitabatur ex ipso habitu, ipsius figurae specie, et potissimum ex secreta Turbonis omnium impietatum [Col. 0836B] confessione sibi facta; horumque exsecratione, quae gravius sanctissimi illius Pastoris cor confixerant. At vero prudentissimus Marcellus, omni contentionum studio sublato, utrumque audiri, decernens, viris primariis illius urbis in suam domum accitis; quos inter, quatuor etiam judices, religione gentiles elegit: Manippum videlicet, grammaticum et in rhetorum disciplinis peritissimum, Aegialeum archiaterem nobilissimum et litteris apprime eruditum, Claudium et Cleobulum fratres, in rhetorum artibus pariter exercitatos, frequentem habendum conventum decernit. An vero conventus nomine synodus quaedam sit intelligenda, non facile definiri potest. Eo vel maxime, quia ejusmodi conventum, non in Ecclesia, sed in Marcelli domo congregatum fuisse Archelaus affirmat; tum quia Judices religione gentiles quatuor in Manetis causa electos fuisse disertis verbis descripsit. At duo haec, affirmativam propugnantibus partem minime incommodant. Aliae enim synodi, sive [Col. 0836C] concilia, in palatiis imperatorum et principum quandoque coacta fuere, ut de Trullano Constantinopoli coacto legimus. Aliis quoque conciliis etiam generalibus interesse posse ethnicorum philosophis fuit permissum, ut potissimum ex concilii Nicaeni primi actis, seu historia, satis perspicue patefactum est. Affirmativae pariter opinioni synodici libelli auctor suffragatus est. Ait quippe Manetis errores in synodo quadam Mesopotamiae a magno illo Archelao Cascharorum episcopo fuisse damnatos [Col. 0835D] Photius, ad cujus verba animadvertens Christophorus Wolfius sic annotavit: Ita a pluribus vocatur [Col. 0836D] Archelaus CARRHARUM, quod genuinum urbis nomen est, episcopus. Sed in aliis Codd., Holsteinianis nimirum, legi Cascharam. Consule cap. ultimum hujus nostri libri. . Qui dicendi modus argumento esse potest laudati libelli auctorem conventus vocem pro concilio interpretatum fuisse. Sed nemo veterum (subjicit P. Natalis Alexander) synodi hujusmodi meminit. Quod argumento est, confictam esse [Col. 0836D] P. Natalis Alexand. Historia Ecclesiastica saeculi III, cap. 3, § 2. . Sed veterum scriptorum silentium, Cyrilli Hierosolymitani videlicet et Epiphanii, ad quod doctissimus P. Natalis provocat, quorsum confictionis argumento esse possunt? An ergo apud P. Natalem majus pondus duorum scriptorum silentium [Col. 0836D] obtinet quam unius Archelai testimonium, qui et disputationis et coacti conventus fuit auctor? Dabo quidem nullum alium episcopum praeter Archelaum huic conventui interfuisse. Quid vero? numquid presbyteros, et reliquam illam cleri partem quae saltem in Cascharae urbe morabatur, ab eo coetu abfuisse arbitrabimur? Id nequaquam dabo. Nam Archelaus ille episcopus de tali disserens coetu, hunc magnificum appellat conventum, ita ut domus Marcelli, quae erat immensa, repleretur ex his qui ad [Col. 0837A] audiendum fuerant convocati. Sed, praeter eos qui ad audiendum convocati fuerant, ibi electos judices in excelsiori loco considentes exstitisse, idem Archelaus testatus est.
6. At praecedentes conjecturas et synodici libelli testimonium, tamquam infirma prorsus labare videntur, si ad Photii [Col. 0837D] Photius, lib. I contra Manichaeos cap. 13, in exordio. historiam oculos convertamus. Qui non tantum ejusmodi res ab Archelao, Cascharae episcopo, contra Manetem gestas aliter describit; verum etiam indicavit conventum illum, illamque hominum collectionem, synodi nomen haudquaquam posse obtinere. Narrat quippe quemadmodum Manes profugus, in Mesopotamiam adveniens, defectionis suae zizania serere incoeperit: Sed CASCHARAE EPICOPUS (ait) CUI NOMEN ARCHELAUS, vir sacer, divinarum humanarumque rerum peritissimus, collecta Graecorum, seu gentilium auditorum, manu, ne Christianis judicantibus veritas per favorem triumphasse videretur, 54 instituta adversus Maniae cognomen pia disputatione, impiissimum hominem ita pudefecit et confutavit, ut [Col. 0837B] inde statim aufugeret [Col. 0837D] Photius, lib. I Hist. contra Manichaeos cap. 13, apud Wolfium, pag. 49. . Si ergo, auctore Photio, Graecis gentilibusque datum fuit disputationi interesse, ne Christianis judicantibus veritas per favorem triumphasse videretur; cur quove sensu illorum hominum Graecorum, sive gentilium, multitudo, atque collectio, synodus poterit appellari? Laicis enim viris, et maxime a Christi nomine alienis ne de fidei rebus atque dogmatibus judicarent semper et ubique cautum est. Quemadmodum catholici contra heterodoxos, ab Ecclesiae incunabulis ad nostra tempora usque, omni conatu propugnarunt. Haec, inquam, ego quoque animadvertens, plane didici Photii laudatam narrationem praecedentibus conjecturis potius robur adjicere, quam eas conjecturas et synodici libelli testimonium infirmare atque evertere. Gentiles enim illi tamquam auditores et testes conventui interesse debuerunt; ne suspicio quandoque gravis in populo et plebe oriretur judicantibus Christianis; hos favorem potius quam veritatem prosecutos fuisse, [Col. 0837C] maxima cum justitiae et aequitatis jactura. At id fieri quid prohibet? Nonne ad Hierosolymitana concilia universa credentium multitudo convenit? Tamen solos apostolos judicasse, contra Blondellum aliasque haereticorum turbas, catholici certissimis argumentis demonstrant. Quam disputationem in praesens aggrediamur minime oportet, ne extra chorum canere videamur, atque huc illucque vagari, quemadmodum Beausobre facere consuevit.
Cum itaque haec omnia mecum reputassem, minime adduci potui ut mihi persuaderem prorsus confictam esse illam dicoecesanam synodum, in qua, absosoluta Archelai disputatione, Manetis erroribus saltem anathema dictum fuisse probabilius existimamus. Quod forte evidentius ex illius disputationis Actis colligeretur, si temporum injuria atque interpretum ignavia, aut corrupta aut depravata non exstitissent. Singula autem hujus nebulonis prava dogmata ab Archelao disputante ex Scripturis potissimum improbata et condemnata fuisse, inter caeteros unus Cyrillus [Col. 0837D] Hierosolymitanus asseverat, qui annotatis variis Scripturarum testimoniis, haec subdit, scribens [Col. 0838D] Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 6. : His et aliis ejusmodi pluribus prosternabatur draco, talibusque concertationibus Archelaus superavit Manem, ita ut rursus inde fugeret perinde atque antea ex carceribus. Superato itaque et convicto Manete fugam arripere, quemadmodum ex carceribus, statuit, ut videlicet non tantum pudorem et confusionem vitaret, verum etiam concitatum in se populi furorem, quo ad necem quaerebatur, declinaret. Et mortem quidem minime evasisset, nisi Marcellus atque Archelaus, omnium suarum virium conatus adhibuissent ad vehementem horum rabiem cohibendam. Cum ergo in [Col. 0838A] hac causa seu judicii genere, ea omnia concurrant quae in conciliis contra Christianae fidei reos haberi solent, nihil obstare poterit quin conventus nomine, concilium tum Cascharae habitum fuisse intelligamus. Jam vero tandem Beausobrianas censuras attendamus.
7. Multum operis tamen Beausobre [Col. 0838D] Beausobre, lib. I Hist. de Manichaeis, cap. 8. impendit ut sensim hactenus dicta dejiciat atque evertat; et deinde Actorum fidem ita elevat, ut ea tamquam prorsus commentitia et fabulosa explodenda esse decernat. Sermonem suum potissimum ab eo narratione orditur, quam iis Actis cum Tillemontio [Col. 0838D] Tillemontius, not. 11 et seqq. in Manichaeos. assutam fuisse arbitramur, qua, videlicet, duodena Christianorum millia describuntur, hominum nimirum, mulierum, et infantium, qui e urbe digressi in quemdam campum, die ac nocte jejunantes et orantes se receperant, Deum solum invisibilem deprecaturi, ut opportunis temporibus super terram et semina pluvias mandare dignaretur. Hunc 55 ritum ibi antiquos Christianos quotannis servasse affirmatum [Col. 0838B] est. Verum cum populus iste, hujusmodi pietatis et religionis exercitiis vacaret, Romanorum milites, non longe ab eo agro seu campo absentes, gravi ducebantur suspicione, turbam tamquam imperiali militiae infensam illuc commorari statuisse ad vim sibi suisque armis inferendam, si temporis opportunitatem invenisset. Illico ergo Romani milites in Christianos dormientes irruere non reformidarunt, et nullo puerorum mulierumque servato delectu, alios in ore gladii perire cogunt; alios denique (septem millia scilicet et septingentos), post tres dies itineris, Cascharam captivos duxere, ut eos in servitutem accepta pecunia darent. Tanti ergo facinoris conscius factus Archelaus episcopus, incunctanter Marcellum, seu Marcellinum, adire festinat, qui, statim apertis omnibus suarum divitiarum thesauris, militibus ethnicis tantam auri partem obtulit, quanta sussiciens foret ut illa captivorum multitudo pristina libertate donaretur. Cujus sane animi magnitudinem [Col. 0838C] et maximam charitatem cum non satis militiae cohortes mirarentur, statim consilium mutarunt. Nam eorum alii, militari cingulo relicto, et idololatriae cultu Christo nomen statim dederunt; alii tandem, accepta dumtaxat quarta pecuniae parte ipsis necessaria pro viatico, ad pristinas stationes regressi sunt.
8. Primo itaque Beausobre arbitratus est narrationem hanc puram putamque fabulam redolere, et propterea, multis conjecturis innixus, singillatim omnia percurrens, censorium stringit stylum, ut, notatis variis improbabilitatis argumentis, lector inde judicet Acta quae sub Archelai nomine cum tota illa disputatione circumferuntur, tamquam prorsus supposititia esse rejicienda.
Secundo sibi persuadet memoratum Tillemontium ejusmodi annotatis conjecturis saltem haud refragari, cum dixerit praecedentem historiam cujusdam narratiunculae signa et characteres praeseferre. Potissimum, cum admodum difficile reputari debeat duodecim [Col. 0838D] millia Christianorum reperiri potuisse in una eademque civitate, adhuc idololatria regnante. Tillemontii quoque admirationem augere ait, quod tam longo tempore Christianorum populus in spatioso congregatus campo jejunans et orans perseverare potuerit, nisi forte tum Paschalia jejunia recurrerent. Sermonem tandem de Tillemontio claudit; cui cum multae occurrerent difficultates, praesertim quod tanta populi multitudo, a somno correpta, inermis a militibus se praeoccupare siverit, quin jamjam sole occidente ad urbem, ex qua disgressa fuerat, regredi deliberasset, ait, hunc inter tot tantosque nodos, inter hos gravissimos scopulos suspensum haesisse [Col. 0839A] ne Archelai Acta prorsus conficta affirmaret, judicare maluisse tandem historiam de qua agimus interpretis esse mantissam, quam veluti pannosum additamentum iis Archelai Actis assuere nisus est, sed iis fidem et auctoritatem derogare haud posse [Col. 0839D] Beausobre, ibid., pag. 88, in fin. .
His omnibus non obstantibus, Beausobre, Tillemontii rejecta opinione, ita ratiocinari posse arbitratur, et lectoris animum sequentibus praecautionibus statuit praeoccupare. Omnes fabulae (ait) alicui fundamento, ex veris historiis desumpto, solent inniti. Quod in praesentiarum diligentius inspicere ipse volens, illud probabilius hauriri posse credidit ex quodam veterum testimonio, a domino Hyde descripto in opere de Religione vel. Persarum [Col. 0839D] Thomas Hyde, de Religione vet. Persarum cap. 4 . Sed cum istud deinde consuluisset, suisque ipse oculis lustrasset, tamquam infirmum labare intellexit; illudque dumtaxat subjicere non dectrectavit, ne in fraudis suspicionem apud lectores quandoque veniret. Sic itaque ratiocinatur. Credamus igitur laudatam fabulam alicui fundamento ex vera historia hausto [Col. 0839B] esse innixam.
56 9. Propterea primo erit supponendum (ait) Marcellum illum, cujus in Actis mentio facta est, vere fuisse hominem clarum et illustrem, ex Romana gente progenitum, maximis ditatum opibus, qui magna auctoritate in Mesopotamia pollebat ob omnium rerum administrationem, qua imperiali nomine fungebatur. Secundo nos quoque supponere oportet populi turbam in campo orantem et jejunantem a militibus deprehensam, hujusmodi religionis exercitiis vacasse servato Persarum cultu et ritibus, minime vero habita ratione ad Christianam pietatem et evangelica instituta, juxta ecclesiasticam traditionem servanda, quibus vel quadragesimalia, vel Quatuor Temporum jejunia celebrari solent. Persas autem statutis anni diebus in campis convenire consuevisse, benedictionem ab invisibili Deo flagitantes pro terrae fructuumque ubertate, asseverat auctor de religione veterum Persarum verba faciens, ut paulo [Col. 0839C] post ipsi observabimus.
Priori itaque suppositione spectata, Beausobre sequentem propositionem, tamquam omnino certam subjicit: Marcellum nimirum, ita amanuensium oscitantia appellatum, veram habuisse omnium Mesopotamiae provinciae rerum administrationem, iisque populis tamquam verum gubernatorem praefuisse, Aureliano imperante, circa Christi annum 273, quando videlicet devicta Zenobia, Palmyrenos Romano subegit imperio. Narrat enim Zosimus cuidam Marcellino illarum provinciarum administrationem datam fuisse [Col. 0839D] Zosimus, Historiae lib. I, pag. 55 Graecae editionis. . Quare facile potuit fieri quod nonnulli pro Marcellino Marcellum legerint. Sed in similes errores, veteres passim lapsos fuisse, jam omnibus exploratum est. Hunc ergo Marcellinum, Romanae gentis ducem, summae maximaeque integritatis virum fuisse, jam plane innotuit ex iis experimentis atque periculis quibus multoties quorumdam hominum fides animique constantia tentata vix resistere potuit. Quinimmo plerique mortalium, gloriam [Col. 0839D] et honorem sibi nancisci putarunt, quando spe majoris honoris, auctoritatis et imperii obtinendi allecti, suis commodis indulgentes, justitiae et aequitatis jura despicere et infringere non erubescentes, rem alienam in suam vertere potuerunt. Palmyreni namque nimis aegre ferentes suarum urbium depopulationem, tum Zenobiae reginae dedecus et captivitatem, se ab Aureliani imperatoris tyrannide subducere tentabant; et propterea Marcellino oblatio facta ut ab imperatoris obedientia et fide descisceret, atque cum ipsis, societatis foedere inito, universum tum Mesopotamiae, tum Orientis regnum sibi vindicaret. Horum consitiis atque blanditiis Marcellini animus cum restitisset, [Col. 0840A] supremum sibi illius gentis dominatum dari constantissime recusavit, diligentius potius inquirens, ut, semotis omnibus defectionis studiis, Romano imperio, a quo fuerant debellati, servirent. Rem tamen ad Aurelianum detulit, ne, in dies magis populari seditione crescente, servitutis jugum quo tenebantur infringerent. Esse igitur potuit (concludit Beausobre) ut Marcellinus in Christianos horumque religionem propenderet.
Ad alteram deinde suppositionem quam Beausobre praemiserat jamjam gradum facit, eamque nimis nutare asseverat. Nam quis sibi potuit confingere Romanos milites, sub disciplina eorum qui exercitibus solent praeesse, ita fuisse immanes ut exitio dare voluerint inermem infantium et mulierum multitudinem, quae reipublicae obtemperabat? Aeque probabilitate caret quod captivas duxerint personas liberas atque innocentes. Quae si ex Persica gente fuissent, milites suspicari potuissent illic in campo, tamquam hostes, congregatas, ut terras jam sub [Col. 0840B] Romano imperio existentes gladio invaderent. Quare cum illorum captivorum innocentia postmodum comprobata fuisset, illius provinciae supremus administrator jubere debebat ut absque ulla pecuniarum solutione pristinae libertati donarentur.
Ad tertiam quod attinet suppositionem, num videlicet de Persarum 57 supplicationibus superstitioso cultu celebratis ageretur, D. Hyde id voluisse indicare [Col. 0840D] D. Hyde de Religione vet. Persarum, cap. 4, pag. 113. primo Beausobre arbitiatus est. Cum videlicet quasdam magorum caeremonias, similitudinem aliqualem habentes cum nostris, baptismi et Eucharistiae ritibus descripserit, ductus testimonio quod perperam D. Chrysostomo tribuitur [Col. 0840D] Beausobre, ibid., pag. 90, 91. . Hocce testimonium in notis subjecit, nimirum: In suis etiam sacris habebant Mithriaci lavacra, quasi regenerationis, in quibus tingit et ipse (scilicet sacerdos) quosdam utique credentes, et fideles suos, et expiatoria delictorum de lavacro repromittit, et sic adhuc initiat Mithrae. De hoc in Justino martyre et Chrysostomo legitur. Hi ergo [Col. 0840C] per singulos annos, post messem trituratoriam ascendebant in montem aliquem, qui vocatur, lingua eorum, mons Victorialis, habens in se quamdam spelunculam in saxo, fontibus et electis arboribus amoenissimus; in quem ascendentes et lavantes, se offerebant, et orabant in silentio Deum tribus diebus. Aedificium hocce haud male esse constructum idem Beausobre asseverat. Sed fundamentum, cui nititur, prorsus labare atque ruere contendit. Cum nec martyr Justinus nec Chrysostomus id affirmaverint. Quinimmo (ait) testimonium mox laudatum, ex auctore Operis Imperfecti in Matthaeum desumptum est, quod opus non nisi fabulosis narratiunculis est refertum. In eo quippe de magorum supplicationibus minime sermo est, bene vero de quadam traditione a Christianis Orientalis communionis generatim approbata disseritur, de qua luculentius se verba facturum promittit, cum de Manichaeorum apocryphis scripturis disputabit. Quare sensim stylum etiam in D. Hyde convertit, lectores admonens ne sine diligenti examine [Col. 0840D] veterum testimoniis, etiam a viris doctis laudatis, se subscribant; qui, quamvis in eorum operibus nec mentiri nec verba vendere sibi proposuerint, tamen in similibus locis laudandis atque annotandis allucinatione laborarunt.
10. Paulo fusius autem haec describere me oportuit, judicaturus deinde an nugari voluerit Beausobre, vel an, semoto omni partium studio, quemadmodum gloriatur, veritatem fuerit prosecutus. Et primo quidem, quod attinet ad Justinum, fateri cogor, vel Beausobre oscitanter hujus Opera percurrisse, vel saltem lippis ea lustrasse oculis. Sanctus enim martyr tribus in locis potissimum de Persarum ritibus, [Col. 0841A] mysteriis atque caeremoniis locutus est, atque ea recensuit quae D. Hyde ex Chrysostomo de veteri horum religione annotavit. Primum ejus testimonium legitur in apologia pro Christianis, quam vulgo secundam appellant [Col. 0841D] Justinus martyr, apologia 2 pro Christianis, et in dialogo 8 cum Tryphone, pag. mihi 296 et seqq. Consule Leonem Magnum, serm. 6 de Epiph. et aliis in locis. ; in qua eucharistici sacramenti faciens mentionem, hujus veritatem evangelicis Christi verbis probat, subdens deinde: Quod quidem etiam in mysteriis atque initiis Mithrae fieri docuerunt per imitationem pravi daemones. Persae igitur, a daemonibus edocti, in eorum supplicationibus et solemniis initiis sacram Christianorum mensam imitari satagebant. Eo tamen servato discrimine (ut subdit idem Justinus), quod namque panis, et poculum aquae in sacrificiis, sive re divina ejus qui initiatur, ponatur, verbis quibusdam additis, aut certe scitis, aut cognoscere potestis. Id autem etiam Manichaeos facere consuevisse, opportunius, suo loco, ex Leone Magno observabimus. Videlicet cap. 9 secundi libri hujus historiae.
Rursus Persas in antris atque speluncis, supplicationes [Col. 0841B] atque nefanda mysteria celebrasse, praesertim quando Mithrae initia, celebrabantur, idem Justinus in dialogo cum Tryphone hisce verbis explicavit: Porro quando illi, qui Mithrae initia tradunt, e petra cum natum esse memorant, et spelaeum, seu specum nominant eum locum, ubi initiari ei 58 credentes perhibent. Denique loquens de Christi Domini nativitate in Bethleem, narrat quemadmodum Joseph non haberet quo diverteret, in specum quemdam vico proximum concessit, atque cum ibi essent, enixa est Maria Christum, et in praesepio posuit, ubi eum ex Arabia venientes magi invenere. Paucis deinde interjectis addidit: Propterea verba ejuscemodi eos qui Mithrae mysteria instituerunt in loco qui apud illos spelaeum sive specus vocatur, suos initiare, sua arcana peragere diaboli instinctu incitatos. Hos ergo ritus et caeremonias in antris atque speluncis Persae et magi exercebant; eo quasi ducti consilio, ut diabolo servirent, Scripturis novi et veteris Testamenti abutentes, quibus [Col. 0841C] se divinis Christianorum institutis atque mysterius conformari simulabant. Non itaque corruit fundamentum illud, ex quo praecedens narratio desumpta est. Sed firmius illud stare oportet, cum scriptores, qui post Justinum floruerunt, forte ex hujus dictis et auctoritate, Persarum ritus caeremonias et supplicationes fuerint mutuati. At Chrysostomum nullam prorsus de hisce Persarum ritibus mentionem fecisse, quis contendere posset? Quid enim? Forte Chrysostomi silentium testimoniis Justini martyris officere poterit? Is enim floruit cum jam Persarum et magorum religio Mesopotamiae caeterisque illis provinciis maxime dominabatur, et Christi nomen nondum, aut vix, Iis habitatoribus fuerat annuntiatum [Col. 0841D] Justinus martyr floruit circa Christi annum 161, Chrysostomus vero quinto Ecclesiae saeculo. . Contra vero Chrysostomi aetate, quamvis Christiana religio huc illucque ibidem propagata fuisset, cum magiae et idololatriae exitio [Col. 0841D] Eusebius, Histor. Eccles. pag. m. 222. , haec tamen ubique prorsus abolita non erat, ob illarum gentium feritatem, quae majorum instituta [Col. 0841D] sequentes, soli summos honores tribuere non reformidabant, ut testatur ipsemet Chrysostomus hom. 11 ad populum Antiochenum. Neque tandem Beausobre D. Hyde exagitare oportebat, quod Opus Imperfectum in Matthaeum, veluti Chrysostomi fetum laudaverit. Illud enim plerique antiquorum Chrysostomo adjudicarunt; et in secundo tomo Operum illius veteres editores excudi curarunt, quod passim in cod. mss. hujusmodi homeliae eidem ascribantur [Col. 0842D] Consule Gullielmum Cave saeculo Arianorum pag. m. 215. Quare cum diligentiori studio deinde recentiores de barum homeliarum auctore inquirere volentes, [Col. 0842A] atque in praefatis homeliis aliquos Ariani dogmatis naevos offendissent, variisque interpolationibus, et corruptionibus, atque mantissis fuisse luxatas conspexissent, meliori judicio arbitrari sunt a Latino scriptore fuisse compositas, et ab homine laesae fidei, iisdem naevis atque additamentis refertas. Nemo horum tamen affirmare ausus est, puras putasque fabulas in iis contineri, quemadmodum Beausobre fassus est [Col. 0842D] Beausobre, ibid., pag. 93. .
10. Jam vero Beausobre ad Manetis epistolam, quam Marcello per Turbonem mittere curavit, gradum facit, quam integre Gallice reddidit, ejusmodi opus laudare non erubescens, veluti apostolorum stylo conscriptum, et S. Pauli apostoli phrasibus loquendique formulis undequaque refertum. Quae duo convenire haud possunt neophyto viro, a paucis mensibus in Scripturis sacris percurrendis versato; aut feroci, barbaro, atque impio, qualem veteres scriptores Manem fuisse affirmarunt. Sanctum Paulum deinde Manichaeos venerari subjicit, sibi perperam [Col. 0842B] persuadentes ex hujus sancti apostoli scriptis fundamenta haurire posse ad probandam tum duorum principiorum existentiam, tum naturalem hominis corruptionem, maxime cum Paulus inter caeteros apostolos suos coaetaneos plus laboraverit, ut Christianorum Ecclesiam a jugo Mosaicae legis solveret. Haec ergo, et id genus multa alia congessit Beausobre in Manichaicae epistolae expositione et describenda haeretici hominis cum Archelao Cascharae episcopo disputatione. Quarum aliqua cum nos referre pudeat, silentio prorsus occulere 59 duximus necessarium; caetera vero, cum potius ad Manichaicam philosophiam, mores, cultum et disciplinam pertineant, rerum ordinem nos servare statuentes, singula suis apte locis aut explicare aut rejicere conabimur.
1. Manes ubi Persarum odium declinasse, et Cascharae judicium, quod paulo ante memoravimus superasse sibi videbatur, et in singulis multa fraude et dolis usus esset; tamen in suae vitae securitatem, atque praesidium latebras quaerere coactus, in abditam partem, seu ignobilem vicum, dioeceseos Cascharae secessit; atque ibidem, omnibus testibus praecedentis suae nequitiae et flagitiorum procul amotis, cum quodam presbytero, illius paroeciae rectore, de religionis dogmatibus concertationem habere deliberavit. Solusne, an vero cum iis discipulis virginibus (videlicet continentiam extrinsecus affectantibus) quos secum ex Arabione Castello adveniens [Col. 0842D] Cascharam duxerat, certo affirmare haud possumus. Illud nobis ex laudatis Actis innotescit, statim profectum esse ad quemdam Diodorum, ab Epiphanio Tryphonem appellatum, qui Christianorum paroeciae praeerat, ut cum isto disputationes iniret. Cyrillus hujus paroeciae locum vicum vilissimum appellat [Col. 0842D] Cyrillus Hierosolymit., catechesi 6. . Cui suffragatur Photius scribens: Hinc profugus, vicum quemdam ignobilem occupat, ibique rursum impietatem suam fovere et patefacere satagit [Col. 0842D] Photius, lib. I contra Manichaeos, cap. 13, pag mihi 51. . Sed nullam facit prorsus mentionem de Diodoro, seu [Col. 0843A] Tryphone presbytero, quem Manes novis disputationibus aggredi et exagitare tentavit. Is ergo, quamvis pietate, pura religione, caeterisque virtutibus, prae aliis ibi existentibus emineret, parum tamen nihilumque cum in sacris litteris esset versatus, facile potuisset decipi a Manete, qui eum in suam sententiam perducturum sibi blandiebatur. Isthaec tamen opinio haerescon auctorem fefellit. Nam presbyter vix auditis blasphemiis in quas novorum dogmatum architectus eruperat, Archelaum episcopum admonuit, instructionem, opitulationemque sibi dari expostulans. Archelaus statim prolixam ad suum presbyterum scripsit epistolam, quam Beausobre voluti suae Historiae minus dignam, aut suis studiis parum accommodatam, nec Gallice reddidit, nec in suum transtulit opus [Col. 0843D] Beausobre, lib. I, cap. 10, pag. 113. . Hujus tamen epistolae inscriptioni, nodum in scirpo quaerens, insistit; in qua cum duo offenderit sibi suspecta, nisi allucinatione (ait) laborem, perspicue patefaciunt, ipsam, Archelai aetate, conscriptam non fuisse. Horum alterum [Col. 0843B] est, ibidem sine episcopo unam Ecclesiam fuisse fundatam, cui solus presbyter praeerat. Quare minime mihi persuadere possum (subjicit), tertio currente Ecclesiae saeculo, neque in urbibus, neque in suburbiis, seu vicis, 60 aliquas Ecclesias fuisse fundatas, quibus episcopi non adessent. Quando autem Ecclesia fidelium multitudine nondum satis increvit, episcopi nonnisi diaconos habebant, qui sibi ipsis subessent; sed nec episcopi erant, quamvis sic appellarentur et omnes sacras obirent functiones. Verum, nonnisi longo tempore post, ejusmodi episcopi rurales, seu chorepiscopi, omni superiori auctoritate denudati fuere; coacti proinde ad presbyterorum ordinem descendere. Diodorides ergo castellum erat, seu suburbium, quod tum episcopum habebat, prout innuere videtur D. Assemanus in Bibliotheca Orientali [Col. 0843D] Assemanus, tom. II Bibliothecae Orientalis, dissert. de Monophysitis. .
2. Priori hac difficultate praemissa, quam gravissimam esse Beausobre arbitratur, statim ad alteram descendit, quae magis Archelai epistolam suspectam [Col. 0843C] reddit. Supposito ergo (ait ipse) quod episcopi in villis atque oppidis non habuerint nisi simplices presbyteros, qui plebibus praeessent, saltem extra omnem dubitationis aleam positum censeri debet, ab eorum episcopis fratrum nomine, minime filiorum appellari; maxime cum sua scripta ad eos dirigebant. Filiorum vocabulum diaconis dumtaxat convenire confingit, cum proprie episcoporum sint ministri in sacris obeundis. Quare sibi persuadet nullibi exemplum reperiri posse quod tribus prioribus saeculis episcopi, ad presbyteros epistolas dantes, filiorum vocabulum in inscriptione posuerint. Hactenus Beausobre.
Num igitur lectores fabulis credere vult cogere? Quae, licet multo studioso artificio compositae videantur, verbis atque sententiis adjuventur, fidem tamen nullam auctoritatemque sibi vindicare possunt, nisi apud stupidos bardosque homines, ecclesiasticae hierarchiae hujusque vetusti ordinis et oeconomiae prorsus ignaros. Neque eum juvat ad trium [Col. 0844A] priorum saeculorum ecclesiasticam historiam sine ullo auctore provocare. Nam imprimis discrimen afferre oportebat, quod intercedit inter aliquem peculiarem fidelium coetum sub uno legitimo pastore congregatum, episcopo videlicet, et locum illum in quo fideles ipsi ad suos habendos conventus conveniebant. Quando nimirum Dominicis, id est solis diebus, divina mysteria sub uno praeside celebrabant, et in iis de Christianae religionis rebus agebatur. Utrique autem Ecclesiae nomen fuisse accommodatum quis ignorat? Quando igitur de Ecclesia in priori sensu accepta affirmatur hanc sine episcopo esse non potuisse, et unamquamque suum et unicum habuisse episcopum praesidentem, quem veteres, ut Justinus et Tertullianus summum sacerdotem appellarunt [Col. 0843D] Tertullianus, libro de Baptismo. , id jam intelligi oportere de episcopatu secundum veterem et novam Ecclesiae hierarchiam, omnibus exploratum esse debet. Quia vero Ecclesiae, sic priori modo spectatae, ut plurimum, tunc potissimum non angustis contrahebantur terminis, sed in longinqua [Col. 0844D] spatia se extendebant, plures quandoque urbes, suburbia, pagos, castella, rura, idque genus alia comprehendendo, non unicus pro omnibus hujus Ecclesiae fidelibus sufficere poterat mysteriorum agendorum locus, nec unus sacerdos; et idcirco intra eamdem dioecesim, quam Ecclesiam appellabant, plures debebant fieri sacri conventus, diebus Dominicis potissimum, quibus sacerdotes praeesse debebant, tum docendo populum, tum sacram synaxim seu collectam peragendo.
3. Ne vero in his conscribendis laesae fidei hominibus videar fabulari, ejusmodi fuisse ecclesiasticam disciplinam, secundo Ecclesiae saeculo currente, jam ex Tertulliano et Justino martyre innotescit [Col. 0843D] Justinus martyr, apologia secunda. . Is enim in sua apologia edita pro Christianis, et Romano imperatori Antonino Pio oblata, sacrorum horum conventuum, etiam in oppidis et ruribus a Christiano populo inhabitatis, die Dominico celebratorum, apertam fecit mentionem; 61 singula pariter describens, [Col. 0844C] vel quae a praepositis peragebantur, vel quae populus fauste acclamabat, vel quae denique ab ecclesiasticis lectoribus ex apostolorum et prophetarum commentariis recitabantur. Quaeque omnia, post praesidentis orationem, qua populus instruebatur, et ad imitationem tam pulchrarum rerum hortabatur, totius conventus precationes excipiebant; et deinde consecratum panem et consecratum vinum aqua mixtum cuique praesenti distribuebant. Absentibus autem per diaconos mittere consueverunt. A qua quidem sacrorum munerum participatione minime privati erant qui, aegritudine, captivitate, vinculis, vel alia quacumque causa praepediti, Solis die cum frequenti populo sacro conventui interesse non poterant. Quemadmodum et peregre advenientes hospitio concludebantur. Etenim praepositorum eorumdem munus erat iisdem opitulari, quia praepositus omnium indigentium etiam curator erat. Itaque ex Justini verbis, quae ad calcem subjicimus [Col. 0843D] Atque in omnibus quas offerimus oblationibus benedicendo laudamus Factorem omnium per Filium ejus Jesum Christum, et Spiritum sanctum; et Solis qui dicitur die, omnium qui vel in oppidis vel ruri degunt in eumdem locum conventus fit: et commentaria apostolorum aut scripta prophetarum, quoad tempus fert, leguntur. Nota Scripturarum lectiones juxta temporum varietatem fuisse digestas, etiam secundo currente saeculo. De quo usu latius verba facimus in notis ad epistolam S. Leonis M. quae est ad Turribium Asturicensem, occasione cujusdam fragmenti quod hactenus eruditi desiderarunt. Deinde (subjicit Justinus), [Col. 0844D] lectore quiescente, praesidens orationem qua populum instruit, et ad imitationem tam pulchrarum rerum cohortatur, habet. Sub haec consurgimus communiter omnes, et precationes fundimus, et, sicuti retulimus, precibus peractis, panis offertur, vinum et aqua, et praepositus idem, quantum pro virili sua potest, preces et gratiarum actiones fundit . . . . . et distributio communicatioque fit eorum in quibus gratiae sunt actae cuique praesenti; absentibus autem per diaconos mittitur . . . . . et quod ita colligitur apud praepositum deponitur; atque ille inde opitulatur, pupillis et viduis, et his qui propter morbum aut aliquam aliam causam egent, quique in vinculis sunt, et peregre advenientibus hospitibus . . . . . . Solis autem die communiter omnes conventum agimus. Justinus Apologia vulgo secunda dicta circa finem, p g. m. 98, 99. , ita contra Beausobrianas naenias ratiocinemur necesse est
[Col. 0845A] Secundo jam currente Ecclesiae saeculo, et adhuc saevientibus, cum Judaeorum, tum ethnicorum persecutionibus, ita Christianorum populus increverat, ut non tantum in insignioribus urbibus, ut ait Eusebius, sed in oppidis et ruribus, Dominico die, omnes fideles communiter conventum agerent, in quo Ecclesiarum praepositi, seu praesidentes, rem divinam agebant. Quare si unicuique Ecclesiae unicus tantum episcopus praeerat [Col. 0845D] Unicum fuisse in unaquaque Ecclesia episcopum, ex Joannis Apocalypsi colligitur, ubi facta mentione septem Ecclesiarum Asiae, singulis singularem, sub angeli nomine, assignat episcopum. De Ecclesiarum seu episcoporum successionibus et ordine, locutus est Tertullianus, secundo labente saeculo, libro de praescriptionibus Haereticorum, cap. 32. Videsis Egesippum apud Eusebium lib. IV, cap. 22, et Irenaeum, apud eumdem, lib. V, cap. 20. Paulus in Epist. ad Titum cap. I, 25, ait hunc in Creta reliquisse, ut constituat per unamquamque civitatem presbyteros, quos deinceps episcopos appellat. Idem habet in priori ad Timotheum. , quemadmodum ex canonica Joannis Epistola compertum habemus, et ex episcoporum successionibus, ab Egesippo, Tertulliano, descriptis, intelligimus impossibile prorsus illi fuisse, eadem die, e loco in locum excurrere, totam dioecesim lustrare, et exspectata populi frequentia et multitudine eos conventus facere et absolvere, de quibus in praesentiarum sermo est. Nec praeterea arbitrari licebit uniuscujusque dioecesis Christianum populum, die Dominico recurrente, omnibus aliis sepositis curis, ex qualibet dioecesis parte, ad episcopales sedes confluere potuisse. Nam imprimis Justinus, in 62 oppidis [Col. 0845B] et ruri sacros conventus habitos fuisse asseverat. Tum deinde locorum distantia, longiora itinera mulieribus et pueris senibusque aggredi vetuisset; atque tandem facile ab imperialibus ministris comprehendi potuissent, si turmatim, statutis horis, in quemdam determinatum locum, coram proprio et unico episcopo se debuissent colligere. Episcopos enim ad necem tum semper ab imperatorum ministris perquisitos et comprehensos fuisse, cum ex Ignatii, Polycarpi, Petri et Dionysii martyrio, cum ex Romanorum episcoporum qui usque ad Justini tempora Petri thronum conscendere meruerunt glorioso fine satis superque exploratum est.
4. Si itaque iis conventibus in oppidis et ruri Dominicis diebus celebratis aliquis praesidens et praefectus, qui rem sacram faceret, communiter praeerat, jam cadit primum Beausobrianum commentum: videlicet, episcoporum et presbyterorum vocabula primis tribus prioribus saeculis usurpata fuisse ad eamdem [Col. 0845C] personam, auctoritatem potestatemque significandam. Hanc enim cantilenam post Aerium recantarunt Blondellus, Salmasius, caeterique puritanae scholae magistri. Qui ad pravum sensum Actorum [Col. 0845D] Actorum XX, Paulus Mileti cum esset, presbyteros convocasse ex Epheso dicitur. Quos deinde in unum coactos alloquens, episcopos nominat. et Pauli verba detorquentes, unam atque eamdem fuisse, nedum apostolorum temporibus, sed subsequentibus saeculis, presbyterorum et episcoporum dignitatem et potestatem perperam contendere ausi sunt, quorum naenias refellere praesentis otii esse haud potest. Praesertim cum inter caeteros clarissimos viros qui de hocce discrimine disputarunt doctissimus Petavius abundantius [Col. 0845D] Petavius, tom. IV Theolog. Dogmat., de Hierarchia ecclesiastica et potestate consecrandi. id praestiterit. Nos vero, ut ultro fortius perstringamus Beausobre, satius duximus ad illum Joannem presbyterum provocare, cujus meminit Irenaeus apud Eusebium, [Col. 0845D] Eusebius lib. V Hist. Eccl., cap. 3; et lib VII, cap. 29; lib. VI, cap. 18. vel ad Irenaeum ipsum qui solo presbyteri munere Lugdunensi episcopo Photino superstite fungebatur; vel ad [Col. 0846A] Acchillam, presbyterum Alexandrinum, eo tempora quo Theonas et Petrus eam Ecclesiam regebant. Et Origenes qui presbyter a Palaestinae episcopis praeter Demetrii voluntatem apud Caesaream fuit ordinatus. Nobis autem presbyteros, secundo labente et tertio ineunte Ecclesiae saeculo, imparem habuisse in divinis rebus agendis cum suis episcopis auctoritatem et jurisdictionem, inter alios auctor est Tertullianus [Col. 0846D] Tertullianus, lib. de Bapt, cap. 17, pag. mihi 156 Venetae edit. Consule Cyprianum, qui saecula tertio currente inter episcoporum et presbyterorum potestatem statuit discrimen, vindicato jure chrisma conferendi solis episcopis, epist. 73, ad Jubaianum. , qui horum ministeria episcoporum juribus opponens et comparans, ait: Summus sacerdos, qui est episcopus, jus habet dandi baptisma; dehinc presbyteri et diaconi, non tamen sine episcopi auctoritate, propter Ecclesiae honorem, quo salvo, salva pax est. Tres ergo ecclesiasticos ordines Tertullianus distinxit, sua unicuique jura tribuendo. Non enim dixisset presbyteros et diaconos sine episcoporum auctoritate tingere non posse, si utrique, episcopo nimirum et presbytero fuisset communis honor atque potestas. Cui sane concinunt Carthaginenses et vetustissimae catholicae Ecclesiae leges, in Constitutionibus quae sub apostolorum nomine [Col. 0846B] circumferuntur scripto consignatae; [Col. 0846D] Canon apost. 38, 31, 14. Has leges descriptas quoque invenies in Nicaen. conc. can. 16, Antioch. cap. 3, lib. III de Vita Constant., cap. 61, et apud Athanasium epist. ad Orthodoxos, conc. Carthag. IV can. 56. et illa potissimum, qua cautum est ne presbyteri et diaconi sine sententia episcopi aliquid perficere possent, quemadmodum ne inscio proprio episcopo parochias sibi assignatas deserere auderent. Si igitur, veteri Ecclesiae disciplina et ordine 63 spectatis, alia erant episcoporum suprema jura, alia vero presbyterorum simplicium, qui in suis obeundis muneribus ab episcopis omnino pendebant, minime intelligere possum quo animo, quove fundamento ductus Beausobre contendere potuerit Diodorum, seu Tryphonem, qui tertio vergente Ecclesiae saeculo, ruralem seu suburbanam regebat paroeciam, Archelao proprio episcopo praesente, ab ea congressione minime destitisse, aut desistere potuisse, ad quam Manes audacius eum provocaverat? An ei licuisset coram proprio episcopo, cujus legatione in rectoris aut praesidis munere fungebatur, cum haeretico et versuto homine disputare? Qui id facere sine injuria potuisset? Quandoquidem et episcopo praesente, [Col. 0846C] nec tingere, id est baptizare, vel aliquod aliud sacrun munus obire debuisset; nam idem Tertullianus [Col. 0846D] Tertullianus, libro de Baptismo, cap. 17. mox laudatus, presbyteros, diaconos caeterosque ex clericali militia homines admonet, ne sibi assumant dicatum episcopi officium episcopatus, ad aemulationem maxime praecavendam, quae schismatum mater est. Munus autem docendi, de fidei dogmatibus disputandi et definiendi, vel in conciliorum coetibus, vel in aliis conventibus, ad episcopos vi ordinationis eorumdem pertinere, exploratissimum est. Quare cum quidam presbyteri rurales suburbani, quarto et quinto Ecclesiae saeculo, suae ordinationis jura prolatare conarentur, temerariis ausibus sibi episcopalia munera illicite usurpaverint, sacro ministerio, tam ab apostolica sede, quam a totius orbis episcopis, privati et prohibiti fuerunt, ut in sua epistola Damasus papa declaravit. [Col. 0846D] Damasus papa, epistola 5, tom. II Concil. pag. 1025. Qui ad suorum praedecessorum apostolicae sedis episcoporum statuta provocans, potissimum alludere voluisse arbitramur ad epistolas papae Julii, aliasque temporum injuria deperditas. Quod vero ad canones a totius orbis episcopis editos attinet, quos ibi pontifex laudat, Nicaenos dubio procul fuisse existimamus. Quorum Arabicam paraphrasim multa de chorepiscopis continere ex cap. 54, 55, 56 et seqq. [Col. 0847D] satis superque innotescit. Suffragatur pariter Neocaesariensis can. 14, in quo mentio expressa facta est de chorepiscoporum ministerio, quos ad instar septuaginta duorum discipulorum electos, ob ministerium quod habebant in pauperes, honorare oportebat. Qui praeterea horum institutionem [Col. 0847A] nimis improbam et impiam fuisse affirmavit. Quoniam ipsi de summo sacerdotio in episcopalibus sedibus contendentes, cum omni auctoritate carerent, non nisi ad abolendos sacros canones, ad totius ecclesiasticae hierarchiae perturbationem, superba et superflua corumdem elatio ordinabatur. Quam S. Leo Magnus [Col. 0847D] S. Leo Magnus, epistola olim 85. Nunc in Quesnelli edit. desideratur. , suorum praedecessorum et conciliorum regulis insistens, vacuum, inane esse definivit quidquid in praedicto sacerdotii summi (chorepiscopi) egerunt ministerio. Comminiscitur ergo ex sua sententia Beausobre, contendens, tribus prioribus saeculis, eamdem fuisse presbyteris atque episcopis auctoritatem potestatemque, hosque illis non praefuisse, et illos, in regendis paroeciis sibi commissis aliisque circa fideles ministeriis exercendis, ab episcoporum nutibus et auctoritate pendere haudquaquam debuisse.
5. Cum hactenus dicta lector secum reputabit, minime vereor quia infirmiora judicare possit et velit [Col. 0847B] quae postremo loco Beausobre objecit, probaturus supposititiam fore Archelai ad Diodorum epistolam, de qua in praesens agitur. Quandoquidem si tribus prioribus saeculis non consueverunt episcopi suos compresbyteros, sive suburbanos, filiorum nomine appellare, sed, honorabilius cum illis agentes, potius in epistolis fratres vocabant, jamjam epistolarum Petri et Pauli divina auctoritas labaret excideretque, cum has notas et characteres in iis offendamus. Et sane Petrus apostolus [Col. 0847D] Epistola I Petri apostoli, cap. V, 13. Marcum episcopum filium appellat, scribens in priori sua Epistola: Salutat vos Ecclesia qui in Babylone collecta est, et Marcus filius meus. Quam loquendi formulam passim S. Paulus pariter adhibuit, 64 vel cum in priori ad Timotheum scripsit [Col. 0847D] Paulus in priori ad Timotheum, cap. I, 2; et [Col. 0848D] ibid., 18; rursus II Epist. cap. I, 2; et tandem cap. II, 1. : Timotheo dilecto filio in fide; et rursus cumdem alloquens, subjecit: Hoc praeceptum commendo tibi, fili Timothee. Vel cum alteram epistolam ad eumdem hisce verbis orditur: Paulus apostolus, etc., Timotheo charissimo filio; vel denique, ut alia quamplurima id generis exempla praetermittam, cum [Col. 0847C] Tito praecepit ut per Cretae civitates constitueret presbyteros, sicut et ipse disposuerat. In hac quippe Epistola, Titum a Paulo filium esse appellatum, illa verba produnt [Col. 0848D] Ejusdem ad Titum cap. I, 4. : Tito dilecto filio secundum communem fidem. Quid igitur? Alterutrum ex commentitia Beausobriana opinione sequeretur: aut videlicet laudatas apostolorum Petri et Pauli epistolas suppositionis notas et characteres praeseferre, quod prorsus hactenus inauditum est; aut saltem divinos illos scriptores in suis familiaribus conseribendis Epistolis, aliqua usos fuisse licentia, admodum aliena ab iis urbanis is officiis quae rigidius coepiscopos inter et compresbyteros forent servanda. Hocce postremum affirmari sine maximae audaciae nota haud potest. Nam apostoli illi, divino dictante Spiritu scribentes, eas formulas adhibuerunt quae magis congruebant personis et argumentis de quibus sibi sermocinari proposuerant. Et propterea factum est ut quos uno loco filios vocitarunt, alio loco fratres dixerunt, ut [Col. 0847D] Paulus, captivitate detentus, ad Philemonem scribens, [Col. 0848D] Epist. ad Philemonem, 1: Paulus vinctus Christi Jesu, et Timotheus frater. Timotheum fratrem nominavit, quam appellationem passim omnibus baptismate in Christo regeneratis tribuere solet. Sed quando rationem habere voluit ad personarum institutionem quas ipsemet vel ad Christum et fidem praedicatione pepererat, vel ad ordinis sacramentum, quod ipsis contulerat, rationabiliter a seipso conversos, baptizatos et ordinibus [Col. 0848A] initiatos filios appellavit, ut de Timotheo, Tito, Onesimo, atque aliis satis evidenter ex laudatis Epistolis innotescit. Cum itaque potius lepida et fabulosa sint illa Beausobriana momenta, non est cur Archelai ad suum presbyterum Diodorum seu Tryphonem epistolam, veluti commentitiam rejiciamus.
6. Age vero, relictis parumper Beausobrianis naeniis, ad nostrae historiae ordinem revertamur. Et, Epiphanii testimonio insistentes, arbitramur, immo tamquam certum habemus, Archelaum non statim ad Diodoridem suae diocesis vicum profectum fuisse, et de lupo e Caschara fugiente, sine ulla temporis prolatione, sollicite perquisivisse. Sed res luculentius, quam Cyrillus describens, ait: ignorante primum Archelao Manetem apud eum vicum se recepisse, semel atque iterum cum presbytero, qui paroeciae praeerat, congressum, disputationem de religionis dogmatibus instituisse. Verum quamvis ille presbyter, quem Tryphon Epiphanius appellat, oratione [Col. 0848B] dicendique facultate et copia esset destitutus, adhuc tamen Manem superavit. In eo quippe illa divina promissio apostolis facta adimpleta est: Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis [Col. 0848D] Matth. X, 19, 20. . Quod quidem admodum aegre Manes ferens, quasi ad turpitudinis notam delendam, iterum Tryphonem, seu Diodorum, novis disputationibus aggredi voluit, contendendo videlicet duo sacrarum Scripturarum Testamenta inter se minime cohaerere horumque maximam repugnantiam potissimum ex evangelicis testibus comprobare. Hocce vero versuti sacrilegique hominis purum putumque figmentum in illum potissimum scopum collimabat, ut, pessumdata veteris Testamenti auctoritate, conjiceret istud a malo quodam aeternoque principio originem traxisse. Sed tanti nebulonis audaciam ipse presbyter Diodorus frangere cupiens, rem omnem per litteras, ut diximus, Archelao episcopo suo statuit significare, quid autem istae litterae 65 continerent, cum ex Epiphanio, [Col. 0848C] tum ex Archelao edocemur. Epiphanius quippe [Col. 0848D] Epiphanius, lib. III contra haereses Diodorum hisce dumtaxat verbis, quae exscribit, usum fuisse asseverat, videlicet: Homo quidam huc accessit, qui infestissimi lupi more ovile perdere aggreditur. Verum obsecro te scribere ad me quemadmodum adversus illum me gerere oportet, ac quibus rationibus perniciosae ejus doctrinae resistere. Quod si venire ipse dignaveris, Christi ovile gregemque ab omni sollicitudine liberabis [Col. 0848D] Haec est illa epistola quam suppositionis notas habere perperam fabulatur Beausobre, de cujus inscriptione jam mox actum est. . Sed Archelaus Diodori votis et litteris occurrens, non haec generatim dumtaxat sibi a suo presbytero fuisse indicata responsiva sua epistola patefacit. Nam inter caetera eo maxime insistit, ut miram utriusque Testamenti harmoniam et consonantiam demonstret; variis ea de causa similitudinibus adductis, quas ex naturalium rerum usu, conditione atque substantia studiose mutuatus est. Cujusmodi autem sunt exempla illa, vel ex una tantum desumpta veste, quae sub tegmine et stamine videtur esse contexta. Hoc solum (subjicit), quod velut purpuram videmus [Col. 0848D] in veste, novum Testamentum, in texturam veteris gloriam Jesu Domini. Vel illud aliud quod ex speculo desumitur. Istud autem nequaquam abjicere consuevimus, cum nobis ipsa rerum vera imago demonstratur. Vel aliud affert ex pueris ad doctores per paedagogum ductis, qui cum ad maturiorem perducuntur aetatem, ipsum paedagogum deshonestare non debent, quamvis amplius ejus praesidio non indigeant. [Col. 0849A] Atque tandem, utrumque Testamentum et retinendum et venerandum esse parvuli exemplo probat, qui jam lacte nutritus, et ad validiores cibos proficiens, non sine gravi injuria potest abjicere atque exhorrescere nutricis mamillas; quin potius veneratur et colit, et beneficii sui se debitorem esse fatetur.
7. Haec ergo, et id genus alia, in sua valde prolixa epistola, quam Epiphanius librum appellat. Archelaus Diodoro suo presbytero suggessit, ad mirabilem semper, ut diximus, sinceramque utriusque testamenti harmoniam atque summam concordiam patefaciendam. Verum totum Archelai scopum in hac summa Testamentorum concordia asserenda situm esse, minime arbitramur, sed altius aliquod ex adductis rationibus S. episcopum ostendere voluisse: videlicet, hominis naturam, jam inter tot tantaque vitia periclitatam, et obscurioribus ignorantiae tenebris circumvolutam, non illico ad claram veritatis cognitionem fuisse revocandam, et a mortis aeternae laqueis, [Col. 0849B] quibus constringebatur, solvi debuisse. Sed opus erat ut ipsi homines, qui, ferarum more aberrantes, numquam de Divinis cogitabant rebus, diversis coelestibus aeternaeque sapientiae gradibus edocerentur. Primo videlicet per rerum naturalium figuras et umbras, quas lactis instar ex Mosaica lege exsugerent; gratia demum et perspicua rerum divinarum contemplatione, quam ad solidioris cibi formam, ipsum aeterni Patris Filium, novo Testamento proponebat. His itaque gravissimis rationibus, si Diodorus Archelan suggerente uti voluisset, Manetem facile confundere et conterere potuisset; et ipsa catholicae fidei dogmata, et divini veteris Testamenti auctoritas, quae potissimum in discrimen adducebatur, dubio procul comprobarentur. Archelai itaque scriptis Diodorus presbyter insistens, etsi episcopi sui adventum praestolaretur, iterum disputationem inire Manetis audacia compellitur. Nam Manes in medium pagi summo diluculo prodiens, suam cum Diodoro iterum disputationem [Col. 0849C] orsus est. Primus Diodoro Manes sua dogmata objiciebat. Sed is omnibus occurrebat quaestionibus, atque, pro ea quam a Deo acceperat sapientia, lenius suum exagitabat impostorem. At cum demum apud se non nihil inciperet haesitare repente Archelaus (ait Epiphanius), nec opinato, conspectus est, qui tamquam acerrimus 66 paterfamilias, suorumque studiosissimus, audacter in praedonem fremens incurrit. Quid vero Manes tum? Tamquam callidus versipellis, simulata blanditia, se ad Archelaum convertit, hunc obsecraturus sibi dari ut cum presbytero dumtaxat disputaret, asseverans praeterea maxime episcopum dedecere cum homine sibi inferiori de illis religionis rebus contendere. Populus autem, qui aderat, Manetis nequitia comperta, ita in eum invehitur, ut etiam lapidibus obruere quaesierit. Quod quidem periculum minime evasisset, nisi tertio jam fuga arrepta, iterum ad Arabionis Castellum, quo primum se receperat, convolasset.
[Col. 0849D] 8. Aliter tamen quam descripsimus hanc novam Archelai cum Manete disputationem in suam retulit Historiam Beausobre. Qui, ut jam sibi propositum finem attingeret, undequaque argumenta exquirit et colligit, non tantum ut illa Acta tamquam supposititia rejiciat, sed in ea etiam tamquam multarum haereseon fontes declamat et debacchatur. Cujus achatolici hominis versutum atque malignum ingenium, cum in varias nimirum accusationes et simulationes, Archelao episcopo et universo catholicorum coetui prorsus injuriosas, erumpere ausum fuisse deprehenderimus, ne falsae critices assentatoribus alta sapere videatur, idcirco noster in veritatem amor ea silentio praeterire haud patitur; igitur Archelai sententias et novae illius disputationis argumenta in varias tricas a Beausobre [Col. 0850A] injecta, ut ultro citroque contenderet, tertio jam currente saeculo, veram catholicae et Apostolicae Ecclesiae circa praecipua nostrae fidei dogmata traditionem corruptam, labefactatam et pessumdatam fuisse, ab omni calumnia et dolosa accusatione vindicare nostrum erit institutum. Ut videlicet summae audaciae hominem perpetuo nugas et commenta agentem pro viribus corripiamus.
1. Sufficienter mei muneris partes obiisse arbitrabar, cum praecedenti capite summatim recensuerim quae ad Manetis cum Archelao disputationes pertinere [Col. 0850B] videbantur. Nec enim consilium erat apologeticas theologicas contexere dissertationes, sed Manichaeorum historiam, quasi in breviarium ex certis authenticisque monumentis et auctoribus colligere; quemadmodum jam praestantissimi viri alias et alias historias Pelagianorum, Donatistarum, Arianorum, Eutychianorum, et aliorum haereticorum, qui catholicam religionem corrumpere et evertere nisi sunt, conscripserunt. Sed quoniam cum in percurrendo Beausobriano opere [Col. 0849D] Beausobre, lib. I Hist. Manich. cap. 10. passim talia tantaque mendacia et calumnias offendissem, crassis circumfusas tenebris, naeniis atque sophismatibus lucem aliquam afferre recogitavi, qua quasi sole ex Oriente diluerentur et fugarentur. Alioqui in hujus haeretici hominis mala fide dumtaxat indigitanda si perstitissem, facile praesentis temporis eruditi, qui non nisi in rerum cortices sese amant, 67 existimarent Beausobriana argumenta esse majori quam ut a nobis refelli possent, si breviter perstringeremus, aut ea prorsus dissimularemus. Cujus rei [Col. 0850C] ut initium faciamus, licebit primo aliquas hujus Batavi scriptoris animadversiones silentio praeterire [Col. 0849D] Beausobre, lib. I, cap. 10, pag. 113 et seqq. ; eas, videlicet, quibus pingere conatus est Archelaum episcopum, tamquam hominem superbe de antecedenti reportata victoria gloriantem, qui coram humiliato atque devicto inimico, iterum apud Diodoridem vicum se sistere voluit, Diodorum, seu Tryphonem, presbyterum obstringens incoeptum abrumpere certamen; ut ipse cum Manete novam de fidei rebus concertationem iniret. Dumtaxat haud dissimulabo episcopi in Christianae religionis res studium, superbiam, tumorem atque furorem appellasse, plurimumque ipsi Manetis agendi rationem et loquendi formulas displicuisse. Cum videlicet haereticus Archelaum obtestatus est ub sibi daret incoeptam cum presbytero disputationem ad exitum perducere, veritus propterea cum episcopo, auctoritate dignitateque sibi superiore de religionis dogmatibus contendere. Grave absurdum (ait) fuit isthaec verba in haeretici hominis ore confingere. Qui non tantum jam pridem [Col. 0850D] publice super nova dogmata cum Archelao disseruit; sed etiam, nefarie tumidus, se vocitari audebat Christi discipulum, apostolum Jesus, et Paracletum a Dei Filio promissum. Quam gravissimam difficultatem, cum Gothofredus Arnoldi cognovisset [Col. 0849D] Cothofredus Arnald., in Ecclesiae et haereticorum [Col. 0850D] Historia, Gallice scripta, tom. I, lib. III, cap 7, § 24 et seqq. , Archelai Acta authentica esse sibi persuadens, cogitavit officiosa illa verba subdole et ironice (ut aiunt) a Manete fuisse prolata, ut videlicet praecaveret illam confusionem quam primo apud Cascharam subire fuerat coactus, potissimum cum in spem adduceretur facilius presbyterum quam episcopum posse superare. Quale igitur absurdum ex tam natural explicatione sequatur, plane non video, cum haereticorum hominum studium in eo potissimum versetur, [Col. 0851A] ut gratia, auctoritate et opinione apud indoctos et ignaram plebem valere possint. Quae omnia se assecuturum Manes sperabat, si paroeciae presbyterum, disputationibus superare potuisset. An non in ea disputatione quam instituerat, si adversarium vicisset, quotquot fideles qui ibi ex Diodoride et vicinioribus locis advenerant in suam sententiam traxisset, nisi de repente divino suffulti praesidio et veritatis lumine illustrati fuissent? Non igitur absurdum Beausobre videatur, quod Manes ad novum pudoris et ignominiae periculum praecavendum, quod certo sibi imminere praecedenti experimento apud Cascharam dato praenoverat, iterum cum Archelao de fidei dogmatibus contendere detrectasset. Ea enim esse solet contendentium prudens agendi ratio, ut qui semel ab adversariis fuerunt superati, iterum cum iisdem jam viribus scientia atque fortuna validioribus certamini minime se committant, et ab iis se eripiant concertationibus quas sibi exitiosas futuras esse noverunt. Cum igitur Manes, apud Diodoridem vicum, meliora [Col. 0851B] scientiae subsidia sibi non adesse certo cognosceret, novum concertationis genus cum Archelao eum declinare oportebat, maxime cum hunc sacris in utriusque Testamenti litteris apprime versatum esse compertum habuisset. Absit ergo ut suspicemur supposititia esse illa Archelai Acta, ex eo quod Manes, in contentione publice superatus et devictus, aliud certamen deterrimum et periculosissimum renovare recusaverit.
2. Neque pariter dissimulare possum gravem censuram qua idem Beausobre cum in Archelaum, tum in Ecclesiae traditionem antiquorumque PP. doctrinam invehitur, cum ad examen revocata postrema hac Manetis et Archelai disputatione, sancto et sapienti episcopo multarum haereseum notas inurit, quas nimis studiose et ejus dictis atque sententiis expiscari et in medium adducere temerario et injusto ausu conatus est. 68 Quare ne incassum laborare videremur, consilium fuit pro viribus ejusmodi infamiae [Col. 0851C] notam delere, et ecclesiasticam traditionem vindicare, singula eripiendo quae Beausobre perperam objecit. Is itaque tria potissimum Manichaicae disputationis argumenta proponit, quibus totidem Archelai responsiones subjecit. Primum attinet ad incarnationis mysterium, quod Manes evertere volens, contendebat Christum Dei Filium, non verum fuisse hominem ex muliere natum; sed talem dumtaxat divina dispensatione apparuisse, quin realem et substantialem hominis naturam sibi conjunctam haberet. Abutebatur idcirco Pauli apostoli verbis ad Philippenses [Col. 0851D] Epistola ad Philippenses, cap. XI, 7, 8: Sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. , quibus affirmatum est in similitudinem hominum factum fuisse Christum. Sed ut suo nefario dogmati robur adjiceret, adhuc ad Lucae verba provocabat, quibus dicitur [Col. 0851D] Lucae III, 22: Et descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum. Spiritum sanctum corporali specie sicut columba supra Christum in Jordane baptizatum descendisse. Quemadmodum igitur (sic Manes ex Beausobre ratiocinabatur) Spiritus sanctus haudquaquam verae et corporeae columbae muniebatur, sed columbae speciem dumtaxat gerebat, et apparentem similitudinem [Col. 0851D] voluit habere; sic Dei Filius non nisi apparenter hominis figuram gestabat, quin veram realemque hominis naturam assumpsisset. Crassum hocce primum Manetis argumentum (ait Beausobre) solidissimis rationibus refutavit Archelaus episcopus, sed eodem tempore tales protulit propositiones quae non minores [Col. 0852A] haeresum notas praeseferunt. De qua re lectores admonendos esse censuit, ut nimirum (ait) ex ejusmodi observationibus intelligant fidem haud esse regulandam juxta antiquitatem; neque auctoritati traditionis et Patrum trium priorum saeculorum aureae aetatis subjiciendam esse, quam ad exitium perductam affirmant (acatholicos intellige) cum Magnus Constantinus imperii habenas teneret. Sed citius adhuc veram fidem desiisse affirmandum est, si episcoporum virtutes, characterem, illius aetatis privilegium esse arbitremur. Hactenus Beausobre. Sed hunc rogo cur, relictis consuetis et sibi familiaribus nugis atque fabulis, tantopere irascatur, ut impetu in antiquam Ecclesiam facto, sanctissimos ejus episcopos rabidorum canum more latrare et mordere voluerit? Traditionem haud esse admittendam, et antiquis Ecclesiae Patribus fidem non esse adhibendam contendit. Sed ne extra scenam agere videamur, dicat, amabo, Beausobre catholicum dogma de incarnatione, in quo primum cum Manetis, tum Archelai [Col. 0852B] praesens disputatio versabatur, quo praesidio probatum fuerit, si Archelaus etiam privatum spiritum, non praedecessorum episcoporum auctoritatem secutus, Pauli, et Lucae mox laudata testimonia, quae ad pravas significationes Manes detorquebat, interpretari voluisset? Si Archelaus, relicta suorum praedecessorum doctrina et traditione, praefata objecta Scripturarum loca explicare voluisset; si praeterea ad summam aliarum Ecclesiarum consensionem non attendisset, jam nefarias novitates novis commentis auxisset; et ambo de uno eodemque mysterio disserentes, de illo in alias et alias haereses lapsi fuissent. Sed Archelaum de vera Christi carne, de ejus baptismate, morte, sepultura, resurrectione, recte, solide et sapienter disputasse atque sensisse idem Beausobre asseverat. Igitur novis peregrinis doctrinis non indulsit; sed eas prosecutus est quas sacri Ecclesiarum praesules sibi praedecessores docuerunt. Quid est ergo traditio? Quid illa divina Ecclesiae regula, [Col. 0852C] ex qua verae fidei dogmata hauriuntur? Quid SS. Patrum consensus et doctrina? nisi id omne quod Beausobre in praesens vellicat damnat, et fabulosis commentis subvertere quaerit ut magis suis studiis et partibus quam veritati indulgeat.
69 3. At Archelaum novitatibus adhaesisse, dum catholica illa dogmata de vera Christi carne, de vera passione et morte propugnabat, maligne contendere audet Beausobre. Nam episcopus (ait ipse) affirmavit Jesum vere crucis patibulo affixum fuisse, et postquam ipse ab inferis resurrexit, fuisse in eum locum sublatum, ubi regnat Christus Filius Dei. Archelaum itaque optime explicasse Domini ad inferos descensum asseverat, juxta quem loquendi modum, inferni locus idem est ac sepulcrum, ex quo Jesus redivivus coelos ascendit. Rationabilem atque justam esse hujusmodi interpretationem subdit, sed eidem varias terribilesque haereses comitari contendit. Neque alia de causa rationabilem et justam laudatam mox interpretationem appellat, quia Theodoro Bezae, [Col. 0852D] Calvino et sibi suffragari arbitratur, ad inferos Christi animam descendisse negantibus. De qua celebri atque trita quaestione passim locuti sunt utriusque Ecclesiae Patres, eos castigantes qui Hebraicas lectiones secuti, inferos pro sepulcro strictius sumendos esse arbitrabantur [Col. 0851D] Dogma catholicum de Christi animae ad inferos descensu, in Scripturis veteris et novi Testamenti aperte est revelatum. Ps. XV, 8, legitur: Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Ad quod prophetae Davidis vaticinium, eadem verba enatrans Petrus [Col. 0852D] Act. II, 31, alludit: Providens (inquit) locutus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, nec caro ejus vidit corruptionem. Quae testimonia, cum duo distincta exprimant, quorum alterum erat illius animae privilegium, quae inferorum ergastulis haud potuit detineri; alterum, mortuae ipsius Christi carnis dotem explicabat, quae corruptioni obnoxia non fuit, idcirco fideles utrumque privatim quotidie, dum solemnem fidei tesseram profitentur, exprimunt, dicentes: Crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad inferos; tertia die resurrexit a mortuis. [Col. 0853D] De hoc ad inferos descensu perspicue etiam locutus est S. Petrus apostolus in priori sua Epistola, cap. III, 19; et cap. IV, 6. Nec quidquam conficit, quod in plerisque veteribus Graecae et Latinae Ecclesiae Symbolis ille ad inferos descensus praetermissus sit, ut in Nicaeno, et Constantinopolitano, de quibus nulla controversia habebatur. Nam in aliis perantiquis positum fuisse intelligimus, ut in eo quo quarto saeculo Aquileiensis Ecclesia usa est, quodque refert noster Rufinus, qui tam dire a quibusdam etiam recentioribus scriptoribus maledicis verbis proscisus est, ut istius vindicatoribus negotium facesserent. Verumtamen, quamvis dogma istud in complurium Ecclesiarum Symbolis declaratum non fuerit, in illis tamen vulgo et communi fide recipiebatur, ut inter caeteros docent sanctus Justinus martyr in dialogo [Col. 0854D] cum Tryphone, p. 232; Irenaeus, lib. IV, cap. 39; Clemens Alexandrinus, in VI Stromatum; Origenes, lib. II contra Celsum, et hom. 15 in Genesim, et in Exodum; Eusebius, lib. IV de Demonstratione Evangelica; Tertullianus, lib. de Anima; Lactantius, lib. IV, cap. 9; Julius Firmicus, lib. de Errore profanarum religionum; Hilarius, lib. X de Trinitate; et alii omnes qui in Graeca et Latina Ecclesia floruerunt, quorum catalogos descripsit doctissimus Dionysius Petavius, lib. XIII de Incarnatione, cap. 16 et seqq. His ergo omnibus suffragatus est Archelaus. . Quam disputationem [Col. 0853A] longius protrahere in praesens consentaneum non ducimus. Cum jam eruditi, accuratique homines varias lucubrationes edidissent, quae Theodori Bezae, Calvini et Erasmi falsas opiniones rejecerunt, ut probarent verba illa, descendit ad inferna, minime in Symbolo fidei esse abradenda. Sed jam antequam docti isti homines id praestitissent, Leo Magnus [Col. 0854D] S. Leo Magnus Epist. XV, cap. XVII. Manichaeorum et Priscillianistarum errores damnans, veritatem de qua agimus ex multis Scripturarum locis propugnavit, et admiratione afficiebatur quod Turribius Asturicensis Ecclesiae episcopus apostolicam sedem super hunc Christianae religionis articulum consuluisset: Miror cujusquam catholici intelligentiam laborare tamquam incertum sit an, descendente ad inferna Christo, caro ejus requieverit in sepulcro; quae sicut vere et mortua est, et sepulta, ita vere die tertia suscitata. Provocat post haec ad Scripturarum 70 testimonia, quae ipsi in notis subjecimus, et statim subdit: Quibus utique verbis manifestum est quod caro [Col. 0853B] Domini, et vere sepulta requievit, et corruptionem non subiit, quia celeriter vivificata reditu animae resurrexit. Quod non credere satis impium est, et ad Manichaei Priscillianique doctrinam pertinere non dubium est. Qui sacrilego sensu ita se Christum simulant confiteri, ut et incarnationis, et mortis, et resurrectionis auferant veritatem.
4. At Beausobre in hoc dogmate, de quo agimus, Manichaeo et Priscilliano adhaerens, quae tandem contra Archelai episcopi fidem objecit necesse est cripiamus. Primo itaque hunc laesae fidei suspectum facit, quod divinam Jesus naturam, Christi nomine appellet, quod vocabulum personam dumtaxat designare potest quae per gratiam, dona, perfectiones et dignitatem assecuta est. Ejusmodi loquendi formula, subdit, haereticis jam fuit familiaris. Quamvis P. Petavius contendat eam apud catholicos in usu fuisse, quos inter locum habent Justinus martyr, Dionysius Alexandrinus, Novatianus, sive auctor libri de Trinitate, et Ambrosius, qui omnes, si Ambrosium excipiamus, [Col. 0853C] magis atque magis tamquam suspecti de Ariano dogmate habentur [Col. 0854D] Archelaus, in Actis, pag. 93. .
Ob hanc loquendi formulam quasi censuit Archelao indulgendum. Sed quia ad Nestorianorum dogma tum praecedentes, tum subsequentes sui sermonis rationes pertrabit et dirigit, dicens quod Jesus post resurrectionem fuit in eum locum translatus, in quo Christus Dei Filius regnat, idcirco hunc inexcusatum habet. Nam laudata verba perspicue innuunt Jesum et Dei Filium duas esse separatas personas, quarum una ad alteram ascendit, ut magis clare etiam sequentia verba ostendunt. Est enim qui de Maria natus est filius, qui totum hoc quo (forte legendum quod) voluit perferre certamen Jesus. Hic est Christus Dei, qui descendit super eum qui de Maria est. Ut autem praecedentibus verbis vim inferat, suamque Beausobre malam fidem in scribendo augeat et corroboret, sic plane ratiocinatur. [Col. 0854D] Beausobre, lib. I, cap. 10, pag. 115. Ille quidem qui in Jesum baptizatum descendit haud esse potuit ipsius Jesus persona. Et quia ille qui in Jesum descendit est Christus Filius Dei; igitur Jesus Filius Dei esse minime potuit, [Col. 0854A] nisi postquam in eum descendit; hoc est, postquam Jesus baptismate fuit donatus. Has autem fuisse Cerinthii atque Carpocratis haereses, qui ab exordiis Ecclesiam vexarunt, ex Dionysio Petavio, ad quem provocat, probatum esse contendit. Immo non absimilia de Jesu praedicasse Ebionitas. Elcensitas, Orphitas, et Serpentinos, qui, Theodoreto auctore [Col. 0854D] Theodoretus, de Haeretic. Fabul. lib. I, 14. , alium fuisse Jesum, alium vero Christum, qui supra eum descendit, temere confingebant, asseverat. Et hocce primum, quod contra Archelai fidem objecit, nefariis contumeliis claudit. Nam quasi insano dirumpens furore, et sanctum episcopum, calumniis atque maledictis devovit, et illius sanctitatis fama abnegata, iisdem censuris et anathematibus proscissum atque confossum, extra catholicorum societatem amandatum credidit, quibus infelix illa haereticorum turba, mox laudata, quae quidem sanctiori quam Archelai Ecclesiae judicio fuit proscripta.
5. Cum haec et alia similia percurrebam, non excanduit meus animus in Beausobre. Hujus dumtaxat [Col. 0854B] studium animadverti, quo praecedentia testimonia et sententias susquedeque vertere et corrumpere conatur, ut Actorum auctoritatem radicitus evertat, et sanctissimi illius episcopi pietatem funditus dejiciat. At Beausobre ex sua semper sententia fabulari, fucum facere et lectori nugas vendere quaesiisse apprime intellexi, duos illos Spiritus sancti in Jesum descensus confundendo; quorum unus, ad illius ex Virgine Maria conceptionem et hypostaticam Filii Dei cum humana natura unionem, alius vero ad ejusdem Christi baptisma referri 71 oportere evidentissime sacrae Scripturae testantur. Archelao igitur de incarnationis mysterio disputanti haud in mentem cadere poterat Jesum Christum Dei Filium factum tunc cum Spiritus sanctus post baptisma in eum descendit. Recessisset enim a proposita quaestione an Christus Dei Filius veram hominis naturam, quando ex utero virginali prodiit, copulatam habuerit, quod negabat Manes; phantasticam dumtaxat ei [Col. 0854C] asserens humanitatem et ex adverso sapienter atque catholice Archelao contradicente. Cum igitur inquisitio in eo solum versaretur, an repugnaret et dedeceret Dei Filium vere ex muliere nasci, veramque sibi in utero associari humanam naturam, minime poterat Archelaus fateri [Col. 0854D] Matthaei I, 21; Lucae I, 31; Actorum IV, 12. Jesum tamquam unam personam genitum, et ex utero virginali enixum, et in eum post baptisma descendente Spiritu sancto, altera venisset Christi et Dei Filii persona. Secus Manetis objecta stetissent; et impie Archelaus Judaeis atque Photino praeter quaestionem subscribere nisus esset. Quare merito fuisset a Manete correptus; quia videlicet, argumentorum vi et pondere perstrictus, ex Maria, non Deum, sed hominem esse genitum et natum profiteri cogeretur. In tam ergo horrendum facinus Archelaum lapsum fuisse, ex iis vocabulis adductis quae Beausobre objecit, quis concludere poterit aut comminisci? Jesus quippe veri et singularis hominis nomen est, quod angelus, incarnationis mysterium annuntians, Patris mandato et auctoritate, Filio suo imponendum et inter homines promulgandum dixerat, [Col. 0855A] ut Evangelistae testantur. Christi vero personae nomen minime esse potest, sed nuncupatio est potestatis et regni: quae duo nomina unico Dei Filio in carne ex Maria virgine nato sine ulla [Col. 0855C] Ophitae Christum non in substantia carnis venisse affirmabant, ac Jesum alium a Christo esse statuebant; et Jesum quidem ex Virgine natum esse, Christum vero in eum e coelo descendisse. Tertullianus, [Col. 0855D] de Praescriptionibus, cap. 47; Origenes, lib. VI contra Celsum: Iidem serpentem, a quo decepta fuit Eva, venerabantur, et Christum indigitabant. personarum discretione et differentia strictissime convenire, Archelaus ex sacris litteris et communi suorum majorum consensione, tum ibi, tum in epistola quam ad presbyterum Diodorum dederat, probavit; illorum haereticorum deliramenta refellendo, qui Jesum alium a Christo Filio Dei fuisse confingebant. Falso itaque ratiocinatur Beausobre, contendens Jesu nomen ex sese indigitare unam personam separatam a Christo Dei Filio [Col. 0855D] Beausobrianum sophisma quo Archelaum criminatur clare diluunt Tertulliani verba quibus Praxeam aggreditur: Itaque, ait, sive Jesus tantummodo positum est, intelligitur et Christus; sive solummodo Christus, idem est ac Jesus, quia unctus est Jesus. Quorum nominum alterum est proprium, quod ab angelo impositum est, alterum accidens, quod ab unctione convenit. Unde habet ergo Beausobre duo illa nomina duas significare separatas personas? Tertul., lib. laudato, cap. 28. . Nam etiam Lactantius, de his nominibus agens contra gentiles, sic scribit [Col. 0855D] Lactantius, lib. IV, cap. 7. : Sed quamvis nomen ejus (Filii Dei intellige) quod ei a principio Pater summus imposuit, nullus alius praeter ipsum sciat, habet tamen et inter angelos aliud vocabulum, et inter homines aliud. Jesus quippe inter homines nominatur. Nam Christus non proprium nomen est, sed nuncupatio potestatis et regni. Nimis igitur arroganter [Col. 0855B] Beausobre illa Archelai verba calumniatur. Cum animadvertit S. episcopum scripsisse: Est enim qui de Maria natus est Filius, qui totum hoc voluit perferre certamen Jesus [Col. 0855D] Consule Ambrosium in psalmum XXXIX, qui nocce Christi certamen uberrime exemplo eorum qui [Col. 0856C] luctantur explicavit. . Ad illud certamen alludit, quod in truce Jesus, ut regnaret, subiit. Cum videlicet veram mortem et sepulturam sustinens, tertia die redivivus apparuit, ad Patrem, a quo descenderat reversurus. Hic Jesus (subjicit Archelaus) est Christus Dei, 72 qui descendit super eum qui de Maria est. Nemo ergo, nisi qui maligne et violenter dicta verba interpretari velit, affirmabit umquam, Archelaum ex illa nominum, munerum et naturarum diversitate, personarum quoque distinctionem indicare voluisse. Etenim sanctus episcopus totus versatur in ea quaestione, quod Christus, id est Filius Dei, veram hominis naturam ex Maria assumpserit, sic contra Manem ratiocinando. Si enim confessus fueris eum de Maria natum, et passio sequatur necesse est; et passionem resurrectio, et ressurrectionem judicium, et salva erunt Scripturae [Col. 0855C] praecepta. Quare quasi volens fortius adversarium urgere, eumdem et unicum Dei Filium ex Maria in lucem secundum veram humanitatem editum fuisse sequentibus Scripturarum textibus probat. Videlicet: Cum autem fuit Dei voluntas, misit Filium suum factum ex muliere. Et iterum: Pascha nostrum immolatus est Christus. Et quia Deus et Dominum suscitavit, et nos cum illo suscitabit per virtutem suam [Col. 0856C] Apost., ad Galat. IV, 4; I Cor. V, 7; ibidem, VI, 14. . Decebat ergo ut Beausobre objecta nobis verba conferret cum reliquo disputationis [Col. 0856C] Archelai disput. cap. 49, apud Zacagnium 49. contextu, et cum iis quae ad Diodorum, seu Tryphonem presbyterum scripsit. Ibi enim, instituta comparatione vetus inter Testamentum et novum, utrumque a Deo esse ob summam prophetiarum consonantiam, multis exemplis in medium adductis, probat. Et loquens potissimum de Moyse, et Jesu, hunc expresse sine ullo verborum involucro verum Moysis Dominum [Col. 0856A] appellat; sabbati auctorent, beatitudinisque largitorem Jesum esse affirmat. Qui virtute propria educens populum e peccatorum vinculis, et captivitate, hunc aeternae tradidit saluti. Omnes quidem aliaeque non absimiles loquendi formulae, quemadmodum Jesum verum Dei Filium fuisse perspicue indicant, ita S. episcopi circa incarnationis mysterium sanam et catholicam fidem absque ulla haereseos nota praeseferunt et patefaciunt. Quae omnia ne nostra commenta videantur, abunde sententiis in epistola ad Diodorum presbyterum scripta [Col. 0856D] Archelai epistola ad Diodorum presbyterum, ex Bobiensi codice typis commissa a doctissimo Valesio ad calcem Ecclesiasticae Historiae Socratis et Sozomeni, et apud Laurentium Zacagnium, pag. 71. (ut diximus) loborantur, quae a studiosis facile cum lustrari possint, supervacaneum duximus eamdem in hoc opus exscribere atque conferre.
6. Quod vero de alio Spiritus sancti in Jesum baptizatum descensu Beausobre comminiscitur, nunc tempus est paucis expediamus. Ex praecedentibus ergo male digestis ratiociniis, quibus maxima cum veritatis jactura et sanctitatis dedecore Archelaum nefariis haereticis associandum esse confingit, affirmando [Col. 0856B] quod episcopus nec sanctius nec sapientius Manichaeo ipso de incarnationis mysterio disputaverit, ad aliud argumentum gradum facit, quod hisce terminis idem Beausobre orditur.
Manichaeum adversarium rogat Archelaus, illumque respondere urget, negata reali ac vera Christi Domini ex Maria nativitate, ut idem Christus dumtaxat hominis speciem, non veritatem corporis atque animae, habere videretur, supra quem Spiritus sanctus in columbae specie descenderit? Eum pariter perstringit, ut dicat quisnam tum a Joanne fuerit baptizatus? Deinde subjicit: Si perfectus erat, si Filius erat, non poterat Spiritus ingredi, sicut nec regnum potest ingredi intra regnum. Ejusmodi jam testimonio descripto, Beausobre contendit Latinam hanc Graeci et Arabici textus interpretationem redolere barbariem; et Graecum nomen Latine redditum regnum, potius significasse thronum, dominationem, vim, principatum, quae voces frequentius in Scripturis ad coelestes [Col. 0856C] intelligentias designandas usurpantur [Col. 0856D] Beausobre, loco superius laudato, pag. 116, in nota 2. . Quare noster veterum theologorum magister in Archelaum hujusque verba animadvertit, sequentem falsam subjiciens censuram, quod Christum pro Jesu posuerit, illum ex Maria natum affirmaverit; quasi quod Jesus etiam Christus secundum carnem nequeat vocitari. 73 At istud crimen, quod objicit Beausobre, in evangelistas potius erat vertendum. Matthaeus enim, de generatione Filii Dei in carne nati verba faciens, utrumque nomen adhibuit, scribens: Liber generationis Jesu Christi filii David, et rursus addit [Col. 0856D] Matthaei I, 1, 16. Frequentissimam autem esse in sacris litteris hanc binominis appellationem, innumera alia loca ostendunt. Joannis, videlicet, I, 17, legitur: Gratia et veritas per Jesum Christum facta est; et iterum cap. XVII, 3: Ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum. Similia offendes in Actis apostolorum, cap. I, II, III, XI, XV, XXIV, XXXI, et passim in omnibus Pauli apostoli Epistolis, quae abundantius Beausobrianas naenias refellunt : Jesus qui dicitur Christus. Cujus quippe generis testimonia, cum alia pene innumera in Scripturis frequentissime offendamus, quae Filium Dei ex Maria natum binomine exprimunt, nullam prorsus personarum distinctionem Jesum inter et Christum indicantia, haud video cur, qua religione, et quo nisu censor [Col. 0857A] noster existimare potuerit eam duabus illis vocibus simul copulatis Archelaum astruere, aut saltem innuere voluisse. At detrahendi maledicendique studio id Beausobre confinxisse, altera calumnia quam statim subjicit evidentissime demonstrat. Nam animadvertens ad reliqua laudatae sententiae verba, illa violenter in contrarium sensum detorquet; et sibi confingens alloqui dumtaxat bardos et plumbeos homines, qui theologicas lucubrationes numquam attigerunt, nec sanctos Patres atque Scripturas lustrarunt, iterum in sanctum episcopum invehitur, illiusque haereseos facit auctorem, qua impie affirmatum est Jesum Christum non nisi post susceptum a Joanne baptismum Dei Filium effectum fuisse. Alias dici oporteret divinam virtutem, aliam ingressam, unumque Spiritum, alium esse ingressum. Idcirco necessum fuisse Jesum Christum veram habere hominis naturam, ut Spiritus sanctus in cum descenderet. Quantum tamen alienus fuerit ab ejusmodi cogitandi ratione pius atque catholicus Archelai animus, jam [Col. 0857B] dicta in praecedentibus perspicue patefaciunt. Semel enim quod Manes et Archelaus in eo convenirent, videlicet, in exordiis Jesu Christi apparitionis, verum fuisse Deum et Dei Filium, et dumtaxat de vera ex Maria nativitate, de vera hominis natura in utero Matris assumpta et Verbo divino sociata, controversia procederet, jam Archelao licere non poterat extra constitutos hos disputationis limites, nec vagatum abire, nec veram divinitatem Christo denegare; sed affirmare atque dumtaxat probare eum oportebat descensum illum Spiritus sancti in Jesum baptizatum in gratiam humanae naturae contigisse, Ut nimirum mundo, angelis atque hominibus, certo innotesceret, illum esse humani generis opitulatorem sequestrem, et verum propitiatorem ab aeterno praedefinitum, et in tempore e sede Patris ad homines missum, ut praedicaret captivis remissionem, caecis visum, dimitteret confractos in remissionem, et praedicaret annum Domini acceptum, et diem retributionis [Col. 0857C] [Col. 0857D] Lucae IV, 19 et seqq. . Descensu itaque illo manifestata est illa gratiae abundantia et plenitudo, quam nos omnes per mediatorem, summum pontificem, a Deo unctum accepimus. Hocce ergo ministerium, potestatem auctoritatemque deinde exercendam, ob quae inunctus dicebatur, voluit Spiritus sanctus indicare; quemadmodum jam pridem Isaias fuerat vaticinatus [Col. 0857D] Isaias, LXI: Spiritus Domini super me: propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, sanare contrites corde. Cyrillus Alexandrinus, lib. II contra Nestorium; Hieronym., Comm. in laudata Isaiae verba. Consule Petavium, Theolog. Dog. tom. VI. de Incarnatione lib. XI, cap. 9, § 10, 11 et [Col. 0858D] seqq.; Theodoretus, tom. IV, pag. 279, lib. V contra haereses; Augustinus, serm. 32 de Verbis apost. cap. 2. . Quapropter etsi PP., in catholico sensu, aliter et aliter illum Spiritus sancti descensum in Jesum baptizatum explicaverint, omnes tamen in eo conveniunt, illum contigisse ut edoceremur humanae naturae primitias 74 fuisse instauratas, cum apparere voluerit verus homo, sanctificationis capax, ut dicit Cyrillus; simulque innotesceret eo tempore ejus unctionem fuisse expletam, quia omnia ministeria, functiones et exercitia ab ipso Isaia vaticinata, et ad sacerdotium pertinentia, suscepit.
7. Ex quibus omnibus illud consequitur, maxima injuria, in haereseos suspicionem Archelaum fuisse [Col. 0857D] adductum, quod utrumque nomen Jesus et Christi Mariae unico filio tribuerit. Hanc enim loquendi oeconomiam eum servare oportuit, ut duarum naturarum conjunctionem indicaret, ut notat Theodoretus. Immo, auctore Augustino, si quis Jesum Christum plus quam hominem non novisset, Jesum Christum utique non novisset. Si enim tantummodo homo est, et nihil amplius, non est ipse Jesus Christus. Sed ad quamcumque callidam atque fallacem Archelai verbis factam interpretationem penitus eripiendam, quid [Col. 0858A] nobis opus esse potest aliorum catholicorum Patrum loquendi modo et sententiis? Plenius semetipsum Archelaum explicasse, evidentissime produnt tum praefatae disputationis argumenta et verborum series et significatio, tum Manetis blasphemiae et objecta quae Scripturarum testimoniis rejicere et evertere S. episcopus conabatur. Hocce igitur argumento Manem Archelaus aggressus est. Si enim, secundum tu dicis, non est natus, sine dubio nec passus est; pati enim qui natus non est, impossibile est. Quod si non est passus, crucis nomen aufertur. Et quibusdam aliis hujus generis interjectis, eumdem Manem perstringendo subjicit: Haec autem omnia connectis, negans quod de Maria natus est; si enim confessus fueris eum de Maria natum, et passio subsequatur necesse est, et passionem resurrectio, et resurrectio judicium, et salva nobis erunt Scripturae praecepta. Et post pauca, eumdem ita compellat: Ideo responde mihi ad singula quae interrogabo: quomodo abjiciemus tantas et tales Apostoli [Col. 0858D] Ad Galat. IV, 4, 5; ad Corinth. I, cap. V, 7; ibid., XV, 12. voces, quae dicunt: Cum autem fuit Dei [Col. 0858B] voluntas in nobis, misit Filium suum, factum ex muliere. Et iterum: Pascha nostrum immolatus est Christus. Et quia Deus Dominum suscitavit, et nos suscitabit per virtutem suam. His ergo et aliis testimoniis ex Apostolo depromptis Archelaus firmiter insistebat ut solam veram ex Maria virgine Jesu Christi nativitatem propugnaret. Post haec autem gradum fecit Archelaus ad illum Spiritus sancti in Jesum baptizatum descensum, quem haereseos notas olere Beausobre contendit; et iterum Manichaeum hisce verbis aggreditur: Dic mihi illud etiam, o Manichaee. Si ais Christum non esse ex Maria natum, sed apparuisse quidem ut hominem, cum homo non esset, praestante hoc et agente virtute quae in ipso est: dic mihi super quem Spiritus sanctus sicut colomba descendit? Quis est etiam qui baptizatur a Joanne? si perfectus erat, si virtus erat, non poterat Spiritus ingredi, sicut nec regnum potest ingredi intra regnum. Cujus autem ei coelitus emissa vox testimonium detulit dicens: Hic est Filius meus [Col. 0858C] dilectus in quo bene complacui? Dic, age, nihil remoreris quis est ille, qui parat haec omnia, qui agit universa [Col. 0858D] Matth. III, 16. ?
8. Archelao ita interroganti, audacius Manes respondere ausus est sibi pium videri dicere quod nihil eguerit Filius Dei, in eo quod adventus ejus procuratur ad terras: neque opus habuerit columba, neque baptismate, neque matre, neque fratribus, fortasse neque patre, qui ei secundum te (Archelae videlicet) fuit Joseph, sed totus iste descendens, semetipsum in quocumque voluit transformavit in hominem, eo pacto quo Paulus dicit quia habitu repertus est ut homo [Col. 0858D] Philip. II, 7. . Cujus igitur rei indiguerit is qui semetipsum in omnia transformarit, ostende? Postea eludere quaerens, quae Archelaus catholice propugnaverat, hocce aliud argumentum subjicit, quo S. episcopum, quasi jugulum petere arbitratus, 75 dixit: Si enim hominem eum tantummodo ex Maria esse dicis, et in baptismate Spiritum percepisse, ergo per profectum Filius videbitur et non per naturam. Tandem comparationem Spiritum [Col. 0858D] sanctum inter et ipsum Christum Dei Filium instituens, sic pergit ratiocinari: Si tamen tibi concedam dicere secundum profectum esse Filium, quasi hominem factum, hominem vere esse opinaris, id est, qui caro et sanguis sit; necesse est ergo et Spiritum, qui sicut columba apparuit, non aliud esse quam naturalem columbam: SICUT HOMO enim dictum est, et SICUT COLUMBA; et quodcumque opinari potest de eo sermone quod dictum est, SICUT HOMO, hac opinione concipe etiam de eo quod dictum est, SICUT COLUMBA; necesse [Col. 0859A] est et haec aequaliter recipere, ita enim in Scripturis quae de eo scripta sunt inveniuntur [Col. 0859D] Acta disputat., pag. 92, cap. 49, pag. 91, 92, apud Zacagnium. .
9. Interim autem multa animo revolvebat Archelatis, tot tantasque ex Manetis ore prolatas blasphemias excipiens; sed potissimum verebatur ne, omnino circumspecte disserens, plus periculi ignaris et insipientibus qui aderant quam utilitatis isthaec disputatio afferret. Nam cum Scripturarum intelligentiam, non omnibus datam esse certo sciret, non poterat diligenter aptatam quaestionem manifestare atque dissolvere, nisi propter hos qui assistunt et nos audiunt. Verumtamen ex populi frequentia, quasi necessitate ductus, nonnullis praetermissis ex iis quae Manes objecerat, ea solum quae ab eo palmaribus crassisque erroribus involuta palam praedicaverat eripere atque subvertere sequenti ratione nisus est. Quare iterum suam congressionem prosecuturus, statim ita ad hominem, ut scholae loquuntur, ratiocinatur: Dic ergo mihi si Jesum hominem naturaliter factum intellexerimus ex Maria, habentem carnem et sanguinem intellexerimus; [Col. 0859B] necesse est etiam Spiritum sanctum veram esse columbam, et non Spiritum? Ut hoc falsum consectarium refellat, protinus ostendit veram columbam verum hominem ingredi haud posse atque in eo permanere; sicut nec caro naturaliter carnem ingredi potest. Contra vero, Scripturarum loquendi modum atque rationem fideliter intelligimus, si Jesum Christum verum hominem cum vera carne et sanguine ex Maria natum profiteamur, et Spiritum sanctum columbae figuram solum gestasse. Nam Spiritus, secundum certam rationem, habitat in homine, descendit, et permanet, et competenter hoc, et factum est, et fit semper. Veras ergo hominis proprietates de Christo Jesu naturaliter affirmari oportere, ibi probat Archelaus. Secus vero de Spiritu sancto veras columbae proprietates affirmare nefas esse; idque prohiberi, ex sancti Spiritus operatione, perfectionibus, attributis et agendi ratione, evidentissime probavit. Quam disparem rationem, cum in medium adduxisset, cui [Col. 0859C] nec Manes, nec quisquam alius impietatum assertor poterat refragari, ita adversarium compellat, simul perstringens, et jocosis verbis ei illudens. Si quidem cum Manes se Paracletum Dei profiteretur; Spiritum enim venisse super se dixerat, quem promiserat Jesus esse missurum, et unde (ait Archelaus), nisi de coelo descendat? Coelum ergo Spiritum sanctum inhabitare, et e coelo in hominem descendere, in eoque permanere, laudatis verbis confirmat; ut inde colligat, non descendere posse nisi supra hominem dignum se, id est plenum gratia et virtute. Sed veras columbas super ipsum Manichaeum, non supra Christum descendisse, potius esset sentiendum: Ut te (ait) columbarum potius furem accipiamus, insidias eis ac laqueos molientem; dignus enim es qui verbis ridiculis illudaris. Sed rediens statim ad disputationem a qua paululum fuerat digressus, ad eam videlicet transformationem, qua Deus se in hominem, vel in solem, transformasse Manes confingebat, ut ostenderet [Col. 0859D] Jesum nostrum, habitu solo et visu factum esse hominem, a quo tamquam haeretice dicto quilibet fidelium abliorrere debebat, provocat ad promissiones omnes atque figuras in Scripturis de hujus nativitate 76 expressas; immo et ad ipsum adventus nomen, quae deleri necesse esset, cum in coelis positus facere poterat quae voluerat, si eum Spiritum solum et non hominem fuisse affirmemus. At non ita esse, ex Apostoli verbis ad Philippenses probat [Col. 0859D] Epistol. Pauli ad Philippenses, cap. II, 7. . Nimirum: Exinanivit seipsum formam servi accipiens. Quare subjicit statim. Dico autem de eo qui ex Maria factus est homo. Qui loquendi modus, divini Verbi naturam atque personam ante nativitatem ex Virgine perspicue patefacit. Quemadmodum in mundo post baptismum Patris vox annuntiare voluit, disserens de eo qui de [Col. 0860A] Maria natus erat Filius: Hic est Christus Dei qui descendit super eum qui de Maria est.
10. Non me latet postremam hanc sermonis phrasim a Beausobre non satis probari: immo tamquam Nestorianae haereseos fontem esse insimulatam. Sed absit quod etiam in ipso disputationis aestu duas ibi Archelaus in Christo distinxerit personas hominis, nimirum, et Dei. Cum ipse, nonnisi de duabus naturis invicem copulatis disseruerit, quas unicus Dei Filius, vere ex Maria natus in se habuit conjunctas, ut tota disputatione catholice professus est. Et quidem non aliud sonare istas Archelai voces, quae maligne interpretari Beausobre nisus est, clarissime illa verba patefaciunt: Hic est Christus Dei, id est Filius, qui descendit super eum qui de Maria est. Et paulo post, Filium hunc Dei a Maria genitum sine ambiguis vocibus asseverat. Nam verba faciens de Jesu baptizato, qui e Jordanis aquis jam ascenderat, ait: Statim enim in desertum a Spiritu ductus est Jesus, ut tentaretur a diabolo, quem cum diabolus ignoraret dicebat [Col. 0860B] ei, Si Filius es Dei. Ignorabat autem propter quod genuisset Filium Dei, qui praedicabat regnum coelorum. Filium ergo Dei, in vera humanitate a Maria genitum fuisse, Archelaus profitebatur. Qui praeterea Spiritum sanctum in baptismate recepit, per quem vox paterna testatur dicens: Hic est Filius meus dilectus, nullus alius portare praevaluit, nisi qui ex Maria natus est, super omnes sanctos Jesus [Col. 0860D] Archelai acta, pag. 93. .
11. Quoniam vero varia Manes Archelao objecerat, quae nondum erepta, atque eversa videbantur, ita sapienter adversarium fortius perstringere conatur, numquam a propositae disputationis limitibus abscedens. Quare, neque habitu solo et apparenti specie Jesum Mariae filium hominem fuisse probaturus, ita episcopus effatur: Si habitu eum et specie dicis esse hominem, quomodo ab his qui ex viro et muliere nati sunt Pharisaeis teneri potuit, et ad judicium pertrahi, cum spirituale corpus a crassioribus corporibus non valeat comprehendi? Et corripiens, et exagitans eumdem [Col. 0860C] Manem, qui dixerat pro libito Filium Dei in quamque formam et speciem se transformasse, quemadmodum et in solem, ita subjicit. Perge, quaeso, et pugillum plenum solis mihi affer, aut modium plenum! Ipse vero sol, pro eo quod subtilioris est corporis, cooperire te et circumdare potest, tu vero eum, etsi conculcaveris, nihil laedis. Contra autem, concludit, Dominus vero meus Jesus, si tentus est, ut homo ab hominibus tentus est. Si non est homo, nec tentus est. Si non est tentus, nec passus est, nec baptizatus est. Si ille non est baptizatus, neque quisquam nostrum baptizatus est. Baptisma autem si non est, nec erit remissio peccatorum, sed in suis peccatis unusquisque morietur.
12. Ex quibus Archelai dictis maximum sibi incommodum Manes afferri praesentiens, totum hunc sermonem praetermittit, et dumtaxat postremis illis vocibus insistens, duo illa consectaria in medium adduxit. Primo reponens: Ergo baptisma datur propter remissionem peccatorum? Quodque cum [Col. 0860D] Archelaus dedisset, respondendo amen, statim istud aliud blasphemum subjecit: Ergo peccavit Christus, quia baptizatus est? Quod postremum perhorrescens, Archelaus, illico obstitit respondens, Absit; et 77 apostoli Pauli verba usurpans, sermonem hisce verbis clausit: Quin potius pro nobis peccatum factus est, nostra peccata suscipiens. Propter quod ex muliere natus est, et propter quod ad Baptisma venit, ut hujus partis perciperet sanctificationem; ut Spiritum, qui descenderat in specie columbae, corpus quod susceperat portare possit. Recessisse Archelaum a catholicae veritatis principiis, postrema hujus responsionis parte, Beausobre contendere non veretur [Col. 0860D] Beausobre, lib. I, cap. 10, pag. 117. . Nam quamvis Jesu Christi summam innocentiam internovisset et praedicasset, dicendo eum non recepisse [Col. 0861A] baptisma ut a suis peccatis mundaretur, quod tamen impie affirmaretur; cum addidisset deinde Jesum fuisse baptizatum, ut secundum eam partem qua ex muliere natus erat sanctificationem perciperet, et idoneus efficeretur ad sustentandum Spiritum, qui in eum descenderat, idcirco infinite a catholicae fidei principiis abscessit. At calumniam atque figmentum haec continere, quis non videt? Christi animam perfecte per unionem hypostaticam divini Verbi plenissime fuisse sanctificatam, jam Archelaus tota illa disputatione, cum implicite, tum explicite fassus est: nec enim ullum aderat in ejus anima peccatum, quod baptismate deleri posset [Col. 0861D] Acta disputat. Archelai, pag. 94. Consule S. Leonis Magni catholicam ad Flavianum quae in ordine 24 est. . Sed quoniam durum crucis et passionis mortisque certamen subire debebat, cujus causa visibili illa specie Spiritus sanctus in eum descenderat, idcirco infirmum et carneum corpus, quod ex Virgine assumpserat, exterius etiam roborari oportuit, ut omnia illa tam cruenti certaminis tormenta portare posset. Unde ergo colligit Beausobre Archelaum eo dicto a catholica abscessisse [Col. 0861B] fide? Corpus enim illud et anima, quae in conceptionis suae instanti Verbi personae uniebatur et substantialiter sanctificabatur, nova per baptismum purificatione, ut Spiritus sancti habitaculum efficeretur, non indigebat. An non id confessus est Archelaus, cum negavit Christum habuisse peccatum proprium, quin potius pro nobis fuisse factum peccatum, nostra peccata suscipiens? Igitur dum nostra peccata expianda suscepit, visibilibus etiam signis exterius purificari oportuit, ut nostra peccata cruci affigere et delere sua morte atque passione posset. Tandem Archelaus innuere voluit eo sensu quadam exteriori indiguisse purificatione, qua peccator in mundum pro nobis apparuit, cum languores nostros vere ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. An non in horto antequam crucem ascenderet, animi perturbationes expertus, ab angelo fuit confortatus? [Col. 0861D] Beausobre, lib. I, cap. 10, pag. 118. An non in cruce agens animam, et mortales expertus dolores, Patrem Deum orabat dicens: Deus meus, [Col. 0861C] Deus meus, quare dereliquisti me? Praesidio haudquaquam indiguisse ob unionem hypostaticam divini Verbi, catholici unanimi consensione affirmant. Sed ad veram hominis naturam declarandam haec necessaria fuisse, quis umquam nisi unus Beausobre inficiari potuit?
12. Beausobre tandem ut studiosius suae acatholicae sectae partibus indulgeat, ad S. Methodium Archelai coaevum provocat, quem tamquam Ariani et Nestoriani dogmatis patronum exagitat; ea ratione ductus, ut ostenderet catholicorum episcopos et martyres, qui jam tertio Ecclesiae saeculo floruerunt, evangelicae et catholicae fidei non fuisse sinceros custodes, sed eam depravatis opinionibus labefactasse et corrupisse. Verum in his aliisque similibus retundendis longius immorari praesens nostri otii studium cum minime patiatur, idcirco alia quae ad Manetis historiam, mortem videlicet, nostra oratio examini subjiciet; felicius veritatem illam assecuturi, quam ementitis [Col. 0861D] solum verbis se dumtaxat in votis habuisse Beausobre testatus est, idque ut magis atque magis suis asseclis fucum faceret, atque incautos sciolosque lectores deciperet.
In evertendis Beausobrianis calumniis contra Archelai [Col. 0862A] episcopi fidem et religionem, male et summa injuria congestis atque confictis, multum operis praecedentibus capitibus, insumpsimus, ea videlicet ducti ratione, ut ad examen sedulo revocaremus quae ex una parte a Manichaeo disputante nefarie contra catholicam veritatem propugnabantur, et ea deinde quae ex adverso ipse Archelaus episcopus pronuntiavit ut haeretica dogmata sibi objecta retunderet et prorsus rejiceret. An ergo Archelaus in refellendo Manichaeo et in catholicis veritatibus propugandis felicior fuerit quam novitatum assertor Beausobre judicavit, laudatum sanctissimum episcopum, tamquam laesae fidei hominem multarumque haeresum assertorem postulando, mox a nobis dicta declarare poterunt. Potissimum cum in praesens ad illorum lectorum judicium provocare intendamus, qui in percurrendis SS. PP. et antiquorum theologorum scriptis versari solent; quique perfectam et ordinatam Christianae rei memoriam tenentes, animum novitatibus recreare minime solent, nec anxius variae [Col. 0862B] et peregrinae eruditionis comparandae studio adducuntur, ut avidius acatholicorum librorum lectioni vacent, quibus sensim et inconsulte animus falsie praejudicatisque opinionibus imbuitur, et Christiani nominis pietas labefactata corrumpitur. Si vero eorum judicium appellarem, qui, novitatum amore moti, dumtaxat merces ex haereticorum libris mutuatas inter populorum frequentiam et in sciolorum conventibus verbis et fabulosis dictis vendendis exponere consueverunt, ut sibi doctorum opinionem vindicent, jam intelligerem meam et Archelai causam cadere posse, quamvis unice catholica veritate ex Scripturis et traditione desumpta innitatur.
1. A nostro itaque scribendi scopo minime recedentes, neve nostra disserendi ratio productior fiat, Manem valde turpiterque confusum clam a Diodoridis paroecia seu vico abire compulsum fuisse affirmamus. Is namque dubio procul, populi ira atque tumultu, violentam subiisset mortem, nisi Marcellinus, [Col. 0862C] pro Romanorum imperio illius provinciae civilium rerum prudens administrator, et ipse Archelaus, lenitate ducti, plebis furorem cohibuissent. Fugae igitur praesidio suffultus, trans Strangam fluvium confugium quaesivit, iterumque in Arabionem castellum, ex quo jampridem discesserat, antequam Mesopotamiam proficisceretur, se recepit; sibi forte blanditus quod lata a Persarum rege in eum mortis decreta, aut prorsus abolita, aut mutata fuissent, ob civilium rerum mutationem, quae forte eo temporis intervallo quo ex aula abscessit contigerat. Rem lere hisce verbis Archelaus in sua disputatione descripsit [Col. 0862D] Archelai disput., apud Zucagnium, cap. 55 pag. 100. , addens: Sed ille vias quibus venerat repetens, transito fluvio, ad Arabionis castellum rediit. Ubi postea comprehensus, oblatus est regi, quique plurima adversus eum indignatione commotus, duas mortes in eum vindicare cupiens, unam filii, alteram carcerarii, jussit eum ante portam civitatis excoriatum suspendi; et pellem ejus medicamentis infectam inflari, [Col. 0862D] carnes vero volucribus dari jussit. Neque aliter Manetis necem in catechumenorum 79 institutionibus Cyrillus Hierosolymorum episcopus descripsit [Col. 0862D] Cyrillus Hierosolym., catechesi 6. . Qui tantummodo alias explicavit circumstantias, Manetem nimirum ad Persarum regem adductum, et coram eo se sistere coactum, multis exprobrationibus fuisse exagitatum, ob mendacia et fugam. Qui rex praeterea ejus irrisit servitutem, accusavit filii caedem, et damnatos propter eum custodes ad necem. Itaque (concludit idem Cyrillus Archelai dictis suffragando) excoriare Manem lege Persica mandavit, et corpus quidem reliquum bestiis devorandum tradidit. Cutem vero, qua tanta ejus improbitas continebatur, tamquam utrem ante portas suspendi curavit. Non absimili modo Socrates [Col. 0863A] Manetis necem descripsit [Col. 0863D] Socrates, Hist. lib. I, cap. 22, in Valesiana edit., pag. 56. . Quippe ecclesiasticarum rerum memorias referre volens, Archelai cum Manete disputationem jam scripto consignatam manibus terens, et eadem suis oculis lustrata, quae hactenus diximus, rerum ordine servato, fideli narratione explicavit. Ne vero ea quae ibidem refert in falsitatis suspicionem quandoque adducerentur, ut lectorum animum a praejudiciis vacuum redderet, postquam scripserat. At rex Persarum comperto quod Manichaeus in illis partibus moraretur, inde abrepto, cutem detrahi jussit, eamque paleis oppletam ante portas civitatis appendit; statim ad omnem fidem hisce dictis vindicandam, subjecit: Atque haec nos haudquaquam commenti sumus; sed ex disputatione quadam Archelai, Cascharorum urbis in Mesopotamia episcopi, a nobis lecta, excerpsimus.
2. Scripto ergo consignata, et Graeco sermone reddita, tum isthaec Archelai disputatio circumferebatur. Nec quisquam ab eo tempore ad annum millesimum septingentesimum quadragesimum usque eam tamquam [Col. 0863B] falsam et supposititiam judicare ausus est. Nullus, inquam, eam commentum nugas atque fabellas continere affirmavit. Id ergo dumtaxat Beausobriano judicio, paucisque aliis, qui praefato Scriptori assentari conantur, reservatum fuisse arbitrabimur? Sed jam luculentius de hoc vindiciarum genere in sequentibus verba faciemus. Tandem vero de Manetis nece sermonem prosecuturi, praeter Epiphanii auctoritatem, qui praecedentibus scriptoribus suffragatur, obvium est etiam testimonium Photii [Col. 0863D] Photius, lib. I contra Manichaeos, cap. 13 apud Christophorum Wolfium, pag. 52 et seqq. , qui quamvis ob schisma in Ecclesiam catholicam inductum laesae fidei homo merito debeat appellari; tamen multam adhibuisse diligentiam in perscrutandis veterum scriptis, multaque eruditione fuisse praeditum, adhuc quisquam non est ausus inficiari. Is itaque, quamvis in recensenda Manetis nece, et Archelai gestis, praecedentium scriptorum ordinariam methodum non sequatur, eum tamen vix ab eorum dictis recessisse exploratum est. Capite enim 13 narrat quemadmodum [Col. 0863C] ad regis Persarum iram atque vindictam evadendam huc illucque Manes vagari cogeretur; describit satellites ubique eum perquirentes, ut ad regem adducerent, et adductum gravissimis tandem objurgationibus exagitatum fuisse, et horribilium impietatum non indignam mortem subiisse asseverat. Hinc ergo laudatum caput hisce verbis, quae ex Socrate et Archelao mutuata esse arbitramur, claudit: Cum enim infelix ille adhuc in vivis esset, corpus, detracta pelle, in utrem excoriantes, sic ex vita detrahunt, et quasi dissecant, reliquum vero corpus in praedam feris projiciunt, ipsamque pellem, utris instar, vento repletam, prae foribus suspenderunt. Talem apostata et scelestissimus homo vitae terminum consecutus est.
Rursus vero laudatus Photius, cap. 15, hujus acerbam mortem commemorat, praemissa tamen celebri ea disputatione quam contra eumdem habuit Archelaus. Hunc autem divinum et sanctum virum Cascharorum 80 in Mesopotamiam episcopum appellat [Col. 0863D] Photius, libro I contra Manichaeos, cap. 15: Et in Mesopotamiam profectus, a divino Archelao sancto viro, qui tum Cascharorum in ea regione praesul erat, multis magnisque argumentis contra impietatem suam [Col. 0864D] exagitatus est. Atque inde profugus Diodoridem Cascharorum vicum subit. Apud Christophorum Wolfium, pag. 50. . Subjicit deinde Manem insperato pudore in publica [Col. 0863D] congressione suffectum profugum Diodoridem fugisse. Et denuo ab eodem Archelao iterum disputante ad fugam fuisse perpulsum, et apparuisse Manem nequissimum hominem, suis in dogmatibus omnibus deridendum, atque detestandum; tum tandem a regiis ministris eum perquirentibus atque scrutantibus captum fuisse, et acerbas illas poenas subiisse.
3. Veritatem hanc tot tantisque firmatam momentis, [Col. 0864A] etsi Beausobre inficiari ausus non fuerit, multo tamen studio adhibito, eam sensim infirmare conatur. Capite enim 11 prioris libri, Manetis necem descripturus, hujus auctorem et quasi ministrum Archelaum episcopum fuisse asseverat [Col. 0864D] Beausobre, lib. I Hist. Manichaeorum cap. 11, pag. 124. , propterea in medium Gallice prolatis illis verbis, in quae episcopus post disputationem eruperat, videlicet: Haec ego cum cognovissem, necessarium me etiam vobis indicare, quia requiritur ipse a rege Persarum usque in hodiernum diem. Laudata quidem verba ad Manetis perpetrata apud Persas facinora referri, neminem latere arbitror. Quae Archelaus eructare quasi fuit coactus, quando videlicet absoluta cum Manichaeo novissima congressione, admirantibus populis et turbis, quae ex illius provinciae locis illuc convenerant, ut duos illos viros de religione disputantes audirent, silentium indixit, totamque seriem gestorum atque perpetrata Manetis facinora patefecit [Col. 0864D] Archelaus, in Actis, pag. 100, apud Zacagnium. .
Hanc itaque Archelai agendi rationem maligne in crimen vocare nisus est Beausobre, contendens [Col. 0864B] non debuisse episcopum ea Manetis crimina nota facere populo, ob quae a regiis Persarum ministris ad necem inquirebatur, videlicet quod regium filium occiderit. Dumtaxat tamquam bonus pastor eum oportebat de Manichaicis circa fidem erroribus verba facere, ut populus illos praecaveret. Quare sibi blanditur, S. episcopi animum, voluntatem agendique rationem facile assequi posse et interpretari; judicando, videlicet, voluisse Archelaum suis verbis populum excitare ad furorem, et seditionem, ut nimirum, comprehenso Manete, in Persarum manus traderetur. Persae enim in confiniis Mesopotamiae commorabantur, nec a Romanorum ditione et stationibus separabantur, nisi per fluvium Strangam. Pravam ergo et, ut vocant, irregularem fuisse hanc episcopi intentionem, Beausobre contendit. Quam cum populus deinde optime intellexisset; etiam antequam episcopus sermoni finem daret, in Manem insurgens, illum comprehendere nisus est, ut in vincula ad barbaros [Col. 0864C] vicinos adduceretur, sed ille diligenter in Arabionis castellum profugit. Quid mirum vero? Malignae huic interpretationi Epiphanium suffragari voluisse, pariter ex sua sententia Beausobre comminiscitur. [Col. 0864D] Epiphan., haeresi 66. Confingit namque hunc sanctum episcopum intellexisse ejusmodi Archelai agendi studium episcopalem characterem plurimum dedecorare; idcirco, posthabita praecedenti narratione, aliam prorsus dissimilem suo proprio marte excogitavit, scribendo populum catholicae religionis studio actum, Manem lapidibus opprimere quaesiisse, cujus conatus furorem compescuit et praepedivit, ut Manes aufugiens facile praesidium sibi nancisceretur. Tillemontius (subdit Beausobre) sibi persuasit brevem hanc narrationem ab Epiphanio fuisse suppositam, cum in Archelai Actis eam non offendamus. At ultro dato vera esse quae Epiphanius sine auctore mox recensuit, adhuc staret Cascharae episcopum, 81 Manetis exitium voluisse, quin de hujus nece posset objurgari. Si quidem quamvis criminosum hunc virum lapidare [Col. 0864D] conantibus sese opposuisset, studium tamen adhibuit, ut, admonitis Persarum regiis ministris, publica auctoritate Manem multorum facinorum reum undequaque quaerentibus, comprehensum cautius tenerent, ut coram rege adductus capitalem poenam subiret. Hactenus aliis verbis Beausobre, ex aequo Archelaum et Epiphanium episcopos mordens et exagitans.
[Col. 0865A] Sed omnia quae objecit, nec rerum veritatem comprimere valent, si diligentius ex Archelai Actis laudatae narrationis scopum exquiramus, nec duos illos Patres sibi invicem in Manetis nece describenda repugnare sequentibus animadversionibus erit exploratum. Et primo quidem quod attinet ad Archelai agendi disserendive rationem, qua Diodoridis populo, non tantum Manichaicos circa fidem errores patefecit, sed etiam perpetrata ab iniquo eo homine graviora flagitia, ob quae publica Persarum regis auctoritate ad necem inquirebatur, in ea nihil prorsus apparere opinor, quod episcopalem dedecoret characterem; nec eo studio Archelaum isthaec dixisse arbitrabimur [Col. 0865D] Archelaus in sua disp., § 1, apud Zacagnium, pag. 94 ita scribit: Haec cum dixisset Archelaus, admiratae sunt turbae veritatem doctrinae ejus, et laudes immensas cum clamoribus, ita ut omni studio conarentur, et ultra ei non sinerent ad propria remeare; et tunc quidem discesserunt. , nisi gravissimo ductum motivo, quod facile Beausobre fuisset assecutus, si diligenter Archelai Acta lustrare voluisset. Nos itaque, qui sedulo in iisdem percurrendis Actis et disputatione diutius versari voluimus, apprime intelleximus, novissima hac congressione absoluta, maximum tumultum fuisse excitatum in populum qui illuc convenerat. [Col. 0865B] Nam alii ex parte Archelao plaudentes, hujus immensas laudes cum clamoribus celebrare nitebantur; alii vero ex adversa parte ira et odio in Manetem aestuantes, probabilius furore movebantur ut eum occiderent. Tumultum autem in populum excitatum fuisse, perspicue laudatorum Actorum textus, quem ipsi subjicimus, manifestat. Quare maxime verisimile apparet ut quemadmodum inter turbarum clamores Archelai victoris laudes concinebantur, ita etiam maledictis atque improperiis, tum Manetis haeresis et infamia, tum hujus sacrilega doctrina abominaretur et proscinderetur. Quod si Beausobre adhuc mihi obsistere vellet, rogarem quid tumultus nomen habeat significare? Quod si ex Cicerone nihil aliud importat quam perturbationem tantam ut timor major ex eo oriatur [Col. 0865D] Cicero: Quid est enim tumultus, nisi perturbatio tanta, ut major timor oriatur, unde etiam nomen ductum [Col. 0866D] est tumultus. , jamjam intelligimus quod periclitata fama et Manetis opinione ex habitis disputationibus, ut turbae non sinerent Archelao ad propria remeare, valde probabile [Col. 0865C] est etiam easdem turbas pari studio voluisse Manem detinere, vinculis constringere, aut lapidibus obruere, ne aufugiendo debitas poenas evaderet. Turbarum ergo hunc tumultum verbis et precibus forte Archelaum comprimere oportuit, ne contra gentium et ecclesiastica jura ex tanta perturbatione oriretur saevitia. An non Marcellus Manem invitaverat, et epistola quidem, ut Cascharam veniret? Igitur gentium jura servari debebant, nec umquam sine datae fidei jactura cuiquam permissum esse potuit ut hostilibus manibus laederetur; potissimum, quia non Romanorum imperio, sed Persarum erat subjectus. Itaque nec in Archelai mentem cadere potuit ut, praesente Marcello, populum ad seditionem excitaret, et haeretici necem exquireret. Quare idem S. episcopus, etiam ad servandam ecclesiasticam lenitatem, populo suasit ne e loco in quem convenerat discederet, paulo post nova verba facturum se illis promittens. Sed adhuc turbae congregabantur, [Col. 0865D] nec tumultum neque perturbationem compressam fuisse haec verba patefaciunt. Postea vero congregatis eis, 82 Archelaus acquiescere sibi atque audire verbum suadebat. Si populus ergo in Manetem non tumultuabatur, si hunc ad necem non inquirebat, quare Archelaus novum studium et suasiones adhibuit ut illi qui convenerant acquiescerent? Igitur ut Epiphanius clarius gestorum seriem describeret, nihil suo marte confinxit, sed ea recensuit quae forte olim habebantur etiam in iisdem Actis, et modo [Col. 0866A] propter ammanuensium imperitiam, vel interpretum malam fidem, praetermissa sunt. Et quidem lacunam in ea irrepsisse, denotant praecedentia verba, quae ad calcem jam exscripsimus. Nam post has voces ita ut (turbae nimirum) omni studio conarentur, haec alia immediate subduntur, quae nullum genuinum sensum reddunt: ultra ei [Col. 0866D] Archelai disput. pag. 94, ut supra apud Laurentium Zacagni in sua Collectione veterum monumentorum Ecclesiae Graecae et Latinae. non sinerent, etc., ad quam mss. codd. lacunam Zacagnius animadvertens, censuit saltem particulam et esse apponendam, quam forte adhuc confusionem textusque perturbationem causare quisque facile poterit ex contextu judicare. Sed nihil ibidem desiderari, ultro dare non multum repugnabo. Quid tamen? Epiphanius ex sua sententia confinxit populum quaesivisse Manem lapidibus obruere? Commentum apage. Nam Actorum series narrat quemadmodum ad illam paroeciam multitudo hominum ex universa illa provincia convenerat, atque alii ex vicinis locis homines aderant, et facto silentio hoc modo Archelaus de Mane dicere aggressus est. Deinde paucis prolatis verbis, haec alia subjiciens, [Col. 0866B] populum deprecatur, ut, abjecta omni perturbatione, omnique strepitu semoto, quae de Manete didicerat, quaeque indicare decreverat, audire non detrectaret: sed nunc (ait) paucissima dicere volentem deprecor, ut cum silentio audiatis, ut agnoscatis qui sit, et unde, et qualis sit iste qui advenit, etc. [Col. 0866D] Zacagnius in notis scribit, secundam particulam et deesse in codice Cassinensi, quam tamen orationis series evidenter exponit. ; semel ergo, iterum, et tertio tandem, ad turbarum perturbationem, atque tumultum comprimendum, silentium indicere debuit Archelaus. Nec alia de causa, nisi quia populus ille in Manem jam invehi nitebatur; verba enim haec postrema, quae exscripsimus, ejusdem populi animos in haereticum fuisse commotos evidentissime patefaciunt. Cum igitur Archelaus, sano adhibito consilio, eidem populo verba facere promisit de hujus haeretici persona, conditione, patria, institutis atque flagitiis, censuit sua narratione posse sibi conciliare attentionem auditorum qui convenerant, et interim latam aperire viam Maneti aufugienti, ut sibi suae vitae et incolumitati [Col. 0866C] praesidia pararet. Atque tandem ita factum est ut ille, vias quibus venerat repetens, transito fluvio, ad Arabionis castellum pervenit.
5. Sed confingamus adhuc Diodoridis populum iracundiae et odii motibus in Manem non fuisse jam excitatum, quid inde? Jam Archelaus in manifestanda Manetis vita atque flagitiis voluit commovere populum, ut, haeretico comprehenso, is tamquam victima postmodum a Persis mactanda et sacrificio interficienda, caute duceretur? Quis enim sine temeritatis nota id poterit judicare? Cum potius arbitrari liceat Archelaum de genere, natali, conditione, mendaciis, flagitiis Manichaicis disserere voluisse, capitalem etiam in hunc nebulonem, a Persis, eum undequaque publica potestate perquirentibus. latam sententiam, ne simpliciores minusque de fidei rebus periti illius falsae doctrinae persuasione seducerentur. An non Ariani, Nestoriani, Eutychiani, et novissimis saeculis Calviniani, Lutherani Socinianique [Col. 0866D] suarum haereseon figmenta, praedicationibus et disputationibus propagarunt? Quod quidem felicius ipsis contingere potuit, quando freti armorum strepitu atque potentia, aut quando dignitatum auctoritate vel scientiarum doctrina celebriores facti, vel denique quando aliquo principum saeculi praesidio assecuto, omnique verecundiae atque timoris 83 freno spreto, liberum eis esse potuit suarum opinionum pravitate, aliorum animos, mores et fidem corrumpere atque pervertere. Archelaum itaque plaudentibus [Col. 0867A] sibi populis manifestare non tantum oportebat suae catholicae legis adversarium nulla vera atque genuina sacrarum Scripturarum scientia et cognitione pollere, sed praecipua nostrae fidei mysteria evertere et suis fabulis abolere: tum etiam omnibus naturae, tum fortunae bonis atque adjumentis fuisse exspoliatum; ita ut ejus nomen, mali mores atque facinora, pluribus nationibus jam tum explorata, prorsus ubique abominarentur. Quid ergo criminis in ejusmodi narratione et agendi ratione deprehendi possit, prorsus non video. Igitur ultro dato quod populus qui apud Diodoridem disputationem auditurus convenerat nihil prorsus in Manem fuisset commotus, an non S. episcopum decebat eum populum de iis omnibus admonere, quae ex Turbonis et alterius discipuli ore perspicue cognoverat? An non episcopum decebat iis omnibus uti praecautionibus atque mediis quae efficaciora validioraque arbitrabatur pro suae dioeceseos tranquillitate, suarum ovium salute, et Christianae doctrinae puritate servanda atque tuenda? Plane [Col. 0867B] comminiscitur Beausobre, ejusmodi agendi rationem in crimen vertere conatus. Potissimum cum Archelaus Manem falso non incusaverit, nec irrationabili causa in eum excanduerit, falsa confingendo; sed ea dumtaxat narravit, quae (ut diximus) ex duorum Manetis discipulorum ore didicerat.
6. Jam vero SS. PP. atque scriptores summa consensione Manetis necem descripsisse, praecedentia testimonia in hujus capitis exordio adducta plenissime patefacere possunt. Beausobre tamen, suis in Archelaum et Epiphanium episcopos invectivis absolutis, adhuc nodum in scirpo quaerere studens, parum diversos laudatorum scriptorum loquendi modos et phrases animadvertens, molli brachio, censorio stylo eos vellicat, ut eos discordes esse ostendat, nec alia de causa, quia Actorum Archelai fidem elevare contendit [Col. 0867D] Beausobre, cap. 11, pag. 126. . Primo ait Epiphanium in describenda Manetis nece, hanc novis circumstantiis adornasse, cum affirmavit Manem spinarum aculeo [Col. 0867C] fuisse excoriatum, ejusque pellem paleis repletam, cui Albulpharagius Syrorum scriptor suffragari videtur. Sed hunc (ait ille) probabile satis est, ex Epiphanii lectione id didicisse et exscripsisse, cum in Graecorum lingua plurimum esset versatus. Addit Photium, qui Graecorum relationem ex Archelai Actis eductam lustravit, testimonium perhibuisse Manetis pellem aere aut vento fuisse repletam, quemadmodum follis. Postremum hoc probabilius judicat. Nam criminosorum et malefactorum pelles, qui a Persis excoriabantur, aere et non stramine replebantur, quas sic repletas conservare nitebantur, quemadmodum de Valeriano imperatore Saporis jussu post mortem excoriato legitur. Cujus conservatam pellem deinde Persae imperatorum Romanorum oratoribus, tamquam gloriosae victoriae monumentum ostendere affectabant. Caeterum si Graecorum lectionibus atque narratiunculis credendum est, parem Maneti sortem subiisse S. Bartholomaeum et monachum Studitam [Col. 0867D] arbitrabimur. Perperam tandem Epiphanius (addit) Manichaeos stratos dormire atque cubare consuevisse supra paleas, aut spinas; memoriam sui patriarchae agentes, qui excoriatus fuerat spinarum acumine, ejusque pellem stramine aut paleis repletam. Sed id confinxisse Epiphanium, idem Beausobre, Augustini testimonio ductus, affirmat. Qui narrat schisma Romae Manichaeos inter exortum, quando Constantius Rom. civis, congregatis simul pluribus hujus sectae hominibus, ut Manichaica adamussim praecepta observarent, quam citissime coetus et congregatio illa in duas factiones divisa est. Nam alii hanc vivendi rationem ob nimium rigorem deseruerunt, permanentibus aliis in laudatorum mandatorum rigore atque observantia. De hoc schismate hic a Beausobre descripto, [Col. 0868A] opportunius 84 ipsi verba faciemus, potissimum cum ad varios Manichaeorum gradus nostra scribendi ratio se convertet.
7. Interim autem vellem ut lector animadverteret haec omnia quae mox ex Beausobre descripsimus, de diversis nimirum praecedentium scriptorum et PP. loquendi modis et phrasibus, haudquaquam rerum veritatem et Manichaicae necis historiam infirmare aut evertere. Nam laudatorum scriptorum scopus minime fuit minutas ac tenuissimas hujus necis circumstantias describere. Nam alii fusius, strictius alii, Manem a Persis pelle exutum fuisse asseverarunt ut is videlicet suarum improbitatum poenas lueret. Etsi eorum aliquis quidpiam addere censuit, quod a praecedentibus scriptoribus fuerat praetermissum, id forte contingere potuit, vel ex vulgari et forte certa traditione a Persis accepta, vel quia eorum scripta Persarum usui ritibus et institutis magis atque magis accommodare nisi sunt. Caeterum illud unum ab omnibus summa consensione comprobatum et [Col. 0868B] scripto traditum est, videlicet Manem regia sententia in eum lata fuisse pelle exutum. An vero pelle exutus adhuc in vivis existens, an ejusdem pellis detractio spinarum acuminibus aut ferreo stylo facta fuerit, ad historiae veritatem non pertinet. Cum hujusmodi circumstantiae parvi nulliusque momenti sint, nec adeo necessariae, ut scriptores qui illas addiderunt, aut praetermiserunt de mendacio aut fabulosis narrationibus arguamus. Idem prorsus nos affirmare oportet de ejus cadavere, haudquaquam sepulturae tradito, quod potius eis vicissitudinibus et in bestiarum ac volucrum cibo ac nutrimento fuit relictum. Quam agendi rationem apud Persas aliasque nationes infamiam et opprobrium minime redolere, gravissimis ductus testimoniis asseverat Beausobre [Col. 0867D] Beausobre, ubi supra, pag. 126 et sequenti. Porphyrius, de Abstinentia lib. IV. Strab., lib. XV. [Col. 0868D] Assem., tom. III, p. I, pag. 409. . Sed fundamentum ex quo hanc conjecturam se haurire ipse auctor contendit, non tantum tamquam infirmum nutat, sed prorsus cadit. Videlicet Persas ex horruisse terram fodere, foveasque in eam facere ad defunctorum cadavera [Col. 0868C] sepelienda. Idque facere non consuevisse, maximam ob venerationem, quam elementis adhibebant. Sed Persas caveas, cryptas atque speluncas habuisse, quis ignorat? Si igitur ipsis religio erat foveas in terram non fodere, quia elementis cultum quemdam et venerationem adhibebant, haud video cur non potuerint mortuorum corpora in aliis condere locis, ubi terra suos naturales sinus, foveas caveasque conservat. Quare tamquam male apposita arbitramur ea monumenta omnia, quae ex Porphyrio, Assemano, Hydae collegit, et ad calcem apposuit, cum nihil prorsus ad nostrum conferant scopum, videlicet Manetis mortui carnes bestiis atque avibus devorandas traditas et relictas fuisse.
8. Me tamen non latet tam infamem et truculentam necem, quae metu et terroribus hominum quorumcumque esse debebat, Manetis discipulorum animum nec leviter commovisse. Immo, tum facti audaciores, maximis cum laetitiae signis et superstitiosae [Col. 0868D] religionis argumentis eam singulis annis venerari coeperunt, et ea de causa, solemni Domini nostri Jesu Christi Pascha abolito, aut saltem a paucis tepidissima celebritate frequentato, diem dumtaxat quo Manichaeus fuerat occisus magnis honoribus prosequebantur. Cujus quippe profani sacrilegique ritus causam olim Augustinus exaggerabat, et [Col. 0868D] Augustinus, contra epistolam Manichaei, cap. 8, Exstat tom. VIII, pag. 113. quasi raptus in admirationem, quando videlicet Manichaicae sectae magistros audiebat, ab eis scistabatur quae causa esset quod Pascha Domini nullis vigiliis, nullo prolixiore jejunio indicto auditoribus, nullo denique festiviore apparatu colerent, cum eorum Bema, id est diem quo Manichaeus occisus est, quinque gradibus instructo tribunali, et pretiosis linteis adornato, in promptu posito, et 85 objecto adorantibus, festivissima [Col. 0869A] quadam solemnitate et maxima animi devotione honorabant. Hoc, inquam, cum quaereret Augustinus respondebatur ejus diem passionis celebrandum esse qui vere passus esset, Christum autem, qui natus non esset, neque veram, sed simulatam carnem humanis oculis ostendisset, non pertulisse, sed finxisse passionem. Ad hocce ergo falsitatis portentum S. Doctor post suam conversionem animadvertens, ingemuit, et contra ejusmodi homines exclamabat, qui cum se Christianos dici vellent, et Christum de femina natum, et humanum habuisse corpus negabant, ne passio ejus quod totius jam orbis festivissimum tempus est, celebrant, alia paschali die Bematis sacrilega solemnitate subrogata, quam veluti gratissimam, dulcissimam summoque dignam honore vehementius colere desiderabant. An vero recentiores Manichaei solemnes hos ritus adhuc servare consuescant, me omnino latet. Rogare dumtaxat possem Beausobre et Bailium qui omni nisu pro Manichaica religione decertarunt an adhuc quae a nobis ex Augustino recensita [Col. 0869B] sunt usum obtineant? Horum enim responsiones nostras praesentes has elucubrationes magis magisque possent adornare. Haec tandem sunt quae de Manetis vita, moribus, gestis atque interitu ex veterum scriptis dicenda occurrunt. Nunc vero ad pleniorem rerum notitiam ad Archelaum redeamus oportet, qui Marcelli persuasione Turbonis confessionem et habitas cum Manete disputationes scripto consignavit.
Instituendi mihi publicam eam confessionem criminumque exsecrationem referre, et memoriae mandare, quam Turbo Manetis discipulus coram Archelao [Col. 0869C] et caeteris in Caschara Mesopotamiae urbe fecit, protinus ad ejusdem Archelai scripta provocare, iisdemque potissimum insistere opus est. Nam cum is scripto commiserit, aut scripto committere jusserit tum ea quae ex Turbonis ore poenitentiam agentis audierat, tum ea quae audacius Manichaeus ipse in duabus disputationibus catholicis objiciebat, vix dubitandi locus supererit, nos ea lustrantes quae in Archelai libris continentur, rerum omnium veritatem non esse assecuturos. Quidquid enim in contrarium etiam hac occasione Beausobre confinxit ad horum fidem evertendam, nihil penitus nobis et veritati obesse poterit, quemadmodum luculentius suo loco explicabimus. Et primo quidem praetermissis hujus sectae praecipuis fundamentalibusque erroribus, quos in praecedentibus jam annotavimus, quosque omnium primos Turbo sua publica confessione exsecratus est, reliqua alia impia, futilia, sacrilega et fabulosa commenta describere aggredimur.
1. Has igitur inter fabulas illae principalem habent [Col. 0869D] locum, quas de prima hominum productione, horumque casu et reparatione Manichaei confingunt. Cum videlicet asseverant duos illos aeternos, sibique coexistentes, et ad invicem repugnantes, lucis ac tenebrarum deos, maximum inter se bellum committentes, singulos humanas portiones condidisse. Qua in productione cum tenebrarum auctor suos fines ad lucem praestandam progrederetur, bonus lucis parens produxit ex virtute animam, quae dicitur mater vitae; qua primo ornato homine, et quatuor elementis 86 veluti induto, deorsum adversus tenebras pugnaret. Sed cum tenebrarum principes, quasi ad pugnam provocati, homini restitissent, maximam vim ei intulerunt, et de illius comederunt armatura, quod est [Col. 0870A] anima [Col. 0869D] Archelai Acta. apud Valesium et Zacagnium, pag. 100. . In tali ergo tantoque discrimine primo homine constituto, primam pariter ruinam lapsum atque exitium passum esse fabulantur. Cujus quippe primi hominis animi corporisque afflictiones, aegritudines, aerumnas, non ab inobedientiae et gulae criminibus esse exortas affirmabant, sed a tenebris ipsis, quibus vehementer afflictus opprimebatur. Haec omnia autem, antequam coelum, terra, luminaria, firmamentum, spherae, conderentur, homini contigisse aiunt. Quare priusquam primus homo in orbem prodiret, tenebrarum chaos vivens jam inhabitabat, et luminum patrem exorans, tum benigne et clementer et exauditus est; cum videlicet immissa in eo altera virtute, quae ex divina substantia processerat, quae dicitur spiritus vivens, et descendens, dejecto afflictoque homini dexteram porrexit, ut eum e tenebris quibus periclitatus fuerat educeret. Quod impietatis mysterium necdum animo retinebant, sed externis etiam ritibus et caeremoniis ipsi Manichaei palam profitebantur. Cum videlicet sibi invicem occurrentes, [Col. 0870B] etiam dexteras sibi dabant, ut, nimirum, eo signo certissime indicarent se e tenebrarum sinu et ergastulis evasisse [Col. 0869D] Valesius et Zacagnius, in Archelai disput. .
2. Sed non minus insana et insulsa erant quae de ipsius mundi conditione philosophabantur. Nam viventem spiritum, mundi conditorem, tribus aliis virtutibus indutum, quas haud nominant, descendisse confingunt, ut educeret principes Jesu in firmamentum exiens, quod est corpus ejus sphera. Animatum itaque firmamentum esse censebant, sicuti et luminaria quae firmamentum circuire conspicimus. Quorum vitalibus motibus, tantam vim inesse volebant, ut hominum voluntates, quae iisdem subesse debent, cum liberi arbitrii laesione et exitio ad agendum compellerentur. Ridicula praeterea ridiculis addebant. Cum de terrae creatione, statu et motu ratiocinabantur, iterum eam productam asseverantes, quam in orbis medio divina sustentari virtute minime credebant, sed humeris cujusdam simulati omophori portari, qui cum eam [Col. 0870C] portans laboraverit intremiscit. Et haec (aiunt) est causa terraemotus praeter constitutum tempus. Omnino ludicra profecto atque blasphema ea sunt quae de hisce terrae motibus comminiscebantur, quos causam fuisse affirmabant cur benedictus Pater de sinibus in cor terrae et interiores hujus partes Filium suum pareret. Tum materiam, seu tellurem ex sese plantas et germina produxisse aiebant. Quae cum furatae essent a quibusdam principibus, tunc aeternus Pater convocavit omnes principes primarios, et sumpsit iis singulas virtutes, et fecit hominem hunc, secundum speciem primi hominis illius, et vexit animam in eum. Quid vero primariorum principum nominibus intellexerint Manichaei, minime ex ea Turbonis confessione indicatum est. Illud unum dumtaxat perspicue ex praecedentibus verbis conjicitur, duas humani generis soboles propugnasse, quarum prior cum Adamiticam praecesserit, viam forte illam ineptam et deterrimam iis aperuit qui novissimis temporibus perniciosam erroneamque Praeadamitarum opinionem [Col. 0870D] propugnarunt [Col. 0870D] Archealaus, in eadem disput. adversus Manichaeum. .
3. Sed et alteram causam cur benedictus Pater Filium miserit in mundum, ex novissima hujus hominis sobole repetere conantur. Non ea ratione quidem qua Incarnationis mysterium praedefinitum esse Scripturae testantur. Sed aiebant ad eam dilecti Filii sui missionem Patrem adductum fuisse ab aerumnis et afflictionibus quas hujus hominis anima patiebatur in corpore. Hac enim de causa, et propter omophorum Patrem Filium suum 87 misisse, Manichaei docebant. Cujus quippe Filii in orbem adventum, non in vera et passibili assumpta carne, sed in simulata dumtaxat et apparenti hominis specie contigisse, fabulabantur. Ut videlicet aliorum oculis homo appareret, [Col. 0871A] qui re ipsa homo non erat; quamvis ex femina natus ab hominibus putaretur. [Col. 0871D] Consule quae diximus cap. 9 praecedenti hujus operis, occasione vindiciarum, nimirum quas pro Archelao conscripsimus, ut Beausobrianas malignas interpretationes atque censuras everteremus. Si quis vero hujus missionis et adventus finem exquireret, minime hominis salutem spectasse inficiabantur, nec vero aliae ruinae aut lapsui hominem fuisse subjectum arbitrabantur quam illi qui ex carnis corporisque vinculis oriebatur. Ad quae mala omnia evertenda propulsandaque, machinam quamdam concinnatam ad salutem animarum tunc confectam fuisse affirmabant, qua rota una efformata, duodecim habente urceos, quibus viventium animae hauriebantur, ut in solis conspectu adductae, hujus radiis purgarentur, et purgatae luminari inferiori, lunae videlicet, traderentur. Sed in duorum illorum luminarium cursu et motu describendis, quot qualiaque figmenta non excogitabant? Confingebant enim solem atque lunam duas esse naves, seu translatorias cymbas coelorum orbem discurrentes, ea ratione servata, videlicet, ut luna primum hominum animabus onerata, eas ad subsolanam [Col. 0871B] regionem transmitteret; ubi animae sursum deorsumque per quosdam urceos adductae atque reductae, naves illae onerarentur et exonerarentur, quoadusque ipsae animae a corporalibus afflictionibus quibus premuntur se subripere possent. [Col. 0871D] Valesius, tom. II Hist. Ecclesiast., post animadversiones et notas ad Socratis Historiam. Et Zacagnius, in collectanea monumentorum veterum Ecclesiae Graecae et Latinae. De substantia boni Patris omnem animam, atque omne animal quod movetur partem trahere confirmabant, addentes quod luna, cum onus quod gerit animarum saeculis tradiderit Patris, permanent illa (animantia videlicet) in columna gloriae, quod vocatur vir perfectus. Hic autem vir (subdebant) est columna lucis, quae repleta est animarum mundarum, et haec est causa salutis animarum. Morti praeterea obnoxias esse quorumdam animas, certo sibi persuadebant; sed de harum interitus causa quam inepte, quam stolide fabulabantur! Confingebant enim virginem quamdam decoram et exornatam, valdeque elegantem, quae furto appetiit principes qui sunt in firmamento a vivente spiritu educti et crucifixi. Quo sane in delirio affirmando antiquorum Graecorum gentilium opinioni eos adhaesisse sequentia [Col. 0871C] Turbonis verba perspicue patefaciunt. Cum eam anonymam virginem [Col. 0872D] Graecorum fabulae de Ephrodito. Consule quae in nostra dissertatione habita in pontificia conciliorum Academia conscripsimus, anno 1743, et in Quirinali palatio recitavimus pro canonibus Gangrensibus explicandis. ( Venerem videlicet) masculis tamquam feminam decoram apparere; feminis vero veluti speciosum et concupiscibilem adolescentem se exhibere docebant. A cujus quippe speciei decore et ornatus elegantia firmamenti principes capti, ita libidinum amore in eam exarserunt, ut istis post eam currentibus, illico ex illorum oculis se subripuerit. Sed tunc princeps ille magnus producit nebulas ex semetipso ut obscuret in ira sua universum mundum. Qui cum tribulatus fuerit plurimum, sicut homo sudat post laborem, ita et hic princeps sudat ei ex tribulatione sua. Haec autem ad Jovem omnium planetarum principem referre voluisse, ex ethnicorum scriptis licet conjectari. [Col. 0872D] Valesius et Zacagnius, ubi supra. Sed ad easdem malas vicissitudines subeundas, messium principem quandoque cogi asseverant. Qui tamen cum se ab illa deceptum virgine experitur, tanta incenditur ira et inflammatur, ut super terram famem effundat, hominesque ipsos morte afficiat. Hinc enim duos mundos, utrumque [Col. 0871D] 88 ab hominibus inhabitatum exstare docebant. Inferiorem hunc visibilem et aspectabilem, ea ratione superiori subjectum, ut omnes homines qui sunt deorsum radices sursum habeant colligatas. Quare iterum de eadem virgine fabulabantur, ita disserentes. Cum ergo princeps messium a virgine fuerit deceptus, tunc incipiet excidere radices hominum; et cum excisae fuerint radices eorum, efficitur pestilentia, et ita moriuntur. Quod si superiores partes radicis validius [Col. 0872A] concusserit, fit terraemotus, et insequitur omofori concussio. Mortem similiter ab his malis derivari credebant; nullum prorsus corporum inter animorumque aerumnas et interitum discrimen admittentes.
3. Post haec autem ipse Turbo, qui omnia Manichaeorum fabulosa arcanae philosophiae principia pandere et exsecrare statuerat, eidem episcopo Archelao Marcello caeterisque, coram quibus se sistere jubebatur, quid de animarum transmigratione cum Epicureorum schola Manichaei docerent palam explicavit. Idcirco ista subjecit. Dicam autem vobis quomodo et animae in alia quoque corpora transferuntur. In praesenti autem corpore quod nunc spiritus primo inhabitat, parum aliquid ex anima purgatur. Transfunditur deinde in canem, aut in camelum, aut in alterius animalis corpus. Si vero anima, quae praesentis corporis ergastulis clauditur homicidium admisit, jam in elephantorum corpora transfunditur, [Col. 0872D] Turbo, in Archelai disputatione, ubi supra. si messem secuit, [Col. 0872B] in muros. Quarum vicissitudinum, seu transmigrationum seriem latius explicabant, per omnia rerum genera discurrentes, ita ut, facto gradu a brutis ad plantas, ad olera, ad germina et ad res ipsas inanimes, humanum spiritum in quamlibet infundi et transmutari posse profitebantur. Quae omnia cum nobiscum reputaremus, nostram admirationem ejusmodi Manichaeorum tantopere inter se repugnantia principia excitarunt, ut ne vix quidem arbitrari possemus, cuicumque etiam ignaro, sed sanae mentis homini falsitatem non suboluisse. Cujusmodi potissimum illa sunt quae de animae nominibus et proprietatibus affirmarunt. Cum videlicet sequentia ista attributa et proprietates animae convenire docebant, Mens, nimirum, sensus prudentia, intellectus atque cogitatio. Quibus quidem omnibus, magis contrarias et alienas esse novimus, vel brutorum naturas, vel vegetabilium proprietates, vel insensibilium rerum substantias, quam lucem a tenebris, coelum a terra, et astra ab elementis distare intelligamus. Cum igitur has inter [Col. 0872C] posterioris ordinis res nullam prorsus concordiam nullumve societatis vinculum haberi posse Manichaei ipsi contenderent; quid, quaeso, tam inepte et tam stolide effutiendo ratiocinabantur, cogitantium substantias transfundi in fenum, aut in phasellum, aut in hordeum, aut in spicas, aut in olera, ut et ipsi messores desecentur et demetantur? Simili ratione quoque de comedentibus panem, aut de occidentibus pullum disserebant, dicentes: et qui manducat panem, necesse est et ipse veluti panis manducetur. Quod si occiderit pullum et ipse pullus erit. Sed et de animabus eorum qui hic in terris divitiis abundant, eam fuisse conditam legem confingebant, ut exeuntibus e praesenti corporali vita, illae adhuc in pauperum corpora rejicerentur, coactae primum ad omnes mendicitatis labores et angustias subeundas, post quas deinde aeternis poenis cruciandae tradantur. Nec enim ejusmodi solis figmentis in quaestione de animarum transmigrationibus haerebant: sed cum ultro darent corpus atque materiam omnium aspectabilium [Col. 0872D] sensibiliumque rerum esse principium, idcirco veluti necessarium esse inferebant ut qui plantaverit Perseam, necesse esse eum transire per multa tempora, usquequo Persea illa quam plantaverit concidat. Atque similia de domorum aedificationibus, vel de iis qui se abluebant aquis effutiebant. Qui aedificaverit sibi domum dispergitur per omnia corpora, si quis laverit se in aqua, animam suam vulnerat. Quod quidem postremum delirium argumento 89 est Manichaeos non tantum quascumque [Col. 0873A] civiles profanasque aquae naturalis ablutiones exhorruisse, sed eam quoque quam ad hominum regenerationem Christus Dominus instituerat. Haec itaque et non alia absimilia nobis patefaciunt Manichaicae sectae homines omnem in hac mortali vita ornatum cultumque despexisse atque damnasse. Nimisque propterea sollicitos fuisse et delectatos in paupertate et inopia, sordium squalore et immunditia, quae omnia sub ficta pietatis et religionis larva extrinsecus sacrilege simulare nitebantur. Quid enim aliud indicat studium illud quo aliorum substantiis enutriri aliorumque sudoribus sustentari quaerebant? Quid aliud produnt cupiditates quibus maxime aestuabant, ut qui in hac secta electi dicebantur optimis alerentur cibis, sibi ex aliorum largitate et oblationibus comparatis? Manichaei enim ad latiorem suo quaestui viam aperiendam, atque ut alios excitarent quo suis necessitatibus prospicerent et misericorditer indulgerent, frequentius gehennae poenas aliasque graves, [Col. 0873B] (ut puto) arcanas aerumnas iisdem comminabantur, dicentes: Et qui non praestiterit electis alimenta, poenis subdit gehennae, et transformatur in catechumenorum corpora usquequo faciat misericordias multas. Quare auditores talibus deterriti comminationibus, si quid optimum est in escis, illud offerebant illis electis. Electi vero non prius aliorum cibis vescebantur quam superstitiosa isthac uterentur oratione, quam Archelaus episcopus ex Turbonis confessione hisce verbis descripsit: Et cum voluerint manducare panem, orant primo ista dicentes ad panem: Neque ego te messui, neque mollivi, neque trituravi, nec in clibanum te misi. Alius te fecit et detulit te mihi. Ego innocenter te manduco. Postquam secreto autem et intra semetipsum, nemine audiente, Manichaeus haec proferebat, ad eum conversus qui ciborum oblationes detulerat, cum isto sequenti responso grates ei rependere simulabat: Oravi pro te. Et cum opus facere illicitum prorsus arbitraretur, ille qui aliorum pane et cibis vescebatur, in superstitiosae suae sectae testimonium [Col. 0873C] addebat: Si quis messuerit demetetur. Ita si quis frumentum in mola miserit, etiam ipse mittetur in mola. Si quis consperserit, conspergetur. Ita si quis panem coxerit, excoquetur. Haec ergo, atque ejusmodi alia mala iis imprecabantur, qui misericordiam cum eis agebant, et a quibus cibos seu alimenta accipiebant: quae immanis agendi ratio et eorum animi improbitatem nimiamque naturae saevitiem patefaciunt.
4. Jam vero omnia fabulosa figmenta de plurium mundorum essentia, quae superius leviter attigimus, Turbo ipse coram Archelao luculentius ita explicare pergit. Et iterum dicunt esse alios praeter hunc quem videmus mundum, quibus hujus luminaria cum hic occiderint oboriuntur. Et nova quasi deliria excogitantes, universi structuram, terrae aerisque proprietates noscere negligebant, quamvis plus aequo et matheseos et astrologiae studiis operam dare ostentarent. Terram ab ambulantibus laedi volebant. Aerem similiter ab iis qui manus in altum levabant; quia [Col. 0873D] aer est anima hominum, et animalium, et volatilium, et piscium, et reptantium paradisum esse (qui mundus appellatur) credebant. Cujus arbores sunt omnes concupiscentiae et caeterae seductiones corrumpentes cogitationes hominum. In quo dogmate propugnando, forte Joannis verbis ex priori Epistola depromptis abutebantur. Ea videlicet pravis ejusmodi allegoriis explicantes. Peculiarem deinde quamdam arborem in hoc paradiso consitam fuisse, ex qua bonum cognoscitur, jam et ipsi credebant; sed praecedentes secuti allegorias, ibi Jesum, et ejus scientiam, quae est in mundo, designari aiebant, quam qui acceperit, discernit bonum a malo. Quare Turbo subjiciebat: Cum mundus Dei non sit, se ex Patre materiae, eumque omnia in eo contenta exterminari oportet. Sed si anima e mundo exierit, nec veritatem [Col. 0874A] cognoverit, Daemonibus tradetur, ut eam doment in gehenna ignis. Et postquam correpta fuerit transfundetur in 90 alia corpora, ut dometur, et ita injicitur in illum magnum ignem, usque ad consummationem.
5. Postquam autem haec et similia alia ex sui praeceptoris doctrina Turbo pari exsecratione narrasset, quale judicium aut opinionem de antiquis prophetis fecerint, vel Manichaei habuerint, explicare aggressus fuit. Nec enim vera umquam vaticinatos fuisse credebant, quos ab impietatis falsitatisque spiritu et a nequissimo tenebrarum principe institutos atque seductos arbitrabantur. Propterea, excaecata (aiebant) eorum mente a mendacii patre, falsa semper praenuntiarunt in exitium eorum qui istorum prophetiis fidem adhibuere. Hinc subdebat: Et si quis sequitur verba eorum, morietur in saecula, devinctus intra massam, quoniam non didicit scientiam Paracleti. Hac de causa enim, ipse Manes suis electis solis, qui non sunt amplius quam septem numero, praecepit ut cum desierint [Col. 0874B] manducantes orarent, et mitterent super caput oleum exorcizatum [Col. 0873D] Vide quae scripsimus de hoc exorcizato oleo cap. tertio praecedenti, pag. 32. , invocatis nominibus plurimis in confirmationem fidei. Quid autem esset istud exorcizatum oleum quo profano illo superstitiosoque ritu caput inungebant, quaenam praeterea nomina ab ipsis orantibus invocarentur, Turbo ipse prorsus reticuit, quia illa ignorabat. Nam Manes ipse et principes pseudoapostoli ejus, qui alta sapere se semper jactabant, arcanis quibusdam mysteriis suam impietatem involvere annitebantur, ne denudata tot sacrilegiorum nequissimorum ignominia, diabolicae religionis turpitudo nosceretur. Ea exscribere tandem horret animus quae de Moyse, prophetis et sacerdotibus antiquis affirmabant. Cum, videlicet, non alium quam tenebrarum principem hos prophetas fuisse allocutum contenderent; et idcirco nullum prorsus Judaeos inter et Christianos atque gentiles discrimen dandum esse, cum unus et idem Deus passionibus concupiscentiisque obnoxius ab iis omnibus coleretur.
Hos ergo Deus ille in suis concupiscentiis seducit, [Col. 0874C] quia non est Deus veritatis. Et propter hoc quicumque in illum Deum sperant . . . cum ipso habent vinculis tradi, quia non speraverunt in Deum veritatis. Ille enim secundum concupiscentias suas locutus est cum eis. Haec, inquam, in Deum optimum maximum maledicta referre et exscribere nos pudet, nostraque sancta horret religio. Praesertim cum ex eodem Turbone edoceamur magnum illum et honorabilem Dominum Sabaoth, cujus nomen coelorum angeli adorant, orbis terrarum creaturae cum timore venerantur, et inferorum gentes contremiscunt, cujus natura summa bonitas, et virtus omnipotentia est, impeterent ipsi tam audacter et contemnerent, dicentes naturam habere hominis, et patrem esse concupiscentiae. Et propterea simpliciores adorant concupiscentiam, deum eam putantes. Hunc ergo Deum, quem malitiae et peccati auctorem esse contendunt, cum Judaeis, Christianis atque gentilibus eum adorantibus vinculis esse tradendum, ex Scythiano, hujus sectae seniore [Col. 0874D] principe, asseverabant. Quae quidem omnia non nisi a stolidis flagitiosisque hominibus poterant excogitari.
6. Sunt tamen duo adhuc praecipua Manichaeorum figmenta, quae in medium adducere oportet, antequam ad eorum describendam propagationem progrediamur. Alterum ad Adami atque Evae emolitionem, alterum autem ad hujusce aspectabilis mundi exitium et finem referri debet. Ad primum ergo quod attinet, Manichaei iis Geneseos verbis abutebantur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram [Col. 0874D] Genes. I, 26. , quibus et haec alia addebant, et secundum eam quam videmus formam. Hic principem suos alloquentem collegas principes inducebant, quasi diceret: Venite, date mihi de lumine quod accepimus, et faciamus secundum nostram, qua principes sumus, [Col. 0875A] formam, et secundum eam quam videmus, quod est primus homo. Quot ergo qualiave deliria isthaec verba contineant, quis porro non intelligit; et illa quidem summo Deo injuriosa, nullum prorsus 91 collegam sibi aequalem admittenti, quique a nullo extra se alio, nec lumen, nec attributum, nec quidquam aliud accipere potest; qui nullam in se externam et visibilem formam habet, secundum quam creaturas condiderit; qui tandem Adamum ipsum, non secundum alterius primi hominis formam, sed ad solam sui imaginem et similitudinem ex nihilo creavit? Adhuc itaque naturae lumine repugnante, plures deos aequales, visibilem corporeamque gestantes formam confingebant, qui hominem creaverunt, qui Evam quoque similiter fecerunt, dantes ei de concupiscentia sua ad decipiendum Adam. Nihil turpius profecto, aut hisce maledictis nihil scelestius, quibus primorum parentum conditorem audacius figunt. An mali et concupiscentiae auctor is esse poterat, quem cum [Col. 0875B] mundo nec habere partem, nec super mala quae in eo contingunt gaudere posse, ipsi Manichaei affirmabant? An non deliramenta loquebantur?
Scythianus vero tandem, qui hujus sectae princeps auctor fuit, suis in scriptis, de hujus aspectabilis mundi fine et exitio verba faciens, haec habet: Cum manifestam fecerit ejus imaginem, tunc ipse omophorus extra se terram derelinquit et ita dimittitur magnus ille ignis qui consumat universum in quem omnes peccatorum animae aeterne cruciabuntur. Tunc autem (addebant) haec omnia evenient, apparente Jesu in modica navi, cum vitae matre et duodecim gubernatoribus; secum etiam habentes lucis virginem, et tertium quemdam seniorem, cujus nomen Turbo ipse haudquaquam indicavit. Cum autem magnus ille spiritus vivens, in sua navi existens apparebit, fiet murus ignis illius magni, murus venti, et aeris, atque aquae interioris. Omnia autem in luna habitabunt usquequo totum mundum ignis absumat. Et post haec restitutio erit duorum luminarium, et principes habitabunt in inferioribus [Col. 0875D] Ita legitur in Valesii edit., sed aliter hunc textum exhibuit Zacagnius p. 22. . [Col. 0875C] Hisce ergo commentis ea omnia vaticinia quae de Mundi exitio, de novissimo judicii die, de judicis majestate, sacrae litterae docent et praedicant, scelestissime corrumpebant, ut, labefactata Christi religione, homines a veritate prorsus recederent, et ad fabulosa et insana addiscenda figmenta converterentur. Quare Turbo fidelem suam confessionem, hujusque doctrinae diabolicae exsecrationem, hisce verbis claudit: Haec est omnis doctrina, quam tradidit Manes tribus discipulis suis, et jussit eos in tres mundi plagas proficisci [Col. 0875D] De tribus hisce Manetis discipulis, ad pravam hanc sectam propagandam huc atque illuc missis, videsis quae in 3, 4 et 5 cap. in superioribus conscripsimus. .
7. Ut ergo Manichaeorum principes auctores, suis in philosophiae ac theologiae studiis impie aeque ac inepte deliraverint, jam ex Turbonis confessione, ab Archelao Cascharae episcopo scriptis consignata, aut consignari imperante, sufficientissime arbitror patefactum [Col. 0875D] Quidquid in contrarium profert Beausobre ad elevandam hujus confessionis fidem, in sequentibus [Col. 0876D] eripiemus, cum de genuinis Archelai Actis et disputatione verba faciemus. . Sed in horum figmentis impietatibusque recensendis nos plurimum laboris subire oportuit. Cum ejusmodi Archelai disputatio, etiam prout Zacagnii [Col. 0875D] studio typis commissa, multis verborum anfractibus, barbaris inusitatisque vocibus, ex Persica, Syriaca ac Mesopotamiae lingua derivata, referta sit, et tot tamque gravibus mendis scateat, quae vel a variorum interpretum oscitantia, vel amanuensium indiligentia in eam irrepserunt. Nihil tamen falsi in se continet illa Turbonis exsecratio; nihil habet quod dubiae sit fidei, nisi quasdam duras et parum scholarum usui phrases accommodatas, Archelao tamen coaevas; cum tunc nondum exortae fuerint haereses [Col. 0876A] illae quae sequentibus saeculis Ecclesiae in conciliis rejectae, magis perfectam atque propriam loquendi methodum et ipsis PP. et theologis quoque religiose 92 sequendam praestiterunt. Suffragatur Augustinus, qui in suis Operibus hinc illincque ejusmodi nugas et Manichaeorum fabulas refert, quas sanctus ille doctor non tantum ut praecavendas omnibus prodit, verum etiam ut nimium religionis veritati noxias impetit atque subvertit. Quare minime suspicari licet ejusmodi Archelai opus et caetera quae ad Diodori seu Tryphonis pertinent disputationes haud esse genuina, ut veteres omnes testati sunt; et abundantius ipsi probare reservamus, catalogum eorum descripturi qui de Turbonis confessione sermonem habuerunt.
1. Emortualem Manetis annum vix definire possumus, nisi quibusdam certis conjecturis insistamus. Quarum aliae ad illud tempus pertinent quo ipse haereticus primo cum Archelao episcopo, deinde cum Diodoro presbytero, duas illas voluit habere congressiones, in quibus de falsae suae sectae principiis atque dogmatibus disputavit; aliae vero desumi debent ex iis quae in secundo hujus operis capite descripsimus, in quo contra Paschasium Quesnellum quaestionem habuimus de tempore quo Manichaica haeresis mundo damnanda innotuit, quando videlicet scelestissimus homo prava sua dogmata in orbem spargere coepit. Ibi namque magni pontificis Leonis testimonio potissimum insistentes, quo affirmavit Manetem damnandum innotuisse eo tempore quo Probus et Paulinus consulatum agebant, cum octava jam persecutio in Christianos desaeviret [Col. 0876D] Leo magnus, serm. 2 de Pentecost., cap. 5. Petavius, Rationario temporum, et in adnot. ad Epiphanium. Blanchinus, in catalogis ad Anastas. biblioth. Beausobre, lib. I, cap. 11, p. 128. , satis clare patefactum est. Hos autem consulatum gessisse [Col. 0876C] post Aureliani imperatoris necem, gravissimis adducti momentis ex antiquorum recentiorumque tabulis, chronicis atque catalogis, probavimus, illudque in Christi annum ducentesimum septuagesimum septimum rejiciendum esse determinavimus, iis videlicet scriptoribus suffragantibus, quos ad calcem annotavimus. An vero is annus fuerit emortualis Manetis, nullibi Archelai Acta innuunt. Quinimmo horum scriptor a Beausobre tamquam indiligens postulatur, quod sub uno eodemque Persarum rege totam Manichaicam tragoediam contigisse affirmare videatur, cum id prorsus impossibile debeat arbitrari. Clarissimus tamen Alexander Zacagnius [Col. 0876D] Alex, Zacagn., in praefat. § 10 et seqq. , qui nec cursim nec oscitanter hocce argumentum ad examen revocavit, aliter ratiocinatus est. Is ergo imprimis S. Leonis Magni testimonio superius laudato insistit, Manichaicam haeresim orbi damnandam innotuisse probans quando Probus atque Paulinus consulatum agebant. Quare (subjicit idem doctus scriptor Zacagnius) [Col. 0876D] necessario dici debet Archelai cum Manete disputationem, per quam universo Manetis error innotuit, accidisse intra Julium atque Decembrem anni Christianae aeris 277. Hinc censuit benigne esse interpretanda Archelai verba, quae in capitulo 27 disputationis legenda occurrunt, cum videlicet coram judicibus, qui disputationi aderant, volens Manetem perstringere, eum urget non esse Paracletum a Christo promissum; alias diu contra suas divinas promissiones factas, testamento, passione et morte confirmatas, orphanos [Col. 0877A] sine rectore, duce et magistro, suos apostolos 93 atque discipulos reliquisset, si Spiritus ille veritatis, qui omnia docere debebat, post trecentos fere annos venisset, et quasi Ecclesiae haeredem se esse confirmasset. Archelaum igitur non ad exaggerandam Manetis stoliditatem (ut vult Zacagnius) in haec verba erupisse credendum est, sed cum verborum proprietate locutum fuisse arbitramur. Nam quamvis rotundum numerum trecentos annos posuerit, tamen modificatione quadam usus est, adhibito et interposito adverbio fere, ad innuendum videlicet tertium Ecclesiae saeculum tum ad exitum vergere et decurrere, cum laudata disputatio habebatur. Sed Archelaus ipse hac in re interprete aut excusatione haud indigebat. Nam in illius argumenti progressione, ut magis magisque Manetem urgeret, provocat ad ea signa quibus universo orbi Spiritus sancti adventum oportuit patefacere; et quamvis, aut amanuensis lapsu, aut interpretis oscitantia, de hoc annorum numero agens, quasi a priori supputandi ratione abscedat, [Col. 0877B] quando videlicet usurpans illam Christi Domini promissionem, qua testatum est non multo post se missurum esse Paraclitum, qui apostolorum et discipulorum luctum et lacrymas abstergeret, quibus invenitur post trecentos et eo amplius annos misisse hunc qui ipse sibi testimonium perhibet. At quis non videt aut errorem irrepsisse, aut Archelaum aliam supputandi rationem fuisse secutum? Non enim ibidem facit mentionem Christianae aerae, sed annorum dumtaxat qui a Tiberii Caesaris imperio ad Probum ipsum decurrerant, ea ductus persuasione, ut Manetem magis atque magis ex Christi Domini promissionibus urgeret atque perstringeret. A Tiberii quippe morte ad Probi imperium usque, nonnisi bis centum quadraginta uno minus anni fluxorunt, ut ex tabulis Petavianis [Col. 0877D] Archelai Acta, num. 23 pag. 46. Rationario temporum Dionysius Pet., tom. III, pag. 181 et 185. liquido innotescere potest. Quare minime mihi persuadere possum Archelaum aestu disputationis actum, tam graviter lapsum fuisse, potissimum cum eum Romani imperii res latere haud possent; quia tum jam Romani [Col. 0877C] Orientis partibus et Mesopotamiae dominabantur, ut omnibus exploratum est. Quod autem Archelaus ibidem, non de Christianae aerae exordio a Salvatoris Nativitate desumendo, sed ab hujus morte, quae contigit Tiberio Romanis atque Judaeis imperante, disseruerit, illius agendi scopus apprime manifestat. Quid enim toto laudato illo capite probare nitebatur, quam Manetem falso sibi Spiritus sancti nomen assumpsisse, hujus virtutem, potestatem atque dona sacrilege sibi convenire confinxisse? Quare, ut felicius sua disputatione id praestaret, provocat primo ad eas certas Christi Domini promissiones, quibus apud Joannem dixerat se quantocitius ad Patrem regressurum, ut suis discipulis locum pararet, Patremque rogaturum ut daret alium Paracletum, qui in Ecclesia maneat in aeternum. Quem Paraclitum deinde vocat Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec scit eum; vos autem cognoscetis, quia apud vos manebit, et erit in vobis [Col. 0877D] Joann. XVI. . [Col. 0877D] Tandem ad dictorum veritatem magis confirmandam, subjecit: Non relinquam vos orphanos; veniam ad vos. Hanc ergo promissionem suis apostolis et discipulis, quos alloquebatur, Christum fecisse, vix in dubium revocari potest. Qui sane et illum Spiritum accepturi erant, non post multos dies, ut essent veri atque sinceri testes in omni terra praedicationis, passionis, mortis atque resurrectionis ejusdem. Sed ejusmodi promissiones Christum fecisse Tiberio imperante pridie quam pateretur, et Paschate cum suis discipulis celebrato, quando, jam peracto ultimo suae voluntatis testamento, Judaei consilio decreverant horribilem cruentamque necem eidem inferre, quis ignorare potest?
2. Ut ergo implerentur, tantum temporis decurrere [Col. 0878A] non potuit, quantum a Tiberii imperio ad Probum imperatorem decurrisse compertum est. 94 Annos enim bis centum et quadraginta inter utriusque imperium consumptos esse, ex Romanorum consulum et imperatorum tabulis sine ulla haesitatione intelligimus. Ad quod quidem temporis intervallum, cum Archelaus animadvertisset Manichaeum tamquam furem et latronem abjiciendum expellendumque esse demonstrat; cum is non deferret signa et divinarum promissionum exempla, quibus ostenderet se esse Paracletum, qui a Jesu praefiguratus est, in quo mendacem ignorans fortasse afferet Jesum, qui enim dixerat se non multo post missurum esse Paraclitum (ait) invenitur post trecentos et amplius annos misisse hunc, sicut ipse testimonium perhibet. Tanta ergo temporis prolatio irritas prorsus divinas reddidisset pollicitationes, ut Archelaus asseverat. Et partes eorum assumens, quos in extremo judicii die Christus Dominus judicaturus veniet, quasi in scenam loquentes [Col. 0878B] adducit, quotquot a Tiberii imperio ad Probum usque ex hac luce migrarunt, et ita Manetem compellans ratiocinatur.
Quid dicent Jesu in die judicii illi qui jam vita excesserunt ex illo tempore usque nunc? Nonne haec allegabut, Noli nos cruciare, si opera tua non fecimus; cur enim cum promiseris sub Tiberio Caesare missurum te esse Paraclitum, qui argueret nos de peccato et justitia, sub Probo demum misisti; orphanos dereliquisti, cum ipse dixeris, non derelinquam vos orphanos, cum ipse dixeris te mox ire missurum Paraclitum [Col. 0878D] Act. I, 8. . Disputationis ergo hujus tempus ab Archelao definitum fuisse, quis ibit inficias? Si enim tum Probum habenas imperii tenere asseverat, jam praesentem cum Manichaeo congressionem ad Christi annum 277 rejiciendam esse evidentissime significavit, si Petavii supputationibus fidem adhibeamus; vel in annum 282, si clarissimi Pagii testimonio et rationibus insistamus.
3. Jam vero apprime intelligo omnia quae hactenus [Col. 0878C] scripta sunt minime ab errore et oscitantia Archelaum purgare, quamvis perspicue indicaverit suas cum Manete disputationes contigisse quando jam Probus Romano imperio dominabatur. Porro annis sex Probus regnavit, cum sceptrum accepisset anno superius laudato 277, in eoque permansisset ad annum 282, et in hunc Pagius [Col. 0878D] Pagius, saecul. III, Critica Historico-Chronologia, pag. 300. laudatas disputationes et Manichaicam necem rejiciat, quam tamen Beausobre antevertit, arbitratus potius contigisse illius imperii anno primo. Quam controversiam nunc definire praesentis otii haud esse potest. Caeterum nobis persuasum est verba illa quae in Archelai Actis offendimus, videlicet, post trecentos et eo amplius annos misisse hunc, errore interpretis, vel amanuensis supinitate in illam Archelai disputationem irrepsisse, cum potius legendum sit: post ducentos et eo amplius annos. Etenim Tiberius vita functus est, anno 37, atque ab hujus obitu ad Probi imperium, anni ducenti triginta novem intercesserunt. Verumtamen de hac re satis [Col. 0878D] disputasse arbitramur. Potissimum cum nostrae huic conjecturae robur adjiciant illa alia praecedentia Archelai verba, quibus perspicue indicavit nondum trecentos integros annos decurrisse. Itaque vel dicendum foret Archelaum in eodem disputationis capite non satis sibi constitisse, quod probabilitate caret; vel anachronismi errorem in interpretem aut in amanuenses fore rejiciendum. Jam vero ad alia nos gradum facere oportet, ut caetera persequamur quae ad Manetis internecionem pertinere judicamus.
4. Et primo quidem Persarum regum series atque catalogus consulenda sunt, ut videlicet intelligamus an ea omnia quae de Manichaica tragoedia in superioribus scripsimus, sub uno eodemque rege contigerint; quemadmodum indicasse Archelaum, vel auctorem [Col. 0879A] disputationis quae sub Archelai nomine circumfertur, Beausobre affirmavit, eum veluti indiligentem censorio stylo condemnando. Quod igitur ad catalogos regum Persarum 95 mediae aetatis spectat, certum est quod, Parthorum regum stirpe exstincta, eorumque imperio abolito, Christi anno 226, tum Persis dominari coepisse Artaxarem, seu, ut notat Petavius, Artaxerum, [Col. 0879D] Petavius Rationario temporum, tom. III, pag. 146. Agathias, lib. IV. qui cum quindecim annis regni habenas tenuisset, eum excepit Sapores hujus nominis primus, qui diuturniori principatu fruens, ingentibus jacturis etiam Romanos affecit, ut Agathias affirmavit. Hisce dictis non refragatur Beausobre, qui, cl. Pagii criticen secutus, Saporis regnum protrahit ad annum 271 usque, vel ad initium subsequentis anni 272 [Col. 0879D] Pagius ad annos Christi 271 et 272. Scribit: Obiit hoc anno Sapores Persarum rex, qui regnavit unum et triginta integros annos, et ingentibus jacturis Romanos affecit. Agathias, lib. IV: Eo mortuo, Hormisdas ejus filius regnum suscepit atque post unum annum et decimum mensem emortuus est. . At Beausobre laudatus, novo de Manichaica historia systemate excogitato, non tantum Edessenorum Chronico adhaerens, sibi persuadet ejus natalem diem in annum 240 contigisse; sed ex silentio Orientalium scriptorum, servili conditioni Manem alligatum fuisse [Col. 0879B] negat, arbitratus originem duxisse ex magorum stirpe, patremque hominem magum habuisse, qui quondam episcopatum assecutus est, et Manes appellabatur. Brevi, tempora multa consummasse Manem filium comminiscitur scribendo; hunc in Graecorum lectione versatum, mathesi musicaeque, astronomiae, geographiae, astrologiae, medicinae, picturae, operam dedisse, et in pingendi arte maxime excelluisse, quemadmodum et in sacrarum Scripturarum intelligentia vel interpretatione. In haeresim deinde lapsum esse Manem asseverat. Qui propterea excommunicatione ab Ecclesia excisus, laudati Saporis Persarum regis favorem benevolentiamque assecutus est, et inter aulicos commoratus, jubetur regem comitari cum is adversus Romanos praelia instruebat; ea persuasione ratus, quod sibi et suis militibus mederi posset.
5. Quo autem anno ad medici praestantissimum munus exercendum a Sapore fuerit assumptus, non retulit. At conjici potest ex eo tempore quo Sapores, exercituum copias ducens, vim clademque Romanis [Col. 0879C] inferebat. Id potissimum contigisse Valeriani imperatoris tempore, rerum Romanorum memoriae produnt. Valerianus quippe, dolo Macriani ducis, innocentis Christianorum sanguinis effusi atroces poenas Deo vindice persoluturus, a Persarum rege Sapore captus, et in Perisdem adductus; longo tempore ludibrio habitus, tandem jussu regis excoriatus, scelerum suorum luit poenas. [Col. 0880D] Orosius et Trebellius Valeriani necem describunt in Gallieni Vita. At cum ejusmodi praelia contigissent post annum 254, et Valerianus poenis exhaustus hominem exuerit septimo imperii ipsius anno, haud video qua ratione, qua scientiarum cognitione, qua denique medicae artis peritia, Manes potuerit tum esse instructus; ut propter omnium ferme scientiarum cultum Saporis cordi gratus valde fuerit, ut etiam tamquam medicus optimus et nobilissimus adhiberetur. Id autem fieri potuisse nemo, nisi bardus et plumbeus, sibi poterit persuadere. Nam, Beausobre auctore, natalis Manetis in annum 241 rejiciendus est. [Col. 0880D] Beausobre, lib. II, cap. 1, pag. 161. Sapores vero clades in Romanos [Col. 0879D] inferre coepit anno 245, juxta Baronium; Valeriani servitus et proditio contigit circa annum 256; hujus interitus in annum 260. Cum igitur Valerianus improbitatum solvit poenas, Manes vix decimum nonum aetatis suae annum attingebat, et quando Sapores contra Romanos copias suas et exercitum ducebat, adhuc infans et tenellus esse poterat; cum praedicta Valeriani proditio et servitus ad decimum quintum aut sextum decimum ejus aetatis annum referenda sit; quae supputandi ratio apprime probat non potuisse [Col. 0880A] tum Manem optimi et nobilissimi medici artem apud Saporem exercere. Non minus fabulosa videntur quae narrat idem Beausobre 96 de Manetis ordine vel sacerdotio, de omnium sacrarum Scripturarum intelligentia et interpretatione, ob quas in haeresim lapsus, et catholica communione privatus, se in Saporis aulam recipere potuerit, ea benevolentiae praesidia sibi comparando quae idem auctor in superioribus recensuit. Aeque fabulosa censeri debent quae de hujus ministeriis et parochiali munere, quaeque de habitis contra Judaeos et magos atque gentiles pro catholica religione disputationibus, antequam ab Ecclesia excideret, quae noster criticus ibidem sine auctore fide digno comminiscitur [Col. 0880D] Beausobre, lib. II Hist. Manich., cap. 4. . Quid enim? Cum Sapores hujus nominis primus Persarum rex diem clausit, Manes vix decimum nonum aut vigesimum suae aetatis annum attingebat, ut jam vidimus. Igitur quomodo jam contra SS. canonum regulas hunc sacerdotio initiatum fuisse arbitrabimur, deinde ob haeresim [Col. 0880B] communione privatus, et ab Ecclesia expulsus fuerit, antequam Sapores obiret; scilicet quando rex iste, fortuna duce, et copiarum multitudine, exercitus ducebat, ut clades Romanis inferret? Nemo sanae mentis, qui somniis fidem non adhibeat, id sibi poterit persuadere. Immo aliquot annos percurrisse inter lapsum Manetis in haeresim et Saporis mortem idem Beausobre supponit. Idcirco adhuc etiam praeproperam illius ordinationem fuisse eum affirmare oportebat. At diligens artis critices scriptor, qualem se esse Beausobre jactat, ad hanc rerum repugnantiam minime animadvertit, eo dumtaxat studio ratus, ut veterum Graecorum Latinorumque PP. testimonia infirmet et dejiciat. Propterea novitatibus potius indulgens, multa paradoxa et fabulas in suum transtulit opus, Persarum Assyriorumque scriptorum testimonia laudando, qui longe a Manetis aevo floruerunt.
6. Regum Persarum deinde characteres animique dotes, studium, et agendi rationem, ad quamdam eruditionis copiam ostendendam, describit. Et quadam [Col. 0880C] usus digressione, antiquam illius gentis religionem commemorat, hancque diu obsoletam Saporis Persarum regis studio florescentem factam fuisse asseverat. Hujus praeterea regis prudentia, fortitudine atque justitia laudata, gradum facit ad explicandam etymologiam illius vocis magorum. Quo vocabulo Persidis presbyteri atque philosophi se vocitare consueverunt. Multa quoque subdit de Zoroastris philosophia, studiis, theologia, religione atque cultu. Tantasque tandem nugas, ineptias, jocularesque interpretationes attexuit, quas referre summopere virum cordatum et religiosum de Christianis rebus agentem dedecere arbitramur, et idcirco haec et ejusmodi alia silentio praetermittere duximus necessarium.
7. Itaque potius nobis inquirendum supererit sub quo Persarum rege Manes debitas improbitatum poenas luere coactus fuerit. Quo in otio non multum operis nos oporteret impendere, si pariter adversarium parumque in dictis sibi constantem Beausobre [Col. 0880D] non haberemus. In mentem ergo primo revocamus quae paulo ante de mortis regis Saporis anno descripsimus. Quem cum Hormisdas filius excepisset [Col. 0880D] Pet., Ration. temp. part. III describens succes. I Persar. reg. mediae aetatis, pag. mihi 146 Venetae editionis. , ut Persarum annales probant, et Beausobre etiam ultro concedit, duos dumtaxat in imperio annos insumpsisse exploratum est. Is autem Varanem hujus nominis primum habuit successorem, qui vix tertio regiminis anno absoluto ex hac luce migravit, relicto Varane II, illius regni successore et haerede. A quo autem Christi anno repetendum sit exordium regni [Col. 0881A] Varanis II [Col. 0881D] Vide cap. 3 libri seq., in quo Rom. pont. agendi ratio ad disperdendas Manichaeorum scripturas a notis criticis Beausobrianis vindicatur. , non conveniunt inter se Petavius, Pagius, aliique cum Beausobre. Illi autem contendunt ab anno 276 desumendum esse. Contra vero Beausobre diversis insistens conjecturis, in sequentem 277 esse rejiciendum fabulatur. Propterea 97 Manetis supplicium, non sub Varane II, sed sub ejus praedecessore Varane I contigisse sibi adulatur. Sed ad hujus scribendi ratiocinandique scopum, opus est attendamus. Tamquam certum ergo primo cum Pagio supponit Saporem ab anno bis centum et uno supra quadraginta Persarum regni habenas assumpsisse, easdemque ad annum bis centum septuaginta duos tenuisse. Hormisdae vero hujus filio et regni successori, non duos integros, sed annum unum et dies decem, vel menses decem, imperii adjudicavit. Crediditque sub hoc rege Manetem, primo a Sapore e Perside exsulatum abire coactum, in Persidem iterum se recepisse, novoque regi quemdam Revelationum librum, variis perfectissimisque picturis adornatum, [Col. 0881B] exhibuisse. Librum porro hunc non diversum fuisse ab Evangelio Manichaei, in quo falsa Jesu Christi historia continebatur, ex quodam Photii testimonio sibi Beausobre persuadet. Qui praeterea dolendum esse fatetur quod hujus operis exemplaria, temporum invidia hominumque odio, prorsus perierint, cum in se comprehensum haberent fetum sapientioris hominis, qui ea aetate in Orientalium philosophiae studiis impenderit. Postremo intolerabilem abusum eam praelatorum et saecularium principum religiosam oeconomiam appellat, qua ejusmodi perniciosos libros, ad populorum fidem, pietatem et mores depravandos aptos et ordinatos, flammis disperdi et concremari jussum fuerit; cujus quippe operis an aliquae saltem reliquiae sive fragmenta apud veteres scriptores Orientales, Arabes et Persas supersint, se ignorare fassus est. At veterem, adhuc hodie servatam, Ecclesiae praxim Beausobre hic et multis aliis in locis impetere et calumniari voluisse, quis non videt? Nos ejusmodi dicteria falsasque calumnias refellere [Col. 0881C] reservamus cum de M. Leonis aliorumque PP. decretis contra Manichaicos libros editis sermonem erimus habituri. Neque deinde nobis opus est in iis immorari quae ibidem subjecit, cum de Persarum ritibus et caeremoniis ad quemdam cincturae usum pertinentibus verba facit. Quem inter Zoroastris moralia praecepta annumerari, ex Hyda auctore, asseverat. Quare inde concludit, Persas eamdem prorsus virtutem cincturae tribuere, quam Romani catholici signo crucis et aquae benedictae inesse confingunt, videlicet pro expellendis daemoniis et liberandis ab eorumdem violentia hominibus. Concludit igitur utrumque illum ritum, Persarum videlicet, Mahumedanorum et Christianorum omnimodam redolere superstitionem. Quemadmodum tandem Hormisdas Persarum rex laudatum Manetis Evangelium gratiose excepisset, et se Manichaeum fecisset, animadvertit. Cujus regis exemplum cum plures brevi secuti essent, nomen auctoritatemque apud Persas facile [Col. 0881D] sibi vindicavit.
8. Verum, subdit, regis protectio haud multum Maneti prodesse potuit, ut tutius atque securius viveret. Christiani enim et magi eum suis religionibus adversari intelligentes, statim infensi eidem facti sunt, quorum furorem ut evaderet, Hormisdas rex praesidium simul et munimen in quodam inexpugnabili castro eidem suppeditavit, ut illic, videlicet, eam necem praecaveret, quam dubio procul tot tantorumque inimicorum furor et impetus ipsi attulissent. Hormisdas tandem extremam diem clausit, consumptis vix in imperio duobus annis, ut fert communis scriptorum opinio, quibus nec Beausobre repugnare [Col. 0882A] ausus est. Qui hujus mortem referunt ad annum 273 aut 274, affirmantes successorem habuisse Varanem I, ejus filium. Is Patris exempla secutus, Maneti munimen atque praesidium in exordiis sui regni exhibebat. Sed deinde, ethnicorum magorum Judaeorumque in eum persecutione recrudescente, et in quadam disputatione 98 publica ab iis superatus, tandem veluti haereseon auctor necatus est.
Quale autem supplicii genus regis decreto subierit, certo ibi Beausobre non definit. Tamquam Saducaeum, dumtaxat, capitali poena fuisse occisum asseverat, variorum opinionibus laudatis, Hydae videlicet, qui eum cruci affixum fuisse ad urbis portam affirmat, vel abbatis Renaudot asserentis pellem eidem vivo detractam, fenoque repletam suspensam esse ad aliorum terrorem.
Cui testimonio, subdit librum cujusdam incerti auctoris, Persarum historiam describentis, vel Abulpharagii qui dicit pellem Manetis post mortem detractam fuisse [Col. 0882D] Abulpharagius Dynast. Beausobre, lib. II, cap. 4, pag. 206. . Quod verisimilius indicavit Valeriani [Col. 0882B] naturali morte pereuntis exemplo ductus, cui Sapores pellem detrahi jussit, ut eam videlicet Romanis objiceret ad arrogantiam superbae hujus nationis comprimendam. His opinionibus et tertiam subjecit, qua asseveratum est Manem occisum fuisse suspensum in duasque partes divisum, partem quidem ad unam, partem vero ad alteram urbis portam. Quare factum est ut loca ista appellarentur Manes superior atque Manes inferior. At sub Varane I haec omnia contingere potuisse, quis sibi persuasum habebit?
Hunc enim, spectatis testimoniis accuratissimorum scriptorum, jam vivere desiisse anno 276 exploratum est. Itaque Aurelio Probo Augusto et Aruntio Paulino cons. illius haeresis damnanda innotescere haud potuit, neque cum Archelao episcopo et Dioride presbytero, vel, ut mavult Beausobre, cum magis, ethnicis, Judaeis, potuit disputare, cum jam non esset in vivis ob necem quam praecedenti anno regis [Col. 0882C] decreto eum oportuit subire. Nos ergo ad ejusmodi ambages et scopulos praecavendos, Patrumque Graecorum et Latinorum testimoniis insistentes, ad annum 277, quo tempore Varanes II Persis dominabatur, ipsius Manetis necem protrahimus. Vix ac ne vix quidem Beausobrianis dictis subscribendum esse censentes, qui non alium sibi scopum praefixit quam vanum inutilemque dubiae, jocularis et indigestae eruditionis apparatum congerere; ut videlicet suis illiciis incautos deciperet lectores; fabulosis quibusdam traditionibus, ex ignotis impurisque fontibus derivatis, sinceram constantemque Ecclesiae catholicae traditionem ad exitium perducendo, ut disertius in subsequenti capite probare aggredimur.
1. Mihi maxime deesse viderer, si, fusiori calamo explicatis iis omnibus quae ad Manetis originem, haeresim, errores, facinora, atque supplicium pertinent, animum serius in eam disputationem et Acta non converterem quae sub Archelai, Cascharae episcopi, nomine circumferuntur. Integrum enim atque perfectum fuit hocce opus publicis typis Romanis sacrae congregationis Propagandae Fidei commendatum, Christi anno 1698, illudque maximis studiis et labore erudite ornavit clarissimus et praestantissimus vir Laurentius Alexander Zacagnius Vaticanae bibliothecae [Col. 0881D] Beausobre, lib. II, cap. 4, pag. 201, contendit hanc Manotis confictam disputationem veteribus catholicis [Col. 0882D] scriptoribus Patribusque occasionem dedisse Archelai fabulosa Acta conscribendi. Nos tamen hujus argumenta sequenti capite refellere reservamus. [Col. 0883A] praefectus in sua veterum monumentorum collectione Ecclesiae Graecae et Latinae. Hocce autem opus omnium eruditorum suffragio exceptum fuisse, quoadusque in lucem prodiit Beausobriana de Manichaeis Historia, nemo est qui ignoret. At cum ab anno 1740 idem Beausobre suum opus Amstelodami typis commiserit, jam tum de veritate Historiae Archelai et laudatorum Actorum authenticitate, ab eruditis etiam catholicis dubitatum est; qui ex una parte ad veterum traditiones secum recogitantes, ex altera vero adversa parte argumenta quibus horum fidem et auctoritatem Beausobre elevare et evertere contendit perpendentes, jam facile in eam persuasionem adduci potuerunt, vel prorsus ejusmodi Historiam esse fabulosam; aut multa saltem in se continere quae rerum veritati illorumque temporum rationi, civilium rerum moderationi et Ecclesiae rebus repugnant. Quae quidem omnia cum eripere aut saltem conciliare statuissem, primo occurrit Eusebii Caesariensis [Col. 0883B] aliorumque illius aevi scriptorum silentium, cui potissimum Beausobre insistit, ex quo negativo argumento contendit Archelai Acta, et subjectas duas disputationes, commentum et fabulas continere. Verum nullius eruditi viri animum hocce Eusebii, aliorumque illius aevi scriptorum silentium movere posse aut debere arbitror. Quid enim? Manichaei res, disputatio, exsiliumque contigerunt tertio Ecclesiae saeculo labente, Persica Syriacaque lingua Archelai Acta et duae subjectae disputationes scriptae fuerunt. Non mirum igitur, si ad Eusebii manus ejusmodi monumenta non pervenerunt, qui post primum celebratum Nicaenum concilium Ecclesiasticam conscripsit Historiam, illique Manichaica dumtaxat innotuit haeresis, quam in suo Chronico ad annum 277 descripsit. Si hocce scriptorum illius aevi silentium Beausobriano scopo prodesse posset, in medium adducere eum oportebat Syros et Persas scriptores qui, illius gentis Ecclesiae statum Manichaicasque res describentes, hanc Archelai Historiam disputationesque [Col. 0883C] negarent, aut silentio prorsus occulerent. Sed ubi sunt? Pauci ea aetate scriptores floruerunt qui id praestare possent. Nam si Graecos consulamus, quos Syrorum et Persarum res latuerunt, dumtaxat occurrit Anatolius Laodicaenus, qui sub Probo floruit, vel Pierius presbyter Alexandrinus sub Caro et Diocletiano, aut Methodius, qui sub eodem Diocletiano martyrio fuit caesus, quippe contra Porphyrium et Origenem scripsit, Arnobius rhetor, et ejus discipulus Lactantius. Hos autem omnes ob summam locorum distantiam, nullumque eos inter Persas et Syros commercium. Manichaicas res latere 100 debuisse, quis non intelligit? Mirum ergo esse haud debet si illius aetatis scriptores desideramus qui Archelai Acta et disputationes recensuerint. At non longe post Nicaenum primum concilium Manichaicas res ad Graecorum notitiam pervenisse exploratissimum est. Quarto enim saeculo currente, hoc est anno 348, Cyrillus Hierosolymitanus episcopus, catechesi sexta, occasionem [Col. 0883D] non tantum arripuit, Scythiani, Terebinthi et Manetis haeresim insectandi; horum erroribus patefactis, sed etiam Archelai episcopi Mesopotamiae meminit, qui Maneti e carcere fugienti occurrit, et Graecorum auditorium constituens, etiam philosophis judicibus eum redarguit; ne si Christiani judicarent ad gratiam aliquid judicasse viderentur. Verbis porro hisce, Archelai cum Manete disputationes et Acta indicata esse, quis ibit inficias? At dicat, amabo, Beausobre ex quibus fontibus Cyrillus haec haurire potuit, nisi ex satis vulgata traditione Macarii forte et Maximi, illius Ecclesiae episcoporum, quae traditio jam fidem auctoritatemque obtinuerat; vel ex aliqua Persica, aut [Col. 0884A] Syriaca scriptura, quam prae manibus habebat. Somniasse autem, vel studiose comminisci voluisse Cyrillum in eorum institutione qui sacro lavacro illuminandi erant, minime censendum est. Alias PP. omnes qui sua aetate et post eum floruerunt ipsum de errore notassent, et scriptis exagitassent, commentitiam prorsus esse Archelai cum Manete disputationem scribentes. Unum interea non est praetermittendum, quod plurimum valere potest ad alia et alia Beausobriana argumenta refellenda. Cyrillus videlicet Archelaum Mesopotamiae episcopum appellavit. Nullibi autem cujusnam urbis episcopus fuisset indicavit. Quam tamen oeconomiam seu cautionem minime secutus est Epiphanius, qui haeresi 66 Archelaum Cascharae episcopum appellavit [Col. 0883D] Lib. I, cap. 12, pag. 130, in notis, num. 4. , et in reliquis ipsi Cyrillo subscripsit, ampliorem tamen de Manichaicis hisce rebus relationem contexendo. Contendit deinde Beausobre hujus operis autographum numquam Syriaca lingua fuisse conscriptum, illudque [Col. 0884B] primo ex Graecorum fraude in lucem prodiisse. Propterea colligit nihil aliud nisi purum commentum redolere. Laurentium Zacagni pariter velicat quod scripserit Epiphanium Graeca consuluisse exemplaria. At injuria quidem cl. virum carpit. Is enim Hieronymi non tantum testimonio id probat, verum etiam gravissimas affert conjecturas, quas inter illam, videlicet, quod Archelaus de solaris cursus spatio agens, sphaeram illud a Graecis vocari ait capite 32. Itaque autographum illud in Graecorum lingua primo prodire haud potuit; sed ab aliquo interprete, qui eorumdem Actorum versionem e Syriaco in Graecum eloquium elucubravit, ut in notiorem linguam transfusa, cuncti per orbem fideles plenissimam eorumdem notitiam habere possent. Sed Graecam ipsam versionem, de qua agimus, Epiphanio esse antiquiorem constat, qui insignia eorumdem excerpta Graece refert in Manichaeorum haeresi. Nec dici potest (subdit idem Laurentius Alexander [Col. 0883D] Hieronymus. de Scriptoribus Eccles., cap. 72. Zacagni) ea ex Syriaco exemplari, Epiphanium ipsum Graece fecisse, [Col. 0884C] cum omnia, quae ab eodem ex Actis disputationis Archelai cum Manete afferuntur in Latina quam edimus versione totidem verbis reperiantur. Neque aliquid conficit quod inter Latinos scriptores primus qui hujusmodi Acta recensuit fuit S. Hieronymus [Col. 0883D] Zacagni, in praef., num. 4, pag. 4. , qui circa Christi annum 392 floruit. Cum potius eorumdem Actorum mentionem facere debuisset Philastrius Brixiensis episcopus, qui jam pridem, anno videlicet 370, ut notat Beausobre [Col. 0883D] Videsis serm. prologomen. Isaaci Beausobre ad II part. Manich. Hist. , sed accuratius Caveus [Col. 0884D] Guilielmus Cave, saeculo Arian., pag. 172. , anno 380, haereseon catalogum conscripsit. At quale judicium eruditi fecerint de Philastrii studio et scriptis, ex eodem Beausobre et Guilielmo Cave conjicere licebit. Graecorum enim scriptorum fere omnia 101 monumenta Philastrium latuisse, opus illud ab eo concinnatum manifeste judicium minus accuratum prodit.
2. Beausobre ipse Philastrium inscitiae oscitantiaeque non semel insimulat, ut apprime noverunt qui ejus Manichaeorum Historiam lustrarunt. Si ergo ipse [Col. 0884D] nullam fidem Philastrio esse adhibendam censuit, et hac de causa eum exagitat, cur deinde ipsius silentium sibi favere posse arbitratur? vana conjectura et ratiocinatio, apage. De interprete deinde, cum Beausobre, tum Zacagnius verba faciunt, sed eidem opinioni animum minime accommodant. Zacagnius namque ad concilianda S. Hieronymi, Epiphanii et Heracliani Chalcedonensis testimonia, provocat ad Photii auctoritatem, qui cod. 87 ejusdem Heracliani quaedam excerpta referens, haec verba subjicit, quae cap. 39 horum Actorum legimus, quaeque confirmare videntur eadem acta ab Hegemonio fuisse scriptu consignata [Col. 0884D] Quoniam vero placuit Marcello disputationem hanc excipere, atque describere, non potui contradicere, confisus de benignitate legentium, quod veniam dabunt, si quid imperitum aut rusticum sonabit oratio. Hoc enim [Col. 0885D] tantum est quod studemus, ut rei gestae cognitio studiosum quemque non lateat. Et clarius in eodem cap. ultimo: Quibus postea agnitis, Archelaus adjecit ea priori disputationi, ut omnibus innotesceret, sicut ego, qui inscripsi, in prioribus exposui. Zacagnius, ut supra. . Igitur verisimile Zacagnius arbitratur [Col. 0885A] Archelaum ipsum nonnulla priori disputationi suae postmodum addidisse, et in eam sententiam lubens venit, ut Epiphanium atque Hieronymum cum Heracliano conciliari posse crederet, si dicamus Archelaum Syriaca primum lingua cuncta quae coram delectis judicibus adversus Manetem protulerat divulgasse; Hegemonium vero quae ab Archelao jam edita fuerant meliori non solum ordine digessisse, verum etiam exordio, epilogo aliisque nonnullis locupletasse, ut omnibus numeris absoluta celeberrimae hujus disputationis Acta ad posteros transmitterentur.
3. Has Zacagnii rationes atque conjecturas satis speciosas Beausobre judicabit, quas tamen probari non posse contendit, cum formulae ab Archelao adhibitae ad Christi personam et incarnationis mysterium explicandum innuant eas originem habuisse ab homine qui floruit et scripsit post Nicaenum concilium, videlicet circa annum 330. At Beausobre minus sibi in suo conscribendo opere constare jam exploratum est ex iis quae contra Archelaum cap. 9 superius objecit. [Col. 0885B] Contendebat enim disputationem de qua agimus prorsus esse refertam loquendi phrasibus quae Arianorum, Nestorianorum, Eutychianorum haeresibus apertissime favent. Unde ne negotium nobis facesseret cap. 9 hujus operis Archelaum ipsum ab hujusmodi malignis notis purgare nisi fuimus [Col. 0885D] Consule quae scripsimus cap. 9 et 10 hujus libri ad purgandum Archelaum ab omni haereseon nota. . Male tandem imperitus censor concludit quod cum nemo ex antiquis auctoribus Syris ei occurrerit, qui mentionem fecerit aut Archelai, aut ejus disputationis, se coactum fuisse profiteri atque concludere, aut ejusmodi Historiam suppositam, aut excogitatam fuisse ab eodem Hegemonio, aut eam accepisse ab aliquo viro ex Mesopotamia orto, et a Turbone forte, qui Manichaeum viderat, hujusque sectae nomen dederat, quamque aliis deinde quamplurimis circumstantiis a se ipso excogitatis reddidit adornatam. Hocce judicium hausisse concludit a quodam viro docto recentiori, qui credidit praefatum opus Archelao minime fore adjudicandum. Sed Hegemonium ea addidisse, [Col. 0885C] vel detraxisse, quae opportunius judicavit. A qua opinione se non posse abscedere fatetur, quoad usque clariora argumenta sibi non fuerint exhibita aut suppeditata. An tute vero Beausobre communiori persuasioni defuerit, quando praeter laudatorum scriptorum testimonia, alia sequentium saeculorum accedunt? Quando Photius, Petrus Siculus, caeterique emunctioris 102 critices homines, laudata Archelai Acta et disputationes probarunt, multis verbis non erit opus patefacere; cum satius de similibus negativis argumentis in praecedentibus sermonem habuerimus, et Beausobre ipse, pro suo marte dumtaxat comminiscendo, quaestiones proponat atque resolvat. Cujus generis quidem est altera quam instituit, an Cascharae disputatio vere exstiterit, vel commentitia sit dicenda. Cascharae disputationem dixisse fatetur, cum certo affirmare non possit, vel inficiari, Manetem quandoque cum aliquo orthodoxo episcopo de suis erroribus disputasse, vel congressiones habuisse. Lectores hac [Col. 0885D] de re certiores reddere non posse ait, cum antiquorum scriptorum varia exempla supersint, illorum, videlicet, qui supposititias quasdam disputationes non tantum haereticos inter atque orthodoxos episcopos excogitarunt, sed cum apostolis et haereticis fuisse habitas commenti sunt. Exemplum affert librorum Recognitionum, qui sub Clementis nomine circumferuntur, in quibus temere esse ait historiam [Col. 0886A] S. Petri contra Simonem Magum disputantis. Credit (ait) Guilielmus Cave fabulosam hanc narrationem a Bardesane, Graeci eloquii peritissimo, ex Syria aut Mesopotamia adductam fuisse. At quis ex eruditis Historiam Litterariam Guilielmi Cavei suis oculis non lustravit? Is sane ejusmodi historiam fabulosam narrationem continere non affirmavit. [Col. 0885D] Guilielmus Cave, Hist. Lit., saeculo apost., pag. 18: Hos decem libros e Graeco in Latinum sermonem [Col. 0886D] transtulit Rufinus presbyter Aquileiensis, nec quisquam fabulam olere affirmavit. Opus antiquissimum esse ab Origene quoque laudatum, sincere fassus est. Non illud Clementi adjudicavit: inter hujus supposititia Opera recensuit; sed non eo sensu, ut quae in iis continentur fabulas redolerent, sed quia quod aliis forte auctoribus erat adjudicandum, Clementis nomen praeseferat. Male ergo ad hujusmodi exempla et Cavei testimonia provocavit Beausobre [Col. 0886D] Beausobre, lib. I, cap. 12. , ut Archelai acta et disputationes prorsus commentitia esse ostenderet. Nec Beausobre satius duxit similibus nugis horum Actorum fidem sensim elevare. Sed graviora evidentioraque falsitatis argumenta sibi mutuari posse intendit, ex loco ipso in quo habitam esse disputationem describitur. Primo in una Mesopotamiae urbe [Col. 0886B] publice a Manete et Archelao fuisse disputatum dicitur. Secundo eam urbem in Romanorum potestatem fuisse redactam; tertio urbem illam Caschara aut Carchara fuisse appellatam. Igitur comoediae disputationis Archelai hos tres characteres convenire, laudata Acta produnt. Si itaque nullam inveniamus urbem cui talia conveniant, necessario fatendum est prorsus fabulosam esse disputationem, quoniam auctor scenam habitam esse in loco confinxit, qui haudquaquam reperitur. Urbem hanc Mesopotamiae diligentius Zacagnium inquisivisse animadvertit. Qui demum sibi persuasit laudatas tres notas aut characteres celeberrimae urbi Carrae convenire posse, quae celebrior deinde facta est, ob Crassi cladem, ut Ammianus Marcellinus notavit. Hanc vero urbem Romanorum fuisse coloniam, varia numismata patefaciunt, ut videre est apud Spanheim, Celarium aliosque. Zacagnio autem ita ratiocinanti fundamenta suppeditavit quorumdam scriptorum Latina versio, quae habet [Col. 0886C] nomen Charra. Deinde in veterum historiis nullam Mesopotamiae urbem invenit Romanis subjectam, Cascharam aut Carcar appellatam. Sed similia nomina potius attributa fuisse urbi in Arabia Felice sitae, ut videre est apud Anonymum Ravennatem, Geographiae scriptorem, vel apud Ammianum [Col. 0886D] Ammianus Marcellinus, lib. XXIII: Antiquum oppidum Crassorum et Romani exercitus aerumnis insigne. Syri hanc urbem Haran appellant. Sed Graeci ex fluvio Carra denominationem accipere asseverant. Marcellinum, qui alterius Carchae meminit. Verum, subjicit Zacagnius, neutrius harum urbium Archelaus episcopus exstitit. Nam ejus cum Manete disputatio habita est in Mesopotamiae urbe, sub Romanorum ditione posita, cujus episcopatum 103 obtinebat Archelaus, ut diserte dicitur apud Epiphanium, et in Actis disputationis. Charcha vero a Marcellino memorata extra Mesopotamiam trans Tigrim in Persarum ditione sita erat. Charchae quoque Arabiae urbs, cujus apud anonymum Ravennatem mentio est, Archelaus nullo pacto episcopus esse potuit, cum antiqui omnes scriptores eum non Arabiae, sed Mesopotamiae episcopum fuisse tradant.
4. Hanc Zacagnii [Col. 0886D] Laurentius Zacagni, praefat. pag. VIII. opinionem jam pridem ab [Col. 0886D] Assemano, [Col. 0886D] Asseman. tom. I Bibliothecae Orientalis. viro doctissimo Vaticanae bibliothecae praefecto primario, rejectam et refutatam fuisse (ait Beausobre), subjiciens Assemani haec verba: Librariorum potius errore in unico illo Actorum loco Carrha scriptum dicendum est, quam Caschar vel Carcar initio Actorum, et apud clarissimos scriptores Epiphanem, Socratem, Photium, qui certe Carrhas, seu Haram, celeberrimam Mesopotamiae urbem, Carcaram seu Cascaram [Col. 0887A] numquam appellassent. Hanc tamen Assemani, alioquin viri gravissimi, sententiam improbatam offendimus a doctissimo viro le Quien [Col. 0887D] Oriens Christianus, P. le Quien, tom. II, pag. 1173 et seq. in suo opere quod inscribitur Oriens Christianus. Is enim, tomo secundo, de Chaldaeorum Ecclesiis agens, Cascharam urbem in confiniis Mesopotamiae sitam describit, valde diversam ab altera quae apud Cosdresnam erat constructa. Priorem enim urbem idolorum cultui prius occupatam, Christo nomen dedisse S. Taddaei praedicatione, atque Archelaum episcopum eidem praefuisse sub Probo, idem auctor asseverat, qui nec ab Epiphanio, nec a Hieronymo, nec a Photio nulla ratione resilire voluit, ipsi deinde universo veterum scriptorum coetu suffragante. Si itaque adhuc Zacagnii conjectura, quam impetere Beausobre intendit, prorsus labaret atque caderet ex librariorum vitio; non inde tamen consequeretur fabulosam esse Historiam de qua agitur; atque figmentum redolere, vel Archelai, vel episcopatus nomina, quorum ibidem [Col. 0887B] mentio facta est. Labant tamen prorsusque cadunt aliae conjecturae, quas subjicit ipse Beausobre, contendens hunc episcopum catholicae fidei causam coram ethnicis etiam judicibus expendere voluisse, praesente videlicet populo, qui Manetem blasphemantem lapidibus obruere volebat, si Archelaus annuisset. At futilis conjectura. Beausobre in primis animadvertere oportebat ad Cyrilli Hierosolymitani dicta: videlicet etiam ethnicos aliquos judices accersitos fuisse, ne si Christiani judicarent ad gratiam aliquid judicasse viderentur. Illi ergo philosophi, qui tamquam testes advocati fuerant, potentia et auctoritate carebant, potissimum quia tum Romano suberant imperio. Ethnicos philosophos in Nicaeno concilio admissos fuisse, ut audirent, atque etiam disputarent, nullus hactenus ivit inficias. Unde ergo mirum si episcopus Archelaus congressionem habiturus cum haeretico homine, qui falsis Zoroastris philosophiae et magorum principiis haerebat, etiam ethnicos philosophos admiserit, quos a fabulosis [Col. 0887C] sophisticisque Manetis argumentis abhorrere sibi persuadebat? Addit [Col. 0887D] Beausobre, lib. I, cap. 12, pag. 134. Beausobre deinde in iis Actis legi Archelaum indignatione erga Manem commotum, ipsi objecisse non alium esse quam Mithrae presbyterum, Solis videlicet, falsisque diis cultum adhibere consuevisse. Hanc objurgationem, subjicit, approbare non potuit populus paganus, urbsque idolis repleta. Bene vero plausum obtinuisset a Christiana gente, cui Christianus imperator dominaretur. Si ita factum fuisset, urbs tota indignatione contra episcopum commota injuriis etiam cum vitae discrimine eum affecisset. Quae tandem omnia ut probabilitate carere ostenderet, ad Juliani Apostatae factum vel exemplum provocat, qui in fatali Persarum expeditione Edessam urbem proficisci recusavit, quia maximus Christianorum numerus ibidem reperiebatur; 104 suumque iter ad Carram convertit, ut sacrificium diis immolaret. Quare cum hujus urbis populus falsorum deorum cultui maxime esset addictus, [Col. 0887D] lapidibus obruerunt infelicem eum hominem qui ipsis nuntiaverat Julianum jam vita functum fuisse.
5. Hic Beausobrianus disserendi modus, hujusque artificium, facile historiae ecclesiasticae indoctos persuadere posset. At non eidem fidem adhibebunt, qui ex Eusebio Caesariensi aliisque sinceris scriptoribus didicerunt Christianas res Ecclesiarum Mesopotamiae, Persarum, Aegypti, Phoenices, Phrygiae, ab anno 277 usque ad annum 293, valde fuisse mutatas; ita ut, quae florentissimae primum erant, ad plenum exitium redactae fuerint, Diocletiani saeviente persecutione. At quis ignorare potest, quod antequam [Col. 0888A] tam dira et gravis persecutio in Christianos excitaretur, jam nostros in summo honore habitos fuisse apud ethnicos principes; ita ut munus regendarum provinciarum ipsis quoque demandaretur? Juris quoque dicendi nostris praebebatur: et conjugibus, et ministris, atque universae domui suae, non solum credere in Dominum nostrum Jesum Christum, verum etiam cum omni fiducia et libertate in fide agere, gentilium principes sinebant; ita ut illos sibi fideles ac familiares ducerent, de quibus certi erant quod pro fide Christi nihil perfidum saperent [Col. 0887D] Eusebius Caesariensis, Hist. Ecclesiastica, lib. VIII, cap. 1, 2 et sequentibus. . Tali tantaque felici tranquillitate et muneribus donatos fuisse Christianos sub Marco Aurelio Probo, militari consensu ad imperium evecto anno Christi 276 aut 277, ut ex Vopisco, Vict., Eutropio, Idatio in Fastis, Zos., narrat etiam Petavius [Col. 0887D] Petavius, Ration. Temp. part. I, lib. V, cap. 14. . Non mirum ergo si quae exposuit Archelaus in laudatis Actis verificari potuerint, maxime quia, ut jam vidimus, Marcellus, sive Marcellinus, qui imperiali auctoritate Mesopotamiae provinciae rebus praeerat, utpote catholicus, fidei veritatis [Col. 0888B] propagationisque in desiderio erat, quique militari manu seditiosos contra Archelaum episcopum insurgentes poenis et cladibus potuisset afficere.
Quod autem Christiani tum ab imperatoribus, provinciarum administratores, rationarii cubiculariique, et ad alia honoris auctoritatisque munera obeunda assumerentur, etiam colligitur ex Diocletiani decreto an. 303 Nicomediae proposito, quo cantum est ut in posterum Christiani carerent omni honore et dignitate [Col. 0888D] Lact., lib. de Mort. persecutorum, cap. 2. . Quod sane absurdum fuisset, nisi antea Christiani honoribus et dignitatibus frui consuevissent. Non oportebat igitur Beausobre, ut contra veritatem luce clariorem fucum facere tentaret, temporum rationes susquedeque vertendo, sibique persuadere lectores allucinari posse ad fidem ejus dictis adhibendam. Fabulosum itaque est, Orientis Ecclesias, sub ethnicis imperatoribus semper fuisse vexatas, atque Christianos aequalem conditionem sustinuisse sub Marco Aurelio Probo, quam deinde sub Diocletiano, [Col. 0888C] sub Sapore, sub Juliano Apostata subierunt. Quod commentum multis aliis gravissimis argumentis refelleremus, nisi certo innotuisset etiam nihil conficere quod ex Juliano Apostata objecit, qui, catholica ejurata fide, idolorum fana reseravit. At quomodo reserare potuisset, si jam pridem in religionis catholicae propagationem et munimen non fuissent occlusa?
6. Diligentius post haec Beausobre suum stylum convertit ad inquirendum an Carchar, seu Caschar fuerit urbs in Mesopotamia, sive in Assyria, aut Chaldaea sita, vel in Persarum finibus, non longe a Seleucia posita; et an Romanorum imperio subesse potuerit Probo regnante. Varias hinc inde ex aliis et aliis scriptoribus conjecturas et rationes pro consueto suo disserendi modo collegit, nunc ad Assemanum, nunc ad antiquos recentioresque geographos provocando, tantamque rerum suppellectilem 105 in medium adducit, ut sibi videatur ostendisse [Col. 0888D] hujus disputationis theatrum, nec Cascaram, aut Carcharam esse potuisse, nec hujus nominis urbem castrum aut oppidum sub Romanorum potestate redactum fuisse. Cum itaque ad D. clar. Assemanum provocet, ipsi objicere incongruum non erit quae laudatus auctor in sua Orientali Bibliotheca descripsit: Archelaus anno Christi 277 Manetem haeresiarcham ex Persarum finibus erumpentem docta disputatione coercuit [Col. 0888D] Assem. tom. I Bibliothecae Orientalis, cap. ultimo, pag. mihi 555; et tom. IV Orientalis Bibliothecae. Et vide Act. Martyr. clar. Evodii de Cascharae Martyr. sub Sapore rege, pag. 151. . Si ergo ex antiquis monumentis ab Assemano in medium adductis cum Manes ad disputandum cum Archelao venit, ex Persarum finibus eruperat, jam episcopalis Ecclesia non erat in [Col. 0889A] Perside, sed in alia provincia non multum longe dissita. Addit Assemanus: MESOPOTAMIAE EPISCOPUM vocat S. Hieronymus in Catal. cap 72; locum episcopatus designat S. Epiphanius haeresi 66; Socrates, lib. I Hist. Ecclesiast. cap. 22, et Photius lib. contra Manichaeos, videlicet: Cascar, vel Carchar, indeclinabiliter, aut plurali vel singulari numero Caschara, et Carchara, quae urbs in Mesopotamiae finibus sita. Cascar malunt Syri antiquiores, Gargar, seu Carcar, vel Carcha recentiores. Non possum tamen dissimulare doctissimum hunc virum alibi de hac urbe disseruisse, et descripto catalogo episcoporum illius urbis post Marem Archelaum nostrum constituisse, eamque urbem in Persarum finibus constructam, ad Chaldaeorum provinciam pertinere affirmasse. Quid tamen si non eadem semper provinciarum divisio, ob bellorum vicissitudines et Romani imperii mutationes ab antiquis scriptoribus atque geographis servata fuerit? Poterant quidem Romani, qui Mesopotamiae rebus tum dominabantur, Carcharam, seu Cascharam, [Col. 0889B] illius provinciae praefecto seu proconsuli regendam tribuere, eamque illius subjicere ditioni, ita ut scriptores postmodum de ea disserentes, magis attendentes ad monarchiae jura quam ad locorum plagam, eam in Mesopotamiae finibus positam esse asseveraverint. Cujus quippe rei gravissima fundamenta nobis suppeditat ipsa Romanarum rerum historia, ex qua colligimus ab anno 235 Christi ad 276 Persas aliosque vicinos populos maximis bellorum cladibus fuisse agitatos. De Gordiano enim legimus magnis copiis contra Persas potissimum tetendisse, anno imperii quinto, ab iisque Carras Nisibin, aliaque oppida recepisse, et eosdem in regionem suam compulisse. Non latet Gordiani successorem cum Sapore hujus nominis primo Persarum rege pacem constituisse, et Romam regressum fuisse; sed iidem Orientalium limites armis invadentes, Antiochiam diripientes, varias regiones Rom. ditioni subjectas populatos fuisse, quos denique Odeactus Palmyrenorum [Col. 0889C] decurio, cui Zenobia nupserat, fortiter compressit, ac Romanam rem sustinuit, cum regium sibi nomen assumpsit. Is itaque, capta Nisibi et Carris, vindicata Mesopotamia, Persarum rege fugato, [Col. 0890A] caesisque quamplurimis, vinctos satrapas misit, quasi vicisset ipse, triumphare non erubuit [Col. 0889C] Petavius, Rationario Temp., part. I, lib. V, cap. 12, pag. 284; et Victor., Euseb., Zosimus. . Hanc victoriam notavit Trebellius, coss. Gallieno et Saturnino, qui est Christi annus 264. Ab hoc anno itaque, usque ad Marci Aurelii Probi imperium, quod contigit, ut vidimus, anno 276, Orientis Persarum ac Mesopotamiae res mutatas fuisse, scriptores non tradunt. Quare cum rationabiliter colligere possimus eamdem prorsus a Romanis rationem jurisdictionemque servatam fuisse, non mirum si Archelaus disputationis auctor, ut vult Assemanus, aut Hegemonius, qui totam illam Actorum seriem descripsit, servato rerum et imperii ordine, eam urbem Mesopotamiae attribuerit, et in ejus finibus sitam esse dixerit, quae deinde in subsequentibus provinciarum divisionibus Chaldaeae fuit attributa. Provinciae nomine designare antiquos 106 consuevisse regiones bello extra Italiam devictas atque subactas, quarum aliae consulares, ad quas gubernandas proconsules mittebantur, aliae praetoriae, ad quas praetores, ex veteribus scriptoribus [Col. 0890B] satis exploratum est [Col. 0889C] Cicero, de Legibus 184. Caesar, de Bello Gall. [Col. 0890C] lib. 1, cap. 45. . Quod cum fiebat, in provinciae formam redigi dicebantur. Nec mihi objiciatur de Carra et Nisibi id verum fore, quia earum urbium Romanorum imperio subactarum expressam factam fuisse mentionem reperimus; id, inquam, mihi non objiciatur. Nam aliorum quoque oppidorum mentionem faciunt scriptores jure belli ex Persarum cladibus Romano imperio devictorum et subactorum; quorum nomina haudquaquam descripta fuere. Verisimile igitur est quod generali illa expressione, aliaque oppida ex Persis Gordianum recepisse, Cascharam aut Carcaram etiam comprehendi, quae Persarum finibus vicinior erat.
Diutius tamen in his expendendis immorari supervacaneum esse duco. Potissimum cum argumenta quae postremo loco Beausobre [Col. 0890C] Beausobre, lib. I, cap. 13. subjicit prorsus negativa sint; desumpta videlicet ex silentio scriptorum Syrorum, quorum scribendi scopus ille non erat, ut de Archelao ejusque disputatione, omnibus notissima; [Col. 0890C] facerent mentionem. Cumulatissime enim illa refelli possunt certis et positivis testimoniis omnium Graecorum PP. cujusvis aetatis qui post Manetem et Archelaum floruerunt.
Alteram Manichaicae historiae partem describere aggredientes, multae, et quidem gravissimae, difficultates nobis occurrunt; potissimum, cum de Manetis [Col. 0889D] discipulis et genuinis nominibus eorum qui hanc haeresim post magistri necem latius huc illucque propagarunt, nos verba facere oporteat; vel eas provincias et loca designare in quibus brevi ad catholicam religionem labefactandam introducta fuit; vel tandem eos PP. recensere qui eorumdem haereticorum libros, epistolas et fabulosa scripta disperdere et refellere nisi sunt. In quo munere obeundo, cum veteres recentioresque scriptores inter se saepissime dissideant, prorsus difficile reputabamus certi aliquid posse statuere. Maxime quia Beausobre suis dumtaxat partibus studiisque indulgens, eas critices regulas sibi proposuit, et prosecutus est, quae non ad veritatem investigandam deserviunt; sed eas prorsus quibus in praecedentibus, [Col. 0890C] ut vidimus, perpetuo adhaesit [Col. 0889] Beausobre, in serm. praeliminari ad secundam partem, pag. 219 et seqq. . Cujus quidem agendi rationis in hoc secundi libri vestibulo specimen aliquod exhibere supervacaneum ducimus, cum praeter exempla superiori libro jam tradita, innumera alia mendacia, calumniae, et fabulosae interpretationes eripienda supersint, de quibus suo loco [Col. 0890D] et tempore ea annotare atque refellere parati sumus, ut ostendamus quam fraudulenter, minusve docte, multa conscripserit, quae non nisi apertum haereseos errorem in se continere, vel saltem ad haeresim conducere, judicavimus. Interim tamen silentio minime praeterire possumus licentiam libertatemque quibus ipse utitur in exagitandis illis PP. qui Manichaicam haeresim aut descripserunt, aut oppugnarunt. Hos perpetuo tamquam ignorantiae reos accusat, veluti non sibi constantes; sed tamquam suis propriis dictis repugnantes carpit, nec perfecte Manichaeorum systemata atque mysteria 108 intellexisse asseverat, quasi sibi dumtaxat illa gloria et honos debeatur, quod universam illius haereseos philosophiam, theologiam et religionem [Col. 0891A] felicius penetrarit. Fateor quidem et ego, multa in hoc scribendi genere offendisse, quae obstrusa multisque tenebris obvoluta sunt, quaeque scriptoris studio et diligentia haud possunt intelligi. Sed similibus rebus nobis occurrentibus, optimum duximus aliorum opiniones referre, iisdemque quandoque subscribere; vel confiteri potius nescire, quod prorsus latet, quam in fabulosas ineptasque narrationes excurrere, quibus nulla fides adhiberi potest. Habet hic itaque lector generalem sed rudem ideam eorum quae in praeliminari sermone ad secundam Manichaicae Historiae partem Beausobre descripsit. Verum cum non omnia in hisce exordiis singillatim exprimere possimus, latius in reliquo hujus operis progressu, quae necessaria judicabimus referre, minime negligemus.
1. Post truculentam illam Manetis necem, tot tamque virulenta ejus nequitiae semina haudquaquam exstincta et abolita fuere; sed cum huc illucque spargerentur, brevi temporis spatio, aliorum impiorum studio, altas in multorum hominum mente radices egerunt, et in Christianae religionis odium suos terminos propagarunt. Et primo quidem si Archelao, atque Turboni, Ephraemio Aedessae diacono omnem fidem adhibemus [Col. 0891D] S. Ephraem tempore, Manichaeorum haeresis Mesopotamiam maxime infestabat, ut tradit Asseman. tom. I, pag. 8. , Manichaica dogmata potissimum in Oriente, in Syria, Mesopotamia atque Aegypto annuntiata fuerunt. Cum videlicet Manes adhuc superstes primarios suos pseudoapostolos iis locis atque provinciis praefecit. Jussit discipulos (Manes videlicet) in tres mundi plagas proficisci. Ex quibus Adda partem sortitus est Orientis. Thomas vero Syrorum [Col. 0891C] terras suscepit. Hermas vero ad Aegyptum profectus est . . . . . . . Dogmatis hujus gratia praedicandi. De hoc tamen ordine et provinciarum divisione paululum a se ipsis veteres scriptores dissentire, inter caeteros unus Guilielmus Cave annotavit [Col. 0891D] Historia litteraria, pag. mihi 91. . Nam apud Cyrillum et Epiphanium, Thomas primum occupat locum, huncque abiisse in Judaeam idem Epiphanius affirmat, refragante tamen Dionysio Petavio in suis annotationibus, qui pro Judaea legendum putat Indiam. Et ita quidem habet Theodoretus, Thomam ad Indos missum esse. Theodoreto pariter consonat Nicephorus lib. VI, cap. 32. Quod si ita sit, voluit impostor Christum etiam in hac parte imitari, dum Thomam apostolum ad Evangelium suum praedicandum in Indiam destinaret.
2. Jam vero isto Thoma relicto, ad Addam Turbonis praeceptorem, alium principem ejusdem impostoris Manetis pseudoapostolum, se vertit oratio. Hunc ergo ad Syros decipiendos missum fuisse, idem Archelaus 109 asseverat; sed Buddam Petrus Siculus [Col. 0891D] Petrus Siculus, Hist. Manichaeorum tom. XV Bibliothecae PP. Theodoretus, Haeret. Fab. lib. I, cap. 26. Epiph., haeresi 66. [Col. 0891D] eum appellat, Baddam Cyrillus, Aldam Theodoretus. Addam tandem Epiphanius et Nicephorus, Acta Archelai disputationis secuti, hunc vocitarunt. Sed utut sit, certum est hominem de quo agimus non tantum sui praeceptoris institisse vestigiis, sed, multis aliis et novis quidem excogitatis, Manichaica dogmata suo nisu reddidisse auctiora. Hac quippe de causa librum unum concinnavit, quem Modion appellavit, [Col. 0892A] cujus meminit auctor Tollianus, contra quod volumen, auctore Photio in sua Bibliotheca, post aliquot annorum seriem stylum strinxere Titus Bostrorum in Arabia episcopus, et Diodorus Tarsensis antistes in Cilicia, quae argumento sunt quarto jam vertente Ecclesiae saeculo eas provincias ejusmodi labe fuisse pollutas. Aliter tamen, et quidem parum sibi constans, Beausobre ratiocinatur, qui de Tito Bostrorum episcopo verba faciens, non Addae Modion, sed librum de Mysteriis, qui sub Manetis nomine circumferebatur, rejecisse affirmat. Aliam ab Epiphanio secutum esse agendi rationem episcopum Titum in hoc libro refellendo asseverat; dicendo eum 22 capitibus juxta Syrorum alphabetum fuisse distributum, ac solide deinde ab hoc docto prudente episcopo, sine ullis invectivis in suum adversarium, errores fuisse refutatos, quin auctorem tamquam magum, et daemonum interpellatorem, in abominabilibus mysteriis occupatum appellet. Addit Manem hujusce libri auctorem philosophum fuisse, qui sibi persuasit mundum hunc [Col. 0892B] minime respondere ideae quam nos de divinis perfectionibus habemus, ac propterea secum reputasse aliud principium praeter Deum ipsum habuisse. Operum Titi Bostrensis subsidia Beausobre adhibuisse affirmat, quia is absque ulla comparatione magis exacte et moderate quam Epiphanius ipse scripsit [Col. 0891D] Titus Bostrensis, tom. IV Bibliothecae PP., [Col. 0892D] part. II, colum. 899. . Quid vero? Tantarum rerum apparatu posthabito atque neglecto, Beausobre in eam lapsus est oscitantiam, ut mox dicta ex ejus animo exciderent. Oblitus namque se scripsisse Manem a Tito Bostrensi haud accusari, ob magiam, daemoniorum invocationem et abominabilia mysteria, postmodum subdit hunc episcopum graviter tulisse referre et ad examen reducere quae a Manichaeo mystice excogitata fuerant. Quae autem a Manichaeo magis mystica inventa sunt, quae sunt complura, silentio praetereuntes. Exhorruit ergo Titus Bostrensis expendere quae magis mystica a Manichaeo inventa fuere. Nec alia ratione ea praetermisisse censeri oportet, ne videlicet lectorum animum [Col. 0892C] offenderet; quemadmodum de abominabilibus hisce mysteriis S. Leo Magnus disserere recusavit [Col. 0892D] S. Leo Magnus, serm. 4 de Jejunio decimi mensis, et de Eleemosynis, serm. 2 de Pentecoste cap. 4; ibid., serm, 2 de Pentecoste cap. 6. Diodori Tarsensis exitium opus in Manichaeos conscriptum, temporis injuria, apud Graecos deperditum est. . Sed adhuc difficultas superest an Titus Bostrensis in suo opere Manetis mysteriorum volumen oppugnet; an vero aliud, Modion videlicet, ab Adda conscriptum, sola Beausobre auctoritate ductus, ego quidem non definiam. Huic enim Photii testimonium praevalere debere, mecum judicabunt qui illius in sua adornanda Bibliotheca studium adhibitum apprime noverunt. Sed de Addae libro infra verba faciemus.
3. Circa hunc Addam vero, illiusque opus, quondam se gravius aberrasse Guilielmus Cave sincere fassus est; cum hunc videlicet non alium fuisse ab Adimanto arbitraretur, cujus toties apud Augustinum occurrit mentio, quemque S. episcopus peculiari opere refutavit. Ejusmodi autem falsam opinionem idem Caveus jam pridem Petri Siculi historiam, et Cotelerianae, et Zolianae formulae auctorem secutus, retractavit; sed ut simul excusatum iret, prioris sui lapsus causam perperam uni Augustino ascribit, cujus [Col. 0892D] sequentia recitat verba: Nam illud aliud, quod in eodem codice 110 scribi coeperat, Adimanti opus est, illius discipuli Manichaei, qui proprio nomine Addas dictus est [Col. 0892D] August., lib. II contra adversarium Legis et Prophet., circa finem. . At vero quid oscitantius aut iniquius simili excusatione? Non enim genuina Augustini retulit verba, sed falsata. Nam subducta ab eo testimonio voce filius, hanc aliam, pronomen videlicet, illius, intulit, quae S. doctoris sensa in aliam omnino significationem [Col. 0893A] trahit, quam sibi expedire Caveus arbitratus est. An hoc indicabit a praecedenti suo lapsu surgere, et errorem reparare voluisse, cum S. Doctori vitio vertit. eumque injuste vellicat et impetit? Nugae profecto. Nam Augustini verba isthaec sunt: Nam illud aliud quod in eodem codice scribi coeperat, Adimanti opus est, filius discipuli Manichaei, proprio nomine, aut praenomine (ut Maurini PP. legunt) Addas dictus est [Col. 0893D] In edit. PP. S. Mauri, tom. VIII, pag. 430. . Nec in praenomine voce, quam. mss. codd. auctoritatem secuti, pro duabus illis proprio nomine congregationis S. Mauri PP. in novissima intulerunt editione, Cavei allucinatio, oscitantia, aut mala fides consistit; sed in vocabulo filius, quod perperam in istud pronomen illius mutavit. Apud enim nullos editores, vel mss. exemplaria, hanc vocem illius offendimus: sed constantissime filius vocabulum exhibent. Nobis ergo ex eodem Augustino luce clarius innotescit alium fuisse Addam, et alium Adimantum, quamvis ambo Manichaici dogmatis assertores [Col. 0893B] et propugnatores impiissimi. Quare cum nomen Addas, non ad filium, sed ad Manichaei discipulum referat Augustinus, illud sequitur quod ad Cavei et rem nostram potissimum pertinere videbitur. Adimantum videlicet, vel ex Adda patre naturae originem duxisse, aut saltem ob pessimas institutiones ex eo haustas et imbibitas ejusdem filium appellari; ob quas rationes Addae etiam cognomentum ei convenire potuisset. Ad indicandam nimirum Adimanti agnationem, vel scholam illam, ex qua prodierat. Tandem quid repugnat quod Adimantus proprio nomine Adda primum appellaretur, ut haec vox praenomine significare habet, illudque postmodum Cubrici sui antesignani exemplo in aliud mutaverit? Non inde tamen hic Addas idem foret dicendus cum alio Manetis pseudoapostolo primario, qui Orientis partes, suo magistro superstite, peragrandas sortitus est.
4. Praeter Thomam vero, Addam et Hermam, primarios Manetis asseclas, reliqui quoque illius duodenarii numeri discipuli, ad eam nefariam haeresim [Col. 0893C] propagandam sese strenue applicuerunt. Petrus Siculus enim narrat quod, occiso Manete, nonnulli sectatorum illius, in Armeniam Samosata penetrarunt, ubi, sparso impietatis semine, multos Armenorum in fraudem pellexerunt. Quod semen valde succrescens, ea pessima radix pullulans Phanariam usque progressa multis exitiales fruges attulit. Quorum autem studiis potissimum nefaria illa haeresis Armeniam atque Phanariam ipsam pene ad exitium labefactaverit, idem Petrus Siculus, qui pro Basilio imperatore ad Armenos diu post legatione functus est, paucis explicavit, cum ait mulieri Galliniciae geminos fuisse liberos, quorum unus Paulus, alter vero Joannes appellabatur. Hos ergo duos serpentes vipera genitrix aluit, nefariamque sectam edoctos, Samosatis praecones erroris emisit, quique Phanariae ditionem ingressi ad vicum quemdam pervenere ibique rudes, parumque certos fidei nacti incolas, venenum impietatis et dirum daemonis hostis lolium sparsere. Mulierem hanc Gallinicam [Col. 0893D] impuram et perditam fuisse Dionysius Petavius asseverat [Col. 0893D] Petav., tom. VI Theologicorum Dog. lib. XV de [Col. 0894D] Incar., cap. 7, n. 4 et 5. . Qui itidem ex eodem Petro Siculo docet nefandam suam sobolem in diversa Armeniae loca ad Manichaei dogmata propaganda dimisisse. Interim tamen gravis controversia exoriri potest, quandonam ejusmodi missio contigerit; quove potissimum tempore ab his duobus fratribus novum nomen illa haeresis 111 mutuata sit. Quae quidem quaestio cum multis tenebris sit obvoluta, haud facile definiri poterit. Etenim duo ibidem Petrum Siculum indicare voluisse valde probabile est. Alterum videlicet, Manete necato, aliquos ex duodenario illo discipulorum numero, statim Armeniae provinciam penetrasse, ibique receptos omne pravi dogmatis virus effudisse, quod cum magis in dies succresceret, totam illam regionem labefactaverit, pravisque dogmatibus corruperit. [Col. 0894A] Alterum vero est: non nisi variis saeculis a Manetis nece elapsis, Gallinicam illam Samosatam mulierem geminos suos filios Phanariam misisse, veluti novos hujus nefandae sectae antesignanos atque praecones; ut nimirum pessimas institutiones quas jam imbiberant ad rudium populorum exitium eructarent. Quod sane causa esse potuit ut, variis saeculis elapsis, vetus tunc haereseos nomen in aliud Paulicianorum mutaverit.
5. Ne autem in his, vel divinari videar, vel totius historiae filum quam conscribimus abrumpere cogar, ea momenta in medium proferam quibus praecedentes nostrae conjecturae innixae sunt. Quas inter potissima illa censeri debet, quam Augustinus libro de Haeresibus suppeditat. Is ergo, optime de Manichaeorum mysteriis et profanis ritibus edoctus, non tantum describit quomodo, occiso Manete, unus electorum veluti omnium princeps, et totius sectae caput, duodecim aliis electis, quos magistros appellabant, praeesset; [Col. 0894B] sed quantum coetus ille excreverit et se ampliaverit narrat. Etenim, eo auctore, quasi ad Christianae catholicae hierarchiae formam et similitudinem, duodecim illi pseudoapostoli cum iniquo diabolicoque suo capite septuaginta duos episcopos ordinare coeperunt: episcopi tum presbyteros ordinabant, tum diaconos sibi eligebant. Nam ex electis suis habent duodecim, quos appellant magistros, et tertium decimum principem eorum: episcopos autem septuaginta duos, qui ordinantur a magistris, et presbyteros qui ordinantur ab episcopis. Habent etiam episcopi diaconos. Sed praeter istos quos profanis sacrilegisque ritibus ordinabant, quique ad nobiliorem diabolicae illius hierarchiae partem componendam assumebantur, alios quoque ex eadem electorum classe huc illucque ad rudes simplicioresque homines decipiendos dimittebant, ut promptius atque facilius, aut sua confirmarent dogmata, aut eadem propagarent. Quare idem Augustinus ita immediate subjicit: Et jam caeteri tantummodo electi vocantur: sed mittuntur etiam ipsi qui videntur [Col. 0894C] idonei ad hunc errorem, vel ubi est sustentandum et augendum, vel ubi non est etiam seminandum. Haec autem a Manichaeis Augustini tempore fieri consuevisse, idem S. doctor hisce verbis testatus est scribens: Quem numerum Manichaei hodieque custodiunt. Cum igitur Augustinus, qui omnia Manichaicae sectae dogmata, mysteria, philosophiam, gradus, ordinationes, hierarchiam et incrementa optime noverat, nullibi geminorum horum fratrum faciat mentionem, recte conjectari potest anno 428, quo opus illud de haeresibus conscripsit, nondum eam sobolem in orbem ex infernalibus ergastulis prodiisse, et Manichaeos a Paulicianis novum nomen tum fuisse mutuatos. Nec liceat suspicari id Augustinum latere potuisse, quia Armenorum et Asiae regiones in quibus (auctore Petro Siculo) ista contigerant, ab Hippona Africae urbe, ex qua Augustinus istud opus conscripserat, remotissimae erant. Non haec, inquam, quis suspicetur. Nam S. doctor, qui jam a pueritia in Manichaeorum inciderat [Col. 0894D] errores, et horum philosophiae studiis maxime fuerat addictus, optime etiam nomina quibus secta illa appellabatur novit, descripsitque, eamque in Paphlagonia Armeniae parte, in Gallia, in Africa, aliisque regionibus grassari sine ulla prorsus ambiguitate fassus est. Et quidem laudato de haeresibus libro Catharistas, Manichaeos appellari asseverat, quasi purgatores. Ex quo nomine occasionem arripit eos gravius perstringendi et insectandi, quia horrenda turpitudine humanum cibum polluebant. Et rursus, libro 112 de Natura boni, quasdam eorum turpitudines exagitat, qui bus per coitum masculorum et feminarum ligari partem Dei perperam aeque ac in divinum rerum auctorem contumeliose contendebant, quam se manducando solvere et purgare profitebantur; provocat ad quasdam publicas eorumdem criminum confessiones, quibus [Col. 0895A] hoc se facere in publico judicio testati sunt, non tantum in Paphlagonia, sed etiam in Gallia, sicut a quodam Romae Christiano catholico audivi. Augustino igitur, qui ista anno 404 scribebat [Col. 0895D] August. lib. de Natura boni cap. 47. , apprime fuerat persuasum in Paphlagonia Armeniae regione hanc haeresim latius grassari, idque ex publicis judiciorum actis, tum ex aliorum fama recensebat. Non itaque Augustinus ea praetermisisset referre atque rejicere, quae a Paulicianis postmodum in hujus sectae confirmationem, incrementum et robur excogitata fuere: quaeque ambo nebulones illi fratres magno studio nacti sunt, ut turpius catholicam labefactarent religionem, atque catholicos ministros crucis, atque eucharistiae mysteria, perpetuamque Deiparae virginitatem, caeteraque ejusmodi impeterent, et maledictis configerent. Cum ergo in tam multis variisque libris et operibus ab Augustino contra Manichaeos aliosque haereticos conscriptis, nullibi Paulicianorum fratrum nomen occurrat, cum nullibi praeterea ab eo recenseantur ea haereseos additamenta quae a Petro [Col. 0895B] Siculo nobis indicata sunt, nulla ratione adduci possum ut arbitrer jam Manetis morte secuta, geminos eos fratres hujus haereseos vindices et auctores fuisse; idcirco de iisdem luculentius disserere nunc supervacaneum existimo, de quibus postea verba facere nobis opus erit, cum, servato, quantum possumus, temporum ordine atque ratione, hujus haereseos sobolem septimo Ecclesiae saeculo ad catholicae religionis contemptum latius adhuc in Syriae et Asiae regiones grassantem dicemus.
6. Interim vero minime praetereundum esse arbitramur jam ante Augustini aevum et quarto ineunte Ecclesiae saeculo Armeniam et Paphlagoniam potissimum ejusmodi Manetis erroribus labefactatam fuisse. Id non tantum evincunt Manetis pseudoapostolorum inibi habitae praedicationes, vel exitiales et venenatae illae scripturae, quas Thomas, Agapius, caeterique, Constantio Chloro regnante, undequaque disseminaverant: sed ejus rei praeterea certissima suppeditant [Col. 0895C] testimonia Gangrensis concilii Acta, quae adhuc supersunt. Ad eam itaque synodum quindecim tantum episcopi, una cum magno Ossio Cordubensi, S. Silvestri papae tempore convenere, paulo antequam primum generale Nicaenum concilium cogeretur. Gangris praeterea urbs Paphlagoniae est, in Asiae Minoris parte constituta, in quam urbem laudati quindecim episcopi cum magno Ossio coiverunt, haereseos Eustathianae occasione, quae ex variis Manichaeorum fontibus originem trahebat, et in varias Armeniae regiones maximo cum catholicae religionis detrimento grassabatur. Id potissimum cum ex eorumdem Gangrensium PP. Synodica, tum ex uno et viginti canonibus ibidem editis haud obscure intelligi potest. Synodicam quippe: Dominis honorabilibus consacerdotibus in Armenia constitutis inscripserunt. Et plerique ex canonibus in ea synodo editis, directe varios Manichaicae sectae errores taxant, impetunt, et anathemate feriunt; ut jam olim Severinus Binius in Conciliorum collectione recte quidem atque erudite annotavit [Col. 0895D] Tom. II Conc. pag. 423. . [Col. 0895D] Hujus generis profecto sunt canones illi qui in nuptiarum vel conjugatorum gratiam conscribuntur, vel illi in quibus de licito carnium esu sermo est, vel in quibus Ecclesiastica jejuniorum regula firmata, a catholicorum coetu procul amandantur, qui Dominicam et Resurrectionis diem aspernabantur, eam in luctu, moerore atque jejunio traducentes. Haec quippe et similia in Eustathii Armeniae monachi condemnationem sancita sunt, qui non ex aliis quam ex Manichaeorum fontibus suos errores impie hauserat, et pari ratione nuptias, 113 filiorum procreationem, virginitatis cultum, sacros conventus ab Ecclesia constitutos, jejuniorum usum, carnium et animalium esum, divitiarum possessionem, festorum et diei Dominicae potissimum solemnitates, caeterosque sacros et ab Ecclesia approbatos [Col. 0896A] ritus convellere et omnino abolere nitebatur. Procul dubioigitur anno 324 ita in Paphlagonia et Armeniae regione Manichaei errores, ejusdem monachi Eustathii studio, increverant, ut ad eos coercendos, eamque luem purgandam, Gangrenses PP. convenire debuissent. Hujus synodi Acta denique in ipsorum Manichaeorum odium atque exitium, tum a Nicaeno primo generali concilio apostolicae sedis suffragio approbata fuisse, non tantum Ossii Cordubensis pro S. Silvestro papa legatio, sed Symmachi atque Leonis M., Romanorum pontificum, decreta patefaciunt. Nec vero me latet ejusmodi Ossii Cordubensis pro apostolica sede in concilio Gangrensi legationem, non tantum a Petro de Marca [Col. 0896D] Petrus de Marca, in dissert. de Veteribus Collect. can., cap. 2. atque Pagio in dubium revocari; sed absolute omnino inficiari. Et ea de causa potissimum, quia hujus nomen in Actis, quae supersunt, non primo, sed quartodecimo loco inter aliorum episcoporum nomina legendum occurrit. Sed in hisce quaestionibus dirimendis haud semper episcoporum praerogativas ex ordine quo in codicibus horum nomina [Col. 0896B] descripta sunt repetere juvat, ut ipsi de Brittone Trevirensi episcopo, in Priscillianistarum historia, contra Tillemontium, aliosque demonstrabimus. Nam quandoque Amanuensium errore, et codices corrumpi, aut saltem genuinus eorumdem episcoporum ordo perturbari potuit. Verum duplici de causa hanc congressionem nunc devitandam esse arbitror. Prior ex nostro hujus conscribendae historiae scopo desumitur. Non enim nos sumus ex iis qui dubiis valdeque obscuris rebus adhaerentes apostolicae sedi jura asserere et vindicare quaeramus. Nimis profecto indecens aut turpe foret in re tam certa et tam gravi, cujusmodi est illa de sedis apostolicae judiciaria potestate et juribus, quae luce clarius per omnia Ecclesiae saecula emicant, propriis studiis indulgere, conjecturis dumtaxat insistere, et extra scenam vagari, easque res in quaestionem adducere, quae ad causam de qua agitur non satis pertinere perspicue constat. Cum igitur synodus illa dumtaxat provincialis fuerit, et illius [Col. 0896C] canones non nisi ex apostolicae sedis suffragio robur et approbationem obtinuerint, ut ipsi conciliorum collectores etiam fatentur, quid nostra intererit, an Osius Cordubensis ibidem pro apostolica sede legationem fuerit functus.
7. Altera vero causa ex nostra erga clarissimum doctissimumque virum aequitate desumpta est. Nam cum hic Romae, paucis abhinc annis, in solemni pontificia conciliorum Academia, coram sanctissimo domino nostro Benedicto papa XIV, magno totius litterarii coetus plausu, singulas obscuras difficilesque quaestiones, quae de Gangrensis concilii tempore, canonibus, auctoritate et confirmatione jam pridem excitatae fuerunt, et in posterum a critices studiosis excitari possunt, summa eruditione Rmus P. Antoninus Bremond Dominicanae familiae cultor eximius, et in Casanatensi Bibliotheca Theologus insignis, jam vero totius ordinis Praedicatorum magister generalis, qui pro eximia sui animi benignitate nos maximo amore complectitur, expediverit et illustraverit, [Col. 0896D] minime in praesens licere potest de iisdem rebus sermonem instituere. In hac enim sua elucubratione, quemadmodum et in aliis, omnium eruditorum suffragium sibi nactus est. Et tale quidem, ut communibus omnium votis ejusmodi opus aliquando publici juris futurum nobis polliceamur. Verum cum et nos eodem anno, nono kal. Maii in eadem pontificia Academia theologicam habuerimus de iisdem Gangrensibus canonibus dissertationem, hanc tamquam appendicem Manichaicae historiae lectori subjiciemus cap. ultimo hujus libri.
1. Quemadmodum Manichaeo necato hujus discipuli [Col. 0897A] et sectatores huc illucque per diversas, cum Orientis, tum Occidentis, provincias hanc haeresim propagaverint, praecedenti nostro cap. satis superque arbitror exploratum. Quia tamen ejusmodi nefariae religionis propugnatores, non verbis et praedicationibus dumtaxat insistebant, ut ad dogmatum perversitatem rudium atque illitteratorum hominum ingenia traherent et perducerent; sed etiam plurium noxiorum librorum subsidio utebantur, in quorum lectionem si incauti homines operam insumerent, quasi quodam illicio irretiti, iisdem erroribus animum addicebant, hos libros idcirco paucis indicare in praesens decrevimus. Neque vero de Scythiani operibus, quae is moriens Terebintho reliquit, et Manichaeus ipse recoxit et interpolavit, sermonem tantummodo esse instituendum arbitramur; cum jam de ejusdem quatuor Scythianis voluminibus ex gentilium philosophorum fabulis et faeculentissimis veterum haeresiarcharum lacunis congestis, prioribus capitibus praecedentis hujus Historiae libri verba fecerimus.
[Col. 0897B] 2. Ne igitur nos acta iterum agere velle videamur, ad reliquos hujus sectae scriptores et ad eorum describenda opera nostra se vertit oratio; in quorum numerum potissimum Thomam illum rejiciendum esse arbitramur, cui quoddam Evangelium aprocryphum et supposititium veteres omnes adjudicarunt. Pauca tamen de hoc opere dicenda occurrunt, si vetustiores omnes scriptores pervolvamus. De eo quidem veluti opere a Manichaeis confecto horumque referto fabulis mentionem habuerunt. Sed nullus alicubi, quem viderim, disertius atque expressius blasphemias inibi contentas indicavit. Qua in re illud potissimum esset investigandum: an Thomas iste, hoc impietatis portentum ex integro composuerit; vel potius an nacto sibi primum Scythiani Evangelio, huic suum nomen indiderit, auctis deinde atque exaggeratis quae in eo continebantur [Col. 0897D] Hunc Evangelii librum, picturis adornatum, Saporem a Manete dono accepisse, sine auctore Beausobre affirmavit, ut in praecedenti libro explicavimus. . At vero ejusmodi definire quaestionem quis auderet, quamvis posterius probabilius videatur? Siquidem veteres, non duo, sed unum dumtaxat [Col. 0897C] Manichaeos habuisse Evangelium testati sunt, illudque perperam sub Thomae apostoli nomine circumferre conates fuisse, quamvis Caveus, nescio qua ductus ratione, aliud Scythiani et aliud Thomae Evangelium fuisse affirmaverit. Minus difficile tamen erit conjicere quibus laciniis atque blasphemiis istud Evangelium refertum fuisset. Nam cum principalius in eo ageretur de Jesu Christi Domini Nativitate, gestis, praedicatione, passione, morte et resurrectione, quae catholicae fidei dogmata atque mysteria ita audacius oppugnabant; sat verisimile erit omne mortiferum virus illic sparsum fuisse, quod praecipua nostrae religionis fundamenta subverteret atque aboleret. Negabant, ut vidimus, etiam auctore Augustino [Col. 0897D] August., epist. 236, cap. 2. , Christum natum esse de Virgine, nec ejus carnem veram confitentes fuisse, sed fictitiam, ac per hoc falsam ejus passionem et nullam resurrectionem fuisse contendentes. Nefaria quoque de Spiritus sancti missione et adventu, ad corroborandum alium palmarem Manetis errorem eo in Evangelio fuisse [Col. 0897D] contenta non 115 obscure indicavit Cyrillus Hierosolymitanus de hoc disserens libro, catholicos admonens ut se ab illius praecaverent lectione [Col. 0897D] Cyrillus Hierosolymit., catech. 6. . Quem sane diabolicae impietatis librum, non solum Romanorum pontificum, Siricii videlicet, Innocentii I et Gelasii papae, decretis inter apocryphas scripturas rejectum esse intelligimus [Col. 0897D] Innocentius et Gelasius PP., et in Romano concil., de canonicis et apocryphis Scripturis, anno 494. , sed et eum penitus auferendum et ignibus concremandum, [Col. 0898A] sanctissimus papa Leo Magnus definivit [Col. 0898D] Leo Magnus, epist. ad Turrib. Asturicensem, cap. 15. . De his enim similibusque Manichaeorum et Priscillianistarum scriptis ita sanctus pontifex Leo locutus est, catholicos gravi quidem sermo ne admonens, ne a simulata quadam pietatis specie, quam ejusmodi scripturae praeseferre videbantur, ad eorum lectionem se adducere sinerent. Quamvis enim (ait) sint in illis quaedam quae videantur speciem habere pietatis, numquam tamen vacua sunt venenis, et per fabularum illecebras hoc latenter operantur, ut mirabilium narratione seductos laqueis cujuscumque erroris involvant. Ad quae tandem apostolicae sedis decreta, cum Nicaeni concilii II PP. animadverterent, praecipue de hoc Thomae Evangelio dixerunt [Col. 0898D] Septimae synodi PP. act. 6, tom. VIII Conc., pag. mihi 1491. : Ad haec (loquuntur enim de adulterinis scripturis, quae sub Pauli nomine olim circumferebantur) Manichaei Evangelium secundum Thomam invexerunt, quod Ecclesia catholica merito ut impium aversatur. Quibus omnibus illud unum tandem subjicimus, Thomae videlicet Evangelium valde ab eo libro differre, qui Revelatio Thomae apostoli [Col. 0898B] inscribebatur. Nam et in eodem Gelasiano decreto, de utroque tamquam de duobus libris distinctis sermo est, quamvis nullibi posteriorem librum, Revelationem Thomae apostoli videlicet, ex Manichaica officina prodiisse indicetur. In hanc opinionem tamen Turribium Asturicensem episcopum fuisse, non obscure ejus ad S. Leonem M. epistola patefacit. Nam cap. 5, de aprocryphis libris disserens, vel per maximum principem Manem ac discipulos ejus compositis vel infectis, specialiter recensuit actus S. Thomae, et his similia, ex quibus (ait) Manichaei et Priscillianistae, vel quaecumque est illis secta germana, omnem haeresim suam confirmare nituntur.
3. Praeter unum vero, aut duo Evangeliorum volumina, quasi ad catholicorum formam et imitationem impie tamen exarata, alium Epistolarum videlicet librum, Manichaei habebant. Atque illum ex Manetis potissimum officina prodiisse veteribus fuit persuasum. Cujus quidem voluminis, seu Epistolarum farraginis, [Col. 0898C] mentio occurrit, tum apud Goarium et Petrum Siculum, tum apud conditorem formulae Cotelerianae et Tollianae. Ex hoc Epistolarum corpore procul dubio (ait Guillelmus Cave) [Col. 0898D] Guillelmus Cave, Hist. Litteraria, pag. 91. erat famosa illa epistola quam fundamentum vocabant Manichaei, quam toties citat Augustinus de Natura boni, et in actis cum Felice [Col. 0898D] Augustinus, lib. de Nat. boni, cap. 42 et 46. . Qui et contra ejusmodi epistolam integrum librum conscripsit, quo, prioribus partibus ejusdem epistolae Manichaei rejectis, ostendit ipsum pro manifesta, quam pollicebatur, et pro certa cognitione non nisi incerta et absurda deliramenta insanis suis sectatoribus proposuisse. At contra Manichaica secta hanc epistolam veluti universae fidei suae promptuarium venerabatur; ita ut, auctore eodem Augustino [Col. 0898D] Augustinus, lib. contra epist. fund. tom. VIII, pag. 110. , quoties coram auditoribus legeretur, capite inclinato dicere solerent Amen, quasi quod, hujus illuminati lectione, scelestissimo auctori grates rependerent. Hujus autem epistolae exordium istud erat: Manichaeus apostolus Jesu Christi providentia Dei Patris. Haec sunt salubria verba de perenni [Col. 0898D] 116 ac vivo fonte [Col. 0898D] Augustinus, ibid., cap. 5. . Simile exordium jam offendimus in epistola ad Marcellum, ut habent Latina Archelai fragmenta superius recensita, et Epiphanius, haeresi 66. Sed omnes ejus epistolas eo in codice congestas idem habuisse exordium, inter caeteros unus Augustinus testatus est lib. XIII, cap. 4 contra Faustum, eos ita compellans: Manichaeus enim vester non fuit propheta venturi Christi. Apostolum [Col. 0899A] quippe ejus se dicit, impudentissimi quidem fallacia. Et paulo infra subjicit: Omnes tamen ejus epistolae ita exordiuntur: Manichaeus apostolus Jesu Christi. Sed de aliis atque aliis Manichaei epistolis mentionem habet Guillelmus Cave pag. 92. Tertio loco deinde Mysteriorum librum recensendum esse arbitramur, quem ad legem evertendam et ad omnia veterum prophetarum vaticinia oblitteranda Manichaei ipsi studiose composuerant. Ex Goario enim Guillelmus Cave aliquod fragmentum recitat, quo ejusmodi libro anathema dictum est. Hunc pariter unum fuisse ex Scythiani libris, sed a Manete in immensum auctum, et innumeris locis interpolatum, ut propriis studiis indulgeret, idem auctor asseverat. Quare in duas et viginti partes alphabetico ordine fuisse divisum, Syriaca et Palmyrena lingua descriptum, Tollius pronuntiavit. Hos libros deinde quartus excipiebat, quem nonnulli Omnium Negotiatio inscribi oportere, ex quibusdam corruptis mss. Graecis exemplaribus, perperam omnino testati sunt. Alium titulum vero habuisse [Col. 0899B] cum ex Timothei Constantinopolitani scriptis, tum ex aliis insignioribus vetustis exemplaribus, inter caeteros unus Guillelmus Cave, sua Litteraria Historia animadvertit. Quare variis conjecturis innixus, hunc libellum ex argumentis quae continebat, ostendit suam potius denominationem accepisse, eumque appellatum: De differentia eorum qui accedunt ad puram fidem. Et quidem Manichaeos de suae fidei puritate falso gloriari consuevisse, jam paulo ante in praecedentibus ex Augustino probatum est, cum videlicet Catharistas, seu purgatores se ipsos vocitaverint [Col. 0899D] Tollius laudatus a Cave, pag. 142. .
4. Ut jam vero ad illa veniamus quae post formulam Goarianam Cotelerius et Tollius ediderunt, alius liber dictus Apocryphus nobis occurrit, quo (ut Caveus ait) probabile est reconditiores Manichaeorum ritus, praestigia, et exsecranda Religionis mysteria contenta fuisse, quorum rituum doctrina, non nisi mystis et nefandis eorum orgiis imbutis tradebatur. Cavei hanc conjecturam haudquaquam nos improbamus. [Col. 0899C] Etenim Manichaeorum schola praeter communia illa dogmata, quae in suos evulgabat auditores, alia quoque arcana et secretiora docebat et tuebatur, quae non nisi hujus sectae principibus et primariis ejus magistris innotescebant. Id quidem in sua haereseos ejuratione, Turbonem non obscure testatum fuisse, jam ipsi praecedenti libro cap. 11 annotavimus. Eo autem in libro omnes profanos ritus, sacrilegasque caeremonias, jejunia, et orationes descripta fuisse, quibus Manichaei cultores Bematis, sacra et festa solemnia agentes, utebantur, verisimile est. Propterea in Coteleriana formula, ejusmodi rituam et praestigiarum libri hisce verbis indicantur [Col. 0899D] Augustinus, lib. de Haeresibus, haeres. 46. : Damnanda esse omnia quae ab illis in sacris fiunt atque celebrantur, quaeque Manichaicis seu praestigiatoriis ipsorum libris continentur. Sed omnibus iis quasdam interpretationes addebant, Manetis dictorumque memorabilium commentaria appellatas.
Inter Manichaicos scriptores quoque non infirmum locum habebat ille Addas, de quo in superioribus [Col. 0899D] etiam verba fecimus. Is ergo unicum librum Modion appellatum conscripsit, qui pluribus axiomatibus et philosophicis principiis erat refertus, quae tamquam penitus aliena et communibus rationibus natura insitis pugnantia etiam primo intuitu, cognoscebantur. Cujusmodi profecto vel illa erant, quibus homines necessario ad 117 peccandum induci ex quodam malo auctore sine principio existente et Deo contrario affirmabant. Vel illa alia quae ad summam divinae Providentiae contumeliam pronuntiabant, impie contendentes nimirum aspectabilem hunc mundum divino regimim atque gubernationi minime esse subjectum. Sed et duo testamenta, vetus et novum videlicet, ex [Col. 0900A] quibusdam apparentibus contradictionibus, seu potius allegoriis et mysteriis, inter se pugnare, hujus libri auctor patefacere nisus fuerat. Et iterum de novo disserens Testamento, speciatim ostendere conabatur Manichaicae sectae errores ex eodem vim et robur et fundamenta omnia desumpsisse. Haec, inquam, nefario diabolicoque eo libro contenta fuisse Titi Bostrensis volumina conscripta perspicue ostendunt [Col. 0899D] Titi Bostrensis Opera, tom. IV Bibliothecae PP., pag. 447, floruit anno 362. . Is enim sanctissimus Arabiae episcopus, auctore Heracleano episcopo Chalcedonensi, apud Photium [Col. 0900D] Photius, cod. 85. Aristocritus Manichaeorum scriptor. , omnes sui studii nervos intendit, ut illius libri blasphemias, errores rejiceret et subverteret.
5. Curiosa tamen sunt quae de Aristocrito haud postremo Manetis discipulo atque scriptore Guillelmus Cave recensuit. Qui etsi suum praeceptorem tamquam malum hominem traducere non vereretur, tamen ejus inhaerens dogmatibus opus edidit quo ostendere conabatur Judaeorum, Gentilium, Christianorum et Manichaeorum unam eamdemque esse doctrinam. Quod argumenti genus etiam in suo libro Addas indicasse, [Col. 0900B] ex antecedenter dictis perspicuum est. Caeterum non iis dumtaxat libris priores Manichaicae sectae principes, magistros, electos atque auditores usos fuisse, ex variis veterum monumentis intelligimus. Timotheus enim Constantinopolitanus presbyter, libri Precum meminit, in quo precationum et praestigiorum formulae continebantur. Quare poenitentes Manichaei in suis ejurandis erroribus Orationum librum quoque anathematizare jubebantur. Cujus quidem generis sunt et omnes aliae apocryphae scripturae in Gelasiano decreto descriptae, quas vel ex Manichaeo, vel ex ejus discipulis prodiisse, veteribus scriptoribus persuasum fuit, ut videre est apud Caveum, saeculo Novatiano, pag. 92.
Qui pariter duos alios incertae aetatis hujus nefandae sectae scriptores recensuit, quos ex celebrioribus fuisse asseverat. Horum prior est Agapius, scriptor (ait) satis obscurus, cujus utpote, praeter Photium, nullus (quod sciam) veterum meminit. Caveo Tillemontius [Col. 0900C] [Col. 0900D] Tillemontius, in Memoriis ad Ecclesiast. Hist., tom. IV, pag. 403. suffragatus est, qui Photii testimonio pariter adhaerens, Agapium Eunomio facit coaevum; huncque suis scriptis exagitasse ac perstrinxisse affirmat, quamvis ad Manichaeorum partes jam turpiter ille defecisset. Hinc tamen inter utrumque aliquod dissidium. Nam Caveus altius res repetens, et ad ea quae de Agapio Petrus Siculus scripserat animadvertens, aliter Photii testimonium explicari posse contendit. Agapium quidem unum fuisse ex duodecim Manetis discipulis, qui librum confecit Heptalogum dictum, jam ex eodem Petro Siculo ipsi annotavimus. Qui igitur fieri potuit ut is Eunomii aetate adhuc superstes contra eum ejusque errores stylum strinxerit? Ab anno enim quo Manetis haeresis damnanda innotuit ad Eunomii Aetii notarii lapsum octoginta et amplius anni fluxerunt. Quod sane temporis intervallum minime cum hisce duobus cohaerere potest; ut videlicet unus et idem Agapius ex duodenis primariis Manetis discipulis fuerit, et tamdiu vixerit ut Eunomium suis scriptis potuerit exagitare.
[Col. 0900D] Gravem hunc scopulum quem praevidit Guillelmus Cave, multo studio praecavere nisus est. Sed utrumque contingere potuisse asseverans, alias et alias conjecturas tum ex Epiphanio, tum ex Cyrillo Hierosolymitano, quas ad rem suam facere arbitratur, adducit, lectorem eas perpendere admonet, 118 atque tandem nihil in hac parte pro certo statuere velle definivit. Cujus quidem rei statum, sive rationem diligentius inquirere nunc nobis otium haudquaquam est, cum plane interciderint, aut saltem prorsus lateant vetustiora illa monumenta quae ejusmodi quaestionem dirimant.
6. De reliquis igitur Agapii Operibus, aliqua dumtaxat [Col. 0901A] dicenda supererunt, cui laudatus Photius duo alia Opera adjudicavit. Horum alterum in viginti duos est dispertium libellos; alterum vero centum et duo capita complectebatur, et utrumque Uraniae cuidam, sectae suae mulierculae studiique sui sociae, ipse auctor nuncupavit. Si curiosius praeterea ex Photio sciscitemur cujus generis argumenta his in libris Agapius explicaverit, illud evidentissime patebit, sola nefaria ac fabulosa commenta iis in Operibus contenta fuisse, quae ex Turbonis confessione et Augustini testimoniis in superioribus luculentius ipsi explicavimus, in quibus expendendis nunc iterum immorari supervacaneum ducimus [Col. 0901D] Consule Photium, cod. 179, et Guill. Cave, dissert. de Script. incertae aetatis, pag. 165. .
Sed in hunc eumdem incertae aetatis scriptorum ordinem quemdam Alexandrum rejiciendum esse Guillelmus Cave arbitratus est, quem Lycopolitam, ex Lyco una Thebaidis Aegypti urbe, veteres appellarunt. Erat quidem primum cultu gentilis. Deinde vero cum Manichaei se in eas Aegypti recepissent regiones, ad horum castra transfugit. Demum autem ejurata [Col. 0901B] nefaria hac haeresi catholicam professus est religionem. Jam vero antequam se ab hujus haereseos labe purgaret, librum de Manichaeorum Placitis, quae optime et intime noverat, conscripsit; in quo, eodem Caveo auctore, interiorem eorum sensum accurate exponit, et malesana hujus sectae dogmata rationibus ex arcano philosophiae petitis solide refellit. Hujus scribendi stylum veluti duriusculum parumque difficilem idem Caveus taxat; nec ejus aetatem certo definire ausus est, etsi non longe remotum fuisse a Manetis temporibus suspicetur; cum idem Alexander affirmet ea dogmata ab iis qui cum homine familiariter conversati fuerant accepisse. Quae verba ad Papum et Thomam Manetis discipulos referenda esse arbitramur, cum de his duobus dumtaxat faciat mentionem. Varia demum hinc inde collecta de hujus Alexandri operibus et aetate, Guillelmus Caveus retulit, parum quidem inter se cohaerentia, quae a nobis praetermittuntur, ne incertis dubiisque rebus insistamus.
[Col. 0901C] 7. Jam vero de Adimanto, celebri quidem Manichaicae sectae discipulo (quem cum Adda Caveus, ut vidimus, olim confuderat), verba faciamus, praesens nostrum postulat institutum. De hujus autem scriptis atque gestis non semel suis in Operibus Augustinus disseruit; sed ita cum eo congreditur, ut hominem ex hac luce migrasse describat, illiusque dumtaxat scripta exagitet et convellere conetur. Id quidem ex priori libro Retractationum, cap. 13, innotescit, quo nimirum, Opera a se ipso conscripta recensens, cum adhuc presbyteratus ordine fungeretur ait: Eodem tempore [Col. 0901D] Id est anno 394 aut 395, ut novissimi Augustini Operum editores annotarunt. Consule tom. VIII pag. 79. venerunt in manus meas quaedam disputationes Adimanti, qui fuerat Manichaei discipulus, quas conscripsit adversus Legem et Prophetas, velut contraria eis evangelica et apostolica scripta demonstrare conatur. Adamantici igitur istius libri titulum atque scopum nobis indicat S. doctor; sed cum scriptorem Manichaei discipulum ibi appellet, et de eo tamquam de homine diu vita functo verba faciat, vix dubitare possumus [Col. 0901D] et Manetem audiisse, et, ejus parente, Adda nimirum, agente, inter secundi ordinis discipulos saltem locum obtinuisse [Col. 0902D] Consule quae diximus praecedenti cap. 2. . Sed et Adimanti Operum praeterea idem Augustinus libro contra Faustum meminit. Primo quidem cum 119 sub istius nomine verba ponens, hunc Faustum, veluti de sua, Manetis et Adimanti doctrina gloriantem, quasi in scenam venire compellit, qui elatus insania audacius affirmabat: Satis superque jam in lucem traductis erroribus ac Judaicae superstitionis simul, et semichristianorum abunde detecta fallacia, a dilectissimo, scilicet, et solo nobis post beatum Patrem [Col. 0902A] nostrum Manichaeum studioso Adimanto, non abs re visum est. Ex quibus sane Fausti verbis, non tantum patefactum est consuevisse Manichaeos, catholicae religionis cultores, tamquam fallaciis et pravis dogmatibus deceptos postulare; sed et Adimanti scriptis insistere voluisse, quem tamquam alterum post Manetem illius profanae sectae antesignanum venerabantur. Iterum quoque idem Augustinus Faustum exagitat, quod ex ficto quodam, ab Adimanto adducto, Scripturarum conflictu, turpius errasset vel circa hominum, brutorum et vegetabilium substantiam, quorum vitam ejusdem esse naturae Adimantus post Manetem fabulabatur; vel dum de animarum transitu, et in nova corpora commigratione, aut denique cum ex novi et veteris Testamenti Scripturis de vano superstitiosoque ciborum delectu ratiocinabatur. Hos enim potissimum errores, ex Adimanti voluminibus Faustum imbibisse, et ex eis horrendas blasphemias propugnasse, disertius idem Augustinus libro sexto demonstravit [Col. 0902D] Augustin., lib. VI contra Faustum, cap. 6, et lib. contra Adimantum Manichaei discipulum, cap. 12. . Durius tandem sanctus doctor in [Col. 0902B] ipsum Adimantum invehitur, eum refutans errorem quo docebat etiam rationales, id est hominum animas in belluina corpora posse contrudi, Quid ergo faciet (Adimantus, videlicet) de tanto scelere, si quando tardum jumentum plagis ant concitatum freno fatigavit, in quo forte patris ejus anima fuerit? Ut non dicam, quod etiam occidere parentes suos inter pediculos et pulices potuerit, a quorum isti interfectione non temperant. Noverat praeterea Augustinus aliquos Manichaeos hisce similibusque perstrictos rationibus, negare consuevisse usque ad ista minutissima animantia revolvi animas humanas posse. Quod quidem effugium ultro sanctus doctor concedens, ex eo occasionem sibi nactus est, ut magis atque magis Adimantum et caeteros Manichaeos perstringeret. Quare a minutioribus ad grandiuscula progrediens, satis lepide eos illudebat, et ita erudite ratiocinabatur. Quid enim eis prodest quod aliquando negant, etc.? Hoc enim negant ne tam multarum interfectionum rei teneantur, [Col. 0902C] aut cogantur parcere pediculis, pulicibus et cimicibus, et tantas ab eis molestias, sine ulla caedis eorum licentia sustinere. Sed ut vehementer adhuc urgentur, ideo Augustinus subjicit: Cur in vulpeculam revolvi anima humana possit, et non possit in mustelam, cum catulus vulpeculae fortasse etiam minor sit quam magna mustela. Denique ut horum dictis plenius illudat, argumentum hisce claudit verbis: Deinde si in mustelam potest, cur in murem non potest? Et si in istum potest, cur in stellionem non potest? Et si in eum potest, cur in locustam non potest? Vel in apem, vel in pulicem vel in aliud multo minutius pervenire? Ex qua quidem disserendi ratione, Adimantum, caeterosque Manichaeos innumerabilium homicidiorum reos fieri demonstrat, quippe qui cum superstitiosae et nugatoriae huic credulitati sive dictamini insisterent, eorum conscientia hisce maximis erroribus impedita gravius laborabat.
8. Hoc autem contra Adimantum libro, totus est Augustinus in conciliandis inter se Scripturarum sententiis, [Col. 0902D] quas de Testamento vetere ac novo, velut invicem contrarias, idem Adimantus, utrumque Testamentum ab uno et eodem esse non posse contendens, corraserat. Sed alterius libri a se ipso contra eumdem editi idem meminit Augustinus; in quo primum positis Adimanti verbis, iisdem S. Pater suam reddiderat 120 responsionem. Quod opus, ait [Col. 0902D] August., lib. I Retract., cap. 22. , uno volumine conclusi, et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod primum respondi perierat, et tunc inventum est cum jam iterum respondissem, aliquas sane earumdem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solvi, adhuc etiam [Col. 0903A] aliquibus non respondi. Si quis vero in his rebus plenius institui cupiens, sciscitaretur ex nobis ad quos potissimum ecclesiasticos et populares sermones hic provocare voluerit Augustinus, huic interroganti illico respondebimus, calumniosa Adimanti objectamenta sermone 12 maxime diluere [Col. 0903D] Serm. 12, alias de diversis 16, tom. VI pag. 50 et 51. , quo videlicet, adhuc agere volens de Manichaeorum fraudibus et dolis, in Adimantum invehitur, qui, studiose apostoli Pauli testimonio corrupto et depravato, contendebat inferre Neque principes, neque potestates, neque virtutes Deum cognovisse. Ut ergo ejusmodi evertat calumniam, ait: Sed primo ab istis vellem quaerere ubi Adimantus apud Apostolum legerit, nam talium calumniarum iste conscriptor est. Vellem ergo diceret ubi legerit testantem Apostolum et confirmantem, ut dicit [Col. 0903D] Ibid. cap. 11. , quod neque principes, neque potestates, neque virtutes Deum cognoverunt. Cum Dominus etiam hominum in se credentium dicat Angelos quotidie videre faciem Patris. Haec ergo et id genus alia profert Augustinus ad conciliandum videlicet celebre Jobi testimonium, [Col. 0903B] quod cap. I, 6, legimus, cum illis aliis Matthaei verbis cap. V, 8, quibus Adimantus insistebat, ut utriusque Testamenti repugnantiam induceret et suaderet.
9. Verum enim vero cum de hoc Adimanto nihil aliud aut in Augustini Operibus, aut in aliorum scriptis scitu dignum occurrat, jam eo praetermisso ad Fortunatum presbyterum, Manichaeorum quoque sectatorem horumque doctrinae vindicem nostra se vertat oratio tandem necesse est. Is ergo, auctore Possidio, ejusmodi labe inquinatus, quando per Africae regiones haec infamis ac nefaria haeresis latius grassabatur, ut totam pene Hipponensem urbem et provinciam labefactaret atque corrumperet, nimis studiose allaboravit. Eodem itaque ibidem conversante atque manente, ita brevi hujus haereseos virus succrevit, ut quam plurimi ex illius urbis civibus et peregrinis pestilenti hac contagione vitiati fuerint. Interea (ait idem Possidius) [Col. 0903D] Possidius, in Augustini Vita, cap. 6, tom. X pag. 75, in edit. PP. S. Mauri, et tom. VIII, pag. 67. Hipponenses cives et [Col. 0903C] peregrini Christiani, tam catholici quam etiam Donatistae adeunt Augustinum presbyterum, atque deposcunt ut illum hominem (Fortunatum videlicet) Manichaeorum presbyterum, quem doctum credebant, videret, et cum eodem de lege tractaret. Cum haec vero apud Afros in Hippone potissimum celebri urbe gerebantur, Arcadius Augustus et Rufinus, viri clarissimi, secundum agebant consulatum, illudque incidit in Christi an. 382. Quare S. presbyter Augustinus, ut omnium votis indulgeret, oblatam sibi provinciam subire minime detrectavit: Quinimmo, se omnino paratum exhibuit rationem de fidei rebus poscentibus reddere.
10. Cum itaque res ita disponerentur, Manichaei Fortunatum rogarunt cum Augustino subire periculum, ne communis eorum sectae causa periclitaretur. At ipse Fortunatus, qui apud Carthaginem quondam Augustinum eodem Manichaeorum morbo laborantem noverat, cum eodem congredi verebatur. Sed tandem suorum maxime instantia coactus et verecundatus, promisit [Col. 0903D] cominus se esse venturum, certamenque disputandi subiturum. Die ergo quinta kalendarum septimi mensis apud Hipponem, in Sossii balneis, Augustinum inter et Fortunatum disputatio incoepta est. Ad quam audiendam magna populi frequentia convenerat, astantibus potissimum doctis et curiosis viris, qui utrisque partibus, ut fieri solet, studebant. Tum vero notariorum tabulis apertis, Augustinus diputationem orsus est; et quaestio potissimum versabatur unde malum sit. Qua 121 in re, cum is catholicae doctrinae propugnator exortum fuisse hominis malum ex libero voluntatis arbitrio explicaret; illo autem (Fortunato, videlicet) naturam [Col. 0904A] mali Deo coaeternam persuadere moliente, sed in disputatione postremae diei parum sibi constante, confessus est nihil se adversus nos invenire quod diceret. Sed responsione deficiens, ultimo collaturum se cum suis majoribus ea quae refellere non potuit prosecutus est, et, si sibi forte de his satis minime fecissent, suae animae consulturum promisit [Col. 0904D] Augustinus, Retract. lib. I, cap. 15; et Possidius, ibid., cap. 6. . Haec laudato loco narrat Possidius, cujus tamen rei nos magis reddunt certiores ejusdem Fortunati presbyteri verba coram omnibus in secundae diei disputatione pronuntiata, quaeque cum a notariis exciperentur, in ecclesiasticis tabulis praeterea fideliter scripto consignata fuere, ut videre est etiam in calce ad disputationem secundae diei, quae cum priori exstat tomo VIII Operum S. Augustini. Interim vero nemo arbitretur Fortunatum Manichaeum tali tantoque pudore, verecundia et dedecore auctum, a suis erroribus resipiscere cogitasse, aut catholicis nomen in posterum dare voluisse. In id consilii profecto quilibet sanae mentis homo, cui suae fidei res nutari et ad exitium deduci intelligeret, statim [Col. 0904B] incidisset. Sed Fortunatus ille tanta affectus confusione de Hipponensi urbe profectus, ad eamdem amplius non remeavit, nec tamen catholicus factus est. De hoc tandem Fortunato Manichaeo presbytero nullibi, quod sciverim, Augustinus facit mentionem [Col. 0904D] August., lib. Retractationum laudato, cap. 16, et epist. 79, alias 244. . Hujus dumtaxat quaedam exstat epistola ad alium scripta Manichaeum presbyterum, quem Felicem fuisse congregationis S. Mauri Patres in novissima Augustini editione suspicati sunt. Hunc ergo Augustinus jam ad episcopatum Hipponensem assumptus hisce verbis compellavit: Itaque denuntio tibi in nomine Christi, ut si paratus es, solve quaestionem in qua defecit praedecessor tuus Fortunatus; et ita hinc ierat, ut non rediret, nisi cum suis disputatione collata inveniret quid contra respondere posset disputans cum fratribus. Ex his itaque liquet presbyterum hunc Manichaeum, qui Fortunato successerat, ab Augustino excitatum et provocatum fuisse ad eamdem solvendam quaestionem, in qua turpius ejus defecerat praedecessor. Qui [Col. 0904C] ita ex Hipponensi urbe dilapsus est, ut studiose confinxerit cum caeteris Manichaeorum principibus se velle conferre, quae ei fuerant objecta.
11. Fortunatum hunc presbyterum Faustus, gente Afer, civitate Milevitanus, Manichaicae sectae episcopus, excipit, qui anno quadringentesimo floruit. Hujus ingenium, studia, animi dotes, et scripta inter caeteros unus Guillielmus Cave [Col. 0904D] Guillielmus Cave, Hist. Litteraria, pag. 218. descripsit dicens: Vir fuit eloquio suavis, ingenio callidus, loquax potius quam eloquens, sciolus magis quam solide doctus. Et rursus paulo infra subjicit: Volumen vero conscripsit adversus rectam Christianam fidem et catholicam veritatem. Nihilominus tamen laudatus scriptor non satis accurate hujus libri argumentum descripsit. Nam Augustinus, qui Fausti Manichaei opus sedulo lustravit, libro II Retractationum, cap. 7, quid istud in se contineret his verbis explicavit dicens: Contra Faustum Manichaeum blasphemantem Legem et Prophetas, et eorum Deum, et incarnationem Christi, Scripturas autem novi Testamenti, quibus convincitur, falsatas esse [Col. 0904D] dicentem, scripsi grande opus, verbis ejus propositis reddens responsiones meas. Hunc hominem quidem noverat Augustinus, qui, in suarum Confessionum sincero sacrificio, quemadmodum in Manichaeorum sectam incidisset prolocuturus, ait: Jam venerat Carthaginem quidam Manichaeorum episcopus Faustus nomine, magnus laqueus diaboli, et multi implicabantur in eo per illecebras suaviloquentiae . . . fama enim de illo praelocuta mihi erat, quod esset honestarum omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis 122 liberalibus eruditus. Ejusmodi porro Fausti Manichaei fama apud suos asseclas valde pervulgata, jam diu [Col. 0905A] desiderium in Augustinum excitaverat eum docentem et disputantem audiendi. Nam si quandoque annorum novem spatio, quo erranti quasi animo S. Pater huic sectae haerere videbatur, in auditorum dumtaxat, non electorum classem redactus, in difficiles offendebat nodos, atque quaestiones, quas profanae illius religionis caeteri homines solvere nesciebant, nimis extento desiderio venturum exspectabant illum Faustum cujus adventu (ait ipse) collatoque colloquio, facillime mihi haec, et si qua forte majora quaererem, enodatissime expedirentur [Col. 0905D] Confess. lib. V, cap. 6. . Id sane caeteri Manichaei cum Augustino de fidei rebus congredientes promittebant. Quasi quod illius nefandae sectae mysteria uni dumtaxat essent Fausto episcopo revelata. Augustinum tandem ejusmodi gentis Manichaicae fama fefellit. Si quidem ubi venit, expertus sum (ait) hominem gratum, et jucundum verbis, et ea ipsa quae illi solent dicere multo suavius garrientem. Sed quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam [Col. 0905B] similibus rebus Augustini aures fuerant satiatae, nec ideo illi meliora videbantur, quia melius dicebantur, nec ideo vera, quia diserta, nec ideo sapiens anima, quia vultus congruus, et decorum eloquium. Sed ad particularia ejusdem Fausti gesta, sciendi facultatem, divinarum naturaliumque rerum cognitionem descendens, quid quantove in his homo ille tantopere a suis aestimatus polleret, cum variis in familiaribus congressionibus idem Augustinus expertus esset, hocce postremum de eodem protulit judicium. Cum videlicet ab eorum opinione recessisset quibus prudens et sapiens videbatur, quia delectabat eos loquens, scribit: Post varia igitur familiaria pericula expertus sum prius hominem expertem liberalium disciplinarum, nisi grammaticae, atque ipsius usitato modo, et quia legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecae libros, et nonnulla poetarum, et suae sectae, si qua volumina Latine atque composite conscripta erant. Et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio, inde suppetebat eloquium quod fiebat acceptius, [Col. 0905C] magisque seductorium moderamine ingenii et quodam lepore naturali. Ejusmodi ergo animi corporisque dotes, quas caeteri Manichaei in Fausto episcopo admirabantur, nec leniter Augustini ingenium demulcere, aut seducere potuere. Nam postquam illi satis earum artium imperitus apparuit, quibus excellere et fama venditabat, et Augustinus ipse putaverat, is statim desperare coepit posse Faustum aperire et dissolvere eas quaestiones in quibus, spectatis Manichaeorum fabulosis principiis, ejus animus nimis fluctuabat. Id praesertim ei evenisse fatetur, cum, conversis oculis in eorum libros nugis refertos, omnia quae de coelorum, siderum, solis et lunae motibus, qualitatibus affirmabant perfecte scire et intelligere cupiebat. Quae omnia Faustus, in mathematicis disciplinis nusquam eruditus, cum minime explicare posset, quemadmodum eum confiteri non puduit; illico omnis Augustini conatus, quo proficere in illa secta statuerat, illo homine cognito, prorsus intercidit, non ut ab eis omnino se separaret, sed quasi melius [Col. 0905D] quidquam non inveniens eo quo jam quoquo modo irrueret. Defervescente igitur ejusmodi prava Augustini cupiditate pro addiscendis omnibus Manichaicis dogmatibus atque mysteriis, quasi derepente ejus animus coepit nutare. Qui quamvis non illico divinae gratiae motibus acquieverit, aut obtemperaverit, tamen manus Domini in abdito providentiae suae, non deseruerunt animam ejus, et de sanguine cordis matris suae, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro filio sacrificium offerentis cum eo miris modis egerunt [Col. 0905D] Eodem lib. V, cap. 7. .
12. Haec itaque de Fausti gestis, studiorum ratione, scientiarum facultate, divinarum humanarumque rerum [Col. 0906A] ejus cognitione, hujusque scriptis tradidit Augustinus, in quibus expendendis nos haud diutius immorari 123 possumus, ne Augustini potius, quam hujus Manichaei episcopi gesta pandere velle videamur. Illud unum tandem superaddendum esse arbitramur: Augustinum, videlicet, jam e Manichaeorum laqueis solutum, atque ad episcopatus ordinem evectum, contra hunc Faustum stylum strinxisse huncque triginta tribus libris exagitasse [Col. 0905D] Augustini libri triginta tres contra Faustum Manichaeum exstant tom. VIII, pag. 131. . Quod sane opus ita ingeniose digessit, ut primo sub istius Fausti nomine verba posuerit, singulis capitibus totidem catholicas responsiones a se ipso conscriptas subjiciendo. Qualem vero finem Faustus ipse subierit, narrat libro V cap. 8, ubi S. Pater totus est in exprobranda Manichaeorum audacia, qua temere et sacrilege contendebant se persecutiones et hominum odia sustinere propter justitiam, cum videlicet Africae proconsules poenarum rigore contra hanc nefariam sectam animadvertentes, ipse Faustus convictus, vel confessus quod Manichaeus esset, cum aliis nonnullis secum ad [Col. 0906B] judicium proconsulare perductis in insulam relegatus est [Col. 0905D] August. lib. V contra Faustum, cap. 8. . Sed de hoc judicii genere luculentius et commodius sequenti cap. acturi sumus.
13. Superest jam vero ut de quodam Secundino altero Manichaicae sectae vindice atque scriptore verba faciamus, quem gente Afrum fuisse perperam omnino Guillelmus Cave arbitratus est. Addidit praeterea hunc hominem vixisse post Augustini ad Ecclesiam reditum, et absolutos de libero Arbitrio libros tres; sibique videri Secundini ad Augustinum epistolam, et Augustini ad Secundinum responsa, ad Christi annum 390 esse referenda. Quae duo sane non nisi ab homine audentius divinante, et de Ecclesiae scriptoribus falso et ex sola libidine ratiocinante, affirmari potuere. Et primo quidem quod ad ejus patriam attinet, Secundinum non ex Afrorum gente, sed ex Romano populo duxisse originem, ipsius indicant scripta. Etenim de semetipso disserens sic alloquitur Augustinum [Col. 0906D] Secundini epist. ad Aug. : Legit enim aliquanta exile meum [Col. 0906C] et qualecumque Romani hominis ingenium reverendae dignationis scripta, in quibus sic irasceris veritati, ut Hortensius philosophiae. Se Romanum igitur Secundinus appellat, et ad ea provocat scripta quibus Augustinus, jam diu ad catholicam conversus fidem, Manichaeos exagitaverat. Rursus idem Augustinus hunc ipsum hominem tamquam Romanum compellat, ita ejus ingenium, de quo Secundinus maxime gloriari videbatur, illudens; Quaero abs te acuto ac solerte viro, et a tuo Romano, ut gloriaris, ingenio, unde habeat ista boni natura pati posse quod patitur, ut consentiat malo [Col. 0906D] Augustin. lib. contra Secundinum cap. 19, tom. VIII, pag. 383. .
Nec minor est Guillelmi Cavei allucinatio, vel [Col. 0906D] Guillelmus Cave, saecul. Arian. ad Christi an. 390, pag. 184. oscitantia in definiendo tempore quo vel Secundinus Augustinum suis scriptis adorsus est; vel cum is, contra eum exarato opere, omnia ipsius epistolae argumenta rejecit. Nam si Prospero, Possidio aliisque supparibus scriptoribus fidem adhibere volumus, Augustinus, ejurato Manichaeismo, anno 387 catholicorum societati se adjunxit. Si igitur hocce Secundinum [Col. 0906D] inter et Augustinum litterarum commercium in annos post hujus ad Ecclesiae reditum rejiciendum esest, ut Guillelmus Cave oscitanter commentus est, jam inde isthaec staret consecutio, videlicet, circa Christi annum 390 ejusmodi fuisse evulgata. Verum laudata consecutio illico caderet, si Secundinus suis in scriptis Augustinum subdole jam veluti episcopatus honorem adeptum vellicaret et impeteret; et Augustinus ipse hujus calumniis occurrens, callido homini se catholicorum episcopatum obtinuisse non dissimularet. At Secundinus revera Augustinum insimulat quod a Manichaeo timore quodam et assequendi [Col. 0907A] honoris cupiditate allectus defecisset; atque inter scribendum iis semper usus est phrasibus quas cum episcopis dumtaxat adhiberi fuit consuetum, videlicet, salutarem tuam egregiam sanctitatem, 124 domine merito laudabilis et percolende; vel illam: illud vero facere non possum tuae patientissimae sanctitati [Col. 0907D] Secundini Manichaei epist. ad August. exstat tom. VIII, pag. 370. ; aut denique hanc aliam: quamquam haec tuae sanctitati dicere nimis absurdum sit; atque id genus alia vocabula, quibus soli episcopi tunc temporis honorabantur. Quid plura? Augustinus ipse, Secundino occurrens, se jam episcopatus honorem assecutum fuisse asseverat. Quamobrem (ait) etsi non bona de me suspicatus sis, quod carnali timore alicujus incommoditatis, quae de vestra societate mihi accidere poterat, haeresim Manichaeorum reliquerim, vel cupiditate honoris quem in catholica adeptus sum. Quid vero diutius in his immorabor? Suorum quidem librorum temporis aliquam rationem nobis Augustinus ipse duobus in Retractationum libris reliquit. In quibus recensendis, cum suae vitae ordinem sequatur, librum [Col. 0907B] de quo agimus inter eos retractat quos episcopus elaboraverat. Id profecto Caveus novisset, si cap. 10 lib. II Retract. consulere voluisset, ubi hujus contra Secundinum libri diserte meminit, ut post haec observabimus. Cum igitur Augustinus, jam presbyter factus, episcopalem dignitatem non nisi anno 304 fuerit assecutus, inde sequitur ante hoc tempus illud litterarum commercium inter eos intercedere non potuisse.
Diligentius tamen congregationis S. Mauri PP. in novissima Augustini Operum editione hanc veritatem scrutati sunt [Col. 0907D] PP. Congregat. S. M., in Aug. Opera, quorum annotatio exstat tom. VIII Conc., pag. 371. . Et probabilioribus tandem conjecturis innixi, ejusmodi cum Secundini Manichaei tum Augustini catholici episcopi scripta in annum 404 aut in sequentem, qui est decimus sive undecimus post adeptum ab Augustino episcopatum, rejicienda esse arbitrati sunt, ita scribentes: In Retractationibus proxime sequitur opus de Natura boni, quod libris contra Felicem in fine anni 404 conscriptis [Col. 0907C] subnectitur. Pertinet itaque hic liber (contra Secundinum) ad annum circiter 405.
Jam vero annotatis Cavei allucinationibus, quarum altera ad Secundini Manichaei patriam, altera ad tempus illius conscriptae epistolae pertinet, tertiam adhuc, quae caeteris gravior est, describere et praecavere debemus. De eodem enim Secundino ita scripsit: Magna illi cum Augustino intercesserat familiaritas, dum uterque in haeresi Manichaeorum versaretur. Nugas garrire Caveum nemo ignorare potest qui Augustinum consulat. Is sane hunc hominem numquam vidisse, citra omnem mendacii labem sincere fassus est, quamvis ambo Romae quondam Manichaicis laqueis fuissent irretiti. Laudato enim II libro Retract. cap. 10 haec habet Augustinus [Col. 0907D] August. II lib. Retract., cap. 10. : Secundinus quidam, non ex eis quos Manichaei electos, sed ex eis quos auditores vocant, quem nec facie quidem noveram, scripsit ad me veluti amicus, honorifice objurgans quod oppugnarem litteris illam haeresim, et admonens ne facerem, atque ad eam potius sectandam exhortans cum ejus [Col. 0907D] defensione et fidei catholicae reprehensione. An Caveus, si quid operis impendisset in perquirendis ex Augustino Secundini gestis, patria, moribus, familiaribusque sociis, in eam opinionem fuisset lapsus? An postremo loco magnam inter hos duos homines intercessisse familiaritatem affirmasset, dum uterque in haeresi Manichaeorum versabatur, cum eum hominem nec facie vidisse asseveret Augustinus?
3. Interim tamen haec praetereamus, et nostra oratio potius se convertat ad epistolarum commercium quod Augustinum inter et Secundinum Manichaeum habebatur, earumdem epistolarum argumenta [Col. 0908A] exquirentes. Et primo quidem Secundinus se Augustini amicum simulans, hunc suis litteris adoritur, vellicat, atque carpit, quod a Manichaica defecisset secta. Quam ob causam, Manetis Persae iram indignationemque in judicii potissimum die subeundam Augustino imprecatur. Huic duas defectionis causas objicit: alteram 125 ex timore, quo vereri confingit omnes saeculi corporales poenas, injuste Manichaeis indictas, vel quandoque publica potestate inflictas; alteram vero ex honoris cupiditate ortam; qua videlicet Augustinus laborans, episcopatus gradum in catholica Ecclesia sibi dari concupierat. His itaque calumniis voluit occurrere Augustinus, et celebre quoddam opus elucubravit quod in sex supra viginti capita distribuit [Col. 0908D] August. lib. contra Secundinum cap. 11. . Atque potissimum duas praecipuas sibi calumnias subdole et falso intentas diluere nititur. Primo non ex alio timore suam a Manichaica secta defectionem repetendam esse ostendit, quam ex Apostoli ad Timotheum verbis cap. IV, 1, videlicet: Spiritus autem manifeste dicit quia in novissimis [Col. 0908B] temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, quae in Manichaeos quadrare veteribus omnibus abunde fuit persuasum. At ad posteriorem suae defectionis causam sermonem convertens, eumdem Paulum apostolum ad Romanos interpellat, sequentia verba usurpans [Col. 0908D] Apost. ad Rom. cap. II, 16. : Gloria autem et honor, et pax omni operanti bonum, ut indicaret, videlicet, non a mali opifice quem Manichaei confingebant, sed a summo incommutabilique bono isthaec dona derivari, palam et sine ulla prorsus ambiguitate fatetur. Neque in his dumtaxat duabus refellendis calumniis Augustinus insistit: sed singula proferens et prosequens instituta quae ex Manichaeorum schola Secundinus objecerat, prospero felicique gressu, omnia et singula adversae partis argumenta tandem dissolvit, rejicit, atque subvertit. Duos tandem ejusdem nominis viros Augustinus contra Donatistas disputans recensuit; quorum alterum Secundinum a Cedia, alterum Secundinum [Col. 0908C] a Carpis appellavit [Col. 0908D] August. lib. VI contra Donatistas alios duos Secundinos commemorat. ; qui cum valde diversi sint a Secundino Manichaeo, hic annotare debuimus, ne quisquam unum cum alio confundens in errorem incideret. Hisce autem hactenus conscriptis, nos oporteret adjungere Felicis quondam Manichaei presbyteri gesta, qui binas saltem, aut ternas eum Augustino publice habuit disputationes. Idque in magnum lectoris commodum cessisset, ne huc illucque eum vagari sineremus, pro conspiciendis rebus in Africa Augustini aevo a Manichaeis gestis, simulque ut sub unico tantum capite patefaceremus ea quae in hujus cap. exordiis pollicebamur. Verum quia istius Manichaei disputatio non ad privatorum hominum contentionem, sed ad publicam catholicae Ecclesiae causam pertinere nobis visa est; quia et eo tempore habita quo sacerdotes saeculique judices in Manichaeos variis poenarum generibus animadvertere coeperant; quia praeterea Felix ipse presbyter post habitas cum Augustino collationes, de errore convictus, ejurata primum nefaria haeresi, omnem labem [Col. 0908D] delere conatus est, catholicorum communioni se consociando, idcirco cum de eo, tum de aliis Africae potissimum Manichaeis publico judicio convictis, qua poterimus brevitate opportunius sermonem habebimus.
1. Etsi non sim nescius quantum ea Romanae Ecclesiae agendi ratio quibusdam invisa sit, qua perpetuo consuevit acatholicorum hominum codices et volumina disperdere, atque igne concremare, non debeo tamen in praesens de ea sermonem praeterire, ex Beausobriano scribendi ratiocinandique scopo occasione arrepta. De quatuor Romanis pontificibus qui Manichaicos libros legendos proscripserunt, et omni adhibito studio igne concremandos tradiderunt, non semel verba fecit Beausobre huc illucque varias querimonias spargendo, quod libri hujusmodi ad antiquorum philosophiae theologiaeque cognitionem pertinentes, prorsus perierint, ex quibus sincere ea dogmata et systemata hauriri possent quae ab iisdem haereticis propugnabantur [Col. 0909D] Beausobre, lib. I, cap. 12, et in sermone prolegomeno ad alteram partem. . Taxat pariter, vellicat [Col. 0909B] atque carpit hanc agendi rationem, veluti injustam; sed imprudenter et insulse. Nam tantae eruditionis virum, qualem se esse jactat, summopere dedecet ea ignorare quae quovis tempore et apud quamcumque religionem obtinuerunt. Primo ergo animadvertat eam religionem a veteribus esse appellatam, quae superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam caeremoniamque affert. Comitem habere pietatem sanctitatemque in iis qui divinis praesunt rebus, et rerum civilium oeconomiam administrant, Cicero ipse fassus est. Istis namque ob muneris praestantiam, et dignitatum auctoritatem, ea omnia necessario proscribere et praecavere incumbit quae divini Numinis cultum aut labefactare aut ad exitium perducere possunt. Propterea quidquid ab imperitorum opinionibus ficte in alicujus etiam profanae religionis detrimentum et labem aliquando excogitabatur, illudque de novo inter res sacras sensim induci curabatur, omni nisu quaelibet natio a suis [Col. 0909C] ritibus ejecit et exhorruit, variis poenarum generibus eos etiam coercens, qui, mutatis patriis legibus, res divinas aliter facere ausi essent.
2. Cujus quippe rei, etsi innumera exempla proferre possemus ex Tito Livio, Romanarum rerum scriptore; tamen ne extra praescriptos concertationis limites vagari videamur, illud unum interim in medium proferimus, quo intelligimus Romanos externae et novae religionis inductionem improbasse, eamque tamquam sibi, majoribus et diis perniciosam abolendam judicasse. Dum ergo, consulatum agentibus Q. Fabio, T. Sempronio, cum Annibal videlicet in Tarentino agro aestatem consumpsit, et quo diutius bellum trahebatur, inter caetera, etiam religionis res variabant, et potissimum ex parte externa, ita ut aut homines, aut dii repente alii viderentur facti. Nec jam in secreto modo, neque intra parietes abolebantur Romani ritus; sed in publico etiam, ac foro, Capitolioque, mulierum turba erat, nec sacrificantium, nec precantium deos patrio more. Cum itaque [Col. 0909D] malum tam graviter increvisset, et potentius apparuisset, quam per minores magistratus sedari posset, M. Atilio praetori Urbis negotium a senatu datum est ut his religionibus populum liberaret. Is ergo et in concione 127 senatus-consultum recitavit, et edixit: Ut quicumque libros vaticinos precationesve, aut artem sacrificandi conscriptam haberet, eos libros omnes, litterasque ad se ante kal. Aprilis deferret, ne quis in publico sacrove loco, novo aut externo ritu sacrificaret.
3. Hoece autem studium in catholicae religionis munimen et praesidium sacro divinoque inspiratos consilio Romanos pontifices aliosque pastores et imperatores [Col. 0910A] christianos adhibuisse, non inficiatur Beausobre. Qui tamen, magistratuum et antiquorum ethnicorum principum agendi rationem et oeconomiam minime animadvertens, censorio stylo notare et carpere ausus est quotquot ex catholicis PP. ignibus concremandos et disperdendos Manichaicos libros jusserunt. Id non tantum in priori suae Historiae parte annotavit, sed disertius explicavit in sermone prolegomeno partis secundae, quem orditur affirmando et statuendo valde difficilem rem, aut fere impossibilem esse, hodierna die justam et completam ideam exponere ad philosophiam theologiamque Manichaeorum pertinentem; quia eorumdem scripta volumina amplius non existunt [Col. 0909D] Beausobre, serm. praelim. ad II part., p. 218. . Ait postmodum se nescire an inter antiquos Leo Magnus primus fuerit, qui Manichaicos libros disperdi et concremari jussit; scire tamen hunc fuisse imitatum a suo successore Gelasio, qui horum codices ante ecclesiam S. Mariae ut incenderentur mandavit. Quam consuetudinem Symmachus papa paulo post secutus est. Nam ex Anast. [Col. 0910B] Bibliothecario habemus: Manichaeorum omnia simulacra, vel codices, ante fores basilicae Constantinianae incendio cremavit. Contendit primo Manichaeorum simulacra incendio cremari haud potuisse. Tum quod magi, quorum religionem Manichaei prosequebantur, ex Epiphanio [Col. 0909D] Epiphanius, ab eodem laudatus, lib. contra [Col. 0910D] Haereses. , idola non habebant; tum denique quia Manichaei ignem, solem et lunam colebant, quarum rerum idola haud poterant incendi. Denique concludit Hormisdam pontificem in horum haereticorum causa suorum praedecessorum exemplum esse secutum. Ex hactenus descriptis nihil occurrit quod videlicet graviter laedat Romanorum praesulum agendi rationem. Infirmum dumtaxat illud dictum offendimus, quo contendit non potuisse Symmachum papam Manichaeorum simulacra concremare, quia ignem, solem et lunam repraesentabant; quasi quod ejusmodi simulacris eadem vis et natura insit quae ipsis rebus repraesentatis existit. Ignis quippe substantia, sicut solis et lunae, incendio consumi non potest. Sed quis [Col. 0910C] negabit simulacra horum lignea, testacea, conflatilia, haud posse incendi?
4. Post haec auctor Beausobre sensim se in lectoris animum insinuare quaerit; et, cujusdam ignorantiae praetextu, hinc inde disserit, an antiquorum episcoporum laudari oporteat studium, quo Christianorum imperatorum animus movebatur, ut haereticorum libros igni tradendos decernerent, capitisque sententiam contra eos juberent qui similes libros aut legere aut apud se retinere ausi essent. Quarum legum scopum et finem bonum fuisse sibi persuadet; sed simile exemplum taxat tamquam valde perniciosum, adhuc ab ipsis Christianis veluti injustum et violentum condemnatum. Hanc futilem atque veneno aspersam conjecturam (quam nostri aevi scioli omnes sequuntur) ut probaret, vel eidem robur adjiceret, ad alteram Justini martyris apologiam provocat, in qua amare plorat Romanorum legem contra eos latam qui Sibyllinos et Hystaspis libros consulebant, quibus Christiani ad sua dogmata confirmanda utebantur. [Col. 0910D] At quis non intelligit justissimam fuisse S. martyris Justini querimoniam? Sibyllini enim libri apud ethnicos erant in usu. In arduis enim aggrediendis rebus vel expediendis Romani ipsi ad hos libros provocabant, ut inde subsidia haurirent. Quare ergo in imperii negotiis praefatis libris fidem praestabant, 128 et in Christianae religionis odium, quam obscure saltem vaticinabantur, in eos tantopere excanduerunt, ut ipsos disperderent? Arbitrabatur igitur Justinus hos libros ethnicis ipsis etiam subsidia exhibere posse ut facilius Christo nomen darent. Siquidem tantam in eos fiduciam habebant, auctore Tito Livio [Col. 0910D] Titus Livius, lib. V, cap. 13, et lib. XXXVIII, cap. 45. : Ut ex senatus consulto, cum insanabili perniciei finis non inveniretur, [Col. 0911A] libri Sibyllini aditi sint. Justini ergo querimonia non in eo sita erat, quod deperdita fuerint sacra monumenta ad catholicam fidem confirmandam apta et idonea; sed quod ethnici se quibusdam subsidiis privaverint, ex quibus aliquod saltem exiguum lumen nostrae Christianae fidei haurire potuissent. Caeterum quis umquam affirmare potuisset Sibyllinos libros fuisse vel necessarios vel idoneos ad confirmandos catholicos in sua fide? Scripturis utriusque Testamenti edocebantur, apostolicam praedicationem audiebant, perpetuis miraculorum signorumque experimentis illuminabantur, ne quidquam dicamus de summa pastorum cura et sollicitudine in primis Christianis instituendis et in fide roborandis. Iis ergo minime opus erat ad Sibyllinos libros provocare. Quod si Justinus aliique ex veteribus Patribus ad eos provocarunt ut ethnicos perstringerent, id dumtaxat ex quadam suppositione factum esse censemus. Quia videlicet sciebant hos libros ab eorum majoribus, sacerdotibus, pontificibus et magistratibus in veneratione [Col. 0911B] habitos fuisse. Cadit ergo prorsus Beausobre argumentum ex Justini martyris querimoniis desumptum, et propterea ad nostrum scribendi scopum, a quo paululum discessimus, regrediamur. Et quidem quae utilitas qualiave subsidia haurire potuissent catholici ex Manichaicis libris, ut aliqua ducti ratione de Romanorum pontificum decretis conqueri potuissent? Quid praeterea? Manichaei ad fidem auctoritatemque suis codicibus vindicandam, falso iisdem gravissima sanctissimaque pietatis nomina imposuere: Evangeliorum videlicet, Mysteriorum, Revelationum, Thesaurorum, et similia; atque ostentantes eos divinam scientiam continere, sacros tamquam canonicosque libros sub apostolorum nominibus inscribebant, apprime intelligentes non posse facile simplices, rudes et incautos homines decipere, nisi venenatam doctrinam quadam mellis specie praelinirent. Quomodo (ait S. Leo Magnus) facilius decipere simplices possent, nisi venenata pocula quodam melle [Col. 0911C] praelinirent; ne usquequaque sentirentur insuavia, quae essent futura mortifera. Ad praecavendum ergo ne catholici prava impuraque dogmata ad Christianae fidei labem et exitium imbiberent, ea oeconomia necessaria fuit, ut ejusmodi scripta penitus auferrentur, et ignibus concremanda traderentur. Propterea S. episcopo Turribio, Asturicensis Ecclesiae pastore vigilantissimo mandat, hujusmodi scripturarum exemplaria, multarum falsitatum seminaria, legenda non solum interdicere, sed penitus auferre, et ignibus concremare. Curandum ergo est (ait ipse Leo Magnus) et sacerdotali diligentia maxime providendum, ut falsati codices in nullo lectionis usu habeantur. Apocryphae autem scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solum interdicendae, sed etiam penitus auferendae sunt et ignibus concremandae [Col. 0911D] S. Leo Magnus, epist. 15, cap. 15. . Aequum autem justumque esse hocce S. Leonis decretum quis non videt? Fere id negat impudentissime Beausobre cum suis acatholicis, nimium [Col. 0911D] philosophiae et antiquarum rerum studium affectantibus; dicit ergo ibi interim se nolle primo reprehendere aut laudare hunc usum, tot legibus firmatum. Subjicit secundo quosdam revera libros reperiri incendio dignos. Cujusmodi sunt illi qui mores corrumpunt, aut religionis tum humanae societatis fundamenta penitus subvertunt. Sed aliud genus librorum non ita perniciosum sat esset populis abscondere, non autem plane supprimere, cum non desint multi viri prudentes qui ex iisdem utilitatem haurire possent. Si igitur Manichaeorum libri (concludit Beausobre) 129 tales sunt quales describuntur, ego auderem affirmare maxima injuria igni traditos fuisse, quoniam catholica fides majora emolumenta obtinuisset ea [Col. 0912A] scripta conservando, quae fabulis ridiculis et obscenis erant referta. Ita ratiocinatur Beausobre, fabulosa quaedam Manichaeorum dicta subjiciens, quae ex superioribus Archelai Actis ipsi annotavimus [Col. 0911D] Beausobre. praeliminari serm. ad II partem, pag. 219. . Eum tamen pudeat isthaec scripsisse. Quid? Manichaeorum libri non subvertunt omnia nostrae catholicae fidei mysteria? Quaenam enim nostrae religionis dogmata non oppugnarunt, quaenam etiam non evertere conati sunt? Percurrat apostolorum Symbolum, et dicat an unum fidei nostrae articulum intactum reliquerint? At haec praetermittamus. Notum enim est, et pervulgatum apud omnes, Manichaeos unius Dei existentiam inficiari, veram incarnationem, passionem, mortem, Christi Domini resurrectionem rejicere, eucharistiam aliaque sacramenta profanare, de Spiritus sancti adventu commentis sacrilegis fabulari? Quid plura? An non Manichaei Scripturas divinitus inspiratas, aut a malo auctore derivari affirmarunt, aut si novum Testamentum acceptarunt, illud non integrum et perfectum [Col. 0912B] servandum esse dixerunt: sed interpolationibus, mantissis aliisque falsis additamentis vulnerarunt et corruperunt? Uno verbo, nihil est in catholica religione quod Manichaei labefactare atque prorsus evertere conati non sint. Si igitur, auctore etiam Beausobre, ii libri incendio digni censeri debent qui religionis et humanae societatis fundamenta subvertunt, jam Romanorum pontificum agendi ratio haud taxari et reprehendi potest, cum Manichaici libri utrumque praestarent. Nam praeter crimina in religionem patrata, etiam nuptias et connubia solvebant, ab iisdem abhorrebant, et in nefariis luxuriae vitiis quae natura horret se exercitabant. An similia in eorum libris contenta sub nomine scripturarum apostolorum debebant a sacris ministris permitti? Sacrilegium apage [Col. 0911D] Consule quae scripsimus cap. 11 praecedentis [Col. 0912D] libri, de fabulosis Manichaeorum philosophiae ac theologiae figmentis. .
5. Postremo cum haec et id genus alia Beausobriana argumenta percurrerem, in eam facile veni suspicionem, auctorem nullam religionem habere, vel extrinsecus tantum profiteri. Si enim speciem aliquam pietatis [Col. 0912C] interius habuisset, sibi quoque in mentem revocasset qualem quantamque venerationem sibi conciliare possint scripta illa quae sub nomine majorum jam auctoritatem magnamque famam habentium falso circumferuntur. Nihil efficacius enim ad religiones dissolvendas hisce libris reperiri posse, Q. Petillius, Lucio Petillio dixit, quando videlicet in hujus agro repertae fuerunt duae arcae in quarum altera sub nomine Numae Pompilii libri Pytagorici reperti sunt. Vulgata erat opinio qua credebatur Pytagorae auditorem fuisse Numam. At cum ejusmodi libri, Latine et Graece conscripti, Quorum septem primi de jure pontificio erant, septem vero postremi de disciplina sapientiae quae illius aetatis esse potuit, eos sane conservare ad illarum facultatum studium consilium non habuerunt; sed, lectis rerum summis, cum animadvertissent pleraque ad religionem dissolvendam ordinari, ipse L. Petillio dixit sese eos libros in ignem conjecturum esse. Nec arbitretur Beausobre privata [Col. 0912D] auctoritate hos libros in ignem conjectos fuisse; sed delata re prius ad praetorem, qui censuit eos libros legi servarique non oportere, deinde ad senatum, qui statuit libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; tandem libri in comitio igne a victimariis facto in conspectum populi cremati sunt [Col. 0912D] Titus Livius, lib. XL, cap. 29. . Me prorsus latet an quisquam hactenus fuerit, qui L. Petillium praetorem, aut Rom. populi senatum tamquam injustum accusaverit aut reprehenderit, quod hujusmodi libri, quorum pleraque dumtaxat dissolvendarum religionum vim 130 habebant, incendio traditi fuerint. Id unum mihi exploratum est, in publico populi Romani conventu, communi omnium ordinum consilio, universo plaudente populo, quemadmodum comitiorum [Col. 0913A] leges ferebant, a victimariis qui erant publici ministri, praedictos libros crematos fuisse. At rogo Beausobre: Erantne tum inter Romanos, qui juri pontificio vel philosophiae operam darent? Fuisse quidem necesse est fateatur. Nullum tamen cujusvis ordinis virum exstitisse, qui de talium librorum jactura conquereretur, indicatum est. Persuasum illis quippe erat religionem novis et externis ritibus non esse attenuandam. Nam, auctore Cicerone, cultus deorum est optimus, idemque castissimus, atque sanctissimus, plenissimusque pietatis, ut eos semper pura, integra et incorrupta mente et voce veneremur [Col. 0913D] Cicero, lib. II de Natura deorum, cap. 28. . At quorsum mens atque vox puritatem, integritatem institutorum ad rem sacram pertinentium servabunt, si vagari incipiant, et delectari in aliquibus saltem superstitiosis insolentissimisque rebus?
In his tandem omnibus, ex ethnicorum veterum historiis hactenus desumptis, paulo fusius nostram orationem versari oportuit, ne summa Beausobriana luxuries, in taxando antiquas catholicae Ecclesiae [Col. 0913B] consuetudines, et in maligno stylo exercendo contra Romanorum pontificum gesta, sine justa objurgatione praeterire videremur. Potissimum, cum etiam hujus nostrae aetatis acatholici viri, videntes suos libros apostolica auctoritate proscribi, et igne a publicis ministris in populi conspectu cremari, blaterantes conquerantur de veluti injusta atque injuriosa oeconomia, sanctissime tamen et religiose adhibita ad catholicae fidei puritatem integritatemque tuendam.
1. Post inductam in Africa Manichaicam luem, ita brevi ejus error latius propagari coepit ut in omni [Col. 0913C] hominum coetu, viri et mulieres multae reperirentur quae eadem turpissime polluebantur. Cum itaque id non sine magno civilis et catholicae reipublicae contumelia, dedecore et exitio eveniret, quia Manichaici mores et instituta primo omnia conjugiorum jura dissolvebant, prolium puritatem turpissimis promiscuisque impudicitiis labefactabant, sanctioris vitae et instituti virgines tenellam adhuc aetatem agentes corrumpebant, et perinde quasi hujus sectae viri nullis prorsus divinis et humanis legibus subjicerentur, natura ipsa abhorrente, in omnia nequissima flagitiorum genera sese effundebant; igitur statim ac saeculi principibus innotuit isthaec Manichaeorum diu arcana, et latens vivendi ratio, jam in eos eorumque sacrilegos conventus animadverteretur edictum est, latis hac de causa variis legibus, quibus multa poenarum genera subire astringebantur. Noster animus praeterea maxime horreret ea referre quae Manichaeorum electi, in cibis quibuscumque, et venerabili etiam eucharistiae [Col. 0913D] Sacramento sumendo, sacrilege et superstitiose 131 facere cogebantur. Sed nostrum animi horrorem verecundiamque, Augustini verba, quae subjicimus, elevabunt. Qua occasione (ait) vel potius exsecrabilis superstitionis quadam necessitate coguntur electi eorum velut eucharistiam conspersam semine humano sumere, ut etiam inde, sicut de aliis cibis quos accipiunt, substantia illa divina purgetur [Col. 0913D] Augustin, haeresi 46. . Neque minus impia sacrilegaque erant nonnulla alia mysteria, quae cum magno nostrorum rituum abusu Manichaeos servasse Augustinus alibi asseverat. Cum videlicet in magnum catholicae nostrae religionis dedecus et contemptum, ipsi hujus sectae auditores ante electos genua figebant, ut eis manus supplicibus imponerentur, non a solis presbyteris, vel episcopis, aut diaconibus eorum, sed a quibuslibet electis. En ergo unde primum nefaria illa [Col. 0914A] opinio prodierit obtinueritque posse laicos homines sacros Ecclesiae ministros instituere et ordinare; qui error jam diu abolitus, iterum elapsis saeculis uno Calvino caeterisque scelestissimis auctoribus, cum totius ecclesiasticae hierarchiae jactura, renovatus est. Cum haec itaque et id genus alia electorum Manichaeorum scelestissima secta facere consuevisset, ad hujus corruptissimos mores penitus exstirpandos saeculi principes omnem operam insumpsere. Neque vero id ex uno aut altero Leonis Magni testimonio nobis innotescit. Sed ex ipso Theodosiano codice, in quo plures ab imperatoribus latae in Manichaeorum exitium leges describuntur, ut opportuniori alio loco observabimus. Interim vero ad eam legem opus est animadvertamus, quam, instante Juliano Africae proconsule, duo imperatores Diocletianus et Maximianus ediderunt, ut etiam Tillemontius commemorat.
2. Ambo itaque imperatores, anno Christi Domini 290, auditis primum ipsius Juliani Africae proconsulis [Col. 0914B] querimoniis, quemadmodum nova hominum secta Persarum finibus ibi adveniens, magnas intra illius regni urbes turbas excitaverat, quibus Romani imperii res susquedeque vertebantur; ipsi, hisce malis ibi gliscentibus occurrere cupientes, in mense Martio ejusdem anni apud Alexandriam eam legem ediderunt, ut hujus sectae homines cum nefandis eorum scripturis igne comburendi traderentur. Nobiles vero, si qui hac labe vitiati reperiebantur, praeter bonorum omnium jacturam in exsilium deportari jusserunt; caeteros tandem infimae conditionis viros ad capitalem subeundam poenam coegerunt. Ejusmodi igitur legem in Africa adhuc Augustini aevo obtinuisse, inter caeteros unus Tillemontius probabilius arbitratur [Col. 0914D] Tillemontii judicium, tom. IV, pag. 409. . Qui, scite et diligenter consultis contra Felicem Augustini Actis, animadvertit haereticum illum hominem, et episcopali (ut aiebat) perterritum auctoritate fuisse, et illarum legum districtione, quas in nefariae hujus sectae exitium imperatores pervulgarunt. Sed [Col. 0914C] utrumque istius hominis effugium inire eludere nisus est idem Augustinus. Primo ostendens sacrorum episcoporum auctoritatem a Deo derivatam, nullum reis timorem incutere, quando tranquillitate disputatur, et populus qui disputationibus adest nullam prorsus vim terroremque incutiat. Secundo deinde exponit, quemadmodum imperialium legum rigor a gladii jure ortus, religionis veritati sinceraeque hujus confessioni numquam obesse possit, sed utrumque semper catholicae Ecclesiae sacrisque ejus dogmatibus, ornamentum, praesidium atque incrementum praebuisse. Dixisti etiam quod te episcopalis terreat auctoritas: cum videas quanta pace inter nos agamus, quanta tranquillitate disputemus, quemadmodum populus praesens nullam tibi vim faciat, nullum terrorem incutiat, sed tranquillissimus audiat, sicut decet Christianos. Dixisti etiam timere te leges imperatorum: hoc pro vera fide non timeret, quem Spiritus sanctus impleret. Cujus quidem rei causa eidem Petri apostoli exemplum proponit, [Col. 0914D] qui divino 132 actus Spiritu pro Dominica fide crucifixus est. Verum Felix ipse nimio contentionis studio adductus, ita respondere Augustino ausus est: Et apostoli timuerunt. Quod novum Felicis Manichaei effugium idem sanctus Pater eripere cupiens, quemadmodum apostoli tyrannos timuissent statim hisce verbis explicavit. Timuerunt (ait) ut caverent, non ut fidem suam comprehensi edicere dubitarent. Et paulo infra, leviter et sine ulla verborum ambiguitate aut contumelia eum objurgat quod imperatorem antea non timuerit, ut comminiscebatur, quia antea non tacuit: Nam etsi imperatorem timuisses, ante tacuisses. Et cum hesterna die in Manichaeismi suspicionem Felix fuisset adductus, ad urbis Hippone curatorem provocavit, cui libello exhibito publice clamitaverat se juxta Diocletianam legem, cum suis codicibus [Col. 0915A] esse paratum incendi, si aliquid mali in ipsis fuerit inventum, idcirco quasi eum irridens sic Augustinus suam claudit responsionem. Unde heri leges flagitabas quasi fortis, hodie veritatem fugis ut timidus [Col. 0915D] Lib. I Act. cum Felice Manichaeo, cap. 12. .
3. Ex his ergo publicis Augustini episcopi cum Felice Manichaeo Actis, luce clarius ille imperialium legum rigor emicat, quo in Africa istius sectae homines afficiebantur, cum videlicet ejusmodi haereseos professores suis cum codicibus igne comburendi tradebantur. Liquet praeterea episcoporum auctoritas non tantum in perstringendis hominibus ea labe infectis, ut errores ejurarent, sed ad penitus exstirpandas ex eorum dioecesibus quascumque novitates, quae catholicae religioni repugnabant; quae sane episcopalis ecclesiastica auctoritas maxime enituit in hac Felicis causa. Qui cum anno 404, Honorio Augusto sextum consule die sexta Decembris, temere et palam in Hipponensium urbe dixisset quod posset defendere scripturas Manichaei, et asserere quod veritatem habeant; [Col. 0915B] atque praeterea, eadem de causa cum merito apud urbis curatorem, ut vidimus, tum apud Augustinum episcopum tamquam exsecrabilis blasphemiae reus postulatus fuisset, jamjam publicam subire quaestionem cogebatur. Nec enim Felix Hipponem inhabitabat, sed ibi venerat Manichaicos errores seminaturus. Qui cum esset unus ex doctioribus eorum, liberalibus tamen ineruditus litteris [Col. 0915D] August., lib. II Retract., cap. 8; Possidius, in [Col. 0916D] Augustini Vita, cap. 16. , sed versutior Fortunato, latius errores propagari confidentius sperabat. Addit Possidius ex eorum numero fuisse quos electos dicunt; quique, praeter nefaria dogmata quae propugnabant, impurissimis impudicitiis et obscenitatibus addicebantur. Congressio isthaec igitur die sequenti, id est septima Decembris, populo praesente, in ecclesia coepta est. Quam congressionem gesta ecclesiastica, seu judicium ecclesiasticum, a notariis quidem scripto consignatum, Augustinus appellat, quondam inter disputandum ab illa Manichaei epistola, quam fundamentum appellant, orsi sunt: sed non eadem [Col. 0915C] die congressio haec aut episcopalia Acta fuere absoluta. Nam Felix cum veritate urgeretur, et Augustini argumentis maxime perstringeretur, dixit: Dilationem peto, ut possim respondere. Cujus quippe votis benigne atque perhumaniter annuens Augustinus, quemadmodum catholicae Ecclesiae episcopum decebat, reliqua disputationis Acta dierum quinque spatio prolata sunt, hoc est ad diem pridie idus Decembris [Col. 0916D] Lib. II Act. cum Felice Manichaeo, cap. I. .
4. Ejusmodi disputationis prolatationem, quamvis Augustinus humanius cum Felice agere cupiens illi indulsisset, S. episcopi tamen animus a timore vacuus, et liber non erat, Felicem secum reputasse fugam arripere, ut nimirum poenas evaderet horum facinorum reis intentatas. Quare antequam ad finem priorem hanc perduceret collationem, multa cautione uti illi opus fuit. Sciscitari videlicet ex eo an fugam meditaretur. Quod ille cum semel iterumque negasset, ei proponitur anathema dicere Manichaeo, 133 atque se sub alicujus hominis custodia constituere. Quibus in omnibus cum Felix fidem publice [Col. 0915D] datam servasset, et primae disputationis gesta signata fuissent, cum a Felice et Augustino, tum a quodam Bonifacio sub cujus custodia Felicem se commisisse arbitramur, jam priora Acta magna cum catholicae veritatis gloria ad exitum perducta fuere. Quid vero quinque diebus elapsis factum fuerit, Acta similiter cum Felice Manichaeo secundae diei perspicue produnt. Etenim convenientibus iis cum frequenti populo, et notariis in Ecclesia pacis die duodecima ejusdem mensis, ab iis rebus, sive dogmatibus, Augustinus orsus est novam disputationem, a quibus praecedens finem obtinuerat. Si Deo (aiebat Augustinus) nocere nihil poterat, quare bellum gessit cum gente quam dicitis tenebrarum, in quo bello naturae daemonum misceret [Col. 0916A] substantiam suam, quae hoc est quod ipse, sicut jam interrogatus dixisti? Ita sane Felicem S. episcopus aggrediebatur. Cui quidem fabuloso figmento cum haereticus homo occurreret, versutia et tergiversatione simul utens, se adhuc esse imparatum respondit, nullam inter manus eo otii tempore scripturam habuisse, quia illi redditae non fuerant, unde se posset instruere. Nullus enim (subjiciebat) ad certamen exit nisi prius munitus fuerit; et nullus litigator potest sine suis chartis litigare, similiter et ego sine mea scriptura respondere non possum. Hac arte itaque novum periculum evadere Felix nitebatur. Sed Augustinus novit; et apprime quidem versuti hominis tergiversationem novit. Propterea gravi, et auctoritatis sermone pleno ad eum conversus, acriter hunc increpat, quod sacrilegos errores hac excusatione niteretur occulere, eumque novum facinoris reum expostulat, quod quinque dierum spatio ad respondendum petens, codices quoque sibi dari non exquisivisset, qui sub publico sigillo custodiebantur. Exoptatam igitur [Col. 0916B] duorum adhuc dierum prolatationem non obtinuit Felix. Sed codices dumtaxat ei dati fuere. Quos cum is accepisset, ita eum S. episcopus urgere coepit, tantaque vi et rationum pondere eum insectari, ut excussis omnibus Manichaei fabulosis figmentis, erroribus atque impietatibus, tandem argumentorum veritate victus, cum maximo catholicorum plausu, Manichaeum ejusque doctrinam coram tam frequenti coetu ejuraret. Interim vero, ut omnibus innotesceret, se Manichaeo ejusque erroribus sincere et ex animo anathema dicturum, ab eodem Augustino episcopo anathematismorum formulam scripto consignatam exposcebat. Sed hoc maxime rogare, ut sibi Felici quo magis confirmaretur praeiret Augustinus, ac Manichaeum, necnon spiritum qui in eo locutus fuerat, prior anathemaret. Id tandem assecutus est. Nam accepta ab Augustino charta, anathematismo exsecravit; idem praestitit Felix verba sequentia sua manu scribens: Ego Felix qui Manichaeo credideram, [Col. 0916C] nunc anathemo eum et doctrinam ipsius; et id genus alia, quae apud Augustinum in fine secundi libri commode ab omnibus percurri possunt.
5. Verum in his omnibus recensendis nos incassum laborasse arbitramur dicturos qui Augustini Vitam a PP. congregationis S. Mauri concinne et erudite digestam evolverunt. Libro enim quinto, cap. 12, summatim ea omnia quae ad praesentes Augustini cum Felice disputationes pertinent plenius descripsere. Quid tum? Num nobis non licebat eosdem res retractare, eam imperatorum ethnicorum in Manichaeos latam legem referre, quemadmodum Felix ad eam provocasset explicare, simulque ostendere hunc utriusque potestatis rigorem et poenas pertimuisse? Haec omnia quidem doctissimi Operum S. Augustini editores missa facere, a proposito sibi scribendi scopo id alienum esse forte causati, quo nimirum res dumtaxat ab Augustino cum Felice gestas enarrare voluerunt. Cum igitur nostrum in conscribenda Manichaeorum historia studium illud potissimum spectaret, [Col. 0916D] ut, servata quantum licuit temporum ratione, illius sectae facinora, a 134 gravissimis et fide dignis scriptoribus indicata, in unum veluti corpus collecta redigeremus; idcirco, illa eadem in nostrum usum transtulimus annotationibus iis ubique apppositis, quas alii aliud negotium agentes aut praetermiserunt, aut saltem praetermittere debuerunt.
6. Interim vero nos, ne in iis quae ad rem nostram faciunt deficere videamur, minime silentio occulimus Augustinum inter et Felicem, non duas, sed tres habitas fuisse collationes. Id obscure saltem indicare voluit Possidius in Augustini Vita. Sed rursus clarius id ex ipsius Augustini verbis innotescit. Qui in primae diei collatione a notariis excepta, aliam praecedentem [Col. 0917A] congressionem indicavit, ita Felicem Manichaeum alloquendo: Hesterno die scit se dixisse. Atque iterum Felix ipse Augustinianis occurrens interrogationibus, se paratum probare promittit quod impie et sacrilege asseverabat, si ei darentur Manichaei scripturae, quinque auctores (ait) quos tibi dixi, quidquid me interrogaveris probo tibi. Cujus sane verba referenda sunt ad illos codices quos in postrema collatione etiam exposcebat, quique sub publico custodiebantur sigillo [Col. 0917] August. lib. I de Actis cum Felice Manichaeo, cap. 1. Ibid., cap. 14; atque lib. II de Actis cum Felice. cap. 1. . At ejusmodi libri jam custodiendi sub sigillo traditi erant antequam collationes publicae et solemnes a notariis scripto exciperentur. Igitur cum haec omnia mecum reputo, facile in eam ducor opinionem, duas dumtaxat ad cancellos Ecclesiae astante populo collationes seu disputationes S. episcopum habuisse; sed has aliam jam praeivisse coram imperiali curatore, quando Felix videlicet, suo supplici libello ad imperialium legum poenas provocavit, quando tandem apocryphos Scripturarum codices sub publico custodiendos sigillo tradidit. Ita profecto [Col. 0917B] cuiquam ratiocinari licebit, qui non oscitanter et Possidii testimonium, et illarum disputationum Acta sedulo lustrare voluerit.
7. Priorem hanc quaestionem illa alia excipit, quae ad Felicis Manichaei ecclesiasticum gradum pertinere visa est. Cui quidem inquisitioni occasionem praebuit Augustini epistola 79 quam presbytero Manichaeo Fortunati successori S. episcopus inscripsit. Ex ea enim Augustini Operum editoribus injectus est scrupulus, ut suspicarentur hunc eumdem presbyterum fuisse illum Felicem de quo hactenus locuti sumus. Suspicio autem isthaec, quibus innixa est momentis vel conjecturis, ne vanam omnino et falsam eam existimemus? Unde ut ita suspicemur fundamenta hauriemus? Ego profecto qui nullo partium studio adducor, si quod animo revolvo sincere fateri debeam, presbyterum hunc Manichaeum, ad quem laudatam dedit epistolam Augustinus, alium fuisse a Felice judicabo. At ne probabilis hujus opinionis [Col. 0917C] fundamenta dissimulare videar, statim ita paucis ratiocinabor. Rogabo videlicet novissimos Augustini editores an epistola 79 laudatas Augustini cum Felice collationes exceperit, vel illas praeiverit? Sed iis collationibus esse posteriorem haudquaquam judicare licet. Nam Felix jam ex animo conversus, antequam novissimae collationis Acta ad finem perducerentur, catholicam religionem jam palam confessus est, Manichaeum ejusque dogmata ejuravit, nec eum in pristinos relapsum errores esse sine gravissimis testimoniis possumus existimare. Laudatam ergo 79 Augustini epistolam duas illas collationes scripto exceptas praeivisse minime ejusdem editores dubitabunt. Istud sane indicare voluisse arbitramur, cum ad editorum exemplarium marginem temporis notam posuerunt: Scripta forte anno 404. In quem quidem annum etsi, certas genuinasque consulum notas secuti, publicas Augustini cum Felice Manichaeo congressiones rejiciamus, tamen cum easdem labente hoc anno habuerit, Decembris videlicet duodecima [Col. 0917D] die, idcirco nemo sanae mentis his posteriorem esse epistolam 79 poterit affirmare. Quae tandem cum agitarem, hujus epistolae argumentum cum iis quae in disputationibus describuntur non indiligenter contuli; nec sibi 135 concinere deprehendi. Nam ille presbyter Manichaeus, quem Felicem fuisse laudati editores suspicantur, cum quibusdam Augustini fratribus quaestionem excitaverat de visibili morte non fugienda; contendens eam non esse dumtaxat mentis a corpore separationem, sed avulsionem etiam boni a malo. Hoc cum ex Manichaico dogmate presbyter ille affirmaret, hunc Augustinus perstringere nititur, simulque eum ad disputationes publicas vocat, ut quaestionem solveret, in qua praecessor suus Fortunatus defecerat. Sed alia inesse iis disputationibus [Col. 0918A] argumenta, jam ex ipsa Actorum serie innotescit. Augustinus praeterea neque in Retractationum libris, neque in collationum Actis, hanc ad Felicem epistolam dedisse asseverat; atque istud idem silentium Possidium in Augustini Vita servasse, perspicue manifestum est. Fateor igitur me prorsus latere quibus conjecturis insistere debeam, ne temere suspicer, epistolam de qua agimus Felici Manichaeo presbytero Augustinum inscribere potuisse. Id tamen melius atque facilius alii judicabunt, cum jam ad hos praecavendos scopulos, in quos postremi Augustini Operum editores incidisse videntur, nihil deinde statuentes, ad certiora alia describenda gradum potius facere deliberamus.
1. Inter multas haereses quinto Ecclesiae saeculo Africam vastantes, Manichaica quidem principem obtinebat locum, vel quia ante Arianam, Priscillianam, Pelagianam, Donatistarumque sectam exorta, eo in regno, ex Perside aut Armenia adveniens, anno 290 fixerat pedem, et diu catholicos latens antistites, modo hic, modo illic radices egerat, vel quia in duas classes divisa, auditorum videlicet et electorum, facile duo hominum genera ad se trahere poterat; alterum eorum qui divinorum mysteriorum inscitia laborabant, alterum vero eorum qui maximo libidinum turpissimarum ardore effervescebant. Utrumque autem horum hominum genus post suam conversionem, colloquiis, disputationibus et scriptis S. Augustinus strenue exagitavit, ut vidimus, et insectatus est. Sed majorem adhuc vim in refellendis et exstirpandis Manichaeis adhibuit, quando videlicet, apud Carthaginem nonnullis eorum detectis, publica et [Col. 0918C] ecclesiastica auctoritate in eos animadversum est. Constat enim ex Prosperi Chronico, Ursum, Regiae Constantii imperatoris domus praefectum, qui tribunitia pariter praefulgebat dignitate et in Africa civilibus rebus praeerat, cum catholicam religionem profiteretur et totis viribus tueretur, aliquos eorum Manichaeorum intercepisse, quos electos atque electas nominabant. Ut hi ergo ad Ecclesiae tribunal perducerentur, ipse tribunus Rufus nostrorum jurium vindex imperaverat; ubi ab episcopis, coram quibus rei se sistebant, praesente etiam populo, quaestio institueretur, primo de eorum flagitiis et dogmatibus interrogarentur, deinde omnium criminum confessione audita, quemadmodum leges praecipiebant, in eos esse animadvertendum decrevit. Ad horum autem confessionem audiendam non tantum notarii, qui Acta conscribebant, sed aderant episcopi, qui ibi tamquam judices assidebant, ut juxta humanas et ecclesiasticas leges totius inquisitionis forma et ordo servarentur. Episcoporum autem nomina, si unum Aurelium excipiamus, [Col. 0918D] qui Ecclesiae Carthaginensi summa cum laude tum praeerat, prorsus ignoramus. 136 Sed ex tota illa provincia fuisse collectos episcopos probabile est. Adfuit Augustinus quoque, cui forte prae caeteris hujus exsecrabilis sectae dogmata atque flagitia innotuerunt.
2. Quid vero ex iis episcopalibus Carthaginensibus gestis innotuerit, quot praeterea fuerint illi quos Rufus tribunus interceptos coram ecclesiasticis judicibus sistere jusserat, valde difficile est definire. Temporum enim injuria Acta ejusmodi a notariis excepta intercidere, et Augustinus aliunde et Prosper de quibusdam mulieribus vitiatis dumtaxat facta mentione, reliquam gestorum seriem describere praetermiserunt. In harum mulierum numerum duas potissimum [Col. 0919A] retulit Augustinus. Alteram Margarita nominatam, quae illam prodidit turpitudinem; videlicet, quae cum esset annorum nondum duodecim propter hoc scelestum mysterium se dicebat esse vitiatam [Col. 0919D] Augustinus, lib. de Haeres. num. 46, atque epist. 222. . Quod quidem flagitiosi propudii vitium cum pariter passa esset Eusebia quaedam alia Manichaea femina, quasi sanctimonialis habita, eam vix compulit confiteri. Nam primo haec se adhuc integrum retinere virginitatis florem perperam testabatur, atque ab obstetrice inspici postulabat. Quae inspecta, et quid esset inventa, torum illud turpissimum scelus, ubi ad excipiendum et commiscendum concumbentium semen farina substernitur (quod Margarita indicante absens non audierat), similiter indicavit.
Haec itaque Margaritae confessio in Ecclesia apud Carthaginem flagitiosissimas Manichaeorum libidines prodidit, quas inter se exercebant, quarum levissima erat virginum constupratio. Sed Eusebia quoque suum dedecus, et propudium primo fateri coacta, alia etiam sectae suae abominanda facinora aperuit, inter [Col. 0919B] quae illud unum praecipuum erat, ut in mulierum et uxorum etiam abusu solas carnis voluptates quaererent, conceptum vero et prolis generationem semper devitarent; ne divina (ut aiebant) substantia quae in eos per alimenta ingreditur vinculis carneis ligaretur in prole. Haec generatim dumtaxat de illa in Manichaeorum electos atque electas Carthaginensi inquisitione nostra hac oratione recenseri possunt, cum singula quae ad reorum confessionem et episcopalium gestorum summam pertinent, describere prorsus impossibile sit, nisi divinari velimus. Minus facile quoque erit verba facere de illo gravi Carthaginiensis populi horrore, quem cuncti hujus ecclesiasticae inquisitionis testes in tam pestiferae sectae odium praeconcipere debuerunt. Ex quo non tantum conjicimus catholicos omnes in Manichaeorum exitium conclamasse, sed quemlibet praeterea libentius eo sacramento obstringi voluisse, ut quoties aliquis ex Manichaica secta sibi innotesceret, hunc statim ecclesiasticis judicibus, [Col. 0919C] sine ulla prorsus animi fluctuatione aut temporis prolatatione prodere deberet. Cujus quidem rei argumenta, quamvis Carthaginensium notariorum Acta interciderint, nos ex una aut altera Augustiniana epistola haurimus.
3. Prior enim ad Quodvultdeum, tum Carthaginensis Ecclesiae diaconum scripta est. Rogaverat is enim Augustinum ut de haeresibus unum volumen conscriberet. Cui Augustinus respondens, operis difficultatem jam primo a Philastrio, Brixiensi episcopo, et Epiphanio Cyprio tentatam, adimpletumque exponit. De utriusque deinde scriptoris voluminibus suum judicium ferens, istud, Epiphanii nimirum, Philastrii libro praeferendum esse asseverat. Sed antequam epistolam claudat, petit ut sibi rescribere non gravetur, quemadmodum in catholica perseveraret fide quidam Theodosius, per quem Manichaei nonnulli sunt proditi. Et ipsi quos ab eo proditos putamus esse correctos.
Manichaeos igitur ab isto Theodosio fuisse proditos, [Col. 0919D] perspicue Augustinus asseverat. Sed an is Manichaica labe aliquando fuisset inquinatus, etsi probabilius existimetur, et Augustini verba id obscure innuerent, tamen definire 137 haud ausim. Augustini porro epistola isthaec in annum 428 rejicienda est. Quando videlicet librum de haeresibus huic Carthaginensi diacono inscripsit. Cujus recenti tempore iterum in eadem Ecclesia nonnulli eorum reperti fuerant, sicut episcopalia gesta, quae idem Quodvultdeus ad Augustinum miserat, ostendunt; qui Manichaei pariter hoc non sacramentum, sed exsacramentum sub diligenti interrogatione confessi sunt, quorum unus Viator nomine. Horum autem episcopalium Actorum occasione, catholicis [Col. 0920A] episcopis schisma aliquod inter Manichaeos ortum innotuit. Etenim in varias scissi factiones, alii Catharistae seu purgatores vocabantur; alii vero Mattarii, qui in mattis dormiebant, appellabantur; alii tandem Manichaei dumtaxat dicti erant. Hoc ergo Manichaeornm schisma, ex Carthaginensibus recensitis Actis etiam comprobatum fuit. Sed illud jam pridem Augustino innotuisse, constat ex iis quae habet contra Faustum libri V caput 5, illudque in aliud tempus esse rejiciendum, ut statim explicabimus.
4. Superbe igitur atque inaniter Manichaei de Christianorum mandatorum perfectione gloriabantur, quasi ipsi soli, quae in Evangelio praecepta sunt, operarentur. Sed tanta eos intererat morum dissimilitudo vivendique ratio, ut in Manichaicis adimplendis legibus minime convenirent. Quare cum inter caetera nonnulli maxime de Christiana paupertate se jactarent, quam alii prorsus aspernabantur; idcirco Augustinus, qui eorum mendacia et simulationes refellebat, praecipue Faustum docentem aes in [Col. 0920B] zonis non esse portandum aggreditur, impetit exagitatque, quia Manichaei profiterentur aliud, et aliter viverent, cum videlicet aes in zonis non portantes, aurum in arcellis et in sacculis avidius custodire studebant [Col. 0919D] August. lib. V contra Faustum, atque lib. de [Col. 0920D] Moribus Manichaeorum cap. 20. . Ea de causa provocat ad quemdam Constantium Romanorum civem, quondam Manichaica labe infectum, qui deinde, ejurato errore, ad Christianam catholicam religionem conversus est. Hunc ergo tamquam locupletissimum testem interpellat qui, maximo quo in hanc sectam aestuabat studio, cum Romae multos Manichaeos suam in domum accivisset congregassetque propter implenda praecepta Manichaei, satis quidem vana et inepta, sed tamen quae magna a suis discipulis aestimabantur, quarum legum severitati austeritatique cum eorum infirmitas cederet, dispersi fuere, ut quisque in viam suam abiret. Cum itaque quisquis in Manichaicis legibus solvendis sibi liberum fore contenderet et arbitraretur, eos inter schisma illud de quo superius verba [Col. 0920C] fecimus exortum est; quia alii in mattis dormiunt, ait idem Augustinus, Mattarii appellantur, a quorum stratis longe dissimiles fuerunt plumae Fausti et caprinae lodices; qua deliciarum affluentia non solum Mattarios fastidiebant, sed etiam domum patris sui, hominis pauperis Milevitani [Col. 0920D] Consule Augustini Vitam, lib. I, cap. 9. . Lepide quidem Faustum hic irridet et suggillat, hocce Manichaeorum schisma describens; quod potissimum una ex causis fuit quae jam Augustino ipsi istius haereseos fastidium ingesserunt. Narrat id quidem ipsemet lib. de Moribus Manichaeorum, quo in libro insignem Constantii Manichaeorum auditoris disertius refert historiam, quae quidem usque adeo percrebuerat, ut haec ad absentes etiam longeque positos fama vulgante perveniret. Sed Augustinus ipse, qui primum omnem rem gestam optime ab amico teste noverat, Romam deinde circa Christi annum 383 veniens, compertam omnino exploratamque sibi fuisse testatur. Narrans videlicet quemadmodum Constantius, talem tantamque inter Manichaeos morum dissimilitudinem molestissime ferens, [Col. 0920D] omnes in suam domum congregatos ad vivendum secundum eamdem regulam in Manichaei epistola propositam compellere nitebatur. Multis (ait Augustinus) intolerabile visum, abscesserunt; remanserunt tamen pudore non pauci. 138 Coepit ita vivi, ut placuerat, et ut tanta praescribebat auctoritas, cum interim auditor ille (Constantius videlicet) vehementer omnes ad omnia cogeret, neminem tamen quod non prior ipse susciperet. Interea rixae inter electos oriebantur creberrimae; objiciebantur ad invicem crimina: quae ille omnia gemens audiebat, dabatque operam ut se ipsos in jurgando incautissime proderent. Prodebant nefanda et immania. Atque, paucis interjectis, subdit Augustinus: [Col. 0921A] Quid plura? coacti aliquando murmuraverunt sustineri illa mandata non posse, inde in seditionem abeuntes [Col. 0921D] Consule eumdem August. lib. V Confess. cap. II, num. 21. .
5. Nemini interim autem prolixior haec nostra oratio videatur quam esse oportebat. Nemo praeterea nostram scribendi rationem reprehendat, quod res in Africa contra Manichaeos gestas cum iis quae diu antea Romae contigerant permiscere voluerimus. Etenim ut a Carthaginensibus episcopalibus gestis parumper digrederemur, duo potissimum nos impulere. Alterum est schisma illud quod in Manichaeorum confessionibus a notariis exceptis magis atque magis patefactum est. Cui cum aliud Romanum quod praecesserat apprime respondeat, et istud in nostri lectoris utilitatem indicare non incongruum existimavimus. Alterum vero est quorumdam olim magni nominis hominum opinio, qui omnia ecclesiasticae historiae monumenta susquedeque vertentes, Manichaeorum in urbem Romam adventum nonnisi ab anno 427 repetendum esse contendunt. Profecto si [Col. 0921B] istorum staret opinio, non tantum Augustinianorum scriptorum fides nutaret, sed plurium Romanorum pontificum decreta et constitutiones, ex quibus Africanae Ecclesiae praesules eas disciplinae regulas hauserunt, ut in Manichaeos animadverteretur, pessum abirent. Hujus autem opinionis potissimum auctor fuit Quesnellus, quemadmodum in sequentibus capitibus ostendere reservamus.
Jam vero ad eam ecclesiasticae disciplinae legem a qua aliquantulum digressi sumus revertentes, eam sine ulla prorsus episcoporum indulgentia rigidius fuisse servatam, alia ejusdem sancti Augustini epistola evidentissime patefacit. Compererat enim Victorinum quemdam Mallianensem, in clericali subdiaconatus ordine constitutum Manichaica esse labe pollutum. Propterea catholicae religionis studio actus, statim litteras ad Deuterium ejusdem provinciae episcopum dedit, ut hunc clericum praecaveret. Ne videlicet per socordiam, aut ejus negligentiam, inimicus [Col. 0921C] homo, qui ovili Dominico coeperat insidiari, Christianorum animas tanto pretio comparatas perderet. Hunc ergo Victorinum Augustinus in judicium vocaverat; et antequam a testibus qui eum accusaverant coargueretur, interrogatus laesam suam fidem negare non potuit. Et idcirco auditorem Manichaeorum, non electum, se esse confessus est. Cujus quidem confessionis veluti summam episcopo Deuterio subjicit, ut immania sacrilegaque facinora percurrendo, generatim saltem corruptissimos hujus sectae mores impiaque dogmata intelligere posset. Post haec autem ecclesiasticae disciplinae regulas in Manichaeis poenitentibus recipiendis observandas, aut ei suggerere, aut in ejus mentem revocare voluit. Quas deinde cum secum reputasset, seduloque animadvertisset, optime perspecta praecedenti Victorini vivendi ratione, hunc eas observaturum non esse graviter suspicabatur. Quare ne levi suspicione moveri videretur, anteactis Victorini moribus in medium adductis, ad eam provocat fictionem qua, sub simulata catholicae fidei [Col. 0921D] professione et sacri ecclesiastici subdiaconatus ordinis colore, Manichaicam religionem, quam corde profitebatur, nisus fuerat occulere. Hunc ergo, tam gravi adductus scrupulo, Augustinus, nec post ejuratos errores, tamquam poenitentem in Ecclesia recipiendum esse censuit; sed, omni disciplinae ecclesiasticae rigore servato, eum coercitum ex Hippona urbe et dioecesi pellendum curavit. Quem tamen severiori adhuc alia 139 ecclesiastica poena plecti Deuterio suo episcopo mandat; huic suis epistolis indicens ut a clericorum gradu congrue ecclesiastica severitate Victorinum dejiceret, ut is quocumque honore et communione privatus omnibus innotesceret. Ei denique petenti poenitentiae locum concedere omnino vetat; nisi et alios quos illic novit esse manifestaverit, non [Col. 0922A] solum in Malliana, sed in ipsa tota omnino provincia.
6. Rerum porro harum summam ex Augustini epistola 236, olim vero 74, nos ipsi ad patefaciendam ecclesiasticam cum Manichaeis adhibitam disciplinam excerpsimus [Col. 0922D] Augustini epist. 236; exstat tom. II, pag. 646. . Quo anno autem S. doctor eam scripserit, latuit novissimos Augustini Operum editores, qui eam in quartam epistolarum classem rejecerunt. Earum videlicet quarum tempus minus compertum est. Sed in praemonitione ad duos de Actis cum Felice Manichaeo libros, vetustum quoddam Felicianae professionis fragmentum cum ex Baronio, tum ex Gervasiano codice, ipsi Augustini Operum editores in medium adducunt, quo intelligimus ex hac haeresi ad Ecclesiam venientes numquam receptos fuisse, nisi primum alios ejusdem sectae viros proderent, et ad suos Ecclesiarum episcopos vel pastores deferrent; nec Manichaei qui tamquam poenitentes recipiebantur, aliorum hujus sectae virorum nomina patefaciebant qui eam dumtaxat dioecesim [Col. 0922B] incolebant ad cujus communionem post reconciliationis sacramentum ipsi erant admissi, sed et alios longe lateque per totam provinciam, vel alias viciniores dispersos prodere tenebantur. Id perspicue innotescit ex ipsius Felicis quondam Manichaei confessione, de quo in superioribus verba fecimus: Videlicet Felix conversus ex Manichaeis dixi, sub testificatione Dei, me omnia vera confiteri, de quo scio Manichaeos, vel Manichaeas, in partes Caesarienses, Mariam et Lampadiam uxorem Mercurii argentarii, quibus etiam electum Eucharistum pariter oravimus, Caesariam et Lucillam filiam suam, Candidam, quae commoratur Thipasse, Victorinam Hispanam, Simplicianum Antonii Patrem, Paulum et sororem suam, qui sunt Hippone, quas etiam per Mariam et Lampadiam scivi esse Manichaeas. Ex hac ergo Felicis Manichaei ad catholicam fidem revertentis confessione, vetusta illa Ecclesiae disciplina innotescit, qua cautum erat ne umquam ad reconciliationis sacramentum [Col. 0922C] admitterentur, nisi sub omnipotentis Dei testificatione proderent quotquot noverant ea haeresi inquinatos. Quorum tandem si poenitens aliquem sibi notum ad ecclesiasticos judices dolose deferre praetermisisset, jam laudata reconciliatione efficiebatur indignus. Propterea idem Felix hanc suam confessionem his verbis clausit: Hoc tantum scio, quod si aliud inventum fuerit me scire supra quam dixi, me reum ego ipse confiteor.
7. Sed ex praecedenti hac Felicis confessione nondum plenius et perfectius illius antiquae disciplinae ratio et ordo innotescit. Etenim cum plerique ex Manichaeis numquam sacro baptismatis lavacro essent regenerati, et gentilium quasi ritu semper vixissent, alii vero ex catholica societate aufugientes Maneti nomen dederant, idcirco non eadem episcoporum agendi ratio esse poterat in utrisque recipiendis. Et quidem eorum quilibet quos poenitebant libellum confessionis simul atque poenitentiae facere tenebatur, in quo, anathemate primum Maneti dicto, [Col. 0922D] enixe debebat petere, vel catechumeni vel poenitentis locum obtinere; ejusmodi porro libellos episcopi recipiebant, hosque probabant an ecclesiasticis essent conformes regulis; nec aliter iisdem reconciliationis epistola dabatur, nisi cum die et consule: ut (nimirum) neque de superiore tempore aliquam molestiam vel publicis legibus, vel disciplina ecclesiastica paterentur. Si quis vero post acceptum ecclesiasticum testimonium et syngraphum, certis adhuc indiciis Manichaeus apparebat, tunc justitiae severitatem ad civilium et ecclesiasticarum 140 legum formam experiri cogebatur; quos deinde catholicis viris prorsus juxta apostolicum divi Pauli mandatum cavere jubebantur. Commendabantur autem, qui epistolas ab episcopis acceperant, religiosis catholicis vicinis, vel cohabitatoribus [Col. 0923A] suis, sive clericis, sive laicis, per quorum erga se curam frequentent ad audientiam sermonis Dei, et quorum testimonio possint innotescere. Ita legimus eo in commonitorio Ecclesiae catholicae, quod vulgo Augustino inscribitur, quodque novissimi Augustini Operum editores in tomi octavi appendicem rejecerunt. Ex quo deinde commonitorio illud pariter intelligimus, hos Manichaeos conversos non statim ad baptismum, vel ad reconciliationis sacramentum admissos fuisse, sed vel in catechumenorum gradu, vel in poenitentium loco usque ad mortis periculum perseverare debuisse, vel saltem tamdiu in alterutro permanere statu coactos, quamdiu ab episcopis, eorum fidei firmitate perspecta atque eorum testimonio quibus commendati fuerant comprobata, has poenas per indulgentiam ipsis relaxandas aequum esse judicabatur.
8. Epistolae tandem testimonium, seu syngraphus, sub quo Manichaei poenitentes demittebantur, non eadem prorsus forma exprimebatur. Nam quemadmodum [Col. 0923B] electi auditoribus erant nequiores, ita et gravioribus poenis afficiebantur. Quare in primis auditores, post factam confessionem, et post dictum anathema blasphemiis et impiissimae et immundissimae haeresi eorum, facile laudatas episcoporum litteras obtinebant, adversus eos qui sibi temporis praeteriti Manetis errorem objicere tentabant; electis vero non tam facile ejusmodi dabatur testimonium; sed prius cum Dei servis, sive clericis, sive laicis in monasteriis vel xenodochiis recludebantur, donec praecedentis haereseos penitus omni suspicione purgata, tandem vel baptismum, vel reconciliationem recipere mererentur.
9. Jam vero gradum sistere paululum nos oportet, ut apostolicae sedis hostibus arma praeeripiamus, et ea potissimum quae ex praecedenti nostra oratione sibi nancisci posse contenderent. Etenim cum illorum studium sit ut Romanorum pontificum jura auctoritatemque in haeresibus profligandis et in ecclesiastica [Col. 0923C] firmanda disciplina dejicere conentur, jam sibi adulari possent Ecclesiae leges hactenus descriptas, vel ex Augustino, vel ex aliis Africae episcopis prodiisse. Et hac de causa tantum roboris obtinuisse, ut Romana Ecclesia eorum facta pedissequa, easdem leges postmodum sibi adoptaverit, ac religiose in Manichaeis judicandis custodire voluerit. Ita profecto nugari possunt, qui non solum tamquam genuinum Rom. Ecclesiae canonum codicem volumen illud evulgarunt, quod ex aliarum Ecclesiarum statutis, episcoporum litteris, congestum est; sed et de Eutychianorum rebus disserentes, non alias partes S. Leonem subiisse asseverant, quam eas quas olim Athanasius cum Arianis, Augustinus cum Pelagianis, Cyrillus cum Nestorianis subierant. Quinimmo, de Pelagianorum rursus causa agentes, Innocentii, Zosimi, Bonifacii atque Coelestini decreta, nonnisi ex ipsis Africanis conciliis robur obtinuisse commenti sunt. Quibus omnibus, et id genus similibus, nugis [Col. 0923D] et mendaciis hisce nostris historicis lucubrationibus occurrere voluimus, ut has erga apostolicam sedem calumnias dilueremus, istud etiam quod objicere potest statim eriperemus. Nec enim ecclesiasticae disciplinae ea lex Augustino, aut alii cuipiam Africae episcopo asseri potest, quae antequam Augustinus catholicis nomen daret, et antequam Africae episcopi Manichaeos convenirent, ab apostolica divi Petri sede firmata et definita fuerat. Eam legem ex apostolica Romanae sedis traditione scripto consignavit papa Syricius in sui pontificatus exordio, quando Augustinus videlicet adhuc in Manichaeorum erroribus versabatur. Immo neque tunc Africae praesules in Manichaeos ecclesiasticis poenis animadvertere coeperant; cum id primum apud Carthaginem, Augustino jam Hipponensem episcopatum tenente, factum fuisse ex superioribus intelligamus. Non igitur [Col. 0924A] ex ecclesiasticae disciplinae regula, vel ratione, ab Augustino, aut alio 141 quopiam Africae episcopo prodire potuit, si Augustinus et caeteri Africani episcopi ad illius sectae exitium ea statuta servarunt quae diu antea ab apostolica sancti Petri sede fuerant pronuntiata. Nostra vero nunc interesset ejusdem papae Syricii decreta subjicere, quae postmodum maxima cum religione, non tantum Africani PP. in Manichaeis recipiendis observarunt, sed et omnes totius orbis Ecclesiae admodum religiose custodierunt. Id autem praesentis otii opus esse non potest, cum in subsequentibus capitibus varias cum Paschasio Quesnello congressiones habituri, plurium Romanorum pontificum in Manichaicae sobolis odium et exitium res gestas describere et indicare reservaverimus.
10. Interim vero ne clarissima doctrinae et sanctitatis lumina debita laude et merito fraudemus, plurimi faciendum esse affirmamus Augustini potissimum et Africae episcoporum studium, qui totis animi viribus ita Manichaeis sese opposuerunt, ut nefariam [Col. 0924B] eam sectam profligarent et abolerent. Augustino imprimis omnis honos et laus deferri debet. Qui a suae conversionis die nihil aliud secum reputavit quam nefanda atque occultiora Manichaeorum mysteria prodere, falsa hujus sectae dogmata convellere, eorum impudicitias scripto exaggerare, electorum hypocrisim deridere et exsecrare, profanos ritus et sacramenta ab ipsis adhibita maledictis impetere; et doctiores praeterea, quos tamquam suos magistros caeteri Manichaeorum habebant, ad publicas habendas disputationes provocare; ex quibus postea, Manichaicae doctrinae falsitate comperta, unice catholicae fidei sanctitas ut omnibus innotesceret allaboravit. Haec quippe sunt quae in catholicae Ecclesiae bonum, decus et utilitatem maximo studio praestitit S. doctor Augustinus. Cujus gloriosos labores non solum celebrant tot tantaque erudita opera, praesertim contra eosdem conscripta, quorum catalogum nos in praesens non recensemus, ne a proposito scopo recedamus; [Col. 0924C] sed et omnia alia ab eo vel contra Donatistas, vel Pelagianos et Arianos conscripta; in quibus passim, modo unum, modo alium, Manichaeorum errorem refellere conatus est. Tanta ergo librorum Augustini supellectile, Africa potissimum, et catholica Ecclesia ditata, eo tempore videlicet quo haereses in eam terram tamquam serpentes Aegyptiorum magorum scatebant, jam reliqui Africani praesules, apostolicae Romanae Ecclesiae regulis edocti, et civilium legum subsidio adjuti, plene Manichaeos conterere et consumere poterant. Quemadmodum S. doctorem indicare voluisse arbitramur, sermone tempore barbarico habito ad catechumenos, ita eos alloquendo: Manichaeorum venenum subrepserat, contritum est, consumptum est [Col. 0923] Serm. ad catechumenos de Tempore barbarico, cap. 5. Exstat tom. VI, pag. 45. . Sed non ea ratione consumptum, ut Manichaei vel exsilio affecti ex Africae regno excedentes Augustini aevo alio commigraverint, vel quia ad poenitentiam adducti regnum illud ab omni Manichaica labe exstitisset purgatum. Non ita inquam. [Col. 0924D] Nam viperea illa propago, civilibus ecclesiasticisque poenis perterrefacta, latebras sibi quaerere solita, numquam penitus Africa exsiliit, quamvis postmodum Vandali regnum illud vastassent. Augustini igitur loquendi scopus ille fuit: innuere videlicet Manichaeorum venenum ibi contritum et consumptum esse anathematismis et proscriptionibus; ejusque diabolica illicia omnino contrita et confracta fuisse catholicorum studiis et scriptis, ut neque rudes, neque doctiores homines, ejusmodi laqueis amplius contingi possent. Haec quae descripsimus ad Augustini pertinent aevum. Sed si quid de eadem haeresi in Africa grassante dicendum nobis occurrerit, temporum ratione, quantum possumus, servata, harum historicam elucubrationem decursu opportunius indicabimus.
1. Plures hic assumimus ventilandas quaestiones, quae, semel illustratae, non tantum plurimum lucis conferunt nostris praecedentibus dictis, sed etiam prorsus ea argumenta eripiunt, quae Beausobre contra SS. Leonem M. et Augustinum, strenuos Manichaeorum oppugnatores, nimis injuriose objecit. Primo ergo animadvertit quemadmodum miserabilis illa Manichaeorum secta, post occupatam a Vandalis Africam proconsularem, in qua latius se propagaverat, exsulatum abire fuerit coacta. Cujus sectatores, alii Romam venerunt, alii vero in diversa loca aut [Col. 0925B] urbes se recipere curarunt. Qui autem Romam venere solamen atque subsidia a suis fratribus obtinere posse sperabant, ut tutius viverent. At brevi isthaec spes eos fefellit. Nam de eorum adventu et mansione certior factus S. Leo Magnus, summus pontifex, nihil studii et laboris praetermisit ut ab hac peste suam Ecclesiam purgaret. Verumtamen (ait Beausobre) talem modum agendive rationem in eos adhibuit, ut potius ad iracundiam et desperationem impulerit, quam ad resipiscentiam et criminum ejurationem excitaverit. Contendit S. Leo (subjicit idem Beausobre) eos de abominabilibus caeremoniis fuisse convictos, de quibus ipse postea encyclicis epistolis Italiae episcopos admonuit. Hic ergo agendi modus duos perniciosos effectus peperit. Primus fuit excitare in populum et plebem horrorem erga Manichaeos, atque movere magistratus ad infligendas ipsis poenas jam a legibus statutas. Alius vero effectus perniciosior fuit ille, quo sensim in eosdem Manichaeos [Col. 0925C] maximus horror in Ecclesiam catholicam inspirabatur, videntes tantopere episcopos sibi graviter infensos fieri, cum ab istis calumniis potius atque gravissimis persecutionibus urgerentur. Nec enim de illis criminibus erant rei, de quibus postulabantur [Col. 0925D] Beausobre, serm. praelim. ad II part. Hist., pag. 226. . Hisce itaque maledictis et probris S. Leonem pontificem Beausobre vexavit, ut Manichaeis magis indulgeret, eosque a nefandis criminibus purgaret. An ergo tantam scribendi impudentiam vel ratiocinandi audaciam patienter sustinebimus; praesertim cum auctor in universo suo opere se jactet nullis praejudiciis adduci, solamque rerum veritatem percunctatum esse in Manichaeorum historia adornanda? At splendide in his omnibus nostrum scriptorem mentitum esse sequentia momenta patefacient. Primo, undenam colligit Manichaeos Romam venisse, vastata a Vandalis Africa proconsulari? Hujus enim nefariae sectae homines jam pridem alias latebras sibi in urbe Roma quaesiverant, videlicet tempore S. Syricii [Col. 0925D] papae. Quos pervicaces et nimis perfracte suis erroribus adhaerentes et propugnantes in exsilium amandari jussit; correctos autem et poenitentes ad reconciliationis sacramentum admisit; dummodo reliquum vitae cursum in monasteriis detenti absolverent [Col. 0925D] Videsis quae praecedenti cap. scripsimus, pag. 139 et seq. . Non igitur Romanorum PP. agendi modus in Manichaeos originem habuit a magno Leone; non post Vandalicam cladem Africae proconsulari illatam 143 Romae detecti sunt, ut oscitanter (credo) Beausobre affirmavit [Col. 0925D] Beausobre, ubi supra. ; non praecludebatur deinde ipsis ad poenitentiam aditus, ut iracundia et desperatione adducerentur; sed proposito ipsis ex una parte legum sacrarum rigore, et ex alia ecclesiastica pace et lenitate, [Col. 0926A] ad quam potius eorum animus inclinaret poterant se flectere. Non ergo ita saevus judicandus est S. Leonis Magni cum Manichaeis agendi modus, ut neglectis suorum praedecessorum Syricii et Anastasii pontificum statutis, Manichaeorum primo conversionem non quaesierit, et poenitentes ad reconciliationem recipere recusaverit. Quod si deinde populare odium in hos homines ob detecta horribilia flagitia excitabatur, ut etiam magistratus moverentur ad eos poenarum rigore torquendos, id minime Leoni vitio dari debet. Quinimmo summa laude illud studium cumulandum est, quo Romanam Ecclesiam, sibi concreditam a tantarum nequitiarum inquinamentis purgare nitebatur. Quid praeterea, si Manichaei maximum horrorem erga episcopos et catholicorum societatem concipiebant? Ea enim ordinaria omnium reorum conditio esse solet, ut judices vereantur, et a poenis, quibus juste affici debent, abhorreant [Col. 0926D] Videsis cap. 9 secundi lib. hujus Historiae. . Sed non ideo episcopi illorum calumniatores persecutoresque efficiebantur. Cum non nisi Manichaica [Col. 0926B] crimina in judiciis, solemni inquisitione probata, eorumdemque confessionibus patefacta, sermone vel scripto promulgabant. Hanc enim oeconomiam nostrum Leonem servasse vel in publicis concionibus ad populum habitis, vel cum ad omnes Italiae episcopos suas epistolas direxit, ut praecaverent se suasque plebes a Manichaeorum dogmatibus (qui homines ex urbe Roma fuerant recenter expulsi), luculentius ipsi demonstramus agentes de Romana Leonis in Manichaeos inquisitione. Ex qua videlicet dissertatione abundantius lector habebit unde probra et maledicta Beausobriana in S. Leonem Magnum refellat.
2. Neque satius duxit Beausobre S. Leonis Magni in Manichaeos agendi rationem, ut hactenus vidimus, taxare et probris proscindere; sed ad ejusdem S. pontificis Epistolas et Sermones gradum faciens, hos haudquaquam descriptionem Manichaicae doctrinae continere affirmat; sed omnia istius scripta in invectivis [Col. 0926C] contra Priscillianistas et Manichaeos versari ait, cum perpetuo duas has distinctas sectas confundere conetur, ambasque iisdem poenis subjiciat. Aliquam laudem Leonis zelum mereri subjicit; sed major in eo animi moderatio expetenda fuisset. Cum potissimum is fuerit unus ex iis praecipuis episcopis qui haereticorum supplicia tamquam rata et justa probaverit. Claudit tandem Beausobre suum sermonem dicendo tantae Leoninae commotionis causam quaesivisse, et secum reputasse hujus S. pontificis characterem. Hominis (inquit) fuit ejus character ambitione abrepti, minus cogitantis spiritum lucrari docilitate et suasionibus, sed potius violentiis opprimere. Nec tamen satis duxit Beausobre ita scripsisse; sed ut magis suum furorem in S. pontificem et apostolicam sedem exerceret, provocat in notis ad quaedam verba ejusdem S. Leonis, dicta occasione necis Priscilliani aliorumque istius sectatorum, apud Treviros a Maximo imperatore per publicos ministros [Col. 0926D] patratae; quibus verbis idem pontifex probare videtur illius principis cruentum consilium, et deinde subjicit. Quesnelli nota super hunc locum, digna est ut hic exscribatur: «Sed neque hic (Severus Sulpicius), neque ille (Hieronymus), neque quisquam alius sanctorum Patrum qui illo Priscilliani aevo vixerunt, cruenta hujusmodi consilia approbarunt; » nempe ut Leo [Col. 0926D] Consule cap. 10 hujus libri, in quo singillatim Manichaicos errores, dogmata et ritus ex Leonis textibus referimus. .
3. Haec omnia autem eripere et singula probra quibus S. Leonis fama et sanctitas proscinditur in iniquos calumniatores retorquere, nec grave erit, nec nobis satis difficile. Alia enim ex iis quae objecit ita 144 sunt infirma et insulsa, ut ad ea refellenda sufficiat oculos in Opera S. Leonis Magni conjicere, et [Col. 0927A] oppugnatoris mendacia deprehendentur. Quare eum rogo undenam hauserit Leonem in Epistolis et Sermonibus palmares Manichaeorum errores non descripsisse, sed in solis declamationibus, rhetorum more, fuisse versatum? Id sane ex Quesnelli notis et scriptis non hausit, quem veluti magistrum sequendum, ut ex praecedenti narratione vidimus, assumpsit. Nam is varios saltem ex sancto pontifice Manichaeorum errores recensuit, ut constat ex cap. 10 hujus libri. Quamvis praeterea et alios passim commemoret, quos non nisi ob nimiam oscitantiam idem Quesnellus annotare praetermisit. Quid praeterea Leoni opus erat in concionibus ad populum habitis, totam Manichaicae philosophiae et theologiae doctrinam, omnes superstitiosos et profanos ritus, omnia diabolica mysteria, in quibus secta illa versabatur, singillatim enumerare, atque proferre? Non enim illud munus assumpserat, ut dogmatum fidei tractatus componeret ad illos haereticos oppugnandos; sed dumtaxat in votis [Col. 0927B] habuit Romanum populum admonere ut se ab eorum consuetudine et institutis praecaveret. Id facere consuevit in solemnioribus praecipue anni diebus, dum sacratiora fidei nostrae mysteria in templo agebantur. Idcirco sat erat summatim indicare populo horum palmares errores, ut illos abominaretur; sed in epistolis contra eosdem Manichaeos conscribendis aliam esse secutum rationem, et ipsarum textus, et rerum scriptarum ordo manifestant.
4. Et imprimis quod ad Italiae episcopis epistolam datam spectat, Beausobre eam vix suis oculis lustrasse censendum est [Col. 0927D] S. Leonis epist. 8, cap. 1. . Si enim hujus textum cursim dumtaxat etiam attigisset, non alium sibi scopum proposuisse Leonem intellexisset, quam episcopos praemonere super iis quae Romae in solemni judicio contra Manichaeos habito gesta fuerunt; ne ignari videlicet, in eorum dioecesibus vitiorum semina, quae Romae exstincta interierant, furtim radicitus per novas propagines seminarentur. Uno verbo, generatim ibi dumtaxat de Manichaica disseruit haeresi, [Col. 0927C] et alios episcopos advocat in consortium suae sollicitudinis, certiores faciendo: plurimos Manichaicae impietatis sequaces et doctores in Urbe investigatione sua reperiisse, vigilantia divulgasse, auctoritate et censura coercuisse. Sed quoniam in iisdem coercendis solemnem judiciorum formam et regulas servavit, descriptis in publicis tabulis criminibus, eorumdem reorum confessionibus probatis, una cum hac epistola, omnium gestorum exemplaria transmisit ut plenius edocerentur. Sicut (ait) gestorum vos series poterit edocere. Ad instructionem vestram etiam ipsa (gesta videlicet) direximus, quibus lectis omnia quae a nobis deprehensa sunt nosse potestis. Dolendum quidem est ejusmodi Actorum seriem temporum injuria intercidisse. Sed magis dolendum Beausobre hanc epistolam lustrare neglexisse, ut solis calumniis et probris in S. pontificem inveheretur.
5. Quod vero ad alteram spectat epistolam, quae est 15, minime inficiari possum, eam totam versari [Col. 0927D] in quaestionibus eidem S. pontifici a Turribio episcopo Asturicensi propositis, cum is videlicet illum in Priscillianistarum causa consuleret. At neque hac occasione Leonem decebat aut oportebat longum tractatum hujus vel Manichaicae haereseos describere, nam extra propositarum sibi quaestionum terminos inepte vagatus esset. Nec quidquam facit quod in laudata epistola promiscue cum de Priscillianistarum, tum de Manichaeorum institutis disseruerit; nimis enim affines erant ambae istae haereses, cum Priscilliana multa falsa dogmata ex Manichaica mutuata sit, et ambae antiquorum Gnosticorum virus imbiberunt. Nec propterea tamen Leo SS. pontifex de errore esset insimulandus, si Priscillianistas quandoque Manichaeos [Col. 0928A] appellaverit. Si quidem et Idacius narrat [Col. 0927D] Idacius, ad olympiad. 306. latentes in Asturicensi urbe Manichaeos, gestis episcopalibus detectos, ad judicium 145 tractos et damnatos, per Hispaniam fuisse publicatos. Tamen ibidem sermonem habuisse de Priscillianistis, exploratum est. A qua scribendi phrasi nec Hieronymus abhorruit [Col. 0927D] Hieronymus ad Ctesiphontem. , ut annotavit etiam Quesnellus [Col. 0927D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis M., in [Col. 0928D] notis ad epist. 15, pag. mihi 449. .
6. At vehementius adhuc insectari voluisse S. Leonem, postremum quod objecit perspicue manifestat, cum videlicet S. pontificem describit, ambitione et furore ductum, probasse cruentum Maximi tyranni consilium in Priscillianistas apud Treviros exsecutioni demandatum. Qui tamquam mendacem et impostorem vult convenire Beausobre, mittat eum ad Leoninae epistolae textum. Ex quo sat habebit, nec magis injustum probrum, nec audaciorem contumeliam potuisse excogitare. Narrat quippe S. Leo, illius epistolae cap. 1, quemadmodum episcopi sub quorum temporibus haeresis illa nefanda prorupit per totum mundum [Col. 0928B] instanter egerint ut impius furor ab universa Ecclesia pelleretur. Quid mali consilii in hoc? Nihil plane in episcopalis dignitatis dedecus vel ecclesiasticae lenitatis detrimentum illi Patres egerunt, qui, anathemate in Priscillianum et socios prolato, eos, vel ex episcopalibus sedibus, vel ecclesiastica communione depulsos, tamquam ethnicos et publicanos haberi jusserunt. Nec suffragatur Beausobre illud aliud judicii genus cruentum, de quo statim S. Leo facit mentionem, scribens: Quando etiam mundi principes ita hanc sacrilegam amentiam detestati sunt, ut auctorem ejus cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent. Judicii enim hujus cruenti causam, non episcopis, sed criminum qualitati gravitatique adjudicat. Nam subjicit: Videbant (principes) enim omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum humanumque jus subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Si enim Priscillianistae solis fidei dogmatibus repugnassent, si aeque omnes honestatis [Col. 0928C] leges, divina simul et humana jura non subvertissent, nullam in eos tulissent saeculi principes cruentam sententiam. Sed quia in talia facinora erumpebant, quae totam vitam civilem ad exitium perducebant, idcirco tantae amentiae auctores publicarum legum ense prosternere necessarium duxerunt. Propterea idem S. Pontifex, ne ad malignam interpretationem quisquam praecedentia ejus verba trahere auderet, statim duo illa judiciorum genera distinguit, explicans quemadmodum ecclesiastica lenitas. . . . . . sacerdotali contenta judicio, cruentas refugiat ultiones. Si refugit, non approbat. Sed subjicit: Severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spirituale nonnumquam recurrunt remedium, qui timent corporale supplicium. Unde ergo habet Beausobre Leonem cruenta consilia probasse? Forte quia dixit ecclesiasticam lenitatem, sacerdotali contentam judicio, Christianorum principum constitutionibus adjuvari? sed quo sensu id Leo affirmavit? Nimirum. [Col. 0928D] quia gravioribus hujusmodi criminibus irretiti, corporalis supplicii timore correpti, nonnumquam ad spirituale remedium recurrunt, praecedentes eorum impietates et crimina exsecrando. Quam vanae ergo et futiles sint Beausobrianae in S. Leonem Magnum calumniae, praecedens haec nostra disserendi ratio et methodus ostendit. Ex quibus lector etiam habet unde subdolam quartam annotationem Quesnelli refellat [Col. 0928D] Quesnellus, nota 4, tom. II Operum S. Leonis M., pag. 448. Videsis Priscillianistarum historiam, cap. 15. , qui tamen non ita audacter sicuti Beausobre commentus est.
7. Jam vero manum de tabula tollere statueram, et, relictis parumper S. Leonis Magni vindiciis, ad Augustini causam agendam gradum facere volebam, ut hunc quoque ab injustis Beausobrianis criminationibus [Col. 0929A] purgarem [Col. 0929D] Beausobre, part. II Hist. Manichaeorum, lib. I, cap, 2, pag. 256, § 3. . Sed cum in evolvendis scriptis acatholici viri alia quoque 146 offenderim quae Leonis pietatem et sinceram fidem laedere videntur, diutius in horum examine immorari necessarium duxi, ne omnino indiligens ab invidis criticisque adversariis judicarer. Iterum ergo S. pontificem in scenam inducit, non tantum ut ludat de Manichaeorum dogmatibus disserendo, sed ut novis maledictis et probris eum exagitet. Confingit imprimis S. Leonem Cyrilli Hierosolymitani sententiam secutum, qua ait Manem blasphemasse, se sanctum Spiritum vocitando; dicit: Magis speciosa est saltem ejusmodi accusatio; et Leo melius fecisset eam potius exscribere quam extendere, et latius explicare inexcusabili cum libertate praefata verba, Manichaeos (ait Leo) sub nomine Spiritus sancti, ipsum talium impietatum magistrum adorare Manichaeum. Et rursus: In magistro suo Manichaeo apparuisse Spiritum sanctum crediderunt . . . . . ut non aliud fuerit Manichaeus ipse quam Spiritus [Col. 0929D] S. Leo Magnus, serm. 4 in Epiphan., cap. 2 et seqq. . Profecto si id verum exstitisset (subjicit Beausobre) [Col. 0929B] nostrum haereticum superbia et blasphemia ad supremum malitiae gradum traxissent. At si Leo non est magis fidelis in suis narrationibus, quam sit justus in suis sermonibus, excusabimur plane, si illius dictis fidem non adhibeamus. Potissimum cum paucis etiam refellere volens praesumptam Manichaei superbiam in sequentia verba erupit. Quoniam et hic de illa mundi exstitit parte, quae non potest Spiritum veritatis recipere. Quasi innueret Spiritum sanctum augustis finibus esse restrictum, et Orientis populum cunctis esse miserabiliorem. Numquam sane (subjicit Beausobre) credidissem quod unus episcopus, qui Magni cognomentum obtinuit, simile absurdum in quodam sermone qui ad posteros transiit dicere potuisset. Ita ut ipse oblitus quod primi inter gentiles qui Messiam adorare venere fuerunt magi, Persarum philosophi, et quasi Manetis atavi. Pariter ille oblitus est se alio in sermone dixisse quod magi non ex sidereo signo cognovere Christum in Judaea natum, sed agente sine [Col. 0929C] dubio in eorum cordibus inspiratione divina.
8. En totus Beausobrianus ludus, qui actoris impudentiam et mendacia arguit, si inspiciamus Leoninum contextum ex quo tria objecta loca avulsa sunt. In quorum primo nihil plane occurrit a fide et veritate alienum, quodque a Manichaeis profiteri S. pontifex non deprehenderit. Quarto enim illo de Epiphania sermone, in populi memoriam incarnationis mysterio revocato, et latius explicatis quae ad diei celebritatem, ad magorum in Bethleem adventum, ad oblata munera, ad sidereum illud signum quod ex longinquis Orientis partibus eos adduxerat, pertinebant, Manichaeos quos mox in Urbe latentes detexerat aggreditur exagitare, summatim ad populum sacrilega commenta et fabulosa mendacia referens, quibus incarnationis veritatem subvertebant. Quid? Ne pluribus populum teneret, ad quamdam summam reduxit omnium errorum capita: videlicet quemadmodum Mosaicas Scripturas rejicerent, evangelicas corrumperent, apostolicam symboli veritatem contemnerent, [Col. 0929D] et negantes a Christo vivos et mortuos judicandos, docebant in sole et luna colere Christum, et sub nomine Spiritus sancti ipsum talium impietatum magistrum adorare Manichaeum. Duo autem illa valde inter se differre, quis non videt? Manichaeum videlicet se Spiritum sanctum dixisse, et illius discipulos sub Spiritus sancti nomine Manicheum adorare [Col. 0929D] Id nos ipsi ad marginem hujus cap. annotavimus; ut videlicet lector unico intuitu intelligeret quod Manes magister docuerit, quidve Manichaei discipuli Leonis aevo credidissent. Nostri deinde mss. codd. pro voce sancti aliam Dei habent. Sanctus Leo, [Col. 0930D] serm. 2 de Pentecoste, cap. 6 et seqq. . Hocce postremum dumtaxat de Manichaeis S. Leo Magnus [Col. 0930A] affirmavit. Ea prorsus ratione qua sacrilegi etiam contendebant in sole et luna Christum adorari; nec tamen effutiebant solem et lunam esse Christum. Neque alio 147 modo noster Leo ratiocinatus est in altero sermone de Pentecoste, cum Manichaeos suae aetatis refellere aggressus est, contendentes magnum quemdam et sublimem auctorem sequi, in Mane magistro suo apparuisse Spiritum sanctum crediderunt, promissumque a Domino Paracletum non prius venisse quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manes ipse quam Spiritus Dei. Si igitur ad haec Leonina dicta ex Manichaeorum sententia prolata attendamus, nihil prorsus intelligimus quo potuisset Beausobre S. Leonem infidum et injustum appellare. Constabat enim S. pontifici ejusmodi prava dogmata a Manichaeis profiteri, non ex falso hominum rumore, non ex aliorum testimoniis, sed haec omnia ex eorumdem Manichaeorum confessione criminumque exsecratione probavit. Quare omnibus persuasum esse debet acatholicum virum [Col. 0930B] Beausobre nodum semper quaesivisse in scirpo, fraudulentas interpretationes confingendo.
9. At saltem verum erit S. pontificem Spiritui sancto fuisse injurium, cum illum angustis finibus restrinxit, et Orientales illius ope et praesidio privari indicavit. Commentum apage. Narrat quippe S. Leo quemadmodum Manes in orbem damnandus apparuerit, Probo et Paulino consulibus. Ex qua temporis epocha evidenter demonstrat jam a Christi morte ad Probi et Paulini consulatum usque octavam in Christianos persecutionem desaeviisse, innumerabilesque martyres exstitisse, quibus juxta divinas promissiones apud Matthaeum XIX datus erat Spiritus sanctus: Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini, etc. Non potuisse ergo Deum, suorum donorum largitatem continere, ut tot Ecclesiae generationes sua inspiratione fraudaret, donec prodigiosus turpium mendaciorum signifer nasceretur, Leo quasi Archelai argumentis insistens asseverat, et statim [Col. 0930C] de Manete subjicit: Cui nec hoc quidem tribui potest, quod vel exiguam divinae inspirationis acceperit portionem, quoniam hic de illa mundi exstitit parte, quae non potest Spiritum veritatis accipere. At haec verba posteriora non sunt referenda, aut ad Persidem, aut ad totum Orientem, ut vel allucinatione, sive malitia, Beausobre interpretatus est, sed ad diabolum, mendaciorum patrem, cujus partes et munera Manes agebat, ejus doctrinam docendo. Mox enim S. pontifex se explicavit, subjiciendo: Repletus enim spiritu diaboli, spiritui resistit Christi: et cum sanctis Dei hoc Paracleti doctrina contulerit, etc. Cum itaque manifesta res sit, divinis etiam in Scripturis praedicata, mundum in duas dividi partes, quarum alteri Deus et veritas, alteri vero diabolus et mendacia dominantur, non video cur laudatus Leonis sermo, divinis institutionibus refertus, non debuerit ad posteros transferri. Christum Dominum quidem dixisse Spiritum veritatis non posse mundum accipere, quia non videt eum, nec scit eum, testis est evangelista Joannes [Col. 0930D] [Col. 0930D] Apud Joannem XIV, 16 et seqq., legimus: Et ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat in aeternum: spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non vidit eum nec scit eum. Vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit, et in vobis erit. An non homines hujus mundi in duas partes et classes sunt divisi, quarum altera Spiritum sanctum non potest recipere? . At quis propterea Spiritum sanctum angustis finibus esse restrictum affirmabit? Sublato ergo ejusmodi Beausobrianae amphibologiae ludo, caetera quae censor objecerat prorsus cadunt; et idcirco ad evertendas alias calumnias contra Augustinum prolatas gradum faciamus. Quae si brevi a me exponi posse quis arbitraretur, vehementer erraret, cum innumerae pene sint malignae interpretationes hinc [Col. 0931A] illincque in toto Beausobriano opere sparsae, quae sanctum episcopum impetunt, et maledictis proscindunt. Neque nostrum consilium est singulas hic persequi, indicare, atque refellere. Nam in immensum fere nostrum opus protraheretur, nec quidquam laboriosius molestiusque assumeremus.
148 10. Paucis itaque aliqua dumtaxat ex iis primo delibabo, quae habet in sermone praeliminari ad alteram suae Historiae partem [Col. 0931D] Beausobre, serm. praelimin. ad alteram Hist. partem, pag. 228. Secundinus apud Augustin. . Itaque de Augustino verba facturus, orationem orditur a quibusdam Leontii Byzantini verbis, scribentis neminem felicius posse Manichaicam describere haeresim, si jampridem non exstiterit professione Manichaeus. Quod dictum optime in Augustinum quadraret, qui ab anno suae aetatis decimo nono, ad vigesimum octavum usque, huic sectae nomen dederat, et errores viriliter contra catholicos pluribus in concertationibus feliciter propugnavit. Sed id eloquentiae et ingenii fervore dandum esse Beausobre ibidem asseverat. Nam Secundinus eum reprehendit non intellexisse Manichaica [Col. 0931B] mysteria: Visus enim mihi es, et pro certo sic est, te numquam fuisse Manichaeum, nec ejus te potuisse arcana incognita secreti cognoscere, atque sub Manichaei nomine persequi Annibalem atque Mithridatem. Hocce paradoxum multas pati contradictiones ironice asseverat Beausobre. Primo ab haeretico prolatum est. Secundo, ita obloquenti obest praejudicata mundi opinio, eorum videlicet qui majori scientia et auctoritate pollent. Quid? Augustinus prae caeteris PP. Latinis doctior animoque perspicacior, Occidentalis Ecclesiae oraculum, novem annorum spatio inter Manichaeos vitam egit, quin Manichaeorum systema penetraverit? Poteratne Secundinus quid temerarius aut absurdius proferre? Alterutrum itaque (ait) dicendum est: aut Augustinum non satis horum systema intellexisse; aut sanctum Augustinum illum mutasse, quod ab aliquibus sine haereseos nota affirmari haud posse arbitrabitur. Ego (subjicit) prae caeteris plurimum facio hujus Patris excellentes qualitates, non [Col. 0931C] sine admiratione illius ingenium et sapientiam perpendo, illius honoro memoriam, et diuturnos ejus labores existimo; sed optimae logices regulae atque experientia me docuerunt ejus dictis atque testimoniis non esse insistendum. Veteres numquam infallibilitatem ambiere, quam posteri demum illis donarunt. Homines fuerunt, ut nos sumus. Et paucis interjectis habet: Ego nolo propugnare S. Augustinum Manichaeorum systema mutasse, vel corrupisse, ut victoriam reportaret, id foret laesae fidei reum eum appellare; sed certum est ipsum quibusdam sophismatibus fuisse usum, et saepius male expressisse illorum religionem. Haec, inquam, et id genus alia probra in Augustinum scripsit, quae singillatim referre nos pudet. Quare ut jam dictis fidem comparare possit apud lectores, exempla et probationes varias annectit. Quorum primum desumptum est ex his Augustini verbis: Inimicus quippe qui eumdem Salvatorem justorum patrem crucifixisse se speravit, ipse est crucifixus; quo tempore aliud actum est atque aliud [Col. 0931D] ostensum. Haec ex Manichaeorum sententia dixisse Augustinum asseverat, et laudat tum epistolam Fundamenti, tum librum de Fide, cap. 28. Quibus verbis et alia addidit: Coactus est dicere Manichaeus, quia non Christus, sed princeps tenebrarum cum suis sociis omnia illa passus est. Atque tandem loquens de vegetabilium animabus, quas Manichaei divinitatis partem in se habere credebant, cujus praerogativas in plantis, in fructibus adhuc asservari dicebant, atque solum perire et annihilari cum fructus et olera ad epulas assumuntur; quae cum ad carnem comedentis venerint, omnem intelligentiam amittunt, et propterea [Col. 0932A] Magister hominibus missus sit, quia stulta in iis est facta pars Dei, et propterea non sit missus melonibus, quia sapientem habent animam. Haec tria, inquam, exempla, tamquam ab Augustino ex Manichaeorum sententia dicta, Beausobre primo objecit, contendens ejusmodi delicta, falso Manichaeis ab ipsis orthodoxis, tamquam illius sectae dogmata, fuisse imputata.
11. Non ibo inficias tria haec me offendisse in libro de Fide contra 149 Manichaeos, quem perperam olim Augustino fuerat adjudicatum. At plane desiderantur in alio libro quem certo Augustinus contra epistolam Fundamenti conscripsit. Non cursim quidem, sed sedulo hoc opus lustravi; nec verbum inveni quod similia redoleat. At quis ignorare potest librum illum de Fide non esse Augustini fetum? Bellarminus enim, Vandingus et alii, animadvertentes inter illius Opera non esse relatum, nec in Retractationibus, nec in Possidii indice; conspicientes quoque stylum ab Augustiniano esse diversum, atque debiliorem in disputandi ratione, sed auctorem dumtaxat [Col. 0932B] Augustinum imitari studuisse, non modo ejus sensus exprimendo, et interdum ejus verba usurpando, ex eo praesertim libro qui de Natura boni contra Manichaeos scriptus est; idcirco postremi S. Augustini Operum editores illud opus Evodio adjudicarunt, et in appendicem octavi tomi rejecerunt. Beausobrianam itaque negligentiam, ne dicam fraudem, satis mirari non possunt, qui incerta pro certis et falsa pro veris vendere nisus est [Col. 0931D] Consule praemonitionem PP. conc. S. Mauri ad lib. de Fide contra Manichaeos, qui in append. Operum S. Augustini, tom. VIII, reiectus est, pag. 25; [Col. 0932D] lib. de Natura boni, 44; contra Faustum lib. XX, 6; contra Felicem lib. II. .
12. At ultro demus isthaec Augustinum ex Manichaeorum sententia scripsisse, quia forte non absimilia in libro de Natura boni expressit. Quid? Similia deliria excogitavit, confinxit Augustinus, ut horrorem in Manichaeos excitaret, ut paulo post subjecit: Aliis in exemplis calumniatur. Nam Augustinus, locis a Beausobre laudatis, nec falsis insistit principiis, nec ex veris Manichaeorum principiis falsas consecutiones deducit. Iis enim in locis agit Augustinus de turpitudinibus a Manichaeis contra Deum confictis et [Col. 0932C] excogitatis, quas hic recenseri, cum nimis grave sit, praetermitto, ne lectori negotium facessere videar; idque etiam supervacaneum ducam, cum ad ipsius Augustiniani textus lectionem quisque recurrere possit. Dissimulare tamen non possum Beausobrianam licentiam, qua videlicet contendit falso deduci ex Manichaicis principiis. Nam, ait, praefatas turpitudines illi infelices legunt, hoc dicunt, hoc audiunt, hoc credunt, hoc in septimo libro Thesauri eorum (sic enim appellant scripturam quamdam Manichaei, ubi istae blasphemiae conscriptae sunt) ita positum est: tunc beatus ille pater, etc. Nihil ergo ex suo ingenio addidit Augustinus, qui ad verba ipsorum Manichaeorum provocat, eademque exscribit, et in suo opere transtulit, ut videre est in toto illo cap. a Beausobre laudato. Praeterea si malo dolo id fecisset Augustinus, creditne Beausobre quod Faustus, Felix, Fortunatus, Adimantus, Secundinus, et quotquot ex Manichaica sobole suis scriptis exagitavit, siluissent, quin eum accusassent tamquam mendacem et impostorem? At [Col. 0932D] non siluisse Secundinum probant illius verba paulo ante laudata, quibus S. episcopum exagitat, quod Manichaica non intellexerit mysteria, et sub Manichaei nomine persequi Annibalem et Mithridatem. Fateor quidem Secundinum in haec verba erupisse. Sed dicat Beausobre an ipsi fides debeat adhiberi, si adhibeamus fidem Secundino, qui Augustinum carpit, quod istius scripta nimia perluceant eloquentia: Hanc (subjicit) si voluisses veritati concordare, magnum utique nobis exstitisset ornamentum. Noli, rogo, contra tuam venire naturam, noli esse erroris lancea, qua latus percutitur Salvatoris [Col. 0932D] Epist. Secundini ad S. August., tom. VIII ejus Operum, pag. 270; lib. S. August. contra Secundinum, ibid. Exstat pag. 352. . Quid igitur [Col. 0933A] hic vellicat et contemnit Secundinus, nisi summam S. Patris eloquentiam, quam si concordare voluisset cum Manichaicis principiis, quae sancta et vera esse haereticus contendebat, nostrae vero fidei dogmata falsitati obnoxia esse effutiebat, magnum ornamentum illis exstitisset. Sed permittamus Secundinum dixisse Augustinum Manichaeorum mysteriorum ignarum. Rogo tamen: 150 cui fides adhibenda est? Haeretico homini, qui, cum malam causam haberet, undequaque subsidia quaerit, ut illam apparenter saltem tueatur; et ne cadat, ad mendacia, ad exaggerationes, ad dolos audacter provocat, sancti episcopi famam, et nomen probris etiam proscindendo; vel ipsi Augustino, qui, vix accepta hujus haeretici epistola, calamum arripuit, atque omnia objecta ab adversario proposita refellit? Si Manichaicorum mysteriorum fuisset ignarus, accusationem dissimulasset. At non dissimulavit, sed Manichaei sectam et dogmata ex argumentis ab ipso Secundino prolatis, abundantius rejecit; ita ut haereticus homo valde turpiterque confusus obmutuerit, [Col. 0933B] et quoadusque vixit numquam S. Augustinum probris impetere vel calumniari ausus fuit. Totum ergo Beausobrianum artificium ruit, et Augustinus optime Manichaeorum systema intellexit; nec in minima re illum mutavit aut corrupit.
12. Jam vero Beausobre ad alia gradum faciens in Augustinum stolide quasi invehitur, eam instituendo quaestionem, quare videlicet S. doctor annorum novem spatio Manichaicae sectae, tantas abominationes docenti, nomen dederit? quare ipse easdem contra catholicos audacter propugnaverit? Non respondeat, quaeso (ait), se in ordine auditorum, minime electorum exstitisse, idcirco similes ignorasse blasphemias. Nam ipsemet asseverat eas contineri in septimo libro Thesauri Manichaeorum, quem librum omnes sectatores manibus terunt. Atque provocat ad illa verba ex libro de Natura boni desumpta [Col. 0933D] Lib. de Natura boni cap. 44. , quae ipsi paulo ante laudavimus. Augustinus ergo eas blasphemias ignorabat quando erat Manichaeus. Vel si haud eas [Col. 0933C] ignorabat, mirari subiit quod diu in ea secta permanserit. Haec et alia similia Beausobre congerit, ut ostendat Manichaeorum systema et dogmata horribiliter fuisse mutata, atque pravis interpretationibus corrupta. Quod ut magis persuadeat, ad duas illas provocat disputationes, quas cum Felice et Fortunato presbyteris habuit Augustinus. Felicem, hominem prorsus ignarum fuisse ait. Sed Fortunatus Felice doctior, lumen aliquod exhibet ad intelligendam illius sectae doctrinam. Verumtamen de duabus hisce disputationibus in praesens agere nostrum non est, cum jam satis verba de iisdem fecerimus, omnia Augustini contra Manichaeos scripta, congressiones et gesta recensendo. Propterea de praesenti tabula remoto calamo, quando Manichaei Romam venerint diligentius inquirere deliberavimus.
1. Reversuri itaque unde nostra oratio digressa est, imprimis vix licet dubitare S. Leonem tertio jam sui pontificatus anno ineunte summa apostolatus munera in Manichaeos non exercuisse, cum in eosdem publice animadvertit. Id minime inficiatur Quesnellus, qui tamen pro suo ingenio Leonis agendi rationem describit, parum nihilumve sollicitus de iis quae Romae ab istius praedecessoribus contra eosdem Manichaeos diu jam gesta fuerant. Ait igitur Manichaeos Romam adventasse rebus in Africa profligatis, devastataque a Vandalo provincia. Porro clades illa a Vandalis [Col. 0934A] Africae illata, si Prospero, Victori atque Procopio fidem adhibemus, contigit anno Domini 427, quando Geisericus cum octoginta milla Vandalorum, et Alanorum maria transfretavit, eamque paulatim sibi subjecit. Ex qua rerum circumstantia horum in Urbem adventus revocari deberet ad tempora dumtaxat Coelestini, aut Xisti pontificum Romanorum. Ac proinde concluderet haec alia Quesnelli conjectura: Haereticorum haec colluvies diu latuit sub larva piorum hominum, qui impietatem vultu vitaque severiore dissimulabant [Col. 0933D] Quesnellus tom. II, dissert. de Vita et Rebus a Leone gestis. Vide quae jam diximus in praecedentibus capitibus 4, 5, 6. . At Quesnellus in male suscepta causa cedere cogitur, si animadvertat jam antea diu Manichaeos in Urbe fuisse inventos, et tum summorum pontificum, tum imperatorum decretis exsilio affectos. De Siricio namque, qui ad pontificatum fuit assumptus anno 384, legitur: Hic invenit Manichaeos, quos in exsilio deportavit, et hoc constituit, ut non participarent cum fidelibus communionem, quia ore polluto non liceret sanctum corpus Dominicum [Col. 0934B] vexare. Iis tamen salutaris poenitentiae reconciliationem penitus non interdixit, dummodo sincere ad Ecclesiae sinum revertentes, reliquos eorum vitae dies in monasteriis relegati, jejuniis, orationibus, caeterisque corporis afflictationibus vacarent, ut probati sub omni examinatione usque ad ultimum diem transitus sui, et ob humanitatem, Ecclesiae viaticum eis largiretur.
2. Citra ergo omnem dubitationis aleam positum esse arbitramur S. Siricium in pestiferam horum hominum sectam anno quarto aut quinto sui pontificatus animadvertisse. Id sane non obscure intelligitur, tum ex Theodosii senioris novella anno 388 exarata, cum ex rescripto Ambrosii episcopi Mediolanensis, Sabini, Bassiani, caeterorumque illius provinciae episcoporum, dato ad eumdem pontificem anno 390, postquam in Joviniani causa convenerant. Haec autem inter caetera asserunt: Manichaeus est qui abnegat veritatem, qui carnem Christi negat; et ideo non est remissio peccatorum, sed impietas Manichaeorum, quam clementissimus exsecratus est imperator, et omnes qui [Col. 0934C] illos viderunt, quasi quaedam contagia refugerunt. E Mediolano quoque pulsos fuisse Manichaeos Siricii tempore, favente etiam lege lata ab imperatore Theodosio seniore, statim subjiciunt: Sicut testes sunt fratres et compresbyteri nostri Crescens, Leopardus et Alexander, sancto ferventes Spiritu, qui eos omnium exsecratione damnatos ex Urbe quasi profugos repulerunt [Col. 0934D] Hoc rescriptum exstat tom. II Conc., p. 1220. . Tres autem istos presbyteros, quos Mediolanenses Patres testes appellant, cum suis litteris Mediolanum miserat 152 Siricius, ubi apostolicae sedis legatione fungentes ex illa urbe populerunt Manichaeos, ut intelligimus etiam ex hujus pontificis epistola ad Mediolanensem Ecclesiam. Laudati tandem Ecclesiae Mediolanensis Patres cum idem claudunt rescriptum, declarant Romani pontificis judicium adamus sim esse prosecutos, adeo ut vel aliquid ei addere aut detrahere minime ausi fuerint. Quod sane evincit Romanorum pontificum auctoritate, et irreformabili quodam judicio haereses omnes fuisse damnatas, ut nos [Col. 0934D] ipsi in praecedentibus capitibus demonstravimus. Itaque, aiunt, Jovinianum, Auxentium, Germinatorem, Felicem, Plotinum, Genialem, Martinianum, Januarium et Ingeniosum, quos sanctitas tua damnavit, scias apud nos quoque secundum judicium tuum esse damnatos. Hinc igitur manifeste liquet Manichaeos jam Romae atque in aliis Italiae urbibus latebras sibi quaesiisse, saltem quadragesimo anno ante Africae vastationem a Vandalis illatam. Jam enim undequaque pestifera illa soboles imperiali ac sacerdotali poena plectebatur anno 390, quando videlicet Mediolanenses Patres ejusmodi rescriptum dederunt [Col. 0934D] Epist. 2 Siricii ad Eccl. Mediol. Exstat tom. II Conc., pag. 1218. . Nobis omnino suffragatur Gothofredus in annotatione ad cod. Theod. qui ex laudatis verbis colligit Siriciam [Col. 0935A] papam Theodosianae in Manichaeos legis suasorem procul dubio exstitisse.
3. Neque nos tamen inficiamur eam haereticorum colluviem ex Africa aut aliis transmarinis partibus profectam Urbem aliasque Italiae civitates inhabitasse. Id facile colligi potest ex Vita Anastasii papae I, qui mortuo Siricio, ad pontificatum evectus, decreta edidit: nulla ratione transmarinum hominem in clericatus honorem suscipi, nisi quinque episcoporum designaret chirographos, quia et eodem tempore Manichaei inventi sunt in urbe Roma. At Anastasius Petri thronum conscendit anno Christi 398, hoc est 29 annis antequam Vandalus cum suis copiis maria transmitteret. Igitur Manichaeorum ad Urbem commigratio ex Africae rebus a Vandalis profligatis minime est repetenda. Quamvis re ipsa non eamus inficias post Africae vastationem crebriores factos fuisse in Urbe Manichaeos, in qua jam pridem hujus improbae sectae homines inter latebras sibi praesidium paraverant. Id sonant ea Leonis verba sermone 15, c. 5: Hos itaque homines [Col. 0935B] per omnia exsecrabiles atque pestiferos, quos aliarum regionum perturbatio nobis intulit crebriores ab amicitia vestra penitus abdicate [Col. 0935D] S. Leo Magnus, serm. 15, c. 5. . Ad hunc locum cum animadvertere neglexerit Quesnellus, turpiter lapsus est. Verum Quesnelli lapsum missum faciamus, ne nimium in eos invehi velle videamur, qui jam vivo olim, et nunc demortuo Quesnello, ita ejus dictis et sententiis subscripserunt, ut eum, si non in dogmaticis, saltem in historicis, et antiquae disciplinae rebus non adeo illum deceptum, et pluris habendum esse crediderint. Nos interim ejusdem vestigia conculcantes, ne incognita pro cognitis, incertaque pro certis habeamus, hoc unum omnibus persuasum esse volumus, Manichaeorum sobolis in Urbem adventum quadragesimo saltem anno antequam Africa Vandalorum copiis occuparetur contigisse.
4. Ejusmodi ergo solidissimis jactis fundamentis, nos arbitramur, usque ad Leonis pontificatum Manichaeos in Italiae regionibus delituisse. Nec propterea [Col. 0935C] Romanam urbem ab hac labe fuisse penitus purgatam, quamvis civili et ecclesiastica lege jam antea cautum fuisset ejusmodi homines exsilii poena extra Italiae oras esse amandandos, et poenitentes monasteriis intercludendos. Sed illi porro versuti homines post latas in eos leges, minime superstitionis sacrilegos errores palam profiteri audebant; sed tanta simulatione in omnibus utebantur, ut ad magis tegendam infidelitatem suam cum catholicis, divinis non desinerent interesse mysteriis, ne aut saeculi aut Ecclesiae ministris eorum superstitio et damnata religio redderetur 153 suspecta? Illud praeterea accedit, non nisi abdita secretioraque loca frequentare consuevisse, praesertim cum sacrilegos celebrabant conventus. Quorum aditus et accessus iis dumtaxat patebant, qui primum in obscenis sceleratisque ritibus instructi, et a carnalibus illecebris allecti, nefariam haeresim sub jurejurando tueri profitebantur. Quid ergo mirum quod tali studio usi, tantaque adhibita diligentia diu latere potuerint? Ea enim est improborum hominum consuetudo, [Col. 0935D] qui, ut gravissima quaeque facinora perpetrare callidiori ratione possint, judicum potentiam reformidantes, tum dumtaxat, in vanam spem erecti, sibi blandiantur publicas posse evadere poenas, cum latebras sibi criminum socias asciscunt. Neque tandem cum Manichaea illa soboles Urbem inhabitabat Romanus populus penitus ab omni superstitione expurgatus erat et immunis. Superstites enim adhuc erant plures ethnicorum Judaeorumque reliquiae, cum videlicet publicis darent operam spectaculis, lupercalium nimirum, circensium, Bacchanaliorum, Augustalium Saturnaliorumque ludorum, ut luculentissime cum Hormisdae papae epistolae, tum nostri Leonis sermones testantur. Quare cum Manichaeorum haeresis multos errores ethnicorum ac Judaeorum [Col. 0936A] figmentis, ritibus et impudicitiis affines profiteretur, ut jam vidimus, facile intra illius urbis septa diu etiam latere poterat, cum non in omnibus civibus par esset pietas, fides atque religio. Quod cum compertum Leo habuerit, palam populum alloquens, haec non dissimulavit. Sed cum in cunctis perversitatibus (diabolus) multiformem teneat principatum, arcem tamen sibi in Manichaeorum struxit insania, et latissimam in eis aulam, in qua se exsultantius jactaret, invenit; ubi non unius pravitatis speciem, sed omnium simul errorum impietatumque mixturam generaliter possideret. Deinde magis ad nostram rem haec subjicit: Quod enim in paganis profanum, quod in Judaeis carnalibus caecum, quod in secretis magicae artis illicitum, quod denique in omnibus haeresibus sacrilegum atque blasphemum est, hoc in istos quasi in sentinam quamdam cum omnium sordium concretione confluxit [Col. 0935D] Serm. 8 de Collectis et Eleemosynis, cap. 4. .
4. Ne igitur S. pontifex se falli sineret ficta virtutis imagine et fallaci pietatis umbra; ne Romanorum pontificum praedecessorum canones et imperatorum [Col. 0936B] leges frustrarentur; neve tandem quidquam de sancto sibi commisso grege periret, nihil eorum praetermisit quae horum haereticorum instituta, vitam corruptam et latebrosa loca ab iisdem inhabitata detegeret. Quare ut gravissimo huic malo, veluti cancro occulte serpenti, multosque labefactanti, et medelam adhiberet, et pararet exitium, prius in templis, quando frequentior erat populus, publice contra eam diaboli sectam declamare coepit, ostendens turpissimum fore quod filii, quorum progenitores Evangelium crucis Christi ab ipso beatissimorum apostolorum Petri et Pauli ore [Col. 0936D] S. Leo Magnus, serm. 15, cap. 5, et sermone in octava Apostolorum didicerunt, a tam nefariis erroribus se sinerent corrumpi. Utrumque autem mirifice est assecutus. Nam cum perpetuo inter sacra contra ejusmodi labem declamaret, generalem in eosdem haereticos inquisitionem instituens, alii qui infirmitate aut ignorantia seducti in tam superstitiosa crimina prolapsi erant, propriis culpis mederi cupientes, maximo animi moerore et cordis ejulatu patrata crimina [Col. 0936C] sincere exsecrati sunt. Alii vero, qui pertinaci voluntate carnis illecebris, caeterisque superstitionibus indulgentes haeresim defendebant, corporalibus spiritualibusque poenis mulctati, non dumtaxat vagi et profugi errantes, omni jure atque honore privati, hinc atque illinc abire cogebantur, sed etiam ab Ecclesia proscripti, tum ab omnibus reipublicae rectoribus et magistratibus abominati et exacti cum essent, tandem extra Italiae oras praesidium sibi quaesiverunt. Sic itaque catholicorum Italiae urbibus expurgatis, nos Siricio 154 atque Leoni debemus gratulari. Eo praesertim quod in hac sanctorum pontificum agendi ratione formam ecclesiasticae inquisitionis contra haereticorum pravitatem constitutam atque firmatam fuisse deprehendamus, ut mox ex sequentibus patebit.
1. Jam animo concipio nimis ingrata aut saltem parum jucunda sciolis (ne quidquam de laesae fidei viris) esse futura quae nunc dicere aggredior. Quibus, cum numquam veterum sanctorum Patrum volumina pervolverint, nec ecclesiasticarum rerum historiam, nisi ex corruptis et depravatis fontibus hauserint aut praelibaverint, nos nugari aut comminisci videbimur. Quemadmodum olim de hujusmodi Leonis inquisitione, in privatis litterariae antiquae rei colloquiis verba facere aggrediens, quidam homines, qui tum nondum perfecte S. pontificis scripta lustrarunt, de me judicarunt, contendentes numquam quam par est ex dubiis et incertis conjecturis apostolicae sedis [Col. 0937A] jura et judicitorum ecclesiasticorum oeconomiam esse repetenda. Qui ergo meis dictis repugnabant, secum potius reputabant, non ex Leone, sed ex recentioribus saeculis illam judicii formam illudque inquisitionis nomen in Ecclesiae judiciis traxisse originem. Tum sane mihi proposueram ea de re longam satis contexere dissertationem, hancque non ex aliis quam ex sancti pontificis Operibus deductam. Atque item in ea probare antiquam Ecclesiae disciplinam, et S. Leonis potissimum agendi rationem, in perquirendis et damnandis haereticis Manichaeis. Re tamen maturius perpensa, causae hujus pertractationem huic loci differendam opportunius existimavi, et propterea quinque subjicere cogor.
2. Primum inquisitionis vocabulum jam Leonis aevo fuisse usurpatum ad innuendam eam judicii formam quam tum Romana Ecclesia prosequebantnr in perquirendis indiscriminatim cujuscumque ordinis et gradus Christianis haeretica labe infectis;
[Col. 0937B] Secundum, de haeresi suspectos atque comprehensos coram Ecclesiae judicibus se sistere debuisse, ut causam dicerent, et sententiam subirent;
Tertium, ab ipsis reis coram sacerdotibus adductis consuetum fuisse, cum criminum confessionem, tum eorumdem detestationem extorqueri;
Quartum, cujuscumque ordinis et conditionis Christianos tunc etiam quodam sacramento obstrictos fuisse de haeresi suspectos ad Ecclesiarum suarum seu paroeciarum presbyteros deferre, vel, ut aiunt, denuntiare;
Quintum tandem, haeresibus inquinati, non ecclesiasticarum dumtaxat censurarum vinculis constringebantur, verum etiam si non satis poenarum exhaustum foret, saeculari potestati, quam sibi in subsidium Ecclesia advocabat, aliis atque aliis suppliciis affecti tradebantur. Quinque autem haec ita ex solo Leone perspicua et explorata facere conabimur, ut deinceps labia dolosa mendacium obloquentia obmutescant.
[Col. 0937C] Primum itaque quod hic probandum assumimus potissimum colligitur ex sermone decimo quinto [Col. 0937D] S. Leo Magnus, serm. 15 cap. 4. , in quo cum de jejunio decimi mensis, tum 155 etiam de eleemosynis S. pontifex agit. Paulo enim ante, praesentibus sacerdotibus et clericis, una cum amplissimo Urbis senatu aliisque nobilibus viris, in quosdam Manichaea labe inquinatos animadverterat. Quare ad innuendam eam judicii formam quam pastoralis ejus vigilantia servaverat, vel in investigandis et detegendis hisce improbis hominibus, vel in ipsis evulgandis et coercendis, non alio est usus vocabulo quam inquisitionis. Capite igitur quarto, locuturus de obscenis et nefandis eorum sacrificiis et solemnitatibus, haec habet: De sacris tamen eorum, quae apud illos tam obscena sunt quam nefanda, quod inquisitioni nostrae Dominus manifestare voluit non tacemus. Exponit deinde quemadmodum qui ad judicium fuerant perducti impia dogmata et exsecrabilia crimina patefecerint. Quae quidem non sine maximo animi horrore [Col. 0937D] ab iis qui ejusmodi confessioni aderant potuerunt audiri. Quia tandem S. Leo, divina virtute praeditus, et revelatione praemonitus, praenoverat unam dumtaxat partem noxiorum hominum in Urbe latentium in eo solemni sanctissimoque conventu fuisse coercitam et evulgatam; propterea antequam ejusmodi clauderet homiliam, nequaquam a conatu desistere statuit. Immo in eadam inquisitione se perseveraturum esse pollicetur, quoad tota Urbs ab hujusmodi contagione penitus expiaretur, id maxime exigente diligentiori sui supremi apostolatus cautione: Ideoque enim misericors Deus quamdam nobis partem prodidit hominum noxiorum, ut, manifestato periculo, excitaretur diligentia cautionis. Non sufficiat quod actum est, sed eadem inquisitio perseveret: quae hoc, auxiliante Deo, consequitur, ut non solum qui recti sunt [Col. 0938A] incolumes perseverent, sed etiam multi, qui diabolica seductione decepti sunt, ab errore revocentur [Col. 0937D] Leo M., serm. sup. laudato, cap. 6. .
Divino itaque spiritu illustratus, maximo animi vigore mentisque firmitate, quibus in divinis sacrisque rebus gerendis et moderandis noster Leo pollebat, optime praenovit nihil Ecclesiae Dei utilius, nihil sanctius et felicius Christianae professioni posse desiderari ea agendi oeconomia qua utebatur. Ex ea porro fidei et morum integritas defenditur atque servatur, Dei cultus et honor augentur, et Ecclesia ipsa immunis custoditur a tot tantisque vitiorum maculis, quibus diabolica contagione posset labefactari. Contra vero, si qui in Ecclesia reperiantur aut haeresibus imbuti, aut pravorum criminum sorde vitiati, hi vel facile ad rectam veritatis semitam redire possunt, si poenitentes fieri incipiant; sin autem contumaci obstinatione in erroribus perstent, ecclesiasticis censuris perstricti, a totius Ecclesiae communione abscissi removentur. Quam quidem agendi rationem, cum civilium rerum administrationi atque regimini principes [Col. 0938B] saeculi et magistratus optime noscerent accommodatam, jam quidem illud nomen usurparunt ad indicandam eam judiciorum formam qua in laesae majestatis reos animadverti solet. Sed ad aliam jam gradum faciamus.
3. Perspicuum praeterea illud est, quod secundo loco proposuimus, Manichaeos videlicet e latebris prodeuntes Leonis pontificis jussu in jus accitos fuisse, hosque coram episcoporum, presbyterorum aliorumque piorum hominum coetu veluti laesae fidei reos stetisse, ut Ecclesiae judicium subirent. Ex quo aliisque similibus gestis etiam apud Carthaginem aliasque Africae Ecclesias [Col. 0938D] Augustinus, lib. de Haeresibus, cap. 46. Possidius, in Augustini Vita. Augustini aevo a Manichaeis vexatas, optime intelligimus criminosos Christianos cujuscumque sint ordinis et gradus, conditionis et sexus, publicis quoque sacrorum pastorum judiciis subesse debere; et in iis causis potissimum in quibus fidei integritati et veritati prospicitur. Quare facile refellitur illorum perniciosa opinio, qui in [Col. 0938C] arctum ecclesiasticam jurisdictionem compellere volentes, eam vix extendi posse contendunt ad illos homines dumtaxat qui per clericales ordines altaris ministerio sunt mancipati. Hos (aiunt) possunt sacri pastores, praesertim in 156 conciliis congregati e propriis gradibus dejicere, eos ecclesiarum beneficiis, titulis atque praebendis privare, atque tandem intra monasteriorum claustra vel in arctissimos carceres relegare, conjicere atque constringere. Contra vero laici (aiunt), extra sacram hierarchiam degentes, ejusmodi inquisitionum, investigationum judiciis subesse non debent. Habent isti (subjiciunt) suos magistratus et judices, a quibus in jus vocari possunt, atque ad eos potissimum spectat de civium vita, moribus et institutis inquirere. Tandem si Ecclesiarum praesules quid in laicos possent, id dumtaxat iis in rebus contingeret quae ad sacrae communionis participationem, ad sacramentorum administrationem, vel ad divinorum mysteriorum celebrationem referuntur, quibus [Col. 0938D] laici justa ac rationabili de causa possunt privari, et a sacris coetibus arceri. Ita re ipsa idiotae et depravatae conscientiae homines catholicae legis fundamenta evertere conari possent. Nec enim ipsis fidei lumen inest, quo intelligant Ecclesiam sibi jus nactam esse in quotquot, abrenuntiatis primum omnibus saeculi impietatibus, se Christo dederunt; quando videlicet, solemnioribus ritibus, in praecipuum catholicae religionis sacramentum jurarunt toto vitae cursu catholicam religionem profiteri, et Ecclesiae obedire. Quid ergo dicendum? Si re ipsa, violata postmodum fide, divinis sacrisque rebus possent abuti, et quasi sanctissimae hujus matris corpus et viscera dilaniare, ut si haec in laicos homines nulla polleret jurisdictione ad impietatem coercendam, quis umquam scissuras per haereses factas repararet? quis aream purgaret? [Col. 0939A] quis tandem gravioribus morbis posset occurrere, iisdemque mederi, ne, percrebrescente malarum opinionum scabie, tota Christianorum universitas erroribus labefactata ad exitium perduceretur? Principes id forte poterunt, et saeculi magistratus, quod Ecclesiam agere posse inficiantur? Apage figmentum! Vacant isti civili temporalium rerum administrationi; vigilant ne, fractis naturae et principatuum juribus, maximo cum justitiae detrimento respublicae susquedeque ab iis vertantur, qui propter facinora et sibi, et publicis rebus, et communi tranquillitati perturbationem, vim et injuriam inferre audacius non reformidant. Non tamen propterea saeculi principes sine divinae legis contemptu, et sacrilegio, ecclesiasticis et spiritualibus rebus se possunt miscere, nisi cum, ad vindicanda religionis jura, sacerdotes ipsi praesidium et opem exposcunt. Id passim Scripturae, id Patrum monumenta, id denique antiquorum regum et imperatorum epistolae et leges testantur. Quae omnia in medium modo afferre nostri instituti ratio [Col. 0939B] minime patitur. Ne ex facto ad jus transeuntes extra Leoninorum Operum scripta vagari videamur. Cui tamen rei si fidem accrescere vellemus, vel ad Siricii papae decreta in praecedenti capite laudata, vel ad similem agendi rationem ab Africae episcopis, Augustini et Possidii tempore servatam, provocaremus; quando videlicet, Urso tribuno, qui tunc domui regiae praeerat, apud Carthaginem Manichaei reperti ad Ecclesiae tribunal perducebantur, quos inter puella Margarita nomine, quae cum esset annorum nondum duodecim propter scelerum mysterium se dicebat esse vitiatam, et alia Eusebia nuncupata, veluti sanctimonialis habita, quae et simile vitium ob turpissimum scelus passa fuerat [Col. 0939D] De hac Africae inquisitione in Manichaeos facta videsis quae scripsimus cap. 5 et 6 hujus lib. pag. 136 et seq. . Haec, inquam, et id genus alia nostris dictis fidem accrescerent. Sed cum de Romana in Manichaeos inquisitione agamus, nostri propositi ratio postulat ut ad S. Leonem redeamus.
4. Leo itaque, ad vindicandam sibi fidem, nec ulla fraude fuisse prorsus deceptum, aut praecipitanter [Col. 0939C] processisse in detegendis evulgandisque Manichaeorum impietatibus, se nequaquam dubiae famae et incertis opinionibus credidisse palam testatus est. Propterea subjungit: Residentibus itaque mecum episcopis et presbyteris, ac in eumdem consessum Christianis 157 viris, ac nobilibus congregatis, electos et electas eorum jussimus praesentari. In vinculis ergo, aut saltem sub custodia, detinebantur, quos sanctus pontifex jussit coram tam frequenti amplissimoque conventu se persistere. Etenim si nondum comprehensi ac suae prorsus libertatis compotes fuissent, quis non videt eos, arrepta statim fuga, dedecoris confusionem infamiaeque turpitudinem evadere conaturos fuisse? Cum praesertim hoc omnibus omnino cujuscumque ordinis et conditionis hominibus a natura ipsa datum sit, ut praesentiam judicis, rigorem sententiae, atque suppliciorum gravitatem quam maxime perhorrescant. Quod si Leo ipse viros et mulieres coram se adductos electos et electas appellat, iis vocibus indicare voluit criminosos non in inferiori illius sectae gradu constitisse, sed [Col. 0939D] principem sibi vindicasse locum; quos inter ille maxime caeteris eminebat, qui ut aliis praeesset, profanis ritibus et diabolicis superstitionibus, eum veluti episcopum renuntiaverant. Aderant enim (subjicit Leo) omnes personae, per quas infandum facinus fuerat perpetratum. Puella scilicet, ut multum decennis, et duae mulieres, quae ipsam nutrierant et huic sceleri praeparaverant. Praesto erat etiam adolescentulus vitiator puellae, et episcopus ipsorum detestandi criminis ordinator. Concinit Augustinus libro de Haeresibus, scribens ad Carthaginensem diaconum Quotvultdeum: Recenti tempore nonnulli eorum reperti et ad Ecclesiam [Col. 0940A] aucti, sicut gesta episcopalia, quae nobis misistis, ostendunt [Col. 0939D] Consule etiam August. lib. de Haeresibus. et [Col. 0940D] ejus epistolam ad Quodvultdeum. .
Sistant ergo hic paulisper mecum volo quicumque (nescio cur) ita ingenio animoque affecti sunt, ut sacrae inquisitionis nomen et munera exhorreant, quippe huic judicandi rationi audacius detrahunt. Animadvertant, quaeso, an mulieres, an viri illi, de quibus agit Leo, olim per clericales ordines altaris ministeriis potuerint mancipari? Dicant cur sacer ille coetus tum in incontinentes et in incestuosos, tum in lenones et corruptas mulieres, impudicitias religionis rebus miscentes, animadverterit? Si injuria id factum esse suspicemur, cur a Romani populi senatu, cur a Romana plebe, cur tandem per imperatorem non fuit reclamatum? Jure ergo divino Ecclesiae pastores, quarto et quinto jam saeculis currentibus, indiscriminatim super omnes baptizatos ulciscendi potestatem exercuerunt, ut eorum cohiberent audaciam, qui a pietate erga verum Deum defecerant?
5. Verum cum res tam manifestis exemplis argumentisque [Col. 0940B] eluceat, non est cur in ea amplius immoremur. Duo vero illa, magna monumentorum copia et rationum pondere hactenus discussa, tertium excipit, sincerissimae veritatis luce undequaque radians, ex quo prius rerum gestarum ordinem patefacientes, tum publice factam a Manichaeis criminum confessionem cognoscentes, nullus amplius dubitandi supererit locus illius Ecclesiasticae disciplinae de qua agimus in praesentia. Quandoquidem non ex solis indiciis in medium dumtaxat adductis, vel ex gravissimis etiam testimoniis quaestio habita est; sed, rerum longa discussione praemissa, rei coram coetu sistentes se, interrogabantur et respondebant, et notarii ipsi ad hoc vocati acta excipiebant, ita ut summa diligentia omnia dogmata, omnia mendacia et turpitudines, omnia denique illius sectae infanda sacramenta, mysteria et solemnitates reipsa investigata fuerint, ut nihil minus credulis, nihil obtrectatoribus relinqueretur ambiguum. Quantum autem ejusmodi Acta contra [Col. 0940C] nostrae hujus tempestatis minus credulos vel obtrectatores valere possint, neminem prorsus latere arbitror.
Quandoquidem Manichaeorum crimina non in secreta quadam et arcana confessione, quam sacramentalem appellamus, reserata fuerunt; sed in externo solemnique judiciorum foro totus ille coetus excepit, et ab ecclesiasticis scribis in tabulas exarata (ut antea in Ecclesia Carthaginensi 158 factum fuerat), quae tandem ad posterorum memoriam in Romanae Ecclesiae archivis reponi et custodiri S. Leo mandavit, sicut ipse non semel, et iterum, sed tertio saltem in suis scriptis testatus est. Sermone itaque pluries laudato dicitur [Col. 0940D] Serm. 4 de Jejunio decimi mensis et de Eleemosynis. Serm. 2 de Pentecoste capite 4 et 6. : Omnium par fuit horum, et una confessio, et patefactum fuit exsecratum, quod aures nostrae vix ferre potuerunt. De quo ne apertius loquentes castos offendamus auditus, gestorum documenta sufficiunt: quibus plenissime docetur nullam in hac secta pudicitiam, nullam honestatem, nullam penitus reperiri castitatem, in qua lex est mendacium, diabolus religio, sacrificium turpitudo. Summatim hic et veluti in compendio quae [Col. 0940D] in Actorum monumentis continebantur S. pontifex annuntiat. Sed serm. 4 de Epiphania cap. 5, recensitis primum multis Manichaeorum dogmatibus, iterum subjicit: Prosit universae Ecclesiae quod multi ipsorum (Manichaeorum videlicet), Domino miserante, detecti sunt, et in quibus sacrilegiis viverent eorumdem confessione patefactum est. Et rursus sermone 4 de Nativitate, cap. 4, scribit: Qui praeter omnia diaboli probra commenti, in ipso praecipuo observantiae suae festo, sicut proxima eorum confessione patefactum est, ut animi ita et corporis pollutione laetantur. Et in secundo de Pentecoste, explicato SS. Trinitatis mysterio, [Col. 0941A] et Spiritus sancti missione, exagitat cap. 2, ut jam diximus, Manichaeos asserentes divinum illum Spiritum in Manichaeos magistro suo apparuisse, promissumque a Domino Paracletum non prius venisse quam hic infelicium deceptor oriretur, in quo ita Spiritus sanctus manserit, ut non aliud fuerit Manichaeus ipse quam Spiritus, qui per ministerium corporeae vocis et linguae discipulos suos in omnem induceret veritatem. Hunc dumtaxat Manichaeorum errorem tunc agitavit et eripuit. De caeteris autem eloqui S. pontifex praetermisit, veritus ne in tam frequenti et solemni conventu piorum fidelium aures offenderet, neve sanctioribus purioribusque Christianis scandali lapidem praepararet, in quem impingerent. Quare illud caput hisce verbis claudit: Quae propter verecundiam non sunt nostro sermone promenda, cum jam abundantissime ipsorum sint confessione patefacta. Fuit itaque tam solemnis, tam publica ipsorum Manichaeorum confessio, et criminum detestatio, ut gestorum fama ad omnium Romanorum aures pervenire debuerit. [Col. 0941B] Quamobrem cum haec omnia in totius Ecclesiae oculis contigissent, ut scribit Prosper in suo Chronico, nemo sanae mentis timere, aut dubitare poterat de illa sacrorum praesulum potestate et jurisdictione, quam consules, quam senatores, quam denique imperator ipse communi consensione probaverant. Nullum autem huic Leonis agendi rationi repugnasse, aut Manichaeis exsilii poena mulctatis praesidium adhibere tentasse, ut fieri assolet, quando de legitimo judice dubitatur, jam sufficientissime patefactum est in epistola ad episcopos Italiae. Ea enim edocemur quemadmodum, Urbe ab ea haeresi perfecte purgata, exemplaria Actorum in quibus Manichaeorum criminum confessio et eorumdem exsecratio fideliter et sincere descripta erant, ad eosdem episcopos transmisisset. Siquidem paulo post, cum in suspicionem venisset, ne Manichaei, callida arte, quam adhibere solebant, in aliis quoque atque aliis Italiae urbibus et locis novas sibi latebras quaererent; idcirco vigilantissimi pastoris [Col. 0941C] muneribus fungens, aliarum Ecclesiarum incolumitati fidei ac morum integritati divinitus prospexit. Quare ne sibi suoque muneri deesse videretur, laudata epistola, omnes Italiae civitatum episcopos praemonuit super iis quae Romae jam gesta fuerant, ne ignari, aut saltem nondum perfecte de his rebus instructi, in eorum dioecesibus vitiorum semina, quae hic exstincta interierant, furtim radicitus per novas propagines seminarentur: In consortium (ita 159 epistolam orditur) vos nostrae sollicitudinis, dilectissimi fratres, advocamus . . . . . et paucis interjectis subdit: Ne is qui, Domini misericordia revelante, per nostram curam a nostris ovibus morbus abigitur, necdum vobis praemonitis, et adhuc quid agatur ignaris, per vestras se dispergat Ecclesias, et suarum furtim cuniculos inveniat latebrarum, ne quod a nobis in Urbe exstinguitur, tenebrosis apud vos radicibus seminetur [Col. 0941D] Epist. ad episcopos Italiae, octava apud Quesnellum, alias 11, cap. 1. .
6. At vero quam magna et quam plurima Romanus populus et tota Ecclesia ipsi deberet, facile Italiae episcopi ex subsequentibus verbis comprehendere [Col. 0941D] poterant, quibus omnino perspicue exponit quid cogitaverit, quid egerit, quidve tandem assecutus fuerit, quando Manichaeae sectae sequaces et doctores in Urbe latentes reperiit. Plurimos (ait) impietatis Manichaeae sequaces et doctores in Urbe investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit. Quos potuimus emendare correximus, ut damnarent Manichaeum cum praedicationibus et discipulis suis publica in Ecclesia professione et manus suae subscriptione [Col. 0942A] compulimus, et ita de voragine impietatis suae confessos poenitentiam concedendo levavimus [Col. 0941D] Videsis dicta in praecedenti cap. 7 hujus libri. Contra Beausobriana enim maledicta et probra S. pontificis agendi rationem in Manichaeos vindicavimus. . En ergo in hoc uno multa comprehendente Romanae sedis auctoritas, et Leonis divina agendi ratio, qua Manichaeae sectae doctores cum suis discipulis, jam Ecclesia mandante, prius detenti, deinde in coetum adducti, ut compellerentur publica confessione crimina fateri, eademque solemni professione retractare; pro quorum firmitate, et necessaria fuit reorum subscriptio, et sincerum poenitentiae agendae propositum. Ejusmodi ergo oeconomia, divina misericordia revelante, Leo noster usus est, ut de voragine impietatis Manichaeos correptos et poenitentes levaret. Quaenam autem crimina et flagitiosa mysteria in inquisitionis Actis fuerint regesta et contestata, series illa gestorum plenissime edocebat. Quare ipse S. pontifex pro instituendis aliis episcopis, et ut isti rectam regulam haberent quemadmodum in hisce causis se gerere deberent, jussit varia eorumdem Actorum exemplaria exscribi, atque haec una cum praesenti epistola ad eosdem episcopos transmisit, [Col. 0942B] ut oculos in exarato volumine conjicientes, unico quasi intuitu conspicerent quid factum fuerat, quidve in posterum in consimilibus causis agere oporteret. Ad magis hanc veritatem roborandum, quid aliud facere possumus, quam S. pontificis verba exscribere? Et omnia (ait) quae tam in scripturis, quam in occultis traditionibus suis habent profana, vel turpia, ut noster populus quid refugeret, vel vitaret, oculis Christianae plebis certa manifestatione probavimus, adeo ut ipse qui eorum dicebatur episcopus a nobis tentus proderet flagitiosa in suis mysteriis quae teneret, sicut gestorum vos series potest edocere. Ad instructionem enim vestram etiam ipsa direximus: quibus lectis, omnia quae a nobis reprehensa sunt nosse poteritis [Col. 0941D] In eadem epistola ad Italiae episcopos, cap. 1. Hanc enim ad Vatic. mss. antiquissimos codd. castigatam, [Col. 0942D] Deo opitulante, exhibebimus, quorum lectiones in his Exercitationibus nos passim tueri lectorem admonitum volumus, ne suspicione ducatur injuria ab aliorum editis abscessisse. .
7. Quartum quod sequitur aliquod majus in se habet, ut eo nihil clarius nihilque luculentius ad rem nostram excogitari possit, pro asserenda videlicet illa ecclesiastica lege, qua indiscriminatim omnibus fidelibus indictum fuit ut et haereticorum vel maxime [Col. 0942C] noxiorum hominum societatem caverent, atque ut eosdem sacris Ecclesiae pastoribus denuntiarent. Neque vero alia de causa (ut paulo ante vidimus) Leo ipse in sacris conventibus et populi frequentia de eorum dogmatibus occultisque traditionibus, de profanis turpibusque mysteriis loquebatur, nisi ut populus nosset 160 quid fugeret, aut quid vitaret [Col. 0942D] Quid delevit Quesnellus, repugnantibus aliorum edit. et Vat. mss. codd., et supra intulit potestis pro poteritis. . Cujuscumque enim falsi dogmatis notas et indicia catholicis viris nitidissime etiam sacri pastores ostendere consueverunt. Ut nimirum qui pura corda in pectore gestabant, abhorrendo a turpi superstitionum aspectu, eas praecaverent, et ne infirmiores rudioresque homines, sub falso pietatis colore, ab improbis decepti, in horum clientelam atque consortium venientes, consimili vitiorum labe coinquinarentur. Ea quidem sancti pontificis fuit agendi ratio, hic ejus disserendi scopus in sacris homiliis recitandis. Proptereaque non semel exagitato publice Manichaeo, et ejus discipulis, nullo sacramento eorum crimina et errores tegere voluit: sed palam fecit, ut neminem fallerent [Col. 0942D] discretionibus ciborum, sordibus vestium, vultuumque palloribus. Immo expresso mandato cautum voluit nihil cum hujusmodi hominibus commune esse cuiquam Christiano: nulla (ait) cum talibus habeatur societas, nullumque consortium. Tum, retectis caeteris eorum fallaciae artibus, ita ad rem nostram subjicit: Hactenus nocuerunt incautis, hactenus illuserunt imperitis, post haec nullius excusabilis erit lapsus; nec jam simplex habendus est, sed valde nequam, atque perversus, [Col. 0943A] qui deinceps repertus fuerit nefando obstrictus errore. Similia pariter aliis in locis legenda occurrunt, velut in quarto de nativitate Domini, in quarto itidem de Quadragesima. Sed et in quinto de Jejunio decimi mensis, non semel hic a nobis laudato, in quo, generatim admonitis prius omnibus fidelibus ut Manichaeos a sua abdicent amicitia et societate speciatim deinde ad ipsas mulieres conversus toto animi vigore eas admonet se ab eorum notitia et colloquiis abstinere, ne, dum fabulosis narrationibus incautus delectatur auditus, in diaboli laqueos incidatis. Atque tandem ad magis earum fidem firmandam, pudicitiamque muniendam, in mentem revocat mulieris primae lapsum, quae, diabolicis suggestionibus decepta, perpetuo universum hominis genus a paradisi felicitate dejecit, in quo miserrimo et luctuoso statu adhuc jaceret, nisi omnipotentis Dei miseratio, fractis daemonis laqueis, et peccati vinculis eum liberasset. Qui (diabolus videlicet) sciens quod primum virum, mulieris ore seduxerit, perque femineam credulitatem omnes homines a [Col. 0943B] paradisi felicitate dejecerit, vestro nunc quoque sexui securiore insidiatur astutia, ut eas quas sibi potuerit per ministros suae falsitatis illicere, et fide spoliet et pudore [Col. 0943D] Serm. 5 de Jejunio decimi mensis. .
8. Hic vero, si hujus praecepti aequitas atque justitia rite reputetur, a quopiam sanae mentis homine reprehendi aut improbari posse vix adduci possum ut mihi persuadeam. Habet quippe illud ut omnium naturae et hominum legibus sit valde conforme, quibus vetitum est privata auctoritate posse quemquam a patriis ritibus et institutis abscedere, aut novos deos sibi facere et habere aut aliam religionem, et sacra furtim etiam inducere, vel statuere, nisi publicae auctoritatis suffragio haec omnia probarentur. Et quidem si unicuique ex propria libidine liceret in iis quae ad religionem et morum instituta pertinent, novitatibus adhaerere, cum novatoribus societatem inire, vel in consortium venire, quae confusio, quae perturbatio in sacris et humanis rebus non consurgeret? [Col. 0943C] qualis inter cives dissensio? quanta denique varietas in ritibus, in caeremoniis, in sacrificiis? Nonne praeterea inter sacerdotes caeterosque altarium ministros gravissima exardescerent jurgia, invidiae, dissensiones, et perpetua bella? Ut igitur hisce malis occurrerent, senatus et rerumpublicarum magistratus, et sacerdotum collegia, ad publicae tranquillitatis bonum et incrementum, apud ethnicos etiam decreverunt ne privatis hominibus liceret prorsus quidpiam de patriis legibus mutare, nova instituta confingere, diis honores decernere, extraneorum ritus, et mores persequi, in horum clientelam 161 venire, vel istorum conventus frequentare, ne, oborto gravi discrimine inter cives, priora periclitarentur instituta. Ea de re luculentissime disseruerunt sacri profanique scriptores, ut apud Titum Livium et Tertullianum videre est.
Itaque S. nostri pontificis mandatum, potissimum in veteris et novae legis praeceptis fundatum erat, quibus cautum est improborum scelestissimorumque [Col. 0943D] hominum consuetudinem et contubernium fugere, et consortium abdicare, qui exsecrabili calliditate, non sibi magis depravatis moribus obsunt quam aliis semper studeant nocere. Atque ea potissimum de causa sibi facinorum socios illos quasi semper asciscentes, atque inquirentes, quos incautos, debiliores, simplicioresque esse norunt. Quare S. Leo, universae Ecclesiae tranquillitati et bono prospecturus, Manichaeos ipsos a catholicorum societate prius voluit rejicere, tum etiam singulis Christi fidelibus praecepit de iisdem inquirere, et sacris presbyteris denuntiare. Nihil profecto exploratius eo apostolico mandato inveniri poterit, hisce verbis expresso: Illud quoque vos, dilectissimi, obsecrans moneo, ut si cui vestrum innotuerit ubi habitent, ubi doceant, quos frequentent, et in quorum societate requiescant, nostrae sollicitudini fideliter [Col. 0944A] indicetis. Nec ab ejusmodi denuntiationis debito quemquam etiam ex probioribus sanctioribusque viris eximi posse statim patefacit dicens: Quia parum prodest unicuique quod, protegente Spiritu sancto, ab istis ipse non capitur, si, cum alios capi intelligit, non movetur. Contra communes hostes pro salute communi una omnium debet esse vigilantia, ne de alicujus membri vulnere etiam alia possint membra corrumpi. Si vero eos inter aliqui exstitissent qui, de Christiana fide ecclesiasticisque rebus parum solliciti, iis vanis praetextibus adducti, quos mundi honor, fama, bonumque nomen in mentem inserere solent, blanda sibi specie persuadentes haeresi labefactatos legitimis judicibus non opus esse deferri, vel apud eos postulari; ipsi certe nec propriae saluti prospicere, aut consulere possent, immo latiorem sibi viam pararent ad extremam subeundam ultionem. Nimis enim exitiosum ipsis foret istud silentium, quo paterentur noxios viros occultari, ne debitas pro criminibus luerent poenas. Grave facinus est ejusmodi silentium [Col. 0944B] (ait S. P.) in quod extrema die Dominus animadvertet, quamvis cum haereticis societatem nec habuerint, nec iisdem erroribus fuerint labefactati. Aurea certe sunt S. Leonis verba: Et qui tales non prodendos putant, in judicio Christi inveniantur rei de silentio, etiam si non contaminarentur assensu [Col. 0944D] Eodem serm. superius laud. .
8. Sed ad expeditiorem adhuc viam aperiendam, facillimumque modum praescribendum, pro hujusmodi delationibus faciendis, et ut aditum iis praecluderet qui putarent grave, difficillimum periculisque plenum esse coram tanto judice se sistere ad prodendos de haeresi suspectos, negotium praepositis ecclesiarum Romanae urbis demandat, ut singuli fideles celerrime et expedite, sine rubore et verecundia, excusso omni timore atque ignominia, haereticorum nomina mores et domos deferant. Etiam ad hanc vos hortamur industriam, ut Manichaei ubicumque latentes vestris presbyteris publicetis. Magna est enim pietas prodere latebras impiorum, et ipsum in eis cui [Col. 0944C] serviunt diabolum debellare. Sed et hujus pietatis magnitudinem et excellentiam paulo etiam post in fine illius capitis commendat, docens prorsus nefarium esse relinquere latentes et inultos homines, qui novae et antiquae legis mysteria refutant, corrumpunt aut negant; apud quos nihil sanctum, nihil integrum, nihil verum. Praeterea subjicit: Cavendi sunt, ne cuiquam noceant; prodendi sunt, ne in aliqua civitatis nostrae parte consistant. Vobis, dilectissimi, ante tribunal Domini proderit, quod indicimus, quod rogamus. Hic vero cum multa notatu digna 162 sese nobis objiciant, latissimus aperitur campus, in quo et ecclesiastica inquisitionis disciplina vindicatur, et praecipua ejus procedendi ratio nitidissime affulget. Primum enim quod spectari potest, nonne illud est, ad quod evertendum fere haeretici omnes nervos et operam impendunt? Cum videlicet contendunt religionis et Ecclesiae etiam causas ad saecularis potestatis tribunalia esse deferendas? Nonne illa Manichaeorum, de qua agimus, rem divinam et humanam simul respiciebat? Et tamen non ad [Col. 0944D] Romanos consules, non ad plebis tribunos, non ad senatores, non ad ipsos denique imperatores delata est; sed ad presbyteros Ecclesiarum praesidentes, qui per Urbis regiones a pontificibus fuerunt constituti, quos nunc parochos appellamus. Alterum est, sanctum pontificem, ad innuendam veram, non precariam quamdam et umbratilem ecclesiasticam jurisdictionem super omnes Romanae urbis cives, incolasve, gravi hac plenaque apostolicae auctoritatis formula uti voluisse: prodendi sunt, ne in aliqua civitatis nostrae parte consistant. Nec enim quisquam in solemni conventu et populi frequentia suam eam urbem assereret, in qua, vera jurisdictione privatus, vitam dumtaxat ageret, vel a qua duxisset originem. Patriam profecto potius quam suam civitatem dixisset. Atque tandem ut caetera alia missa faciamus, tertium [Col. 0945A] minime dissimulari potest, quo perspicue edocemur religionis reos effici, qui, quovis ducti colore, hujusmodi mandato non obtemperantes, ab ea lege deflectunt, qua indictum est haeretica labe inquinatos, aut de ea suspectos, ad ecclesiasticum tribunal esse deferendos. Quorum quidem transgressio, cum Dei iram sibi vindicet, minime ultionis poenas evadet, saltem extrema die cum turpe, immo turpissimum sit pro communi fidei causa, in iis, in quibus possumus, non allaborasse, et diabolum cui omnes haeretici serviunt, debellare noluisse.
9. Hisce tamen gestis S. pontifex omnino non acquievit. Sed alio adhuc excogitato consilio per novum indicium Manichaeos enuntiavit, quo facilius, et isti deprehenderentur, et catholici ad horum nomina deferenda quasi compellerentur. Noverat sane pestiferam eam sobolem, nescio an ficto pietatis colore, an iniquo dogmate quod profitebantur, omne ex uvis vinum, sive merum esset, sive aqua dilutum, exhorrere consuevisse, ne praelibarent. Ea forte nequissima [Col. 0945B] persuasione rati, quod draconum feli esset aequiparandum, atque a quodam malorum auctore, quem deum in suis dogmatibus confingebant, fuisse productum. Quamobrem ad tam falsam indignamque persuasionem excutiendam, Leo ea summa prudentia, qua in sacris rebus agendis pollebat, omnibus catholicis eam legem indixit, ut in sacramentorum communione, non dumtaxat eucharistico pane reficerentur, verum etiam, admoto ad calicem ore, redemptionis sanguinem haurirent: ut videlicet, utriusque speciei communione percepta, et pietatis et fidei sincera testimonia palam exhiberent. Quo tandem facto indicio, haud difficile inter ipsa etiam sacra mysteria evulgabat si aliquis Manichaeorum impietatibus operam daret. Rem autem clarius Leo ipse pandit quam a quopiam possit explicari: Cumque ad legendam infidelitatem suam nostris audeant interesse mysteriis, ita in sacramentorum communione se temperant, ut interdum ne penitus latere non possint, ore [Col. 0945C] indigno Christi corpus accipiant, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinent. Cur autem id Christi fidelibus patefecerit immediate subdit: Quod ideo vestrae notum facimus sanctitati, ut vobis hujusmodi homines, et his manifestentur indiciis, et quorum deprehensa fuerit sacrilega simulatio, notati et proditi a sanctorum societate pellantur [Col. 0945D] Serm. 41, alias 4, de Quadrages. cap. 3. . Quesnellus duo illa verba, notati et proditi, in aliorum editionibus et in mss. codd. retenta, a sua eliminavit. Interea vero nemo sibi blandiatur eam Leonis oeconomiam quoquomodo favere posse Lutheranis, aliisque Romanam 163 Ecclesiam divexantibus, quod, pro rerum temporumque diversitate, laicos a calicis communione interdixerit. Nec enim laici sanguinis perceptione fraudantur etsi sub unica dumtaxat specie communicent, ut luculentissime theologiae doctores etiam in scholis demonstrant. Quare minime opus est ut horum argumenta, ne putida commenta dicam, excutiamus, cum jam sola scripturarum lectione corruant. Satis ergo superque esse arbitror, quae a nobis [Col. 0945D] hactenus de omnium fidelium cura, diligentia, in haereticis deferendis indiscriminatim dicta fuere.
10. Jam ergo disserere oportet de summa catholicorum principum pietate, quos in Ecclesiae gravioribus rebus sacri pastores interpellare consueverunt, ut sese vindices earum sanctionum exhiberent quae ad fidei causas, ad morum disciplinam, ad Ecclesiarum regimen, jura, tranquillitatem atque munimen referuntur. Res profecto clara et omnino expedita est, quam hic ultimo loco exponere reservavimus. Ad quam comprobandam satis quidem esset dumtaxat animum revocare ad divales (ut vocant) imperatorum constitutiones, quae non nisi efflagitantibus Romanis pontificibus, episcopis et generalibus synodis editae [Col. 0946A] et per omnes catholici orbis oras evulgatae fuerant, ut haeretici animo obstinatiores etiam gravissimis temporalibus poenis afflictarentur. Vix enim verbis exprimi potest quantum priorum catholicorum principum religio excanduerit in eos qui Ecclesiae pacem et fidem conturbare, evertere et labefactare conabantur. Statim enim ac principes Christo nomen dederunt, manus etiam adjutrices Ecclesiarum rectoribus porrexerunt, horum auctoritati saeculi potentiam conjungentes, vel ut nefarius idolorum cultus undequaque aboleretur, vel ut praecedentium ethnicorum principum decreta, quibus jubebatur Christianos viros veluti mancipia haberi, et ad necem undequaque inquiri, irrita redderentur. Sed praeterea tanto odio in haereticos exarserunt, ut eos omni honore, jure et praerogativa privaverint, regiis aerariis eorum bona, sive possessa, sive ex aliorum haereditate derivata, adjudicarint, ab omni hominum consortio abdicaverint, et quandoque etiam in eosdem capitalibus poenis animadverterint.
[Col. 0946B] Haec, inquam, fuit religio Magni Constantini, antequam ab Eusebianis deciperetur, et eam deinde toto animi conatu prosecuti sunt omnes Valentiniani, Gratianus, et Theodosii, Arcadius, Honorius, Leo, aliique catholici imperatores, quibus cum perspectum foret omnia imperii jura a Deo optimo maximo derivari, non ex quadam dumtaxat liberali largitate, aut in gratae voluntatis testimonium erga fidei negotia, istis semper praesidio fuerunt; sed praeterea haec illorum magis quam civilem rerum administrationem interesse intelligentes, grave nefas reputabant, si debitis et propriis officiis Ecclesiam fraudassent, ejusque incolumitati aliqua ex parte deessent. Quid enim aliud in imperatorum mentem revocat sanctus Leo scribens ad Theodosium, ad Valentinianum, ad Leonem Augustos, atque ad Pulcheriam quoque Augustam, nisi id de quo agimus? Ab iisdem videlicet ea subsidia exposcebat, quae, pro muneris dignitate, et pro virium suarum potentia, turbatis et afflictis [Col. 0946C] Ecclesiae rebus impartiri debent. Immo quandoque S. pontifex tanto animi vigore hujusmodi subsidia, tamquam Christi religioni debita, efflagitabat, ut, salvo purpurae et imperialis diadematis honore, eosdem nimis insectari videretur; cum videlicet in eorum mentes excitabat et ingerebat graves, horribiles et terroris plenas cogitationes, veluti omnipotentis Dei indignationem incurrendam, imperii fortunam periclitandam, resque omnes temporales, susquedeque vertendas, si ipsi imperatores potentia qua praediti erant haereticos aut de haeresi suspectos non comprimerent, et procul a catholicorum societate non amandarent. Quare isti ad divinae misericordiae opem facilius obtinendam, neve ab avita majorum pietate et institutis deflecterent, 164 omnes saeculi vires, quibus pollebant, ad haereticorum hominum perniciem et exitium impendebant.
Nec vero necessum erit ut pro re tam frequenti et usitata ex Theodosiano codice [Col. 0945D] Lib. XVI cod. Theodosiani tit. 5, de haereticis Manichaeis et Samaritis. imperatorum leges hic referamus, et eas praesertim quas ad Manichaeorum [Col. 0946D] ultionem quinque piissimi principes condiderunt. Sufficiet dumtaxat oculos conjicere in Valentiniani Augusti novellam, quam ipse conscribere fassus est, ne dissimularet nova Manichaeorum crimina, nuper Leonis inquisitione detecta, judicioque proscripta. Manichaeos loquimur, quos exsecrabiles et toto orbe pellendos omnium retro principum statuta judicarunt [Col. 0946D] Tom. VI, pag. 1, lib. XV, in Theodosianum cod., tit. 5, pag. 115. . Hic Valentinianus ad ea alludit statuta quae ambo Theodosii, Valentinianus senior, Arcadius et Honorius condiderunt, quae apud Gothofredum jurisconsultum videri possunt. Sed ipse Valentianinus immediate post haec subjicit: Nec dissimulationem crimina nuper detecta patiuntur. Quae enim et quam dictu audituque obscena in judicio beatissimi Leonis papae [Col. 0947A] coram senatu amplissimo manifesta ipsorum confessione patefacta sunt? Adeo ut eorum quoque qui diceretur episcopus, et voce propria proderet, et omnia scelerum suorum secreta praescriberet.
11. Haec Valentiniani verba nova testimonia suppeditant, ex quibus habeamus S. Leonem veri atque legitimi judicis partes obiisse in Manichaeorum inquisitione, tum in exposcenda ab iisdem criminum confessione, horumque exsecratione, ut ipsi tertio loco probavimus. Pergit praeterea ipse Valentinianus ostendere ipsius notitiam minime potuisse latere, quae a Leone solemni judicio gesta fuerant. Ac propterea ne ecclesiasticorum judiciorum vindicis partes negligeret, neve Divinitatis injurias, et ipse inultas relinqueret, ecclesiasticae auctoritati suae potentiae vires adjecit, legem publicam perpetuo duraturam promulgando: Ut ubicumque terrarum quisquam Manichaeorum fuerit deprehensus, poenas, quas in sacrilegos jura sanxerunt, auctoritate publicae severitatis [Col. 0947B] excipiat. Respexit hic Valentinianus ad canonicas poenas, quibus in sacrilegos Ecclesia animadvertere consuevit, ad quas declinandas ne sacrilegis ullum pateret effugium, omnem auctoritatem publicae severitatis collocat. Sitque (ait) publicum crimen, et omni volenti sine accusationis periculo tales arguere sit facultas. Postmodum autem idem piissimus princeps de temporalium poenarum subsidiis, quibus in posterum Manichaei erant plectendi, disserens addit: Nemini licitum et tutum esse ejusmodi homines celare aut cum iisdem connivere; eosdem praeterea, et dignitate militiae, et urbium habitatione privat, ab omnium hominum societate abdicat: Vetat ne capiant successiones, nec relinquant; sed imperialis fisci viribus omnia eorum bona et facultates aggregari mandat; jure contractuum ineundorum, vel rerum repetendarum coram judicibus, perpetua sanctione spoliat; atque tandem omnes primates cujuscumque militiae vel officii pecuniaria mulcta 10 librarum auri percellit, si quem hac superstitione pollutum sciverint militare. [Col. 0947C] Neque enim aliquid nimium in eos videtur posse decerni, quorum incesta perversitas religionis nomine lupanaribus quoque ignota vel pudenda committit. Hisce verbis suam novellam claudit strenuus ille et magnus Ecclesiasticae auctoritatis vindex et assertor, XIII kal. Junii, anno Christi 445, quando videlicet Valentinianus ipse cum Flavio Numo VI consulatum ageret, ut ex vetustis Romani imperii tabulis satis redditur exploratum [Col. 0947D] Valentiniani novella est apud Quesnellum, tom. I Operum S. Leonis, pag. 216. .
1. Etsi, variis monumentis temporum injuria deperditis privati, non omne praesidium nobis suppeditetur pro aliis atque aliis novis quaestionibus instituendis quae illud vetustae ecclesiasticae disciplinae genus, quo apostolica divi Petri sedes in haeretica [Col. 0947D] inquinatos labe animadvertere consueverat, magis atque magis illustrare queant, nihilominus tamen sacra ea supellectile nos abundare arbitramur quae pro jam excitatis inter recentiores criticos quaestionibus penitus dirimendis utilis, immo et necessaria, existimatur. Hujus postremi generis profecto illa controversia censenda est, quam F. Antonius Pagius et Paschasius Quesnellus jam pridem excitarunt, qui, nimia disserendi aut rixandi libidine adducti, cardinali Baronio strenue se opponere arbitrati sunt, contendentes nimirum Romae in Manichaeorum causa nullum prorsus coactum fuisse concilium. Contra vero cum laudatus Ecclesiasticorum Annalium parens [Col. 0948A] Leonis potissimum epistolae ad Italiae episcopos institerit, omniaque hujus momenta maturo libraverit judicio, haudquaquam censere possumus hunc tam turpiter lapsum fuisse, cum Romae tum habitum fuisse episcoporum et presbyterorum concilium palam pronuntiavit. De hac dissensione igitur nos in praesentia agere aggredientes, adversae partis potissimas rationes in medium adducimus. Eas nimirum quibus Pagius et Quesnellus contendunt coetum quo in Manichaeos Romae fuit animadversum numquam a S. P. concilium appellari, sed dumtaxat dictum fuisse conventum, consessum atque judicium. Huic conjecturae ut deinde robur adjiciant, ad Valentiniani provocant novellam, quae, teste Quesnello, consessus vocabulum continet; atque tandem sequentibus rationibus Baronium urgent: Sed non opus concilio (quod revera S. Prosper non commemorat) quoniam non de proscribenda nova haeresi aut de fide asserenda agebatur, sed de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda; neque concilium est ubi cum sacerdotibus pars senatus ET [Col. 0948B] PARS PLEBIS EST. Frigidis igitur hisce ratiunculis eam Concilii vocem penitus esse oblitterandam sibi persuadent. Sed non haec [Col. 0947D] Quesnellus, tom. II, ad annum 443, p. 110. Quesnellum Pagiumque pudent? Summane cum libertate aliorum dicta carpere et notare audent, ut rebus omnino insulsis fallacibusque conjecturis Baronium urgeri posse arbitrentur? Nimis anxie revera nodum quaerunt in scirpo dum partium studiis indulgent, nova excogitantes; et cum contentionem de vocibus dumtaxat instituunt, et longe a veritate abscedunt, tum contra veritatis umbram luctari nituntur. Quamvis ergo re ipsa ad scopum nostrum ejusmodi causa non videatur pertinere, nihilo secius, ne clarissimi viri Baronii opinio inulta remaneat, antequam Exercitationes in S. Leonis Opera de Manichaeorum causa ad exitum perducamus, singulas amborum criticorum ratiunculas evertere conabimur.
Jam imprimis de solis vocibus contendunt, cum negant, illud concilium posse appellari, quod S. Pontifex [Col. 0948C] modo conventum, modo autem consessum atque judicium asseruit. Apud quos gravissimi duo illi critici haec disputant? An apud Latini sermonis tirones, aut eos saltem qui vetustiora Ecclesiae monumenta numquam lustrarunt? Latini equidem etiam aureae aetatis scriptores saepissime conventum pro concilio usurparunt, ut apud 166 Titum Livium, Ciceronem, Caesarem videre est. Nec propterea ab eo usu longe fuerunt vetustissimi Christiani scriptores, qui, ad indicandos sacros catholicorum coetus pro fidei aut morum regulis definiendis, conventus vocem adhibuerunt; quos inter est Tertullianus [Col. 0947D] Eusebius Caesariensis. Hist. Eccl. lib. V cap. [Col. 0948D] 28, Rufinus, ibid. , Eusebius Caesariensis, Rufinus presbyter Aquileiensis, aliique plures, quorum catalogum in praesentia texere minime opus est. Quid tandem? Ita fuit vocabulum conventus usurpatum ad innuendum concilium, ut hodie etiam in generali synodorum collectione, has similesque epigraphes offendamus [Col. 0948D] Tom. II Concil. p. 891, et rursus ibid. p. 1049, Tom. III Concil. p. 545. : Conventus Sirmiensis, conventus Alexandrinus, conventus Hipponensis, et id genus alias sexcentas, quae haud [Col. 0948D] dubie produnt duas illas voces promiscue a veteribus ad unum atque idem significandum adhibitas fuisse. Haec tamen omnia, ne in re exploratissima multi essemus, dubio procul poterant praetermitti. Ea potissimum de causa, quia S. Leo, sibimet factus interpres, vocem conventus pro concilio usurpavit. Testis classicus sit Quesnellus apud se ipsum, qui in ornandis S. pontificis Operibus, veterum editorum et manuscriptorum fidem secutus, septimum caput tertiae decimae Leonis epistolae cum sequenti titulo typis commisit: De conciliis provincialibus celebrandis. In cujus corporis contextu cum ea habeantur quae dist. 18, de conciliis, cap. 2, et in Ivonis decreto leguntur, [Col. 0949A] firmissime evincitur, duabus illis vocibus, conventus scilicet et concilium, S. pontificem unum atque idem indicare voluisse. Ne vero a quopiam in suspicionem fraudis adducar, Leonis verba quemadmodum in Quesnelli editione exstant exscribere non pigeat. De conciliis autem episcopalibus non aliud indicimus quam sancti Patres salubriter ordinaverunt: ut scilicet bini conventus per annos singulos habeantur, in quibus de omnibus querelis quae inter diversos Ecclesiae ordines nasci adsolent judicetur [Col. 0949D] S. Leonis M. epist. 13 cap. 7. . Et rursus apud eamdem Quesnelli editionem, haec legenda occurrunt, epistola 16, c. 7, de Conciliis quotannis Romae celebrandis, ubi S. P. de canone 5, Nicaeno agens ita subdit: Quare illud primitus pro custodia concordissimae unitatis exigimus, ut quia saluberrime a SS. Patribus constitutum est binos in annis singulis episcoporum debere esse conventus [Col. 0949D] Epist. 16 cap. 7. . Duorum itaque criticorum causa jam in deterius ivit, cum Leo ipse, Nicaenorum etiam PP. vestigiis inhaerens, conventus [Col. 0949B] voce uti voluit, ad innuendas tum provinciales, tum generales synodos, ut multis aliis exemplis etiam ex sancti pontificis Operibus depromptis, magis atque magis evinci posset. Nec eadem causa firmior evadere potest ob alteram vocem consessus, quam veteres ad innuendum concilium adhibuisse patefacit celebris magni imperatoris Constantini oratio, qua Nicaenos Patres in coetum congregatos allocutus est. Quoniam (inquit) mihi admodum in optatis fuit, amici charissimi, isto vestro consessu aliquando frui. Et paulo post, iisdem Patribus gratulatus quod, privatis studiis depositis, pacifice sine animorum contentionibus ad synodalia gesta procederent, subdit, Ac tametsi laetor equidem vehementer, cum jam vestrum consessum intueor, tunc tamen arbitror, etc. Me interea tamen pudet in hasce tricas conjectum negotium facere cum hominibus qui prima scientiarum elementa despiciunt. Nec enim mente pervolvunt apud veteres multoties unam tantum rem pluribus vocabulis nominari. Ea de causa potissimum, ut haec, cum ab [Col. 0949C] hominum voluntate dependeant, facile mutari possunt, rerum natura atque substantia minime mutata. Praeterea, Latina oratio non ita sterilis censeri debet, ut unicuique rei singulare vocabulum oporteat assignari, extra quod nullum aliud res ipsas, aut ipsarum rerum proprietatem, munera et virtutem exprimere queat. Immo Latina lingua, auctore Cicerone, maxime vocibus abundat, ut earum copia etiam 167 Graecae linguae praestet: Sed ita sentio, ut saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo putarem, sed locupletiorem etiam quam Graecam [Col. 0949D] Cicero, de Art., etiam in Thesauro Cicer. Nizolii, et apud Col. in praefat. lib. XII. . Quid mirum igitur si concilium (quod Graeci synodum appellant) cum significare habeat coetum, in quem plures judices pro Christianis rebus moderandis convenire solent, suapte natura plura nomina, et aptissima quidem, subeat, ut quandoque a veteribus voce conventus, quandoque vero vocabulis consessus atque judicii exprimatur. Nonne omne concilium cum proprietate, et conventus, et consessus, atque [Col. 0949D] judicium reipsa est? Secum interim haec ambo critici reputent, ac denique non Baronio, sed sibi potius gravem imputent lapsum. Arbitrari praeterea opus est cum ista annotaret, dormitasse Quesnellum, aut saltem sibi fuisse blanditum, suos lectores tam oscitantes futuros, aut caecutientes, ut pro judicio consessum legere potuerint [Col. 0949D] Quesnellus, tom. II, Operum S. Leonis M., diss. 1, de Vita et rebus a M. Leone gestis, pag. 141. Pagius, ad annum 444 . Nec enim Valentinianus in sua novella consessus voce usus est, sed judicii, atque ita esse legendum, ipse Quesnellus probavit, quia Valentiniani novellam typis committens, haec evulgavit: Quae, et quam dictu audituque obscena in [Col. 0950A] judicio papae Leonis coram senatu amplissimo manifesta ipsorum confessione patefacta sunt. Nec praeterea ab exordio usque ad finem vocabulum illud consessus umquam occurrit.
4. Jam tempus tandem est ut hisce vocibus relictis ad ipsas res gradum faciamus, singillatim caetera amborum criticorum argumenta perpendentes, quae nisi mea me fallat opinio, ita viribus carent, ut neque nervos, neque aculeos habeant, quibus perstringere aut urgere possint Baronium. Ad primum quod attinet, nihil eo imbecillius potest excogitari, utpote desumptum ex Prosperi silentio. Is revera concilium non commemorat, ait Quesnellus. Quid tum inde? Prosper expresse concilium Romanum in Manichaeorum causa a S. Leone habitum non commemorat? Recensuit tamen, quemadmodum hujus S. pontificis diligentia Manichaeos intra Urbem latentes repererit, oculis totius Ecclesiae publicaverit, omnes nefarii illius dogmatis turpitudines et damnare fecerit et prodiderit, incensis eorum codicibus. Haec omnia [Col. 0950B] prorsus dissimulavit Quesnellus. Sed Prosper re ipsa in publicis Chronicorum tabulis ita scripsit: Maximo II et Paterio (seu Paterno) hoc tempore plurimos Manichaeos intra Urbem diligentia papae Leonis innotuit, qui eos de secretis suis erutos, et oculis totius Ecclesiae publicatos, omnes dogmatis turpitudines et damnare fecit, et prodere, incensis eorum codicibus. Non itaque dubitandum est de publica et solemni Manichaeorum damnatione, quam si extra concilium a sancto Leone factam ambo critici contendunt, jam scopulum incurrunt, quem semper et ubique summa diligenti arte praecavere nituntur. Manus enim dant nobis asserentibus haereses et haereticos sola Romanorum pontificum auctoritate posse damnari, et quandoque fuisse damnatos, nullo prorsus adhibito conciliorum suffragio [Col. 0950D] Vide quae diximus de hac Ecclesiae disciplina cap. 4 praecedenti. . Tunc enim dumtaxat est opus concilio, quando Romani pontifices illud expedire judicant, et tunc ordinarie ea convocare consueverunt, quando communi consensione a toto Ecclesiae [Col. 0950C] coetu erant solemniter suscipienda fidei decreta jam ab apostolica sede definita; quando ad comprimendam haereticorum audaciam frequentior episcoporum consessus perutilis censebatur, ut videlicet solemnius judicium haberetur; quando denique ecclesiasticas res in Ecclesiis turbatas, vel ob schismaticorum pravitatem, vel ob principum aliorumque saeculi ministrorum potentiam, facilius atque pacatius componere consentaneum erat [Col. 0950D] Vide quae dicturi sumus in Eutychianistarum causa, agentes de Eutychetis. Flaviani, Theodoriti, aliorumque appellationibus ad apostolicam sedem factis. . 168 Nulla itaque lex mandat, tamquam Ecclesiae necessaria, habenda esse concilia. Immo legibus ipsis cautum est ne concilia generalia fiant, nisi ea esse habenda Romanus pontifex judicaverit. Quod si praeterea novae haereses novaque schismata in Ecclesia exoriantur, haec utique juxta divina apostolicaque mandata statim necessario et comprimi et evelli debent; ne, aut propagato malitiae semine, aut radices agente cum catholicae fidei detrimento, in dies magis magisque daemoniorum zizaniae alantur et increscant. Non propterea tamen hisce [Col. 0950D] malis unica conciliorum medicina ab Ecclesiae fundatore parata est, sed plures. Possunt Romani pontifices per epistolas sacris dogmatibus refertas, possunt per crebras admonitiones, aut denique possunt per suos legatos validissima commonitoria deferentes omnibus illis malis occurrere atque mederi, quin generales convocent synodos. Nec enim ejusmodi judiciorum solemnitas absolute necessaria est, sed quando dumtaxat ecclesiasticae res omnino turbatae sunt, vel quando excitatae quaestiones ita sunt dubiae et obscurae fluctuantes et in tricas conjectae, ut [Col. 0951A] pro communi pace et multorum salute, apostolica sedes concilium expedire judicaverit. Quare minime ferre possumus quae in causa de qua agimus ambo critici asseruerunt, videlicet minime opus fuisse concilio, quoniam non de proscribenda nova haeresi, aut de fide asserenda agebatur; sed de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda; perinde quasi alterutro ex his casibus interveniente necessario sint concilia cogenda, aut nulla alia occurrente causa provinciales aut generales synodi possint indici et haberi. Undenam ejusmodi hauserunt doctrinam? In medium afferant canones, Patrum monumenta, Ecclesiarum consuetudines, ut nobis etiam fontes innotescant, ex quibus singularis et arcana hactenus inaudita disciplina proficiscitur. Nos quidem, si Patres, concilia, et Ecclesiae usum consulimus, omnino oppositum propugnare et credere debemus. Nam, secundo labente saeculo, quando post apostolos frequentiora coeperunt in Ecclesia haberi concilia, cum in Asia, tum in Palaestina, episcopi pluribus in locis [Col. 0951B] in unum coiverunt, in quaestione de Paschate celebrando. Testis est magnus Irenaeus, Galliae Ecclesiarum apostolus, splendidissimumque lumen, cui omnes cum veteres, tum recentiores doctores fidem adhibuerunt [Col. 0951D] Irenaeus, lib. V Hist. Eccles. cap. 23, 24, 25. , Quos inter Eusebius Caesariensis lib. V Hist. Eccles. cap. 24 et 25. Quis vero affirmabit in eisdem synodis actum fuisse de nova proscribenda haeresi, aut de fide asserenda? Tertio pariter Ecclesiae saeculo, cum Romae et in Africa, tum in Phrygia, et Neocesareae in Ponto, Ecclesiae Patres plures coegerunt conventus, vel pro imponenda lapsis persecutionum tempore salutari poenitentia, vel pro reparanda ecclesiastica disciplina, vel tandem pro diluendis episcoporum criminibus, iisdemque vindicandis; et tamen nullibi sermo habitus fuit, aut de nova haeresi, aut de fidei articulis, ut produnt scripta ejusdem Eusebii, Cypriani, Dionysii Alexandrini, aliorumque Patrum, qui ea aetate floruerunt, quorum scriptorum saltem aliqua ad nos pervenerunt fragmenta. Quid [Col. 0951C] plura? Quarto, quinto et caeteris subsequentibus saeculis, innumera concilia habita fuerunt, vel pro anathemate dicendo jam alias damnatis haeresibus, vel pro statuendis in Ecclesia diversis poenitentium gradibus, vel pro dejiciendis e sedibus episcopis, vel in proprias restituendis jam injuria dejectis, vel denique, ut de appellationibus, de Ecclesiarum dedicationibus, de immunitatibus, de indulgentiis lapsis poenitentibus concedendis; atque id generis aliis rebus ageretur. Perperam igitur confingitur, sanctum pontificem non habuisse concilium in Manichaeorum causa, quia non agebatur de nova haeresi damnanda, vel de fide asserenda. Sufficit quod anathema esset dicendum Manichaeis in Urbe repertis; sufficit quod Romanae Ecclesiae disciplina exigeret ut Manichaei longe ab omnibus Italiae finibus amandarentur. Quare quamvis in Manichaeorum 169 judicio actum fuerit de poena juxta canonem Ecclesiae sancienda, tamen quia S. Leo in oculis totius Ecclesiae publicavit omnes dogmatis turpitudines, et damnare fecit, et prodere, auctore S. [Col. 0951D] Prospero Aquitano, ut vidimus, nihil impedire potest quominus in concilio haec omnia exsecutioni demandarentur. Praesertim cum novae cujusdam oeconomiae rationem S. pontifex statuere voluerit, cum pro haereticis evulgandis et deferendis, tum pro eorum delationibus faciendis et excipiendis, quarum onus sub omnipotentis Dei indignatione cunctis catholicis injunctum esse voluit. Quid ergo mirum si, priusquam ejusmodi obligationes cum populo tum presbyteris indiceret, novum canonem in similibus causis perpetuo servandum condere voluerit? Nihil enim aliud ipse petebat, nisi incolumitatem religioni et catholicis cunctis, et propterea, convocato coetu et facto [Col. 0952A] judicio, partem senatus et partem plebis etiam adhibuit, generalem morum regulam condendo, cujus nexui omnium conscientia astringeretur, et a qua nemo sine criminis nota posset recedere. Nunc vero ambo critici sibi plaudere possent cum in difficiliorem nodum inciderem, quem forte Herculem arbitrantur, cum quasi ex tripode dixerint: Neque concilium est, ubi cum sacerdotibus pars senatus et pars plebis est.
5. Haec postrema porro annotatio Baronium urgeret, si vera esset, si firma, si denique, contra sacrorum synodorum sanctiones et divini juris regulas, simul cum sacerdotibus et presbyteris senatus parte coeunte et parte plebis, Manichaeorum causa fuisset judicata et definita. At imprimis dubiae omnino fidei est illud assertum, plebis partem accitam, et adductam fuisse, cum de Manichaeorum dogmatibus atque criminibus quaestio habebatur. Nec Valentinianus enim, nec sanctus Leo, nec alius quispiam id asseruit. Valentinianus utique in sua novella: Coram senatu [Col. 0952B] amplissimo ipsorum confessione patefacta fuisse eorumdem crimina testatur. Leo itidem de conventu a se coacto disserens scripsit: Residentibus itaque mecum episcopis ac presbyteris, ac in eumdem consessum Christianis viris ac nobilibus congregatis, electos et electas eorum jussimus praesentari [Col. 0951D] S. Leo Sermone superius laudato de Epiph. cap. 4. . Quod si contendant duabus illis Leonis vocibus, Christianis viris, plebis partem saltem obscure fuisse indicatam, ultro concedere non repugnabo. Sed quid inde? Insolens est in Ecclesia ut principes, regii ministri, senatus ipse et aliqui ex populo in conciliis tamquam testes adhibeantur? Non ea fuit multorum conciliorum praxis et consuetudo? Sed ut missa faciamus apostolorum concilia, in quibus cum apostolis caeterisque Domini discipulis cuncti fideles et universa credentium multitudo congregata est, nonne ad Nicaenum concilium generale primum, praeter episcopos et imperatorem Constantinum, convenerunt etiam laici homines in philosophiae studiis apprime versati, qui coram universo [Col. 0952C] populo cum nostris disputationes habuerunt.
Nos quidem locupletissimos tenemus testes, nec tantum omnes catholicos scriptores [Col. 0951D] Rufinus, lib. X Eccl. Hist. cap. 3. Eusebius [Col. 0952D] quoque lib. X. , sed et ipsos heterodoxos, Calvinum scilicet, Illiricum, Lutherum, Magdeburgenses, et alios, qui in hac exploratissima re nobiscum consentiunt; quamvis deinde, laudatis exemplis abutentes, novas machinas contra Ecclesiam struere conantur, perperam omnino docentes laicos sacris in synodis, non veluti testes, sed ut judices esse adhibendos, et non nisi per summam injuriam suffragio (ut aiunt) decisivo posse privari. Sed quid mihi cum istis haereticis modo, qui omnia corrumpunt, aut saltem in contrariam partem convertunt? Ad Quesnellum potius Pagiumque revertar, et an Chalcedonensium gestorum exemplaria aliquando percurrerint rogabo? Haec autem synodus septennio post Manichaeorum condemnationem ejusdem papae Leonis auctoritate fuit coacta atque 170 confirmata, ut quandoque dicemus. An in illa soli episcopi, presbyteri, caeterique dumtaxat Ecclesiarum clerici et ministri, [Col. 0952D] vel etiam senatus cum nonnullis aliis de populo locum habuere? Nos equidem si authenticis Actis fidem adhibemus, Chalcedone congregatos legimus senatores et magistratus, consules, praefectos reliquosque imperatorum ministros; immo intelligimus in tam frequentem conventum venisse ipsum Marcianum imperatorem magna nobilium et ignobilium comitatum familia, qui, magni Constantini exempla secutus, fidei vindicem sese exhibuit: Nos enim ad fidem confirmandam, non ad potentiam aliquam exercendam, exemplo religiosi principis Constantini, synodo interesse voluimus. Ita Marcianus Chalcedonenses PP. allocutus est [Col. 0952D] Marciani imperatoris allocutio exstat tom. IV Conc. pag. 1472. . Numquid nec istud erit concilium, [Col. 0953A] in quo cum sacerdotibus imperator, senatus, provinciarum et negotiorum praefecti, et pars populi fuerunt? nugae merae; apage figmentum! Conciliorum enim veritati hominum laicorum etiam congregatio minime obesse potest, si episcopi dumtaxat, eorumque legati, vel alii religiosarum familiarum ministri et cultores, ecclesiasticas causas pertractent et fidei negotia definiant; si denique isti soli veluti judices synodalibus sanctionibus subscribant. Nec propterea principes, magistratus, plebs ipsa, omni munere in conciliis carerent, si veluti idonei testes et veritatis vindices admittantur et advocentur, ut fieri solet. Ne autem ejusmodi discrimen laicos inter et Ecclesiarum ministros in Leonino Manichaeorum conventu minime servatum fuisse quispiam suspicetur, vellem, quaeso, ad S. pontificis loquendi formulam animadverteret, qua describit prius episcopos et presbyteros secum veluti in judiciorum tribunali residentes, tum deinde ait, congregatis Christianis viris ac nobilibus, jussisse electos et electas eorum praesentari. Non itaque et nobiles [Col. 0953B] viri cum Leone et caeteris episcopis vel presbyteris consederunt; sed dumtaxat fuerunt congregati quando actum fuit de Manichaeorum criminum contestatione et eorumdem exsecratione, quando denique actum est de recipiendis iis Manichaeis quos S. pontifex ad poenitentiam adduxerat. Istud sonant illa S. Prosperi verba, quae etiam in superioribus adduximus. Videlicet, Manichaeos in Urbe latentes in oculis totius Ecclesiae publicatos, omnes dogmatis turpitudines damnare fecit et prodere. Si itaque ea fuit Leonis agendi ratio, ut Manichaei tamquam poenitentes in Ecclesia non reciperentur, nisi publice detestatis prius turpissimae sectae erroribus, cur tantopere contendere S. pontificis conventum appellari posse concilium, quia in eo pars senatus et pars plebis fuit? Quorsum tandem ista? Ego sane, omnium partium studio seposito, atque solam secutus veritatem, quae unice inter scribendum et disputandum perquiri debet, nihil prorsus in illa Romana Manichaeorum [Col. 0953C] inquisitione intelligo quod notis et characteribus veri concilii repugnet; praesertim cum facile omnia argumenta evertamus quae a Quesnello [Col. 0953D] Quesnellus, ad annum Christi 443, in dissert. 1, de Vita et rebus gestis sancti Leonis M., qui ut studiose se abstineret ab inquisitionis vocabulo, congressionis vocem usurpavit tom, II Oper. pag. m. 140 [Col. 0954D] et seq. et Pagio afferuntur. Immo unum intelligo omnibus catholicis maxime gratum, et ad fidei puritatem in Ecclesia servandam magis accommodatum, quod multis displicere posse vereor: videlicet hodiernae generalis inquisitionis oeconomiam, aliquam agendi rationem, ab illa Leonis in Manichaeos inquisitione non prorsus absimilem originem traxisse.
6. Quod si occurratur nobis, et quidem a doctis atque eruditis, quaerentibus satisne constanter probari possit ejusmodi judiciorum formam a Leonis aevo ad nostra usque tempora numquam fuisse variatam, aut interruptam, id vellem satis cognitum esset, quale habuerimus consilium. Non enim sumus ii quorum vagetur animus extra sibi propositum scopum. Nos enim dumtaxat Leonis Opera castigare, ornare, et ex ejus 171 scriptis Exercitationes quasdam deducere, ipsiusque S. pontificis gesta a criticis aliorum notis [Col. 0953D] vindicare in votis habuimus. Propterea in ea nostram curam, cogitationem et studium ita contulimus, ut ad vitandam superfluitatem et arrogantiam, ad fugiendam temeritatem prolixitatemque, sancti pontificis gestis aliorum facta miscere minime debuerimus, nisi quando ad evertendas aliorum falsas opiniones talia offendimus a quibus sine inscitiae labe recedere non potuimus. Quod si denique eadem agendi ratio et modus in haeresi inquinatos aut de haeretica labe suspectos quandoque fuit interrupta, quid isthuc est? Nondum enim extremam clauserat diem noster Leo, quando barbari, cum e Septentrione, tum ex Africa proficiscentes, Romano imperio ad exitum perducto, ita [Col. 0954A] etiam catholicae Ecclesiae res turbarunt, ut, inito foedere cum daemonum potestatibus, improbitas, Tyrannis, multarumque haeresum errores longe lateque disseminati, summi pontifices aliique inferiores vix operam dare possent ut catholicos a vitiis revocarent, ut principes a civium caedibus, urbium incendio, se abstinerent, et haeretici homines (Ariani praesertim) quorum tanta copia erat, erroribus ejuratis, verae fidei dogmata profiterentur. In tanta enim rerum perturbatione, a tot tantisque efferatis hostibus circumventi, nihil erat quod timendum non esset Et propterea, lenitate legum Ecclesiasticarum rigore aliquatenus temperato, sufficientissime vera pastoris munera adimplebant in exstirpandis erroribus qui in dies gliscebant, et in vitiis propulsandis quae fidelium pietatem poterant corrumpere et labefactare. Non idcirco tamen has inter temporum, bellorum vicissitudinumque angustias, illa vetusta Romanae Ecclesiae disciplina, aut deleta, aut mutata dici potest, etiamsi, oeconomiae causa, perpetuo exsecutioni non fuerit [Col. 0954B] demandata. Impossibile enim prorsus erat ut sub barbaris principibus barbarisque populis, qui huc transmissi erant, quique innumeris erroribus erant obnoxii, eam formam et inquisitionis rigorem servarent, quem sanctus Leo sub piissimis catholicisque principibus custodiendum definiverat. Quare nemo admiratione commoveatur, si hisce tantopere afflictis Christianae reipublicae temporibus Ecclesiarum pastores servire debuerunt, ne una cum sincera Christi fide catholici omnes sub barbarorum jugo et persecutionibus periclitarentur. Eam autem Romanorum pontificum oeconomiam magis atque magis apostolorum exemplis explicare possemus, qui Judaeis atque gentibus evangelium crucis annuntiantes, in iis quae Christianae fidei non repugnabant tempori servire cogebantur, ut paulatim omnes cujuscumque ordinis atque conditionis homines Christo lucrifacerent.
Nemo tandem mihi succenseat quod nimius fuerim in refellendis Pagii et Paschasii Quesnelli ratiunculis; [Col. 0954C] nemo praeterea conqueratur quod pro vindicando Baronio multa quae aut praetermitti poterant, aut brevius explicari, in medium adduxerim. In utrumque sola necessitas me compulit. Studium videlicet Quesnelli et aliorum similium, qui, numquam satis propriis partibus indulgentes, quae in sanctorum Patrum Operibus sunt illustranda quam saepissime dissimulant; quae propugnari debent, allaborant evertere; quae denique ad apostolicae sedis auctoritatem dignitatemque pertinent, aut omnino minuere, aut saltem occulere nituntur [Col. 0954D] Apud Quesn. tom. I pag. 266, et Garnerium, tom. III. . Aliam tamen agendi rationem antiquos scriptores secutos esse, inter caetera monumenta, indicat Theodoriti Graeca epistola ad nostrum sanctum pontificem Leonem; in qua, sincere recensitis apostolicae sedis honoribus, praerogativis atque muneribus, ob quae ad hanc sedem cunctae accurrere consueverunt nationes, ut Ecclesiarum (ait) ulceribus remedium a vobis accipiamus, vobis enim primas in omnibus tenere convenit; in altero capite gradum facit ad aliqua S. pontificis gesta laudanda, [Col. 0954D] inter quae illud recensuit 172 (tamquam argumentum sufficientissimum) studium illud adversus infames Manichaeos, quod sanctitas vestra (ait) nuper exercuit, et quo rerum divinarum studio vester in Deum sit amor patefecit. Quibus verbis praesentem claudere Exercitationem minime nobis ingratum fuit.
[Col. 0955A] 1. Quae Manichaica alia audacior et callidior haeresis, aut quae ea confidentior? Nam cum tantopere religione esset sacrilega, nefandis corrupta moribus, et ritibus profana, saltem ea loca inhabitare sibi praecavere debuisset, in quibus potissimum civiles et ecclesiasticae leges contra eam conclamabant, et utriusque fori judices ad eam coercendam, eliminandam penitusque abolendam strenue se armaverant. Ad quam quidem audaciam conspiciendam longius ab ipsa urbe Roma abscedere opus non erit. In qua etsi multis variisque modis exagitati, et satis poenarum, Magno Leone auctore, Manichaei exhausti fuissent, et longe ab omnibus Italiae oris in exsilium amandati; adhuc tamen non diu post tam magni pontificis obitum, eos iterum Romam inhabitasse repertum est. Quod sane cum ipse mecum reputassem, in eam vehementem lapsus sum suspicionem, Manichaeos [Col. 0955B] Romae existentes, Leonina jam generali in seipsos inquisitione perterritos, omnem nequissimae simulationis artem ad delitescendum adhibuisse; et propterea, ne eorum turpitudines proderentur, cum catholicis viris sacris conventibus et divinis mysteriis sacrilege semper interfuisse, ut idem S. Leo, hoc gravissimum exsecrans facinus, fuerat conquestus. Quod si ejusmodi nostra suspicio a doctis non probetur viris, dubio procul alterum eos affirmare oportebit, Manichaeos videlicet, Leone agente, extra Italiae oras jam amandatos, audita postmodum S. pontificis morte, gradus Romam versus vertisse, antiquas latebras sibi quaesituros. Alterutram vero hanc rem cum sine teste fide digno definire haud liceat, quemadmodum Manichaei post S. Leonis obitum Urbem iterum incoluerint dumtaxat describere properamus.
2. Extremam itaque diem S. Leo Magnus clauserat anno 461, cui Hilarius suffectus est, qui, sexto sui [Col. 0955C] pontificatus anno e vivis sublatus, Simplicium habuit successorem. An vero sub hisce duobus pontificibus Manichaica secta Urbem inhabitaret, ex nullo sacro, aut profano testimonio innotescit. Quare ne incertis monumentis et rebus adhaereamus, ad Gelasii papae pontificatum hujusque gesta statim provocabimus. Ex libro itaque pontificali, et ex Anastasio, in Romanorum pontificum Vitas, haec occurrunt legenda: Gelasii temporibus inventi sunt Manichaei in Urbe, quos in exsilium deportari praecepit, quorum quoque codices ante fores basilicae Sanctae Mariae incendio concremavit. Ad hos autem detegendos homines, non aliam oeconomiae rationem idem Gelasius adhibuit, praeter eam quae magni pontificis Leonis decreto in Romana Ecclesia obtinuerat. Etenim praecepit ut quotquot ad sacram synaxim accederent utriusque speciei mysteria participarent, ut nimirum Manichaei qui nimia superstitione omnino a vino abhorrebant, calicis communionem sumere detrectantes, facilius a 173 veris dignoscerentur fidelibus. Ad hocce [Col. 0955D] ergo Gelasianum decretum Guillelmus Cave animadvertens, S. pontificis agendi laudat rationem, qua videlicet nefariis Manichaeis catholicorum larvam, sub qua delitescere nitebantur, abstulit. Sensim deinde Romanae Ecclesiae ritum de communione sub unica tantum specie, tamquam novitatem redolentem impetere quaerit; addens praeterea vetustum morem in Ecclesia ab ipsis primordiis receptum, ne quis in collectis sacris nisi sub utraque specie communicaret, Gelasium suo decreto confirmasse. Sed Reformatae sectae hominem, qui suis partibus indulgebat, Graecisque morem gerere cupiens, haec effari oportebat. Dicat tamen, amabo, Caveus quandonam Romana Ecclesia hunc morem prosecuta sit? Proferat monumenta ex quibus hauriatur laicos eucharistiam non conficientes, quando in Ecclesiae primordiis [Col. 0956A] collectae habebantur, sub utraque specie communicare debuisse. Profecto si Leo Magnus, si Gelasius Romani pontifices decretis suis hunc morem confirmassent, jam ante eorum aevum nemini catholicorum licitum fuisset a calicis usu se abstinere. Et propterea sacerdotes eucharistiam conficientes tantam in eorum collectis vini copiam consecrare debuissent quanta sibi et populo qui sacris mysteriis intererat sufficere potuisset. Sed hoc dato usu, jam soli Manichaei a calicis communione abstenti fuissent. Quid ergo necessum erat fideles ad utriusque speciei communionem cogere? Quid confirmare decreto quod jam apud omnes laicos catholicos obtinebat? Si Romana Ecclesia enim, quae doctrinae ab apostolis acceptae semper inniti voluit, hunc morem a suis primordiis necessario ex divina institutione prosequendum intellexisset, numquam laicos eucharistiam non conficientes usu calicis fraudasset, numquam hunc ritum intermisisset. Sed ritum illum porrigendi laicis calicem Leonis aevo non fuisse in usu, probat [Col. 0956B] ejusdem S. pontificis decretum. Qui idcirco oeconomiae causa catholicos ad calicis usum astrinxit, ut Manichaeos detegeret. Sed Manichaeis ex Urbe expulsis, hunc morem vel oeconomiam statim fuisse intermissam quid dubitandum? Annon, Caveo auctore, Gelasius papa, qui unum supra triginta annos post Leonis Magni obitum pontifex fuit renuntiatus, cum Manichaeos reperiisset, ut catholicorum larvam ipsis auferret, suo decreto catholicos ipsos ut in utraque specie communicarent coegit? Non coegisset profecto si mos ille vel ritus saltem post Leonis mortem non fuisset intermissus.
3. Diutius tamen in his nugis immorari supervacaneum arbitror. Etenim Gelasium Leonis oeconomiam secutum esse, non tantum prodit decretum illud de quo hactenus egimus, sed studium ab eo adhibitum ut Manichaei in urbe Roma adinventi, judiciaria potestate compulsi, atque comprehensi in exsilium deportarentur. Verum Gelasius ipse non [Col. 0956C] satis catholicae fidei incolumitati se prospexisse arbitrabatur, si jam longe ab Urbe iis nefariis hominibus amandatis, adhuc eorum sacrilegae doctrinae libri vel codices superstites fuissent. Quare et in hac re S. pontificem Leonem imitari cupiens, eorum volumina, quae multorum manibus terebantur, quaeque huc illucque ad multos decipiendos circumferebantur, penitus perdere et abolere tentavit. Qua de causa collectis omnibus Manichaeorum libris, quos invenire poterat, iisdemque sedulo lustratis, ne cuiquam in posterum offendiculum praeberent, ante fores basilicae S. Mariae incendio concremari jussit. Qua occasione valde probabile est Gelasium tum celebre illud septuaginta episcoporum concilium habere voluisse, in quo, revocatis primum ad memoriam suorum praedecessorum statutis, divinorum utriusque Testamenti librorum catalogum concinnavit, et horum scriptoribus designatis, authenticas Scripturas ab apocryphis discrevit [Col. 0955D] Videsis quae scripsimus superiori capite 4 hujus libri. . In posteriorem vero hunc ordinem eos codices potissimum rejecit quibus [Col. 0956D] haeretici 174 utebantur, quosque falso sub apostolorum nominibus in orbem Manichaei, Montanistae, Marcionitae, et alii inducere ausi fuerant. Hos ergo libros cum caeteris voluminibus quae multi haereticorum vel ad perdendam aut ad catholicam religionem labefactandam conscripserant, non solum papa Gelasius repudiavit, verum etiam ab omni Romana catholica et apostolica Ecclesia eliminavit, atque cum suis auctoribus auctorumque sequacibus, sub anathematis indissolubili vinculo in aeternum damnata esse cum toto illo concilio definivit. Quinam autem qualesque fuerint Manichaeorum libri quos papa Gelasius tamquam falsos et supposititios suo decreto proscripsit, in praesens haud opus esse arbitror referre. Nam imprimis ille apocryphorum librorum catalogus pluries clarissimorum virorum studio illustratur [Col. 0957A] in lucem prodiit; et ipsi deinde praecedentibus capp. de ejusmodi libris jam verba fecimus.
1. Manichaei, postquam, amissis Romanae urbis domibus, in quas se receperant, nullum alium amplius feliciorem incolatum sibi nancisci posse putarunt, magno animi fervore ab exsilio, quod patiebantur, se reducere posse cupiebant. Sed cum sancti Gelasii summi pontificis studium, quo in eos suosque codices animadverterat, ipsi plurimum vererentur, [Col. 0957B] idcirco non sat consonum veritati videtur eos poenarum exhaustos hic suos gradus reduxisse, cum adhuc ille summi pontificatus habenas teneret. Diem ergo clausit Gelasius anno 496, et Anastasium II habuit successorem. Qui, duobus in pontificatu consumptis annis, ex hac luce migravit, quin Romae de Manichaeorum secta quidquam tunc innotesceret. At non ita profecto Symmachi papae temporibus evenit. Qui, cum Christi anno 498 S. Petri thronum conscendisset, gravissima Laurentii antipapae factione cum urgente, Anastasii imperatoris auctoritate et potentia freta, jam Manichaei, superioribus temporibus bis in exsilium amandati, ex eo magno schismate occasionem arripuerunt iterum Romam proficiscendi. Forte enim ipsi arbitrabantur nullum aliud tempus magis opportunum sibi offerri posse quam istud. Quo videlicet aeque Ecclesia et imperio in duas scissis factiones, nec sacrae ecclesiasticae disciplinae rigor, nec imperialium legum severitas ab utriusque [Col. 0957C] sacrae et civilis monarchiae ministris facile poterant promoveri et exerceri. Hoc itaque schisma sane gravissimum fuit, quo clerus atque senatus in duas divisi partes, quarum altera Laurentio Romanae Ecclesiae diacono, qui S. Mariae basilicam occupaverat, adhaerebat; altera vero Symmachum ipsum in Constantiniana basilica legitimis suffragiis et sacramentis electum et ordinatum sequebatur. Hisce ergo gravissimis motibus urbe Roma jactata, quid mirum si versuta Manichaica soboles aditum adinvenit tertio vel quarto Urbem hanc inhabitandi? Quippe quibus aditus latior effectus est, cum Symmachus papa et ejus adversarius Laurentius Ravennam a Theodorico rege Ariano acciti, coram eo 175 se sistere debuerunt, ut hujus schismatis et turbarum veluti arbiter constitutus in eos ferret sententiam. Turpe itaque hoc istius schismatis facinus quoddam tyrannidis exemplum in Ecclesiam induxit. Nam Symmachus, qui laicorum principum legibus, vel decretis, in iis quae ad legitimam ejus electionem spectabant, subesse [Col. 0957D] non poterat, ad majora praecavenda scandala, afflictis iis temporibus servire coactus, regio judicio atque decreto se submisit.
2. Jam vero aequitati Ecclesiaeque suae incolumitati, ne adversus hanc inferorum portae praevalerent, Deus ipse miris modis tunc opitulatus est, et omnes ambitionis turbae omnesque diri schismatis motus ad faustum felicemque exitum perducta sunt. Etenim Theodoricus rex in ea fuit sententia, sacris canonibus satis consona, ut ex duobus iis episcopis qui primus ordinatus fuisset, vel ubi pars maxima cognosceretur, ipse sederet in sede apostolica. Quod tandem (libri Pontificalis verbis utor) aequitas in Symmacho invenit, et cognitio veritatis. Et factus est praesul Symmachus [Col. 0957D] Ex lib. Pontificali, apud conc. edit. tom. I. . Sic itaque rebus dispositis, Symmachus Romam proficiscitur, ubi synodo congregata contra [Col. 0958A] Laurentium diaconum, qui per subreptitiam ordinationem Romanum episcopatum invadere tentaverat, actus misericordia, apostolica auctoritate qua fungebatur, eum a canonicis vinculis, quibus cum ob tentatum schisma, tum ob illicitam ordinationem se obstrinxerat, exemit et exsolvit, eumque in Nucerina civitate episcopum constituit. Interim autem etsi diri illius schismatis factiones pene sopitae et abolitae viderentur; tamen quia odii et livoris virus multorum clericorum, atque patriciorum hominum, clarissimorum etiam propter consulatus dignitatem, qua functi fuerant, corda laeserat, eademque latenter gravius corruperat, idcirco Symmachi adversarii, jam audaciores effecti, decursu temporis in saeviores seditiones eruperunt. Quare, quatuor elapsis annis, Festi et Probini factione in Symmachum recrudescente, hunc veluti criminosum apud eumdem Theodoricum regem postularunt, falsos subornarunt testes, Laurentium pseudopapam occulte a Nucerina urbe, ut Romam proficisceretur, revocarunt, et, priori renovato [Col. 0958B] et aucto schismate, eumdem interpellarunt regem, ut daret visitationem sedi apostolicae; in dies itaque seditionibus gliscentibus, tum propter Petri Altinatis episcopi audaciam, qui sola regia auctoritate et potentia fretus contra sacros canones, visitatione intentata, Romanae sedis negotiis se immiscebat, tum propter Festi et Probini exconsulum furorem, qui civile bellum contra alios senatores, et praesertim contra Faustum exconsulem, ipsis invisum, intra ipsam Urbem instruxerant, cujus belli caedes et homicidia nec ipsi clerici evadere poterant, cum horum nonnulli, mulieres etiam et virgines monasteria inhabitantes plagarum ictibus afflictae ac vulneratae, ac sacerdotes tandem ex invidia immani, vel fustibus, vel gladio percussi occubuerunt.
3. Haec autem Romae in sexti saeculi exordiis, id est Christi anno 502, contigisse Ecclesiasticorum Annalium tabulae patefaciunt. Quo tempore videlicet conjici potest Manichaicam sobolem hic detitescentem [Col. 0958C] numquam laetiores suos transegisse dies quam tunc, cum ecclesiasticae et civiles res susquedeque turbatae in eam animadvertere non sinebant. Brevi tamen horumce hominum gaudium in luctum atque moerorem versum fuisse, ex ejusdem Symmachi studio innotescit. Qui, primo Theodorici regis ejusque legati Petri Altinensis conatibus frustratis, deinde sedis suae invasore dejecto, centum et quindecim episcoporum concilium Romae coegit, cui intrepidus se sistens ab objectis sibi criminibus sese purgavit. Et sancti pontificis vitae probitas, morumque integritas caeteraeque virtutes, quas homines invidiae odiique impotentes audacter calumniis impetebant, tamquam aurum probatae in cunctas ubique terrarum nationes, probis 176 omnibus viris plaudentibus, evulgatae fuerunt. Sed et hanc felicem justamque S. pontificis purgationem illud aliud bonum paulo post excepit; quo nimirum, senatoribus et Romano populo sensim a caedibus, seditionibus grassationibusque abstinere incipientibus, pax et tranquillitas [Col. 0958D] Urbi et Ecclesiae illuxere. Symmachi autem gesta, varios multosque modos quibus tum a Theodorico rege et Anastasio imperatore Arianis, tum ab aliis ecclesiasticae et civilis militiae viris fuerat exagitatus, non commemorabo, ne extra scenam nobisque propositum scopum vagari videar. Nimis profecto haec praesens protraheretur oratio, si vel calumnias quibus criminabatur Symmachus enumerarem, vel ad synodos sex ab eo coactas pro suae sedis juribus, suaque innocentia purganda, Romanae Ecclesiae collabente disciplina instauranda atque firmanda, ad eos omnes haereticos et schismaticos procul a catholicorum societate propulsandos, qui, vel Ariana, vel Eutychiana, aut tandem Acephalorum polluti labe, verae religionis dogmata inficiabantur, sermonem converterem. Ejusmodi enim res non ad Manichaicam [Col. 0959A] quam conscribere instituimus historiam pertinent. Quamvis in iis multa occurrant quae suprema apostolicae sedis jura produnt et vindicant. Ea ergo in praesentiarum referre tantummodo interest quae in causa de qua agimus Symmachi magnum animi robur patefaciunt. Qui cum maximis undique calamitatibus urgeretur, nullo tamen saeculi potestatum timore adduci potuit quominus Manichaeos in Urbe latentes, quibus imperialis auctoritas patrocinabatur, ex Urbe amandaret, eorum simulacra codicesque deleret, atque incenderet. Post haec omnia (ait auctor libri Pontificalis in Symmachi Vitam) beatus Symmachus invenit Manichaeos in urbe Roma, quorum omnia simulacra, vel codices, ante fores basilicae Constantinianae, incendio concremavit, et eos ipsos exsilio relegavit [Col. 0959D] Auctor libri Pontificalis, in Symmachi Vitam. .
4. In iis interim vocibus, omnia simulacra, nostra hac oratione insistere oportet, utpote novum aliquem Manichaeorum ritum et morem indicantibus, quem nullibi observavimus, quemque nullus hactenus eorum [Col. 0959B] qui Romanorum pontificum Vitas notis adornarunt explicavit, quod negare Beausobre ausus est, ut vidimus cap. 4 hujus libri. Sed si unum potissimum Augustinum, qui omnes Manichaicos mores descripsit, consulamus, obscure saltem conjicere possemus Manichaeos ad putida fabulosaque eorum commenta, sacrilegamque theologiam indicandam, profanis signis et simulacris usos fuisse. Id imprimis indicare possent ea Augustini verba, quibus turpem Manichaeorum religionem, non sectam, sed schisma gentium nuncupaverat. Ea videlicet ratione quod in principaliori gentilium dogmate plures deos asserentium convenirent, sed in eo deinde a gentilibus dissidebant, quod bona et mala, tetra et splendida, perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et divina unum non habere principium dogmatizabant [Col. 0959D] August. lib. vigesimo contra Faustum cap. 3 et cap. 9. . Hoc enim tamquam gordianum nodum, vel Achilleum argumentum Faustus Augustino objiciebat, ut eam gentilium schismaticorum nuncupationem non [Col. 0959C] tantum abjiceret, sed eos gentilibus multo esse pejores praedicaret. Contra vero Augustinus hoc assumptum probabat, Faustum atque Manichaeos exagitando, quod Divinitatis cultum sacrilege et superstitiose Soli, et caeteris coelorum signis vel Hile Telluri atque conficto Atlhanti mundum sustentanti exhibebant, ea etiam adorabant, quae non erant et exstare sibi confingebant. Quare S. doctor ex ejusmodi ritibus et moribus ita ratiocinatur. Hinc vos paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos deos colitis; eo vero in pejorem partem dissimiles, quod ii pro diis ea colunt quae sunt, sed dii non sunt; vos autem colitis ea quae nec dii nec aliquid sunt, quoniam prorsus nulla sunt. Tum S. doctor, aliquas gentilium fabulas a poetis delectandi causa 177 confictas in medium adducens, paucis percurrit quae de Vulcano claudo, de Fortuna caeca, de Venere adultera, de Marte belligero, de Cupidine pueri sagittantis eximiam formam gestante, ad naturam rerum vel mores hominum [Col. 0959D] ipsi pagani interpretari conabantur, atque concludit: Hoc in eis irridemus, quod male interpretata sic adorant, quae non intellecta, quamvis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent. Horum omnium autem aliquid in rebus inveniri Augustinus asseverabat, quamvis ad hominum salutem et utilitatem nihil sint, et quae ex his interpretantur, in rebus inveniuntur.
5. Haec ergo, et id genus multa alia, ex gentilium poetarum fabulis desumpta exaggerat ibidem Augustinus; [Col. 0960A] quibus figmentis Manichaica opponit dogmata, ut inde concludat pestiferam hanc sobolem cunctarum gentium sectis esse deteriorem. Inter caetera autem, quae subjicit ejusmodi sunt: commentum illud videlicet, quo primum hominum cum quinque elementis belligerantem describunt; vel illud quo confingebant: spiritum potentem de captivis corporibus gentis tenebrarum, an potius de membris Dei vestri victis atque subjectis mundum fabricantem, et splendide tenentem, reliquias eorumdem membrorum Dei vestri habentem in manu, et caetera omnia capta, oppressa, inquinata plangentem; vel denique Atlantem maximum subter humeris suis cum eo ferentem, quem fabulose comminiscebantur, et quasi in tapete theatrico delineatum intueri nugabantur. Haec, inquam, et alia innumerabilia, pariter inepta et insana, nec pingendo, aut sculpendo, nec interpretando Manichaeos demonstrasse idem Augustinus testatus est. Sed cum istius verba valde obscura videantur, nimis difficile erit conjicere an sancti doctoris aevo Manichaei statuarum, [Col. 0960B] picturarum, aut simulacrorum subsidiis uterentur, ut facilius suorum electorum atque auditorum mentes perniciosas has fabulas imbiberent. Vel saltem prorsus difficile erit hunc Manichaeorum ritum et morem in simulacris gentium admittendis ex praecedentibus testimoniis intelligere [Col. 0959D] August. contra epist. Manichaei cap. 8, et lib. VIII contra Faustum cap. 5. .
6. Haec tamen atque alia hujuscemodi saepe nobiscum reputando, minime a libri Pontificalis verbis, aut ab Anastasii bibliothecarii testimonio, quibus Symmachum omnia Manichaeorum simulacra omnesque codices ante Constantianae basilicae fores disperdisse et incendio concremasse affirmatur, longius abscedendum esse indicavimus. Quinimmo his momentis non insistere, aut fidem denegare, gravissimum nefas reputavimus. Etenim illum imprimis simulacrorum usum nobis haud dubie persuadent patriae Persarum leges, ex quibus sacrilega Manichaeorum religio duxit originem; cumque nos docent sacra illa Bemmatis [Col. 0959D] Libro Pontificali concinit Anastasius Bibliothecarius. festa quae ad Manetis mortis cultum [Col. 0960C] et in Dominicae resurrectionis contemptum singulis recurrentibus [Col. 0959D] Vide quae diximus cap. quarto et quinto de hoc Bemmatis Manichaeorum festo. annis in Martio mense celebrabant. Qua de causa sublime construebant throni simulacrum, magno divitiarum apparatu ornatum, quo gloriosum sui magistri Manetis natalem significatum esse sibi confingebant. Dum haec autem libamus, minime nos fugit, vel Manichaeos ipsos ad sui magistri honorem super arundinibus lectos suos insternere voluisse, ut sibi memoriam excitarent Manem in Perside, quasi in veritatis odium, arundinibus fuisse excoriatum, ut Nicetas asseverat [Col. 0960D] Nicetas Thesauro Orthod. lib. IV, cap. 33. ; vel quae in impiae eorum religionis testimonium, catholicaeque nostrae fidei ludibrum Manichaei ipsi excogitaverant, cum mutuatis 178 ex nobis crucis signaculo, Deiparae imaginibus [Col. 0960D] Petrus Siculus et Photius aliqua de Manichaeorum simulacris et imaginibus expressius indicarunt. Videlicet de crucis signaculo, de Deiparae imagine aliisque similibus. Quae quidem profanis quibusdam ritibus, et impuris superstitionibus in catholicae fidei odium sacrilege deturpabant. Videsis lib. I Photii contra Manichaeos cap. 7, 8, 9 et 18, apud Christophorum Wolfium , et id genus aliis, haec sacrilege et superstitiose obtruncabant difformabantque, et ea sic obtruncata et difformata modo veneranda proponebant, modo vero exsecrabantur, volentes iis signis artificiosis dogmata illa indicare, quae nefarius eorum antesignanus in [Col. 0960D] orbem induxerat. Nihil ergo obstat quin magnus ille pontifex Symmachus, optime perspectis nequissimae hujus gentis sacrilegiis et superstitionibus, praeter omnes codices, omnia etiam illorum signa et simulacra, quae nefarium aliquod mysterium portendebant deleverit, et igne concremaverit. Neque enim S. pontifex Manichaeis et rebus quibus ipsi in nostrae religionis contemptum utebantur poterat indulgere. Summi enim pontificatus ratio et munus, quo tantis [Col. 0961A] exagitatus adversitatibus fungebatur, istud etiam suae sincerae fidei publicum testimonium exposcebat ut cunctis innotesceret quantum ejus animus a Manichaico dogmate abesset, quantumque sectam illam exhorresceret.
7. Neminem tandem latere arbitramur, inter caeteras calumnias ab adversae factionis livore et invidia sancto pontifici Symmacho constructas, eam non infimum habuisse locum, qua veluti Manichaici dogmatis reus per impiorum hominum ora traducebatur. Quam quidem turpitudinis laesaeque fidei notam ita longe lateque ejus inimici enuntiaverant, ut Constantinopolim Anastasii imperatoris Acacianae et Severianae factionis patroni aures penetraverit. Qua de causa, ut idem Anastasius excommunicationis sententiam in eum a Symmacho latam eluderet, atque facilius contemneret, sancto pontifici gravissimum hocce facinus multa increpatione objiciebat. Symmachum igitur oportuit publica suae fidei testimonia exhibere. Exhibuit autem, cum, Manichaeis in exsilium [Col. 0961B] amandatis, horum codices et simulacra delevit [Col. 0961D] Consule etiam quae jam diximus cap. 4 hujus libri. .
Hocce vero suae fidei publicum testimonium omnem posse diluere calumniam Symmachus papa minime est arbitratus. Nam cum ab Anastasio imperatore famosum libellum conscriptum intellexisset, quo maledictis proscindebatur, et veluti Manichaeus apud ipsos Orientales et alios populos traducebatur, huic libello apologetica pro se ipso oratione occurrit, penitusque omnem Manichaicae labis suspicionem purgavit atque delevit. Jam vero quae de hac Symmachi apologetica epistola et de Anastasio imperatore Manichaeorum patrono dicenda supersunt, mox in sequenti explicabimus capite.
1. Symmachi papae famam numquam gravius ejus hostes laeserant, quam eum eum veluti Manichaici dogmatis assertorem per multorum ora traducere ausi sunt. Id potissimum evenit cum famosus libellus ab Anastasio imperatore in sanctum pontificem conscriptus, multis quidem probris maledictisque refertus, quibus S. pontifex tamquam multorum criminum et laesae fidei reus palam traducebatur. In tali ergo gravi discrimine positus, famosis lustratis libellis, neque odio aut iracundia commotus est. Sed, sui muneris partibus potius apostolicaeque sedis honori consulens, numquam de ulciscenda injuria recogitans, stricto calamo illam celebrem scripsit epistolam, qua occurrens famoso Anastasii imperatoris libello, singulas in hoc contentas calumnias purgavit atque prorsus delevit. Et primo quidem suae catholicae fidei apologiam ab exemplo octo librorum quos [Col. 0961D] Ambrosius ad Gratianum imperatorem scripserat orsus est, quia illum non piguit gloriosius praedicare, et imperator non fastidivit gratanter accipere. Animi deinde sui robur constantiamque S. pontifex [Col. 0961D] Apologetica epistola exstat tom. V Conc. pag. 416. palam facit, qua coram tyranno ethnico imperatore illi mortem intentante se sistere non formidaret, illud apostolicum Pauli monitum mente revolvens, et ad illud provocans: Vae mihi (ait) si non evangelizavero [Col. 0962D] In priori ad Corinth. cap. IX. ; meliusque est in jucturam vitae praesentis incidere, quam sempiterna damnatione puniri [Col. 0962D] Symmachus, ibid., laudans Pauli verba. .
2. Ut plano deinde gradu et sensim sua oratione incederet, in eadem animi firmitate perstans, Anastasium veluti Romanorum imperatorem, et tamquam [Col. 0962A] catholicum principem aggreditur et alloquitur, ut videlicet partes illas assumat, quemadmodum etiam barbararum nationum legationes clementer admittere consuevit, et qualiscumque praesulis apostolici vocem patienter audire. Et perinde quasi nullo gravissimarum calumniarum ictu posset commoveri, eam Domini promissionem recolit, qua dicitur apud Matth. [Col. 0962D] Matthaei V. : Cum vos persecuti fuerint, et dixerint omne malum adversum vos propter justitiam gaudete. Quod quidem interius gaudium, exterius dissimulare haud potens, benedictionem pro maledictione, honorificentiam pro contumeliis, charitatem pro odio imperatori sibi infenso studet rependere; ipsum tamen admonens ut divini judicis praecaveret indignationem, ne quanto ipse gravius offensus libenter remittebat, tanto cumulatius ab ipso offendente poena exigeretur. Non nihil hisce addit de maximo scandalo in Ecclesia tunc exorto, cum propter famosum libellum, quem ipse imperator in Ecclesiae caput conscripserat, tum propter anathemate damnatas [Col. 0962B] Acacii, Severi et Acephalorum opiniones, quibus patrocinabatur; et statim ad varia S. P. provocat Scripturarum testimonia, ut inde imperator harum haereticarum opinionum depromat falsitatem. Interim vero cum pontificis animus, non suo, sed suae sedis honori majestatique prospicere 180 quaerit, ex eo vellicat et urget imperatorem, quod, humanis divinisque legibus spretis, cum magno imperialis coronae dedecore accusatoris et judicis partes adversus summum Ecclesiae pontificem subiret. Propterea eum increpat scribens: Dicis esse me Manichaeum. Numquid Eutychianus sum, vel Eutychianos defendo, quorum furor maxime Manichaeorum suffragatur errori.
3. Qua quidem loquendi formula, et ironiae figura, non tantum se injuste de Manichaica labe indicat insimulatum; sed ipsum Anastasium carpere intendit, qui dum Eutychianis praesidia praestabat, etiam Manichaeis ipsis patrocinabatur, in suam videlicet clientelam Xenaia suscepto, qui, cum Manichaeorum esset [Col. 0962C] princeps, imperatoris erga se amorem magis et magis fovere studebat, Eutychianorum partibus adhaerendo. Symmachus itaque ad delendas ejusmodi turpitudinum notas, atque ut Manichaico flagitio se numquam obnoxium fuisse ostenderet, urbem Romam tamquam testem appellat, provocatque ad apostolicae sedis scrinia, in quibus authentica sincerae fidei Acta asservabantur. Quoscumque vero minus sancte de ejus religione judicantes, aut saltem suspicari volentes, suis hisce scriptis lacessit, ut non reformident cum eo concertationes instituere, et objectorum sibi criminum veras probationes palam proferre, alioqui veluti infames et conviciorum reos habendos esse declarat. Ejus autem verba hic subjicere non incongruum arbitror, ut S. pontificis sensa apprime omnibus innotescant: Roma mihi testis est, et scrinia testimonium perhibent utrum a fide catholica, quam in sede beati apostoli Petri veniens ex paganitate suscepi, aliqua ex parte deviaverim. Procedat aliquis, et aliqua ratione convincat. Alioqui convicia [Col. 0962D] sunt ista, non criminum probamenta.
4. Causam suam deinde post haec divino committit judicio, cujus quidem summam sapientiae providentiam se quondam expertum esse commemorat. Cum videlicet in pontificem legitimis renuntiatus suffragiis, ad Constantinianam proficiscens basilicam, pontificii ordinem suscepturus, ne lapidum imbre obrueretur liber evasit. Propterea Deum sibi opitulatorem semper habere sperans, nihil eorum quae sibi suaeque sedi noxia esse poterant permittere velle confidit. Nec enim imperatori argumenta esse poterant Deum Symmacho aut Romanae sedi fuisse iratum. Idcirco maximo animi vigore ita eum compellat: [Col. 0963A] Ostende ergo quid existimes arguendum, ut iratum maxime Deum quae non convenerant permisisse demonstres. Et ut ulcera quae imperatoris animum laeserant et corruperant purgaret, aut sanaret: An quia Eutychianis nullatenus acquiesco? Me quidem ista non sauciant; sed te palam aperteque demonstrant meum cogitasse honorem repellere, quem interventu suo beatus Petrus imposuit. Non ergo Deum sibi hac de causa iratum esse potuisse variis adductis rationibus patefacit. Nam cum Eutychianis adversaretur, quos nec in communionem suscipiebat, quorumque dogmata repudiabat, eas partes obibat quae summum pontificem maxime decebant, cujus sacra potestas tantum ab imperiali distabat, quantum divina longe ab humanis rebus absunt. Quare inter utramque dignitatem comparatione instituta, imperatorem ita alloquitur. Tu imperator a pontifice baptismum accipis, sacramenta sumis, orationem poscis, benedictionem speras, poenitentiam rogas. Postremo tu humana administras, ille tibi divina dispensat. Atque ne superiorem [Col. 0963B] sibi honorem vindicare velle videretur, aequalem saltem utrique convenire oportere asseverat. Haec igitur, et id genus alia, ad suae pontificiae dignitatis gloriam, suae innocentiae praesidium, suaeque apostolicae sedis munimen et decus Papa Symmachus in medium adducit, eam potissimum turpitudinis notam purgaturus, quam Anastasius ei injuste inusserat, eum veluti Manichaicae sectae propugnatorem famosis libellis traducendo.
5. Quia vero laudatis famosis libellis eumdem Symmachum conspirationis reum in suam personam Anastasius declaraverat, quod videlicet, 181 Romano conjurante senatu, eum excommunicaverat, miris et veris rationibus huic objecto pontifex occurrens, facile et hanc evertit calumniam. Ait primo pontifex nihil innovasse, sed eamdem suorum praedecessorum agendi rationem se esse prosecutum: Dicis quod mecum conspirante senatu excommunicaverim te. Ista quidem ego, sed rationabiliter factum a praedecessoribus [Col. 0963C] meis sine dubio subsequor.
Non igitur Symmachus omnium primus in imperatorem Anastasium excommunicationis tulerat sententiam. Sed eum, veluti Eutychianae aliarumque haeresum vindicem et patronum, duo alii Romani pontifices, Gelasius nimirum et Anastasius II damnaverant. Quam quidem sententiam utique revocasset Symmachus, si imperator, relictis haereticis, et Acacio praesertim, atque composito Constantinopolitano schismate quod fovebat, catholicis dumtaxat et apostolicis episcopis se consociare voluisset. Nam ab horum societate imperator recedens, nec amplius eorum conventibus se immiscens, jam quasi praecedentis contumaciae poenitens factus excommunicationis vincula dissolvere potuisset. Quare mitissimus pontifex gravissimis malis, quibus tantopere afflictabatur, hanc exhibet medelam: Tu te noli miscere excommunicationi ejus (videlicet Acacii) et non es excommunicatus a nobis. Si te misces, non a nobis, sed [Col. 0963D] a te ipso excommunicatus es. Ita fit ut in utroque, sive discedes, non sis excommunicatus a nobis, sive non discedas, non sis excommunicatus a nobis.
6. Longa post haec exaggeratione Symmachus Anastasium insectatur, tum quod, ipso ad apostolicam Petri sedem evecto, imperiales ( ut mos erat) litteras non scripsisset, de sua fide et filiali amore pontificem faciens certiorem, utpote cui Domini Salvatoris ore cura totius Ecclesiae fuerat delegata. Quam gravem omissionem ea dumtaxat de causa pontifex reprehendit, ne Dominici gregis curam negligere videretur; non vero ut suo magis honori consulere voluisse quis arbitraretur. Tum vero in eumdem imperatorem invehitur, quod militari manu catholicos compulerit ut schismatica et haeretica labe pollutis communicarent. Quam agendi rationem, veluti horrendum detestandumque facinus, exsecratur. Cum haudquaquam saeculi [Col. 0964A] principibus, quantalibet mundi potestate subnixis, licere aut convenire possit ea ecclesiastica infringere jura, quae fere a catholicae Ecclesiae incunabulis non divinis tantum, sed etiam imperialibus legibus firmata et declarata fuere. Quare ei objicit, et in ejus revocat mentem, quemadmodum Christiana religio ab apostolis usque ad sua tempora, tot tantisque modis ab adversariis multarum persecutionum generibus afflicta et jactata, nec opprimi nec dejici potuerit; sed ipsi persecutores malo exitu perierint, et ipsa orthodoxa veritas semper et undequaque praevaluerit. Eo uno interim pontificis animus magis urgebatur, ut pagani, vel alii homines paganis deteriores, cum, omnium aliarum haereseon malis opinionibus in Orientem, et apud Constantinopolim potissimum, fractis apostolicae traditionis regulis, habuerint publice licentiam profitendi nefaria sua dogmata, et sola catholicae communionis libertas putatur ab iis qui se religiosos existimabant subruenda. Cum ab hisce ergo gravissimis malis pontificis animus se [Col. 0964B] sentiret cruciari, nec iisdem (ut exoptabat) posset mederi, ad divinum provocat judicium, cujus praesidium sibi minime praestolari poterant qui temerariis ausibus catholicam veritatem oppugnare tentaverant.
Denique vero antiquorum imperatorum laudat consuetudinem, qui, vel imperii gubernacula suscipientes, vel apostolicae sedis novos praesules institutos esse noscentes, ad eam protinus sua scripta miserunt, ut docerent ejus esse consortem. Quod facere cum Anastasius praetermisisset, se ab ea alienum esse profitebatur; et propterea tamquam aemulum, reum, et inimicum vitandum esse S. pontifex judicavit. Quemadmodum autem imperator Manichaeis etiam patrocinaretur paucis S. pontifex indicavit, ut nos mox dicturi sumus Xenaiae causam explicantes.
182 7. Quis igitur, qualisve fuerit Xenaias, Philoxenus etiam appellatus, quem Manichaici dogmatis sectatorem plerique affirmarunt, cum ex veteribus, tum ex recentioribus scriptoribus facile intelligemus. Cui [Col. 0964C] imprimis ex Perside in Romani imperii ditionem advenienti, Petrus Chnapeus et imperator Anastasius cum maxime patrocinarentur, tot tantasque turbas et clades in catholicos excitavit, ut, prorsus dissolutis omnibus Christianae societatis vinculis, aut schismata, aut errores ubique grassarentur. Symmachus papa in fine suae apologiae contra Anastasium imperatorem id testatus est, suppresso tamen nomine, Xenaiam hisce verbis, tamquam falsitatis propugnatorem, insectando: Non mirum si catholicos persequuntur Manichaeorum patroni, cum falsitas non possit non persequi veritatem. Non mirum si in orthodoxos saeviant, quibus potest cum cunctis haeresibus convenire, et universis erroribus amici non possint nisi solis esse non errantibus inimici [Col. 0963] Symmachi papae epist. apologetica adversus Anastasium imperatorem exstat tom. V concil. pag. 430. . Antequam autem de nefarii hujus hominis in catholicos saevitia peculiariter quidquam disseramus, de ejus patria, origine moribus atque institutis verba facere nobis opus est. In quibus omnibus persequendis ne longe a veritate aberraremus, [Col. 0964D] clarissimi viri Joseph Assemani Bibliothecae Orientalis volumina lustranda suscepimus, ut ea quae ad rem nostram facere videbantur seligeremus.
8. Xenaiam ergo genere Persam in oppido Tahal provinciae Garmaeorum duxisse originem edocemur, conditione praeterea fuisse servum, et divini baptismatis exsortem, plerique veteres scriptores affirmarunt; quibus tamen refragari posse contendit idem Assemanus, qui propterea ab ejusmodi turpitudinis nota Xenaiam, variis adductis argumentis, conatus est vindicare. Affirmans videlicet hunc, alioqui scelestissimum hominem, baptismo non caruisse, et se ordinatum clericum non confixisse cum ex Perside in Syriam adveniret. Duas ea de re gravissimas profert conjecturas, alteram desumptam ex Xenaiae agendi ratione, qua videlicet antequam extra Persidem proficisceretur, strenue, et Nestoriano dogmata, et Ibae [Col. 0965A] Aedesseni, Marisque Persae in Garmaeorum urbe, cum nonnullis aliis sese opposuit, quae omnia vernulae homini, et nondum baptizato convenire non poterant. Alteram vero ex ejusdem Xenaiae scriptis deducere nititur. In quibus non tantum genuinam exprimit baptismatis formam; sed in ea se esse baptizatum et Christum induisse non semel professus est. Possent haec quidem a contraria opinione nostrum animum avertere, si maximam apud nos scriptoris auctoritatem potius quam rationum momenta persequi vellemus. Tanta enim ille scientia et eruditione pollet in describendis Syrorum rebus, ut caeteros cum superiores, tum sibi coaevos, suae nationis scriptores antecesserit. Sed a docto, alioqui mihi amicissimo viro, veniam praestolabor, si utramque conjecturam cui pro vindicando Xenaiae baptismate credidit insistendum nutare affirmabo. Quoad primam ergo conjecturam attinet, videlicet in Garmaeorum urbe Xenaiam una cum quibusdam aliis viris Nestoriano [dogmati, Ibae Aedesseni, Marisque Persae conatibus [Col. 0965B] sese opposuisse, quid tum? etiamsi isthaec, quae ex prorsus incertis monumentis deprompta sunt, vera forent; an versipellis homo, qui Manichaicam profitebatur sectam, arte carere poterat ad suam impietatem occultandam? Nestorii enim et Eutychis dogmata directe unum potissimum palmarem Manichaeorum errorem evertebant. Manichaei quippe negabant Christum verum hominem fuisse, vere natum, vere passum et mortuum, atque in eo nonnisi umbratilem et phantasticam carnem praedicabant. A quo errore quidem longissime distabant Nestoriana et Eutychiana dogmata. Nestoriani quippe duas veras in Christo distinctas docebant esse naturas, totidemque personas. Eutychiani praeterea humanitatis in Christo 183 veritatem non inficiabantur; sed eam in unitione a divini Verbi natura, vel fuisse absorptam, vel in Divinitatem conversam contendebant. Quando igitur certo adhuc constaret Xenaiam strenue utrique haeresi sese opposuisse, non inde inferri posset baptismate [Col. 0965C] fuisse purgatum, cum jam Manichaeis nomen dedisset. Nescio praeterea an Ibae Aedesseni et Maris Persae conatibus Xenaias in Garmaeorum Persarum urbe facile se opponere potuisset. Omnibus enim perspectum esse arbitramur ejusmodi duorum illorum episcoporum conatus non nisi post Ephesinam generalem synodum, in Cyrilli Alexandrini odium, fuisse adhibitos; atque eos inter et Alexandrinum antistitem inimicitias et odia recruduisse ob Nestorii condemnationem, atque perdurasse ad Berytensem usque conventum, ut ex decima Chalcedonensis concilii actione intelligimus. At Xenaiam tum in lucem editum fuisse quis probat, aut unde colligitur? In Actis profecto Berytensis concilii, Ibae causa coacti, aut in libellis sive scriptis eorum qui Ibam Aedessenum cum de mala fide tum de variis criminibus postulabant, Xenaiae, aut Philoxeni nomen non offendimus [Col. 0965D] Tom. IV Conciliorum generalium pag. 739, et rursus act. 10 concilii Chalced. . Cum tamen omnia nomina accusatorum qui sese Ibae ejusque conatibus opposuerant descripta inveniamus. Quid demum, si ultro daremus, absoluto [Col. 0965D] Ephesino concilio, quod Nestorium damnaverat, Xenaiam in lucem editum? forte eum tantae maturae aetatis, auctoritatis doctrinaeque virum tum fuisse arbitrabimur, ut duorum episcoporum de fidei rebus disputantium conatus oppugnare potuisset? Certe in hoc fungendo munere prima fidei rudimenta, quibus pueri edoceri solent, haudquaquam poterant sufficere. Cum illud Nestorianorum dogma episcopis plusquam bis centum numero, maximum negotium exhibuerit. Verum eo tempore Xenaiam aut nondum lucem aspexisse, aut saltem pubertatis annos vix attingere potuisse, ex reliquo ejus vitae cursu edocemur. Si quidem ab Ephesina oecumenica synodo ad Xenaiae obitum usque plusquam nonaginta anni [Col. 0966A] intercesserunt. Vita enim functus est Xenaias, etiam Assemano auctore, post annum 522, et Ephesina synodus rejicienda est in annum 431, quo tempore haud arbitror hunc Manichaeorum signiferum ortum fuisse.
9. Si vero mihi objiciatur Nestorianorum Ibae Aedesseni Marisque Persae in Garmaeorum urbem conatus ad aliud posterius tempus esse referendos, non repugnabo. Verum tanta temporis mora inter utrumque confingenda non est, ut merito conjecturas ducere possimus tum Xenaiam fuisse ortum, et tot tantaque sibi subsidia comparasse ut Nestoriano dogmati hujusque propugnatoribus strenue se opponeret. Nam Ibas suis iis conatibus ad finem vitae usque non institit; sed, cum Cyrillo Alexandrino pace inita, ab omnibus haereseon motibus ante Christi annum 445 sese temperavit, ut ex Tyri et Berytiorum synodis intelligitur. Igitur quamvis ab hoc anno, vel a subsequenti, Xenaiae natalis dies esset repetendus, jam prior illa Assemani conjectura [Col. 0966B] concideret; istudque haereseos et nequitiae monstrum post 77 aetatis suae annum occubuisset, quod plane iis repugnat quae de hoc homine, antequam vitam finiret, Assemanus descripsit [Col. 0965D] Assemanus, tom. II Bibliothecae Orientalis [Col. 0966D] cap. 2, pag. 12 et seq. . Fatetur enim Xenaiam, ante vitae exitum, Anastasio imperatore favente, sive jubente, pluribus pseudosynodis praefuisse; varia et longissima confecisse itinera; quatuor annorum spatio, Justini imperatoris decreto, a sua sede exsulasse; huc illucque, modo in Thraciam, apud Philippopolim; modo in Paphlagoniam, apud Gangrensem urbem, in qua fumo enecatus interiit, se recepisse. Quae quidem omnia cum talem, tantamque laborum, et aerumnarum copiam portendant et indicent, vix adduci possumus ut existimemus ejusmodi mala et incommoda ab homine summam senectutem agenti sustineri potuisse.
184 10. Gravioris quidem ponderis est alia conjectura ab Assemano adducta, qui ut probet Xenaiam baptismatis non fuisse exsortem, primo provocat ad [Col. 0966C] ejusdem Xenaiae scripta, quibus de sua fide atque baptismate fert testimonium; tum eum baptizatum fuisse conatur ostendere ex Syriae PP. silentio, qui haudquaquam sibi manus imponere a Xenaia permisissent, si illum nec baptizatum, nec rite fuisse ordinatum scivissent. Minus roboris tamen huic vindiciarum generi subest, si testimonium ex aliorum scriptis petamus. Theodorus ergo Constantinopolitanae Ecclesiae lector, qui Xenaiam viderat, cum fuerit ei coaevus, non tantum ex fama (ut ait Assemanus), sed ex Syriae episcoporum narratione, scribit: Persa quidam, Xenaias vocatus, quem tempore sacerdotii sui Calendio, inveniens ecclesiastica adulterare dogmata et castella excitare, pellit a regione. De hoc multa quae a diversis audiens scrutatus sum ex parte dicam. A Persarum enim regione proprium dominum fugiens ad Romanorum pervenit. Et paulo post. Hunc Petrus pro Cyro Hierapoliensium Ecclesiae episcopum transmittit. Quem non post multum episcopi e Perside venientes quasi vernulam arguebant, et ut divini exsortem baptismatis. Quo comperto, Petrus, [Col. 0966D] quod oporteret fieri non curans, dixit sufficere illi episcopi consecrationem, ad supplementum divini sacramenti [Col. 0966D] Tom. VIII Conciliorum pag. m. 1019. . Cujus quippe testimonii vim si sedulo perpendamus, difficile ei poterimus refragari. Nam Theodorus lector non disseruit de homine sibi plane incognito et absente, cujus facinora saltem principaliora cum sibi tum Constantinopolitanis omnibus non essent notissima, ob favorem potissimum quem et Zenonis et Anastasii imperatorum Orientalium sibi Xenaias comparaverat. Floruit enim Theodorus circa Christi annum 515, et propterea non ex fama solum, sed ex iis quae viderat et quae ab aliis sibi coaevis audierat historiam descripsit. Praeterea an non reclamarunt Persarum episcopi, Xenaiam ad [Col. 0967A] Hierapontanum episcopatum assumptum conspicientes? Non ex aliis quam ex Persarum episcopis clamores prodierunt: Xenaiam Hierapoli consecratum episcopum vernulam et baptismatis exsortem fuisse. Quod si iis fidem non esse adhibendam Assemanus arbitrabitur, quam fidem, quaeso, sibi mereri poterit Xenaias, qui a suis concivibus episcopis reprehensus, et tamquam paganus accusatus, ut hanc infamiae notam dilueret, et ne ab episcopali sede exturbaretur, epistolam de Verbi Incarnatione scripsit ad Zenonem, qua vaferrime et nimis studiose se fuisse baptizatum confingit? An non ejusdem Xenaiae studium produnt illa eadem verba, quibus Assemanus insistit? Is enim in una atque eadem fere periodo, bis, ter quaterque, quaesita occasione de suo loquitur baptismate. Artem quidem in hac parte omnium nebulonum secutus, qui suo dumtaxat ipsorum testimonio justas sibi objectas accusationes diluere conantur. En Xenaiae verba, quae recitat Assemanus: Unigenitus Filius unus est de Trinitate, sicut ipse significat cum ad discipulos [Col. 0967B] suos ait: Ite docete omnes populos, et baptizate eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Igitur (scriptoris agendi rationem annotemus), igitur in ejus nomine baptizatus sum qui mortuus est; et illum, cujus in nomine baptizatus sum, confiteor pro me mortuum fuisse; eum denique, cujus in nomine et morte baptizatus sum, credo me ex baptismo induisse. Tantum igitur abest ut hac scribendi ratione Xenaiam baptizatum arbitremur, quin immo majori ducamur suspicione eum baptismatis fuisse exsortem. Non enim ad sui baptismatis testes pro vocat, sacramenti ministrum non nominat, neque locum, neque tempus designat, quo Christum baptismate induisset, sed sui baptismatis se solum testem et vindicem facit.
11. Nullum vero alium vindicem, praeter se ipsum, Xenaiam habuisse, produnt etiam Nicaeni secundi generalis concilii Acta. Nam quinta 185 actione, cum Demetrius diaconus, vasorum custos, Theodori lectoris verba superius laudata legisset, nullus ex tercentis [Col. 0967C] quinquaginta illis Patribus, saltem pro episcopatus honore, illud testimonium tamquam commentitium aut dubiae fidei rejecit, sed Theodoro isthaec describenti omnes fidem adjunxere. Et tantam quidem, ut Tarasio doctissimo sanctissimoque viro Constantinopolitano antistite interloquente, caeteri omnes episcopi Xenaiae non baptizato et Manichaeo, et iis qui phantasiam praedicabant et Christi humanitatem negabant, anathema dixerint. Nescio igitur cur quave ratione quis possit nunc illum Xenaiam ab utraque illa labe purgare? credendo videlicet nec baptismate caruisse nec Manichaeis nomen dedisse; cum nec unus ex illis 350 Patribus in probando mox laudato Theodori testimonio vel haeserit levius?
12. Ne tamen eo unico Theodori lectoris testimonio et Nicaeni secundi concilii approbatione, quae multo studio et eruditione qua pollet Assemanus mitius explicare conatur, nos dumtaxat insistere videamur, Antiochenam pseudosynodum a Petro Fullone coactam, prout ab auctore synodici libelli exprimitur, [Col. 0967D] subjicere non pigebit. Hanc ergo synodum Petrus Fullo ab exsilio ad Antiochenam reversus Ecclesiam, Zenone imperatore, catholicis episcopis infenso, illi favente, coegit circa Christi annum 485, ut Labbeus, Pagius, Stephanus Baluzius aliique annotarunt. Tum enim Fullo diro actus furore, Chalcedonensem oecumenicam synodum anathemate notavit, et multis cum sceleribus Xenaiam Hierapolis episcopum designavit, genere Persam, baptismi expertem, conditionis servilis [Col. 0968A] fugitivum, et haereseos Christianos accusantis ducem acerrimum [Col. 0967D] Libellus, t. V Conc. p. 279, ubi quoque offendes Labbei, Pagii, Baluzii annotationes. . De his vero profanis illegitimisque ordinationibus quas Petrus Fullo peregerat Theophanes verba fecit, ita scribens: Petrus autem Fullo, Antiochiam ingressus, multa nefanda perpetravit, ut puta synodi exsecrationes, episcoporum abrogationes, noxiorum intrusiones, ordinationes illegitimas, et his similia. Theophanes ergo, emunctae naris scriptor, etsi in variis antiquorum gestis recensendis Theodorum lectorem fuerit secutus, quia tamen nec ab Xenaiae aetate procul, illegitimarum ordinationum descriptione, hunc hominem vernulam, baptismatis exsortem, in Hierapolitanam episcopatus sedem intrusum obscure saltem designare voluit. Is enim cum gestarum rerum historiam Romanos inter et Persas scripsisset ad annum usque 573, nec Petri Fullonis episcopi Antiocheni gesta, nec illegitime ab eodem Petro Fullone ordinati episcopi eum latere poterant. Nemo igitur ista scribenti mihi succenseat, aut contrahat frontem, quod viro doctissimo, et de litterariis [Col. 0968B] rebus jam optime merito, hac in re non subscripserim. Studium enim veritatis inquirendae investigandaeque, non rixandi libido, ne a Theodori lectoris testimonio et a Nicaeni secundi concilii auctoritate levius resilirem, prorsus meum animum affecit, ut quod candide intelligo religione etiam palam profiterer. A qua quidem agendi ratione haudquaquam recedam, Xenaiae Manichaeismum explicaturus.
13, Hanc quoque labem idem cl. Assemanus Xenaiae Magbugensi non asseruit; etsi scelestissimum hominem eum appellet [Col. 0967D] Assemanus, tom. II laudatae Bibliot. pag. 12. . A Manichaica haeresi (ait) quantum Xenaias abhorruerit, constat ex multis voluminibus mox recensendis, in quibus Eutychianos ille et Manichaeos diserte refellit. Et primo quidem si Xenaias suis in Operibus etiam Manichaeos diserte refellit, qua de causa Theophanes Byzantius scribit: Xenaiam, quoque Philoxenum nomine, Hierapoleos episcopum cum Manichaeis sentientem, a Justino seniore in exsilium pulsum fuisse? Id autem [Col. 0968C] contigit Christi anno 518, ut probat eminentissimus Norisius de Epochis Syro-Macedonum. Cur praeterea idem scriptor, Xenaiae secundam ad 186 urbem regiam Constantinopolim narrans profectionem, scripsit: Xenaiam Manichaeorum sectatorem, Philoxenum alias dictum, utpote qui una secum sentiret, Anastasius Byzantium accersivit? At Anastasius imperator non modo studiose Manichaeis favebat, ut ex Symmachi papae apologia diximus in superioribus; sed et Manichaica dogmata tuebatur, quia ex Manichaea matre procreatus. Manichaei et Ariani (ait Theodorus lector testis ocularis) ob Anastasii promotionem sibi gratulabantur. Manichaei quidem, eo quod mater illius sectae ipsorum cultrix esset studiosissima [Col. 0967D] Theodorus lector, II libr. Histor. Ecclesiasticae apud Valesium, tom. IV pag. 558. . Si ergo ambo, Xenaias videlicet et imperator Anastasius, eamdem prorsus doctrinam profitebantur, et hujus doctrinae causa imperator Constantinopolim illum Xenaiam Manichaeum accivit; si praeterea Anastasii mater Manichaeorum sectae cultrix studiosissima erat; qui fieri poterit ut veterum scriptorum fidem sibi apprime [Col. 0968D] suffragantium despiciamus, levioribus quibusdam conjecturis innixi? Non ita profecto nostri majores fecere, qui, in Christi nomine, ad Nicaenam secundam illam synodum convenientes, nequissimum illum Xenaiam Manichaeorum sectatorom et principem judicarunt, testimonium etiam alterius antiquioris scriptoris secuti, Joannis videlicet Diacrinomeni [Col. 0967D] Diacrinomeni id est segregati. Sic vocabantur qui synodum Chalcedonensem non recipiebant, ex Leontio, de Sectis. Ita apud Labbeum, tom. VIII p. [Col. 0968D] 1019. Consule lib. I Photii de Manichaeorum Historia cap. 7 et 10. Ibi namque legitur eos abhorruisse a venerandae crucis figura in evangelicis codicibus delineata. Apud Christophorum Wolfium pag. 23: Addentes veram crucem, utpote lignum maleficorum instrumentum, et maledicto subjacens, adorari et amplecti nefas esse. qui affirmavit illum consuevisse eas imagines quae Christum figurabant in abditis locis occultare, ut nimirum [Col. 0969A] innueret Christum non veram humanam naturam, sed phantasticam dumtaxat et umbratilem assumpsisse; quod palmare Manichaeorum dogma fuisse, jam nos abunde satis in praecedentibus capitibus probavimus.
13. Jam vero mihi deesse videbor, si praeteream silentio quae Assemanus adduxit pro hac Xenaiae Manichaica labe diluenda. Scripsit enim Xenaias ad quosdam Syriae monachos de Verbi Incarnatione epistolam, qua utriusque naturae, divinae videlicet et humanae, veritatem Christo Domino asseruit. Hujus autem epistolae Syro sermone conscriptae summam in quinque capita divisam exhibet, et sub numero tertio isthaec verba Latine reddita subjicit [Col. 0969D] Assem. Bibliot. Orient. tom. II, pag. 29. : III. Si is qui incarnatus est (Deus est), Deus quoque erit, qui natus est; et sicut qui in Virginem ingressus est, unus erat spiritualis, cujus spiritualis natura ex Patre est; ita idem ipse unus ex eadem Virgine prodiit, cujus ex natura veritatem corporis sui habet. Quamobrem recte appellatur Virgo Dei Genitrix, eo quod unam Dei incarnatam [Col. 0969B] personam ineffabiliter genuit. Haec, inquam, et id genus alia, ex variis Xenaiae epistolis aut scriptis Assemanus pronuntiat, quae Manichaeorum haeresim prorsus oppugnant. De hujus vero scriptoris et interpretis fide, maxime in vertendis e Syriaco in Latinum sermonem monumentis, dubitari non potest. Secutus vero ne fuerit Xenaias suae fidei dictamen in iis scribendis, an secus, dubitari potest. Quemadmodum etiam dubitare licet an scripta videlicet quae sub Xanaiae nomine modo circumferuntur ex ejus prodierint officina, an in Syrorum libros et codices alicujus impostoris studio et confictione irrepserint. Ea quidem prorsus latuerunt Theodorum Lectorem, Theophanem, Evagrium, Persarum episcopos, Nicaeni secundi concilii Patres, sequentium saeculorum scriptores; qui, non ex inani timore, sed maximis rationibus adducti, hunc nebulonem veluti Manichaeorum ducem et principem traduxerunt. Valde difficile ergo videtur isthaec scripta, si revera [Col. 0969C] 187 exstiterunt, non innotuisse iis viris qui hujus flagitiosissimi hominis patriam, conditionem, mores, instituta et dignitates descripsere. Vel tandem si exstabant, num ita forte in Syrorum scriniis delitescebant, et in fidas includebantur custodias, ut non nisi novissimis hisce temporibus Assemani studio et laboribus in hominum notitiam pervenire potuerint? Certe Assemanus, qui ejusmodi Opera suis animadversionibus illustranda suscepit, nec unum dumtaxat scriptorem fide dignum laudat, qui talia Opera Xenaiae adjudicet. Et quamvis quandoque ad unum aut alterum testem provocet, hos tamen tamquam Eutychianos et Monophysitas carpit, vellicat atque condemnat. Praeterea, deficientibus jam supparum scriptorum testimoniis atque consensu, an non exquirenda forent ad Xenaiae epistolas consonantia responsa? Scripsit ille ad imperatorem Zenonem et ad monachos diversorum monasteriorum incolas. Ubi, quaeso, horum omnium responsa, ut rimemur an sibi concinnant, vel iis aliqua nota insit quae eruditis [Col. 0969D] oleat suppositionem? Ego enim cum in tanto versarer discrimine, suspicione maxima adducebar falso Opera illa Xenaiae ab aliquo sycophanta fuisse afficta. Suspicionem actitavit cl. Assemani agendi ratio: qui in gravissimis offendens scopulis, quos praecavere haud poterat, tum Xenaiam aut ementitum, aut aliquem Xenaiae nomine confictionem voluisse astruere asseverat. Cujusmodi porro est illud commentum: Nestorium haeresiarcham a S. Leone papa ad Chalcedonensem synodum evocatum fuisse [Col. 0969D] Tom. II Biblioth. Orient. pag. 41. . Haec tradit Xenaias in epistola ad Senonenses monachos, cujus argumenta persequens Assemanus, hocce, tamquam putidum figmentum, esse rejiciendum annotavit. Nam antequam S. Leo Magnus catholicae Ecclesiae obtineret pontificatum, jam Nestorius, [Col. 0970A] in quartum exsilii locum ablegatus, lingua vermibus corrosa, anno 436 interiit, ut quidam dixerunt; vel saltem usque ad annum 439 in oasim vixit, ut Socrates affirmavit [Col. 0970D] Socrates, lib. VII, cap. 32. ; S. Leo Magnus vero nonnisi sequenti anno 440, die 28 Julii, ad pontificatus solium elevatus fuit. Qui de Chalcedonensi congreganda synodo consilium habuit anno 450, hancque demum sequenti anno fuisse celebratam, cum sacrae tum profanae tabulae patefaciunt. Palmarem, inquam, hunc errorem annotat Assemanus, et, suspensus haerens, nescit cui illum adjudicet, Xenaiae videlicet, aut alicui Monophysitae Xenaiam sibi patronum quaerenti.
14. Non igitur laudatis scriptis doctus vir Assemanus tantam fidem censuit adhibendam, ut plene hunc a Manichaeorum erroribus abhorruisse arbitretur. Nam et quaedam Xenaiae dictiones ei occurrerunt, quae haereticum Manichaeorum sensum praeseferunt. Has inter celebris est illa quam Orientalis scriptor subjicit ex libro theologico Radiorum nuncupato; videlicet: Philoxenus, inquiunt, passiones [Col. 0970B] Domini voluntarias, non naturales, agnoscit. Moyses quoque Barcepha corpus Adae, antequam is peccasset, Dominum induisse testatur. Denique in historia mar Barsumae corpus Domini nostri haud instar corporis humani esse dicitur [Col. 0970D] Assemanus, ibid., pag. 4 et 2. . Has autem omnes dictiones Manichaismum spirare, et Manichaeorum fabulosa figmenta continere, quis ignorat? Quas tametsi libri auctor non omnes Xenaiae seu Philoxeno adjudicet, singulas quidem ex nefaria Manetis officina prodiisse, praecedentes nostrae elucubrationes abunde patefaciunt. Sed Manichaismum, istud Philoxeni dictum indicare, videlicet, passiones Domini voluntarias, et ipse Assemanus asseverat, illudque scriptoribus a nobis recensitis occasionem praebuisse ut Xenaiam hujus haereseos reum traducerent affirmat. Sed doctus vir arbitratur aut Philoxenum in Incorrupticularum impegisse errorem, ex Manichaicis quidem principiis derivatum; aut ob inconstantiae vitium, quo frequentius haeretici jactari solent, quibusdam [Col. 0970C] Manichaeorum placitis adhaesisse, quamvis ipse in libris suis ea passim exsecretur.
188 Utcumque ergo res se habeant, jam nec Xenaias ipse, Assemano auctore, ab omni Manichaismi labe purgari potest, nec Opera quae sub ejus circumferuntur nomine, illique adjudicantur, suppositionibus, laciniis atque interpolationibus carent. Quo itaque innixi fundamento, relictis veterum et supparum scriptorum testimoniis, de ejus fide judicabimus? Laudatis innixi scriptis in erroris discrimen adducemur, cum certo non innotescat an volumina illa ex vera Xenaiae officina prodierint, an in illis conscribendis suae fidei dictamen fuerit secutus, an denique aliorum studio falsata fuerint, ad occulendam seu delendam eam Manichaismi notam quam veteres scriptores et septimae synodi Patres eidem inusserant.
Verum in his omnibus conscribendis diutius quam par erat immoratum me fuisse intelligo, potissimum quia monumenta Syriaco sermone conscripta nec [Col. 0970D] lustrare queam, nec eadem interpretari; quae sane cuique opus esse debent eorum qui causam ejusmodi ad exitum perducere cupiant. Quare, praetermisso hoc disserendi genere, illud unum dumtaxat subjicimus, totum pene Orientem Anastasii imperatoris et Acephalorum studio Manichaica labe fuisse pollutum. Quod ut clarius innotescat meliusque intelligatur, ultimum de Manichaeorum historia conscribimus caput, cum reliqua quae dicere possemus de nefaria hac haeresi apud Armenos postmodum Paulicianorum studio propagata sufficienter a Petro Siculo et a Photio fuerint descripta.
1. Antequam aliquid de Orientalium episcoporum in Manichaeorum causa gestis dicere aggrediamur, Hormisdae papae agendi rationem et in eosdem haereticos judicium paucis describere necessarium ducimus. Quippe qui cum vipeream hanc sobolem Romae delitescentem reperisset, omnes sui animi nervos ad eam penitus abolendam adhibuit. Christi ergo anno quingentesimo decimo quarto, cum Anastasius imperii habenas teneret, Symmachus papa ex hac luce migravit. Huic vero eodem anno Romae Hormisdam suffectum fuisse, ecclesiasticae tabulae patefaciunt. An vero in hujus pontificatus exordiis [Col. 0971B] aliquas Manichaicae sectae reliquias, ex praecedenti Symmachi papae inquisitione superstites ibique latitantes, repererit; an vero, Symmacho dumtaxat vita functo, tertio aut quarto anno ex aliis Africae, Orientis aut Italiae regionibus ad Urbem inhabitandam convolaverint, ex nullo Christianae rei monumento innotescit. Verum si Pontificalis libri, in quo Romanorum antistitum gesta describuntur, ordinem persequi velimus, Hormisdam post plures in pontificatu annos transactos, Manichaeos Romae reperisse credendum est. Nam idem summus pontifex primos quatuor sui regiminis integros annos insumpsit, ut Anastasium imperatorem, multarum haeresum, ut vidimus, propugnatorem et vindicem, ad bonam frugem reduceret. Quod cum semel iterumque, per suos legatos ea de causa Constantinopolim missos, tum per 189 epistolas, obtinere incassum tentasset, et pia Rom. pont. voluntas semper frustrata mansisset, tandem imperator, nutu Divinitatis fulmine percussus, [Col. 0971C] miserrime obiit. Cui cum religiosissimus princeps Justinus in imperio suffectus fuisset, quod tantopere studebat Hormisda, mirifice consecutus est, anno 519, legatis Constantinopolim missis, quos inter fuit sanctissimus ille vir Germanus Capuanus episcopus.
2. Orientalium itaque cum Romana sede pace redintegrata, simulque cum haereticis damnata Acacii, Euphemii, Macedoniique memoria, nec non Zenonis et Anastasii imperatorum, demum Manichaeorum sobolem exsulatam ex Urbe abire compulit. Quare si nos libri Pontificalis auctorem, in Hormisdae papae gestis describendis, rerum temporumque ordinem fuisse secutum arbitrabimur, hocce pontificis in Manichaeos judicium post annum 519 contigisse affirmabimus; verum parum utili et in incerto versanti quaestione praetermissa, Hormisdae in Manichaeos agendi rationem attendamus. Hic (ait laudatus scriptor) invenit Manichaeos, quos etiam discussos cum examinatione plagarum exsilio deportavit [Col. 0971D] Liber Pontificalis, in Hormisdae papae Vitam, tom. V Concil. pag. 558. . Nova haec plane est ecclesiastici judicii forma, quam ab Hormisda [Col. 0971D] in Manichaeos adhibitam auctor describit. Non enim ante hujus pontificis tempora, ecclesiastica auctoritate haereticos cum plagarum examinatione discustos legimus. Et quamvis imperatores saeculique judices, ut penitus eam sobolem delerent, varia poenarum genera jam pridem decrevissent, vel eorum bona proscribendo, vel eos omni humano jure privatos in exsilium abire cogentes, plagis autem verberibusque affligendos a quopiam hactenus definitum fuisse haud intelligimus. Verum publica saeculi auctoritate exsecutioni demandatum existimamus, ne videlicet lenitatis leges, quibus Ecclesiae pastores sanctissime [Col. 0972A] haerebant, violarentur. Conquisitis praeterea omnibus Manichaeorum libris sive codicibus, summus pontifex, eadem suorum praedecessorum exempla secutus, ante fores Constantinianae basilicae concremavit, tantoque metu et terrore in horum scelestissimorum hominum animum excitato, ab exsilio Urbem amplius remeare non cogitaverunt.
Haec tamen Hormisdae, Symmachi, Gelasii, Leonis, aliorumque Romanorum pontificum in Manichaeorum libris comburendis agendi ratio ab acatholicis viris non omnino probata est. Eam enim potissimum parum utilem et tutam ostendere conatur Isaac Beausobre [Col. 0971D] Vide quae diximus cap. 4. , qui in suis de Manichaica Historia libris, varias cum imperatorum tum magistratuum leges de haereticorum vel Christianorum codicibus perdendis pentiusque delendis recensuit. Has autem veluti rationabiles vindicat, ea videlicet de causa quod ejusmodi codices quaedam continerent quae religionis pietatem humanamque corrumpebant societatem, de qua re ipsi cap. 4 hujus libri sermonem luculentissime [Col. 0972B] habuimus [Col. 0971D] Isaac de Beausobre, in praeliminari serm. ad I partem Manichaicae Hist. pag. 118 et seqq. .
3. Age vero, Beausobre nugis et commentis rejectis, alios Manichaicos mores, cultum ecclesiasticumque regimen, ex Constantinopolitanis synodis expendere aggredimur, quorum aliam ad Hormisdae tempora referendam esse, aliam vero ad Agapeti aevum pertinere, ex certissimis monumentis patefaciemus. Eas autem synodos, Severum, Anthimum, Zoarum, Philoxenum, aliosque, qui Acephalorum nomen perferebant, tamquam Manichaicorum dogmatum propugnatores, communi Patrum consensione damnasse, iis exploratum est qui eorumdem Acta lustrarunt. Quare nos in iisdem Actis percurrendis, sine ulla animi ambiguitate, Manichaicorum rituum professores sub Acephalorum nomine delitescere studuisse judicavimus. Ne vero falsa videar fabulari, ad memoriam prius revocabo quae impius imperator Anastasius ad suam haeresim amplificandam adhibuit, cum videlicet et Xenaiam Constantinopolim adduxit, et Severum 190 [Col. 0972C] nefandum hominem cum monachis bis centum eodem venientibus honorifice suscepit. Quod (ait Petavius) [Col. 0972D] Petavius, Rationario Temp., parte I, lib. VII, cap. 3. initium fuit impuri illius Severi, qui anno 513 Antiochenam sedem, a qua Flavianus ob constantiam catholicae professionis superiore anno exturbatus fuerat, per vim occupavit, et Orientales omnes ad synodi Chalcedonensis damnationem tentavit adducere, resistentes vero catholicos episcopos e sedibus ejecit. Quis fuerit Severus, ex qua gente duxerit originem, in qua religione primum fuerit institutus, paucis explicare ducimus necessarium. Quae quidem omnia a nostro scribendi scopo aliena iis haudquaquam videri debent qui praesentes has nostras Exercitationes lectitabunt.
Sozopoli igitur, una ex Pissidiae provinciae urbibus, Severus natus est. Qui cum adolevisset, ut tradunt Evagrius, Nicephorus [Col. 0972D] Evagrius, lib. III, cap. 33; Niceph., lib. XVI c. 29. et Liberatus diaconus, apud Berytum, Ciliciae urbem, in foro versabatur, ethnicorum tamen moribus et ritibus assidue vacans. Postea vero, relicto jurisprudentiae studio, cum sacrum [Col. 0972D] baptismum suscepisset in ecclesia admirabilis martyris Leontii, qui in urbe Phoenices Tripoli summo honore colitur, illico monasticam vitam amplexus est, quod inter civitatem Gazam et oppidum Majumam in medio itineris positum est [Col. 0972D] Liberatus diaconus, cap. 19. . Hunc autem in veneficiis, ab ineunte aetate, fuisse deprehensum, atque in Berytiorum urbe, antequam baptizaretur, daemonibus religiosum cultum adhibuisse, ex libello monachorum in Constantinopolitana Mennae synodo recitato proditum est. Quare nobis saltem suspicari licet nonnisi simulate ad suscipiendum baptisma adductum fuisse, ut videlicet eas poenas evaderet quibus imperat rum [Col. 0973A] leges in sacrilegos veneficosque homines animadverti praecipiebant. Suspicionem auget Severi fuga, quam ex Beryto arripuit, ut apud Tripolim se reciperet. Atque tandem eadem nostra conjectura eo magis roboratur, quod Severus, nondum expleto tempore quo recenter baptismate illuminati in monasteriis diversabantur, animi nequitiem sub catholicae religionis colore amplius cohibere non valens, nec rursus perspicue ad antiquum gentilis opinionis suae vomitum reverti valens, per aliam viam ad id quod studebat pervenit.
4. Poenarum ergo metu adductus, ad antiquos gentilium ritus palam reverti exhorruit. Propterea, novis fraudibus excogitatis, sub Acephalorum dogmatibus Manichaicam professionem delitescere nisus est, ut Manetis ritibus atque mysteriis studiosius vacaret. Non ergo mirum si, abnegata a Severo Ecclesia, et eo a quo fuerat baptizatus, statim Constantinopolim ad imperatorem Anastasium, omnium nequissimorum hominum patronum et vindicem properaverit, a quo cum [Col. 0973B] bis centum monachis multo gaudio et honorifice exceptus est. Tantae itaque potestatis praesidio suffultus, et ad Antiochenam seu Theopolitanam sedem evectus, non solum multas cruentasque caedes militari manu in catholicos sacerdotes et archimandritas, qui suae illicitae et per injuriam canonum factae ordinationi strenue sese opponebant, fieri mandavit, verum etiam Dei domos et ecclesias, maximis solemnibusque ritibus et mysteriis consecratas, occisorum sanguine sordidavit, eas diversoria haeresis et impietatis vocitando, et baptisma quod acceperat reprobando. Jam vero quod Severus sincere Acephalis non adhaeserit, sed et ipsam Acephalorum religionem simulaverit, ex sequentibus omnibus (aiunt religiosi monachi in laudato libello) [Col. 0973D] Libellus monachorum ad Constantinopolitanam synodum exstat tomo V Conc. pag. 1083 et seqq. manifestum fuit. Narrant quippe imprimis nullam in Christo duarum naturarum unionem, seu unitivum (ut aiunt), admisisse, sed novativum dumtaxat, ipsum divisivum appellans, et in suis propriis conscriptionibus anathematizans. Quae loquendi [Col. 0973C] formula 191 etsi sensum obscurum redoleat, tamen veram humanitatem Verbum divinum non assumpsisse, nec eam sibi copulasse, significat. Petro Moggo deinde, qui in Alexandrinam sedem ob Acephalorum principatum fuerat intrusus, nec communicare voluit, neque iis qui ab eodem Petro Moggo fuerant seducti et edocti, eo quod deberet Petrus abripi de Ecclesia Alexandrina. Hac enim de causa Petri Moggi caeterorumque cum eo communicantium nomina ex Theopolitanae Ecclesiae diptychis abradi voluit. Propterea novis in dies contra quoscumque tumultibus excitatis, non catholicam tantum, sed et ipsorum Acephalorum religionem hujusque sectatores evertere atque delere conabatur. Tum assumpto sibi quodam Petro (quem Iberum appellant) criminum socio, quippe qui Apameae episcopalem thronum sibi usurpaverat, finalem urbis Alexandrinae eversionem constituerunt, apponentes Alexandrinis divisiones, et ad invicem ibi populum concitantes, ut et bella civilia fierent, multae [Col. 0973D] domus incenderentur, multorumque hominum sanguis effunderetur, et ipsi quidem vix aliquando fuga poenas pro istis debitas aufugerunt.
5. Ex hac porro rerum gestarum serie monachi in suo libello scite ratiocinabantur, Severum, Petrumque Iberum, seu Apamensem, nusquam Christianae religionis fuisse cultores, utpote quibus aequanimiter catholicis et haereticis infensi videbantur. Cum enim omnem Ecclesiam inique anathematizare ausi essent, merito ab omni Ecclesia anathematizati fuere. Et quidem ut universali quodam anathemate ab omnibus proscriberentur, et ut eorum vitae genus omnes exhorrescerent, immanis saevaque agendi ratio qua ad necem et exitium Jesu Christi cultores perquirebant suadebat. Quia videlicet, omnibus sacris divinisque legibus fractis et abolitis, sacerdotes aliosque Ecclesiae [Col. 0974A] ministros templa inhabitantes et altaribus inservientes et insistentes violenti morti tradebant, eosque suis manibus suffocabant, vel quando ad monasteriorum omnia bona diripienda, devotos monachos, vinculis, carceribus exagitabant, gladiis telisque jugulabant; vel quando itinera agentes, venerabilia claustra S. Simeonis penetrantes, congregata multitudine latronum Judaeorum in istos honorabiles monachos irruerunt, nec horum canitiem veriti, opus gladii in ipsos fecerunt circa 350 numero existentes, eorumque membra in via disperserunt, non tradentes sepulturae eorum venerabiles reliquias, neque ipsorum tuguriis parcentes.
Haec, inquam, omnia, etsi immanis, saevi, truculentique, et longe ab omni pietate et religione animi argumento sint, eorum vero Manichaica instituta non praemonstrarent, nisi rerum agendarum scopus attenderetur. Quid aliud enim Severus et Petrus Iberus secum reputabant in hisce immanibus caedibus patrandis? nisi cruenta daemonibus, quibus serviebant, [Col. 0974B] sacrificia reddere, quem ritum Manichaeos adhibuisse exploratissimum est. Aliis praeterea superstitiosis magicisque ritibus Severus et Petrus utebantur, vel cum suffocatricis manus impositiones ipsorum profani et falsi sacerdotes (tamquam ethnicorum arioli) et pro mortuo vivente super ordinandis verba invocationis proferebant, non ex divina gratia, sed de ventre varia dicentes, ac de terra loquentes [Col. 0974D] Tom. V Concil. p. 1087. ; vel cum Dei Ecclesias, mystica nostrae fidei sacramenta et mysteria evertere et devastare studebant, nova conventicula et contraria baptismata instituentes, audacter et impudice Christianorum animas ad pecunias, ad gloriam, ad carnales delicias subripientes. Nam domos intrantes, captivas ducebant animas hominum et mulierum non firmatas, et non solum pravis dogmatibus secundum animas, verum etiam et corporaliter ipsas corrumpebant. Rerum autem harum atque similium relationem jam pridem ad Hormisdam Romanae et apostolicae sedis praesulem transmissam [Col. 0974C] fuisse, atque ipsum summum maximumque pontificem depositionis anathematisque sententiam 192 in eosdem haereticos tulisse, ex pluribus monumentis evinci, laudatus archimandritarum coetus et monachorum ex monasteriis S. Dalmatii, Hierosolymorum, secundae Syriae, montis Sinai et trium Palaestinarum, profitetur; nihil aliud constantissime exposcente venerabili illo ascetarum coetu, nisi nefarios hosce homines tamquam Manichaeos habendos esse atque puniendos.
6. Et quidem sanctum pontificem Hormisdam in eos, veluti Manichaici dogmatis sectatores, animadvertisse, ejusdem epistola ad presbyteros, diaconos, archimandritas secundae Syriae, et ad reliquos orthodoxos quocumque Orientali climate degentes, et in apostolicae sedis communione persistentes, satis perspicue patefacit. Nam Hormisdas ex apostolico Petri throno pronuntiat gliscentes tum per universum Orientem haereses, aut ex Photini, aut ex Manetis [Col. 0974D] impuris fontibus prodiisse horumque insana dogmata latius propagata fuisse, studio Severi Antiocheni, Xenaiae Hierapolitae, Cyri Edesseni, Petri Apameae, qui, indesinenter nefariis superstitiosisque sordibus involuti, episcopales thronos innumeris criminibus polluerunt. Ne ergo presbyteri, diaconi, archimandritae secundae Syriae, et reliqui Orientales orthodoxi a profanis ritibus deciperentur, summus pontifex ibidem generatim mandat, quidquid adversus regulas Patrum, ex quibusdam falsis commentariis prolatum, abjicere: Nullus (ait) vos incongruentibus praeceptis aut novis moveat institutis. Si enim mundani sunt, et Ecclesias tenere non possunt, quia eis magis convenit discere quam docere. Et tandem ad Manichaicas forte oblationes alludens, subjicit: Nefas est enim altaribus piis peregrina inferre libamina: quia certos religiosis [Col. 0975A] disciplinis terminos Deus inter ipsa quoque cultus sui praescripsit initia [Col. 0975D] Hormisdae papae epistola ad monachos secundae Syriae, tom. V Concil. .
7. Praeter hujusmodi autem non incertae fidei monumenta, quae Severum, Petrum Apameae, Zoaram, aliosque socios Manichaicorum rituum et dogmatum professores fuisse patefaciunt, alia illius aevi superest clericorum et monachorum Antiochensium ad Joannem Constantinopolitanum episcopum supplicatio, in qua non tantum praecedentia superius descripta facinora recensentur, verum etiam et alia multa, quae nonnisi Manetis cultoribus convenire possunt. Cujusmodi enim illa sunt quae ex Judaeorum societate Severus sibi mutuaverat. Cum videlicet, Christianorum jugulationibus ubique patratis, sanctorum Syrorum martyrum monachorum carnes canibus et avibus facerandas projecit; cum circa fontes in Daphne facere praesumpsit, et veneficiis ibidem utens, scelestis sacrificiis daemones colebat; cum neque sacris altaribus parcens, neque sacris vasis, alia confregit, alia conflavit, ad nefarios omnino profanosque usus pecunia, [Col. 0975B] aere argentoque erogatis. Siquidem calices argenteos et aureas columbas in formam Spiritus sancti super divina lavacra et altaria appensas una cum aliis sibi appropriavit, dicens non oportere in specie columbae Spiritum sanctum nominare [Col. 0975D] Vide quae de hoc Manetis dogmate scripsimus contra Beausobre lib. I, cap. 9. Consule Archelai [Col. 0976D] Acta, apud Zacagnium, p. 90 et seqq. . In hoc enim maledicti genere unum ex praecipuis Manetis dogmatibus situm fuisse quis inficiabitur? Deum enim posse corpoream assumere formam mordicus inficiabantur. Et propterea nec Verbum veram hominis carnem, nec Spiritum sanctum sub aspectabili corporeaque apparuisse figura docebat. Quare ad evertenda duo haec Christianae religionis capita, Christi, Spiritus sancti angelorumque figuras dejiciebant, et undequaque delere conabantur.
Haec quidem Manichaicae philosophiae et theologiae fuisse principia, nec acatholicus vir Beausobre potuit inficiari. Qui quamvis in Manichaeorum describenda historia, nimium suis partibus indulgens, totum studium adhibeat ut catholicis negotium facessat, sanctorum [Col. 0975C] vetustissimorum Ecclesiae Patrum et scriptorum sententias contemnat, jocum risumque faciat, 193 catholicos jurgiis et maledictis lacessat; et denique, ut principaliora fidei nostrae dogmata refellat, aut perniciosius pravis Lutheranorum, Calvinistarum Socinianorumque commentis pervertere nitatur; octavo tamen libro quae nos de Severo, Zoara aliisque descripsimus, ille Maneti suisque asseclis adjudicavit. De Severo tamen, Zoara aliisque, qui sexto Ecclesiae saeculo Manichaicam impietatem sub Acephalorum larva delitescere nitebantur, Beausobre nec unum verbum fecit, cum ejus scribendi ratio et scopus ad solum Manetem primosque ejus socios, horumque profana aeque et nefaria instituta, se extendant, posthabitis deinde ab eo iis locis iisque auctoribus quibus haeresis illa grassabatur, et quorum subsidio et industria, temporis decursu, longe lateque propagata fuit. Quare si quis attentius ad illius auctoris scopum animadvertere secum recogitabit, haudquaquam sincerum de Manichaeis historicum [Col. 0975D] criticumque opus conscribere sibi proposuisse, sed catholicos dumtaxat insectari, eosque sanctissimos vetustissimosque Patres qui nefandae huic sectae sese strenue opposuerunt carpere, de inscitiae et errorum nota postulare statuisse, dubio procul intelliget, ut jam in praecedentibus indicavimus.
8. Ne vero in recensendis Beausobre malis artibus nostrae historiae filum ordinemque pervertamus, Orientalium orthodoxorum episcoporum novas contra Severum, Anthimum aliosque Acephalos postulationes subjiciamus [Col. 0976D] Libellus orthodoxorum episcoporum Orientalium oblatus Agapeto, tom. V Concil. pag. 999 et seqq. . Ex quibus apprime omnibus innotescet nihil nos in causa de qua modo agimus nostro studio confinxisse, aut solis conjecturis adhaesisse; [Col. 0976A] sed rerum veritatem ex certissimis monumentis et percunctari et haurire voluisse. Orthodoxi itaque quadraginta septem Orientis episcopi, vel per se, vel per suos legatos, Agapeto Romano pontifici Constantinopolim accito, libellum obtulerunt, quo non tantum facinorosa Severi gesta hactenus descripta contestati sunt, sed hunc tamquam Manichaici dogmatis assertorem nefariumque propugnatorem damnandum postularunt. Supplicamus (aiunt), sanctissime . . . , clamamus: Adjuva nos et sanctas animas (a Severo) occisas, quas astare cogitate prudenter, et ostendere vobis quod propter Christum traditae sunt morti a bestia multi capitis, ne rursus ex suo omnibus manifesto mangonio et Manichaeo errore, quo confidens iste iniquus ausus est intrare mundas regias aulas. In quam quidem opinionem, sive judicium, laudati episcopi, non alia ducti ratione descenderunt, nisi quia, spectatis Severi moribus istiusque doctrina, sedulo percunctati sunt cujus sectae assertorem propugnatoremque eum oporteret nuncupare. Etenim quandoquidem [Col. 0976B] illum eadem cum gentibus sentire, ejusdem cum Eutyche simulate opinionis esse, Nestoriique quandoque mores sectari, cum iisdem innotuisset, merito et cum veritate, et diaboli organum, et Manichaeum vocitarunt. Praepostere ergo laudatos Orientis episcopos de Severi dogmatibus seu erroribus judicasse nemo confingat. Potissimum, cum non ex incerto vulgi rumore, sed ex factis rebusque apprime perspectis et cognitis ejusmodi judicium ediderunt.
9. Praeterea autem, ex Manichaicae philosophiae et theologiae principiis, veram Christi Domini ex Virgine nativitatem, veram ipsius carnem mortemque inficiabantur, magicis studiis et exercitationibus Severus ipse, Petrus Apameae, Zoaras et Isaacius Persa sedulo vacabant. In quibus superstitiose Manichaeos versari consuevisse, etiam Beausobre variis in locis explicavit. De Zoara enim in laudato legimus libello, hunc divinam Scripturam omnesque sacros ordines et missam ignorasse. Quinimmo summa [Col. 0976C] animi audacia omnes veros sacrosque ecclesiasticos ritus pessumdedisse per conventicula et parabaptismata, quae quotidie ab eo agebantur. Cujus synagogam (aiunt laudati Orientis episcopi ad Agapetum) mulierculae comessationibus et ebrietatibus, luxibusque et adulterationibus 194 deditae implent. Quae quidem mala ut procul ab Ecclesiae sinu caeteri sanctissimi Orientis episcopi repellerent, omnes nisus adhibuerunt, intrepide etiam coram imperatore se sistentes, huncque enixe rogantes ne permitteret aggregari bestias sanguinis edaces cum agnis; alias paulatim, tota in Oriente polluta et labefactata Christi religione, jam pudor, justitia, sanctitas verusque Dei cultus ad exitium perducerentur.
10. Isaacium autem Persam, qui in Orientem venerat, caeterisque nefariis illis viris comitem se adjunxerat, adhuc graviora perpetrasse facinora exploratum est. Nam orthodoxi illi episcopi de hoc homine verba ad Agapetum facturi, nec lacrymas vel ejulatum cohibere poterant, nec sermone explicare valuerunt [Col. 0976D] quae suis iniquis manibus facere non exhorruit. Unum dumtaxat de eo facinus narrant, quod maxime exsecrari testantur. Illud videlicet, quod in quoddam se recipiens diversorium, in quo piissimi Justiniani orthodoxi imperatoris imagine reposita, praedictus scelestus et arrogans vir, tamquam certans ut secundum noviorem modum dicendi blasphemaverit Deum. Peculiare igitur aliquod blasphemiae genus hunc Persam in Deum excogitasse et dixisse praecedentia verba jam perspicue indicant. Quale autem ejusmodi fuerit, neque ex hoc, neque ex quocumque alio monumento nobis innotescere potuit; potissimum cum Patres illi incoeptam narrationem prosecuti, statim [Col. 0977A] subdant: Extendens baculum, in quo inhonoratam senectutem suam firmare fingit, implensque simulatum stellionatum in conspectum eorum qui ab ipso seducti sunt, percutiebat sine venia similitudinem Christo amantissimi imperatoris, haereticum denominando sic Deo unitum, et ab ipso custoditum, et veritatem praedicationis custodientem. In quo furore Isaacium perstitisse asseverant, donec divisit tunicam habentem nobilem effigiem, et partem pro se tenuit, quam et igni tradidit; sed totum exterminare non potuit. Simul autem cum imperatoris imagine figuram Christum Dominum repraesentantem expressam fuisse arbitramur. Etenim in subsequenti sermonis parte subjiciunt: Nam conservatum fuit a Numinis meliori providentia, in redargationem manifestam et notam homicidialis temeritatis [Col. 0977D] Vide quae diximus cap. 12 hujus libri. .
11. Haec autem quae nos de Isaacio Persa et caeteris hactenus vel exscripsimus, vel explicavimus, manichaicos prodere mores, instituta et nefariam religionem, extra omnem dubitationis aleam positum esse [Col. 0977B] arbitramur. Atque potissimum in eam rapimur persuasionem, quod Manichaeorum secta, templum, altaria, sacrificium, imagines, aliaque mysteria ad Christi veram humanam naturam pertinentia, illamque repraesentantia, dejiciebant, evertebant et ab iis abhorrebant; ut in quibusdam deinde synagogis, seu diversoriis, cum pravis eorum mulieribus dumtaxat nocturnis horis congregarentur, ad profanas quasdam oblationes Deo offerendas. Luculentius tamen de horum institutis Beausobre disseruit [Col. 0977D] Beausobre, lib. IX, cap. 6. ; sed eo animo ut contendere auderet quaedam ex iis institutis primigeniae Christianorum religioni, ritibus, disciplinae et dogmatibus consentanea omnino fuisse, quasi vero Manichaei in omnibus apostolicis viris se conformari studuerint. Quid? Trium priorum saeculorum Patres eadem cum Manichaeis sensisse contendit. Videlicet dumtaxat puram precum oblationem a Christianis Deo fieri oportere docuisse, et ad Tertullianum nimirum, Clementem Alexandrinum provocare [Col. 0977C] non veretur, subjiciens non templa, non altaria, non imagines primos Christi cultores admisisse [Col. 0977D] Beausobre, ibid., § 3. a quibus abhorrebant, ne gentilium religionem sectari viderentur. At nugari, planeque in his Beausobre comminisci, jam ex iisdem Patribus ad quos provocare intendit, exploratum est. Nam Tertullianus 195 imprimis, quamvis libro ad Scapulam, quem Beausobre laudat, de oblationibus Deo factis disserens, puras cordis preces in lata significatione sacrificia appellet, plerisque tamen in locis missae sacrificium, Ecclesiae sacerdotium, altaria templaque Christianorum recensuit, ut in libro potissimum de Castitatis Exhortatione, vel in libris de Monogamia, Carnis Resurrectione, et alibi passim; quibus in locis, non tantum sacerdotum dignitatem, sed ritus quibus altaris ministri consecrantur, laudat atque describit. Parem quoque Beausobre fingit fallaciam, callidumque gerit ingenium ad Clementem Alexandrinum, libro I Strom. cap. 7, provocando. Is enim etsi purarum precum oblationem laudet, nusquam tamen, [Col. 0977D] aut incruentum corporis et sanguinis Christi sacrificium, aut Christianorum templa, vel altaria negavit; ut pluribus momentis ex hujus operibus excerptis explicare possemus, si noster scribendi scopus id non praepediret. His igitur aliisque similibus Beausobre fallaciis annotatis, quae demum de Anthimo speciatim dicenda occurrunt paucis enarrabimus.
12. Is ergo primum una cum reliquis sociis in Constantinopolitanam irruens urbem, altaria profana, baptisteria aliena in oppositum veri altaris et sancti fontis, in multis claris locis ipsius civitatis, et in suburbiis, et in propria domo, fixit, iniqua in ipsis facere non cessans. Communi itaque Severi, Petri Iberi, [Col. 0978A] Zoarae, Isaaci Persae studio isthaec Anthimum Constantinopolim fecisse, Marianus monachus, cum archimandritis monasterii Sancti Dalmatii et caeteris monachis et archimandritis monasteriorum regiae urbis Constantinopolim, Hierosolymorum, montis Sinai ac secundae Syriae, in suo libello supplici ad Justinianum Augustum dato, contestatus est, istud speciatim de Anthimo subjiciens, eum videlicet propriam Trapezuntinam Ecclesiam in qua episcopus fuerat ordinatus, contra divinas ecclesiasticasque leges ex multo tempore deseruisse, et sub ficta continentiae larva cum haereticis conventicula fecisse, ut nimirum horum praesidio sedem Constantinopolitanam contra omnes ecclesiasticos canones et leges subriperet.
Hanc violentam et iniquam Anthimi ad Constantinopolitanum thronum promotionem cuncti orthodoxi viri exhorruerunt, cum quia legitima catholicae Ecclesiae sacramenta pessumdabantur, tum quia summas pati molestias cogebantur. Quid vero imperator in [Col. 0978B] tanto ecclesiasticarum rerum discrimine decreverit attendamus. Non enim, auditis omnibus Anthimi criminibus, in hunc animadvertere voluit. Sed princeps sapientissimus, ecclesiasticis juribus et sacerdotum immunitati optime consulens, canonicum judicium a Romano pontifice cum in Anthimum tum in socios fieri exoravit; iis ductus persuasionibus, quod ecclesiasticis rebus se immisceri non oporteret. Ab universali igitur Ecclesiae pastore sententiam fore exspectandam utriusque Testamenti praeceptis persuasus et edoctus, eo videlicet, Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; seniores tuos, et dicent tibi; vel alio, Obedite ducibus vestris, et subditi estote; ipsi enim vigilant pro animabus vestris tamquam rationem reddituris [Col. 0978D] Deuteronom. XXXII, et Apost. ad Hebraeos XIII, 17. . Perpetrata ab Anthimo et sociis facinora (sicut jam pridem laudati libelli auctores cum Palaestinis episcopis et aliorum Orientalium praesulum oratoribus postulaverant) ut ab Agapeto papa recognoscerentur judicarenturque, sacra etiam imperiali [Col. 0978C] lege sancitum voluit.
13. Nec ab alio quidem quam ab ipso Romano pontifice Agapeto Anthimus condemnatus et omni sacerdotali honore fuit privatus. Cum videlicet sanctus pontifex, Constantinopolim profectus, facinorum impietate perspecta et omni ex parte probata, Anthimum ex ea sede dejecit, et tamquam haereticum habendum esse declaravit, omni dignitate 196, sacro officio nudavit, orthodoxi et episcopi nomine, quo Anthimus maxime gloriabatur, e sacrorum ministrorum Albo prorsus deleto. Quam quidem apostolicae sedis sententiam, ut, omni contradictore et offendiculo sublato, ad felicem exitum perduceretur, Agapetus ipse ad Justinianum Augustum, tamquam sacrorum canonum vindicem, exsequendam commisit, ut laudati hujus libelli auctores enixius deprecati sunt, dicentes: Obtestamur itaque vestrum imperium, non contemnere justum judicium praedicti sancti viri, sed ipsum exsequi, et Ecclesiam Dei, et totum mundum liberare a peste Anthimi et praedictorum haereticorum. Nam [Col. 0978D] sancto viro Agapeto ex praesenti vita evocato, post Deum ad vestram pietatem respicientes, haec finem a vobis accipere exspectavimus. Quas vero partes in haereti corum perniciem laudatus et piissimus saeculi princeps assumere debuisset, statim explicant iis verbis: Implentes itaque quae ab illo juste et canonice judicata fuere, et per vestram generalem sanctionem ipsa confirmando, taliaque de caetero praesumi interdicendo, illius beatam animam coletis.
14. Hoc in genere Manichaicorum morum et rituum versatos fuisse Acephalorum principes, jam laudata ex sinceris fontibus monumenta dilucide patefaciunt. Verum cum in pervolvendis Constantinopolitani Mennae concilii Actis alia occurrant nobis, [Col. 0979A] quae non tantum praesentem dirimunt quaestionem, sed etiam Beausobre nugas in praecedentibus annotatas plenius rejiciunt; idcirco ea subjicere noster scribendi scopus suadet, ne nobis defuisse videremur. Haec autem ad Petrum Iberum Apameae episcopum potissimum pertinent, de quo in superioribus varia annotavimus, quemque omnium Manichaicorum dogmatum, rituum, cultorem assertoremque fuisse, totamque Ecclesiarum Syriae sacram divinamque disciplinam et oeconomiam susquedeque vertisse, ex communi testimonio cleri sanctae Ecclesiae Apamiarum metropoli innotescit [Col. 0979D] Epist. Cleri Apameae ad episcopos secundae Syriae, tom. V Concil. . Neque vero nostra agendi ratio sinit ut singula recenseamus quae laudasis Apameae clerus in epistola ad sanctissimos Patres et episcopos secundae Syriae de tam nefario homine descripsit; vel modo indicare quemadmodum, qua arte, studio, quibusve praesidiis Apameae thronum Petrus obtinuerit; non verba facere de callidis machinationibus quas adhibuit ad orthodoxorum Orientis episcoporum memorias e sacris diptychis penitus [Col. 0979B] auferendas, vel de direptionibus quibus sacra vasa, Ecclesiarum pecunias, et supellectiles in profanum transtulit usum; vel de violentis ordinationibus quas frequentius adhibebat ut humiles et sibi infensos clericos, praedictarum rerum custodes, licet omnino repugnantes, a suis legitimis gradibus amoveret, eos ad altiora ministeria promovendo, sacrilego ore audacius contendens nec Jesum Christum crucifixum descendere posse ad eos e suis manibus eripiendos. Haec, inquam, et id genus alia, silentio premere duximus, cum facile a quopiam in conciliorum Actis lustrari possint. Sed ea dumtaxat subjiciemus quae apertos Manichaicos indicant mores. Cujusmodi profecto illa videntur quibus sacrum baptisma labefactabat, cum videlicet impudicitiam muliebrem non dignam sancti fontis introduxit, et stare fecit juxta sacrum fontem. Et cum divina mysteria (ait laudatus clerus) in oratorio domus Dei Genitricis finiuntur, qualem sermonem indigne faciat quae auris Christianorum [Col. 0979C] tantam impietatem dictam et factam sustinuerit [Col. 0979D] Tom. V Concil. pag. 1194 Venetae edit. . Haec omnia autem ex Manichaeorum schola prodiisse, auctor est Photius. Qui de horum coetibus et conventibus verba faciens, ait eos appellare consuevisse loca in quibus conveniebant proseuchas, seu oratoria; addens: Immo etiam si salutare baptismum respuunt, se tamen ipsum admittere simulant, Evangelii verba baptismatis voce subindicantes. Etenim, inquiunt, 197 Dominus dixit: Ego sum aqua vivens. Et paulo infra explicare volens quemadmodum quandoque nonnulli eorum infirmitatibus corporalibus laborantes baptismate lavari peterent atque rogarent, futiliter (ait) putantes crucem et baptisma corpori prodesse, homines sane omni commodo et opitulatione indigni; sed eorum vim et operationem, nec ad animae mundationem, nec ad aliam quamque utilitatem pertinere arbitrantur [Col. 0979D] Photius, lib. I contra Manichaeos cap. 9, apud Christophorum Wolfium, pag. 29 et 30. Consule etiam Petri Siculi Historiam. Similia de Bogomilis, recentiore [Col. 0980D] Manichaismi surculo, idem Wolfius scripsit, de his agens in sua Historia, pag. 105 et seqq. . Cum itaque ex illius synodi Actis certo habeamus, Severum, Anthimum, Zoaram, caeterosque sub Acephalorum nomine delitescentes, hujusmodi pravis moribus et institutis dedisse operam; eosque omnia [Col. 0979D] sacra mysteria profanis ritibus et sacrilegiis labefactasse; sacris imaginibus crucisque signaculo bellum indixisse, confregisse pedibusque calcasse; quis negare poterit eos fuisse Manichaeos? Et quidem tamquam Manichaeos, tum ab Hormisda pontifice, tum ab alia Constantinopolitana synodo sub Menna fuisse damnatos, istius epistolis et Actis exploratum est, quae facile a studiosis viris poterunt lustrari [Col. 0980D] Tom. V Conciliorum general. pag. 558 et 962. .
[Col. 0980A] 15. Absoluta itaque priori hac nostrarum Exercitationum parte ad Manichaeorum historiam pertinente, aliqua referre nobis opus esset de Paulicianorum, Bogomilitarum, Waldensium et aliorum haereticorum sectis, quae Manetis doctrinam imbiberunt, istiusque instituta et mores prosecutae sunt. Verumtamen, cum de hisce sectis, quae ex tantae improbitatis schola prodierunt, et Petrus Siculus, et Photius, et Christophorus Wolfius, ordinata quadam methodo jam verba fecissent, potius Priscillianistarum, Pelagianorum, Eutychianorumque haereses a M. pontifice Leone oppugnatas atque rejectas describere deliberavimus, praesertim cum nos jam taedeat fusiori calamo duos praecedentes libros conscripsisse, perspicue intelligentes praecedenti nostra disserendi ratione in quasdam excurrisse et quasi vagatos esse quaestiones quae ad operis intentum atque titulum pertinere minime iis videbuntur qui de nobis minus clementer favorabiliterque judicare consueverunt. Sed quis ignorat summos in litteraria quandoque re exercitatos [Col. 0980B] viros, vix calamum continere potuisse, cum illis negotium agendum inopinato contigit cum quibusdam hominibus nova semper systemata excogitantibus, qui vel religionem sacram, vel regiminis ecclesiastici formam apostolicamque disciplinam susquedeque vertere conati sunt, ut ista dejicerent vel abolerent? Paucis enim ab horum objectis, cavillis atque argumentorum fallaciis se expedire difficile fuit. Praesertim cum aliquando inciderunt in quasdam quaestiones ab acatholicis et schismaticis excitatas, ad quas dissolvendas sufficere non poterant unius vel alterius S. Patris testimonia. Non mirum ergo si quandoque, S. pontificis agendi rationem explicare volentes, necessarium duximus ad rerum originem et institutionem provocare, vel in medium proferre praecedentem Ecclesiae praxim et consuetudinem, ut perspicue ostenderemus S. Leonem Magnum, nec debitos a juribus constitutos terminos, in ecclesiasticis rebus administrandis, fuisse praetergressum; non laborasse [Col. 0980C] studio dignitatis suae amplificandae, episcoporum aliarum Ecclesiarum praerogativas parvi pendendo aut abolendo; non denique, aut ambitu, aut nimia severitate adductum fuisse ad apostolicae sedis et Christianae religionis hostes coercendos. Ab hujusmodi autem notis eum purgare hactenus contra Beausobre, Quesnellum aliosque nisi sumus. Hoc ipsum praeterea praestare in sequentibus Exercitationibus in votis habemus.
Quia tandem ad Manichaicam historiam judicantur tria illa pertinere theologica puncta quae, praeteritis annis, in publica conciliorum pontificia 198 Academia sanctissimi domini nostri Benedicti XIV discutienda data sunt, idcirco hujusmodi a nobis habitam Exercitationem, tamquam praecedentium appendicem, clarissimis consulentibus viris et praesertim illustrissimo ac reverendissimo domino Nicolao Antonelli, sacri Consistorii et praefatae Academiae a secretis, huic operi inserere deliberavimus. Inde sperantes hunc nostrum etiam qualemcumque laborem, lectoribus [Col. 0980D] minime ingratum futurum, cum ecclesiasticas Gangrensis concilii regulas contra Manichaica dogmata editas exhibeat, quarum regularum seu canonum summam, scopum atque rationem, jam praestantissimi doctissimique viri anno Domini 1743 in pontificia aula explicarunt, eruditissimisque (ut diximus) observationibus adornarunt [Col. 0980D] Videsis quae jam diximus cap. 2 hujus lib., pag. 113. .
Appendix ad historiam
[Col. 0981A] 199 Arduam sane quaestionem aggredi jubeor, a nullo theologorum hactenus (quod sciam) ex omni parte agitatam. Eam videlicet, an ex verbis illis Apostoli primae ad Corinth. cap. XI, 15: Mulier vero si comam nutriat, gloria est illi, quoniam capilli pro velamine ei dati sunt, vetitum sit feminis comam tondere, juxta Gangrenses canones 13 et 17; tum, an eisdem non liceat umquam virilem vestem sumere, quia in Deuteronomio, cap. XXII, 5, legitur: Non induetur mulier veste virili, nec vir utetur veste feminea, abominabilis enim apud Deum est qui facit haec; tertio tandem, an saltem pietatis causa liceat feminis comam tondere, vestem virilem, praesertim monasticam, sumere et se virum simulare. Tria, inquam, haec hodierna luce, non scholastica methodo, sed academico more persequenda mihi tradita sunt, in quibus exponendis Socratis consuetudinem mihi imitandam proposui. Is itaque docuit in ejusmodi nondum satis definitis concertationibus nullum prorsus judicium ab oratoribus esse interponendum, sed debere dumtaxat ea proponere [Col. 0981B] et probare quae verisimillima videntur, conferre causas, et quidquid in quamque partem dici potest expromere, nulla adhibita auctoritate, judicium audientium relinquere integrum atque liberum [Col. 0981D] Cicero, Tusculan. Quaest. lib. V. . Hujusmodi igitur vestigiis insistendo, facile eorum invidiam declinabo qui contraria semper opinantur, et vos, sapientissimi viri, eritis mihi testes et vindices eorum quae pro explicandis tribus theologiae punctis jam dicere exordior.
Haudquaquam dubium esse potest quin mulieris nomine omnem femineum sexum omnesque ejus gradus Apostolus intellexerit. Quod quidem tum ipse totius Paulini canonis contextus imprimis probat, tum vero variis argumentis ex Scripturarum textibus depromptis Tertullianus demonstrat; gravi censura praeterea in eos invehens qui minus prudenter sibi persuasum voluere Paulum dumtaxat de nuptis mulieribus esse locutum, quique temerario quodam ausu contendebant innuptis mulieribus vel tonso capite, [Col. 0981C] vel cincinnata coma, nullo prorsus assumpto velamine, tam sacris quam in civilibus conventibus prodire esse licitum, praetextu quandoque falsae virginitatis magnifice jactandae ac ostentandae. Horum itaque opinionem tamquam erroneam et sacris litteris repugnantem, idem Tertullianus lib. de Velandis Virginibus refellit, ostendens propterea Spiritum sanctum unico mulieris nomine nuptas et innuptas, virgines et omnes muliebris sexus gradus indicare voluisse, utpote quod generale sit vocabulum, uti et femina.
Ejusmodi igitur primum rejecto errore, adhuc alius non absimilis est eripiendus, in quem lapsum esse Ludovicum Capellum, non obscure ipsius de Oratione tractatus declarat. Vir itaque acatholicus, Mayemonidis Mysnae 200 commentaria secutus, variis in locis asseverat Apostoli canonem de quo agimus esse accommodandum ad consuetudinem loci in quo sumus. Ait propterea eo habitu esse in ecclesiis precandum quo solent homines reverentiam suam et [Col. 0981D] cultum testari erga magnates et principes hujus saeculi. Et post aliqua, de aliis atque aliis cum gentilium [Col. 0982A] et Mahumedanorum, tum Judaeorum et Christianorum ritibus loquens, addit Apostolum respexisse in hoc canone ad civilem qui tunc temporis inter Graecos et Romanos, quibus scribebat, vulgo obtinebat morem, quo omnes ingenui in publicum communiter nudo et aperto capite prodibant. Cum itaque (concludit) civilis consuetudo non semper una sit et eadem ubique et omni tempore, sed plurimum variet pro temporum, locorum et gentium varietate, ea etiam quae ad εὐταξίαν ecclesiasticam pertinent non possunt et ubique esse eadem. Non absimili persuasione ratus de muliebri velamine et capillitio ratiocinatur, contendens Paulum apostolum ad civilem dumtaxat morem et consuetudinem respexisse, ac propterea jussisse feminas (utor ejus verbis) in ecclesia sacris concionibus non interesse, nisi faciem reliquumque caput velatas.
At Ludovico Capello, Rhenano, Munstero [Col. 0981D] In Synopsi criticorum sacrorum. caeterisque pseudo-reformatae doctrinae propugnatoribus, Apostolus ipse refragatur. Qui cum laudato capite [Col. 0982B] Epistolae ad Corinthios per Scripturas et naturae rationem satis dixisse videretur, ut mulieribus velaminis necessitatem suaderet, animadvertens tamen eos inter fore quosdam qui illiusmodi testimoniis et rationibus repugnarent, non aliud potius argumentum ad causam evincendam proposuit quam sacrum Ecclesiae morem. Propterea dixit: Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei [Col. 0981D] Epist. prima ad Corinthios cap. XI, 16. . Non igitur Apostolus, ut adversarios perstringat, ad locorum consuetudines vel ad civilem morem voluit provocare, sed ad sacram tum veteris tum novi Testamenti traditionem; quasi innuere vellet (ait doctissimus Melchior Canus) [Col. 0982D] Melchior Canus, lib. V, p. 6. : Si quis adeo est durus et pertinax ut argumentis positis non adducatur, sed adhuc contendat, feminam aperto capite orare oportere, hunc ego non aliter refello, quam quod Ecclesiae Dei talem consuetudinem non habent. Tanta vis in traditione est, ut quos nec Scripturae, nec naturae ratio movisset, eos Paulus [Col. 0982C] existimavit Ecclesiarum more et instituto refellendos.
Et quidem quod attinet ad Judaeorum Ecclesiam, nefas est dubitare eam alium ritum praeter hunc fuisse prosecutam. Luculentissimum ea de re exstat Tertulliani testimonium, libro de Corona Militis [Col. 0982D] Tertullianus, lib. de Corona Militis cap. 4. , quo docemur nusquam Judaeorum feminis licuisse, capitis velamen seu subjectionis signum abjicere. Apud Judaeos (ait) tam solemne est feminis eorum velamen capitis, ut inde noscantur. Hocce institutum Rebeccae exemplo confirmat, quae procul conspecto sponso velamen assumpsit. Causam inquirit ac subdit: Privatus pudor legem facere non potuit. Ac demum concludit: praeceptum illud velaminis assumendi ex sacra traditione apud Judaeos derivasse, habiturum quandoque Apostoli auctoritatem ex interpretatione rationis.
Non itaque apposite ratiocinatur Ludovicus Capellus cum laudato loco ait apostoli Pauli tempore hoc unum fuisse receptum, et in more positum, ut castae et pudicae mulieres, praesertim nubiles, vix umquam [Col. 0982D] in publicum nisi velata facie prodirent; tum ad Judaeorum gentem sermonem convertens, subdit: [Col. 0983A] Nescio an forte judaica excipi debeat. Haec porro, Tertulliano auctore, excipi non poterat, cum Judaeorum Ecclesia nequaquam civili consuetudine innixa (quemadmodum barbarae nationes), sed 201 Spiritus sancti traditione edocta semper prosecuta sit quidquid foret patrocinaturum pudori et verecundiae feminei sexus.
His ergo positis fundamentis atque rejectis acatholicorum opinionibus, haud difficile erit priorem quaestionem resolvere, si dicamus eo Apostoli canone numquam vetitum fuisse feminis comam tondere, sed dumtaxat capitis velamen abjicere. Nec id nos aut recenti opinione confingimus, aut sine Scripturarum auctoritate asserimus. Etenim praeclarum imprimis est illud ex quo Apostolus hunc canonem orsus est, cum tam viros quam mulieres doctas voluit quo habitu quove ritu in ecclesiis esset orandum [Col. 0983D] Epist. ad Corinth. cap. XI, 3. . Volo autem vos scire (ait ille Corinthios alloquens) quod omnis viri caput Christus est, caput autem mulieris vir, caput vero Christi Deus. Quid autem mystice illud [Col. 0983B] capitis nomen significet, idem Apostolus sibi concinens explicat cap. V Epistolae ad Ephesios de mulieribus ita scribens [Col. 0983D] Epist. ad Ephesios cap. V. : Mulieres viris suis subditae sint, sicut Domino, quoniam vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae. Non ergo pro illius vocabuli significatione nobis laborandum est. Innuit quippe regimen, potestatem atque dominium, quod superiores erga sibi subditos exercere habent.
Apostolus praeterea viris ac mulieribus exteriora subjectionis signa praescribere pergit ne saltem inter orandum horum capita probro afficiantur. Non unum tamen idemque utrisque commune esse voluit: sed diversa, et ea potissimum quae singulorum sexui maxime consentanea essent, eorumque honestati magis responderent. Idcirco subsequentibus versibus statim subjecit: Omnis vir orans atque prophetans velato capite deturpat caput suum. Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite deturpat caput suum. Voluit ergo Paulus eo canone sacro precantium [Col. 0983C] ritui consulere, ne Christiani viri et mulieres orantes, praetergressis quandoque reverentiae, pudoris et verecundiae legibus, aliquid probri dedecorisve committerent.
Sed perspecto jam ejusmodi Apostoli scribendi scopo, minime inferendum est in subsequentibus prohibitum voluisse feminis comam tondere. Nec enim laudato capite, aut aliis in locis, ejus verba praecepti vim habere videntur, cum dumtaxat mulieres laudibus ornet si comam nutriant, quia promissi capilli femineum decent sexum. Nec incongrue quidem hac de causa mulieres laudantur. Capilli enim naturae sunt opus, quos prolixiores ipsa natura feminis dare consuevit ad capitis tegumentum contra nuditatem, vel in ornamentum contra rudem impolitumque exterioris conversationis apparatum, vel denique in munimen contra quoscumque hiemis vel alterius adversae tempestatis rigores. Quibus forte rationibus adductus Apostolus, V, 15, merito scripsit: Mulier [Col. 0983D] vero si comam nutriat gloria est illi, quoniam capilli pro velamine ei dati sunt. Quasi innueret (notat Erasmus) [Col. 0983D] In notis ad hanc Epist., tom. VII. mulieribus datos esse prolixiores capillos quia velamine indigent. Quam porro veritatem veteres scriptores apud Stobeum cum animadverterent, muliebre capillitium tegumentum ab ipsa natura subministratum appellarunt [Col. 0983D] Lib. II Stromat. . Et Clemens Alexandrinus, de mulieris opificio scribens, dixit: Deus feminam fecit nativa coma, ut equus juba, gloriantem.
Sed Apostoli loquendi modus et ipsa, quibus utitur vocabula mire assertui nostro robur adjiciunt. Nam Paulus imprimis non proprie, sed improprie dumtaxat capillos velamen appellat, scribens: Quoniam capilli pro velamine ei dati sunt. Etenim si capilli [Col. 0984A] cum vera proprietate dicerentur velamen, mulieres quae jamjam a paucis annis comam nutriebant non alio in ecclesiis publicisque conventibus velamine indiguissent, prorsusque 202 ipsis licuisset aperto capite in publicum prodire. A qua consuetudine hactenus non tantum Christianorum pietas et religio abhorruit, sed etiam cujusque barbarae et acatholicae gentis decor atque modestia. Rursus si capilli proprie dicerentur velamen, nec viri qui comam nutriunt, nec illi qui calvitio utuntur, umquam in publicum aut in ecclesiis retecto capite starent. Idcirco ad observandum Apostoli mandatum (quod supponitur), viri omnes cujusque conditionis et gradus, monachorum ritu tonsis crinibus incedere deberent, quod quam ineptum, quamve sit falsum neminem arbitror latere. Cum igitur istuc Apostoli dictum: Omnis vir orans aut prophetans velato capite deturpat caput suum, minime de naturali comae velamine intelligi debeat, sed de assumptitiis capitis indumentis, pileis videlicet, galeris, mithris, et id genus aliis; jam inde ex opposito [Col. 0984B] inferre oportet Apostolum mulieres jussisse artefacta velamina in ecclesiis deferre, ut facilius pudori, verecundiae atque honestati perpetuo consulerent. Contra denique, si capilli proprie velamen essent, jam mulieribus liceret sparsis et intonsis comis maenadum instar, nullo super injecto velamine, in publicum exire: quem agendi morem veluti turpem et insanum, ab impia gentilium vivendi ratione derivatum, catholica Ecclesia semper damnavit.
Sed jam Apostoli verba, quibus utitur, adhuc clarius rem nostram patefaciunt. Siquidem laudatas voces non usurpat pro velaminis vice aut loco, vel ad indicandam rei originem; sed eas assumit ad finem dumtaxat innuendum, ut ex Graecis colligitur exemplaribus quae praeferunt ἡ κόμη ἀντὶ περιβολαίου δέδοται αὐτῇ, ex quibus interpretes merito, Chrysost., nempe, Theophilactus et caeteri asseruere [Col. 0984D] Chrysostomus, Theophylactus et caeteri PP. in I ad Corinth. cap. XI, 15 et seqq. Apostolum ex naturali velamine necessitatem inferre [Col. 0984C] voluisse alterius velaminis, voluntarii nimirum, et assumptitii. Ut videlicet mulieres discerent studio et arte ea tegenda esse, quae natura tegere voluit, atque eo assumpto velamine in memoriam revocarent primam muliebris conditionis rationem, propter quam Evae omnibusque feminis, Gen. III, 16, dictum fuit: Et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Quae sane verba non ad solam dilectionis subjectionem, sed ad earum conditionem referenda esse, inter caeteros PP. unus docuit [Col. 0984D] August. lib. II de Genes. ad Lit. Augustinus lib. XI de Genesi ad Lit., quatenus vir etiam mulieri nolenti debeat dominari, ut nisi hoc dominium servetur depravabitur amplius natura et augebitur culpa.
Non ergo miremur si idem Apostolus velamen muliebre ad subjectionem tamquam ad verum referens finem, illud deinde, V, 10 ejusdem cap., potestatem appellat, dicens: Ideo debet mulier potestatem habere supra caput. Quatenus videlicet muliebre velamen signum sit potestatis et subjectionis indicium, ut [Col. 0984D] forte clarius ex Graecorum codicibus colligitur, qui exhibent ἑξουσίαν ἔχειν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, quibus et Hebraeorum, et Chaldaeorum voces rada et radat apprime respondent, quaeque de obedientiae velo interpretari solent.
Vix ergo ambigere possumus quin velamen ibidem ab Apostolo tamquam reverentiae, pudoris et pudicitiae insigne praescriptum, omnibus mulieribus commune esse deberet. Ut propterea nuptae eo utentes virorum gloria sint, et virgines sibi. Contra vero si assumptitium velamen rejicerent, et proprio, et Christianae professionis decori mentirentur. Quod si vero curiosius inquireremus qualem formam, quantamque extensionem velamen illud habere debeat, id ex [Col. 0985A] Tertulliano audiamus. Quantum (ait) resoluti crines occupare possunt tanta est velaminis regio, ut cervices quoque ambiantur. Ipsae enim (cervices nimirum) qua subjectas esse oportet, propter quas potestas supra caput haberi debet. Velamen jugum 203 illarum est [Col. 0985D] Tertullianus, lib. de Velandis Virginibus. . Cum igitur ista sit assumptitii velaminis lex, hic finis, hic modus, minime censendum est Christianorum feminas ab his omnibus abhorrere, etiamsi sibi capillos tondeant; dummodo tamen in coma tondenda, vanitati, luxuriae et immodesto ornatui potius quam Christianae moderationi et humilitati non pareant, vel aliquod pravum religioni et fidei repugnans sibi assequendum non statuant; quemadmodum feminae illae de quibus in Gangrensibus canonibus actum est. Nos interim laudatos canones in priori hujus anni dissertatione ab uno cl. et doctissimo hujus nostrae Academiae theologo ad examen jam revocatos non subjicimus. Praesertim cum id temporis ratio et nostri propositi institutum non patiantur [Col. 0985D] Deuteronomii cap. XXI. .
Nunc vero duo alia argumentorum genera proferam, [Col. 0985B] quibus aperte, ac ipsa luce clarius constabit, nulla lege, sive divina, sive ecclesiastica, aut humana, feminis comam tondere fuisse vetitum. Primum ex verbis Deuteronomii desumi potest. Ibi quippe Deus Israelis filiis captivam mulierem in matrimonium ducere cupientibus praecepit ne sponsalia aut nuptias celebrarent, nisi prius captivae desponsandae coma tonderetur, totaque illius caesaries abraderetur. Si egressus fueris . . . et videris in numero captivorum mulierem pulchram, et adamaveris eam, voluerisque habere uxorem, introduces eam in domum tuam, quae radet caesariem, et circumcidet ungues [Col. 0985D] Ezech. IX, ex II Reg. cap. X et primo Paralipom. cap. IX. . En igitur Domini mandatum de tondenda, immo et de abradenda tota muliebri coma. Cujus divini praecepti causas si nos sedulo animadvertamus, singulasque persequamur, plures quidem fuisse affirmabimus. Id sane plenissimeque norunt qui veterum philosophorum scripta lustrarunt. Ex quibus docemur servilis conditionis et captivitatis indicium capillorum tonsionem [Col. 0985C] quandoque fuisse, ut ex variis Scripturarum textibus etiam colligimus. Quem ritum gentiles servasse, probat Aristophanes, qui admiratione quasi captus cuidam servo comam nutrienti olim dixit: Servus cum sis comam nutris? Capillorum item tonsio multorum, sive graviorum criminum poena fuit, scribente etiam Apostolo, v. 6 laudati cap.: Si non velatur mulier, tondeatur, quasi ut in poenam violatae legis de gestando velamine mulier ipsa tonderi debeat et decalvari. Sed et alia crimina eamdem decalvationis poenam subiisse, non tantum ex variis Scripturarum locis, sed ex civilibus legibus apud Ulpianum, Justinianum, Tacitum colligimus. Ad quem ritum Juvenalem alludere voluisse arbitror satira 5, qui scripsit [Col. 0985D] Isaiae III et XLVIII. Ezech. VII. Justin. Novell. 63. Tacit. de moribus German. Juvenalis, satira 5. :
Tertia vero illius divini praecepti ratio esse potuit [Col. 0985D] naturalis pulchritudinis deturpatio. De hac pariter Apostolus eodem capitis versu locutus est. Si autem turpe est mulieri tondere, aut decalvari, velet caput suum. Sed de hac muliebri turpitudine imprimis disertius SS. Patres disseruerunt. Quos inter Hieronymus, Ambrosius, Augustinus [Col. 0986D] Hieronymus, in cap. VII Ezech. Ambrosius, lib. VI Hexaemeron. Augustinus, epistola ad Possidium. , quorum testimoniis Baronius in Martyrologio insistit, ad diem 20 Septembris, sanctae Faustae virginis martyrium describens. Eam quoque turpitudinem profani scriptores exaggerant, ut videre est apud Apuleium, Statium, [Col. 0986A] Virgilium, aliosque, quibus subscribens Ovidius ita cecinit:
Ultimam tandem rationem nobis ex veteribus Clemens Alexandrinus suppeditat, qui asseruit Deum, in Deuteronomii loco superius laudato, mulierem captivam matrimonio ducendam tonderi jussisse, ad [Col. 0986B] coercendam minuendamque viri conjugis libidinem, quia videlicet uxoris capite deturpato, concupiscentiae carnalis ardor facilius defervescit. Propterea subjecit: Si enim ei manet ratio (loquitur de Judaeo captivam ducente) ut eam uxorem ducat, eam retinebit, etiamsi turpis evaserit [Col. 0986D] Clemens Alexandrinus, lib. Stromat. II. . Quod autem mulier capillorum tonsione se minus aptam efficiat ad carnis illecebras excitandas, ex eo constat quod capillos videlicet in ea corporis parte natura collocaverit quae apertius ostenditur, quaeque a mulieribus diligentius componitur. Idcirco eo naturali ornamento abscisso, quo magis magisque placere ac nitescere student, jam humilitati, poenitentiae, castitati caeterisque virtutibus operam dare assuescunt, dummodo tamen artefactum velamen non abjiciant. Sed hisce de causis mulieres gratas esse Deo, nec divinum aliquod, aut apostolicum violare praeceptum, nostra hac rudi oratione hactenus demonstravimus. Superest modo alterum argumenti genus, quo dubio procul [Col. 0986C] probabimus mulieres adhuc Deo gratiores fuisse quando religionis severiorisque disciplinae causa comam sibi tondent.
Sat celebre imprimis est illud Domini vetustum mandatum, quo, Moysen in libro Numerorum alloquens, dixit: Loquere ad filios Israel: Vir sive mulier cum fecerint votum, ut sanctificentur, et se voluerint Domino consecrare . . . . omni tempore separationis suae, novacula non transibit caput suum usque ad completum diem quo Domino consecratur [Col. 0986D] Num. VI, 2. . Ex quibus verbis perspicue constat totius sanctificationis complementum, tam pro viris quam pro mulieribus, qui ad tempus dumtaxat Nazoraeatum profitebantur. in capillorum tonsione totiusque capitis abrasione constitisse. Sed illuscente jam Evangelio ejusmodi lex non fuit abrogata: immo maxime vigebat, quando idem Paulus eam ad Corinthios Epistolam scripsit. Etenim ipsemet Apostolus paulo post eamdem Nazoraeatus legem professus est. Epistolam quippe de qua in praesens disserimus antequam Achaiam et Macedoniam [Col. 0986D] peragraret conscripsit, et ad annum quinquagesimum septimum aerae vulgaris, qui est vigesimus quartus a Christi morte, referri debet. Quando videlicet Corinthiorum populi Ephesi miserunt Stephanum, Fortunatum et Achaicum ad Apostolum invisendum, ut deducitur ex cap. IV, XI et XVI, ejusdem epistolae. Atqui idem Apostolus biennio post, variis absolutis itineribus, se totondit in Cenchris, propter Nazoraeatus votum, ut in Actis apostolorum legitur: Ubi assumptis ab eo quatuor viris habentibus [Col. 0987A] votum supra se, primo jussit ut raderent capita, et postera die purificatus cum illis intravit in templum, annuntians expletionem dierum purificationis suae [Col. 0987D] Actorum XVI et XXI. . Verum ejusmodi legem feminis fuisse communem, jam praecedentia laudata verba perspicue produnt. Non est ergo cur arbitremur apostoli Pauli canone, Mulier vero si comam nutriat, etc., feminis comam tondere vetitum fuisse. Nam Paulus, antequam haec verba de muliebri coma et vestitu eructaret, jam semetipsum Corinthiis imitandum proposuerat, dicens: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Et quidem in nostra Ecclesia Paulum, non solum imitari studuerunt viri et mulieres illae 205 qui, sacratiorem vitam sectari sibi proponentes, tonsis capitibus sacras monasteriorum aedes perpetuo inhabitandas decreverunt; sed quotquot, mundi spretis illecebris, sacro clericorum coetui se ascribere exoptarunt.
Quod si mihi objiciatur nostra hac tempestate saeculi mulieres, et tonso capite, et abjecto vetusto velamine in ecclesiis publicisque hominum conventibus [Col. 0987B] prodire: easque humilitatis et verecundiae frenos cum capillis atque artefacto velamine abjecisse, quid profecto respondere possem? Num id crimini non dandum affirmaverim? Praesertim cum, novis vanitatis ritibus ab iisdem adhibitis, quasi omnino retecto capite, collo, cervicibus, humerisque nudatis, tamquam plenissimae libertatis compotes, ubique apparere student? Quam vero acriter Christianorum antiqua pietas et modestia eas accusat! Sed cum mihi nec concionatoris, nec confessarii munus in praesens agere datum sit, illud in medium adducam quod Marcus Portius Cato olim pro lege Opia in publico senatu dixit: Majores nostri nullam, ne privatam quidem, rem agere feminas sine auctore voluerunt; in manu esse parentum, fratrum, virorum. Nos (si diis placet) jam etiam rempublicam capessere patimur, et foro quoque, et concionibus, et comitiis immisceri. Et paulo post subjungit: Date frenos impotenti naturae et indomito animali, et sperate ipsas modum licentiae facturas, [Col. 0987C] nisi vos faciatis [Col. 0987D] Titus Livius, lib. XXXIV, cap. 2. !
Hactenus de mulierum coma atque velamine; nunc autem ne meo abuti otio vestraque eruditione diffidere videar, reliqua persequar, quae duo postrema meae dissertationis capita expedire possunt. De utraque enim tum sacrarum litterarum interpretes, tum summi theologi jam pridem disseruerunt, ut videre est apud Ambrosium, Hieronymum, Augustinum, vel apud Gulielmum Parisiensem, Doctorem Angelicum, Nicolaum de Ausmo, caeterosque etiam theologiae moralis scriptores; quorum catalogus in nostrum scopum nihil conferret. Ut igitur perspicue intelligamus an mulieribus liceat umquam virilem vestem sumere, necessario res postulat, ut hujus Mosaici praecepti: Non induetur mulier veste virili, nec vir utetur veste feminea, finem et rationem expendendam suscipiamus. Pater Natalis Alexander imprimis scribit [Col. 0987D] Natalis Alexander Hist. Ecclesiast. veteris Testam. diss. 3, art. 5, § 3. : Hujus observantiae ratio multiplex. Prima eaque praecipua idololatriae exterminatio. Haec enim vestimentorum commutatio, ritus idololatricus [Col. 0987D] fuit in gentium profanarum sacris passim usurpatus. Cui expositioni Pater Calmet suffragatur, ne aliquid dicam de Grotio, Munstero, Fagio aliisque, quorum opiniones non longe abesse arbitror ab erroris nota. Ego tamen huic acquievissem persuasioni, si hanc convenientem nactus fuissem antiquorum moribus, simulque ex firmo stabilique aliquo principio conjicere possem Moysem ea in condenda lege consilium habuisse tollendi flagitia et superstitiones quae in quibusdam inanium deorum festis et sacris committebantur. Tunc sane in proclivi mihi esset deducere illud scilicet Deuteronomii praeceptum cum caeteris [Col. 0988A] legalibus et caeremonialibus irritum et vacuum effectum fuisse nova evangelica lege illucescente. Quando videlicet ethnicorum superstitio undequaque aboleri coepit. Sed hanc opinionem veluti periculosam rejiciendam esse, non tantum Trullani Canones, sed Ancyrani concilii decreta, Martini Turonensis et Zachariae I papae consultationes et statuta satis evidenter demonstrant. Deinde valde est incertum Moysis tempore idololatras ejusmodi commutandarum vestium superstitiosum ritum prosecutos fuisse. Scripturae enim quae alias et alias ethnicorum profanas caeremonias commemorant, altum quidem de qua agimus servant silentium. Aliunde vero et Servius, et Julius Firmicius, Hesychius, Polyanus, Plutarchus aliique scriptores, Moysi valde posteriores [Col. 0987D] Servius, ad lib. II Aeneidos. Julius Firmicus, [Col. 0988D] de Assyriis. Polyanus, lib. VIII Stratagematum. Plutarchus, de Herculis Sacerdotibus. , quorum 206 testimonia, cum a P. Natali Alexandro, tum a sacrorum librorum criticis laudantur, narrant dumtaxat quae eorum aetate apud Cyprios, Assyrios, Athenienses, Romanos aliasque Orientis et Occidentis nationes obtinuerunt. Nullibi tamen illorum [Col. 0988B] rituum originem et antiquitatem definiunt. Immo si nobis liceret extra nostri instituti terminos vagari, ex idololatrarum musivis, statuis, anaglyphicis, ex numismatibus pariter, annulorumque signis probare possemus promiscuam illam vestimentorum confusionem longe post Moysis aetatem in orbem invectam fuisse. Forte eam primi omnium Cyprii excogitarunt, cum in templo Ἀφροδίτον statua collocata, quae Venerem significabat, cui viri in muliebri, et mulieres in virili veste sacrificabant, ut Servius tradit. Deae Isidis sacerdotibus pariter Romae solemne fuit muliebribus indui vestimentis, ut prodit anaglyphum Capitolinum, eruditissime a clarissimo viro Georgio illustratum. Introductis item ex Graecia in Etruriam, et Italiam potissimum, Bacchanalibus festis, frequentior fuit in viris et mulieribus promiscua illa vestium usurpatio, et Romae primum contigit, anno conditae Urbis quingentesimo sexto, ante Christum natum centesimo octuagesimo nono, ut auctor est Titus [Col. 0988C] Livius, et Romanorum consulum tabulae patefaciunt [Col. 0988D] Titus Livius, lib. XXXIX, 8 et 3. Pet. Rat. Temp. parte III. . Qua de re aliqua adhuc nobis antiquitatis monumenta supersunt, quae imperatorum imagines muliebri forma ornatas exhibent, vel mulieres ipsas virilibus armis indutas, ut prodit anaglyphum Marci Antonii a Buonaroti editum; vel annulus ille Venerem armatam praeferens, quo Julius Caesar in maximis dumtaxat rebus obsignandis utebatur; vel denique, ut ex aliorum annulorum numismatumque signis innotescit, quae imagines Herculis, Commodi, Martiae, Neronis, Ulpiae Marcellinae aliorumque, incongruentibus ac diversae naturae vestibus indutas nostris oculis subjiciunt.
Haec quidem omnia probant novissimos gentiles, qui paulo ante vel paulo post Christi ortum in orbo fuere, ejusmodi profanam vestimentorum promiscuam confusionem adhibuisse, praesertim cum sacra et festa peragerent. Certum tamen non est Moysis tempore usum obtinuisse, vel ipsum Moysem prophetice ad illum ritum respexisse, ut tolleret videlicet [Col. 0988D] flagitia et superstitiones quae in quibusdam inanium deorum cultum committebantur. Verum quamvis ultro datum sit profanum hunc cultum Moysis tempore invaluisse, quid tum? Num credendum erit Moysen, ut ejusmodi licentiis modum faceret, eam condidisse legem de vestibus non confundendis? Absurda prorsus consecutio. Nam imprimis Deuteronomii lex Judaeis, non vero ethnicis data fuit. Illorum quippe feminae perpetuo juxta Domini mandatum a sacris arcebantur. Nec viris facile erat in ejusmodi prolabi crimen, quia in Exodi et Levitici libris, non tantum singula sacrificiorum genera descripta [Col. 0989A] sunt, sed et Levitarum sacerdotumque ornamenta, munera, praerogativae ac dotes liquido definiuntur; ac denique Levi dumtaxat masculis filiis istud sacrificandi onus fuerat reservatum. Si itaque Moyses, divino spiritu eductus, tali tantoque studio duobus in laudatis libris modum, tempus, ornamenta, rationem, et caeremonias sacrorum atque festorum descripsit definivitque, ut Hebraei nimirum nihil cum ethnicis commune haberent, quis porro suspicari poterit Deuteronomii legem de qua agimus primario ad exterminandos idololatricos ritus editam fuisse? Eo enim in capite Moyses nec unum de caeremonialibus praeceptis verbum protulit [Col. 0989D] Deuteronomii XXII. .
Altius igitur hujus Mosaici praecepti motiva et rationes sunt repetenda; nec ab alia regula quam a rationis naturalis institutis, ad quam Moyses respiciens scripto definivit quae communi universarum gentium jure erant sancita. Populi quippe cujusvis etiam immanis et barbarae gentis, antequam Moyses illud praeceptum scripto consignaret, vestium diversitatem [Col. 0989B] 207 personis et sexui correspondentem in usu habuere; praesertim ut mares a feminis distinguerentur. Quare nos merito arbitramur laudatum praeceptum Mosaicum referendum esse ad justitiae et veritatis praesidium, ad erroris et mendacii exitium, ad rerum denique publicarum et privatarum domorum tranquillitatem et bonum. Cum itaque tria haec humanae vitae commoda, nullis aliis in hac luce exaequanda, animorum mores et instituta dirigant et componant, vix dubitari potest quin praeceptum illud morale sit, eoque Christiani maxime obligentur. Annon morale illud dicendum est, quod a natura proficiscitur, quodque nonnisi ea reluctante potest violari? Testis est Ambrosius scribens [Col. 0989D] Ambrosius, epist. ad Irenaeum. : Cur menliris feminam, vel tu, femina, virum? suis unumquemque sexum induit natura indumentis; diversus cuique usus, color, motus, incessus, vires, diversa vox in viro et femina. Testis est Seneca ita Lucillum alloquens [Col. 0989D] Seneca, in Lucillum. : Non videntur tibi contra naturam vivere, qui commutant [Col. 0989C] cum feminis vestem? Testis est Diogenes Laertius, dicens [Col. 0989D] Diogenes Laertius, in Platonis Vita. : Legis gemina est distributio; altera scripta, altera non scripta. Et, nonnullis interjectis, subdit: Quae vero citra scripturam est, ea a natura et usu proficiscitur, quale est nudum ambulare in foro non debere, aut uti veste muliebri. Poenam igitur non dicam legum, quas saepe perrumpunt, sed ipsius turpitudinis, quae acerbissima est, nostrae mulieres non intelligunt, quae cum vestibus exuunt pudorem, ut virorum ornamentis utantur. Fit enim in ea vestimentorum promiscua confusione quaedam mentita sexuum permutatio a Graecis γενεόσεως ἐναλλὶγή dicta (ut Grotius animadvertit) quae omnibus naturae officiis repugnat. Propterea, quemadmodum virorum auctoritas et majestas laeditur si muliebria opera facere velint, ut olim Clemens Alexandrinus annotavit [Col. 0989D] Clemens Alexand., II Strom. , ita injusto arrogantiae et audaciae jure se mulier extollit, quando motu, indumentis, incessu atque operibus aliis, viros imitari et simulare studet. Huic porro agendi vivendique rationi, veritas, justitia et honestas repugnant. [Col. 0989D] Si repugnant, naturae jura laeduntur, universorum Conditor arroganter contemnitur, et quidquid sanctum et decorum divinis humanisque praescriptum legibus omnino abjicitur et obteritur. Turpe est igitur mentiri, turpius fallere, turpissimum vero cum sibi tum aliis incontinentiae et libidinis occasionem praebere, et flagitiis fenestram aperire. Quare Cicero, solo rationis lumine ductus, numquam sibi persuadere potuit [Col. 0989D] Cicero, lib. III Officiorum. Cadere posse in virum bonum mentiri emolumenti sui causa, criminari, praecipere fallere, quia haec omnia naturae repugnant. Idcirco [Col. 0990A] veteres Romani, tamquam summum facinus a Clodio perpetratum, illud exhorruerunt, quod is femineo indutus habitu collegium Bonae Deae ingressus fuerit, ut castam matronam stupro comprimeret. Et quidem ejusmodi mala, aut alia quaedam etiam graviora, ex illa promiscua vestium permulatione evenire possunt; ideo, spectata saniori disserendi ratione, censemus Deuteronomii praeceptum non primario ad exterminandos idololatricos ritus, sed ad humanos mores moderandos datum fuisse. Et quidem, Ambrosio auctore, hominum mores semper turpes et abominabiles fiunt, ubi dirigantur a studio celandi et occultandi sexum [Col. 0990D] Ambrosius, Cyprianus. August., lib. II Soliloquiorum cap. 26. : Mendacium et turpe in verbis est, nedum in habitu. Cyprianus quoque tam viros quam mulieres qui hisce abusibus vacant veluti adulteros reprehendit: Manus Deo inferunt, quoniam illud quod ille formavit reformare contendunt. Cui concinit S. Augustinus lib. II Soliloquiorum cap. 16. Claudere ergo juvat istud probationum genus [Col. 0990D] S. Thomas, q. 162, art. 6. S. Thomae Aquinatis verbis, quid ad rem nostram sic [Col. 0990B] scripsit: 208 Quod mulier induatur veste virili, aut e converso, incentivum est concupiscentiae, et occasionem libidini praestat.
Sunt tamen et aliae hujus Mosaici praecepti mysticae expositiones nostrae Vulgatae verbis repugnantes, quas malumus silentio premere quam refellere argumentis. Cujusmodi sunt vel illa quam affert Josephus Judaicarum rerum scriptor [Col. 0990D] Josephus lib. XVI Judaicar. Antiq. : Non erunt vasa seu instrumenta viri super mulierem, quamque Chaldaeorum codices exhibent, et Maimonides, Munsterus, Fagius Clarus, Sanctes Pagnini, et alii expendunt, et quam sequuntur. Vel alia illa cujusdam Aberici jurisconsulti, qui, nimiam philosophandi libidinem secutus, arbitratur Moysen eo mandato nequissimum quoddam facinus a Judaeis removere voluisse. Haec veluti tamquam duo commenta ab expositoribus adinventa me indicasse sufficiat, ne temporis ratione vestraque clementia amplius abutar.
Interim, dumtaxat, pro tertio nostrae dissertationis [Col. 0990C] capite brevissime expediendo, mihi liceat animadvertere nos iis legibus natos esse, ut ea habeamus naturae principia, quibus parere et quae semper sequi debeamus, ut utilitas nostra communis utilitas sit. Cum itaque celare sexum quandoque, cum de propria vita agitur, vel de patria, de virginitate, de religione servanda, praeceptum aliquod urget, sit potius communi gloriae et utilitati vacare quam suis studiis indulgere; hinc, gravi ductus ratione, mihi persuadeo posse mulieres, aliqua ex his circumstantiis urgente, comam tondere, vestem virilem, praesertim monasticam, sumere, et se viros simulare. Sola autem pietatis causa id facere haudquaquam permissum esse potest, nisi gravis quoque naturae necessitas aut peculiaris boni ratio urgeat et impellat. Quod si quis modo mihi Gangrenses canones, quibus sub anathematis poena mulieribus comam tondere, et virilibus uti vestimentis, ac monasteria ingredi, cautum est, objiceret, id jam facile ex causa, loco et tempore laudati concilii eripere possem [Col. 0990D] In cod. Canonum Rom. Ecclesiae, et in Decretalibus, dist. 30, cap. Si quae mulier. . [Col. 0990D] Causa quippe fuit Manichaeorum haeresis, quae ecclesiasticas nuptias et conjugia, Eustathio docente, exsecrabatur. Propterea iis canonibus mulieres illae dumtaxat exagitantur, quae, haereticorum doctrinis insistentes, nuptias, conjugia, filiorum procreationem condemnare audebant; atque, mutato habitu et abjectis capillis, qui subjectionis tessera sunt, monachorum claustra etiam quandoque penetrare tentabant. Id autem non in naturae decus, non in religionis praesidium, non denique in communis utilitatis bonum, sed in turpitudinis vitium, pietatis [Col. 0991A] exitium, et reipublicae detrimentum cessisse, quis non intelligit, aut quis ignorare potest? Augustinus quidem in Soliloquiis eos veluti infames carpit et increpat, qui, privato dumtaxat adducti studio, se muliebri habitu ostentant [Col. 0991B] Augustinus, lib. II Soliloq. cap. 16. . Quos nescio (ait) utrum falsas mulieres an falsos viros melius vocem. Veros tamen histriones verosque infames sine dubitatione possumus vocare. Sed, eodem Augustino ibidem auctore, eam infamiae notam minime incurrent, qui liberandae patriae desiderio et communis boni procurandi ardore excitati se mulieribus vestimentis induerent. Immo horum nomina a cunctis civibus cum summo honoris plausu celebranda forent, et tantorum facinorum auctores ab ipsa republica meliora virtutis emolumenta obtinerent. Ejusmodi autem virtutum emolumenta viris et mulieribus magis debentur quando virginitatis et religionis tuendae studio vestes sexui non correspondentes assumunt. Cujus quidem rei duo celeberrima profert exempla Ambrosius de Antiochena Christiana virgine disserens. Urgente enim [Col. 0991B] contra Christianos persecutione, sancta virgo comprehenditur, quam ad lupanar adduci aut diis sacrificare impius tyrannus jussit. Sed in lupanari jam cum detineretur, de religione minime ambigebat, sed de pudore trepidabat [Col. 0992B] Ambrosius, lib. II de Virginibus. . 209 Ideo ipsa secum: Quid agimus hodie? aut martyr, aut virgo; interim vero ad Deum orationibus conversa: Ecce vir specie militis terribilis irrupit, qui quasi adulter ingressus, derepente mutatus, virginitatis ejus vindicem se exhibuit et praestitit. Quod ut felicius impleret, omnesque falleret qui comprimendae virginis causa tunc venerant ad lupanaria, miles muliebribus vestibus se induit; et virgo, a milite virilia et militaria indumenta assumens, evolavit de laqueis. Totam hujus rei historiam, quae sua aetate recentius contigerat, eruditissimis commentariis illustrat Ambrosius, ad quae sapientissimos auditores remittimus.
Nos tamen lectores admonere voluimus Baronium, [Col. 0992A] in notis ad Martyrologium, die 28 Aprilis, gravi suspicione adductum arbitrari, eam fuisse Theodoram virginem Alexandrinam, et mendum in Ambrosii codices irrepsisse, et pro Alexandria, Antiochiae vocabulum scriptorum inscitia fuisse subrogatum, de quo lapsu quidquam affirmare ausi non sumus, fidem potius eminentissimo cardinali Baronio adhibentes, qui Martyrologium illud summo studio et labore concinnavit. Dumtaxat subjicimus aliud non absimile factum nobis occurrisse, laudatum Baronii opus legentes, in quo, sub die 4 Maii, narratur Antoninam Constantinopolitanam virginem, cujusdam Alexandri virilem habitum sibi assumpsisse, ut clam e lupanari educeretur. Quare idem cardinalis annotavit: Cum frequenter Christianae feminae ad prostibulum damnarentur, saepius similis casus potuit accidisse. Palladius quoque, in Lausiacis, id ipsum de alia virgine in Corinthiorum urbe accidisse, ex Hippolyto describit. Atque tandem ut silentio praetereamus quae de Lacaedemoniorum feminis narrat Valerius, non obscura [Col. 0992B] sunt quae Surius, Simeon Metaphrastes aliique scriptores de S. Euphrosina virgine Alexandrina tradiderunt. Quae, studio perpetuae virginitatis colendae, paterna relicta domo ac virili habitu induta, monachorum claustra penetravit; ibique sexum et conditionem usque ad obitum occuluit. Forte qui rigidioribus critices regulis dare operam consuescunt, huic postremae narrationi, non tam facile haerebunt, cum in ea causae occurrant quae communi honestati repugnare videntur, nec tam facile cum proximorum utilitate possunt conjungi. Verum pericula omnia et mala quae imminent, quaeque mulier tonso capite et monastico sumpto habitu posset offendere, jam statim evanescunt, si omnipotens ille Deus qui cujusque boni consilii est auctor, quemadmodum in femina Juditha, hujusmodi pietatis et religionis studia dirigere, custodire atque perficere dignabitur.
De haeresi et historia Priscillianistarum
1. Cum mecum ipse deliberaverim omnes haereses Leonis aevo vigentes, sive exortas, scripto referre, jam ipsius consilii et temporis ratio postulat ut ad exitum perductis quae de Manichaeorum haeresi fuerant dicenda, nunc ad Priscilliani recensendos errores, quos idem S. pontifex rejecit, exagitavit atque proscripsit, animum stylumque ipsum convertam. Quae autem de hujus novae haereseos auctore, quae de hujus patria et moribus, quae de synodis in eum ejusque sobolem coactis, quae denique de variis multiplicibusque nefariae hujus sectae dogmatibus dicenda occurrunt, nemo hactenus aut accurate descripsit, aut saltem in lucem edidit. Propterea ego cum hisce conscribendis dissertationibus manum admovissem, et multis periculis rem plenam esse intellexissem, necessarium fore mecum reputavi veteres recentioresque in hac causa scriptores percurrere; ita tamen, [Col. 0991D] ut, omnibus sepositis praejudiciis, nullo partium studio adductus, ea dumtaxat quae aut veritatem patefaciunt, aut saltem veritati propius accedere videntur, ipsis lectoribus exhiberem. Igitur cum mihi primo de Priscilliani vita corruptisque moribus agere praescripsissem, [Col. 0992C] neminem eruditorum hoc meum consilium improbaturum existimavi, quamvis revera a Leonis gestis, quae referre et vindicare animus fuit, in ipso dissertationis vestibulo atque decursu paululum digredi videri possem. Siquidem, cum in hanc ecclesiasticae historiae partem nonnulla dubia et obscura, alia vero supposititia et falsa, quamplurima denique prorsus ignota offenderimus, ideo illud ipsum veritatis studium quod unice nostro insidet animo rem totam a suis exordiis repetere atque praescribere coegit.
2. Priscillianus itaque, nobili genere natus, et maximis abundans divitiis, vir fuit acer ingenio, inquies, facundus, multa lectione eruditus, in disserendo et disputando promptissimus. Felix profecto (ait Severus Sulpicius) si non pravo studio corrupisset optimum ingenium; prorsus in eo multa animi et corporis bona cerneres, sed idem vanissimus, et plus justo inflatior rerum profanarum scientia [Col. 0991D] Severus Sulpicius, Hist. lib. II. . Cum 211 ergo is in societatem sibi quemdam Marcum Aegyptium ascivisset, [Col. 0992D] ab eo omnia facinora atque portenta ex Gnosticorum Manichaeorumque sectis prodeuntia hausit atque animo imbibit. Tum, utrorumque dogmatibus propriis additis flagitiis, novam in orbem sectam invexit, in qua promiscuae libidines, stupra, adulteria, connubiorum [Col. 0993A] solutiones, mendacia, perjuria, et alia hujuscemodi, tamquam religiosa et licita, exercebantur. Quae omnia cum ipse mecum reputassem, facile in eam adducebar persuasionem, nihil umquam in naturae honestatem nocentius ac turpius, nihil humanae societati perniciosius, nihil denique in religionis exitium superstitiosius aut magis sacrilegum a quopiam haereticorum fuisse excogitatum. Nam praeter turpitudines in se ipsos et in proximos admissas, praeter etiam injurias Deo irrogatas, ita apud Priscillianum astrologiae studium fatalisque necessitatis opinio valebat, ut perpetuo magicis artibus vacaret. Immo quamvis sacro baptismo initiatus et Christianae fidei nomen dedisset, tantopere tamen ethnicorum implicatus vivebat erroribus, ut faventia sibi sidera, quemadmodum putabat, colere et adversantia mitigare studeret, adhibitis ea de causa profanis sacrilegisque ritibus, quos a Moyse usque ad nostra tempora semper Ecclesia caverat et exhorruerat [Col. 0993D] Videsis S. Leonis epist. 15, de qua verba faciemus cap. 14 hujus libri. . Interim vero, ne omnem prorsus pietatis et religionis rationem [Col. 0993B] contemnere videretur, nimia fallendi arte, quam optime callebat, humilitatis speciem habitu praetendebat, nudipedalem incessum ducebat, jejunia etiam Dominicis diebus et Natali Domini servanda praedicabat; et dum fictam morum gravitatem affectaret, mulierum maxime animos demulcebat, quarum societatem semper appetebat. Hae namque nimia blandiendi arte facile alliciebantur, et catervatim ad eum confluentes, rerum novarum cupiditate ac libidinum licentia haud difficulter capiebantur.
Haec quae de Priscilliani moribus, institutis, agendi ratione hactenus exposuimus, a nemine in dubium revocata sunt; idcirco nobis opus non fuit, aut aliquam instituere concertationem, aut in iis expediendis diutius immorari.
1. Priscillianam gravissimam pestem anno Christi 379, in Hispania potissimum, grassari coepisse auctor est Prosper in Chronico, Ausonio et Olybrio consulibus, ita scribens: Gratianus, post mortem Patrui, Theodosium Theodosii filium in consortium assumpsit, imperiumque ei tradidit Orientis. Ea tempestate Priscillianus episcopus de Gallis ex Manichaeorum et Gnosticorum dogmate haeresim nominis sui condidit. Ausonii porro, Hermogenis et Olybrii consulatum in laudatum 379 annum esse rejiciendum, jam Romanorum consulum tabulae palam ostendunt [Col. 0993D] Prosper, in Chronico, consulibus Ausonio et Olybrio. .
Scio tamen criticae artis peritissimos viros potius existimasse eam haeresim serius per Hispaniam propagatam fuisse. Quam persuasionem Guillelmus Cave, Severinus Binius, aliique secuti sunt, contendentes biennio post eam haeresim ortam, et Priscillianum ex Hispania duxisse originem [Col. 0994D] Guillelmus Cave, saeculo Arianorum, pag. mihi 177. Severinus Binius, in notis tom. II Concil. . Utrumque autem a Severo Sulpicio affirmatum asseverant. Sed ex hujus scriptis neutrum quidem compertum fiet. Nam laudatus [Col. 0993D] Severus, suae aetatis mala, quibus non usitato modo pollutae Ecclesiae et omnia perturbata fuerant, describere aggressus, eorum principes auctores denuntiat, 212 sed nec tempus presse definit, nec Priscillianum in Hispaniis ortum asseruit. Immo si Sulpicii verborum vim sedulo attendamus, diu eam sectam, antequam Priscillianus accederet, latuisse credendum est, cum videlicet Marcus Aegyptius, Memphis ortus, subsidio cujusdam nobilis ac praedivitis feminae Agapes appellatae, et Elpidii rhetoris, Gnosticorum sectam primum in Hispanias induxit, quibus deinde post et Priscillianus ipse accessit, ex quo haeresis illa nomen sortita est. Tum primum (ait) infamis illa Gnosticorum [Col. 0994A] haeresis intra Hispanias deprehensa superstitio exitiabilis, arcanis occultata secretis. Origo hujus mali oriens ab Aegyptiis, sed quibus ibi initiis coaluerit, haud facile est disserere. Primus eam intra Hispanias Marcus intulit Aegypto profectus, Memphis ortus. Hujus auditores fuere Agape quaedam non ignobilis mulier, et rhetor Elpidius. Ab his Priscillianus est institutus, familia nobilis, praedives opibus, etc. [Col. 0994D] Severus Sulpicius, Hist. lib. II. . Duo ergo tempora ibidem distinguit Severus Sulpicius: unum videlicet quo Gnosticorum secta grassabatur; alterum, quo Priscillianus, Gnosticis accedens, et horum impietate superata et aucta, Marci, Agapes et Elpidii errores in novae nefandissimaeque sectae portentum improbitate, audacia et furenti libidine vertit. Hoc Ausonii et Olybrii consulatu, nec serius evenire potuisse, ex aliis rebus etiam et ex ipsa Caesaraugustana synodo definiri potest.
2. Nam cum, auctore Sulpicio, idem Priscillianus suorum sectariorum numerum in dies augeri cognosceret, in unum omnes convocare coepit, quos in [Col. 0994B] montium latebras et deverticula abducere solitus, nefarias ibi agebat collectas, quas, ut aliorum oculis et notitiae subtraheret, sectariis suis communionem cum Ecclesia catholica, sacris elementis in manu acceptis et secum asportatis, simulandam indulsit. Ubi itaque Hispaniarum episcopi religionem, justitiam, honestatem pessum ire, nec luxuriae, sacrilegiis, nec magicis incantationibus modum fieri noverunt, eas leges et canones quos gravissimis hisce malis cohibendis maxime necessarios putarunt, sollicite condidere. Non igitur verisimile est quod Caveus et caeteri asseruerunt, anno Domini videlicet 381 eam haeresim in lucem ortam. Qui vero id fieri potuit, cum eo anno, jam longe lateque per eas provincias propagata, altas radices in improborum animis defixerat; quando maxima virorum atque mulierum frequentia, quibusdam anni diebus, cum in montibus, tum in villis Priscillianistae, suas collectas agebant; quando denique omnia obscena et profana quae in latibulis [Col. 0994C] exercebantur sacris catholicae Ecclesiae pastoribus innotuerant? Innotuisse autem haec omnia, octo illi Caesaraugustani concilii canones produnt, de quibus paulo post dicemus.
3. Neque vero arbitremur ea haeresi statim innotescente sacros Ecclesiae praesules in concilium coivisse. Nam comperta primum ab Hyginio, Cordubensi episcopo, magni Osii successore, virulenta Priscilliani tabe, quae nonnullos etiam episcopos, quos inter Instantium et Salvianum, depravaverat atque corruperat, negotium ad Idatium, Emeritae civitatis sacerdotem, relatum voluit. Is vero, Hyginius videlicet, in sectarios excandens, sine modo (ait Severus Sulpicius) et ultra quam oportuit, Instantium sociosque ejus lacessens, facem quamdam nascenti incendio subdidit, ut exasperaverit malos potius quam compresserit. Re igitur ad Idatium delata, atque gravius exagitatis Instantio et sociis, necdum statim ad concilium deventum est. Sed post multa inter utramque [Col. 0994D] partem inita certamina, cum catholicorum spes, qua sibi persuadebant posse haereticos ad poenitentiam adducere, penitus frustraretur, tandem catholici episcopi duodecim apud Caesaraugustam convenerunt.
4. Priori itaque hoc Cavei, Severini Binii atque aliorum lapsu 213 notato, postremum praecavere et eripere oporteret, illum videlicet de Priscilliani patria et origine. Ne vero hujus vel illius gentis nationem modo in invidiam adducere velle videar, eam quaestionem Vix delibabo. Subjiciam, dumtaxat, perperam omnino Severo Sulpicio istud assertum ascribi: nimirum Priscillianum in Hispania ortum, nec enim quidquam tale offendet, qui ejusdem Severi secundum Historiae librum totum integrumque percurrerit. Immo [Col. 0995A] si aliorum veterum testimonia lustrare voluerimus, adhuc difficile rem hanc definire poterimus. Nam et ipse Hieronymus, qui aliorum consuevit origines referre, non semel et iterum, sed pluries Priscilliani mores, gesta et exitium recensens, altum ubique tamen de ejus patria et origine servavit silentium. Priscillianum autem per omnes virorum et mulierum coetus in Hispania errores sparsisse fatetur, Gallam mulierem, non natione, sed nomine, sibi pravorum criminum sociam ascivisse docet; ex qua autem gente aut loco ipse suam duxerit originem, prorsus reticuit aut dissimulavit. Sed nec Cavei aliorumque recentiorum opinioni unum ex tot veteribus Patribus qui de ea haeresi scripserunt suffragari exploratissimum est. Augustinus quidem variis pluribusque in locis Priscillianistarum describit errores, quos, ait. Priscillianus in Hispania instituit [Col. 0995D] August. lib. de Haeresibus haeresi 70, et libro ad Orosium, cap. 4. . Orosius, fere Priscilliano coaevus, in commonitorio, seu consultatione, ad Augustinum eam haeresim dumtaxat per Hispaniam diffusam conquestus est. Idatius in Chronico, cum [Col. 0995B] Priscilliani, tum Priscillianistarum habet mentionem; nullibi vero hunc Hispania ortum indicavit. Epiphanius similiter, haeresi 49, de Priscillano agens, paucis flagitia atque facinora ejus definit, sed de ortu atque patria nihil asseruit. Auctor tandem libri de Haeresibus, qui Rufino Palaestino tom. XXVII Bibliothecae Patrum inscribitur, haec tantummodo habet: Septuagesimam haeresim Priscillianorum apud Hispanos Priscillianus legitur inchoasse.
5. Quae quidem omnia cum ipse mecum reputarem, non ut Hispanorum gentis jura defenderem, vel ut eos ab hac nota purgarem, sed magis ut veritati insisterem, et eam suspicionem praecavere curassem, qua nonnulli Priscillianum in Galliis ortum possent arbitrari. Hujusmodi autem suspicionis gravissima solidissimaque fundamenta, non tantum ex laudato Prosperi Aquitani Chronico, sed ex multis aliis conjecturis augebantur. Nam et Chronicum illud quod dumtaxat Prosperi Aquitanici nomen praefert, vel [Col. 0995C] illud quod Tironis nomine auctum, et a Canisio in lucem editum, expresse habent: Priscillianus episcopus de Galatia; Priscillianus episcopus de Galliis. Sed praeterea expresse indicant Aquitaniae provinciam ea haeresi fuisse labefactatam; inter caeteras mulieres, etiam Euchrotiam Delphidii, seu Helpidii rhetoris uxorem, criminum et mortis sociam Priscillianum habuisse. Sed is Delphidius, seu Helpidius vir erat Gallus, et in eadem Aquitaniae provincia rhetoricam docens, ut ex Galliae Christianae vetustissimis monumentis patefactum est, quorum profecto collectores, cum de Burdigalensi agerent archiepiscopatu, ita de S. Delphino, ad Christi annum 380, scripsere [Col. 0995D] Gallia Christiana, tom. II archiepiscopi Burdigalensis, [Col. 0996D] pag, 787. : S. Delphinus Ecclesiae Gallicanae singulare ornamentum . . . . , concilio Caesaraugustae in Hispania Tarraconensi celebrato, anno 380 aut anno sequenti, cum aliis Aquitaniae praesulibus interfuit, ubi damnati sunt Priscillianus et Delphidius, rhetor Aquitanus, aliive nefariorum dogmatum sectatores. Praeterea tandem, qui fieri potest ut Prosperi tam apertum tamque perspicuum [Col. 0995D] testimonium rejiciamus? Illud profecto nec rejecerunt, nec de errore notarunt Tillemontius atque Dionysius Petavius; qui quamvis de Priscilliani patria et origine disserere dissimulent, tamen nobiscum illius haereseos 214 exordium ad 379 Christi annum revocarunt, solo Prosperi testimonio adducti. Non igitur Prosper ipse, ne in suum et totius Aquitaniae gentis dedecus et probrum verteretur, Priscillianum Gallum appellasset, si id certo cum sibi tum caeteris satis superque non fuisset perspectum.
Si ita profecto, contra vulgatissimam traditionem omniumque persuasionem ratiocinaremur, nodum in scirpo quaerere videremur. Etenim ibi Priscillianum duxisse originem, ubi primum ejus errores propagati [Col. 0996A] sunt, sine ulla prorsus animi haesitatione est affirmandum. Quod si deinde laudati Chronici verba repugnare videantur, quae Galatiae vocem exhibent, non inde tamen Priscillianum Gallum fuisse arbitrari oportet, cum potissimum Chronicon illud, multis erroribus scatere eruditi quam saepissime judicaverint, et aliunde quandoque illud vocabulum a veteribus fuerit usurpatum ad designandum Galatiae populos intra Hispaniarum confinia positos, ut sexcentis exemplis demonstrare possemus. Id potissimum ipsi praestabimus in adornanda sancti Leonis Magni epistola ad Turribium Asturicensem, de qua lucelentius in hujus historiae narratione suo loco agere reservamus.
1. Sed jam rejectis quae a criticis viris parum accurate dicta fuere, quaeque lectoris animum in pravam suspicionem possent adducere, ad Idatium caeterosque undecim Galliarum et Hispaniarum episcopos revertendum est, qui, ut vidimus, cum per multa certamina, nec audaciam, nec effrenatos mores, nec sacrilegam Priscilliani superstitionem umquam cohibere et corripere potuissent, sacra Ecclesiae auctoritate et unanimi consensu Patres eas sententias tulerunt, quae religioni, divino cultui, fidei mysteriis, pietati, morum integritati atque humanae societati magis prospicerent, ac nefariam illam pestem destruerent atque delerent. Qui vero apud Caesaraugustam in unum convenere sacri ordinis episcopi, fuerunt: Fitadius, Delphinus, Eutychianus, seu Bastitanus, Ampelius, Augentius, Lucius, Ithacius, Splendonius, Valerius, Caesaraugustanus, Symposius, Catherius, Idatius; qui [Col. 0996C] omnes veluti ex sacro senatusconsulto octo canones, seu leges, condiderunt, easque Lucius episcopus in conventu recitavit, ut ab universis episcopis contra transgressores anathema conclamaretur. Harum autem sententiarum seu legum exempla tomo secundo Conciliorum scripta sunt, easdemque Severinus Binius variis notis adornavit [Col. 0996D] Tom. II Conc. p. 1195. .
2. Interim vero dum haec in Caesaraugustana synodo agebantur, nec Instantius et Salvianus, nec Priscillianus, aut quispiam ex ejus sectariis coetui interfuit; sed omnes coram illis Patribus se sistere detrectarunt, ne se judicio committerent. Rem narrat Severus Sulpicius, addens in absentes sententiam latam fuisse, et in eos qui damnatos in communionem ausi essent recipere. Igitur post multa, ait, inter eos et digna memoratu certamina, apud Caesaraugustam synodus congregatur, cui etiam Aquitani episcopi interfuere. Verum haeretici committere se judicio 215 non ausi, in absentes tum lata sententia, damnatique Instantius et Salvianus episcopi, Helpidius et Priscillianus laici. [Col. 0996D] Additum etiam, ut si quis damnatos in communionem recepisset, sciret in se eamdem sententiam promendam. Haec autem, ubi a sectariis comperta sunt, majoris odii in Ecclesiam et in omnes catholicos causa fuere. Nam ad augendas magis seditiones, magisque nefarios errores propagandos, duo illi episcopi, Caesaraugustani concilii judicio condemnati, Instantius, videlicet, et Salvianus, Priscillianum laicum, sed principem malorum omnium ab eadem synodo notatum, ad confirmandas vires suas (ait idem Severus) episcopum in Labiensi oppido constituunt, rati nimirum, si hominem acrem et callidum sacerdotali auctoritate armassent, tutiores fore sese. Tanti porro facinoris impietatem, qua sacerdotii honos et auctoritas summo [Col. 0997A] dedecore polluebatur, notavit immo et exhorruit, inter caeteros unus Hieronymus ad Ctesiphontem, illius haereseos originem magnaque incrementa describens: In Hispania Agape Elpidium, mulier virum, caecum caeca duxit in foveam, successoremque sui habuit Priscillianum Zoroastris magi studiosissimum, et ex mago episcopum, cui juncta Galla non gente, sed nomine, germanam huc illucque currentem alterius et vicinae haereseos fecit haeredem [Col. 0997D] Hieronymus ad Ctesiphontem. .
3. Illud autem Caesaraugustanum concilium anno Domini 381 sub Damasi papae pontificatu coactum fuisse, illius canones a Garsia Loaysa editi quam perspicue produnt. Sed integra ejusdem concilii Acta aut intercidisse, aut nondum lucem aspexisse, ex iis quae habet Severus Sulpicius nobis compertum est. Narrat siquidem, ut vidimus, in eodem sacro coetu anathema iis dictum fuisse qui jam damnatos temere in communionem suscipere ausi essent. Qua sententia potissimum in Idiginum episcopum Cordubensem animadvertere voluerunt. Nam quamvis is, primo [Col. 0997B] cupidus illius sectae abolendae, Priscilliano et asseclis bellum indixisset atque ad id Idatium ipsum per epistolas sollicitasset, tamen, mutata dein mente, catholicorum consilia non probavit, sed, turpiter depravatus, a concilio se abstinuit, haereticosque nefarios in communionem recepit. Atque id Ithacio Sossubiensi episcopo negotium datum, ut decretum episcoporum in omnium notitiam deferret, maximeque Iginum extra communionem faceret, qui cum primus omnium insectari palam haereticos coepisset, postea turpiter depravatus in communionem eos recepisset. Ex cujus facti serie et narratione probe intelligimus laudatos octo canones qui supersunt utique sinceros et genuinos esse, cum eos inter episcopos, qui iisdem subscripsere, Igini, seu Idigini Cordubensis nomen nequaquam offendamus. Impetunt illi praeterea atque taxant palmares quosdam illius sectae errores, horum ritus, magisterium, conventus, jejunia palam prohibent et insectantur, quamvis multa alia facinora et turpitudines [Col. 0997C] nedum forte tum satis explorata silentio praetermittant [Col. 0997D] Aliter et aliter apud veteres auctores, et in antiquorum monumentis Hygini Cordubensis nomen scriptum offendimus, ut videre est in libris Severi Sulpicii et in Caesaraugustiani concilii Actis quae supersunt. Quorum quidem scribendi rationem nos secuti sumus ipsorum testimonia adducendo vel indicando. [Col. 0998D] Quamvis nos non lateat novissimum scriptorem Franciscum Girvesium reliquis e vocabula Igini et Idigini quibus veteres usi sunt, et istud aliud Hygini usurpasse. Videsis cl. hujus viri eruditam dissertationen anno D. 1750 Romanis typis adornatam. .
4. Verum enim vero illarum Ecclesiarum status in dies miserabilior efficiebatur. Nam duo illi catholici episcopi, praesertim Idatius et Ithacius, post synodalia decreta, atque post turpem illam Priscilliani ordinationem, acrius instantes, saeculi judices adeunt, ut horum decretis atque exsecutionibus haeretici urbibus pellerentur. Igitur, auctore eodem Sulpicio, post multa et foeda, Idatio supplicante, elicitur a Gratiano tum imperatore 216 rescriptum, quo universi haeretici excedere non ecclesiis tantum, aut urbibus, sed extra omnes terras propelli jubebantur. Asperam nimis foedamque eam fuisse Idatii et Ithacii agendi rationem, cum Severus Sulpicius, tum caeteri animo mitiores catholici episcopi judicarunt. Nam, nullo alio Hispaniarum et Galliarum episcopo consulto, neque Damaso ipso Romano pontifice certiore facto, sectariorum causa ad saeculi tribunal delata est. Nec enim de laicis personis, [Col. 0997D] sed de episcopis Instantio, Salviano, Priscillianoque agebatur, haeretica quidem labe inquinatis. Nec quaestio habebatur de iis criminibus quorum cognitio ad imperatorem spectaret, sed de iis dumtaxat quae ecclesiasticum debebant subire judicium. Accedit denique Idatium Ithaciumque privata solum auctoritate, non concilii sanctione, Gratianum interpellasse, ejusque judicium expetivisse, et idcirco in Ecclesiae dedecus et in sacri ordinis maximam ignominiam verti merito existimatum est.
5. Interim autem Priscillianus et caeteri, qui episcopi [Col. 0998A] videbantur, cum se exsilio affectos intelligunt, rebus suis diffisi, nec ausi judicio certare, sponte cessere; laicorum vero multitudinem metus dispersit. Sed dum afflictis hisce rebus premerentur, nequaquam opem et praesidia posse invenire desperarunt. Propterea tres illi episcopi, caeterorum sectariorum antesignani, Romam proficisci decreverunt, ut qui publicae auctoritatis decreto criminum poenas luebant, dolis deinde Damaso Romano pontifice circumvento, tamquam innocentes et innoxii, quadam ecclesiastica reconciliatione doloso obtenta, a catholicis haberentur. Dum itaque Romam proficiscuntur, ex Hispania per Aquitaniae provinciam iter suscipiunt, ubi ab imperitis magnifice suscepti, sparsere perfidiae semina, maximeque Elusanam plebem, sane tum bonam et religioni studentem, pravis praedicationibus pervertere. Elusa porro civitas ad Gelisam fluviolum vetustissima, olim archepiscoporum seu metropolitanorum Novempopuloniae, sub qua cum plurimis aliis ipsa civitas Ausciorum continebatur. Ab Elusa vero pagus Elusanus [Col. 0998B] nus dictus est, qui Armaniacensis comitatus nunc est pars. In oppidulum autem versa dicitur, ob frequentes clades quibus attrita est a Gothis, Saracenis, Normannis. Haec ex Dionysio Sammarthano, tom. I Galliae Christianae annotavimus, qui praeterea novum catalogum episcoporum Elusatum nuper contextum se vidisse testatus est [Col. 0998D] Dionysius Sammarthanus, tom. I Galliae Christianae pag. 960. . In Burdigalensem deinde dioecesim Priscillianus et caeteri se contulere. Sed a Delphino episcopo repulsi, cum in Euchrotiae, nefariae et impudicae feminae, agro aliquantisper commorati, nonnullos suis erroribus infecere. Inde vero iter coeptum ingressi, turpi sane pudibundoque comitatu cum uxoribus atque alienis etiam feminis, in quis erat Euchrotia ac filia ejus Procla, de qua fuit in sermone hominum, Priscilliani stupro gravidam, partum sibi graminibus abegisse. Sive ergo Procla ex Priscilliano fetum conceperit, interitumque, seu abortum curaverit, vel non, sive Priscillianus ipse matrem filiamque nefando compresserit incestu, ex sola quorumdam hominum [Col. 0998C] opinione, auctor noster Severus definire minime ausus est.
6. Romam vero post nova, innumera tamque horrenda facinora, Priscillianum cum suis sociis venisse, non tantum ex vulgi fama, sed ex certissimis monumentis fit manifestum. Quae quidem consilii ratio nova etiam ecclesiasticae disciplinae exempla suppeditat, ut inde intelligamus in conciliis damnatos, ad Romanorum pontificum judicia provocare et recurrere consuevisse, ut hi videlicet, apostolica divi Petri auctoritate, aliorum episcoporum acta, etiam in synodis definita, aut rescinderent aut confirmarent. Quod sane exemplum, utpote ex fidei inimicis desumptum, etsi flocci pendendum arbitremur, nec ei adhaereamus, 217 ut supremum apostolicae sedi in fidei rebus stabiliendis jus asseramus, illud tamen minime rejiciendum esse contendimus. Nec enim Hispaniarum episcopi ad Romanum pertinebant concilium, quos solos a pontificibus judicari potuisse confingit Quesnellus. Neque Priscillianus et socii Romanorum [Col. 0998D] clericorum albo fuerant ascripti, nec Romanae sedi assentari volebant, ut de similibus causis vaferrimo Launoius contendit; sed eo uti intendebant jure, quod sacrae litterae indicant, quod universalis PP. traditio praedicat, quod denique generalis ubique Ecclesiarum praxis usu obtinuerat. Ea itaque Priscilliano et sociis, cum post synodalia decreta, tum post Gratiani imperatoris sententiam fuit agendi ratio, ut nequaquam ad generale concilium provocarent, ut in praesentia ejusmodi dictis et votis haereticorum recentiores, [Col. 0999A] ad Romanae sedis auctoritatem angustioribus finibus restringendam, conficiuntur. Sed Priscillianum apud Damasum Romanum pontificem sibi et sociorum causae munimen et praesidia comparare nisum fuisse exploratissimum est. Nam, auctore Sulpicio, hi, ubi Romam pervenere, Damaso se purgare cupientes, ne in conspectum quidem ejus admissi sunt. Neque obstat S. pontificem, illo spiritu ductum qui in Petri successoribus semper perseveraturus est, laudatorum hominum injustos conatus irritos reddidisse, nullo aditu prorsus purgationi eorumdem permisso. Nam ille ipsorum in Urbem adventus, ut causam dicerent, maximum solidissimumque est argumentum episcoporum caeterorumque causas, synodalibus decretis jam ad exitum perductas, Romanorum pontificum auctoritate iterum recognosci et judicari potuisse. Haec autem leviter delibare placuit, ne recentiorum dogmatistarum disserendi ratio nos latere videretur [Col. 0999D] Videsis quae infra dicturi sumus in causis Eutychetis, Flaviani, Eusebii Dorylaei, et Theodoriti Cyri, qui ad apostolicam sedem Leonis Magni aevo provocarunt. . Jam vero prioribus conatibus frustratis, ad novos Priscillianus et Instantius animum vertere, [Col. 0999B] ut mox ex sequentibus innotescet.
1. Necdum tamen, post gravem repulsam quam a Damaso papa Instantius et Priscillianus episcopi passi fuerant, ad plenum exitium res suas perductas esse credidere. Sed, consueta haereticorum obstinata vafritie dominati, adhuc suis malis et exsilio quibus gravabantur mederi cupientes, novum excogitarunt consilium: illud videlicet, ut Mediolanum regrederentur, vana forte quadam spe adducti a magno illius Ecclesiae antistite Ambrosio se in catholicorum communionem recipiendos. Qua tamen persuasione [Col. 0999C] duo soli episcopi, Instantius videlicet et Priscillianus, ducebantur; nec enim tum erat amplius superstes alius episcopus eorumdem criminum et haereseos socius Salvianus, qui in Urbe jam obierat. Sed res longe aliter ac opinabantur evenerunt. Nam comperta ab Ambrosio Romani pontificis agendi ratione, aeque eis adversari coepit, facinus gravissimum reputans eos audire vel in communionem suscipere, quos apostolica S. Petri sedes exhorruerat. Tum (ait 218 idem Sulpicius) Priscillianus et Instantius vertere consilia, ut quia duobus episcopis, quorum ea tempestate summa auctoritas erat non illuserant, largiendo et ambiendo ab imperatore cupita extorquerent.
2. Eo tempore autem adhuc imperialium rerum summa ipse Gratianus potiebatur, apud quem malis artibus magis quam auctoritate Macedonius officiorum magister cum praevaleret, eum facile in eam persuasionem adduxit, ut, revocato atque abolito priore in Priscillianum et socios exsilii decreto, ediceret ut sedibus a quibus prius jusserat exturbari [Col. 0999D] restituerentur. Grave profecto et immane facinus istuc ab omnibus reputatum est. Siquidem Gratianus, alioqui vir religiosus et princeps maxime pius, ab improbo officiorum magistro circumventus, in illum temerarium ausum prolapsus est, ut non tantum praecedentia decreta sanctissime a se edita in irritum mitteret ac deleret, verum etiam Caesaraugustanae synodo, Magno Ambrosio et Romano ipsi pontifici, et sibi (quod gravius est) adversari voluerit.
Laetabundi ergo Instantius et Priscillianus ob imperatoris Gratiani in eos lenitatem, Hispanias repetere diu non distulere. Quo tandem, ineunte anno 383, profecti, suas occupant episcopales sedes, quibus [Col. 1000A] Idatius resistendi animum habens, nihil in religionis munimen tentare potuit. Deerat illi quippe facultas, quia haeretici, corrupto Volventio proconsule, vires suas confirmaverant. Immo, cum tali tantaque saeculi potentia se fultos viderent, audacter nimis in episcopum catholicum Ithacium insurgunt, huncque quasi Ecclesiarum perturbatorem, reum apud proconsulem postulant, qui, scelestissimorum annuens votis, omni divino et humano jure sacrilege violato, jubet per atrocem exsecutionem Ithacium deduci. Sed is intrepidus profugit ad Gallias, ibi praefectum Gregorium adiit. Ubi autem Gregorius praetorii Galliarum praefectus rerum gestarum seriem apprime novit, actutum rapi ad se turbatum auctores jubet, et de omnibus interim certiore facto imperatore, hunc adhortatur ut haereticis viam ambiendi praecluderet. Sed id frustra fuit (subjicit idem Severus), quia per libidinem et potentiam paucorum cuncta ibi venalia erant. Igitur haeretici suis artibus, grandi pecunia Macedonio data, obtinent ut, imperiali auctoritate praefecto erepta, cognitio [Col. 1000B] Hispaniarum vicario (Marianeno) traderetur, nam jam proconsulem habere desierant [Col. 1000D] Severus Sulpicius, ibid. . Atque, missis praeterea a Macedonio ad Treviros militiae officialibus, qui per vim ex ea urbe Ithacium extraherent, eumque ad dirum subeundum haereticorum furorem in Hispanias reducerent, restitit tamen Trevirorum episcopus, qui, fraude comperta, mira animi prudentia atque sacerdotali constantia cum Macedonii imperialium officiorum magistri, tum hujus militiae officialium improbos elusit conatus atque evertit.
3. Inter caeteros igitur catholicae fidei vindices Brittonem Trevirorum episcopum non infimum tenere locum satis arbitror ex mox dictis esse perspectum. De eo enim verba faciens Severus Sulpicius Pritanum appellat. Sed verendum est ne binominis fuerit, aut ne in ejusdem Severi exemplaria, ob quamdam nominum affinitatem, error irrepserit. Nam in illius Ecclesiae tabulis hocce nomen prorsus desideratur; sed aliud parum absimile legimus, [Col. 1000C] Britto nimirum, seu Brittonius, qui anno Domini 374 Valentino concilio subscripsit: Ego Britto episcopus opto vos, fratres, in Domino bene valere. Praeter autem illius urbis Annales, id Bollandus, ad diem 5 Maii indicat, Brittonem inter illius Ecclesiae confessores recensens. Suffragatur Sirmondus in notis ad Valentinum concilium; atque id denique omnes fere scriptores docent, quos inter Blondellus et Tillemontius [Col. 1000D] Tillemontius, tom. VIII pag. 556. .
4. Sed jam minime dissimulanda sunt quae hi duo postremi auctores 219 de episcopo Brittone scripsere, ut forte eidem inter Occidentales episcopos post Damasum papam honoris et jurisdictionis praerogativam vindicarent. Aiunt itaque Trevirorum urbem ob nonnullorum imperatorum sedem ibidem collocatam in tantam honoris et potentiae amplitudinem pervenisse, ut etiam illius episcopi, aliis, sive in synodis, sive in publicis actis, praecellerent. Ea autem de causa subjiciunt Trevirorum urbem primas non tantum in Gallias obtinuisse, sed in Hispanias et Angliam; ibidem [Col. 1000D] aut imperatorum praefectus, aut etiam ipsi imperatores, cum in Galliis versabantur, commorari consuevere; quibus rationibus Orientales Patres adducti, in epistola ad Romanum concilium anno Domini 382 scripta, auctore Theodoreto [Col. 1000D] Theod. lib. V Hist. cap. 9. , Brittonem Trevirensem immediate post Damasum et Ambrosium collocant, illumque ante Aquileiensem, Thessalonicensem et Syrmiensem episcopos statuunt, ut nimirum ea agendi ratione, cum illius virtutem, tum auctoritatis amplitudinem indicarent. Lepidum profecto et fabulosum commentum! Sed mirum quod propter hanc imperatorum sedem Brittoni supra Damasum atque Ambrosium primatus praerogativam non asseruerint. [Col. 1001A] At quam frigida sit ejusmodi ratiocinatio, nemo non videt. Si quidem episcopalium sedium honor et praerogativae non ex civili quadam temporalium rerum administratione, non ex saeculi potentia, imperatorum praefectis, vel sedibus, aut denique ex ipsis provinciarum consulibus, quae omnia pro temporum varietate innumeris subjacuere mutationibus, ut sacra et profana indicant monumenta, gradus habebant; sed omnino ex earum origine, antiquitate et fundatoribus repetendae sunt.
5. Quod vero ex conciliorum privilegiis Romanorumque pontificum largitionibus et dispensationibus metropolitae jus aliquibus Ecclesiis attributum reperiatur, illud tamen Trevirorum sedi supra caeteras Galliarum, Hispaniarum et Angliae Brittonis aevo datum fuisse, minime demonstrari potest. Immo, si ecclesiasticis monumentis fidem velimus adhibere, dubio procul credendum erit Trevirorum episcopum tum primatus honorem haud obtinuisse supra archiepiscopum Viennensem, utrumque Narbonensem, [Col. 1001B] Lugdunensem et quosdam caeteros alios Galliarum episcopos, qui ad Valentinam synodum convenere. Britto ille namque, de quo cum Blondello et Tillemontio modo negotium est, decimum quintum habet locum in illius synodi Actis subscribendis. Dicant igitur, amabo, duo illi scriptores, qui novum quasi in Occidente patriarcham supra trium regnorum provincias, quarto labente saeculo, delineare et confingere allaborant, cui potius fidem adhibere debeamus, Brittoni ipsi videlicet, qui ob suam sedem tantis ornatus praerogativis describitur, an vero conjecturis quibus forte ad Romanae sedis jura elevanda aliqui insistere possent? Nemo sanae mentis umquam sibi confinget tanti honoris et auctoritatis episcopum, decimo quinto sedisse loco, dum concilium illud in Gallia Transalpina, Allobrogum urbe, Viennensi archiepiscopatui subjecta, celebrabatur. Jam vero et Britto ipse post Justum Viennensem episcopum iis actis subscripsit.
[Col. 1001C] 6. Sed ad Orientalium epistolam a Theodoreto laudatam quod attinet, quid aiunt post Damasi et Ambrosii nomina illud statim Brittonis offendi? Sed rogo: Estne is Trevirorum episcopus? Nullibi id Theodoretus affirmat. Immo Henricus Valesius eum Capuanum episcopum fuisse suspicatus est [Col. 1001D] Henricus Valesius, in notis ad Theodoreti epistol. . Sed rem definire impossibile reputamus, cum Romanae illius synodi Acta a Damaso coactae jam integra in Conciliorum collectione non asserventur, et episcoporum subscriptiones jamdiu interciderint. At dabo hunc Brittonem eumdem Trevirorum episcopum fuisse. Ergo tam solidum ex ea Orientalium episcoporum epistola deducitur ne argumentum, 220 ut hujus sola male confecta aut descripta epigraphe tanti momenti quaestionem definiat? Retulitne eam Theodoretus quemadmodum in suo autographo descriptam reperiit? Aut Orientales illi Patres de Occidentalium sedium ordine vel optime edocti, vel eum, nihil immutantes, fideliter persecuti sunt? Quis alterutrum affirmabit? Nam imprimis Orientales illi, qui Constantinopolim [Col. 1001D] in concilio convenerant, Romanae Damasi synodo, quae tum agebatur, detrectarunt interesse, se excusantes, post tot innumeras gravissimasque aerumnas Arianorum furore exhaustas, tam longum et laboriosum iter arripere non posse, ut Romam venirent. Ea de causa tres episcopos legatos ad Damasum et Romanam synodum mittunt, Cyriacum, videlicet, Eusebium et Priscillianum, qui secum laudatam a Theodoreto epistolam detulere. Illis ergo Orientis Patribus, cum ordo, quem Occidentales episcopi in Romano concilio tenuere, tum horum numerus prorsus erant ignoti. Et idcirco nonnullorum nomina dumtaxat descripsere, caetera autem generali hac formula concludentes: Et caeteris sanctis episcopis in [Col. 1002A] celebri urbe Roma convocatis. Nihil denique dicam de suspecta Theodoreti fide in veterum monumentis recensendis, cum jam Baronius atque alii merito eum de consimilibus fraudibus insimulent. Sed eam fraudem longe abesse a Valentini concilii Actis jam Sirmondi studium indicat. Eadem quippe vir doctus, ex codd. mss. Remen., Lugdun., Anicien., Fossat. et tribus aliis collegii Paris., societ. Jesu, collect. Isidorianae, ut castigatius lucem aspicerent curavit. Eos autem codd. ante 900 annos conscriptos arbitratus est. Quare eorumdem archetyporum exemplarium summa consensio omnem prorsus fraudis suspicionem eripit, ut nobiscum eruditi judicabunt.
Age vero nunc ad Priscillianum et Ithacium revertamur. Macedonii itaque hujusque officialium conatibus per Prittanium, seu Brittonem episcopum elusis, simulque occluso aditu, ne ex urbe Trevirorum Ithacium in Hispanias reducerent, gravis rumor oboriri coepit Clementem Maximum intra Britannias sumpsisse imperium, ac brevi in Gallias erupturum. Ita [Col. 1002B] tum Ithacius statuit, licet rebus dubiis, novi imperatoris adventum exspectare, interim sibi nihil agitandum. Nec aliter quidem, quam fama pertulit, res contigere. Nam anno Domini tercentesimo octogesimo tertio jam inchoato, idem Maximus imperialium copiarum in Britannia dux, tyrannidem arripiens, a suis militibus imperator acclamatus est, et transmittens exercitum in Gallia ab infensis Gratiani legionibus imperium sibi corroborat [Col. 1001D] Severus Sulpicius, Hist. l. II. . Haec ex Victore et Zosimo [Col. 1002D] Victor, in Gratiano; Zosimus lib. I. scribit Baronius, tom. IV, ad Christi annum 383.
1. Gratiano imperatore superstite, et Macedonio imperii negotia agente, episcopis catholicis et Ithacio potissimum nulla spes superesse potuit, ut Priscillianistarum everteretur impietas et audacia. At statim [Col. 1002C] quam Galliarum legiones Gratiano infensae, cum in Britannia, tum in aliis regionibus Maximum imperialium copiarum ducem, imperatorem renuntiarunt, jam eorumdem Priscillianistarum causa deterior facta usque ad exitium perducta est. Quale vero fuerit Maximi ingenium, summatim veluti Gilda, cognomento sapiens, descripsit, dicens: Maximus, callida primum arte potius quam virtute finitimos quosque 221 pagos vel provincias contra Romanum statum retia perjurii mendaciique sui facinoroso regno advectans, et unam alarum ad Hispaniam, alteram ad Italiam extendens, et thronum iniquissimi imperii apud Treviros statuens, tanta insania in dominos debacchatus est, ut duos imperatores legitimos, unum Roma, alterum religiosissima vita pelleret. Profecto igitur Treviros Maximo, ibique imperiali sua sede stabilita, Ithacius de omnibus, quae a Priscillianistis, a catholicis Patribus, a Gratiano hactenus gesta fuerant, novum imperatorem edocere non distulit. Tum enim Gratianus non amplius erat superstes; nam is, a suis desertus, [Col. 1002D] forte ob nimiam lenitatem in Priscillianistas adhibitam, per Andragatii ducis dolum, apud Lugdunum, octavo kal. Septembris, anno 383, occisus est [Col. 1002D] Marcellinus; Socrates, lib. V cap. 11; Sozomen., VII, c. 13. . Interim Maximus, ne Ecclesiae rebus videretur infensus, easque in dies magis turbari sineret, haereticorum judicium ecclesiasticis pastoribus in unum Burdigalae coituris commisit. Ea de causa, ait noster Severus Sulpicius: Datis ad praefectum Galliarum atque ad vicarium Hispaniarum litteris, omnes omnino, quos labes illa involverat, deduci ad synodum Burdigalensem jubet. At ubi ad synodum convenere, primus coram judicibus Instantius se sistens, causam dicere jussus, cum nec ab objectis criminibus se posset purgare, PP. in eum animadvertunt, et episcopatu [Col. 1003A] indignum esse pronuntiant. Quae Priscillianus advertens, et deteriorem causam habere sibi conscius, statim ad Maximum imperatorem appellationem interposuit, ut sacri conventus judicium eluderet. Hisce fere verbis idem Severus historiam describit, qui praeterea molli brachio concilii Patres objurgat, subjiciens: Priscillianus vero ne ab episcopis audiretur, ad principem provocavit. Permissumque id nostrorum inconstantia, quia aut sententiam in refragantem ferre debuerant, aut si hi ipsi suspecti habebantur, aliis episcopis audientiam reservari, non causam imperatori de tam manifestis criminibus permittere [Col. 1003D] Forte alludere voluit ad Nicaenum canonem, vel ad Sardicenses, in quibus sermo est de renovando judicio in episcoporum causis, cum episcopi qui jam judicarunt suspecti habentur. . Ita omnes quos causa involverat ad regem deducti. Ne modo vero extra scenam agere videamur, de violatis Ecclesiae juribus hic disserere prorsus dissimulamus. Severi Sulpicii testimonium nos annotasse dumtaxat sufficiat, ex quo nonnisi stolidi aut caecutientes inficiari poterunt Ecclesiam a suis incunabulis usque veluti sacrilegas eas appellationes exhorruisse, quas tamquam ab abusu licitas esse, nimis audacter et temere, elapso [Col. 1003B] saeculo, unus Maiemburgus propugnavit [Col. 1004D] Euseb. Caesar. lib. VII c. 26. V. nostram editionem, tom. I, pag. 445. Rufinus, lib. I Hist. Eccl, c. 2, in eadem nostra edit. tom. II, pag. 3. .
2. Maximus igitur, qui omnia imperii jura per fas et nefas tyrannice verterat, posthabita atque despecta tum Aureliani, tum Magni Constantini agendi ratione, etiam ab hoc judicandi munere non abhorruit, sed illud actutum sibi vindicavit. Hoc vero tamquam gravissimum facinus sanctissimi episcopi, quos inter Martinus Turonensis, reputantes, enixe imperatorem exorabant ne capite in haereticos animadverteret; sed, de sacerdotum sententia contentus, eos e suis episcopalibus sedibus juberet extrudi. Primo quidem in hanc sententiam Maximus propendere videbatur, immo et in eam, Martini Turonensis praesertim hortatu, jam descendisse, Severus Sulpicius asseverat. Sed cum Ithacius tunc strenue nimis accusatoris partes obiret, et gravi odio in reos furens apud imperatorem pro horum morte instaret, cum negotium in ancipiti adhuc versaretur, episcoporum catholicorum coetus in duas factiones scissus est, [Col. 1003C] altera alteri communicare detrectabat. Prior enim prudenter et sancte infelicium sanguine abstinendum contendebat. Sed altera saevior et immitior, 222 ut crimina morte diluerent expetebat. Rebus igitur ita pendentibus, saeculi tribunal eam cognoscere causam distulit, quoad usque Treviris S. Martinus commoratus est; hunc enim benigne et perhumaniter Maximus excipiebat, tantaque reverentia et honore prosequebatur ut e Trevirorum urbe discessurus ab ipso sponsionem elicuerit nihil cruentum in reos constituendum. Rerum tamen exitus sponsionem protinus elusit. Nam imperator per Magnum et Rufum Hispaniarum episcopos depravatus, et a mitioribus consiliis deflexus, causam praefecto Evodio permisit, viro acri et severo, qui Priscillianum gemino judicio auditum convictumque maleficiis, nec diffitentem obscenis se studuisse doctrinis, nocturnos etiam turpium feminarum egisse conventus, nudumque orare solitum, nocentem pronuntiavit, redegitque in custodiam donec ad principem referret. Episcoporum autem, qui Maximum depravaverant, [Col. 1003D] cum nulla apud veteres mentio occurrat, haud eorum sedium nomina referre possumus. De quodam Rufo episcopo dumtaxat in S. Martini Vita legimus, hunc juvenis cujusdam astu Eliam et Christum se appellantis et confingentis ita fuisse elusum, ut tamquam Dominum adoraret. Propter quod eum postea ab episcopatu dejectum vidimus.
3. Quod vero ad male inchoatum ab Evodio in Priscillianistas judicium attinet, minime verendum est cruentum exitum contra imperatoris fidem Martino datam non obtinuisse. Siquidem prioris capitis inquisitione jam facta, reorum confessione pariter audita, atque in carceribus ipsis facinorosis detentis, [Col. 1004A] nihil aliud supererat quam ad jurium apices accusatores coram reis accire, ut, roborata absolutaque quaestione, imperator tandem sententiam ferret. Tum Ithacius (ait Severus Sulpicius) videns quam invidiosum sibi apud episcopos foret, si accusator etiam postremis rerum capitalium judiciis exstitisset ( etenim iterari judicium necesse erat) subtrahit se cognitioni frustra, callido jam scelere perfecto. Nonnisi ergo ob excitatam in se episcoporum catholicorum invidiam Ithacius a perpetrato facinore abhorrere coepit; sed frustra se a criminum contestatione subductum voluit. Nam Maximus cuidam Patritio fisci patrono Ithacii, vices et accusatoris partes, ut obiret, jussit, quo insistente, Priscillianus una cum Felicissimo et Armenio, qui nuper ad haereticorum partes defecerant, capite damnaretur. Latronianus quoque et Euchrotia, Asarinus et Aurelius diaconus gladio perempti sunt. Mitius tamen cum Instantio actum est. Hunc enim in Sylinam insulam ultra Britanniam exsilio deportarunt, ubi comitem habuit [Col. 1004B] Tiberianum, omnibus bonis antea possessis judicis decreto privatum. Caeteri denique, videlicet Tertullus, Potamius, et Joannes tamquam viliores personae, et digni misericordia, quia ante quaestionem se ac socios prodidissent, temporario exsilio intra Gallias relegati.
4. Eamdem autem caedem anno Domini 385 contigisse narrat Prosper in Chronico ad consulatum Arcadii atque Bautonis, quo tempore Siricius, Damaso jam vita functo, praecedenti anno Ecclesiae catholicae clavum obtinuerat. Sed idem Prosper praeterea addit, sequenti anno, consulibus Honorio et Evodio, Burdigalae quamdam Priscilliani discipulam nomine Urbicam ob impietatis pertinaciam per seditionem vulgi lapidibus exstinctam fuisse. Sed in alio Chronico, quod sub Tironis nomine circumfertur, eam vulgi in Urbicam seditionem Arcadio et Bautonio coss. excitatam fuisse narratur. Jam vero iis omnibus necatis, aut exsilio affectis, religionis et [Col. 1004C] Ecclesiae negotia in praeceps ferri visa sunt. Nam imprimis non solum repressa non est haeresis, quae Priscilliano auctore proruperat, sed confirmata, latius propagata est. Siquidem illius sectatores, qui eum prius ut sanctum honoraverant, postea ut martyrem colere coeperunt. Peremptorum corpora ad Hispanias relata, magnisque obsequiis celebrata eorum funera; quin jurare per Priscillianum summa religio putabatur. 223 Nec vero religio solum in Hispania tam sacrilego sceleratoque cultu labefactabatur, sed in Galliis, magno schismate exorto, etiam ipsi catholici episcopi in duas factiones discesserunt. Alii enim in Ithacio non tantum reprehenderunt, quod is, praeter Ecclesiae morem et lenitatem, laesae fidei reos Ecclesiam exagitantes in capitis causa insectatus fuerat, sed etiam quia a Theognosto episcopo palam damnatus, ab ejus communione se abstinebant. Alii vero, regis metu, Ithacio faventes, ab illius communione minime abhorrebant.
1. Imperatores saeculique principes, tamquam sacrarum legum et religionis catholicae vindices, Ecclesiae rebus afflictis opem et praesidia praestare oportere, ne tyrannus et insaniens haereticorum furor divina mysteria ad exitium perducat, jam ab eruditis omnibus sincere praedicatur. Quapropter non mirum, si Romani pontifices cum primum aliquem imperatorem esse renuntiatum intellexerunt, omni studio ab iis catholicae fidei confessionem expostularunt, [Col. 1005A] sine qua cum iisdem communionem habere detrectassent. Inter vetustissima porro hujus agendi oeconomiae exempla, hoc nobis S. Siricius papa suppeditavit, qui anno 185, post Damasi mortem, ad pontificatum assumptus, a Maximo hanc catholicae fidei confessionem expostulans, is lubenti animo sua epistola facere non detrectavit, quod aequis et christianis principibus semper in more fuit. Quare primo de susceptis pontificiis epistolis habet mentionem, tum sacerdotalis muneris amplitudinem, tum splendidissimae Romanae urbis dignitatem exornans subjicit: Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor habere curam majorem, qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui semper in omnibus conatibus atque successibus Deus fautor affuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, Pater charissime [Col. 1005D] Tom. II Concil., Venetae edit. pag. 1227. . Spondet praeterea se operam daturum ut ecclesiasticas causas ejusdem [Col. 1005B] Ecclesiae sacerdotes pertractent, cum potissimum tunc ageretur de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse S. pontifex commemoraverat, et propterea idem Maximus legitimorum imperatorum exemplum affectans, ait: Quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Cui quippe quaestioni ut Galliarum et caeteri episcoporum qui intra quinque provincias commorabantur opportune interesse possent, conventum in qua elegerint urbe constituendum decernit, ut, iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit judicetur. Praeclarum postremo sincerae suae fidei testimonium daturus, narrat Pontifici quemadmodum ipse, ex Britannia Treviros adveniens, multorum sceleratorum ita inquinatam et labe pollutam religionem repererit atque deprehenderit, ut, nisi (ait) nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, [Col. 1005C] ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, 224 et vix sananda postea vitia concrevissent. Quid autem superstitionis et impietatis Priscillianistae, quos ibidem Maximus Manichaeos appellat, admiserint, non argumentis (subjicit) neque suspicionibus incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas quam ex nostro ore cognoscat; quia hujusmodi non modo factu turpia, sed etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus [Col. 1005D] Tom. II Concil., pag. m. 1227. . Cum hac epistola ergo totius quaestionis inquisitionisque Acta Maximum Tyrannum ad Siricium misisse, omnino constat.
2. Quid autem ad haec rescripserit, aut ex iis Actis S. pontifex judicaverit, hactenus ex nullo Christianae rei monumento erui potest. Illud unum dumtaxat tamquam certissimum contra recentiores quosdam dogmatistas intelligimus: videlicet, Romanos pontifices indirectam saltem in catholicos reges potestatem exercuisse. Non enim Siricius papa de Maximi imperatoris fide percunctatus fuisset, non scripto [Col. 1005D] ejus professionem expetivisset, nisi a supremo sacerdotii munere judicandi auctoritatem obtinuisset, an Maximus jure, vel injuria, aut tyrannice imperium regeret. Sed ea de re alii disserant. Nos interim animadvertimus hoc eodem anno Ithacianae factionis episcopos Treviris in concilium coivisse, ubi, aliis sanioris consilii episcopis etiam advenientibus, illi apud Maximum agebant, ut, lata prius in Ithacium a Theognosto episcopo, anathematis et depositionis sententia in irritum missa, hunc tamquam insontem absolverent, nec cuiquam liceret communionem eidem denegare. Synodum adire auctoritas Martinum compulit, qui, a magisterii officialibus circumventus, primo spopondit se cum Christi pace Treviros venisse. Tum imperiale palatium ingressus, et ipsius [Col. 1006A] Maximi minis territus, tum denique Felicis episcopi Trevirensis ordinationi se sistere cum deberet atque voluisset, per horam dumtaxat cum haereticis Ithacio faventibus communicare compulsus est. Sed ut eam communionem scripto firmaret, nullo terrore, aut minis potuit induci. Postero die se inde proripiens (ait Severus in Dialogis) cum revertens in via moestus ingemisceret se vel ad horam noxiae communioni fuisse permixtum . . . . . ille subsedit causam doloris et facti accusante ac defendente invicem cogitatione pervolvens, astitit ei repente angelus: Merito, inquit, Martine, compungeris, sed aliter exire nequisti, Repara virtutem, resume constantiam, ne jam non periculum gloriae, sed salutis incurreris. Itaque ab illo tempore satis cavit cum illa Ithacianae partis communione misceri. Caeterum noxiae illius communionis causa, tardius quam solebat divinam opem et praesidia pro patrandis miraculis obtinuisse, ipse jam expertus est, cum quibusdam daemone correptis cuperet mederi. Sexdecim postea vixit annos, nullam synodum adiit, ab omnibus [Col. 1006B] episcoporum conventibus se removit. Ita illud caput claudit Severus Sulpicius laudato dialogo [Col. 1006D] Sev. Sulp. dialogo 3, cap. 15. .
3. Nos vero antequam de hujus emortuali anno verba faciamus, minime silentio eam cladem premere possumus, quam Maximus imperator ex concilii Trevirensis sententia in haereticos per Hispanias grassantes excitavit, cum tribunos summa potestate armatos illuc mittere decrevit, qui et haeretica labe inquinatos inquirerent, et deprehensis vitam et bona adimerent. Sed illud decretum ecclesiasticae lenitati prorsus repugnans, atque ira odioque maximo cum abundaret. Martini animum internis cruciatibus torquebat. Etenim absque ulla haesitatione, per maximam tribunorum avaritiam atque libidinem, non scelestos dumtaxat sacrilegosque exagitandos, puniendos atque necandos esse intelligebat, sed ipsos catholicos et sanctorum etiam turbam depopulandam, cum parvum omnino discrimen sit inter hominum genera. Etenim (ait Severus Sulpicius) tum solis [Col. 1006C] oculis judicabatur, cum quis pallore potius aut veste haereticus aestimaretur. 225 Haec ergo Martino concilium advenienti maxime displicebant. Idcirco nil mirum, si post Trevirensem synodum se ab ejusmodi coetibus in posterum abfuturum religiose statuerit, iisdemque quoad usque vixerit interesse recusaverit [Col. 1006D] Idem. ibid .
4. De hujus vero sancti viri emortuali anno summa (ait Dionysius Petavius) veterum scriptorum dissensio est. Gregorius Turonensis, cap. 46, Caesario et Attico coss. obiisse narrat media nocte quae Dominica habebatur. Hic annus porro (subjicit idem Petavius) est 397. Verum eo anno littera Dominicalis fuit D, proinde Novembris 11 erat 4 feria, non Dominica. Sigibertus, quem Annales Ecclesiastici sequuntur, annum 402 addicit. At eo anno littera fuit E, Novembris 11 feria 3; aut ergo anno 400 obiit, quo littera Dominicalis erat A C, Novembris 11 feria prima, aut anno 401, quo fuit secunda feria. Si prius amplectimur, mortuus erit illa nocte quae Dominicam antecessit; [Col. 1006D] si posterius placet, ea nocte quae Dominicam excepit. Annum 401 suadet Severus Sulpicius, qui dialogo laudato scribit, ut vidimus, Martinum sexdecim annis vixisse post consulatum Evodii, qui incidit in annum 386, a quo sextus decimus annus est Christi 401. Gregorius vero Turonensis, lib. II cap. 43, annum 400 designat dum Clodovaeum ab obitu Martini anno 112 mortuum esse scribit, qui excessit anno Christi 511. Rem ita describit eruditissimus Dionysius Petavius, Rationarii Temporum parte II cap. 13, cujus conjecturis nihil nostro studio accessit. Sed tum jam Maximum Tyrannum malo fine apud Aquileiam periisse certissimum est. Is enim, a Theodosio et Valentiniano superatus, spoliatus (ut ait Prosper in Chronico) indumentis regiis sistitur, et capite damnatur. [Col. 1007A] Cujus filius Victor eodem anno post paucos dies ab Arbogaste in Galliis interfectus est. Andragatius autem (subjicit Petavius) [Col. 1007D] Rat. Temp. part. I lib. VI cap. 8. se in mare praecipitavit. Horum necem Idatius et laudatus Prosper ad Theodosi II et Gynegii referunt consulatum, qui juxta Ecclesiae tabulas est Christi annus tercentesimus octogesimus octavus.
1. Jam vero rerum ordinem prosecuti, silentio haudquaquam premere possumus, quarto labente Ecclesiae saeculo, ita Priscillianam percrebuisse pestem, ut non tantum vulgi homines, sed viri olim pietate et dignitate clarissimi ab eadem labefactarentur. Ad cujus haereseos mala cum catholici episcopi animadvertere cogerentur, ita eorum animus conficiebatur, ut non semel in unum convenire debuerint. Primo enim, cum eam in haeresim hujusque sectatores libellarem, [Col. 1007B] ut aiunt, direxerunt sententiam. Sed ubi, aut quando convenerint, difficile est judicare. Verum ante Toletanam synodum, quae nunc exstat, Hispanos episcopos aliud concilium habuisse, ipsi Toletani novemdecim PP. in suae synodi praefatione hisce verbis perspicue indicant: Omnes decem et novem isti sunt, qui et in aliis gestis adversus Priscilliani sectatores et haeresim quam astruxerat libellarem direxere sententiam. Veteri hac Latinorum loquendi formula Toletani PP. ad innuendam damnationis sententiam non verbis tantum prolatam, sed scripto et palam editam, forte usi sunt. Ad hanc porro in judiciis ferendis Hispaniarum episcoporum agendi rationem minime adverterunt Tillemontius, Sirmondus, Pagius, Severinus 226 Binius, Aguirre, et caeteri omnes qui de quarti saeculi Hispanicis ecclesiasticisque judiciis agentes, nec unum prorsus verbum habent de concilio illo quod ipsi Toletani PP. paulo prius habuisse affirmant. Immo id potissimum ex [Col. 1007C] omnium sententia praestare quidem debuisset novissimus scriptor Cajetanus Cenni, qui sibi agere proposuit: De Judiciis Ecclesiae Hispaniarum per saeculum quartum [Col. 1007D] Tom. I, diss. de Antiquitate Eccl. Hisp. pag. 147 et seq. . Vel Franciscus Gervesius Urgellensis presbyter, qui anno elapso hic Romae de Priscillianistarum historia bipartitam dissertationem prelo commisit. Sed ambo clarissimi doctissimique viri alium et alium scribendi scopum cum sibi assumpsissent, tantum otii illis haud esse potuit, ut singula annotarent. Nam D. Cajetanus Cenni, Romanorum pontificum supremae in totius orbis Ecclesias auctoritatis et asserendae et propugnandae studio cum ageretur, contra Dupinium aliosque huic similes theologos calamum stringens, ita potissimum huic scopo erat intentus, ut ad concilii Toletani primi Acta aut non attenderit, aut omnino lustrare praetermiserit. Scriptor vero posterior summatim dumtaxat Priscillianistarum originem, incrementum et exitium, ordinata quadam methodo indicare in votis habuit, caeteris omissis quae ad rem suam non pertinere [Col. 1007D] arbitrabatur [Col. 1007D] Franciscus Gervesius, de Hist. Priscillianistarum, parte posteriori, pag. 71. .
2. Patruinus igitur cum caeteris decem et octo Hispanis episcopis, habita ratione ad impia Priscilliani et hujus sectatorum dogmata, haec eadem, ut aequum erat, scripta in tabulis sententia proscripsere; tum deinde, paucis elapsis, ut credibile est, annis, iterum in Toletanam urbem convenire voluerunt, ut ea quae ad ecclesiasticam disciplinam, quae ad scandala, quae ad schisma tollendum, quae denique ad summam concordiam firmandam necessaria videbantur, definirent. Quare considentibus presbyteris, astantibus diaconibus, et caeteris qui intererant concilio [Col. 1008A] congregatis, Patruinus episcopus dixit: Quoniam singuli coepimus in Ecclesiis nostris facere diversa, et inde tanta scandala sunt, quae usque ad schisma perveniunt, si placet, communi concilio decernamus quid ab omnibus episcopis in ordinandis clericis sit sequendum. Sed mihi hujus Toletanae synodi Acta et canones legenti, eosque ad Siricii papae epistolam Himmerio Tarraconensi caeterisque Hispaniarum episcopis datam exigenti, compertum est haec omnia ita inter se concinere, ut illi PP. nihil aliud sequendum decreverint, nisi ea quae summus pontifex jam 385 apostolica auctoritate ipsis observandum mandaverat, vel ea quae in Nicaena synodo de ordinationibus jam pridem fuerant constituta. Quae res cum innuat Hispaniarum episcopos in Ecclesiae judiciis ferendis Romanam semper consuluisse sedem, nec ab ejus umquam regulis resilire ausos fuisse, merito nos in admirationem trahit, quod praecedentes laudati scriptores talem tantumque horum monumentorum consensum similitudinemque non animadverterint, aut annotare [Col. 1008B] neglexerint. Nec enim ut hos, alioqui eximios et de litteraria optime meritos, scriptores contumeliose laedamus, sed ut argumentorum quae ipsi contra novatores adducunt vim et pondus augeremus, haec referre debuimus.
3. Interim vero ad hujus Toletani primi concilii tempus, variasque in eo excitatas quaestiones, et genuina Acta, quod attinet, inter Ecclesiae scriptores minime convenit. Baronius imprimis istud concilium non nisi quarto sancti Innocentii pontificatus anno, qui quadringentesimus et quintus Christi est, coactum fuisse asseverat, ea nimirum persuasione ductus, quod ad hujus synodi PP. ipse Innocentius eam epistolam scripserit, quae sequentem epigraphem praesefert: Innocentius ad episcopos synodi Toletanae. Et quamvis Baronii conjecturis ipsa Toletani concilii Acta repugnent [Col. 1008D] Baronius, tom. V, ad Christi annum 405, pag. 235. , 227 quorum inscriptio haec habet: Concilium Toletanum novemdecim episcoporum tempore Anastasii, Honorii et Arcadii, Stilicone consule [Col. 1008C] habitum aera 438, anno Domini 400, Patrono episcopo praesidente sub die septimo idus Septembris; tamen errorem in hanc irrepsisse, nec ad primum, sed ad secundum Stiliconis consulatum, qui in laudatum annum 405 incidit, Acta illa esse referenda contendit. Ita ergo Innocentianae illi epistolae Baronius insistit, ut, laudato hoc Toletanae synodi titulo et inscriptione neglecta, non Patruini praesidis nomen, non Hispanicam aeram, non Anastasii pontificatum, non quadringentesimi anni Christianam epocham esse probandam duxerit. Sed jam doctum virum allucinari non tantum omnia edita et manuscripta exemplaria patefaciunt, sed et ipsa sancti Innocentii papae epistola. Quid? In ea quippe S. pontifex de illa synodo loquitur in qua Gregorius Emeritensis in Patruini locum fuerat suffectus, cujus Gregorii querimonias audiri jubet. At Toletanae synodo, de qua nos agimus, Patruinus adhuc vivens interfuit, immo et praefuit, ut ex tota illa Actorum serie ipse lector intelliget. Contra vero illius epistolae capite de Patruino [Col. 1008D] ita scripsit Innocentius: Gregorii etiam Emeritensis episcopi, qui in locum Patruini venerabilis recordationis est ordinatus, querela, si qua est, audiatur, et si contra meritum suum passus est injuriam, in invidos honoris alterius vindicetur, ne posthac in quemquam bonorum spiritus factionis insurgat [Col. 1008D] Epistola haec inter Innocentianas exstat, tom. III Conciliorum Generalium, pag. mihi 41. . Quae sane verba clare multos Hispaniae scriptores de errore convincunt, quorum alii Patronum, seu Patruinum Toletanae synodi praesidem, Toletanum antistitem, alii Bracarensem fuisse existimarunt; ex iis enim verbis apparet quod illis in mentem non venerat, videlicet Emeritensem episcopum fuisse, [Col. 1009A] cui jam defuncto Gregorius quinquennio post successerat.
4. Longe ergo nobis aliam disserendi rationem esse oportuit, qui Innocentianam illam epistolam non ad primam Toletanam synodum, sed ad alteram esse referendam judicamus. Id jam pridem Sirmondus, Pagius, Petavius, Severinus Binius, Tillemontius aliique scriptores, quamvis non iisdem rationibus et conjecturis adducti, monuerunt; quorum alii Toletanam primam synodum vel in Christi annum 399, vel in sequentem rejiciendam esse rationabilius docuerunt, de qua nos luculentius disserere praetermittimus, cum jam difficilius aliud quidpiam et obscurius nobis expediendum supersit: earum rerum videlicet inquisitio quae hujus primae Toletanae cogendae synodi Patrono, seu Patruino occasionem dedere. Multas porro gravissimasque causas fuisse illius aevi monumenta quae supersunt nobis persuadent; quas recensere cum Ecclesiae scriptores hactenus neglexerint, [Col. 1009B] nos percurrere cogimur, ne in oscitantiae aut nimiae conniventiae notam incidamus. Illius itaque in Toletana urbe concilii habendi causam principem schisma quoddam gravissimum ex Priscilliana ortum haeresi fuisse, notum et perspectum omnibus esse volumus. Fuerit vero illud idem quod Ithaciana factio excitaverat, an potius aliud, non satis perspicue evinci potest: unum dumtaxat notissimum aeque ac certissimum, ita ecclesiasticas Hispaniarum provinciarum res quoad dogma, quoad mores, quoad disciplinam ex illa Priscilliana lue turbatas et labefactas fuisse, ut episcopi etiam ac caeteri clericalis ordinis ministri, a SS. Patrum regulis abscedentes, quod magis eorum studiis favebat sequerentur. Tanta quippe eos inter erat animorum discordia et dissimilis agendi ratio, ut sine ullo prorsus delectu poenitentes susciperent, conjugali vinculo alligatos, vel concubinas habentes filiosque procreantes, ad majores sacros ordines promoverent; Bigamos et saeculari militiae addictos, servosque dominis obligatos, ad ecclesiastica ministeria [Col. 1009C] assumerent. Alii cum sacrilegis et anathemate percussis libere communicabant; alii a propriis 228 recedentes Ecclesiis, unde egressi fuerant, sub depositionis poena redire non cogebantur. Alii denique, vel religiosarum puellarum familiaritate, vel sacra synaxi abutebantur, episcoporum presbyterorumque defunctorum superstites uxores sibi conjugio adjungebant, atque in tot tantaque alia non minoris momenti facinora prolabebantur, ut non tantum canonum sanctiones ex malorum abusu, sed et ipsa divina apostolicaque praecepta pessum abirent. Sed et de iisdem rebus paulo ante aliud a Lusitanis habitum fuisse concilium sequentia prioris illius capituli seu canonis evidentissime nobis indicant. Placuit (aiunt Toletani PP.) ut diacones, si vel integri, vel casti non sint, et continentis vitae, etiamsi uxores habeant, in ministerio constituantur; ita tamen, ut si qui etiam ante interdictum quod per Lusitanos episcopos constitutum est incontinenter cum uxoribus suis vixerint, presbyterii honore non cumulentur. At hujus Lusitani concilii [Col. 1009D] decreta seu interdicta praetereamus. Illius quippe Acta ab eruditis desiderantur, nec cardinalis Aguirre Hispanicarum rerum diligentissimus collector disertius quidquam de iisdem describere potuit.
5. Alteram igitur Toletani illius concilii causam expediamus. De ea quidem celebriores scriptores verba fecerunt, quos inter Tillemontius et Paschasius Quesnellus locum habent; qui potissimum in praesens nobis agere instituentibus de Symphosio episcopo, de Dictinio, aliisque clericalis ordinis hominibus, qui ex Priscilliana redeuntes haeresi, Ambrosio et Romano pontifice agentibus, a Toletanae primae synodi patribus in communionem suscepti [Col. 1010A] sunt, negotium facessunt. Et primo quidem totius controversiae nodum cum in multis situm esse deprehendamus, ut facilius dubia a certis et falsa ab authenticis secernamus, varia opus est praemittamus.
Primum videlicet Symphosium cum aliis undecim episcopis anno Domini 381 Caesaraugustano subscripsisse concilio, Priscillianoque et hujus dogmatibus anathema dixisse, ut ex hujus concilii Actis intelligitur. Quamvis revera, si unicum dumtaxat Caesaraugustae fuisse coactum concilium dicamus, a caeterorum PP. illorum communione se subduxisse credendum erit, ut suo loco dicturi erimus. Non igitur tum ea lue nefanda certo poterat labefactari Symphosius. Neque de hac haeresi, palam saltem, is fuerat postulatus Christi anno 385, cum videlicet Priscillianus hujusque socii, Maximi tyranni decreto, vel capitis, vel exsilii poena mulctati fuere. Severus quippe Sulpicius, qui lib. II Hist. rem totam describit, haereseos utique auctoris et sociorum nomina in catalogum redegit, nulla prorsus Symphosii facta mentione. [Col. 1010B] Quod argumenti genus, tamquam ex scriptoris silentio depromptum, quamvis aliis in rebus imbecillum, parvique pendendum ducamus, illud tamen in praesentia maximum robur obtinet, ne Severum Sulpicium de socordiae vel oscitantiae vitio postulandum esse arbitremur. An is celeberrimi hujus episcopi nomen reticuisset, qui aliorum hujus sacri ordinis nomina recensuit, qui Igini, seu Idigini, Cordubensis lapsum post Toletanam synodum annotavit, quique ad plenam earum rerum notitiam alios etiam infimae plebis viros et mulieres expresse nominavit?
Ex quo tertium illud sequitur, videlicet nonnisi post Priscilliani caedem, et Ithaciano jam schismate ingravescente, et Hispaniarum rebus mutatis, ob Maximi tyranni necem, Symphosium in apertam haeresim erupisse. Non igitur ante Christi annum 389 ipse Symphosius tamquam Priscillianista haberi potuit; nec enim debitas corporis poenas evasisset, quas huc illucque per Hispaniae provincias imperialium [Col. 1010C] tribunorum tyrannis, libido et avaritia contra Priscillianam sobolem, capitali etiam adhibita poena, districte exercebat. Ne itaque Symphosium imperialium tribunorum inquisitionem per miraculum evasisse arbitremur, dubio procul 229 fateri oportet hunc ejusque filium Dictinium, Maximo tyranno adhuc in vivis superstite, catholicam fidem exterius saltem simulasse. Sed Maximum vita functum apud Aquileiam cum intellexissent, jam praeconceptum necis subeundae timorem Symphosius et Dictinius excusserunt, et Priscilliana illa dogmata, quae occulto forte hactenus prosequebantur, palam verbis et scriptis, ut latius propagarent, docere coeperunt.
6. De Dictinii porro Operibus inter caeteros agit etiam Augustinus libro contra Mendacium ad Consentium, in quo ubique Priscillianistis excitatis illum Dictinii librum describit, cujus nomen est Libra; eo quod pertractatis duodecim quaestionibus, velut unciis explicatur, tantis (intelligitur Dictinius) extulerit laudibus, ut talem Libram, qua horrendae blasphemiae [Col. 1010D] continentur, multis librarum auri millibus pretiosiorem esse testetur [Col. 1009D] Augustinus, contra Mendacium ad Consentium, cap. 5, tom. VI edit. PP. S. Mauri pag. 330. Videsis ergo hunc Augustini librum in quo non tantum agit de mendacio, quod studiose Priscillianistae semper [Col. 1010D] prosequebantur; verum etiam de rebus ad Dictinium Asturicensem pertinentibus, ut erudite ibidem PP. congregationis S. Mauri annotarunt. . Eo ergo in libro Dictinius dogmatizabat: ad occultandam religionem religiosos debere mentiri. Quod argumenti genus, cum ex sacris Scripturis et harum exemplis deduci auctor contenderet, ipse Augustinus, ut divinarum Scripturarum sanctitati auctoritatique consuleret, omnes excelsae suae sapientiae nervos ad librum illum catholicae pietati maxime injuriosum refellendum atque destruendum adhibuit. Sed et alios Dictinium in Priscillianae haereseos tutelam et praesidium edidisse tractatus, inter caeteros Leo noster asseverat, ut nos ipsi suo loco dicemus.
[Col. 1011A] 7. Interim vero, ne a proposito instituto longius abscedamus, Symphosii ac Dictinii apertum lapsum non ante quintum vel sextum Siricii pontificatus annum revocandum esse certissime arbitramur; quorum quidem impietate a caeteris Hispaniae et Lusitaniae episcopis cognita, et ex Dictinii Operibus, quae omnium manibus terebantur, magis comprobata, catholici ab eorum communione se abstinere coeperunt, et in aliquo, ut arbitror, episcoporum conventu anathemate proscripti fuere. Sed de re tam obscura, cujus veteres scriptores altum servavere silentium, ne in divinationem labamur, verba facere omnino praetermittimus. Sed ad Idatii Chronicon sermonem convertentes, quandonam Symphosius et Dictinius ad catholicorum communionem redierint, paucis explicabimus [Col. 1011D] Consule alteram partem dissertationis a D. Francisco Gervesio Urgellensi presbytero nuper Romanis typis editae; in qua Quesnellum carpit, quod Toletani synodi Acta supposititia esse contenderit. .
8. Idatius itaque, Hispaniarum rerum scriptor accuratissimus, sub Anastasii pontificatu quoddam Toletanum concilium habitum fuisse, atque in eo tum Symphosium, tum Dictinium, aliosque Gallaeciae [Col. 1011B] provinciae episcopos Priscillianam haeresim ejurasse, propriaque manu fidei professione subscripta condemnasse asseverat. Romanae Ecclesiae 37 habetur episcopus Anastasius. In provincia Carthaginensi, in civitate Toleto, synodus episcoporum contrahitur, in cujus gestis continetur Symphosius, et Dictinius, et alii cum his Gallaeciae provinciae episcopis Priscilliani sectatores haeresim ejus blasphemissimam cum assertore eodem professionis suae subscriptione condemnant. Addit praeterea: Statuuntur quaedam etiam observanda de Ecclesiae disciplina, communicante in eodem concilio Ortigio episcopo, qui Gelenis fuerat ordinatus. Sed agentibus Priscillianistis, pro fide catholica pulsus factionibus exsulabat. Mirari profecto oportet nec veteres nec recentiores scriptores ad tam celebre testimonium animadvertisse, sed horum alios, quoad concilii causas, quoad tempus, quoad gesta, in unam, alios in alteram abiisse opinionem. Immo admirationem auget quod hujus vel alterius opinionis assertores [Col. 1011C] non iisdem insistant 230 principiis, cum eorum quilibet, vel propriis studiis indulgeat, vel, quasi divinationibus usus, longius quam par est in re non mediocris momenti abscedat a veritate. Nec enim cum Baronio aut Conciliorum collectoribus hic contendere audeo, qui, in tanta sacrorum monumentorum copia et Christianae rei suppellectile tempus et operam insumentes, omnia collegerunt, disposuerunt, ornarunt, non ita tamen, ut eadem semper oculis suis lustrare potuerint, eademque ad optimae critices regulas redigere. Sed nostra oratio potius eos tangit et urget qui commentaria vel in Baronium, vel in concilia ipsa ediderunt. Pagius enim, Severinus Binius, cardinalis Aguirre, Sirmondus, Baluzius, atque alii eruditi et antiquae rei studiosi scriptores legitimum concilii Toletani tempus definierunt, caetera vero ibidem acta silentio praeterierunt. Tillemontius deinde ad concilii cogendi causas examinandas descendit, multa de Symphosio et Dictinio comminiscitur, cum ad divi Ambrosii epistolas 52, [Col. 1011D] 56, provocat, in quibus nec de Priscillianistis, nec de duobus illis episcopis unicum profert verbum. Cajetanus Cenni octo priorum saeculorum ecclesiasticam historiam illustrandam suscepit, ac praesertim de formis ecclesiastici judicii servatis in Ecclesia Hispana verba facere sibi proposuit. Sed vir doctus vix delibatis iis quae ad Toletani concilii tempus pertinent, caetera silentio prorsus praeterit, amplissimo relicto nobis aliisque campo, quem eidem Dictinii et Symphosii causa aperuerat pontificiae apostolicae sedis auctoritatis tum asserendae, tum propugnandae. Qua in re a proposito sibi scopo minime cessisse certe ii [Col. 1012A] judicabunt qui ejusdem Cenni praefationem percurrerunt.
1. Quamvis hactenus multus fuerim in expendendis Caesaraugustanorum Toletanorumque conciliorum Actis, ad Priscillianistarum causam et condemnationem pertinentibus, tamen nihil me praestitisse arbitror, nisi exactius stylum admoveam in iis describendis quae ad Symphosium et Dictinium episcopos, quondam Priscilliana labe pollutos, spectare videntur. De iisdem enim duobus episcopis aliqui etiam ex recentioribus scriptoribus verba fecere, quos inter principem obtinet locum Paschasius Quesnellus, qui in adornandis sancti Leonis Magni Operibus, nimis suis partibus indulgens, nullo veritatis studio [Col. 1012B] adductus, solam ratiocinandi libidinem secutus, rerum ecclesiasticarum seriem, susquedeque, vertere nisus, veterum monumenta aut oscitanter lustravit, aut in pravum sensum detorsit; et denique veteri Ecclesiae disciplina abolita, novam regiminis et oeconomiae rationem moliri allaboravit. Is namque in notis et observationibus ad S. Leonis Magni epistolam 15 [Col. 1011D] Tom. II Operum S. Leonis Magni, in notis et [Col. 1012D] observationibus ad 15 epistolam, pag. m. 449. disertius Priscillianistarum causam et concilia in eosdem Priscillianistas congregata, tempus quo Symphosius et Dictinius vel in haeresim lapsi sunt, vel in Ecclesiae communionem suscepti fuere, diligentius inquirit. In praeceps sane multa ruerent, quae nos tamquam certa probavimus, si Quesnellianae conjecturae robur haberent. Sed tentabundus imprimis is scriptor incedens, utriusque lapsum, Symphosii nimirum et Dictinii, ante Caesaraugustanum 231 statuit concilium. De qua haeresi infamatus uterque fuit in Caesaraugustana synodo anni 381 adversus Priscillianum, cujus judicium declinasse dicitur [Col. 1012C] Symphosius, in sententia Toletanae I synodo se subducens. Nutare arbitror hocce primum Quesnelli assertum. Nam definitiva illa sententia, quae post concilii Toletani primi acta legitur, ex qua is certe suam hausit opinionem, minime hisce dictis cohaeret. Siquidem animum suspensum in veritatis inquisitione habuisse Symphosium ibidem asseritur, sola tamen una die concilio Caesaraugustano stitisse se, qui postmodum declinando sententiam praesens audire contempserat [Col. 1012D] Exemplar definitivae sententiae translatae de gestis tom. I Concil. pag. 1478. . Qua ratione autem haec cum Priscillianistarum historia cohaerere possint, me omnino latet. Symphosium episcopum Caesaraugustano concilio anni 381 subscripsisse certissimum est. Ad aliud igitur Caesaraugustae habitum concilium laudata verba referri debent, de quo plerique suspicati sunt, sed hujus Acta non exstant. Praeterea quae ibidem subduntur praecedentibus repugnare videntur, nam aiunt: Arduum nobis esset audire jam dictos, litteris tamen sanctae memoriae Ambrosii, quas post illud concilium ad nos miserat, ut, si condemnassent quae perperam [Col. 1012D] egerant, et implessent conditiones quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae sanctae memoriae Siricius papa suasisset) . . . . , magnam nos constat praestitisse patientiam [Col. 1012D] Rescriptum episcoporum Ambrosii, etc., ad Siricium papam, tom. II Concil. pag. 1220. . Totam in suam sententiam hanc transtulit Quesnellus narrationem, minime tamen perpendens an cum caeteris aliis Priscillianistarum historiae certissimis monumentis cohaereret, necne. Si ad memoriam revocemus ea quae in superioribus ex Severo Sulpicio exscripsimus, dissimilem quamdam in Ambrosio agendi rationem in eadem causa deprehendimus. Is quidem Priscillianum, Instantium aliosque hujus sectae viros, [Col. 1013A] qui Caesaraugustanae illi synodo anno 381 se sistere detractarunt; quamvis Mediolanum profectos; non audivit; non recepit; nec pro iisdem recipiendis ullas ad catholicos Hispaniarum episcopos litteras dedit. Qui ergo fieri potuit ut idem Ambrosius post illud idem Caesaraugustanum concilium audierit, receperit, poenitentiaeque agendae conditiones Symphosio episcopo et hujus filio Dictinio atque aliis praescripserit, qui iisdem moribus et vitiis labefactabantur?
2. Sed aliud quidpiam praeterea laudata in narratione est; quod cum Caesaraugustani concilii tempore minime conciliari potest. Ibidem enim sancti Siricii papae pro haereticis poenitentibus recipiendis statuta laudantur, Nec Ambrosius ipse alias conditiones jure praescribere poterat, nisi eas quas apostolica summi pontificis auctoritas decreverat. Recognovit enim ille sanctissimus Mediolanensis antistes, et caeteri illius provinciae episcopi jam in concilio congregati, neminem ab Ecclesia exclusum legitime eam iterum ingredi posse, cui supremus Janitor, S. Petri successor, [Col. 1013B] januam non aperuerit. Propterea Ambrosius ad Siricium cum caeteris in concilio congregatis rescribens, epistolam sic orditur: Recognovimus litteris sanctitatis tuae boni pastoris excubias, qui diligenter commissam tibi januam serves, et pia sollicitudine Christi ovile custodias, etc. Hisce ergo principiis Ambrosius insistens, Hispaniarum episcopis suggerere debuit, ut Symphosium et Dictinium poenitentes ad reconciliationem reciperent, sub illis conditionibus, dumtaxat, quas jam apostolica sedes decreverat. Verum cum Siriciana ejusmodi statuta lucem non aspexerint nisi quadriennio saltem post Caesaraugustanum illud concilium, anno videlicet 385, III idus Februarias, Arcadio et Bautone consulatum agentibus, idcirco mihi numquam persuadere possum Symphonii et Dictinii causam anno 381 in Caesaraugustana synodo fuisse recognitam, ambosque ab illo episcoporum judicio se subduxisse. Nam admissa illa diffamatione quam confingit Quesnellus, 232 tum [Col. 1013C] probata illa subductione a Caesaraugustanorum Patrum judicio anni 381, jam Symphosium et Dictinium, utpote contumaces, necessario ad Burdigalensem synodum accire debebant, cui interesse si detrectasset, parem cum Instantio et Priscilliano poenam solvissent. Quid plura? Maximi tyranni gladium minime evasissent, nec denique ab imperialium tribunorum furore se incolumes praestitissent, ut paulo prius observavimus. Burdigalensis porro synodus illa eodem anno 385 iisdemque consulibus coacta fuit, in qua nihil de Symphosii et Dictinii diffamatione et contumacia dictum fuisse, Severi Sulpicii silentio probatum est.
3. Nos ergo, ut hujusmodi figmentum praecaveamus; affirmare oportebit, vel scribarum imperitia in eam sententiam ista verba irrepsisse: Post Caesaraugustanum concilium, in quo sententia in certos quosque dicta fuerat, sola tamen una die praesente Symphosio, qui postmodum declinando sententiam praesens audire contempserat; vel ad aliud quam ad illud, quod [Col. 1013D] anno 381 coactum fuerat debere referri; hocque nonnisi post Priscilliani, Instantii, aliorumque necem haberi potuisse, nostra quidem sententia est. Cardinalis Aguirre, variis adductus conjecturis, tom. II Concil. Hispaniae, praeter illud primum Caesaraugustanum concilium, aliud anno 383 ibidem celebratum asseverat, cui nos subscribere haud possumus, qui serius illud coactum fuisse contendimus. Verum quam vis multis obvolutum tenebris istuc negotium sit et videatur, tamen caetera, quae in laudato illius definitivae sententiae exemplari subduntur, magnum lumen ad veritatem propius attingendam suppeditant. Legitur namque Symphosium, sancto Ambrosio praesente et audiente, eas conditiones acceptasse et posuisse, videlicet a recitatione eorum qui dicebantur martyres jam recessisse et perpetuo recessurum; Dictinium vero [Col. 1014A] ecclesiastica obtenta pace, presbyterii locum tenere, nec accipere honoris augmentum, ut jam papa Siricius priori sua epistola de lapsis poenitentibus decreverat. Plane ergo omnes illorum conjecturae ruunt qui Symphosium et filium ejus Dictinium ante Priscillianistarum caedem lapsos esse contendunt. Cujus caedis gesta referens Severus Sulpicius causam fuisse ait, ut non solum non repressa fuerit haeresis quae illo auctore, proruperat, sed confirmata, latius propagata est. Namque sectatores ejus, qui eum prius ut sanctum honoraverant, postea ut martyrem colere coeperunt. Peremptorum corpora ad Hispanias relata, magnisque obsequiis celebrata eorum funera. Caeso itaque Priscilliano et sociis, catholica religio impie magis et superstitiose foedari coepit, cum videlicet tamquam veri martyres haberentur et colerentur ii quos ob graviora scelera saeculi gladius interfecerat.
4. Ex cujus facti novitate ita ecclesiasticae res perturbatae fuere, ut plurimi sanctioris vitae episcopi ab illo judicii et vindictae genere maxime abhorrentes, [Col. 1014B] quasi Priscilliani causam tueri videbantur, cum caedium auctoribus, Ithacio videlicet et caeteris, communione denegata, anathemate dicto episcopalibusque sedibus spoliatis, tam grave cruentumque facinus exhorrebant. Ab illo enim catholicorum schismate Priscillianistae occasionem arripuere magis atque magis suam sectam propagandi, cum caesorum cadaveribus sacros martyrum honores vindicarent, impiamque eam consuetudinem inter se ipsos et in Ecclesias inducentes, ut horum nomina inter aliorum martyrum memorias divinis in persolvendis officiis recitarent [Col. 1013D] Augustinus, lib. contra Mendacium cap: 5. . In ejusmodi quippe amentiam cecidit Symphosius, a multis deceptus et circumventus, quemadmodum illius definitivae sententiae exemplaria patefaciunt. Ex Priscilliani autem dogmatibus duo dumtaxat profitebatur Symphosius: alterum innascibilem esse Deum, alterum vero duo rerum aspectabilium principia reperiri. Nullis tamen libris apocryphis, aut novis scientiis, quas Priscillianus composuerat Symphosius umquam usus [Col. 1014C] est, quamvis Dictinius epistolis aliquantis pene lapsus, quas omnes suas professione 233 condemnans, correctionem petens, in Toletano illo concilio veniam postulavit. Haec itaque omnia tantam apud nos vim habent, ut nulla prorsus ratione in Quesnelli sententiam adducamur, ut videlicet arbitremur Symphosium anno 381 in Caesaraugustana illa synodo diffamatum, et veluti Priscillianistam se ab illorum Patrum judicio subduxisse. Vix enim ecclesiasticae reconciliationis donum sibi promereri potuisset, si novemdecim annorum spatio (quale inter illud et istud Toletanum concilium intercessit) pertinax in sua contumacia perstitisset.
5. Jam vero ad alia gradum faciamus, quae ob veterum monumentorum jacturam aeque obscura et multis difficultatibus implexa sunt: Ambrosium itaque, veluti pacis et reconciliationis sequestrem, a Symphosio et caeteris qui lapsi erant interpellatum fuisse, jam inter omnes cum veteres tum recentiores scriptores convenit. Non ita tamen exploratum est [Col. 1014D] quo anno istos Mediolanum profectos Ambrosius receperit, traditis illis communicatoriis litteris, ut sub quibusdam praescriptis et acceptatis conditionibus catholici ipsi Hispaniarum episcopi, qui se a lapsorum communione separaverant, ad pacem et ecclesiasticam reconciliationem eos admitterent. Quid autem in se continerent divi illae Ambrosii epistolae ad Hispaniarum episcopos datae, cum jam temporis injuria interciderint, non undequaque perspectum esse potest. Ex Actis dumtaxat hujus Toletani concilii anno 400 coacti evincitur, illas in praecedenti alia Toletana synodo, ad quam Sympliosius, Dictinius et caeteri lapsorum acciti venire detrectarunt, fuisse recitatas; tum etiam Ambrosium sequestris officio sub iis conditionibus functum esse, ut Symphosius ab ordinationis munere se abstineret, et Dictinius hujus filius perpetuo in presbyterii gradu ita permaneret, [Col. 1015A] ut ipse et alii clerici aequalis vel inferioris ordinis numquam ad superiores gradus Ecclesiae possent ascendere. Sed duo sane tum contigerunt, quae paci et ecclesiasticae reconciliationi prorsus repugnabant. Detrectarunt imprimis quotquot Ambrosium adierant coram Hispanorum episcoporum synodo condemnare quae perperam egerant, ut idem Mediolanensis antistes, apostolicae sedis statutis innixus, faciendum praescripserat, tum a poenitentium statu atque proposito contra fidem datam recesserunt. Nam vita functo Asturicensi episcopo, Symphosius ad eam sedem Dictinium filium evexit, et episcopum consecravit, et Dictinius ipse, cum eodem Symphosio multos alios in Galliciae provincia, quorum fides non satis probata erat, in episcopos ordinarunt. Horum autem omnium gestorum seriem continet illud definitivae sententiae exemplar quod in Toletana anni 400 synodo editum fuit.
6. Superest nunc ergo ut illius habitae Toletanae [Col. 1015B] synodi tempus inquiramus in qua, lectis Ambrosii litteris, poenitentes illi ad reconciliationis pacem admitti debebant, a qua tamen Symphosius et caeteri se subtraxerunt. Eam autem habitam fuisse ante Ambrosii mortem probabilius est. Paulinus enim in hujus Vita ait: Theodosio imperatori Christianissimo triennium fere supervixit Ambrosius, qui et ipso die sabbati sancti illum desiisse vivere scribit: prorsus (Petavius subdit) Aprilis 4, Christi anno 397, Caesario et Attico coss. Marcellinus autem hujus obitum anno sequenti 398 ascribit, Honorio et Eutychiano coss. Non diu igitur ante divi Ambrosii mortem potuit illa synodus congregari, nam omnes illi novemdecim episcopi, qui in contumaces absentes libellarem direxere sententiam, adhuc 400 anno erant superstites, quod difficile fuisset, si inter illam et hanc Toletanam synodum multorum annorum spatium interfluxisset. Nullum prorsus ad haec horumque similia respectum habuit Paschasius Quesnellus, sed, pro more et ingenio suo, divinationibus usus, plures Toletanas [Col. 1015C] synodos distinxit, quarum primam inter Caesaraugustanam anni 381 et Toletanam anni quadringentesimi statuit, nulla interim prorsus habita ratione, vel ad Burdigalensem, vel ad Trevirensem, vel ad aliam forte 234 Caesaraugustanam, quae certissime omnes Toletanos conventus praecesserunt. Verum isthaec praetereamus, ne in minimis cum Quesnello contendentes, nodum in scirpo quaerere voluisse videamur.
7. Hinc igitur nostra potius se vertat oratio, ubi graviores Quesnelli lapsus offendimus. Cujus quidem generis esse arbitramur palmares illos errores quibus notae et observationes in epistolam 15 S. Leonis refertae sunt. In priori quippe horum Operum editione, quasi ex suggestu, Paschasius Quesnellus docuerat Dictinium ex episcopali sua sede ob Priscillianam haeresim ejectum fuisse, cui postmodum Turribius successerat. Huic autem errori causam dedere verba sequentia, quae ex Idatii Chronico recitare dixit: [Col. 1015D] Dictinius Asturicensis episcopus, cui ob Priscilliani haeresim, quam profitebatur, ejecto, cum aliis ejusdem sectae episcopis, successit Turribius. Incaute etiam monachos congregationis sancti Mauri lapsos esse deprehendimus [Col. 1015D] Tom. VI Operum Augustini, pag. 330. , qui in sancti Augustini Operum editione, nimia forte Quesnello vel alteri mendaci scriptori, fide adhibita, illud idem testimonium Idatiano asseruerunt Chronico, repugnantibus aliunde Augustini verbis, quibus Dictinium inter catholicos Ecclesiae episcopos diem clausisse affirmat; et Ferrario [Col. 1015D] Ferrarius, in generali catalogo SS., ad diem 2 Junii. Videsis Francisci Gervesii dissertationem, [Col. 1016D] pag. 65. , qui scripsit Dictinium catalogo sanctorum episcoporum Asturicensis Ecclesiae ascriptum reperiri, ejusque memoriam quotannis die 2 Junii ea in Ecclesia recoli consuetum fuisse.
8. Interim autem Paschasium Quesnellum suis [Col. 1016A] laudibus fraudari iniquum foret, qui, laudatum Idatii Chronicum percurrens, memoriae defectionem seu allucinationem in prima editione se passum esse fatetur, ex cujus Chronici lectione sapientior factus, quae jam dixerat in altera retractavit editione, sed nimis subdole. Hominis ingenium, qui quoad usque vixit a jam dictis contra catholicae fidei articulos prolatis et scriptis numquam recedere voluit, quis profecto mirari desinet? Sed haereticorum schismaticorumque ejusmodi fuisse agendi rationem nemo ignorat. Hi namque quam saepissime, si in historicis similibusque rebus, parum nihilumve ad eorum systema conducentibus quandoque per inscitiam, oscitantiam et arrogantiam defecerunt, haud difficile postmodum errata revocarunt, correxerunt, et quibusdam veritatis umbraculis contexerunt, ut videlicet veracium ingenuorumque animorum opinionem apud suos asseclas, quos in fidei morumque regulis decipere voluerunt, sibi vindicent. Sed eum errorem in postrema sua editione nec integre omnino emendavit Quesnellus. [Col. 1016B] Verba illa quidem in Idatiano Chronico desiderari, nec suo fuisse studio conficta sincere et quasi jurejurando fassus est. Caeterum fragmentum illud, cum omnibus substructis, non abradendum a postrema editione censuit, in spem nimirum adductus posse aliquando eruditis oculis inter legendum occurrere, et ad typographum deferri, huic historiae inserendum. Cui quidem opinioni cum insisteret, non spurium esse illud fragmentum sibi persuadet, sed ignoto potius parenti adjudicandum, et tamquam somniator multa falsa commentitiaque imaginatur, quae catholicae Ecclesiae et Priscillianistarum historias dejiciunt, Toletanorum conciliorum fidem auctoritatemque nimis reddunt suspectam; et, quod gravius est, Idatii Chronicum, quod et ipse summis laudibus ornat, pravis suis interpretationibus mutilat, corrumpit et in contrariam detorquet significationem. Sed ne de mea sententia comminisci videar, singula quae Quesnellus adducit, jam statim refellam.
[Col. 1016C] 9. Et primo rogo unde is scriptor hauriat Dictinium jam ante 400 annum e sua Asturicens sede dejectum, huicque statim S. Turribium suffectum? Unde, quaeso, deducit iterum Dictinium ipsum, Toletanis PP. annuentibus, suam primam occupasse sedem, quae disserendi ratio, contra 235 Ecclesiae canones, duos confingit episcopos eamdem sedem administrantes? Horum porro nihil habet Idatius in Chronico, nihil Toletani Patres, qui de hac Dictinii restitutione, aut de Turribii ordinatione nec unum verbum protulerunt. Immo Chronicum illud et hujus concilii Acta mire inter se concinunt; in ea videlicet indicanda indulgentia, qua Dictinio et caeteris poenitentibus episcopis benigne fuit concessum in suis sedibus perseverare, et dumtaxat cautum fuit ut ab initiandis episcopis, presbyteris atque diaconibus se abstinerent, quoadusque Romani pontificis Anastasii et Simpliciani Mediolanensis episcopi, Ambrosii successoris, communionis litteras reciperent: Symphosius autem (aiunt Toletani [Col. 1016D] praesules) senex religiosus, qui quod egerat, supra scripsimus, in Ecclesia sua consistat, circumspectior circa eos quos ei reddemus futurus; inde exspectabit communionem unde prius spem futurae pacis acceperat. Quod observandum etiam Dictinio et Antherio esse decrevimus [Col. 1016D] Exemplar definitivae sententiae Tolet. conc.; tom. II, pag. 1479. . Cum itaque Toletani Patres decrevissent Symphosium, Dictinium et Antherium in suis Ecclesiis debuisse consistere, an non confinxit Quesnellus Dictinium ante illud concilium e sua sede ejectum, eique Turribium suffectum? Consistant aiunt PP., non suas sedes recipiant, ut noster annotator somniatur, quae voces non idem importare vel leviter attendenti fit manifestum. Non ergo est credendum, Dictinio adhuc superstite in hujus locum [Col. 1017A] Turribium fuisse ordinatum, sed Dictinium ipsum a die suae consecrationis ad emortualem diem usque in Asturicensi Ecclesia semper constitisse. Qua in re, tamquam omnino imbecillae, illico cadunt duae illae Quesnelli conjecturae et suspiciones, vel de duobus episcopis eodem tempore eamdem Ecclesiam administrantibus, quod sacris canonibus vetitum est, vel de summa Turribii senectute, ad quam certe pervenisset, si ejus ordinatio ante 400 annum esset repetenda, cum jam adhuc esset in vivis, et ad laboriosissima habenda itinera aptus, et habilis anno Christi 447 sub Leonis Magni pontificatu reperiretur, ut ex ejus colligitur epistola de qua in seqq. capitibus verba faciemus. Sed de Turribii ordinatione ex monumentis quae supersunt, nihil certi definire possumus. Illud unum dumtaxat nobis ex Augustino exploratum est, Dictinium ejus praedecessorem extremam clausisse diem ante annum 420. Siquidem cum S. Pater hoc anno librum contra Mendacium ad Consentium scripsisset, Dictinium ex hac vita decessisse [Col. 1017B] hisce verbis indicavit: Dictinii episcopi vel cogniti vitam, vel incogniti famam laudare mendaciter, est hoc tolerabilius adhuc, quia ille putatur fuisse catholicus, atque ex illo errore correctus [Col. 1017D] Augustinus, lib. contra Mendacium ad Consentium, cap. 3. .
10. Nec aliqua ratione urgeri possumus genuino illo Idatii testimonio, quo olympiad. 306 scripsit: In Asturicensi urbe Galliciae quidam ante aliquot annos latentes Manichaei gestis episcopalibus deteguntur, quae ab Idatio et Turribio, qui eos audierunt, ad Antonium Emeritensem episcopum directa sunt. Manichaeorum nomine Priscillianistas ibidem designari, nescio quo pacto affirmet Quesnellus, cum jam Idatius eo in Chronico numquam Priscillianistas cum Manichaeis confundere consueverit, quamvis ambae haereses Gnosticorum propagines fuerint. Olympiade enim 24, descripta Priscilliani et sociorum nece, subjicit: Exin in Gallaeciam Priscillianistarum haeresis invasit. Rursus, olympiade 294, agens de Ortigio, qui Celenis fuerat ordinatus, addit [Col. 1017D] Idatius in Chronico, olymp. 294. : Sed agentibus Priscillianistis, [Col. 1017C] pro fide catholica pulsus factionibus exsulabat. Hac eadem loquendi formula idem Idatius usus est de sancti Leonis Magni ad Turribium Asturicensem epistola disserens: Romanae Ecclesiae 43 praesidet episcopus Leo. Hujus scripta per episcopi Turribii diaconum Pervincum contra Priscillianistas ad Hispalenses episcopos deferuntur. Quae quidem omnia 236 cum ipse mecum reputarem, non facile Quesnelli opinioni subscribere potui, quod videlicet priori laudato ejusdem olympiadis loco sub Manichaeorum nomine Idatius Priscillianistas designare voluerit, cum nobis caeterisque illud Chronicum percurrentibus utriusque sectae haereticos suis propriis nominibus appellasse constet. Et quidem paulo post, de quodam Manichaeo Pascentio urbis Romae, qui de Asturica diffugerat, sermonem instituens, eum Manichaeum expresse nominat, quem Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania facit expelli. Hunc autem Priscillianistam quis affirmabit? Cum Romae numquam, et Leonis tempore [Col. 1017D] potissimum, Priscilliana lues fuerit grassata. Verum quamvis ultro daretur quod Idatius ibidem ejusmodi haereticos Manichaeos vocarit, quid inde? Nullum dubium est Turribium, defuncto Dictinio, in episcopatu successisse. Hujus igitur studium cum Idatio Lemicae urbis episcopo in detegendis Manichaeis adhibitum nihil obstat quin Dictinius usque ad diem emortualem in Asturicensi throno consederit; non evincit eum e sua sede exturbatum fuisse; non denique eam Ecclesiam a duobus episcopis administratam. Quando enim Dictinius obierat, aut Zosimus, aut Bonifacius Romanam sedem tenebant. Quando vero Turribius et Idatius in occultos animadverterunt Manichaeos, [Col. 1018A] jam sanctus Leo pontificatum gerebat, ut in laudato Chronico idem Idatius affirmat.
1. Relicto in hisce exordiis parumper Quesnello ad nonnulla alia gradum facere statuimus. Ad Toletani videlicet concilii Acta, ad aliarum rerum seriem in hac eadem causa gestarum, ad gravissimum denique illud schisma in Galliciae potissimum provincia excitatum, postquam Symphosium, Dictinium aliosque episcopos et presbyteros, quondam Priscilliana lue infectos, a Toletanis Patribus receptos et absolutos fuisse, quidam invidi, aut ecclesiasticae disciplinae conservandae importuno studio addicti, resciverunt. Et imprimis quod ad laudata Acta attinet, qui oculos, [Col. 1018B] prout a conciliorum collectoribus edita sunt, in ea conjiciunt, valde mutila et imperfecta modo asservari judicabunt, quod nemo hactenus animadvertit. Id sequens specimen, quod subjicimus, patefaciat. In epigraphe quidem nullum vitium irrepsisse arbitramur, nisi forte illud a collectoribus derivatum, qui istud Toletanum primum appellant, cum jam aliud ibidem ab iisdem novemdecim episcopis habitum Patruinus in sua asserat praefatione, ut etiam in superioribus annotavimus. Caeterum istud sub Anastasii pontificatu, Honorio, Arcadio imperantibus, cum videlicet Stilico primum consul renuntiabatur, congregatum fuisse, perspicue Idatius in Chronico indicavit olymp. 294. Eam epigraphem deinde titul capitulorum excipiunt, qui brevem dumtaxat summam continent eorum quae ad ecclesiasticam disciplinam ibidem instaurandam sancita fuerunt. Sed ibi jam vitium irrepsit, nam laudati tituli Romanis etiam numeris notati, unum supra viginti capitula firmata [Col. 1018C] fuisse indicant; sed postremum, quod erat: De regulis fidei catholicae contra Priscillianos prorsus desideratur. Hisce vero capitulorum titulis concilii praefatio subjicitur, in qua primum illorum novemdecim episcoporum in Toletana 237 convenientium Ecclesia nomina describuntur, nulla tamen facta mentione Ecclesiarum quibus praeerant. Sed iis fideliter descriptis, Patruinus Emeritensis episcopus illius coetus praeses, gravem et brevem orationem habuit, qua in Hispaniarum provinciis ecclesiasticam disciplinam pessum ivisse conquestus est, atque ita clericorum scandala percrebuisse, ut gravissimum schisma excitassent. Quibus quidem malis remedium adhibere Patruinus cupiens, a communi concilio definiendum expetiit quid ab omnibus episcopis in ordinandis clericis esset sequendum. Tum primus omnium ipse praeses in hanc erupit sententiam: Mihi autem placet constituta primitus concilii Nicaeni perpetuo esse servanda, nec ab iis esse recedendum [Col. 1018D] Exemplaria professionum in concilio Toletano contra sectam Priscilliani exstant tom. II Concil. pag. mihi 1477. . Cui quippe Patruini sententiae caeteri episcopi assensi sunt ad [Col. 1018D] unum, anathematis poena praeterea eos postulandos esse judicantes, qui aliud quam statutum est facere ausi essent.
2. Nihil autem praeter haec habet praefatio illa, quam deinde viginti dumtaxat capitula, ut diximus, seu canones excipiunt, afflictis illorum temporum rebus maxime convenientia, cum ad malorum luem id dies magis percrebrescentem purgandam, tum ad aditum intercludendum, ne latius serperet, et incolumes adhuc Ecclesias et catholicos labefactaret. Sed cum vigesimum capitulum, quod est de chrismate a solo episcopo conficiendo, subscriptiones episcoporum immediate sequantur, ideo graviter [Col. 1019A] dolendum est quod altera Toletanorum gestorum pars exciderit, aut saltem e primigenia sua sede fuerit avulsa, ut quae ad Priscillianam pertinent historiam, modo integra, perfecta, et prout a Patribus fuerunt disposita, minime habeamus
Ejusmodi porro gravis jactura partim dumtaxat reparari potuit ex alterius concilii Actis, cujus Patres, vita functis Symphosio, Dictinio ac caeteris qui de Priscilliana haeresi postulabantur, apud Toletanam urbem forte convenientes, ne praepostere quidquam praecipitique animo de transacta haeresi et schismate judicarent, sancte secum reputarunt, Priscillianistarum res gestas altius repetere, cunctaque cognoscere quae jam in ea causa contigerant. Hac occasione ergo praecedentes Toletanae synodi definitiones de plenariis gestis excerpi jusserunt, easdemque, ut universo illi novo caetui innotescerent, publice recitari demandarunt. Quo autem anno quave occasione ejusmodi gestorum exemplaria e suis sedibus avulsa in alio concilio posteriori recitata fuerint, cum Ecclesiae [Col. 1019B] monumenta quae exstant non prodant, certo definiri non potest. Illud certe extra omnem dubitationis aleam est, excerpta ex genuinis Actis fuisse avulsa, quando jam Symphosius, Dictinius episcopi, et Comasius presbyter, ex hac luce migraverant. Sufficienter hoc indicant sequentia verba posterioris concilii: Post habitum jam concilium kal. Septembris, tertio nonas Septembris, post diversas cognitiones tunc habitas, sub die octava iduum Septembrium excerptae sunt de plenariis gestis professiones domini Symphosii, et domini Dictinii sanctae memoriae episcoporum, et domini sanctae memoriae Comasii tunc presbyteri, quas inter caeteros habuerunt in concilio Toletano de damnatione Priscilliani vel sectae ejus. Quis ergo sibi persuadet sanctae memoriae eos episcopos, illumque presbyterum, in concilio dictos fuisse, si jam adhuc superstites exstitissent? Nec enim vita aut episcoporum mors ab aliis episcopis comprovincialibus, metropolis aut nationalibus, potuit ignorari, et [Col. 1019C] idcirco illos diem extremam clausisse quando ejusmodi professionum exemplaria in concilio longe posteriori fuere avulsa et publice recitata, credendum est.
3. Sed harum possessionum exemplaria confictionem subolere Quesnellus suspicatus est, nec ab hac suspicione Stephanum Baluzium vacuum arbitramur. Unde vero confictionis conjecturae hauriri possint aut debeant, nullus 238 sufficienter indicavit. Nam Quesnellus, qui in notis ad epistolam 15 S. Leonis aliquos illarum professionum suppositionis characteres in medium produxit, a recto disserendiscopo aberravit, et multa falsa et infirma commentus est. Cujusmodi quidem est illud primum quo SANCTAE MEMORIAE episcopos appellat Symphosium et Dictinium; quod si alias tolerabile esset, in ea tamen professione qua haeresim abdicant absurdum videtur [Col. 1019D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis Magni, pag. 450. . Adeone scrupolose agis, Quesnelli, ut quondam haeretica labe aspersi, si postmodum evadant poenitentes, singulos ejurent errores, et cum Ecclesia reconciliati tandem in pace obdormiant, nefas reputes eos sanctae memoriae [Col. 1019D] viros appellari? Profecto tota Christianae rei historia, sacra diptycha et vetustae Ecclesiarum tabulae ruerent, pessum irent, et commentis scatere censenda essent. Antiquitus enim, sicut et modo, illa loquendi formula usurpata erat ad innuendam ecclesiasticam pacem et communionem in qua obierant qui jam ex hac luce demigrarunt; neque iis vocabulis sanctae memoriae fraudabantur ob haeresim, vel schisma, in quod lapsi essent, dummodo poenitentes decederent, et, absoluti ante vitae exitum, pristinae communioni restituerentur. Immo ejusmodi homines post adeptum reconciliationis sacramentum, [Col. 1020A] ita in honore habebantur, ut eorum nomina Deo ad altare offerrentur, ut constat ex can. 29 concilii Illiberitani, quo cautum est ne energumenorum nomina sacris in mysteriis recitarentur; vel ex 19 concilii Emeritensis, quo sacerdotibus jubetur: Pro singulis diebus dominicis sacrificium Deo offerre, et eorum nomina a quibus eas Ecclesias constat esse constructas, vel qui aliquid his sanctis Ecclesiis videntur aut visi sunt contulisse, si viventes in corpore sunt, ante altare recitentur tempore missae; quod si ab hac decesserunt, aut decesserint luce, nomina eorum cum defunctis fidelibus recitentur suo ordine. Horum porro nominum recitatio catholicae communionis argumentum fuisse erudite probant Albaspinaeus et Ferdinandus Mendoza in notis et observationibus ad Illiberitanum concilium [Col. 1019D] Tom. I Concil. Generalium. .
4. Sed addit Quesnellus, sanctae memoriae verba illa, etsi tolerabilia censeantur, in ea professione qua haeresint abdicant absurda videri. Sed hic gravissimum nostri annotatoris Quesnelli oscitantiae lapsum [Col. 1020B] lector, quaeso, animadvertat, et nobiscum serio illarum professionum exemplar percurrat, quae in concilio Toletano contra Priscilliani sectam editae fuere, simulque perpendat quae ad postremum concilium pertinent. Illius quippe exemplaris exordium totum spectat ad postremi concilii PP., qui, adducti studio inquirendae veritatis, dicunt consuluisse Toletanae synodi Acta, et excerpi jussisse de plenariis gestis professiones domini Symphosii, et domini Dictinii sanctae memoriae episcoporum [Col. 1019D] Mirum quidem est Quesnellum in talem oscitantiam labi potuisse, cum S. Leo Magnus episcopos [Col. 1020D] poenitentes in latrocinio Ephesino lapsos in communionem recipiens, jubeat horum nomina ad altare recitari. Vide postremam hujus tomi partem, in qua luculentius de hac re sermonem habemus. . Et duo ergo illa verba prorsus extra professiones posita sunt, et a posterioris concilii notariis et PP. adhibita dumtaxat fuere ad innuendam eam ecclesiasticam pacem et communionem in qua Symphosius et Dictinius obierant. Praeterea non sibi suadeat Quesnellus hujus concilii notarios integre eas professiones, prout erant, in autographo huc transtulisse. Multa quidem ab iisdem praetermissa sufficienter ea indicant verba: Post aliquanta . . . . . eodem tempore acta . . . . Dictinius episcopus [Col. 1020C] dixit: Audite me. Unde eruitur, ex plenariis Toletanae synodi gestis ea dumtaxat selegisse quae in criminum contestationem, horumque exsecrationem, tum a Dictinio et Symphosio, tum a Comasio, dicta fuere. Cum igitur professio ab iis vocibus ordiatur: Audite me, optimi sacerdotes, non est cur Quesnellus eam confictionis insimulet, cum 239 omnia praecedentia verba (inter quae haec duo, sanctae memoriae ) notario tribui debeant, ut legentibus patebit.
5. Jam vero aliud confictionis argumentum, quod secundo loco Quesnellus subjicit adhuc perpendamus. Deinde (ait) errores Priscilliani et asseclarum ejus vix attigit, de sola Filii innascibilitate loquens, et de duobus principiis, et animae cum Patre consubstantialitate, quas sententias ita condemnant, ut fucum facere videantur, sibique suas professiones explicandi reservare facultatem. Cui quippe conjecturae ut robur adderet auctoritatemque, ad S. Leonem provocat, ex cujus verbis professionis confictionem comprobare intendit. Et tertio enim (ita immediate subjicit) S. Leonis [Col. 1020D] capitulo patet illos aliquo sensu nascibilem Filium dixisse. Ex quinto, non illos contendisse disertis verbis unam Dei et hominis esse naturam, quod in se solummodo reprehendit Dictinius in illa professione [Col. 1020D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis, p. 450. . His ergo similibusque aliis eruditus criticus insistit, ut lectorem in malam fidem adducat, ad credendum videlicet totas illas professiones ad fraudem esse confictas. Ita quidem ratiocinatur Quesnellus. Sed verane isthaec omnia esse arbitrabimur? An potius nobis erit verendum argutulum hunc nimis licenter fabulosa quaedam comminisci potuisse, cum de aliorum fraudibus et confictionibus nimis anxie inquirebat? [Col. 1021A] Eum autem turpiter aberrasse, priora illa indicant verba: Deinde errores Priscilliani et assectarum vix attigit. Quid enim? Attingere forte et confiteri debebant errores in quos numquam lapsi fuerant? Exemplar quippe illud de quo agimus, non fidei professionem in Toletano concilio ab episcopis et presbyteris poenitentibus factam continet, sed dumtaxat criminum confessionem ejurationemque. In ea autem ex Priscilliani erroribus eos dumtaxat exprimere debebant quibus adhaeserunt, tum deinde Priscilliano auctori caeterisque ejus blasphemiis anathema dicere. Cum igitur ex Priscilliani dogmatibus illa profiteri ausi fuissent: Innascibilem esse Deum, unam Dei et hominis esse substantiam, aut duo esse principia, ideo expresse haec tantum confiteri opus erat; eadem exsecrari, quin se illorum criminum reos facerent quae numquam admiserunt.
6. Confessionem autem criminumque ejurationem exemplar illud continere, minime fidei professionem, produnt illa verba, in quae primus omnium Dictinius [Col. 1021B] poenitentiam agens erupit: Audite me, optimi sacerdotes, corrigite omnia, quia vobis correctio data est. Scriptum est enim: Vobis datae sunt claves regni coelorum, sed peto a vobis ut claves nobis regni, non portae aperiantur inferni. Haec hominis humiliter poenitentiam agentis, veniam absolutionemque enixe deprecantis, verba esse quis inficiabitur? Post haec autem singillatim sua aperit crimina. Haec, si dignamini, omnia ante oculos pono. Hoc in me reprehendo, quod dixerim, etc. pari ratione quoque omnia retractavit quae scripserat, subdens: Sed et omnem praesumptionem meam de scriptis meis arguo et condemno. Et interposito juramento, omnia toto corde respuere Dictinius profitetur, et quae contra fidem scripserat condemnavit. Haec igitur in se spectata nullam olent suppositionem, fraudem, aut confictionem; praesertim cum illi poenitentes coram synodo se sistentes fidei professionem ab iis Patribus acceptam ex chartula scripta recitarunt, et anathemate dicto omnibus [Col. 1021C] haereticorum libris et dogmatibus, et Priscilliani potissimum, absoluti et ad communionem recepti fuere, ut ab exemplari definitivae sententiae colligimus.
7. Falsissimum praeterea est fucum facere voluisse, aut sibi suasque professiones explicandi reservasse facultatem. Undenam id conjicit annotator? Contrarium quidem innuunt haec et consimilia verba concilii Patribus dicta: Omnem praesumptionem meam de scriptis meis arguo, atque 240 condemno. Vel illa alia: Testis est mihi Deus; aut isthaec: Quaecumque conscripsi, omnia me toto corde respuere; excepto nomine Dei, omnia anathematizo; omnia quae inveniuntur contra fidem cum ipso auctore condemno. Non ergo tam subdoli et versipelles fuerunt poenitentes illi, de quibus ibi sermo est, ut fucum facere nisi sint, aut contra fidem prolata explicandi facultatem sibi reservaverint, ut hac nostra aetate Quesnellus ipse ejusque asseclae ad apostolicae sedis judicium acciti, et condemnati, contra omne jus quam saepissime nimis audacter tentarunt. Splendide tandem noster annotator [Col. 1021D] Quesnellus nugatus est, cum ad S. Leonis Magni dicta provocans, ea quasi in testimonium confictae illius professionis adduxit. Absolute quidem innascibilem esse Deum, Leone auctore, Priscillianistae asseruerunt. Quia verbum caro factum (ait S. doctor) non vere isti honorent, sed honorare se simulent, jejunantes eodem die, sicut et die Dominico, qui est dies Resurrectionis Christi; quod utique ideo faciunt, quia Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credunt, sed per quamdam illusionem ostentata videri volunt quae vera non fuerint. Disertis quoque verbis Priscillianistas contendisse unam Dei et hominis esse substantiam et naturam ipse S. Leo, cap. 5 docuit, dicens: Quinto capitulo refertur animam hominis divinae esse substantiae, nec a natura creatoris sui conditionis nostrae distare naturam [Col. 1021] Ex epist. ad Turribium Asturicensem, cap. 4. Ex eadem epist. cap. 5. . Quae duo [Col. 1022A] cum ego sedulo animadvertissem, facile in eam persuasionem adductus sum, aut Quesnellum nimis fidenter suis studiis indulsisse, aut in S. Leonis Operibus adornandis oscitanter semper ea percurrisse ut quam saepissime nostris hisce dissertationibus palam fecimus.
1. Quae de Symphosio et Dictinio dicenda occurrebant quanta potuimus brevitate praecedenti capite explicavimus. Nonnulla alia in praesentiarum dicturi sumus de quibusdam aliis episcopis et clericis eadem Priscilliana labe pollutis, qui cum eisdem Symphosio et Dictinio, nondum poenitentibus et ab Ecclesia absolutis, communicarunt, vel ad sacrorum ordinum ministeria ab iis se promoveri passi sunt. Et primo quidem ad eos se nostra vertit oratio qui, ad synodum [Col. 1022B] canonice acciti, eoram Episcopis se sistere non detrectarunt, quos inter locum habuisse Paternum, definitivae illius concilii sententiae exemplaria ex gestis translata produnt. Is enim ante ordinationem, Priscilliani errores sciebat et profitebatur. Sed post adeptam Bracarensem sedem, omne illius haereseos virus ejuravit lectione librorum sancti Ambrosii.
2. Hunc ergo cum Symphosius ordinasset contra ecclesiasticas leges, quadam adhibita indulgentia, suam retinere sedem permisere, despondentes praeterea illius Toletanae primae synodi PP. eum in communiorem suscepturos, cam sedes apostolica rescriberet. Eamdem indulgentiam erga Isonium adhibuere, qui, nuper baptizatus a Symphosio, contra ecclesiasticas regulas ad episcopatum statim fuit promotus, quem ab hoc gradu minime esse dejiciendum concilium judicavit, quia hoc se tenere quod in praesenti concilio professus est respondit. Haec synodi Patres cum decrevissent, ad Vegentini causam examinandam [Col. 1022C] processerunt, 241 qui olim ante Caesaraugastanum concilium episcopus factus, similiter libros Priscilliani cum auctore damnaverat, ut de caeteris Acta testantur. Sed cum postmodum fidem mutasset, ac Priscillianistis adhaerere voluisset, sacra communione erat privatus. Et huic indulgendum, quamvis forte graviorem culpam admisisset, communi suffragio definitum est, eumque in pristinam communionem receperunt, ea conditione proposita et servata, ut sinceram fidei professionem scripto consignaret.
3. Aliter vero cum Herena episcopo hujusque clericis factum fuisse intelligimus. Nam Herenas ille, qui suos clericos sequi maluerat, quique sponte, nec interrogatus, Priscillianum catholicum sanctumque martyrem clamasset, et ipse usque ad finem catholicum esse dixisset persecutionem ab episcopis passum; hunc (inquam) cum his omnibus tam suis clericis quam diversis episcopis, hoc est Donato, Acurio, Aemilio, qui consortium perditorum sequi maluerunt, sacerdotio submovendos esse decreverunt. Nec vero tanti momenti [Col. 1022D] quaestionem hisce decretis definitionibusque dumtaxat absolutam fuisse arbitrabimur. Alia quippe adhuc supererant, quibus consulere et medicinam adhibere oportebat. Iis videlicet qui ad concilium ex Gallaecia venerunt, et in Symphosii communione semper durarunt, cum episcopus ille Priscilliana luc inficiebatur. Pro his ergo istud decretum factum legimus, ut, accepta forma a concilio missa, si subscripserint, etiam ipsi in coelestis pacis contemplatione consistant, exspectantes pari exemplo quid papa, qui nunc est, quid sanctus Simplicianus Mediolanensis episcopus reliquique Ecclesiarum rescribant sacerdotes.
Si qui autem, audacius agentes, concilii hujus spreta indulgentia, subscriptionem formae quam misimus non dederint, Ecclesias quas detinent non retineant, neque his communicent qui, reversi de synodo, [Col. 1023A] datis professionibus, ad suas Ecclesias reverterunt. Non licere praeterea cuiquam communione privato collectiones facere per mulierum domos, et apocrypha quae damnata sunt legere, ne communicantes his pari impietate tenerentur, jure et merito sancitum est. Qua in re catholicis episcopis maxime praeceptum voluerunt, ne suum onus et officium obliviscerentur: Quoniam quicumque eos susceperint (aiunt), certum est eos etiam graviori sententia retinendos esse. Postremo tandem Ortygium Celenis catholicum episcopum, nefarie Priscillianistarum factionibus et impetu ante hoc concilium a sua sede expulsum, ad suam reverti debere Ecclesiam pronuntiarunt, ut tradit etiam Idatius in Chronico, de hac Toletana synodo habens sermonem.
4. Haec itaque sunt omnia quae causa religionis tuendae, Ecclesiasticae disciplinae reparandae, atque pacis firmandae, perpetuoque duraturae concordiae, a Toletanis illis PP. anno 399 aut 400 firmata sunt. Verum cum in iis condendis decretis laudati PP. [Col. 1023B] semper eam conditionem apposuerint, se pleniorem remissionem poenitentibus concessuros, cum sedes apostolica rescripserit, ut cum Vegentino et Paterno factum legimus, videlicet, Recepturi etiam in nostram communionem, cum sedes apostolica rescripserit; vel cum agebatur de recipiendis iis Gallaeciae episcopis qui cum Symphosio semper communicaverant, quibus dictum est, ut exspectarent pari exemplo quid papa, qui nunc est, quid S. Simplicianus Mediolanensis episcopus reliquique Ecclesiarum rescribant sacerdotes; vel illud denique, quod de Dictinio et Anterio pariter episcopis servandum constituerunt, quos ab ordinationis sacrae ministerio abstentos esse voluere, quoadusque per papam vel sanctum Simplicianum communio ipsis redderetur; cum, inquam, nos ejusmodi loquendi formulas ab Hispanis conciliis adhibitas offendamus, inde est ut nos in iis, tamquam in speculo, conspiciamus Hispaniarum praesules talem tantamque venerationem atque obedientiam apostolicae [Col. 1023C] sedi, et ipsis Romanis summis 242 pontificibus exhibuisse, ut adhuc ab ipsis synodice prolata judicia, in poenitentium episcoporum et clericorum causis, firma et rata esse minime arbitrarentur, nisi ejusdem apostolicae sedis auctoritate probarentur.
5. Quam quidem veritatem cum omnibus fere haereticis aliisque invidis hominibus exosam esse noverim, jam illud statim mihi eripere opus est quod opponere possent. Aequalem reverentiam, videlicet, Hispaniae PP. tunc exhibuisse Simpliciano, Mediolanensium episcopo, caeterisque sacerdotibus, ut decreverunt, cum in causa episcoporum Gallaeciae, qui semper cum Symphosio communicaverant, tum in causa Dictinii et Anterii episcoporum, in quarum postrema judicium aeque reservatum fuit sancto Simpliciano episcopo Mediolanensi ac Romano pontifici tum existenti. Sed haec agendi oeconomia Romanorum pontificum auctoritatem (aiunt) elevat, aliorum episcoporum auctoritati aequiparando, vel ut saltem in Romanum concilium eaedem causae finiendae referantur. Ita profecto [Col. 1023D] blaterant, et nunc blaterare possent, qui, ecclesiasticam unitatem scindere cupientes, nimis anxie Romanos pontifices caeteris aliis episcopis exaequare student. Sed incassum eos laborare in hac aliisque similibus causis perspectum est. Nam ut alia praeteream, de quibus vel jam disserui, vel alibi verba faciam [Col. 1023D] Videsis quae dicturi sumus in postrema hujus operis parte de Eutychiana 1 haeresi verba facientes. , plenissime constat Toletanos PP. non una et eadem ratione adductos Simpliciani Mediolanensis [Col. 1024A] episcopi et papae, qui tunc erat, litteras exspectandas esse decrevisse. Ambrosius in primis, Simpliciani praedecessor, sequestris officio apud Hispaniarum PP. functus fuerat, ut Symphosius, et Dictinius sub conditionibus a Siricio papa praescriptis reciperentur [Col. 1023D] Perperam contendit Quesnellus Siricii papae hanc epistolam, aliasque similes, locum non obtinuisse in cod. illo canonum quem ipse nonnisi fabulando antiquo Romanae Ecclesiae usui adjudicavit. Plene ejus argumenta evertunt, tum Ambrosii et Simpliciani Mediolanensium agendi ratio, tum Toletanorum PP. decretum, quod hactenus explicavimus. [Col. 1024D] Videsis Quesnelli dissert. 12 et seqq., tom. II Operum S. Leonis. Nos de hoc canonum cod. a Quesn. edito aliqua dicemus de Pelagianis agentes. . Ambrosii votis annuerunt Toletani illi Patres. Sed quia jam is ex hac luce migraverat, et Simplicianus hujus thronum conscenderat, nec Symphosius atque Dictinius praescriptas impleverant conditiones, sed, necessitate aut contemptu, contra canonum sanctiones irritas reddiderunt. Hoc quippe gravissimum violatae fidei, tum sacris canonibus irrogatae injuriae, facinus, ob quod irregularitatis vitium contraxerant, et arctioribus excommunicationis vinculis se obstrinxerant, illi Ecclesiae innotescere oportebat, cujus pastor mediatoris officium interposuerat, ut poenitentes illi absolverentur. Quare cum Ambrosius eorumdem intercessor jam apud Hispaniarum catholicos episcopos egisset, non ut a quocumque vitio absolverentur, sed sub illis dumtaxat conditionibus [Col. 1024B] quas supremus et universalis pastor Siricius ex haeresi revertentibus praescripserat, idcirco illi de Symphosio rescripserunt: Inde exspectabit communionem, unde prius spem futurae pacis acceperat. Quod observandum etiam in Dictinio et Anterio esse decrevimus. Quae verba, etsi ad mediatorem et supremum etiam judicem debeant referri, non tamen parem utrique auctoritatem fuisse indicant. Ambrosius enim, in hac causa, vicaria, dumtaxat, seu delegata summi pontificis potestate fungebatur, cum ipse conditiones sub quibus poenitentes illi reciperentur non praescripserit, sed eos sub praescriptis a Siricio papa recipiendos insinuaverit suaseritque. Nihil nostro confingimus marte. Sed ejusdem definitivae sententiae illa verba id sonant: Litteris sanctae memoriae Ambrosii, quas post illud concilium ad nos miserat, ut, si condemnassent, quae perperam egerant, et implessent conditiones quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae sanctae memoriae Siricius papa [Col. 1024C] suasisset ) . . . Quid enim ea ibi verba apponere, quae sanctae memoriae Siricius 243 papa suasisset, si Ambrosius propria et non apostolicae sedis auctoritate ad Hispaniarum episcopos scripsisset? Siricii quippe, non Ambrosii est magnum illud decretum ad Tarraconenses, Carthaginienses, Baeticos, Lusitanos atque Gallaecios, eosque qui in vicinis habitabant provinciis, quo statuit ea conditione poenitentibus, bigamis, vel viduae maritis, qui indebite in sacram militiam irrepserunt, veniam esse relaxandam, ut in magno debeant computare beneficio, si, adempta sibi omni spe promotionis, in hoc quo inveniuntur ordine perpetua stabilitate permaneant. Cum itaque in recipiendis lapsis poenitentibus, a concilio Toletano potissimum, de illius Siriciani decreti dispensatione ageretur, non ad aliam quam ad apostolicam sedem recurrere oportebat, atque ab hac definitiva sententia omnino erat exspectanda. Siquidem istuc dispensandi jus cum iis qui ejusmodi irregularitatis vitio erant impediti, non cujuscumque ordinis episcopis, non conciliis [Col. 1024D] indulsit, sed sibi suisque successoribus papa Siricius reservavit, ut illius decreti verba immediate subsequentia patefaciunt: Scituri post haec omnium provinciarum summi antistites, quod si ultra ad sacros ordines quemquam de talibus crediderimus assumendum, et de suo, et de eorum statu quos contra canones et interdicta nostra provexerint, congruam ab apostolica sede promendam esse sententiam [Col. 1024D] De hujusmodi dispensationibus Romanae sedi reservatis potissimum agemus in describenda Eutychianorum historia, in postrema hujus operis parte, ad examen revocatis sancti Leonis Magni epistolis pro recipiendis iis qui in latrocinio Ephesino lapsi erant. .
[Col. 1025A] 6. Nunc dicant, amabo, novae ecclesiasticae disciplinae assertores, qui audacter apostolicae sedis jura oppugnare conantur, eamdem arctissimis finibus circumscribere cupientes, an tam grave, tam sanctum, tam peremptorium (ut vocant) decretum fuisset ab illo nationali concilio dissimulandum? Vel an novemdecim illi Patres, qui in concilio convenerunt, pietate utique, doctrina atque morum integritate clarissimi, decretum illud potuerint ignorare aut contemnere? Utrumque vero absimillimum. Nam isthoc decretum, seu interdictum, ut ait Siricius, de non promovendis ad episcopatum aut sacros ordines quondam haeretica labe pollutis, jam ante quatuordecim annos omnibus Hispaniarum Ecclesiis innotuerat, eoque non tantum clerici qui promoveri cupiebant, sed et episcopi ordinatores constringebantur. Cum igitur Symphosius, Dictinius, Anterius, Vigentinus, et caeteri omnes, qui, veluti homines ad clericalem militiam ascripti, poenitentiam agentes coram synodo se stiterunt, talia facinora admisissent [Col. 1025B] quae apostolicae sedis dumtaxat indulgentia plenissime poterant relaxari; idcirco PP. ad eam provocare oportebat, speciali simul facta mentione Siriciani interdicti. Laudatum vero Siricii papae interdictum die III iduum Februariarum prodiisse, eo anno quo Arcadius et Bautonius, seu Baudonius, consulatum agebant, qui est 385, jam ipsi ex Romanorum consulum tabulis in superioribus annotavimus.
7. Miramur tamen tanti momenti res, ad ecclesiasticam illustrandam historiam aptissimas, hactenus a nemine fuisse ad trutinam revocatas, hujus concilii gesta cum praecedentibus Siricii decretis atque canonibus conferendo. Nec enim suppositionis nota isthaec epistola argui potest, vel inter Isidorianas merces rejici. Eam quippe in sua collectione Dionysius Exiguus admisit, atque eamdem laudarunt, cum Carolus Magnus in Capitulari Aquisgranensi anni 789, tum Hincmarus Rhemensis opusc. 10, ne quidquam dicam de libro Pontificali, in quo [Col. 1025C] legitur: Hic fecit constitutum de omni Ecclesia, cujus auctoritas plerisque criticis suspecta est [Col. 1025D] Franciscus Gervesius hanc suspicionem adjudicat Nicolao Antonio, Bibliotheca Hispan. lib. II, cap. 7. Sed credendum est Tillemontium haud consuluisse, praesertim cum eam non refellat, uti erat necessum. Hist. Priscil., post p. 68. . Immo nostram admirationem maxime auget Tillemontii licentia, qui cum 244 sibi alium scopum proposuisset, praeter illum Romanae sedis jura asserendi et propugnandi, in laudata Toletani concilii verba parenthesi interclusa offendens, videlicet (adde, quae sanctae memoriae papa Siricius suasisset ), ea extra textum amandanda censuit, nec aliud nisi purum putumque redolere additamentum existimavit. Sed ibi vir doctus nugas agit, cum futilibus insistens conjecturis, haudquaquam rationi consentaneum sibi videri arbitratur S. Ambrosium ea occasione, aut ex Siricii consilio, aut ex hujus legatione, ut Symphosius et Dictinius a Toletanis Patribus absolverentur, egisse. Papae! Ita non oportebat Tillemontium ratiocinari, ne Quesnello aut aliis videretur velle episcoporum jura minuere, et apostolicae sedi legitima jura asserere. Age igitur, aliorum praejudiciis vir doctus non adhaereat, eademque non propugnet [Col. 1025D] [Col. 1026D] Tillemontius, tom. VIII, nota 13 de Priscillianistis, pag. 124. . Sed dicat, amabo, an Siriciana illa decreta [Col. 1026D] Rescriptum episcoporum Ambrosii ad Siricium papam exstat tom. II Concil. pag. mihi 1229. cum Ambrosium, tum Hispaniarum episcopos latere potuerint, an ab iisdem omnino contemni? Alterutrum asserere, aut suspicari, nimis inverisimile est. Nam Ambrosii ad Siricium papam epistolae qualem quantamque ipse erga apostolicam sedem animi reverentiam et submissionem exercuerit, quantumque Romanum pontificem ob jam damnatos haereticos laudaverit, nimis evidenter manifestant. Ambrosius igitur agens cum Hispanis episcopis de recipiendis Symphosio et Dictinio poenitentibus, non poterat praeterire conditiones jam ab eodem papa Siricio [Col. 1026A] praescriptas; nec ipsi Hispani episcopi poenitentium causam cognoscere poterant, de ea inquirere et judicare, nisi sub iisdem conditionibus quas Siriciana statuta continebant. Igitur in definitivae sententiae decreto, quod Toletani PP. ediderunt, necessario ea verba exprimere oportebat: Litteris tamen sanctae memoriae Ambrosii . . . . ut, si condemnassent quae perperam egerant, et implessent conditiones, quas praescriptas litterae continebant, reverenter ad pacem (adde, quae S. memoriae papa Siricius suasisset) . . . . magnam, etc. Quod si facere praetermisissent, non irreverentiae dumtaxat, sed et schismatis et contumaciae redargui et puniri potuissent. At ne operam tandem vel cum uno Tillemontio, vel cum apostolicae sedis inimicis ludere videar, relictis modo Siricianis decretis atque Toletani concilii gestorum exemplaribus, ad ea gradum facere libet quae post hujusmodi gesta in iisdem Hispaniarum provinciis contigerunt.
1. Grave quidem tunc schisma ob veniam relaxatam episcopis et clericis poenitentibus, Priscillianistarum haeresim et scripta exsecrantibus, vel ob indulgentiam contumacibus denegatam, paulo post excitatum fuisse, jam sancti Innocentii papae epistolae ad synodum Toletanam evidentissime patefaciunt. Cujus quidem schismatis auctores Boetici, et Carthaginenses episcopi fuere, qui aegerrime ferentes quod Toletani Patres Symphosium, Dictinium aliosque Gallaeciae episcopos in communionem, retentis honoribus et gradibus, recepissent, ab iis qui eos receperant desciverunt. An livor, invidia et rixandi desiderium Boeticorum et Carthaginensium animum urgeret: an vero Toletanis sanctionibus repugnaverint, ne ecclesiasticae disciplinae rigor nimis relaxaretur, non audeo definire. Id unum dumtaxat [Col. 1026C] certum et exploratum est, brevi ita duarum factionum partes in illis provinciis percrebuisse, ut, auctore Hilario episcopo, et Elpidio presbytero, qui ad apostolicam sedem convolarunt, pax 245 fuerit violata, disciplinae ratio confusa, et contra canones, Patrum contempto ordine, neglectisque regulis, in Ecclesiarum usurpatione multa commiserint, quae sacerdotalem concordiam, in qua catholicae nostrae fidei stabilitas tota consistit, quasi pervicaci et rabido animo dissolverunt. Interim dum ejusmodi mala latius in dies magis propagabantur, Anastasius summus pontifex ex hac luce demigrat. Quibus ut Hilarius et Elpidius necessariam adhiberent medelam, Romam proficiscuntur, quando jam Innocentius papa apostolicae sedis clavum tenebat. Sed in quem Christi annum horum in Urbem adventus rejici debeat, ex nullo Christianae aut civilis rei monumento conjicere potuimus. Potissimum, quia in illa epistola quam S. Innocentius pro componendo Ecclesiarum Hispaniae turbatissimo statu ad Toletanam synodum scripsit, [Col. 1026D] temporaria seu consulum nota desideretur. Probabilius tamen est Toletanam inter laudatam synodum et Innocentianae hujus epistolae tempus varios effluxisse annos, quorum cursu commode et opportune schisma, in Boetica et Carthaginensi provincia primo excitatum, longe lateque per omnes Hispaniarum partes potuit propagari. Id nobis suadet Patruini Emeritensis episcopi, qui Toletanae synodo praefuit, obitus, hujusque successoris Gregorii institutio et ordinatio; tum graves injuriae quas post adeptam Emeritensem sedem idem Gregorius passus fuerat, cujus honorem sanctus Innocentius ut vindicaret jussit, ne post haec [Col. 1027A] in quemquam bonorum spiritus factionis insurgat. Sed nec in sui pontificatus exordiis huic gravissimo schismati Innocentium papam occurrisse, perspicue produnt verba illa, a quibus ipse suam epistolam orditur, videlicet: Saepe me et nimia cum teneret cura sollicitum super dissensione et schismate Ecclesiarum, quod per Hispanias latius in dies serpere et citatiore gradu incedere fama proloquitur. Nam saepe auditis ex fama tantorum malorum rumoribus, iis medicinam afferre secum distulit, quoadusque ex remotioribus Hispaniae finibus Hilarius et Elpidius, qui jam Romam venerant, fideli narratione, cum dolore et gemitu prosecuti sunt quae in consensum presbyterii actorum confectione, qua laborabat pernicie Ecclesia, exposuerunt. Tunc quidem emersisse tempus, quo non posset emendatio differri; sed oportere congrua medicina provideri, ipse Innocentius fassus est. Quare scribere statuit ad Toletanae synodi episcopos, molli castigare brachio, et vellicare, et eos carpere, qui propter Galliciorum cum Symphosio et Dictinio communionem [Col. 1027B] ab omnium pace desciverunt. Ad quam autem Toletanam synodum S. Innocentius suas epistolas direxerit, non satis inter scriptores convenit. Baronius et alii S. pontificem ad praecedentem laudatam synodum scripsisse sibi persuadent, aut saltem ad episcopos superstites, qui ad eam convenerant. Contra vero Severinus Binius cum quibusdam aliis scriptoribus ad novum concilium apud Toletum quoque coactum has epistolas referri debere, variis conjecturis innixi, arbitrantur, suffragante etiam Vivario, qui quinque Toletanos conventus brevi habitos fuisse autumat. Sed cum hujus rei decisio gravissimis nodis obnoxia sit, ad quos dissolvendos aut praecavendos saltem, necessaria non supersunt monumenta, nihil prorsus definiemus.
2. Illuc igitur potius nostra se convertet oratio, unde S. Innocentius Toletanos episcopos allocutus est. Apostolici vigoris in primis plena esse verba, quibus ad penitus exstinguendum contentionis ignem [Col. 1027C] usus est, nemo inficiabitur. Nam schismatis auctores impetit, quod, obtinendi proposito unusquisque quod voluit, aeternum orbem mali et circulum quemdam de tali animositate fecerunt, cum utique bono cuique in rebus talibus vinci melius sit, quam malo more pravum propositum quod semel placuit obtinere [Col. 1027D] Innocent. papa, epist. 23, cap. 2. Exstat tom. III Concil. pag. 38. . Ut fortius deinde S. Innocentius in dissensionum auctores inveheret, irregulares rabidosque eos motus luciferiano schismati aequiparat, quando videlicet pertinacia eum episcopum retraxit a concordia illorum 246 qui Arianorum haeresim prudenti conversione damnaverant. Eodem autem prorsus studio tum permotos fuisse asseverat qui Priscillianistis conversis communicare detrectabant, cum Ecclesia jam auctoritate, qua pollet, horum primum confessione acceptata poenitentia et conversione probata, in suum sinum eos receperat. Quod factum utile (subjicit) et ipsam Ecclesiarum pacem aliquibus (Boeticis videlicet et Carthaginensibus episcopis) displicuisse detegitur. Sed quia novit laudatos episcopos invidia disrumpi, quod cum honoribus [Col. 1027D] et muneribus Ecclesia Symphosium, Dictinium aliosque receperat, primo horum unitatis et concordiae propositum laudat, quo adducti pravam haeresim damnarunt, tum deinde quasi miratur quod inventi fuerint quibus recte facta correctio displiceret. Quaero (paulo post ipse subjicit) quare doluerint Symphosium atque Dictinium aliosque qui detestabilem haeresim damnaverunt, receptos in fidem catholicam tunc fuisse? Numquid nam aliquid de honoribus amiserunt, quos habebant? Quod si quos hoc pungit et stimulat, legant Petrum apostolicum post lacrymas hoc fuisse quod fuerat, considerent Thomam post dubitationem illam nihil de prioribus meritis amisisse.
3. Haec igitur et id genus alia exempla ex sacris litteris deprompta schismatis auctoribus objiciebat [Col. 1028A] sive ut praecedentia Toletanorum Patrum statuta vindicaret, sive ut a Symphosio et Dictinio omnem haereseos labis suspicionem amoveret, sive denique ut, omnibus dissidiis compositis, cunctos in unitatis atque concordiae vinculum adduceret, et in Hispaniarum Ecclesiis unum inexpugnabile corpus esse inciperet. Ita quidem generaliter omnes tamquam singulos scripto allocutus est. Dehinc vero ad particularia scandala sermonem convertens, Rufinum episcopum corripi mandat, qui, in Toletana synodo inter poenitentes susceptus, postmodum sui metropolitani jura sibi usurpaverit, et, contra populi voluntatem et disciplinae rationem, episcopum in locis abditis ordinare et Ecclesias scandalis miscere ausus fuerat. Tarraconensium deinde episcoporum causam tractare jubet, qui pari modo Minicium in Gerundensi Ecclesia episcopum ordinasse conquesti sunt. Sed quia denique cum Rufinus, tum Minucius Gerundensis, passim in alienis Ecclesiis maxima cum metrepolitanorum injuria ordinationum jus sibi vindicaverant, juxta Nicaenos [Col. 1028B] canones (videlicet) ferenda est (ait) de tali usurpatione sententia, et plena discussione habita circa ordinatos, sacerdotio privandos decernit, ut quia perperam facti sunt, intelligant id quod vitioso initio adepti sunt se diutius obtinere non posse [Col. 1028D] Innocentius, in laudata epist., cap. 2. .
4. Capite tertio cujusdam Joannis episcopi animi exagitat levitatem, qui, a concilio absens, cum per suum vicarium Toletana probasset gesta, cumque ei Symphosii et Dictinii a synodo reversorum correctio ita probabilis visa fuisset, ut jam cum eisdem communicaret, attamen, temporis decursu, ab illis se subducens, in apertum schisma consenserat. In hunc ergo et in alios qui a communionis consortio cessasse videbantur, plenius inquiri, deprehensosque, si ad concordiam redire abnuant, excommunicari jubet.
5. Majoris praeterea aut saltem aequalis momenti ea sunt quae de illicitis clericorum ordinationibus exaggerat, circa quas ecclesiastica disciplina, aut collapsa, [Col. 1028C] aut penitus abolita videbatur. Quare etsi ad majores perturbationes praecavendas, ejusmodi ordinationes, utpote jam factas, et propter corrigendorum numerum, in dubium non revocat, sed Dei judicio dimittat, tamen hisce verbis quatuor ordinatorum defectus iis objicit dicens: Quantos enim ex his qui, post acceptam baptismi gratiam, in forensi exercitatione versati sunt, et obtinendi pertinaciam susceperunt, ascitos ad sacerdotium esse comperimus, e quorum numero Rufinus et Gregorius perhibentur? Quantos ex aliqua militia, qui, cum potestatibus 247 obedirent, severa necessario praecepta sunt exsecuti? Quantos ex curialibus, qui, dum parent potestatibus, quae sunt sibi imperata fecerunt? Quantos, qui voluptates et editiones populo celebrarunt, ad honorem summi sacerdotii pervenisse, quorum omnium neminem ne ad societatem quidem ordinis clericorum oportuerat pervenire? In hos itaque omnes irregularitatis vitiis impeditos potuisset papa Innocentius animadvertere, vel jubere saltem ut in novo concilio plena inquisitio, [Col. 1028D] apostolicae referenda sedi, haberetur. Sed lenitatem S. pontifex adhibuit, delinquentibus venia et remissione impartita. Unde maluit potius ut in posterum dumtaxat sacrae disciplinae rigor servaretur: Ut si post haec adversus formas canonum vel ad ecclesiasticum ordinem, vel ad ipsum sacerdotium venire tentaverint, una cum creatoribus suis ipsis in quo inventi fuerint ordine et honore priventur.
6. Ne vero in posterum Nicaenorum canonum observatio temere negligeretur, neve cuiquam eos aliter interpretandi liberum arbitrium relinqueret, ab omni altaris ministerio docet eos arcendos esse, qui, baptismate accepto, militarunt, qui causas egerunt, neque de curialibus aliquem venire ad ecclesiasticum ordinem posse, qui post baptismum vel coronati fuerint, vel sacerdotium, [Col. 1029A] quod dicitur, sustinuerint, vel editiones publicas celebraverint. Sed sacris ministeriis eos praeficiendos mandat qui vel ab ineunte aetate baptizati fuerint, et electorum officio sociati; et ex majoribus baptizatis subjicit, vel si majores sint, cum fuerunt Dei gratiam consecuti, statim se ecclesiasticis ordinibus mancipaverint. Denique quod ad bigamos attinet, eos perpetuo a sacris ordinibus excludit, atque Apostoli verbis, I ad Timot. cap. III, unius uxoris virum, innixus, illorum errores refellit qui opponebant quod ante baptismum uxor accepta non debeat imputari, quia in baptismo omnia dimittuntur. Sed haec de solis peccatis intelligi oportere declarat: Sola utique peccata (ait) in baptismo dimittuntur, nec uxorum numerus aboletur. Cujus quidem pravae opinionis auctores multis rationibus perstringit, quarum postrema ejusmodi est: Si enim uxor ante baptismum accepta non ducitur in numerum, nec filii ex ea suscepti inter filios poterunt numerari. Quod quam absurdum sit atque alienum, prudentia vestra melius aestimabit [Col. 1029D] Idem Innoc., laud. epist. 23, n. 6. .
[Col. 1029B] 7. Haec ergo Innocentii papae agendi ratio, Siricii aliorumque ejus praedecessorum statutis et oeconomiae apprime consona, perspicue prodit quaenam qualiave jura apostolica sancti Petri sedes perpetuo exercuerit in aliarum catholici orbis Ecclesiarum haereticos damnandos proscribendosve; aut cum agebatur de poenitentibus recipiendis, et canonicis poenis per indulgentiam relaxandis; aut denique, dum necessitas postulabat ut nova statuta a synodis edita robur obtinerent. Veteres vero et probatos canones recte et fideliter interpretarentur, et prava quorumdam asserta, errores in fidei, morum et disciplinae rebus continentia proscriberentur. An non ista omnia ipse Innocentius papa unica hac epistola assecutus est, quin quisquam ausus fuerit ad aliud judicium provocare? An super recensitas gravissimas causas Hilarius episcopus et Elpidius presbyter Romam profecti sunt, ut Innocentium dumtaxat consulerent; non vero, ut idem pontifex definitivam, et scripto quidem, [Col. 1029C] expromeret sententiam? Inepte nimis, ne dicam stolide, ratiocinantur, qui sibi confingunt Romanos pontifices in his similibusque causis consultorum atque doctorum, non judicum, officio functos fuisse. Catholici omnes qui primis etiam Ecclesiae saeculis floruerunt, Romanorum pontificum oraculis numquam repugnarunt, sed eorum statuta, tamquam fidei et morum regulas, summa animi veneratione et exquisierunt et susceperunt [Col. 1029D] Hanc Innocentii papae epistolam inter caeteros, multis eruditis notis adornavit Sirmondus, ut videre est tom. III Concil. pag. m. 42. .
248 Interim autem gravius dolendum est quod Innocentiana illa statuta facile atque perfecte exsecutioni demandari non potuerint. Nam quamvis tempus praecise quo apostolica sedes illa ediderit non innotescat, ut diximus; tamen extra omne dubium est illa ad Hispaniae episcopos transmissa fuisse, cum jam Barbarorum clades imminebat.
1. Toletani concilii sanctiones, S. Innocentii Romani pontificis decreta, caeteraeque catholicorum episcoporum sanctiones in Priscillianae haereseos odium et exitium robur et vim haudquaquam obtinere potuere, quia, mutato de repente rerum civilium statu, Barbarorum gentes suis incursionibus Galliarum et Hispaniarum provincias diripuerunt. Anno quippe 409 innumeris calamitatibus Galliam et Hispaniam oppressas fuisse, cum Alani, Vandali, et Suevi, populatis Galliis, Pyrenaeum transgressi, Hispanias occuparunt. Auctor est Idatius in Chronico. Immo Petavius [Col. 1030A] quemadmodum regnum illud in diversas provincias divisum, diversorum quoque Barbarorum tyrannidem sustinuerit, ad eumdem Christi annum iis verbis descripsit: Gallaeciam Vandali et Suevi, Alani Lusitaniam et Carthaginensem provinciam, Silingi, quod Vandalorum genus alterum fuit, Baelicam invadunt [Col. 1030D] Pet. Rat. Temp. p. 1, lib. VI, cap. 10, pag. 335. . In tantis itaque illius regni calamitatibus et perturbationibus impossibile prorsus erat ut catholici episcopi in unum coetum coirent, metropolitanorum jura vindicarent, in sacrilegos animadverterent, male et illicite ordinatos e sacris ministeriis removerent, et caetera fideliter adimplerent quae Innocentius papa I, tum pro schismate abolendo, tum pro haereticis Priscillianistis evertendis, exsequendum praeceperat.
2. Sed quod Barbari illi, praeter urbium direptiones et excidia, omnia tentaverint ad plenam catholicae religionis deletionem, ecclesias, sacerdotes, sanctorum martyrum exuvias perdere nisi fuerint, et [Col. 1030B] omnem clericalem militiam ad necem usque vexaverint, certissima monumenta patefaciunt. Nam ut praetermittamus in primis concilii Bracarensis I Acta, in quibus suppositionis notae eruditis suboluerunt, tamen certissimum est tunc a Barbaris templa eversa, servos Christi in ore gladii occisos fuisse, et memorias sanctorum, ossa, sepulcra, coemeteria profanata, vires imperii confractas, atque omnia commotionem pertulisse, sicut stipulam ante faciem venti. Ita revera suam praefationem orsum fuisse Pancratianum, sive Pancratium, illius forte pseudosynodi praesidem, Ecclesiaeque Bracarensis episcopum, illorum Actorum architectus narrat, cujus fictio, si qua est, minime referri debet ad res a Barbaris tum in Hispaniis gestas, sed potius ad assertum ibi Bracarensis sedis supra Gallaecios et Lusitanos episcopos primatum; quod jus anno 411 aut 415, Bracarensis metropolita sibi haud poterat vindicare, ut disertius ad Christi annum 411 Antonius Pagius annotavit. Caeterum hisce gravissimis malis tum Hispanias afflictas fuisse, docent [Col. 1030C] Orosius homo Hispanus, res patrias non ignorans [Col. 1030D] Orosius, lib. VII, cap. 40. , Cassiodorus et Prosper in Chronicis, ad consulatum Honorii octavum, et Theodosii tertium, quod in Christi annum 409 incidisse ipsae Rom. consulum tabulae demonstrant. Sed Augustinus infelicissimum illarum Ecclesiarum statum 249 in epist. olim 180, nunc vero in novissima editione PP. S. Mauri 228, ad Honoratum, cap. 5, descripsit, dicens: Non enim quisquam est qui dicat ministros manere oportere, ubi jam non fuerint quibus necesse sit ministrare. Ita quidem sancti episcopi de Hispania profugerunt, prius plebibus partim fuga lapsis, partim peremptis, partim obsidione consumptis, partim captivitate dispersis. Cui quidem maximo excidio foedissimas Hispanorum carnis libidines occasionem dedisse Salvianus Massiliensis asseverat [Col. 1030D] Salvianus, de Provid. Dei lib. VII. . Sed turpes eas, effrenatasque omnium libidinum turpitudines in omni cum virorum tum mulierum coetu, Priscillianistarum studio et dogmatibus, apud Aquitanos potissimum et [Col. 1030D] Hispanos, propagatas, non tantum idem Salvianus tunc Massiliensis episcopus octo libris descripsit, sed tristi admodum et lugubri carmine Prosper Aquitanus deflevit. Quare is et cladis diuturnitatem et Barbarorum recensens furorem, decennalem fuisse affirmat, et tanto impetu Vandalos florentissimas illas olim regiones diripuisse, ut aspera etiam et difficilia loca ad exitium perduxerint.
[Col. 1031A] 3. Quemadmodum vero barbarica illa incursio et invasio contigisset, eruditis omnibus satis perspectum arbitror. Nec enim est qui ignoret eos foedere cum Attalo junctos, veluti amicos et auxiliares, in Aquitanorum sinu primum exceptos fuisse; sed de repente, spreto Attalo, divinae ultionis effectos ministros, in rapinas et incendia se totos convertisse, ut etiam Paulinus consularis in Eucharistico carmine narravit. Verum Paulinus iste ex nobili consulari Ausonia gente progenitus, duo de se ipso exponit, quorum postremum mire ad rem nostram pertinere judico. Attalo in primis dissensisse fatetur, qui eum comitem curatorem largitionum creaverat, cum jam sciret istud munus nullo prorsus sensu subsistere posse. Tunc quippe Paulinus, Attali tyranni partibus spretis, Gothicam partem secutus est. Alterum vero deterius, quod perperam factum, amara deflevit poenitentia; illudque fuit, ait Baronius, quod ad improbata fidei dogmata Christianus homo diverterat: sed improbis adhaesisse dogmatibus integro quindecim [Col. 1031B] annorum spatio, non obscure sequentia produnt carmina, quibus se catholicae restitutum communioni commemorat:
[Col. 1031C] 4. Et quidem ipsi etiam Christiani orbis imperatores, ut catholicae fidei rebus optime prospicerent, paulo antequam Vandali, Gothi, Alani, aliique Barbarorum Gallias et Hispanias diriperent, varias leges in hujus Priscillianae haereseos odium condiderunt. Honorius enim Augustus legem contra eosdem in Occidente tulit, qua Senatori praefecto praetorio jubet in Manichaeos, et Phrigias, seu Priscillianistas diligenter inquirere, eosdem variis poenarum generibus coercere. Sed ut ii quoque 250 in Orientis partibus delerentur, Theodosius imperator Augustus studium adhibuit; quando videlicet duobus datis ad Antherium praefectum praetorio rescriptis, Montanistis, Priscillianistis, Eunominianis praeter necem omnia supplicia decrevit. Sed quid? Imperialium forte ministrorum socordia, improbitas, avaritia, aut falsa religio, cum iis legibus obtemperare neglexisset, divina agente ultione, in iis regionibus Romanum imperium prorsus deletum fuit, et populi ipsi, bonis, libertate aut etiam vita privati, debitas haereseos [Col. 1031D] et suarum impudicitiarum poenas persolverunt.
5. Cum itaque Hispaniarum et Gallaeciae regnorum civiles atque ecclesiasticas res tot tantaeque perturbationes vexarent, Innocentiana illa statuta exsecutioni demandari nullo modo poterant, praesertim quia Hispaniae et Gallaeciae populi non uno tantum Principi, sed duobus Arianorum labe pollutis tum obtemperare cogebantur. In Hispaniis enim Athaulphus, Christi anno 414, primus ex Gothorum gente regnavit. Sed vix imperii anno absoluto a quodam Gotho necatus est, cui Segericus succedens post sex menses ipse etiam interficitur. Quibus et alii quatuordecim ex eadem stirpe Ariani reges ad annum 568 usque successere. In Gallicia autem et Lusitania principes ex Suecorum stirpe regnarunt, quorum [Col. 1032A] primus fuit Hermericus, qui, post imperii annos 32 decedens, anno 440 Rechilam successorem habuit. Is autem, septem dumtaxat annis in imperio consumptis, Recciario regni habenas reliquit, qui in catholica edoctus religione, ecclesiasticas res sanctis episcopis haud difficile componendas permisit.
1. Quadringentesimus quadragesimus sextus, aut septimus Christi annus tum agebatur, cum Turribius Asturicensis Ecclesiae in Gallicia episcopus, modica tranquillitate illucescere incipiente, Priscillianam luem prorsus purgare et Dictinii libros aliasque apocryphas scripturas, quae aut in privatis domibus asservabantur, aut palam in Ecclesiis legebantur, proscribere, [Col. 1032B] disperdere, aut omnino incendio consumere nisus est. Quae omnia cum maxime in votis haberet, caeterorum catholicorum Patrum exempla secutus, actutum non alium judicem et magistrum censuit esse interpellandum quam sanctum Leonem Romanum pontificem, ad quem sua scripta direxit. Pervincio itaque suae Asturicensis Ecclesiae diacono Romam proficisci et ad S. Leonem ejusmodi scripta deferenda ipse Turribius commisit. Quorum porro generum scripta ad apostolicam sedem transmiserit, Leo ipse in exordiis suae epistolae 15 indicavit, dicens ex epistolae sermone, et commonitorii serie, et ex libelli textu didicisse Priscillianistarum fetidissimam apud eas regiones recaluisse sentinam. Sed ejusmodi Turribii scripta, ex quibus facilius Galliciae et Hispaniarum Ecclesiarum aerumnosum statum potuissemus comprehendere, jam diu interciderunt. Cujus quidem jacturae gravissimum damnum aliqua ratione dumtaxat litteris ad Idatium et Ceponium episcopos, [Col. 1032C] quae sub Turribii Asturicensis nomine circumferuntur, tum sincera celebrique ea epistola quam in hac causa ad Turribium Leo rescripsit, possumus reparare. Utrisque ergo nos insistere in praesens oportet, ut Priscillianistarum hanc historiam, quam illustrare aggressi sumus, absolvamus.
2. Et certe quidem illarum Ecclesiarum statum deplorandum Turribius ipse, vel qui Turribii agit personam, ea in epistola descripsit, cum 251 videlicet de molesta et injucunda peregrinatione disserens, quam semper inter duos labores et lacrymabiles necessitates subierat. Inter has aliquid adjumenti habuisse asseverat, cum adeundo incognita, et ignorata discendo, quodam profectu mentis augemur, plerumque ea quae apud nos optima videbantur prava esse atque deterrima reddita nobis meliori ratione, noscentes. Super autem quibus rebus Turribius peregrinando instructior evaserit, ut facile noscere potuerit, prava atque deterrima reddita esse, quae ei quandoque optima videbantur, statim patefacit, eam unitatem [Col. 1032D] maxime commendando, quam in omnibus Ecclesiis earum provinciarum quas peragraverat, reperiit. In iis namque summa animorum consensione et sine ullo schismate omnes invicem communicabant, et, condemnatis omnibus errorum sectis, reperi (ait) unum atque eumdem catholicae fidei sensum teneri, ex purissimo veritatis fonte venientem, qui in nulla divortia multifidis rivulis scissus, camporum plana in coenosas voragines solvat, quae rectum fidei iter impediant [Col. 1031] Turribius Asturicensis, epistola ad Idatium et Ceponium, cap. 1, 2. . Qua narratione non aliud in mentem eorum episcoporum revocare voluit quam studium catholicae hujus unitatis et communionis procurandae. Hanc enim ab Hispaniarum et Galliciae Ecclesiis dudum pestiferum Priscillianae haereseos virus ejecerat atque exsulaverat Propterea, ut Idatii et Ceponii animos ad religionis studium incenderet, [Col. 1033A] Ecclesiarum quas lustraverat exempla subjicit, quorum pastores eos quos pravorum dogmatum virus infecerat, aut correctos piae parentis gremio reformari contumaces, veluti abortivos partus ac non legitimam sobolem ex consortio sanctae haereditatis expellit.
3. Post longas igitur annorum metas Turribius Asturigiam reversus, dire cruciabatur, cum animadverteret damnatas jam dudum ab Ecclesia traditiones, quas iis in regionibus plene abolitas arbitrabatur, pertinacius adhuc vigere. Immo ejusmodi cruciatus in eo augebantur cognoscente pro uniuscujusque hominum studio et voluntate prava dogmata velut quibusdam hydrinis capitibus pullulare. Quorum alii haereticorum veteri errori blasphemiarum suarum argumenta conferebant, alii Priscilliani doctrinam integre profitebantur, alii denique, ejuratis ex parte dumtaxat principalioribus dogmatibus quae perspicue veritati catholicae repugnabant, cum nonnulla adhuc retinerent, reliquis adhaerere videbantur. Haec, inquam, omnia huc illucque per Hispanias et Galliciam liberius crevisse, [Col. 1033B] synodorum conventibus decretisque cessantibus, ipse Turribius asseverat. Atque tandem gravissimum impiissimumque facinus cunctis quidem deterius deplorabat, illud videlicet, quod ad unum altare diversis fidei sensibus conveniretur.
Cum autem isthaec omnia Turribius recenseret, sola in patriam charitate, non temeraria praesumptione, a qua prorsus erat alienus, agebatur. Atque idcirco catholicam veritatem studiose prosequens, vernaculos haereticos furibus et adulteris aequiparavit, qui, a sacris dogmatibus veritate subtracta, divini verbi auctoritatem exsecrabantur, quam ut facilius adulterio corrumperent, repudiatis canonicis et evangelicis Scripturis, apocryphorum librorum lectioni dumtaxat incumbebant. Ne episcopis ergo, ad quos scribebat, gravis et molestus fieret, neve erga eos magisterium exercere videretur, prudentiae simul et zelo inserviens, nullam prorsus in eos auctoritatis adhortationem, sed dumtaxat suggestionis instructionem [Col. 1033C] adhibere fatetur, gravioris quidem criminis reum coram Deo se reputans, si tacuisset.
4. Haec, inquam, fuit Turribii erga confratres episcopos animi moderatio, hoc studium in describenda haereticorum hominum perfidia, quorum doctrinas et magisterium si quis catholicorum paulo constantius increpabat, continuo congressionum disputationes eludebant, inficias euntes, 252 et perfidiam perfidia occulere conabantur; quod ne ultra jam facerent, subdolas versutasque eorum artes describit patefacitque, quibus aut apocryphas Scripturas canonicis praeferunt libris, aut occultas arcanasque traditiones venerabantur, nullis quidem libris, etiam apocryphis, expressas, per quas SS. apostolos locutos esse mentiebantur: aut forte denique quosdam alios libros apud se dumtaxat occultius asservabant, solis, ut ipsi aiunt, perfectis patentes.
5. Quibus vero apocryphis libris Priscillianistae praesertim uterentur, paulo post indicavit, speciatim de Actis disserens, quae S. Thomae nomine circumferebantur. [Col. 1033D] Unum in illis prae caeteris notandum atque exsecrandum animadvertit, quod dicit eum non baptizare per aquam, sicut habet Dominica praedicatio, sed per oleum, quam pravam consuetudinem Manichaei cum eodem antesignano Manete prosequebantur. Haec igitur universis exsecrabilis et in omnibus terrarum partibus damnata soboles, vel libros dumtaxat apocryphos recipiebat, aut quibusdam aliis apocryphorum fabulis refertis utebatur, quemadmodum eorum confessione innotuerat. Sed Priscillianistarum manibus alii ejusdem generis libri terebantur. Actus videlicet illi qui vocantur S. Andreae, vel alii qui dicebantur S. Joannis, quos olim sacrilego ore Lucius conscripserat, vel denique volumen illud omnium blasphemiarum portentum, quod Memoria Apostolorum perperam inscribebatur. In eo quippe pseudoapostoli et pseudoprophetae ad magnam perversitatis suae auctoritatem doctrinam Domini mentiebantur, [Col. 1034A] tota destruebatur lex veteris Testamenti, et omnia quae S. Moysi de diversis naturis creaturae Factorisque divinitus revelata sunt.
6. Tot ergo tantisque aerumnis atque nefariis sacrilegisque erroribus Galliciam potissimum et Hispanias labefactatas cum reperisset Turribius, aliorum SS. episcoporum animos ad eam medelam procurandam tum adhibendam excitabat, quae divinis et ecclesiasticis legibus magis esset consona. Quamobrem, ut facilius id assequeretur, quoddam opus conscripsit, in quo ea testimonia blasphemiis plena digessit quae in Priscillianistarum scripturis reperiebantur, iisdemque, ut potuit, pro sensus sui qualitate respondit. Istud vero opus a se elaboratum primum in vulgus dispergere curasse arbitramur, ut nemo (ait ipse) deinceps quasi rerum inscius diceret se simpliciter hujusmodi libros vel habere, vel legere. Tum deinde Idatii et Ceponii judicio, censurae et existimationi illud subjecit, ut nimirum isti universa perpenderent, et quae sine ambiguitate veritati ac fidei contraria videbantur, [Col. 1034B] cum aliis fratribus sibi sociatis resecare atque abolere curarent.
7. Occurrit autem nobis, et quidem doctus et eruditus vir, Stephanus Baluzius, nimirum quaerens et dubitans de hujus Turribii epistolae fide et auctoritate. Huic enim plures suppositionis notas suboluisse produnt observationes quibus concilium Asturicense habitum anno Christi 446 adornavit. Totam porro confictionis suspicionem ex sancti Leonis verbis haurire fassus est. Nam summus pontifex, ad Turribium Asturicensem rescribens, jussit Ut Galliciae saltem episcopi convenirent, quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt. Ad haec autem animadvertens subjicit Baluzius: Gravis suspicio epistolam illam, Leonis videlicet, immisisse alicui impostori cogitationem confingendi eam quae a Turribio scripta esse dicitur ad Idatium et Ceponium; itaque ab illa abstineo. Sed, Baluzio se opponens, Turribio Asturicensi laudatam epistolam adjudicandam esse [Col. 1034C] doctissimus cardinalis de Aguirre contendit, atque ad eripiendum quod a docto illo Conciliorum collectore objicitur, hunc primo excusat, veluti conscium innumerabilium fabularum, in pseudochronicis antiquis exstantium, iisdemque adductum rejecisse quaecumque in iis narrantur, dum aliunde non innitantur, aut confirmentur certo aliquo et firmo testimonio. Secundo, ait Turribii epistolam 253 de qua agimus non esse excogitatam et fictam a veteratoribus illis qui tot commentis et absurdis Hispanicam historiam deturparunt, sed reperiri in ms. cod. sexcentorum circiter annorum antiquitatis, etc. Sed inter duas has contrarias opiniones cui subscriberem, animus olim haerebat suspensus. Codicis quippe antiquitatem, quam cardinalis Aguirre tanti fecit, non omnem delet suspicionem, quod ab aliquo antiquo impostore laudata epistola non fuerit conficta. Nihil sane conficit quod Philippus II rex, tempore Ambrosii Morales, ex antiquissima bibliotheca insignis monasterii S. Emiliani codicem illum transtulerit in aliam recentem [Col. 1034D] S. Laurentii in Scoriali, viginti annis circiter ante fictiones Dextri, Maximi, Juliani. Quid? An non antiquiores exstitere impostores, qui a pluribus saeculis eam confingere potuerunt? Apostolis enim jam vita functis, sub nomine etiam sacrarum scripturarum multa volumina ab impostoribus conficta fuisse omnia Ecclesiae monumenta et epistola haec de qua agimus perspicue produnt. Illius ergo codicis vetustas nihil conficeret, nisi antiquiorem impostorem de Hispaniae et Galliciae rebus optime instructum, jam undecimo saeculo labente, vel duodecimo ineunte, hanc unam Turribii epistolam confinxisse.
8. Huic ego tamen Baluzii opinioni non tam facile subscribo, sed cardinalis Aguirre rationes prorsus infirmas esse contendo. Nam si de suppositionum argumentis ea in epistola repertis hic agere instituerem, multa quidem in ejus lectione me offendisse fateri possem, quae nec a Stephano Baluzio, nec ab ipso Hispaniae [Col. 1035A] Conciliorum collectore, nec a quoquam alio annotata fuere. Cujusmodi enim illud exordium apparet, in quo Turribius de seipso, tamquam de longinqua peregrinatione veniente, in qua longum annorum spatium insumpserat, disseruit. An haec de episcopo disciplinae ecclesiasticae tuendae apprime studioso vera esse possint, quis poterit suspicari? Tot enim perurgentibus calamitatibus, sub Dei et Ecclesiae indignatione, optimum hunc pastorem gregem suum deserere voluisse aut potuisse arbitrabimur? Nemo id mihi nugari poterit, praesertim cum S. Leo, cui Turribius deterrimum illarum Ecclesiarum statum exposuit, summis laudibus hunc ornet, quod semper vigilans sollicite Dominico gregi devotionem officii pastoralis impendisset. Profecto si arbitrio ductus dumtaxat Turribius peregrinatus fuisset, eum potius sanctus pontifex carpere et corripere debuisset, quod a Dominico grege diffugerat, concreditas sibi oves luporum furori dilaniandas subjiciendo. Duplici de [Col. 1035B] causa dumtaxat has similesque objurgationes indebite evadere potuisset, exsilii videlicet altera, in quod, Arianis principibus agentibus, Turribius episcopus pulsus fuisset; altera vero, quod, nondum ad episcopatum assumptus, longo annorum spatio peregre iter fuerit profectus. Sed utraque vacillat. Nam si Arianorum principum furor in eum excandens exsilium subiisset, non peregrinationis labores et incommoda exaggeraret, sed exsilii; et aliunde post latam in eum sententiam jam in Asturicensi throno alius intrusus fuisset, quemadmodum quarto Ecclesiae saeculo praecedenti Ariani ipsi facere consueverunt. Quid? Si Turribius in hac epistola ad alios duos Galliciae coepiscopos hanc exsilii poenam, utpote ipsis notissimam, commemorare praeteriit, id forte in epistola ad Leonem narrare omisisset? Vel Leo ipse in suo rescripto, in paternae commiserationis signum id non indicaret? Quid plura? An Idatius in Chronico, qui alias episcoporum clades descripsit, hanc unam de Turribii exsilio reticuisset? [Col. 1035C] Denique, cur et caeteri omnes Hispaniae Galliciaeque scriptores tanto silentio laborassent in maximi momenti re? Non itaque ad hocce effugium recurrendum est.
9. Neque quidem tam longam plurium annorum peregrinationem, antequam ad episcopatum eveheretur, Turribius peragere potuit. Post Dictinii quippe mortem, quae ante Christi annum 420 contigit, ut ex Augustino 254 vidimus, jam Asturicensem Ecclesiam Turribius est assecutus. Sed tunc non Leo Magnus, sed Zosimus, aut Bonifacius, catholicae Ecclesiae praeerat. Quare cum in exordio secundi capitis illius epistolae Turribius de seipso tamquam de homine jamjam ex peregrinatione adveniente loquatur, inde fit quod quae de Asturicensi concilio ex Idatii Chronico narrant Baluzius et Aguirre minime in Leonis aevum, videlicet in annum 446, rejici possint. Quod si tandem confingamus non statim post adeptum episcopatum Turribium ad Idatium et [Col. 1035D] Ceponium scripsisse, nec Leonem veluti supremum magistrum et judicem interpellasse, sed totum illud 27 aut 28 annorum spatium effluxisse, statim culpandus esset Turribius, quod tam sero gravissimis illis malis recrudescentibus, medicinam quaerere et afferre distulerit, et contra sacrorum canonum statuta, sua relicta Ecclesia, peregrinari voluerit. Fateri ergo oportet ea in epistola talia saltem obscura contineri, quae cum Turribii pietate et sanctitate, cum Ecclesiae disciplina, sacris canonibus et Christianis rebus minime cohaerere et conciliari possunt. Ita profecto mecum reputavi, postquam saepius epistolam perlegi. In qua et alia offendi quae apertam scriptoris oscitantiam saltem redolent. Ejusmodi quidem mihi visa sunt, vel quae capite 4, leguntur, quod ne ultra jam faciant usque ad finem, in quibus nulla ratione genuinus sensus juxta syntaxeos grammaticae regulas argui potest; vel quod in subsequenti capite 5 conspicitur, ubi eadem narratio de apocryphis S. Thomae [Col. 1036A] Actibus iteratur, et id genus alia, quae certe aut scriptoris indiligentiam arguunt, aut illius codicis, in quo sub Turribii nomine epistola illa fuit inventa et fideliter eruta, praestantiam maxime elevant.
10. Sed quamvis ea in epistola multa eluceant quae a veritate, aut saltem a verisimilitudine, plurimum dissident, illam tamen rejiciendam, aut veluti supposititiam habendam esse, vereor judicare. Immo egomet in divi Leonis Magni Operibus colligendis et ornandis, quaemadmodum Quesnellus in suam transtulit editionem, ita et in alia nova quam post has Exercitationes facere deliberavi, servandam esse necessarium duco. Ea propter variis annotationibus ex probatissimis scriptoribus haustis, eam adornare pro viribus curavi, ut videlicet aequivocationes et obscuros sensus quibus scatet, amicus lector praecavere possit.
Interim vero, antequam de tabula manum removeam, affatim probanda esse existimo quae de illarum Galliciae et Hispaniae Ecclesiarum statu ibidem descripta [Col. 1036B] sunt. Cumulatissime quippe cum iis respondent quae in 15 S. Leonis Magni epistola conspiciuntur, de cujus fide et auctoritate saltem suspicari maximum crimen foret. Nam et veluti genuinum S. pontificis fetum, cum vetera, tum antiqua mss. exemplaria illam continent, concilii Bracarensis PP. et quarta generalis synodus eam S. Leoni adjudicarunt; omnes scriptores, nemine refragante, cum hanc eamdem testarentur veritatem, editoribus amplissimum aperuerunt campum ut, omni remoto scrupulo, in omnibus vulgatis exemplaribus eam excuderent.
1. Nos itaque, tot tantisque praecedentibus suffulti [Col. 1036C] testimoniis, cum de veritate auctoritateque epistolae 15 S. Leonis Magni minime ambigere possemus, tantummodo eam a mendis purgare, si quae in eam irrepserunt, curavimus. Pro quo quidem labore felicius absolvendo necessaria nobis non defuere subsidia; nam, praeter varios antiquissimos Vaticanos codd., quos nostris oculis lustravimus; praeter Grimaneum archetypum Parisiis asservatum, juxta cujus lectiones Paschasius Quesnellus suam adornasse editionem maxime gloriatur, quem nos ipsi amicorum ope adjuti fideliter exscribere curavimus, illam eamdem epistolam tum ad Vallicellanum, tum ad duo Florentina exemplaria exegimus, ut divino quandoque Nomine opitulante, omnia Leonis Opera puriora, nitidiora auctioraque novis typis prodire possint. Sed jam ad institutum revertamur.
Laudata igitur S. pontificis ad Asturicensem episcopum epistola sexdecim subjecta habet capitula, quia totidem discutienda et definienda Turribius [Col. 1036D] Leoni proposuerat. Id ea verba innuunt: Quia ergo dilectio tua fideli quantum potuit diligentia damnatas olim opiniones sexdecim capitulis comprehendit. Sed perantiquum Vaticanum exemplar cum Grimaneo codice decem et septem esse legendum probant. Id magis confirmat ipsa capitum divisio, quae postremo loco hunc Romanum numerum cum sequenti titulo exhibet: Cap. XVII. An caro Christi vere requieverit in sepulcro. Qui Quesnelli studium, laborem diligentiamve in divi Leonis Operibus ornandis castigandisve plus aequo commendare consueverunt, animadvertant, quaeso, in qualem lapsus sit oscitantiam? Videant an haec argumento sint Grimaneum codicem tamquam lapidem lydium assumpsisse in religiose probandis Leonini textus lectionibus. Dicant an sedulo S. pontificis Opera lustraverit, qui in male concinnata synopsi sexdecim dumtaxat subjicit capitum titulos, ultimo praetermisso, cum jam epistola ipsa in decem et septem dividitur, quorum postremum [Col. 1037A] et suum titulum habet, in praecedenti synopsi prorsus desideratum? Sed de hac re diligentius suo loco disputabitur, quemadmodum de alio perantiquo Vat. Palatino exemplari hujus epistolae quoddam de canonicis Scripturis hactenus ineditum fragmentum nobis exhibente. Sitne istud Leoni adjudicandum, an non, alibi quoque prosequemur, cum potissimum ad ritum dumtaxat et ordinem spectare videatur quos per anni tempora in divinis canonicisque legendis Scripturis Romana divi Petri Ecclesia servare consueverat. Nostrae ergo orationi modo liceat tantum in hujus Leoninae epistolae amplissimo campo, prout in omnibus vulgatis hactenus exstat, spatiari; certissimis quippe uberrimisque testimoniis undequaque epistola illa cum referta sit, facilius ex ea cum Priscillianae haereseos fontes et errores colligemus, tum simul clarius apostolicae sedis auctoritatem irreformabileque judicium in iis refellendis intuebimur.
2. Et quidem Priscilliana dogmata praecedentium [Col. 1037B] omnium haereticorum erroribus nequiora fuisse, atque ex iis omne virulentum impietatis traxisse contagium, statim S. Leo docuit in illius epistolae exordio, qui Priscillianistarum sectam omnium haeresum fetidissimam sentinam appellat. Addit Priscillianistas in paganitatis tenebras adeo se immersisse, ut, mathematicorum vanis mendaciis et magicae artis profanis secretis adhibitis, fidem religionis morumque rationem in potestate daemonum et in affectu siderum ipsi collocarent. Haec et alia similia illius nefandissimae sectae dogmata 256 Leo recensuit, et antiquorum Patrum qui praecedenti saeculo floruerunt studium in mentem revocat, qui in conciliis omnes conatus adhibuere ut ejusmodi impius furor ab universa pelleretur Ecclesia. Refert deinde quemadmodum saeculi principes tantopere hanc sacrilegam amentiam detestati sint (Maximus tyrannus videlicet) ut ejus auctorem cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent [Col. 1037D] Videsis quae ipsi jam scripsimus contra Beausobre in Exercitationibus ad Manichaeorum Historiam pertinentibus. Cap. 7 enim secundi libri, S. pontificem vindicavimus ab istius acatholici viri probris et maledictis quibus eum exagitare ausus est, quia [Col. 1038D] Maximi tyranni cruentum judicium in Priscillianistas ecclesiasticae lenitati profuisse asseveravit. . Primum hoc cruenti [Col. 1037C] judicii genus et exemplum, quo saeculi principes et magistratus in pertinaces haereticos quandoque animadverterunt, plurimum animum veterum et recentiorum scriptorum hactenus torquere potuit: Prospexi, ait Natalis Alexander, Hist. Eccl. saeculo IV, cap. 3, art. 17, haereticos hac historia abuti posse, tum contra sanctae inquisitionis officium, quod pertinaces haereticos saecularibus magistratibus tradit, seu relinquit extremo supplicio puniendos; tum contra principes ac magistratus ipsos, qui suo jure in illos etiam poena capitis animadvertunt. Ibidem P. Natalis ab omni censura eam propositionem vindicare intendit, quae in priorem ejus editionem irrepserat: Nullus catholicorum dixit imperatores et reges non posse in haereticum etiam capitis poena animadvertere. Quo sensu autem eam dixerit, in postrema deinde editione explicavit, atque in asserenda hac saeculi principibus potestate laborat. De eadem principum auctoritate agere etiam voluit ejus annotator Constantinus [Col. 1037D] Roncaglia in postrema Lucensi editione. Qui primo canonistarum suffragio ostendit in haereseum causis judicandis, et ea quae sunt juris, et ea quae sunt facti, Ecclesiam potestate pollere. Tum deinde ait: Non esse alienum a potestate principum legibus poenisque indictis haereses, sacrilegia, etc., amovere, docuit Bellarminus, etc. [Col. 1038D] Constantinus Roncaglia in notis Hist. Eccl. P. Natalis Alexander, saeculo IV, pag. 72 Lucensis edit. .
3. Profecto si ambo clarissimi viri, et quotquot de hac similibusque disseruerunt causis, ad nostrum S. pontificem animadvertissent, nec tantopere laborassent, sed facilius expeditiusque quidquid ab heterodoxis objici potest eripuissent. Cur autem saeculi principes cruentum illud judicii genus in Priscillianistas [Col. 1038A] exercere demandaverint, S. pontifex Leo sequentibus explicat verbis: Videbant enim (saeculi principes videlicet) omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum jus humanumque subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Priscillianistarum ergo crimina talia cum essent, ut non religioni dumtaxat summum dedecus gravissimamque injuriam afferrent, sed civilem ipsam rempublicam, in iis potissimum quae naturae jura laedunt, ad plenum exitium perducere possent, ideo saeculi principes illius sectae professionem cum suis auctoribus perdere et abolere, capitis poenis adhibitis, nisi sunt. Quibus rationibus S. pontifex innixus, simile judicium ecclesiasticae lenitati diu profuisse fassus est. Subjicit enim: Profuit diu ista districtio ecclesiasticae lenitati, quae etsi, sacerdotali contenta judicio, cruentas refugit ultiones, severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spiritale nonnumquam [Col. 1038B] recurrant remedium, qui timent corporale supplicium. Capitalia ergo supplicia, cum Ecclesia in pertinaces haereticos animadvertit, non statuit, non infligit, nec infligenda quaerit. Suis ipsa semper spiritualibus contenta poenis, et, ne lenitatis incurrat defectum, quascumque refugit cruentas ultiones. Sed si tamen istae publicis saecularium principum et magistratuum decretis statuantur, plurimum ei prosunt, iisque maxime adjuvatur, praesertim quia delinquentes, 257 severitate corporalium poenarum perterriti, ad spirituale remedium, ad criminum ejurationem videlicet, et ad poenitentiam recurrere consuescunt.
4. Nec quis, simili Leonis loquendi ratione, sibi persuadeat Idatii et Ithacii contumaciam, de qua in superioribus egimus, et ob quam catholicis episcopis, et Martino potissimum, invisi fuere, et Ithacius ipse a Theognosto episcopo palam damnatus, iri excusatum. Nulla quippe excusatione episcopus purgari potest, qui, propriis studiis indulgens, confratrum [Col. 1038C] in conciliis adductorum judicia spreverit, quippe suis accusationibus saeculares principes et magistratus urgere voluerit noxiorum necem procurando. Hanc quidem agendi rationem catholicae lenitati repugnare evidentissimum est. Sed ab ea maxime abhorrent, cum nostrarum Ecclesiarum praesules, tum sanctum illud inquisitionis officium, contra quod haereticos comminisci posse P. Natalis Alexander prospexit. Et quidem eas severitatis poenas Ecclesiae adjumento fuisse, Leo ipse ex eo etiam confirmavit, quod corporalia supplicia, et ecclesiasticarum legum exsecutiones, ob gravissimas bellorum vicissitudines, multorum spatio annorum cessare debuissent, nec ipsis provinciarum sacerdotibus in unum frequentius coire, cum haud amplius liceret: Invenit (ait S. pontifex) secreta perfidia libertatem, et ad multarum mentium subversionem iisdem malis est incitata quibus debuit esse correcta. Ex cujus causa statim deplorare pergit deterrimum Galliciae et Hispaniarum statum, quarum [Col. 1038D] non solum plebes, ut a Turribio acceperat, mortifera contagionis peste erant labefactatae; sed, quod gravius est, eorumdem sacerdotes, hoc lethali correpti morbo, veritatem multis erroribus opprimebant, Priscilliani doctrinam evangelicis praeferebant documentis, et ista tandem profanis sensibus depravata populis proponebant, aut praedicabant, ut Spiritus sancti revelationibus rejectis, diaboli dogmata in auditorum animos inspirarent. Haec quippe ad illarum Ecclesiarum deplorandum statum Turribius S. Leoni reformanda proposuerat; quibus decem et septem capitula subjecit, strictim damnatas olim opiniones comprehendentia, quaeque S. pontifex, pro suprema sui [Col. 1039A] apostolatus dignitate, denuo tractavit, ne aliquid earumdem blasphemiarum tolerabile aut dubium videretur in posterum.
5. Nos interim horum capitulorum summam stricte et veluti in compendio hic subjicere lectoribus non ingratum futurum arbitramur. Ad quod praestandum opus, etsi jam pridem plures insigniores theologi in ecclesiasticis conscribendis historiis manum admoverint, nescio tamen an felicius saltem palmares omnes hujus sectae errores, ex quibus et alii minoris momenti originem ducebant, annotaverint. Nec vero id plene P. Natalis Alexander assecutus est, qui, catalogum quemdam seu synopsim omnium Priscillianistarum errorum contexere instituens, nescio quo fato allucinatus, quatuordecim dumtaxat annotavit, tribus aliis, et ex principalioribus quidem, omnino praetermissis. Verum ex sola hac Leonis epistola luce clarius omnibus innotescit decem et septem fuisse, ut mox enuntiabimus.
[Col. 1039B] Sanctus pontifex ergo, ut Asturicensis episcopi Turribii animum expleret, singillatim eadem capitula retractat quae ex Gallicia Pervincus diaconus judicanda detulerat. Primo Priscillianistae impie de Trinitatis mysterio sentiebant, unam dumtaxat in Deo trinominem personam praedicantes, ut Sabellius et Patripassiani docuerunt. Hunc errorem S. pontifex non tantum Nicaenae synodi decretis refellit, sed et theologicis rationibus, quae Athanasiani symboli loquendi formulas redolere videntur.
Confingebant secundo quasdam virtutes ex Deo procedere, quas non semper Deum in sua essentia habuisse affirmabant, sed aliquando eas habere coepisse, ut pessime Ariani ratiocinabantur.
Tertio ideo unigenitum dici Dei Filium contendebant, quia solus sit 258 natus ex Virgine. Quare vel principium de matre Christo dabant cum Paulo episcopo Samosateno et Photino, vel non unum esse Dei Filium credebant, sed alios quoque ex summo Patre genitos, quorum hic unus sit natus ex femina [Col. 1039C] qui ob hoc appellatur unigenitus, quia hanc nascendi conditionem alius filiorum Dei nemo susceperit.
Quarto Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credebant, et idcirco cum Cerdone, Marcione atque Manete apparentem dumtaxat et illusoriam carnem sibi copulasse affirmabant. Quo quidem errore seducti, diem Natalis et Resurrectionis Domini in moerore et luctu ducebant, sua corpora jejuniis affligentes.
Quinto deinde animam hominis divinae asserebant esse substantiae, nec a natura creatoris sui conditionis nostrae distare naturam.
Sexto aiebant diabolum numquam fuisse bonum, neque naturam ejus Dei opificium fuisse, sed illum ex tenebris et chao emersisse, quia scilicet nullum sui habeat auctorem, sed omnis mali ipse principium sit atque substantia.
Septimo nuptiarum et matrimonii usum cum Manichaeis quoque damnabant: ea ratione, videlicet, ut [Col. 1039D] legitimae prolis procreationem perhorrescerent omniumque turpitudinum libertatem facilius admitterent.
Cui errori et octavus maxime fuerat affinis, cum dicerent humana corpora diaboli esse figmenta, quatenus conceptionum semina in mulierum uteris configurarentur, et corpora ipsa animae dignitati, utpote diabolica virtute formata, minime congruere possent. Hinc semel soluto corpore, iterum per resurrectionis mysterium reviviscere posse atque debere inficiabantur.
Non minus portentosa fuit nona eorumdem annotatio, qua promissionis filios, non ex carnis semine, sed ex Spiritu sancto esse conceptos praedicabant, hosque minime peccato mortalique contagio obnoxios [Col. 1040A] quae in prolem Adami primi parentis vitio transcurrunt.
Decimo autem docebant animas, quae humanis inseruntur corporibus, olim in coelis omni corporea mole spoliatas peccasse, ob idque a sublimioribus ad inferiora delapsas, in diversae qualitatis principes incidisse, et per aereas sidereasque potestates, alias durioribus, alias mitioribus corporibus esse inclusas, sorte diversa et conditione dissimili, ut quidquid in hac varie et inaequaliter provenit, ex praecedentibus causis videatur accidere.
Undecima ipsorum blasphemia, fatalibus stellis et animas hominum et corpora opinabantur obstringi, et idcirco cum gentilibus aut faventia sibi sidera colere, aut adversa mitigare studebant.
Duodecimo sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describebant, et qualitates interiorum praesulum, virtutum scilicet, quas animam regere fingebant, in patriarcharum statuebant nominibus, [Col. 1040B] quibus e regione signa opponebant corporea, quorum virtuti corpora subjicerentur. Addebant corporis humani partes duodecim coeli signis respondere, et secundum ipsa compositas esse, constituentes in capite Arietem, Taurum in cervice, Geminos in humeris, Cancrum in pectore, etc.
Decimotertio circa Scripturarum scientiam errarunt, cum canonicarum Scripturarum corpus sub patriarcharum nominibus accipiebant. Fabulabantur enim duodecim illas virtutes quae reformationem hominis interioris operantur, in horum vocabulis indicari.
Decimoquarto, ita siderum et signorum potestati hominem subjiciebant, ut contenderent multa in sanctis libris reperiri, quae ad exteriorem hominem pertinerent, ut in ipsis Scripturis divinam inter terrenamque naturam quaedam sibi repugnet adversitas, et aliunde sit quod sibi vindicent animi praesules, aliunde quoque corporis conditores.
6. Decimoquinto, veris Scripturis adulteratis, falsas [Col. 1040C] inducebant, quas canonicas appellabant; cui quippe gravissimo malo ut S. pontifex 259 occurreret, generalem illam indidit legem, qua Ecclesiarum sacerdotes jussit omnem diligentiam adhibere, ne aut falsati codices in usu lectionis haberentur, aut apocryphae scripturae servarentur a quopiam. De his autem sic scripsit: Apocryphae scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solum interdicendae, sed penitus auferendae sunt, atque ignibus concremandae [Col. 1039D] Vide quae diximus cap. 6 secundi libri Historiae Manichaeorum. . Nullo ergo praesidio haeretici aut novatores septi sunt, cum multis injuriis recentiores Romanos pontifices afficiunt, quod sua Opera proscribant, et ignibus concremari jubeant. Nimis vetusta est ejusmodi in catholica Ecclesia disciplina, nec solum a Gelasio papa, vel a concilio septuaginta episcoporum tum habito repetenda, sed a Leone Magno, qui eam omnibus catholicis episcopis observandam inculcat. Quare splendide inter caeteros acatholicos Van Espen et Beausobre [Col. 1039D] Beausobre, part. I Histor. Manichaeorum, lib. [Col. 1040D] III, et alibi passim, cujus nugas, agentes de veteribus Manichaeis, abunde rejecimus. allucinatos esse, Leonis haec agendi [Col. 1040D] ratio suadet patefacitque. Nam Van Espen, cum in priori suorum Operum parte, quae Juris Ecclesiastici universi inscribitur, haudquaquam ad hocce Leonis decretum animadverteret, cumque agere institueret de Ecclesiae disciplina in haereticorum libris prohibendis, Gelasiano decreto dumtaxat insistit, cujus verbis vim omnem roburque prorsus adimere conatur, quasi ex suggestu affirmans Ecclesiam tantummodo publicam, non privatam, proscriptorum librorum lectionem cavere voluisse. Splendide, inquam, Van Espen allucinatur. Quod ut innotescat, minime opus erit ut, a nostro proposito recedentes, nunc de Gelasiano disserere incipiamus decreto. Istud quippe multis eruditisque notis adornatum prodiit, Chifletii Holstenii [Col. 1041A] et P. Josephi Bianchini studio et labore, ut novis animadversionibus locupletare prorsus supervacaneum sit. Ad Van Espen igitur lapsum praecavendum, ea quae S. Leo subjecit advertere sufficiet. Is itaque non publicum tantum corruptorum, apocryphorum falsorumque codicum usum catholicis, sed et privatis horum lectionibus vacare, vel etiam hujusmodi exemplaria in domibus retinere, sub haereseos nota episcopis qui id permitterent interdixit. Quare subjecit: Unde si quis episcoporum vel apocrypha haberi per domos non prohibuerit, vel sub canonicorum nomine eos codices in Ecclesia permiserit legi, qui Priscilliani sunt emendatione corrupti, haereticum se noverit judicandum, quoniam qui alios ab errore non revocat, seipsum errare demonstrat.
Perantiquum Palatin. Vatic. ms. exemplar, post haec verba, celebre hujus epistolae fragmentum nobis exhibet, hactenus a praecedentibus Operum S. Leonis editoribus nec annotatum, nec publici juris factum. Hoc autem quamvis Leoninam orationem omnino [Col. 1041B] redolere non videatur, tamen laudati codicis vetustas et auctoritas, tum argumenti ratio, praecedentibus S. pontificis dictis apprime concinens, nos in illud consilium adducunt, ut in altero tomo lineolis interclusum typis committamus. Et quoad codicis antiquitatem spectat, nonum attingere saeculum antiquorum characterum aestimatores nobiscum judicarunt. Argumenti ratio plane respondet sancti Leonis scribendi scopo. Nam post rejectas apocryphas scripturas illi interesse videbatur designare canonicas, et quo ordine in Ecclesia legendae occurrerent, ut summa concordia in divinis laudibus concinendis et mysteriis celebrandis sacri altaris ministri convenirent. Praeterea hujus fragmenti accessione, aptissime priora posterioribus conjunguntur; et in codice eam epigraphem offendimus, videlicet: Incipit sententia papae Leonis de apocryphis scripturis. Quae exordium habet ab illis vocibus laudati capitis 15 hujus epistolae ad Turribium: Curandum ergo est et sacerdotali diligentia [Col. 1041C] maxime providendum ut falsati codices, etc., usque ad illa, quae in omnibus editis hoc caput claudunt, nimirum: Quoniam qui alios ab errore non 260 revocat seipsum errare demonstrat. Post quae, haec alia immediate subduntur: Leguntur autem omnes Scripturae divinae sancti canonis ab initio anni usque ad finem in Ecclesia sancti Petri hoc ordine. Tempore veris, hoc est septem diebus ante initium Quadragesimae usque ad octavam diem ante Pascha, leguntur libri Moysis cum Jesu Nave et Judicum, etc. Duo itaque dumtaxat brevi otio hic animadvertere et annotare haud praetermittam. Alterum, ordinem in hoc fragmento descriptum pro legendis omnibus sacri canonis Scripturis in totius anni curriculo non differre ab illa distributione et ordinatione quae modo etiam in Romano Breviario conspicitur. Hoc probat enim sacri hujus ritus auctoritatem vetustatemque a nostris majoribus derivatam, qui consilium habuere singulis quatuor anni temporibus, et divinis mysteriis in Ecclesia celebrandis [Col. 1041D] aptiores, et magis consonas Scripturarum lectiones distribuere et accommodare, ut magis mysteriorum dignitati et populorum institutioni consulerent atque prospicerent. Alterum est, in laudato fragmento descriptos reperiri omnes libros in canone Tridentino, sess. 4, descriptos, si unum tamen alterumque excipiamus. Quae duo sane sacrarum Liturgiarum studiosis viris, qui merito hisce temporibus in hoc labore magna cum sacrae antiquae rei utilitate operam insumunt, eruditarum dissertationum supellectilem exhibebunt. Nos integrum illud hic non subjicimus, ne longius quam par est a proposito scopo abscedamus. Illud tamen prout exstat in ms. cod. publici juris faciemus in altero tomo omnium Operum S. Leonis pontificis, brevibusque notis adornabimus. Ad nostra itaque revertentes, ita ratiocinamur. Si ergo, canonicae [Col. 1042A] disciplinae rigore spectato, quinto jam Ecclesiae saeculo, nemini licebat per domos sacras Scripturas habere ab haereticis vitiatas atque corruptas, qui fieri nunc potest ut tantopere heterodoxi conquerantur, cum suos libros sub anathematis poena legendos catholicis ab apostolica sede interdictum intelligunt? Sed in hac re exploratissima diutius immorari vitio mihi daretur, et propterea ad sextum decimum caput gradum facimus, in quo de aliis libris haereticorum studio conscriptis S. pontifex verba fecit.
7. Hoc itaque sextum decimum caput, postremum sanctus Leo Magnus appellat, eo sensu videlicet, ut sexdecim capita discutienda Turribii libellus ad apostolicam sedem transmissus contineret. Sed quia et aliud in extrema familiaris suae epistolae parte idem Asturicensis episcopus subjecerat, quod est de Christi carne: An vere requieverit in sepulcro, idcirco merito judicavimus antiquam vulgatam lectionem, sexdecim nimirum, esse expungendam, et codicum suffragio, ut diximus, novam, decem et septem videlicet, [Col. 1042B] esse sequendam. Sextodecimo igitur Turribiani libelli capiti S. pontifex occurrens, ejusdem imprimis Turribii approbat querimoniam, eam scilicet quae circa Dictinii quondam in Asturicensi sede sui praedecessoris scripta et tractatus versabatur. Dictinium autem eos libros scripto consignasse cum Priscilliana labe esset pollutus, jam Toletani concilii Acta, jam Augustinus aliique coaevi scriptores, ut vidimus, et nunc ipse S. Leo apprime testati sunt. Hos autem libros multi cum veneratione legebant, qui reparationem ejus magis debebant amare quam lapsum. Non ergo Dictinium (ait S. pontifex) sed Priscillianum legunt, et illud probant quod errans docuit, non quod correctus elegit. Quare extra ecclesiasticum coetum eos esse declarat qui ejus scriptis utebantur. Neminem ibi profecto summus pontifex excepit, sed ut cujusque ordinis ac status homines comprehenderet, ex sancti apostoli Petri subselliis pronuntiat: Sed nemo hoc impune praesumat, nec inter catholicos censeatur quisquis [Col. 1042C] utitur scriptis non ab Ecclesia solum catholica, sed etiam a suo auctore damnatis. Post haec S. Leo Priscillianistarum et Manichaeorum artes exaggerat, quibus ad imperialium legum severitatem praecavendam solerter utebantur. Quarum vero sectarum homines, cum ad 261 invicem corda haberent, eadem sacrilegia profitebantur, quamvis diversis appellarentur nominibus. Quare, etsi vetus Testamentum, quod Priscillianistae suscipere simulabant, Manichaeorum soboles refutaret, ad unum tamen finem (ait S. pontifex) utrorumque tendit intentio, cum, quod isti adbicando impugnant, Priscillianistae recipiendo corrumpunt. Caeterum in exsecrabilibus mysteriis, in obscenitatibus omnique turpitudinum genere cum Manichaeis Priscillianistas convenisse, jam ex tota hujus historiae serie arbitror comprobatum. Quod maxime hic Leo Turribio inculcans, ad eam sollicitissimam inquisitionem Romae contra Manichaeos habitam provocat, cujus judicii et Actorum exemplaria ad eumdem Asturicensem praesulem direxit [Col. 1041] Consule c. 10 libri II Historiae Manichaeorum, in quo de Romana Leonis in istos haereticos inquisitione verba fecimus. .
[Col. 1042D] 8. Ultimum restat caput, quod in extrema familiaris suae epistolae parte, ut jam diximus, Leoni definiendum Turribius proposuerat: An caro Christi, videlicet, vere requieverit in sepulcro. Hocce quippe nostrae religionis mysterium plerisque catholicorum etiam in dubium venerat, ex eo quod Christus ad inferna descenderat. Qua enim ratione duo illa, descensus videlicet ad inferos et Christi carnis in sepulcro requies, cum vera conjungerentur proprietate, Hispaniarum populi intelligere haud poterant. Duo haec apostolici Symboli dogmata inter se nequaquam repugnare S. pontifex variis Scripturarum testimoniis demonstrat. Sed contrarium assertum ex Priscilliani et Manichaei dogmatibus derivasse, non dubium est, qui sacrilego (ait) sensu ita se Christum [Col. 1043A] simulant confiteri, ut et incarnationis, et mortis, et resurrectionis auferant veritatem [Col. 1043D] Videsis quae de hoc dogmate scripsimus contra Beausobre, ut vindicaremus a notis suppositionis Acta Archelai, hujusque disputationem habitam contra Manetem lib. I Hist. Manichaeorum. .
Non igitur verendum est quin in iis retractandis capitulis S. Leo supremi judicis et magistri partes obierit. Nec hic enim adversariorum nugas locum habere posse, ipse S. pontifex manifestat. Qui, ut sui ipsius doctrina et canonica judicia omni clericorum coetui singulisque fidelibus innotescerent, primo encyclicas inter episcopos epistolas habendas jubet ad concilii celebrandi locum opportunum designandum. Ad istud deinde vicinarum provinciarum sacerdotes convenire praecipit, ubi plenissima habita districtione, ad examen potissimum revocare voluit et jussit, an essent aliqui inter episcopos qui Priscillianae haereseos contagio polluerentur. Eos autem, quos tali tantaque labe inquinatos reperisset concilium, servatis omnibus pontificiarum harum sanctionum regulis, a catholica communione sine dubio separandos decernit, si tamen nefandissimam sectam [Col. 1043B] per omnium sensuum pravitates damnare noluissent. Ut autem haec, quae ad apostolicae sedis jura pertinent plenius faciliusque exsecutioni mandarentur, haudquaquam S. pontifex hac epistola fuit contentus. Sed, nulla interposita prolatione, alias litteras dedit ad coepiscopos, Tarraconenses nimirum, Carthaginenses, Lusitanos atque Gallicios, quibus concilium generale indixit, in quo certe indicendo supremum sui pontificatus jus exercuisse, haud dubium esse potest. Id quippe isthaec Leonis verba perspicue patefaciunt. Ad tuae (ait) dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis auctoritas ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur. An vero unam tantum encyclicam, vel plures epistolas, Leo scripserit, ut laudatos omnes Hispaniarum et Galliciae episcopos ad concilium venire compelleret, non ausus sum definire; cum quaecumque illae fuerint, hactenus non prodierint, et temporum injuria fortasse jam interciderint [Col. 1043D] Sed unam tantum encyclicam epistolam ad omnes Hispaniarum et Gallaeciae episcopos Leonem [Col. 1044D] misisse, ex simili ejusdem S. pontificis agendi ratione colligi potest, ab eodem servata in Orientalium causis, post latrocinium Ephesinum ad examen revocatis, ut in postrema harum Exercitationum parte videbimus. .
262 9. Nunc vero si mihi ex Romanae sedis jurium [Col. 1043C] cavillatoribus percunctari liceret, cur magnus ille Turribius inter maximas versans angustias, ad unam apostolicam sedem sua consulta direxerit, non vero ad alterius sedis episcopum; quid inter caeteros Launoius, Blondellus, Quesnellus aliique reponerent? Num contendere audebunt totum negotium ad futurum concilium fuisse remissum? Deciperentur quidem, et sibi fucum facerent. Nam summus pontifex, suorum praedecessorum vestigiis insistens, ex Vaticani throno, non theologicis rationibus tantum singulos Priscillianistarum errores rejecit, sed et sub anathemate damnavit; apocrypharum scripturarum exemplaria et haereticorum librorum privatam publicamque lectionem proscripsit, eosdemque comburendos praecepit; extra catholicam communionem eos episcopos declarans qui ejusmodi statutis non obtemperassent. Quid igitur? Num haec futuro definienda concilio remisit? Num ab hisce regulis atque statutis leviter etiam resilire concilii Patribus licuisset? Nugas agerent id confingentes, cum veritatis [Col. 1043D] studiosi intelligant concilii Patribus examen dumtaxat fuisse remissum, an essent aliqui inter episcopos qui hujus haereseos contagio polluerentur, qui, secundum has ad Turribiana consulta responsiones, a communione sine dubio erant separandi. Frustra enim (ait S. pontifex) utuntur catholico nomine, qui istis impietatibus non resistunt. Non agendum igitur erat in illo concilio de haeresi damnanda, quam jam RR. PP. et Leo ipse damnaverant; sed de haereticis puniendis, quorum causa nondum satis apostolicae sedi erat explorata. Propterea noster Leo, jam sufficienter discussis [Col. 1044A] quae ad jus pertinebant, ea quae circa personas et factum versari poterant concilii generalis, aut saltem provincialis, judicio subjecit.
10. Et quidem quia totus pontificis animus potissimum versabatur in Galliciae malis medendis, atque in praecavendo ne, latius in iis regionibus serpentibus, catholica religio ad plenum perduceretur exitium, sequentem censuit adhibere oeconomiam. Si videlicet aliquid obstitisset quominus generale concilium celebraretur, Galliciae saltem sacerdotes in unum convenire praecepit, quibus congregandis Idatio, et Ceponio, utpote metropolitico jure insignitis, cura demandata est, quibus et Turribii sollicitudinem adjunxit, ut citius vel provinciali conventu remedium tantis vulneribus afferretur. Dum haec igitur in Gallicia et Hispania agenda Leo jussit, et dum Pervincio Asturicensi diacono epistolas pontificias utriusque regni episcopis deferendas tradidit, jam Calipius et Ardubare Romanum consulatum agebant. Id vero in [Col. 1044B] Christi annum 447 contigisse, jam Romanorum consulum tabulae patefaciunt. Si quid tamen abundantius theologicarum rerum studiosi veritatisque amatores ad hujus nefandissimae sectae refellendos errores sibi cupiunt nancisci, ejusdem S. pontificis consulant homilias. Vix enim ab eodem comperta nequissimorum hominum impietate et sacrilegiis, studium cohibere non potuit, quin inter sacra mysteria peragenda profanam eam religionem hujusque dogmata impeteret et exagitaret. Cujus quidem agendi rationem nobis satis est indicasse, ne prolixior justo haec nostra evadat oratio.
1. Obscuriores autem nunc res nos scribere oportet, et iis quae jam diximus multo difficiliores, praesertim cum ob veterum monumentorum jacturam iis [Col. 1044C] subsidiis careamus quae facile ad cognoscendam rerum veritatem nos dirigere atque conducere possent. Interim tamen a suscepto proposito manum non removebimus, quoadusque exploratius fiat quemadmodum pontificiis mandatis utriusque regni sacerdotes obtemperaverint. Episcopi ergo illi cum ob diversas rerum civilium administrationes, ut jam vidimus, tum ob diversorum principum stirpem, ingenia et religionem, in unum generale concilium convenire haud potuerint, uniuscujusque regni metropolitae suas synodos coegerunt. Tarraconenses enim. Carthaginenses Lusitani et Baetici episcopi, quibus in rebus civilibus Theodoricus Arianus ex Gothorum stirpe ortus dominabatur, eodem anno 447, suum concilium celebrarunt. Cujus quippe rei celebre illud esse testimonium mihi persuadeo, quod Conciliorum generalium collectores suppeditant. Post concilii enim Toletani I canones, fidei quaedam regula legenda occurrit, quae sequentem epigraphem praesefert: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime [Col. 1044D] contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, et Baetici fecerunt, et, cum praecepto papae urbis Romae Leonis, ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt, ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula statuerunt in concilio Toletano [Col. 1044D] Tom. II Concil. generalium pag. m. 1475. . Apud Toletum ergo Hispaniae episcopos convenisse, postrema illa indicant verba. Sed praecedentia capitula prout in Conciliorum collectione hodie asservantur Leonis aevo edita fuisse nemo sibi persuadeat. Iisdem namque primo Patruinus cum caeteris subscripsit, qui 400 anno in Symphosii et Dictinii [Col. 1045A] causam convenerant. Subscripsit praeterea Ortigius, Galliciae episcopus, de quibus jam in superioribus satis superque disseruimus. Sed eos adhuc anno 447 potuisse esse superstites, vel Ortigio liberum fuisse cum Hispaniarum episcopis ad hunc venire conventum, prorsus inverisimile est. Luce clarius itaque apparet Harduini annotationem esse probandam, qui scripsit in editione hujus concilii a Loaysia curata haec verba legi: Explicit concilii Toletani, quae argumento sunt subsequentem fidei regulam ad illud haudquaquam pertinere, sed ad concilium jussu Leonis coactum esse referendam.
2. Non aliter profecto ea de re a Pagio est judicatum, qui sedulo atque maturius secum reputans quae ad ecclesiasticas sanctiones et ad monumentorum ordinem pertinere videntur, ut gestarum rerum perturbationem praecaveret, fidei professionem de qua agimus Leonis aevo conscriptam fuisse asseveravit [Col. 1045D] Pagius ad Christi annum 405, num. 16 et 17. . Cujus quippe veritati minime officere potest tanta illa mss. et editorum exemplarium diversitas, quae [Col. 1045B] nobis in iis anathematismis conspicienda occurrit, dum videlicet aliqui ex codicibus duodecim dumtaxat anathematismos contineant, edita exemplaria decem et octo, in Augustini Operibus horum numerus usque ad viginti sex augeatur.
Tantam porro diversitatem cum animadverteret Quesnellus, suis studiis 264 et partibus prodesse posse censuit [Col. 1045D] Quesnellus, dissert. 14 de libellis in codice [Col. 1046D] contentis, num. 8. . Et propterea eam modo Leoni adjudicat, quam ex Romano canonum codice avulsisse suspicatur, modo eam Augustino asserendam esse conjicere conatur, quasi quod aliquando vel ad Hispaniarum episcopos miserit, vel illam ex Africa asportatam a Leone, cum ille adhuc acoluthus Zosimi decretum adversus Pelagianos detulit, etc. Rectene ac sapienter hoc loco et sequentibus Quesnellum ratiocinari arbitrabimur? Frivolum utrumque et sine fundamento esse jam olim Harduinus annotavit. Sed Parisiensem hunc Leonis Operum editorem pro more comminisci et nugari voluisse, ii perspicue intelligent, [Col. 1045C] qui cum in fidei professionem, tum in illos subjectos decem et octo anathematismos oculos conjiciant. Nam quis sibi adulabitur eam fidei regulam cum subjectis anathematismis jam diu fuisse concinnatam, textamque antequam omnes Priscillianistarum errores, artes horumque fontes unde dimanabant, plenius innotescerent? si jam Romanorum Canonum codici eam fidei professionem antequam Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici episcopi convenissent insertam confingamus, vel si antequam Turribius apostolicam sedem consuleret, et S. pontifex consultationibus responderet, Augustinus, vel quisquam alius eam edidisset, dicat, amabo, Quesnellus an Turribium et Leonem latere potuisset? Id suspicari haud licet. Ambos enim de rebus in Ecclesia gestis instructos esse oportebat, et Romanus pontifex potissimum id novisset, si vel ex Africa istud monumentum Romam secum asportasset, illudque sui praedecessores, vel ipse etiam, Romanorum [Col. 1045D] canonum codici inseruissent. Cur ergo S. pontifex ad hanc fidei professionem numquam provocavit? Cur singillatim Priscillianistarum articulis anathematismos professioni subjectos non opponit? Cur denique Turribius ipse apostolicam consuluit sedem, si jam diu Hispaniarum episcopi ex Augustino fidei tessaram acceperant? Isthaec ergo mea persuasio est, videlicet, Quesnellum versute omnino nugatum fuisse, eam fidei professionem Augustino adjudicando. Tarraconenses enim, et caeteri PP. qui in concilium convenerunt, si ex ejus Operibus eam mutuati essent, ejus nomen non reticuissent, immo nec omisissent indicare Romanae et apostolicae sedis canones et statuta, si fidei regulam ex illo codice desumpsissent. Atqui in illa epigraphe non aliud quam Leonis nomen legendum occurrit: habet enim: Incipit regula fidei [Col. 1046A] catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses . . . . fecerunt, et cum praecepto papae urbis Romae Leonis ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt.
3. Nec errore aut oscitantia amanuensem liceat notare nam, Bracarensis concilii PP. anno Christi 563 sincere id fassi sunt, quando videlicet Lucretius episcopus illius sacri conventus praeses, caeteros alloquens episcopos, ad Toletanam provocat synodum Leonis aevo et praecepto habitam, in qua regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitibus conscribentes, ad Balconium tunc Bracarensis Ecclesiae praesulem direxerunt [Col. 1046D] Bracarense conc., tom. VI Concil. pag. 551. . Igitur si Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici episcopi anno Christi 447 fidei professionem illam cum subjectis anathematismis, seu capitulis, conscripserunt, jam illa Augustini studio in lucem prodire non potuit, cum jam S. episcopus apud Hipponam sedem suam extremam diem clausisset anno [Col. 1046B] 430. Si denique ex Augustini Operibus, vel ex Romanorum canonum collectione PP. illi mutuati essent, nequaquam Lucretius dixisset: Regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitibus conscribentes, sed potius alia usus familiari loquendi formula dixisset: Vel recitata fuit fidei professio; aut ex codice fidei professionem, cum subjectis capitulis legerunt, vel exscribere fecerunt. Levibus autem divinationibus nos minime insistere plenissime norunt, 265 qui conciliorum Acta et historias percurrerunt. Sed id jam et Quesnellus novisset, nisi, nimium suorum studiorum partibus adductus, ejusdem Bracarensis concilii gesta, ad quae provocat, evolvere aut intelligere neglexisset. Annon idem Lucretius episcopus, post illa verba a nobis laudata, et ab ipso Quesnello exscripta, immediate haec alia subjecit? Unde quia et ipsum praescriptae fidei exemplar cum suis capitulis prae manibus hic habemus pro instructione ignorantium, si vestrae placet reverentiae recitetur. Tunc autem omnes episcopi dixerunt: Valde necessaria horum [Col. 1046C] capitulorum est lectio. Nec aliam adducunt rationem, nisi hanc, ut simplicioribus, videlicet, quibusque pristina sanctorum Patrum statuta pandebantur, abominata jam olim a sede beatissimi Petri apostoli et damnata Priscillianae haeresis figmenta cognoscerent. An vero isthaec Quesnellum jugulent, quaeso, lector animadvertat? Pristina profecto illa sanctorum Patrum statuta, quibus Priscillianae haereseos portenta damnata fuere, apostolicae beatissimi Petri sedi tribuuntur. Non igitur illius professionis fidei illorumque capitulorum auctor Augustinus dicendus est; is enim, quamvis meritis, laboribus honoribusque clarus, quandonam apostolicum Petri thronum assecutus est?
4. Neque deinde tanta illa tamque a Quesnello decantata diversitas in anathematismorum numero reperta huic veritati tenebras obducit. Nam imprimis manuscripta exemplaria ex quibus potissimum illa diversitas hausta est, amanuensium quandoque indiligentia [Col. 1046D] et oscitantia fuerunt corrupta, vel aucta; vel quia, aliis occurrentibus causis, Patres ipsi, ad praecedentia Ecclesiae statuta provocantes, ea dumtaxat in medium adducebant quae ad novas excitatas quaestiones videbantur pertinere; vel et alia addiderunt quae rebus quas agebant magis congruere arbitrabantur. Quid ergo mirum si quandoque in evolvendis veterum scriptis unum idemque monumentum, modo interpolatum et diminutum, modo vero prolixius et auctius nobis occurrat? In hisce quippe rebus quae ab scribentium et utentium voluntate pendent, nisi eorum animus innotescat, non sine negotio judicari potest, praesertim cum autographa exemplaria desiderantur.
5. In hoc negotio tamen non multum operis Quesnello insumendum fuisse arbitror. Iidem namque [Col. 1047A] ejusdem laudati Bracarensis concilii Patres Acta eorum qui Toletanae synodo anno 447 coactae interfuerunt in genuino contenta codice prae manibus habebant. Idcirco, lecto fidei exemplari cum subjectis capitulis, necessarium duxerunt post annos 116 eadem capitula simplicius et evidentius exponere, ut minus e ruditis innotescerent quae sub anathematis sententia olim ex Priscilliani dogmatibus ab apostolica divi Petri sede fuerant damnata, licet (aiunt Bracarenses PP.) horum capitulorum lectio necessaria recensita sit, tamen evidentius et simplicius ea quae sunt exsecrabilia, ita praepositis etiam capitulis, modo declarentur, ut qui minus est eruditus intelligat, et sic sub anathematis sententia explosa jam olim Priscilliani erroris figmenta damnentur, etc. Nobis ergo gratulari oportet quod Patres isti eadem retractaverint capitula, latam enim apertamque viam nobis pararunt ut securius ad nostram pervenirent notitiam quot et quales anathematismos Tarraconenses, Carthaginenses, [Col. 1047B] Lusitani et Baetici Patres anno 447, jussu Magni Leonis, ediderint ad noxium Priscillianae haereseos virus penitus exstinguendum. Anathematismi porro isti, si oculos in eos conjiciamus, Leoninae omnino epistolae ad Turribium respondent. Non igitur fieri potest ut, rationabili adducti fundamento, vel eos uni Augustino adjudicemus, vel in Romanum Canonum codicem relatos ante S. Leonem confingamus. Qua in re ne apud Quesnelli studiosos in commenti sive mendacii suspicionem adducamur, nobis opus est causam referre cur Bracarenses illi Patres eadem omnino capitula retractaverint, luculentiusque explicare voluerint 266. Ut quisque (aiunt) clericus vel monachus, sive laicus, tale aliquid (intellige cum Priscilliano) sentire adhuc vel defendere fuerit deprehensus, tamquam vere putridum membrum, continuo de corpore abscindatur catholicae Ecclesiae, ne aut societatis aut pravitatis ejus maculata corda recte credentibus de permixtione talium aliquod orthodoxi reputetur opprobrium. Ejusmodi autem sententia a Lucretio episcopo [Col. 1047C] prolata, quam totius concilii Patres probarunt, olim statuta contra Priscillianam haeresim capitula continebat, ut sequentia verba indicare videntur. Proposita contra Priscillianam haeresim capitula et relecta continentur haec. Sed cum decem et septem anathematismi illa statim excipiant, quae, ut diximus, et Turribianis consultationibus apprime respondent, et Leoninis responsionibus omnino concinunt, ut eorum lectio satis perspicue patefacit, idcirco extra omnem dubitationis aleam positum arbitror, Tarraconenses Patres cum aliis trium Hispaniae provinciarum episcopis, Leonis mendatis obtemperare volentes, tunc primum, anno videlicet 447, et fidei regulam, et anathematismos de quibus agimus edidisse et promulgasse. Si id neget Quesnellus, alterutrum ei affirmare opus erit; videlicet, aut Turribii ad apostolicam sedem consultationes jam ante Leonis pontificatum fuisse discussas et definitas, aut epistolam ad Turribium alteri Romano pontifici quam [Col. 1047D] Leoni esse adjudicandam, quae duo nonnisi pura putaque redolent figmenta.
6. Jam vero effugium quod sibi paraverat Quesnellus praecavere et eripere oportet. Illud nimirum quod sibi suppeditatum arbitratus est ex illius fidei professionis epigraphe, quam cum decem et octo anathematismis Toletano I concilio assutam Conciliorum collectores exhibuerunt. Legitur enim: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quam episcopi Tarraconenses, etc. [Col. 1047D] Tom. II Conc. pag. 1475. . Si ergo isthaec fidei professio omnes haereses taxat et rejicit, non tunc primum prodiit quando illi Hispaniarum episcopi in unum convenere. Licebit ergo potius inferre hos Hispaniae Patres hanc in suum transtulisse usum, quia mirifice in Priscillianistas quadrare noverunt. Ita profecto effutire posset [Col. 1048A] qui isthoc monumentum, aut Augustino adjudicat, vel qui illud ex Romano Canonum codice ante Leonem edito mutuatum confinxit. Sed hunc maxima ecclesiasticae historiae et Leoninorum Operum potissimum inscitia laborare, argumento esset. Quid enim S. hic pontifex de Priscilliana hac haeresi praedicavit ac scripsit? Annon ipse eam haeresim ex praecedentium omnium haereseon fontibus et auctoribus scripsit esse derivatam, ita ut suis ad Turribium responsionibus perspicue ostendat Gnosticorum, Cerdonis, Photini, Apollinaris, Sabellii, Patripassianorum, Arii, Manichaei aliorumque improborum hominum errores Priscillianistas admisisse et propugnasse? Hispaniarum episcopi igitur, si Leoninae doctrinae et epistolae insistere cupiebant, eos iis vocibus uti oportebat: contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos. Nam S. pontifex variis in locis, sed potissimum in exordio epistolae ad Turribium, de hac disserens haeresi, scribit: Nihil est enim sordium in quorumcumque sensibus impiorum quod in hoc dogmate non [Col. 1048B] confluxerit, quoniam de omni terrenarum opinionum luto multiplicem sibi faeculentiam miscuerunt, ut soli (Priscillianistae nimirum) totum biberent quidquid alii ex parte gustassent. Sed hisce verbis immediate et ista alia, quae in rem nostram mirifice faciunt, subjecit: Denique si universae haereses quae ante Priscilliam tempus exortae sunt diligentius retractentur, nullus pene invenitur error de quo non traxerit impietas ista contagium. Neque vero quisquam sibi blandiatur S. pontificem isthaec generatim dumtaxat indicare voluisse. Nam cum iisdem Turribianis occurreret consultationibus atque quaestionibus, singillatim fontes et auctores designat unde derivaverint errores quos in decem 267 et septem, vel in decem et octo, epistolae suae capitibus refellit. Quam agendi rationem apprime imitati sunt, et Hispaniarum episcopi qui ad illud convenere concilium, et Bracarenses Patre, qui, ut vidimus, laudata haereseon capita denuo tractarunt. De Bracarensibus autem Patribus Quesnellus id sincere [Col. 1048C] fassus est, qui praeterea in notis ad epistolam 15 animadvertit hujus concilii anathematismos, sive capitula, editos esse ad normam responsionum quas olim noster Leo ad Turribium direxit. Tantam porro affinitatem illa inter se habere cognovit, ut scripserit: Nullum enim fere verbum est, quod a Leone non sint, Patres mutuati, nulla Leonis capitula quae suis non comprehenderint. Priores primi quinque concilii articuli quinque Leonis capitibus respondent; alii cum aliis, etsi nec ordine servato eodem, nec numero, omnino conveniunt [Col. 1047] Quesnellus II parte Operum S. Leonis, in notis ad epist. 15. . Sed hic Quesnellum suo se gladio jugulare quis non videt? Nobiscum enim fatetur Bracarenses Patres ex Leonis sententiis et verbis sua capitula et anathematismos concinnasse. Atque laudati Bracarae Patres aiunt se prosecutos esse capitula jam pridem in Hispaniae concilio a Tarraconensibus, Carthaginensibus Patribus edita et conscripta. Igitur utriusque concilii Patres, apostolicae sedis instructionibus ac definitionibus adhaerentes, eadem omnino [Col. 1048D] capitula ediderunt et conscripserunt. Non igitur opus est ut fidei professionem illam cum subjectis capitibus, aut Augustino, aut incerto Romanorum canonum auctori adjudicemus.
7. Sed eam fidei professionem non omni naevo carere, tam Quesnellus quam Harduinus contendunt. Arbitrantur enim auctiorem modo exhiberi quam olim a suis auctoribus primum in lucem prodiit; cum videlicet mentio habeatur processionis Spiritus sancti ex Patre Filioque, quae verba recentiorem manum prodere non est qui dubitare possit. Hoc ultro sane dare possem, mecum deinde singula reputans dissidia quae, Photiani schismatis causa, catholicos Romanos inter et Graecos, octavo Ecclesiae saeculo et sequentibus contigerunt. At ne duorum criticorum censuris subscribam, non tantum Leoninorum Operum lectiones, [Col. 1049A] sed et manuscriptorum vetustas ad quae exemplaria ejusdem S. pontificis Opera exegimus, impediunt et prohibent. Etenim mihi de hoc dogmate ex Leonis scriptis inquirenti varia testimonia occurrunt, quae jam postmodum excitatam quaestionem persolvunt. Haec inter autem principem locum habere mihi persuadeo quae contra Priscillianam haeresim de qua agimus scripsit. Siquidem Turribio caeterisque Galliciae et Hispaniarum episcopis quae de Trinitatis mysterio sunt credenda describens, sine ullo prorsus verborum involucro et ambiguitate, Spiritum sanctum a Patre et Filio procedere docuit et definivit [Col. 1049D] Leonis epistola ad Turribium, cap. 1. . Primo itaque capitulo demonstratur quam impie sentiant de Trinitate divina, qui et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam atque eamdem asserunt esse personam, tamquam idem Deus nunc Pater, nunc Filius, nunc Spiritus sanctus nominetur, nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit. Sed locum hunc Spiritus sancti a Filio quoque [Col. 1049B] processionem non tantum significare, sed et exprimere, neminem diffiteri posse arbitror. Etenim cum Spiritum sanctum de utroque procedere affirmet, hujus processionem aeque a Patre et Filio derivatam esse oportet.
Ita profecto, hocce Leonis testimonio adductus, ratiocinatus est Theodulphus libro de Spiritu sancto, qui pro praeteriti temporis voce processit, hac alia praesentis, nimirum procedit, usus est. Insignioris notae theologis praeterea verba illa recentiorem manum minime suboluerunt, qui, ad probandum contra Graecos hujus dogmatis in Ecclesia perpetuitatem, non tantum ad Leonis testimonium provocant, sed ad illam fidei professionem quam Toletani I concilii PP. adjudicarunt. Verum enim vero dogma 268 istud processionis Spiritus sancti a Patre et Filio jam in Romana Ecclesia satis provulgatum fuisse, produnt duo alia S. pontificis testimonia, sermonibus de Pentecoste expressa, quae hic indicasse sufficiat. De quibus aliqua dicemus in notis ad eosdem sermones, quos novis [Col. 1049C] typis sequenti tomo adornabimus [Col. 1049D] Leo Magnus, serm. 1 de Pentecoste, cap. 3, et serm. 2, cap. 2. .
1. Sed infirma illa tum Quesnelli tum Harduini annotatione erepta, et iis rejectis quibus fidei laudata professio cum subjectis capitulis, seu anathematismis, aliis perperam quam Leoni et Hispaniae episcopis adjudicabatur, adhuc de Augustini scriptis disserere oportet, inter quae istud monumentum de quo agimus auctius quidem locum habere unus Quesnellus contendit. Hanc ait a Magistro Sententiarum lib. III, dist. 21, sub finem, iis verbis laudari: « secundum quam rationem (inquit) dicit Augustinus, Si quis dixerit, atque crediderit Filium Dei, Deum passum, [Col. 1049D] anathema sit. Locus (ait idem Parisinus editor) Augustini ad marginem notatus recentiori, ut puto, manu est: Sermo de Fide, qui est 3 in feria 5 in Coena Domini. Revera, tom. X Operum ejus exstat sermo 129 de tempore, de Fide recta inscriptus, quem in appendicem non rejecerunt doctores Lovanienses, ac proinde Augustinianum fetum esse censuerunt [Col. 1049D] Quesnellus, diss. 14, de Libellis in cod. contentis, num. 8. .» Hactenus Quesnellus, qui, ita suarum partium studio abreptus, varias, sed levissimas et inter se pugnantes, nec ad propositum facientes, conjecturas in medium affert, ut nugis dumtaxat et verbis, quemadmodum legentibus patebit, certare vel ludere videatur. Qua in re explicanda, nos certo multos esse [Col. 1050A] oporteret, si singula annotare, et deinde rejicere cuperemus, quae ibidem comminisci nisus est. Sed quaestionem ad quaedam peculiaria capita reducere satius ducimus, ut inde quantum a veritate recesserit perspicue intelligamus.
2. Et primo quidem Augustinus, anno 393, cum adhuc esset presbyter, occasione Hipponensis generalis Africae concilii tum in secretario basilicae Pacis babiti, contra Manichaeos disputans, ita de divinis disseruit personis, ut nec unam loquendi formulam laudatae professionis verbis affinem adhibeat, nec unum ex illis erroribus, aut errorum fontibus quos laudata professio indicat et exprimit innuat, impetat atque refellat [Col. 1050D] Ex lib. I, Retractationum cap. 17. . Immo si sedulo ea quae de Spiritu sancto ibi dicta sunt animadvertamus, Ecclesiae Africae doctrinam longissime ab apostolicae sedis institutionibus tum abfuisse, veritatis cultores judicabunt. Tunc etenim nondum tam copiose a doctis et magnis divinarum rerum magistris hoc dogma fuerat disputatum; idcirco cum Dei donum esse praedicabant, [Col. 1050B] non tamen tamquam Filium de Patre genitum, neque de Filio productum tamquam Patris nepotem, aut duo esse rerum omnium prima principia, ut Manichaei perperam opinabantur [Col. 1050D] August. libro de Fide et Symbolo cap. 9. . De Spiritu sancto autem (ait) nondum tam copiose ac diligenter disputatum est a doctis et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, ut intelligi facile possit et ejus proprium quo proprio fit, ut eum neque Filium, neque Patrem dicere possimus, sed tantum 269 Spiritum sanctum, nisi quod donum Dei esse praedicant, ut Deum credamus non seipso inferius donum dare. Servant tamen, ut non genitum Spiritum sanctum tamquam Filium de Patre praedicent, unicus enim est Christus. Neque de Filio tamquam nepotem summi Patris, nec tamen id quod est nulli debere, sed Patri ex quo omnia, ne duo constituamus principia sine principio, quod falsissimum est, et absurdissimum, et non catholicae fidei, sed quorumdam haereticorum proprium. Cum itaque Augustini aetate de Spiritus sancti processione nimis obscura [Col. 1050C] apud Afros quaestio esset, Patres in sacris Scripturis eruditi, eum dumtaxat Deum, donum, dilectionem, non Filium, non Patris nepotem appellabant. Numquam vero a Patre et Filio tamquam ab unico procedentem principio praedicarunt. Qua ratione igitur haec cohaerere possunt cum apostolicae sedis doctrina, satis ea in professione expressa, quae longe aliis clarioribus congruentioribusque loquendi formulis et phrasibus referta est? Profecto si apud Afros etiam apostolicae sedis loquendi phrases in usu venissent, Augustinum iis uti maxime decebat in fidei et Symboli expositione. Quas cum non adhibuerit, cum de Spiritu sancto nondum tam copiose et diligenter disputatum fuerat a doctis et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, id sane argumento est, laudatam fidei professionem non Augustini aetatem, stylum, doctrinam redolere posse.
3. Sed nec Quesnellianae opinioni firma suppeditant argumenta, vel quae Augustinus jam ad episcopatum [Col. 1050D] assumptus ad Orosii consultationem respondit; vel quae in aliis Operibus, et potissimum libro de Haeresibus, anno 428 conscripto, legenda occurrunt. Nihil quippe habent ejusmodi Augustini Opera ex quibus conjici possit eam fidei professionem de qua agimus genuinum ejusdem esse fetum. In primis itaque quod ad librum contra Priscillianistas et Origenistas Orosio inscriptum attinet, minime aliquid huic fidei professioni simile vel consentaneum in eo contineri arbitrabuntur qui hocce opus propriis oculis lustrarunt [Col. 1050D] Libro ad Orosium contra Priscillianistas et Origenistas, cap. 1, tom. VIII, pag. 438. . In exordiis enim fatetur non omnibus in Orosii commonitorio expressis se occurrere velle; Nam in quibusdam opusculis nostris (ait) [Col. 1051A] quae vel legisti, vel legere poteris, multa dicta sunt quae valent adversus haeresim Priscillianistarum, quamvis non mihi eos proposuerim refellendos, sed cum aliud agerem, etiam hoc me egisse nunc intelligo, quando ex te audio quod illi sentiunt. Non igitur ante annum 115 Augustinus sibi proposuerat Priscillianistas refellere, cum eo anno dumtaxat ex Hispania ab Orosio quid illius sectae homines sentirent intellexisset. Fatetur tamen jam cum Manichaeos exagitaret, se multa scripsisse quae in Priscillianistas, multis in dogmatibus Manichaeis affines, optime quadrare poterant. Sed non perinde aliquod in hujus scriptis vestigium exstat quod is eam fidei professionem conscribere potuerit. Nondum ipsi enim, nec Orosio quidem, omnes Priscillianistarum blasphemiae vel errores innotuerant. Quasi nonnisi temere stylum strinxisset ad fidei professionem contra eam haeresim conscribendam, cujus errores necdum ipsi innotuerant. Et quidem ita effari haudquaquam auderem, nisi Orosii ad Augustinum scripta, et Augustini ad Orosium [Col. 1051B] liber, argumenta suppeditarent [Col. 1051D] Orosii consultatio, seu commonitorium, ad August., de errore Priscillianistrarum et Orgenistarum, exstat tom. VIII Operum August. pag. 431. . Sed cum Orosius ipse Priscillianistarum tres quaestiones dumtaxat exponendas proponat, aliae vero, quas subjicit, cum Priscilliani erroribus nihil affine habent, sed ad Origenistarum commenta pertinere ipsi ambo testati sunt; igitur non omnia Priscillianistarum commenta ipsis adhuc innotuerant [Col. 1051D] Augustini liber contra Priscillianistas et Origenistas; ibid., pag. 433 et seq. . Quas vero quaestiones Orosius Augustino explicandas proposuerit, statim patefacimus. Harum ergo prior ad animae naturam atque substantiam pertinebat, quam 270 nimirum Priscillianistae non omnino creatam esse contendebant, sed divinae naturae portionem in se habere confingebant. Altera deinde circa humana corporeaque membra efformationem versabatur, quibus patriarcharum nomina respondere, et coeli signa in iis disposita esse, comminiscebantur; quod impietatis superstitionisque portentum ex quodam libro qui inscribitur Memoria Apostolorum confirmare nitebantur. Sed et hunc librum aliis fabulis et figmentis esse refertum [Col. 1051C] idem Orosius testatur. Ultima tandem quaestio de Trinitatis erat mysterio, quod solo verbo consistere praedicabant: Nam unionem absque ulla existentia aut proprietate asserunt, sublatum Patrem, Filium, et Spiritum sanctum hunc esse unum Christum dicebant. Tribus ergo hisce dumtaxat erroribus Augustinus occurrens, illam fidei professionem conscribere, et ad Orosium, vel ad quemquam Hispaniarum episcopum, mittere non potuit, in qua praeter tres illos recensitos errores, et alii quatuordecim, seu quindecim, damnantur et rejiciuntur, qui nondum ad Augustini notitiam pervenerant.
4. Nec mihi Augustini epistola objiciatur quam inscripsit Ceretio [Col. 1052D] Epist. 237, olim 253, exstat tom. II, pag. 643. . Ex ea enim quid? Totus ibidem est sancti Patris scopus in detegendis iis fraudibus quibus sacras Scripturas corrumpebant, et sibi apocryphas adoptabant, cum potissimum canonicis praeferrent libris hymnum quem a Christo Domino ante passionem in horto recitatum fuisse confingebant. Quo autem anno ejusmodi scripserit Augustinus [Col. 1051D] epistolam, proferre non audeo. Sed eam mihi sedulo percurrenti nihil prorsus occurrit quod Quesnellianis conjecturis queat suffragari. Verum nec iis suffragari posse quis sibi blandiatur quae idem Augustinus anno 420 ad Conscentium contra Priscillianistarum mendacia atque perjuria, tum de Dictinii libris, conscripsit. Impetit quippe ibidem mendacii naturam, et omnia contraria argumenta ex male interpretatis Scripturis deprompta refellit; Dictinium in Ecclesiae pacem tamquam poenitentem extremam diem clausisse asseverat, ut jam vidimus, in quibus [Col. 1052A] tamen omnibus nec unum leve illius fidei professionis vestigium conspicimus.
5. Jam vero antequam ad sermonem illum 129 perveniamus, quem tamquam genuinum fetum Quesnellus Augustino adjudicat, de libro contra omnes haereses ab eodem, anno 428, conscripto, nobis verba facere opus est. Fatemur quidem sanctum Hipponensem episcopum, num. 70 prolixiori stylo alios et alios Priscillianistarum recensuisse errores [Col. 1052D] August. libro de Haeresibus, haeresi 70, tom. VIII, pag. 17. . Sed si excipiamus conjugiorum solutiones, carnis turpitudines, et contaminationes, quibus Priscillianistae delectabantur, quas ipse exagitat, nihil aliud ibi subjicit, praeter ea quae vel in libris ad Orosium et Consentium, vel in epistola ad Ceretium jam antea exagitavit. Necdum igitur tum omnia illius sectae arcana Augustino, aut aliis innotuerant. Si enim biennio antequam is ex hac migrasset luce innotuissent, certe describere non praetermisisset, cum in hoc opere exarando in votis habuerit singularum haereseon errores referre. Neque ei id vitio vertendum [Col. 1052B] est. Nimium enim ea aetate tum Hispaniarum, tum Galliciae res erant afflictae, et propterea sacri Ecclesiarum praesules, quibus post Romanum scissum imperium Barbari Arianique principes dominabantur, non in synodis cogendis vacare poterant, non in haereticos et contumaces clericos animadvertere, non denique gravissimis occurrentibus quaestionibus ultro citroque epistolas mittere, et ea institutionum subsidia ab aliis catholicae societatis episcopis expetere, quae omnino necessaria videbantur. Ad haec quippe, quae fusius etiam antecedenter descripsimus, si noster lector sincere animadvertat, non facile sibi persuadebit, aut nos Augustinum in invidiam adducere voluisse, aut de ignorantia notare, sed tantum ea referre quae veritati magis 271 magisque consona esse censentur. Neque Quesnello ad Eutropii et Pauli episcoporum Hispanorum consultationes provocare juvat, contendendo, videlicet [Col. 1052D] Quesn. dissert. 14, de Libellis, num. 8. , Hos commonitorium quoddam ad Augustinum transmisisse adversus [Col. 1052C] invalescentes in Hispaniarum regionibus errores, qua occasione potuit libellus iste postulari ab Hispaniae episcopis, et scribi ab Augustino. Sed unde hoc tenet Quesnellus? Ex Orosii consultatione, seu commonitorio, id habere affirmat. Sed Orosii verba jam Quesnello negotium facessunt, nam Eutropius et Paulus episcopi, sola salutis omnium utilitate permoti, commonitorium jam dederunt (ait Orosius) de aliquantis haeresibus, nec tamen significarunt omnes [Col. 1052D] Orosius, in commonitorio ad Augustinum. . Super quas vero haereses duo illi episcopi Augustinum consuluerint, plane reticuit. Sed si eum consuluissent super Priscillianam haeresin, et errores; vel si Augustinus, postulantibus illis duobus episcopis, libellum illum anathematismosque scripsisset, quid Orosio opus erat festinato edere et coacervare in unum omnes perditionum arbores cum radicibus et ramis suis? Annon illa fidei professione, vel libello; annon in decem et octo, vel in viginti sex, anathematismis habebatur id omne quod ad illius haeresis [Col. 1052D] exitium oportebat? Augustinum praeterea, si duo illi episcopi in hac causa interpellassent, aut rescribendo iisdem fecisse satis arbitratur Quesnellus, aut non. Sed utroque hoc telo seipsum jugulat. Nam dato illo primo, fateri cogitur cur Augustinus in eadem causa ab Orosio iterum consultus, hunc non remisit ad illam fidei professionem, et ad illos anathematismos quos, rogantibus Eutropio atque Paulo episcopis, conscripserat. Remisisset quidem, quemadmodum eum remittit ad lectionem quorumdam opusculorum contra Manichaeos editorum, quae legisti (ait), aut legere poteris. Cur tandem fatetur ex Orosio [Col. 1053A] tum intellexisse quid Priscillianistae sentirent, et jam illa fabulosissima deliramenta apud Hispanos esse convicta? Sed jam Augustinum ab Eutropio et Paulo de Priscillianistarum erroribus non fuisse interpellatum, nec ad eos episcopos in hac causa quidquam aliquando rescripsisse, arbitror evidentissime demonstratum.
6. Verum enim vero, etsi de hoc fidei libello multa scripserim, adhuc me nihil praestitisse videor, si ille clarissimorum virorum judicio et manuscriptorum exemplarium auctoritate uni Augustino adjudicaretur. Ecquis profecto lepidum nugatorem me esse non arbitraretur, cum lustratis jam aliis atque aliis Augustini Operibus, quibus laudata illa fidei professio nec concinit, nec cohaeret, istud unum subsisteret cui potissimum Quesnellus insistit? Annon vetusto Romanorum canonum codici, Sententiarum Magistro, antiquis recentioribusque exemplaribus, Lovaniensibus doctoribus, ex quibus omnibus suarum conjecturarum argumenta ipse Quesnellus mutuatus est, fides [Col. 1053B] adhibenda foret? Sed in tanti discriminis causa nihil operae me insumere oportebit, si Parisini doctoris judicio illud opponam, quod jam Patres congregationis S. Mauri in postrema Parisina Operum S. Augustini editione pronuntiarunt. Illam ergo fidei professionem cum subjectis anathematismis sub nomine sermonis 233, de Fide catholica inscriptam, in appendicem quartae classis rejecerunt, atque eam Augustiniano nomine prorsus indignam judicarunt. Qualem vero hujus sermonis fecerint censuram, nos hic subjicimus. Omnes quippe singulasque Quesnellianas ratiunculas apprime refellit, praeter eam quae ad Romanorum Canonum pseudocodicem pertinere arbitrantur [Col. 1053] Tom. V, in appen. classis 4, pag. 272; alias de tempore sermo 129, nunc de diversis 233. . «In appendice (aiunt) nunc primum collocatur. In Lovaniensium editione dubius est, Verlini autem et Vindingi censura supposititius. Exceptis anathematismis posterioribus quatuordecim, qui ex confessione fidei catholicae Damasi ad Paulinum Antiochenum huc accesserunt, nihil est 272 [Col. 1053C] aliud quam libellus fidei qui in codice Canonum Ecclesiae Romanae, cap. 40, sic inscribitur: Libellus Augustini de Fide catholica contra omnes haereses, qui etiam Toletani I anni 400 concilii Actis insertus reperitur, cum nonnulla in anathematismis varietate. Nomine Augustini citat Magister Sententiarum in III, dist. 21, ex ipso forte Romano canonum codice. Quippe in mss. Lunc libellum inter Augustini sermones et opuscula nusquam exstare vidimus. Augustinum certe nobis minus sapiunt hi loquendi modi, num. 1, Hanc unam esse divini nominis Trinitatem; ibid., Non imaginarium corpus, aut forma sola compositum; ibid., Et omnia corporis exercitia, sive, ut Rom. cod., exitia, sensisse; et num. 2, Mundum hunc factum non fuisse, atque ejus omnia instrumenta; tandem vox Paracletus passim posita pro Spiritus sanctus. Estius in III Sentent., dist. 21 § 3, editum suspicatur a scriptore in Nestorianos propenso, quorum videlicet errori accommodari possunt sententiae quaedam, praesertim anathematismus quintus.» Hactenus [Col. 1053D] congregationis S. Mauri PP. in laudati sermonis editione.
7. Ego autem in his percurrendis exscribendisque, quae mire in nostrum conferunt negotium, in magnam rapior admirationem ob maximum illud silentium, quod cum hic, tum alibi de Quesnellianis nugis Maurini Patres servarunt. Istae haudquaquam dissimulandae erant, cum ipse Quesnellus habuerit in votis eosdem PP. in nova Operum S. Augustini editione, cui tum operam dabant sibi suisque conjecturis suffragaturos. Hoc profecto hisce verbis indicasse, quemquam eruditorum minime latebit. Post longam enim tot tantorumque commentorum seriem, ita caput illud octavum suae dissertationis de Libellis absolvit: «Plura, et doctissimo viro digna exspectamus de hoc libello a R. P. domino Francisco Delfau [Col. 1054A] asceta Benedictino, in ea quam cum suis San-Germanensis coenobii collegis adornat Operum S. Augustini editione.» Nec ego modo contendere audeo doctos studiososque illos viros suae eruditionis aequae animique sinceri testimonia non exhibuisse. Sed illud mihi maxime displicet, quod in laudata praemonitione ad sermonem 129, nunc vero 233, Quesnello quasi suffragari voluerint, Romanae Ecclesiae illum canonum codicem asserendo, quem plurimis monumentis hinc inde mutuatis, corruptis atque interpolatis refertum esse intellexerunt. Hac in re succinere voluisse Quesnello divinanti non arbitramur, qui, semper suorum studiorum partibus adductus, Romanae Ecclesiae auctoritatem elevavit, sensim praesertim ostendere nisus eam in suis decretis et constitutionibus aliarum particularium Ecclesiarum pedissequam factam esse, ex quibus modo unum, modo alterum monumentum atque decretum mutuata est, ista suum in usum traducendo. Hanc sane agendi rationem viros pietate et doctrina celebres consulto [Col. 1054B] sequi voluisse, suspicari nefas esse arbitramur. Verum, una alteraque voce ibidem adhibita, lectorem saltem admonere potuissent codicem illum, quem sub nomine Romanae Ecclesiae Quesnellus evulgavit, incerto auctori ascribi, et dubiae omnino fidei esse, vel ab iis habendum, qui non tantum emunctiori critices judicio pollent, sed qui prima ecclesiasticae historiae et theologiae elementa et institutiones praegustarunt.
1. Age jam tandem, missis factis Paschasii Quesnelli divinationibus et nugis, ad alia concilia in Galliciae regno S. pontificis suffragio aut praecepto habita nostra se convertat oratio. Sed incertus sententiae ob veterum monumentorum inopiam, sive jacturam, [Col. 1054C] aliorum dictis, et observationibus insistere, quam novum aliquid in medium afferre malo; cujusmodi sane illud est, cujus Idatius in Chronico celebrem fecit mentionem. In Asturicensi urbe Galliciae quidam ante aliquot annos latentes Manichaei gestis episcopalibus deteguntur, quae ab Idatio et Turribio episcopis, qui eos audierant, ad Antonium Emeritensem episcopum directa sunt. Fluctuat nunc animus in adjungenda fide Stephano Baluzio, conciliorum collectoribus, Quesnello aliisque doctis viris, qui arbitrati sunt Manichaei vocem Priscillianistas hic innuere et designare. Idatius quippe illius Chronici auctor, discrimen maximum Priscillianistas inter et Manichaeos dari utique novit, ut ipsi hisce dissertationibus explicavimus. Sed adhuc animi fluctuationem haec alia verba praecedentia augent: Quidam ante aliquot annos latentes Manichaei. Latibula porro et tenebras quaerere consuevisse Manichaeos, non Priscillianistas, in prioribus duobus nostris libris, quos de Manichaeis Leone M. et ex Romanae inquisitionis Actis conscripsimus [Col. 1054D] probatum est. Sed Priscillianistas suapte morum conditione impudentissimos, lucem vereri, et abdita loca inhabitare consuetos fuisse, eo tempore potissimum quo in Gallaecia civiles et ecclesiasticae res susquedeque vertebantur, quis sibi persuadet? Deinde iis in regionibus, cum Priscillianistarum ita increbuissent propagines, ut multi etiam ex clericali et sacerdotali ordine labefactati reperirentur, qui umquam fieri potuit, ut isti laterent? Illud tandem hac in re animum magis magisque fluctuare urget, quod idem Idatius in Chronico subjicit, videlicet in horum haereticorum numero fuisse Pascentium quemdam urbis Romae, qui de Asturica diffugerat Manichaeum, Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania fecit expelli. Nunc porro, si quae de urbe Roma, cum in Annalibus, [Col. 1055A] tum in sacris vetustis monumentis legenda occurrunt, ad memoriam revocemus, nusquam hic Priscillianistas latitasse aut immoratos fuisse reperiemus. Sed Manichaeos ex Africa advenientes sub Siricio papa in Urbem sibi confugia quaesiisse, latibula parasse, frequentes habuisse sacrilegos turpitudinum conventus, ad quos Romani viri et mulieres, tamquam electi et electae, acciti convenire consueverant, explorotissima res est. Qua vero in urbe cum usque ad quartum vel quintum sancti Leonis Magni pontificatus annum permansissent, divino tamen consilio factum est ut publicis Ecclesiae et magistratuum proscriptionibus exsules extra Italiae oras amandarentur. Id forte innuere voluisse Idatium de Pascentio Romano Manichaeo loquentem, saltem suspicari possumus, cum scripsit: Antonius episcopus Emeritae comprehendit, auditumque etiam de provincia Lusitania fecit expelli. Non semel Pascentium exsilii poenam subiisse particula etiam cum indicare habeat, [Col. 1055B] commode isthaec de exsilio ab Urbe interpretari potest, maxime quia de Asturia urbe diffugit, non exsulavit.
2. Conjecturae autem hactenus adductae maximum sibi robur nanciscuntur, cum ex tempore in quod Asturicense concilium rejiciendum est, 274 tum ex praecedenti laudata sancti Leonis Magni ad Turribium epistola. Concilium illud quippe anno 446 fuit coactum, et Manichaei ex omnibus Italiae oris amandati fuere praecedenti anno 445, ut etiam ex Valentiniani novella perspicue demonstratur. Hos autem tunc in Hispanias et Gallaeciam se recepisse verisimile est; cum regnis illis acatholici principes dominarentur. Anno praeterea 447 ad Turribium suam epistolam scripsit, et singulis sibi propositis quaestionibus S. Leo occurrit. Putantne sanctum pontificem de hoc Asturicensi concilio nihil fuisse dicturum, si in Priscillianistarum causa fuisset coactum? Turribius enim Leonem consuluit, non de Manichaeorum, sed de Priscillianistarum erroribus. Igitur concilii [Col. 1055C] Acta cum una synodica epistola ad apostolicam transmisisset sedem, quae Acta aut approbasset, aut reprobasset S. Leo, aut saltem illorum aliquam mentionem fecisset, praesertim cum tam in exordiis quam in epistolae fine in S. Turribii laudes excurrat, eumque admoneat de uno generali aut pluribus provincialibus synodis habendis, tum ad purgandas Priscillianistarum labes, tum ad horum improbitatem impudentiamque coercendam. Cum igitur nec unum saltem verbum de Asturicensi jam coacto concilio proferat, quis sibi rationabiliter blanditum voluerit istud in Priscillianistas animadvertisse? Hisce ergo validissimis rationibus adductus, mea sententia propensior est ut potius conjiciam concilium ab Idatio laudatum annoque 446 coactum Manichaeos exagitasse.
3. Sive tamen in Manichaeorum sobolem, sive in Priscilliani asseclas synodus illa animadverterit, in dubium minime vocandum est, sancti Leonis praeceptum [Col. 1055D] ad illam haudquaquam posse referri, sed ad aliam in Gallaeciae regno coactam, post susceptam a Turribio sancti pontificis epistolam cum omnium propositarum quaestionum resolutionibus. Accepta ergo a Turribio hac epistola, secumque reputatis gravissimis impedimentis, quae generalis cogendae synodi moram afferebant, ipsi Gallaeciae provinciae episcopi de particulari quodam cogendo concilio habuerunt consilium. Qua autem in urbe isti episcopi convenerint, certo hactenus definitum non est. Severinus Binius sibi persuadet eum conventum in Celenensi municipio apud Lucensem urbem, praeside Balconio Bracarensis Ecclesiae episcopo et Gallaeciae metropolita, congregatum fuisse. Huic opinioni suffragari Lucretii praefationem in Bracarensi I concilio factam, perspicuum est. Sed ei non cohaerent S. Leonis verba, quibus Idatio et Ceponio, veluti metropolitico [Col. 1056A] jure insignitis, episcoporum congregandorum curam et onus demandat. Quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt. Si, ex S. pontifice, igitur, Idatio et Ceponio metropolitanorum dignitas et honor attributa sunt, quid causae esse potuit ut quatuor Hispaniae provinciarum episcopi fidei regulam a seipsis conscriptam ad Balconium Bracarensem, non ad illos, direxerint? Certe si tertium adhuc metropolitam in Gallaeciae provincia confingere non velimus, alterutrum ex duobus illis episcopis vitam functum fuisse dicendum est, quando Bracarensis illa synodus coacta est, cui Balconius praeerat. Ceponium autem huic sedi ante Balconium praefuisse, non Idatium, non spernendis conjecturis ratiocinatur Quesnellus. Sed dum hoc damus, adhuc de Idatii sede dubitatur. Hunc quidem Lemicae urbis episcopum Sigibertus in Chronico facit, cujus causa, praeter metropolitam Lucensem, aliumque Bracarensem, tertium quoque admittere cogeremur, Lemicensem nimirum, ad quam consecutionem cum animadverteret [Col. 1056B] Quesnellus, scripsit: «Igitur Lucensis metropolitanus fuisse videtur Idatius, quamvis Sigibertus eum Lemicae episcopum faciat. Sed videtur confundere duos Idatios, quorum unus tempore Leonis et Chronici auctor fuit, alter Priscilliani olim accusator, qui revera Lemicae episcopus fuit.» Cujus erroris causam 275 afferre volens, hanc fuisse affirmat, quod recentior Idatius in praefatione sui Chronici natum se in Lemica civitate asseveret. Sed si hunc episcopatum assecutus fuisset, non omisisset eo loco commemorare. Atqui, subjicit idem Quesnellus: Metropoliticam suam dignitatem videtur indicare, cum ibidem se summi praesulem officii creatum dicit. Et in laudatae praefationis fine ita gemebundus deformem luget ecclesiastici ordinis in Gallaeciae provincia statum, ac si ad eum praecipue pertinuisset, velut provinciae caput: Creationibus indiscretis, et universae propemodum in divina disciplina occasui, ex officio occurrere ac subvenire.
[Col. 1056C] 4. His ergo, similibusque aliis conjecturis in re maximis obvoluta tenebris, Quesnellus insistens duas in Gallaeciae provincia ad Priscillianistarum exitium factas fuisse synodos non dissimulat, quarum alteram apud Lucum, alteram vero in Bracarensi urbe congregatam affirmat; felicemne faustumque habuerint finem duo provincialia concilia Leonis praecepto indicta, vetusta monumenta non produnt, et aliunde eorum Acta temporis diuturnitate et injuria interciderunt. Verum si ex Ecclesiae memoriis quae supersunt liceat ratiocinari, eam haeresim tum in Gallaeciae regno non penitus exstinctam et abolitam remansisse, credendum est. Etenim quamvis Turribius, Idatius, Ceponius, Balconius, aliique episcopi synodalibus gestis eam cohibuerint, ut, ipsis in carne viventibus, et Leone Magno superstite, Priscillianistae audacius caput extollere ausi non fuerint, tamen aliis atque aliis annis decursis, iis in regionibus eorum errores redivivos pullulasse compertum est. Cujus rei causa nos antequam de tabula stylum [Col. 1056D] removeamus, sequenti capite mox paucis absolvemus quae de Priscilliana haeresi supersunt dicenda.
1. Priscillianistarum sobolem jam tot et tam variis modis cum a Romanis pontificibus, aliisque sanctissimis episcopis, tum a synodis saeculique principibus exagitatam, quingentesimo Christi anno nondum exstinctam, nec penitus fuisse abolitam, vetusta Christianae rei monumenta sat perspicue patefaciunt. Nam hujus impietatis et impudentiae venena, quae huc illucque in Hispaniarum et Gallaeciae regnis multorum virorum et mulierum corda, fidem et religionem corruperant, [Col. 1055] [Col. 1055] This note appears at the foot of column 1055, but the callout letter (a) has not been printed in the text. Quesnellus, in notis et observationibus ad epist. S. Leonis 15. [Col. 1057A] brevi temporis spatio nec purgare, nec iis mederi, sacri catholicique pastores potuere. Quare etsi aliquamdiu mala illa sacrilegiorum et blasphemiarum semina, episcoporum studio annitente, latere visa sint, ea tamen, sexto Ecclesiae saeculo currente, in Gallaeciae regno potissimum, rursum in lucem eruperunt, Id maximo sane sui animi moerore (ut credibile est) novit Profuturus Bracarensis Ecclesiae metropolis episcopus, qui, primum exsecutioni demandatis apostolicae sedis et provincialium synodorum statutis, iterum anno 538 eamdem apostolicam sedem suis epistolis consuluit, novis quidem occurrentibus causis, quas mox aperiemus.
2. Qui igitur tum in Gallaeciae regno Priscilliana labe inquinati erant superstites, ficto religiosae pietatis et Christianae abstinentiae colore, a carnium escis abhorrebant. Quod cum ab ipsis non devotionis, sed exsecrationis animo fieri Profuturus episcopus optime novisset, causam ad apostolicam sedem retulit, exquirens an iisdem anathematis poenis essent [Col. 1057B] plectendi, quibus ob idem scelus olim SS. Patrum statutis in Manichaeos fuit animadversum. Apostolicam tunc vero Romanam S. Petri sedem Vigilius 276 papa regebat, qui Profuturi consultationibus confestim occurrens, primo eorum damnavit superstitionem, qui aliquid ciborum contagione carnium credebant esse pollutum, quia (subjicit) de his omnibus quae ad humanum victum misericordia Dei contulit, nihil catholicis esse judicatur immundum [Col. 1057D] Vigilius papa, in epistola ad Profuturum Bracarensem cap. 1. . Quare ad pleniorem Bracarensis hujus episcopi institutionem, et ad apostolicae sedis decretorum robur augendum, eos Scripturarum fontes in medium adducit, quibus ejusmodi praecavendos errores esse docemur. Cujusmodi autem illud est, quod vel Paulus scripsit ad Titum [Col. 1057D] Epist. ad Titum, cap. I, 15. : Omnia munda mundis, etc.; vel illud aliud epistolae I ad Timotheum, videlicet [Col. 1057D] Epist. I ad Timotheum, cap. IV, 1 et seqq. : In novissimis temporibus discedent quidam a fide, etc.; vel illud denique quod apud S. evangelistam Matthaeum legendum occurrit [Col. 1057D] Matthaei XV, 16, 17. : Non quod intrat in os coinquinat [Col. 1057C] hominem, sed quae procedunt de ore, haec sunt quae coinquinant hominem. His ergo aliisque similibus Scripturarum testimoniis Patres qui Vigilium praecesserunt innixi, speciatim eos damnandos esse censuere qui se a carnium esu abstinentes, ea quoque credebant esse vitanda, quae carnibus fuisse videbantur admixta. Cum vero ista scriberet Vigilius, divino consilio factum est ut ea verborum formula uteretur, quae invidis hominibus et recentioribus sectariis omnia arma praeriperet. Quapropter abstinentiam ad nostri corporis effrenes passiones coercendas minime reprobavit, quam Deo maxime gratam esse universus sanctorum PP. coetus affirmat. Cujus causa, cum in pervigiliis, tum Quadragesimae tempore ciborum delectum et discretionem rationabilius Ecclesiam praecepisse perspicuum est: sed eos a catholicorum societate eliminandos esse docet, quia a Domini creaturis nefarie et superstitiose abhorrebant. Quapropter (ait) nec abstinentiam Deo placitam reprobamus, nec eos qui exsecrantur Domini creaturam recipimus in nostra [Col. 1057D] societate [Col. 1057D] Vigilius papa, ibid., cap. 1. Qui mire concinit [Col. 1058D] Leonis M. testimoniis, sermonibus de jejunio quatuor temporum anni et Quadragesimae. .
3. At Priscillianistarum sacrilegus in Trinitatis mysterium animus novam quamdam aliam erroris speciem excogitaverat, tametsi Toletani Bracarenses et Lucenses PP. praecedentibus in conciliis fidei professionem conscripsissent et promulgassent, ad unam in tribus divinis personis substantiam, naturam, virtutem atque potestatem praedicandam et confitendam. Quare ergo ut Priscillianistae aliorumque haereticorum propagines hoc dogma convellerent, glorificationis hymnum quem catholica Ecclesia in Psalmorum [Col. 1058A] fine antiquitus canendum instituerat, ipsi, una aut altera conjunctionis syllaba subducta, corrumpebant, dicendo: Gloria Patri, et Filio, Spiritui sancto. Novam hanc esse erroris speciem S. pontifex ibidem affirmat; simulque eorumdem haereticorum illum agendi scopum esse scribit, videlicet eos docere voluisse Filii et Spiritus sancti unam tantummodo esse personam. Sed ad eum convincendum errorem, sufficit (ait Vigilius) quod Dominus Jesus Christus, designans in invocatione Trinitatis credentium debere baptisma celebrari, dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti [Col. 1058D] Vigilius, ibid., cap. 2. . Quae argumento sunt aequalibus distinctionibus tres illas personas nominari jussisse [Col. 1058D] Matthaei ultimo, 19. Consult. S. Leonis serm, de Pentecoste. .
4. Praeter has duas autem quaestiones, quae Priscillianistarum errores respiciebant, et alias quae ad Arianorum baptisma, vel ad Ecclesiarum instaurationes et consecrationes, vel ad diem eo anno definitam pro Paschali festo et Pentecoste celebrando pertinebant, Profuturus Romano pontifici discutiendas proposuit. [Col. 1058B] Sed celebris profecto est consultatio vel quaestio illa, 277 cui quinto loco Romanus pontifex occurrens, vetustum ecclesiasticae disciplinae ordinem divinarum precum in missis recitandarum servandum praescribit. In quo quidem capite cum multa et varia descripta offendamus, quae circa canonicas preces et sanctorum Dei festivitates recentiorum novatorum criticorumque hominum arguant falsitates, lubens ea omnia expenderem, nisi quae mihi objiciuntur dicenda nimium hujus Priscillianae haereseos historiae filum abrumperent. Unum interim tamen minime censui praetermittendum: remotiorum videlicet orbis partium episcopos ita ab apostolicae sedis mandatis et institutionibus consuevisse pendere, ut ad hanc non tantum fidei et episcoporum negotia definienda deferrent, sed ea etiam quae ad festa, ad sanctorum Dei solemnitates natalitiosque dies celebrandos, pertinebant, pari animi submissione statui atque perscribi postularent. Quae sane cum ipse mecum reputarem, [Col. 1058C] facile in eam adductus sum persuasionem, canonicarum precum regulam primitus ab apostolica sede, in Occidente saltem, derivatam esse, a qua resilire nulla Ecclesia, nullusve ecclesiastici ordinis minister confidebat. Ut maxime confirmari potest ex perantiquo illo fragmento epistolae S. Leonis ad Turribium, quod in superioribus indicavimus, quodque publici juris facere jam deliberavimus. Harum tandem canonicarum precum ordinem, ex apostolica traditione acceptum, una cum hac epistola Vigilius papa ad Profuturum episcopum direxit, ut inde intelligeret quid in festivitatibus esset sequendum: Quapropter (ait) et ipsius canonicae precis textum direximus subter adjectum, quem (Deo propitio) ex apostolica traditione suscepimus. Et ut charitas tua cognoscat quibus locis aliqua festivitatibus apta connectes, Paschalis diei preces similiter adjecimus.
5. Verum ad hanc omnium Ecclesiarum et episcoporum, in quibusvis causis, erga apostolicam sedem reverentiam et subjectionem patefaciendam, in his [Col. 1058D] immorari arbitror supervacaneum. Ipse quippe Vigilius absque ulla verborum ambiguitate ac veritatis fraude, quasi suorum praedecessorum vestigia et suae sedis privilegia paucis persequens, Romanam Ecclesiam fundamentum et formam omnium Ecclesiarum esse, ex omnium credentium consensione praedicat. Quoniam (ait) licet omnium apostolorum par esset electio, beato tamen Petro concessum est ut omnibus praeemineret. Et paucis interjectis, de praecipuis Romanae Ecclesiae praerogativis disserens, eam omnium Ecclesiarum ea ratione primatum habere asseverat, [Col. 1059A] ut ad eam, tam summa episcoporum negotia, judicia atque querelae, quam et majores Ecclesiarum quaestiones, quasi ad caput, semper referenda sint. Quae igitur ad primatus praerogativam, quae ad appellationes ab episcoporum judiciis ad apostolicam sedem factas, quae denique in causis majoribus eidem apostolicae sedi sunt reservata pertinere jura sanxerunt, cum laudato loco, tum in reliquo suae epistolae contextu Vigilius papa recensuit. Sed cum haec omnia catholicis eruditissimisque viris notissima sint, in praesens silentio premere statuo, causas potius dicturus ob quas confictionis aliquid ea in epistola redarguere possent.
6. Viribus imprimis destitutum censeri oportet quod ex epistolae inscriptione objicerent. Eam videlicet in veteribus etiam editis exemplaribus Eucherii, seu Eleutherii, nomen praeferre. Id sane haudquaquam inficiatus est cardinalis de Aguirre, qui Profuturo Bracarensi, Gallaeciae episcopo metropolita, inscribendam hanc epistolam docuit. Sed ex hac objectione [Col. 1059B] quid? Nulla enim ratione amanuensium lapsus et oscitantia exploratissimae veritati obesse potuit [Col. 1059D] Card. Aguirre, Concil. Hisp. I, II, pag. 228 . Quare minus prudens et prorsus futilis eorum eruditio censeri debet, qui ex corrupto alicujus monumenti titulo et inscriptione suppositionis et falsitatis argumenta desumere conantur. Nimis quippe frequens et solemnis fuit ejusmodi amanuensium lapsus, 278 in exscribendis praesertim personarum et locorum propriis nominibus, ut in cujusque aetatis et idiomatum manuscriptis exemplaribus videre est. Illud vero in praesens ad nostram rem spectat, nimirum pro Eucherio, seu Eleutherio, Profuturi nomen esse legendum, ut habent plerique optimae notae manuscripti codices, ut Bracarensium episcoporum catalogi, et Romanorum consulum tabulae, ut denique concilii Bracarensis Acta paulo post celebrati, sine ulla prorsus ambiguitate, patefaciunt.
Et quidem plures mss. codd.: vetustissimus videlicet Lugdunensis, duo Colbertini antiquiores, optimis [Col. 1059C] notis insigniti, ex quorum uno clarissimus Stephanus Baluzius hanc epistolam descripsit, Profuturi nomen habent. Sed hunc Bracarensem episcopum fuisse, ejus concilii prima Acta testantur. Quare vix dubitare licet eum apostolicam sedem, cum supra Priscillianistas, tum supra caeteras illas quaestiones Vigilii papae tempore consuluisse, atque Vigilium pontificem ad eumdem epistolas de quibus agimus direxisse. «De die autem (ait eminentissimus Aguirre) et anno quo data est, inutile reor esse si disputem, cum ex codice Colbertino constet scriptam esse eo anno quo Joannes consul fuit post Belisarium, id est anno 538.
7. Quod si vero secundo loco adhuc objiciatur, saltem postremum illius epistolae caput suppositionem et falsitatem redolere, in quo de primatu Romanae Ecclesiae disseritur, jam propositum urgerem. Nec enim moveri possem quod illud in variis Galliarum codicibus desideretur vel quod in pseudoisidoriana collectione dumtaxat reperiri adversarii asseverent. [Col. 1059D] Nam imprimis isthaec epistola ad Gallaeciae metropolitam scripta est. «Et propterea longe major fides habenda reliquis omnibus codicibus manuscriptis antiquissimis Hispaniae, visis et collatis ab illustrissimo Loaysa, tum impressis, in quibus caput illud de primatu Romanae Ecclesiae habetur, quam uni Colbertino, de quo non levis suspicio esse possit in Gallia scriptum fuisse iis temporibus quibus causae episcoporum appellantium sedem apostolicam disceptabantur, praesertim inclinante saeculo nono, sub Nicolao I papa, et postea in causa Gerberti Rhemensis, desinente fere decimo. Fieri enim facile potuit, ut qui, adversus Hincmarum Laudunensem et Rhotadum Suessionensem episcopos sedem apostolicam appellantes, eripere ipsi conabantur episcoporum judicia, [Col. 1060A] truncarent epistolam Vigilii abscisso eo capite quo ipsi jugulabantur.» Hactenus cardinalis Aguirre loco superius laudato. Cujusmodi subsidiis usi sunt novissimi Conciliorum editores in notis ad laudatam Vigilii epistolam, tom. V, pag. 1290.
At nec nos tam multos esse oporteret in duobus illis eripiendis objectis, si ad Vaticanorum exemplarium manuscriptorum auctoritatem provocare institueremus. Exstant quidem in apostolica hac bibliotheca plura hujus epistolae exemplaria, quae genuinum Profuturi nomen et caput illud de Romanae Ecclesiae primatu exhibent, quae invicte probant laudatam epistolam nullum prorsus vulnus passam fuisse.
8. Verum si tot tantaque praesidia huic exagitatae veritati non opitularentur, adhuc forte de hujus epistolae falsitate et suppositione quis suspicari posset? Apage figmentum! Longe majora sibi veritatis certa argumenta vindicat ex suffragio Bracarensium Actorum illorumque Patrum consensione quibus potissimum cardinali Aguirre, Baluzio, Conciliorumque [Col. 1060B] collectoribus adhaerere, et ea non tantum cursim evolvere, vel levius indicare, opus erat. Patres itaque illi, ut in praecedentibus vidimus, anno Christi Domini 563, cum jam Joannes papa tertius apostolicae sedis clavum teneret, et Ariamirus, seu Theodomirus, ex Suecorum stirpe rex, civiles Galliciae et Lusitaniae res administraret, in unum convenere. Diu enim antequam convenirent, in votis habuerunt sacerdotalem inter se ipsos fieri debere conventum, ut penitus Priscillianae haereseos contagium 279 purgarent. Propterea aiunt: Nunc igitur, quoniam optatum nobis hujus congregationis diem gloriosissimus atque piissimus filius noster, aspirante sibi Domino, regali praecepto concessit, et simul positi considemus (alias consideremus) prius si placet, de statutis fidei catholicae perquiramus. Prima autem die mensis Maii hunc conventum inchoatum fuisse, sequens nota patefacit. Concilium Bracarense, anno 3 Ariamiri regis celebratum, die kalendarum Maiarum [Col. 1060D] Bracarense II conc. exstat t. VI concil. pag. 515. . A quibus vero catholicae fidei [Col. 1060C] statutis concilium illud exordia sumpsisset, jam luculentissime in praecedentibus diximus, Quesnellum exagitantes, qui confidentius fidei professionem a Tarraconensibus, Carthaginensibus, Lusitanis et Baeticis Patribus, papae Leonis praecepto descriptam, eripere conabatur, ut incerto prorsus scriptore eam assereret. Ne igitur actum iterum agamus, alteram illius concilii partem expendendam assumimus, in qua quippe cum de Profuturo Bracarensis Ecclesiae antistite, tum de Romanorum pontificum primatu et juribus, cumulate laudati Patres verba fecere.
9. Ad totius ergo clericalis ordinis institutionem Lucretius eos praecedentes Ecclesiae canones recitari jussit, quos generales et provinciales synodi in Ecclesiasticae disciplinae munimen et sacrorum rituum et ministrorum Ecclesiae decus conscripserant. Cui suggestioni caeteri omnes episcopi illico cum suffragarentur, necessarium et valde utile arbitrati sunt primo ad eas provocare institutiones quae ab apostolica S. Petri cathedra ad interrogationem quondam [Col. 1060D] venerandae memoriae praedecessoris sui Profuturi directae fuere. Profuturum episcopum ergo ante Lucretium in Bracarensi consedisse throno, et ab apostolica S. Petri cathedra regulas pro Priscillianistarum superstitibus reliquiis abolendis recepisse, hujus concilii Patres confessi sunt. Sed horum votis lubens Lucretius adhaerere cupiens, confestim respondit: Recte vestra fraternitas pro auctoritate sedis reminiscita est. Atque omnibus audientibus: Relecta est auctoritas sedis apostolicae ad quondam Profuturum directa episcopum, quae propter prolixitatem his gestis minime inserta est. Haec autem ad Vigilii apostolicam constitutionem referri, nemini dubium esse potest. Nam subjecta ibi et definita viginti duo capitula huic aeque innixa sunt, quemadmodum praecedentes canones [Col. 1061A] et anathematismi ex S. Leonis ad Turribium epistola, quam laudarunt, mutuati sunt. In his igitur novis capitulis conscribendis eum potissimum sibi scopum statuerunt; abolere videlicet ritus, caeremonias, omnemque profanam disciplinam, et regulas a Priscillianistarum pravitate derivatas. Non enim impii sacrilegique illi homines catholica dumtaxat dogmata corruperant labefactaverantque, sed divinorum officiorum et horarum canonicarum ordinem perverterant, solemnioribus quoque diebus, et in pervigiliis, peculiares lectiones in missis celebrandis recitabant. Ab illa enim recesserant apostolica traditione quae formulam populum inter sacra mysteria facienda salutandi praescribit. Non eumdem in sacrificio perficiendo et baptismate administrando ordinem et formam servabant. Alios psalmos et alias scripturas poetice compositas, praeter eas quae in novo et veteri Testamento habentur, publice in Ecclesia psallebant; neque tandem omnes etiam clericalis ordinis ministri carnium cibo utebantur. Quare [Col. 1061B] capitulo 14 statuerunt: Pro amputanda suspicione Priscillianae haeresis, vel olera cocta cum carnibus tantum praegustare cogantur; quod si contempserint (addunt) secundum quod de his talibus sancti Patres antiquitus statuerunt, necesse est eos pro suspicione haereseos hujus officio excommunicatos omnibus modis removeri. Nimis perspicua profecto sunt haec, et id genus alia, quae subjicere possem ad apostolicae sedis primatum et praerogativas patefaciendas, vel ad eam animi subjectionem et obedientiam probandam quam remotioris orbis partis episcopi erga Romanos pontifices verbis et factis impleverunt.
280 10. De qua quidem obedientia et sacro conjunctionis foedere cum Romana Ecclesia, quovis tempore Hispani ipsi gloriati sunt, ut, post cardinales Baronium et Aguirre, clarissimus et optimarum scientiarum cultor eximius D. Idelphonsus Clemente de Arostegui, jam in alma hac urbe pro Castellae regno inter duodecim viros jurisconsultos Romani [Col. 1061C] fori causarum judices novissime testatus est [Col. 1061D] Cardinalis Baronius, tom. VI, ad annum 447. Card. Aguirre, tom. II Conciliorum Hispan. Ildelphonsus Clemente de Arostegui in exhortatione de excolenda historia Ecclesiae Hispanien., pag. 111 [Col. 1062D] et seq. Videsis quoque Francisci Gervesii dissert, pag. 104. . Is namque ad augendam ornandamque Hispaniensis Ecclesiae historiam, exhortationem ad Hispanos Romae XII kal. Septembris 1747 eo consilio conscripsit, ut eos in patriae honorem et utilitatem ad studia litterarum excitaret. Inter caetera autem quae in mentem suae gentis hominum revocat, illud est. «Cum a prima Ecclesiae Romanae et Hispaniae aetate maxima fuerit utriusque conjunctio atque societas, hinc certissima mihi res erat in hac urbe memoriam et monumenta praecipua servari quae ad historiam nostram spectant.» Et paulo infra subjicit. «Hic igitur facile reperiri posse judicabam singularum Ecclesiarum origines et dignitatem; hic earum conjunctionem, divisiones, et translationem; hic conciliorum Acta, episcoporum appellationes, atque SS. Pontificum decreta.» Ad cujus verba cum ego attendissem, in eam spem adducebar, nec ipsi, nec aliis quibuscumque, qui in Christianae rei studiis versantur, praesentem hunc meum qualemcumque laborem ingratum [Col. 1061D] futurum, cum in istis Exercitationibus conscribendis jam alia et alia tractaverim quae strictissimum illud cum Romana Ecclesia foedus, conjunctionem societatemque certissime patefaciunt, alia vero quae ad antiquum illarum Ecclesiarum statum, dignitates et praerogativas cognoscendas non infirma et dubia argumenta suppeditare possunt, prout rerum ordo et ipsa scribendi ratio postulabat, explicaverim. Cum igitur tandem quae ad Priscillianistarum causam, errores, concilia contra eosdem coacta pertinere videbantur, quaeque in hac maximi momenti re apostolicae sedis jura auctoritatemque ab invidorum calumniis vindicare poterant, ad exitum perduxerim, [Col. 1062A] duas dumtaxat in sequenti et ultimo capite levissimas difficultates eripere conabor, quae ex hujus concilii textu et narrationibus depromptae sunt, quaeque maximam disceptandi libidinem in Paschasii Quesnelli aliorumque animos excitarunt, ut mox videmus.
1. Actorum Bracarensium seriem Paschasius Quesnellus percurrens, in eam lapsus est opinionem, praeter Turribium illum Asturicensem, de quo in superioribus verba fecimus, alium hujus nominis hominem exstitisse, qui apostolicae sedis notarii munere fungebatur, qui ad Galliciae synodum Leonis litteras detulerat. Huic controversiae Lucretii verba occasionem praebuere, qui in laudata Bracarensi [Col. 1062B] synodo proloquens dixit: Credo autem vestrae beatitudinis fraternitatem nosse quia eo tempore quo in his regionibus nefandissimae Priscillianae sectae venena serpebant, beatissimus papa urbis Romae Leo, qui quadragesimus fere apostoli 281 Petri successor exstitit, per Turribium notarium sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haeresis sectam scripta sua direxit. Si de Turribio Asturicensi isthaec verba explicanda forent, mendacium continerent. Is quippe cum esset episcopus, nec sedis apostolicae notarius dicendus est, nec illi munus istud injungendum, ut bajuli instar ad Galliciae synodum litteras deferret. Baronius hanc quaestionem excitari posse intelligens, unicum dumtaxat fuisse Turribium asseverat, cui primum refragatus est Ambrosius Morales rerum Hispanicarum scriptor non contemnendus, duos omnino distinguendos esse Turribios contendens, quorum alter Asturicensi potiebatur episcopatu, ad quem S. Leo Magnus epistolas direxit; alter vero per quem [Col. 1062C] S. pontifex ad Hispaniae scripsit episcopos, qui Roma in Hispanias missus est ut laudatas deferret epistolas. Hanc ergo opinionem adoptavit Quesnellus, qui nimis sibi indulgens, in eminentissimum Annalium scriptorem invehitur, et duo istius argumenta tamquam levia et exilia, vel falsitatis portentum continentia, subvertere conatus est [Col. 1062D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis, p. 445. . Et quidem nobis in praesens tantum otii esse non potest, ut singillatim referamus quae hujus controversiae causa Quesnellus subjiciendo comminiscitur. Cujusmodi illa sunt: «Non semper solemne fuisse in litteris eorum nomina describere per quos hae deferebantur.» Leonem ad Turribium rescripsisse per eumdem diaconum Pervincium, a quo consultationes acceperat: «Ad Galliciae vero synodum mittere debuisse non alienum clericum, sed nuntium aliquem e suo latere avulsum, quod munus optime alteri Turribio, non episcopo, sed Romanae sedis notario dumtaxat poterat convenire.» Haec, inquam, et id genus alia, nimis operose congerit, et magnifice exaggerat Quesnellus, [Col. 1062D] ut duos Turribios distinguat. Qui praeterea cum se Leonino textu a Baronio urgeri intelligeret, in hunc tela retorquere nisus est, doctissimum istum Romanae Ecclesiae cardinalem, et Ecclesiasticorum Annalium parentem oblitum esse contendens. «Quidnam sit discriminis inter episcopum rebus Ecclesiae sacerdotali sollicitudine incumbentem, et diaconum, vel notarium, episcopi mandata ex praecepto exsequentem, et huc illucque litteras bajuli instar deferentem.»
2. Lepida profecto ratiocinatio isthaec iis forte videbitur, qui Quesnello adulari cupientes, nonnisi externam rerum superficiem attingere quaerunt. Sed [Col. 1063A] quid ea insulsius, aut magis nugatorium? Sacerdotalem ergo sollicitudinem dedecere (ait Quesnellus) si episcopus ad suae provinciae synodum acceptas ab apostolica sede litteras deferat? Annon suae Ecclesiae rebus incumberet ejusmodi pontificia mandata ex praecepto exsequendo? Sed doctus noster criticus et annotator dicat, amabo, num Leonis litterae ad Afrorum, Indorum aliorumque Orientalium populorum negotia pertinerent, vel ad ecclesiasticas ejusdem Galliciae regni res, immo et ad ipsam Turribii dioecesim jam turpius undequaque a Priscilliana haeresi labefactatam? Nimis in propatulo res est; nam Turribius, suae dioecesis et Galliciae malis mederi cupiens, Leonem consuluit, interpellavit, ab ipso ea decreta et regulas expetens quae Priscillianam luem purgarent, et ad exitium perducerent. Quid ergo mirum si sanctus pontifex, omnibus hujus episcopi postulatis occurrens, ei demandat clericorum ea labe pollutorum causas ad provinciae synodum deferre, si eidem injungit encyclicas epistolas de Galliciae synodo cogenda? [Col. 1063B] Haec profecto agendi ratio caeteris expeditior erat, cum pro Priscillianistis coercendis, tum pro iis abusibus exstirpandis, qui vel in sacrorum ministrorum irrepserant ordinationes, vel qui sacros ritus et Ecclesiasticam disciplinam adulteraverant. Nam Pervincius ille Asturicensis diaconus, qui Romam venerat cum Turribianis epistolis, patriam deinde remigraturus, non tantum ad consalta jam factas 282 responsiones, sed injunctas etiam litteras ad caeteros illius provinciae episcopos facile deferre poterat, quin opus esset ut summus pontifex, cui Turribii studium in fidem et religionem maxime innotuerat, alium quemquam ex Romanis clericis cogeret tam longum et laboribus plenum iter arripere. Hanc autem agendi rationem Leonem servasse, sequentia ejus verba palam faciunt. Dedimus itaque litteras ad fratres et coepiscopos nostros Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicios, eisque concilium synodi generalis indiximus. Ad haec quae sequuntur, [Col. 1063C] quaeso, animadvertant Quesnelli assentatores: Ad tuae dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis auctoritas ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur.
3. Nunc igitur Ambrosium Morales et Quesnellum sic rogo: Qui fieri potuerit ut ad Turribii Asturicensis sollicitudinem pertineret ut Leoninae ordinationes, seu statuta, ad omnes illarum provinciarum sacerdotes tutius pervenirent, nisi eas Pervincio diacono patriam remigranti cum hac epistola Turribii fidei committendas tradidisset? Aliam enim significationem Leonis verba subire posse cum non videam, facile in eam sententiam adducor, ideo eumdem Turribium Asturicensem a Bracarensibus Patribus apostolicae sedis notarium appellatum fuisse, quia ejus fidei, pontificiae auctoritatis scriptae ordinationes erant commissae, illique maxime incumbebat ad S. Leonem rescribere an facile esset omnibus illarum quatuor provinciarum sacerdotibus in unum generale concilium coire, vel an saltem Galliciae episcopi citius, [Col. 1063D] Ceponio et Idatio agentibus, in provinciali conventu congregaturi forent, ad remedium tantis vulneribus afferendum. Quod vero addit Quesnellus: «Notarii vox numquam in ecclesiasticis monumentis in eo significatu usurpatur quem ei affingit auctor ille» Baronius nimirum, «qui quod agitur in provinciis ad Romanam sedem referre ac notum facere satagit;» hic nos jam ad Latinos optimos scriptores provocare possemus, qui eam notarii vocem usurparunt ad eos significandos qui in publicis tabulis Ecclesiae res describere consueverunt; cur ergo istud munus ab apostolica sede Turribio demandari non potuit? Quae episcopalium jurium violatio in eo exercendo, cum [Col. 1064A] de Christianae reipublicae bono ageretur, et illius provinciae potissimum, in qua concilium haberi Romanus pontifex praeceperat?
4. Adhuc praeterea me latet cur «Tres Leonis epistolas omnino distinctas cognoscere cogamur, partim (ait Quesnellus) ex ipso Leone, partim ex Lucretii Bracarensis interlocutione, non item cogemur eodem tempore missas existimare.» Nugae quidem. Nam si diversas illas Leonis epistolas non eodem tempore missas confingamus, nec Galliciae concilium ad annum 447 revocandum esset, ut Idatii Chronicum habet, cui omnes ecclesiastici scriptores suffragantur [Col. 1063D] Epist. ad Turribium cap. 17, circa finem. . Etenim prior Leonis epistola kalendis Augusti hujus anni conscripta est, quam S. pontifex, ut saepius diximus, Pervincio diacono patriam remigranti tradidit. Hunc ergo alas habuisse confingere oporteret, ut non temere arbitraremur brevi temporis intervallo Pervincium Galliciam attigisse, et rursum alios nuntios cum epistolis Romam, et alios ex urbe Roma ad Galliciam remeasse. Istud sane confictionis [Col. 1064B] portentum cum aliis et aliis futilibus divinationibus nimis operose Quesnellus astruere conatus est, ad eam de duobus Turribiis opinionem suis lectoribus sensim insinuandam.
5. Jam vero tandem haec, et id genus alia, praetereamus, gradum novissime facturi ad genuinam Bracarensis synodi epocham inquirendam. Qua quidem in re satis esse videbitur, si, brevius aliorum sententias referentes, lectorum potius judicium exspectemus, quin rem ipsam definire 283 contendamus. Severinus Binius itaque ex eminentissimo cardinali Baronio istud Bracarense concilium anno Christi 563 coactum fuisse arbitratus est, ei etiam suffragante eminentissimo cardinali Aguirre, conciliorum Hispaniae collectore. Sed Garsias Loaysa refragatus est, illudque biennio ante, anno videlicet 561, convocatum affirmat, sibi persuadens Patres illos apud Bracaram non sub Ariamiro principe, sed Theodomiro convenisse. Hunc autem fuisse Suecorum regem, [Col. 1064C] de cujus mirabili ab errore et impietate Ariana conversione potissimum egit S. Gregorius Turonensis [Col. 1063D] Gregorius Turonensis, lib. V cap. 11 et 37. , jam omnes scriptores affirmarunt. Sed ambo ea nomina eidem regi fuisse attributa, nec ullum errorem in codices irrepsisse, jam cardinalis Baronius ex certissimis monumentis probavit, eidem assentientibus Binio et doctissimo Petavio, Rationarii Temporum parte tertia [Col. 1063D] Dionysius Pet., tom. III Rat. Temporum, et alii. .
Antonius Pagius autem [Col. 1064D] Baronius, anno 560, num. 6, et anno 563. , cum Baronii tum Garsiae opinionibus in medium adductis, refert Bollandistas ad diem 20 Martii in Vita sancti Martini Dumiensis, affirmare concilium Bracarense I recte a Garsia anno Christi 561 consignatum. Verum, subjicit Pagius, haec opinio contrarium habet Gregorium Turonensem S. Martino Dumiensi coaevum. Varias hinc inde rationes ex Gregorii Turonensis scriptis mutuatas affert, quae potius illius concilii epocham ex anno 549, aut in sequenti, esse repetendam ostenderent. «Nihilominus (ait), quia Gregorius in referendis iis quae extra Gallias gesta sunt non raro [Col. 1064D] fallitur, existimo a Garsia scriptore Hispanico non recedendum.» Tandem animadvertit Innocentii papae III epistolam fundamenta suppeditare dicendi concilium de quo agimus adhuc citius fuisse coactum, anno videlicet 560 [Col. 1064D] Pagius, ad Christi annum 560, num. 3 et 4, et ad annum 563, num. 4. .
6. Sed in tantarum opinionum conflictu Baronio et cardinali Aguirre fidem adimere minime ausim. Conjecturae quippe omnes, quae ab adversis partibus adducuntur, nullas evidentiae, sed solius probabilitatis praeseferunt notas, in quibus expendendis longius supervacaneum ducimus laborare, ne nimis divinationibus, quas in aliis reprehendimus, aliquando indulgere videamur. Unum interim, quod referre ad [Col. 1065A] nos pertinet, illud potissimum censuimus, post coactam illam Bracarensem synodum, nullam in posterum in sequentibus conciliorum Actis Romanorumque pontificum decretis Priscillianistarum haereseos occurrere mentionem. An vero tum sacrorum praesulum pietate, et catholicorum principum potentia, qui Hispanis et Galliciis coeperant dominari, nefariae illae propagines ad exitium perductae fuerint; an vero sub simulato alio nomine, Manichaeorum videlicet, Gnosticorum, Montanistarumque latebras ibi sibi quaesierint, affirmare haud ausim. Nec enim optimae [Col. 1066A] critices regulas violare aequum est, a quibus sane eos recedere arbitramur, qui, nimium suis studiis indulgentes, sine ullo monumentorum subsidio, solis variis futilibusque conjecturis insistentes, aut veritatem ipsam falsis quibusdam coloribus caligine simillimis obruunt, aut falsas rerum species fictis describunt lineamentis, ut incautos lectorum animos et judicia decipiant atque pervertant. Ab hac enim agendi ratione nos semper abhorruisse, cum haec, tum aliae nostrae dissertationes cumulate patefacient.
De haeresi Pelagiana
1. Inter Coelestii discipulos principem locum tenuisse Julianum Eclani episcopum, jam ex ecclesiasticis monumentis et imperialium decretorum legibus omnibus exploratum est. Is ergo, quamdiu S. Innocentius papa primus vixit (a quo episcopatus ordinem obtinuerat), variis simulationum artibus nefarium illius haereseos virus obvolvere studuit; atque sub pietatis et charitatis velo erga egenos totam animi impietatem obtendere conabatur. Immo, si Mario Mercatori fidem adhibemus, idem Julianus, ut sancto pontifici Innocentio pergratam rem faceret, exterius, absque ulla prorsus simulatione et verborum involucro, Pelagium et Coelestium tamquam catholicae fidei desertores palam damnare non detrectavit. Praedicti sane Coelestius et Pelagius non tunc primo a sanctae memoriae Zosimo videntur esse damnati, [Col. 1065C] sed ab ejus decessore sanctae recordationis Innocentio, a quo et Julianus fuerat ordinatus; quippe post illorum damnationem, usque ad praedicti Innocentii excessum e vita, in ejus communione permanens et perseverans in sincera sententia, et communicans damnatori praedicto, cum ipso quoque sine dubio Pelagium Coelestiumque damnavit. Utinam ergo Innocentius diu in vivis stetisset, aut Julianus ante illius decessum mortem obiisset! Non enim tantas calamitates Ecclesia perpessa fuisset, nec tot olim sanctissimi Campaniae et Italiae episcopi, Juliano duce et antesignano, catholicae fidei puritatem maculassent; non denique tot tantaque scripta blasphemiis aspersa impietatibusque referta ultro citroque transmissa fuissent, quemadmodum Eclanensis episcopi impetu et furore contigisse exploratissimum est. Quid vero fecerit, quidve Julianus, mortuo Innocentio, moliri tentaverit, certe et plenissime ecclesiasticis monumentis edocemur. Siquidem tunc non valens amplius [Col. 1065D] odium in apostolicam doctrinam cohibere, quasi irarum impotens factus, palam in iis populum edocebat quae jam a Coelestio didicerat; sanctissimos et alioquin doctissimos catholicae Ecclesiae episcopos carpere et vellicare non verebatur; Augustino 285 caeterisque Africae Patribus diras imprecabatur, atque in dies deterior factus, contempta prius auctoritate, doctrina et admonitionibus sancti Zosimi papae, plurimos in malam fidem adduxit. Tum tandem rejecta ejusdem summi pontificis dogmatica epistola (quam tractatoriam appellant, quamque universi catholicae societatis episcopi summa animi veneratione, tamquam fidei regulam, susceperant), ipse impudentissime eidem una cum aliis episcopis subscribere recusavit.
[Col. 1066B] 2. Tantarum tamen improbitatum poenas diu luere non distulit. Etenim e sacerdotii primum gradu dejectus, tum sua episcopali sede spoliatus, ac postremo imperiali sanctione ab omnibus Italiae oris proscriptus, apud Orientales se exsulem recepit, spe omni denique frustratus posse aliquando, aut proprium, aut alium quempiam episcopalem conscendere thronum. Contra vero alii ex episcopis quos improbitatis sibi socios asciverat, maxime poenarum vim, magnitudinem et ignominiam reformidantes, secum reputarunt nimis turpe fore apostolicae sedis judiciis non obtemperare; idcirco, Juliano derelicto, damnatisque Pelagio atque Coelestio, supplices apostolicae sedi libellos exhibuerunt, a qua clementer suscepti, propriis sedibus restituti sunt. Alii vero qui pertinaci animo imperiales et ecclesiasticas poenas subire non verebantur, perpetuo depositi atque exauctorati, extra omnes Italiae fines compulsi fuerunt. Rem totam hisce fere verbis Marius Mercator laudato loco exposuit: Cui (Zosimi epistolae videlicet) [Col. 1066C] Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi atque exauctorati, ex omni Italia deturbati sunt, ex quibus plurimi resipiscentes, et a praedicto errore correcti, regressi sunt supplices ad apostolicam sedem, et suscepti suas Ecclesias receperunt.
3. Haec porro sanctissimi pontificis Zosimi gesta ex Mario Mercatore recensentibus, amplissimus nobis aperiretur campus evertendi omnia mendacia atque calumnias quibus referta est dissertatio 13 de Conciliis Africanis, quam in apostolicae sedis odium Paschasius Quesnellus conscripsit. In ea quippe omnia susquedeque perturbans, et vertens licenter sanctum pontificem Zosimum carpit, atque eum de nimia cum Pelagianis conniventia culpans, vehementer exagitat: Romanae Ecclesiae clericos quoque tamquam Pelagiana tinctos fuligine describit; provincialium in [Col. 1066D] Africa conciliorum auctoritatem ultra debitos et a divinis legibus praescriptos limites extendit; ipsius denique apostolicae sedis jurisdictionem dignitatemque, quam Africani Patres tunc summa cum religione prosequebantur, non tantum elevare, sed etiam dejicere conatus est. Sed hisce imposturis quid? Suis dumtaxat asseclis audacter imponere potuit, non nobis, qui ex Prospero in Augustini Vita optime novimus Africanos Patres, ab apostolicae sedis judicio tunc vel maxime pendentes, numquam in plenaria synodo convenire voluisse, nisi posteaquam Zosimi papae decretum ad eos pervenit. Cui deinde decreto bis centum atque duodecim Patres, ut in omnibus suffragarentur, octo canones ediderunt, qui perperam Milevitanae secundae synodo attribuuntur. Sed Milevitana [Col. 1067A] ista, ait doctissimus Petavius [Col. 1067D] Dionysius Petav., part. I Rat. Temp., lib. VI, c. 15. , contra Pelagianos nihil statuit, et ex illis octo canonibus, tertius, quartus et quintus a Coelestino papa [Col. 1067D] Coelestinus papa, in epist. ad episcopos Galliarum, [Col. 1068D] tom. III Conciliorum. sub Carthaginensis concilii nomine citantur. Haec vero silentio premere maluimus quam in medium proferre, cum haud in animo in praesens habeamus singulis laudatae dissertationis mendaciis et fraudibus occurrere, eademque refellere: potissimum cum ad ea rejicienda quisque uberrimam habeat rerum copiam, jam pridem ab eminentissimo cardinali Norisio paratam 286 in libris de Pelagianorum Historia. Cujus nos etiam subsidiis insistentes, ea dumtaxat delibanda duximus quae ad hujus exortae haeresis tempus, quae ad illius auctores et antesignanos, quaeque tandem ad nonnullorum Romanorum pontificum gesta pertinere videntur; ut, videlicet, brevissima quadam praemissa rerum historia, faciliorem pararemus viam ad ea quae de sancto pontifice Leone mox exponere aggredimur. Caetera autem, quae Africanorum conciliorum causam attingunt, et apostolicam [Col. 1067B] sedem ab omni labe vindicant, alibi expedienda reservavimus.
1. Ad propositum itaque ut revertamur, nemo sibi persuadeat, aut Julianum cum suis impietatis sociis ita pacifice exsilium aliasque poenas subiisse, ut Coelestino papae atque Xysto hujus successori fucum facere non tentaverit, ut absolveretur. Nemo quoque arbitretur Urbem, Campaniam, aliasque Italiae regiones, post Juliani caeterorumque episcoporum exturbationem, penitus a Pelagianorum lue liberas mansisse. Julianus imprimis, comparato sibi Nestorii Constantinopolitani episcopi praesidio, suam et sociorum causam dolo atque fraudibus apud sanctum Coelestinum agere tentavit, apud quem, ut sibi et exturbatis sociis episcopales restituerentur sedes, [Col. 1067C] quam saepissime institit. Interim quoque Pelagiani, hinc atque illinc per Italiam sparsi succrescentes, spe fovebantur, quandoque proprios sibi reddendos esse pastores, ac propterea, non a querimoniis, non a tumultu, non a maledictis desistebant. Quare, vix mortuo Coelestino, et in ejus sedem Xysto suffecto, hujus fidem et apostolicum vigorem Julianus tentare ausus est, cum, ad eum datis supplicibus libellis, catholicam fidem profiteri simulabat, ut pristinum episcopatus honorem et munera pontifex ei restitueret. Rem narrat Prosper Aquitanus in Chronico, addens praeterea Julianum non ab alio fuisse elusum quam a sancto Leone tunc Romanae Ecclesiae archidiacono, qui omnium virium suarum contentione apud sanctum pontificem egit ut a simulata haeretici hominis poenitentia sibi atque toti Ecclesiae caveret. «Hac tempestate Julianus Eclanensis jactatissimus Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda [Col. 1067D] arte fallendi correctionis speciem praeferens, molitus est in communionem Ecclesiae irrepere. Sed his insidiis Xystus papa, diaconi Leonis hortatu, vigilanter occurrens, nullum aditum pestiferis conatibus patere permisit, et ita omnes catholicos de rejectione fallacis bestiae gaudere fecit, quasi tunc primum superbissimam haeresim apostolicus gladius detruncasset.» Ita scripsit laudatus Prosper ad consulatum Theodosii XVII et Festi, qui juxta Petavii tabulas rejiciendus est in annum Christi 439, ut etiam eminentissimus card. Norisius annotavit.
2. Tanta ergo fuit S. Leonis adhuc diaconi mira prudentia ingeniique sagacitas, ut statim hujus Pelagianorum signiferi dolos, malam fidem et simulationes comprehenderet, qui, dumtaxat, intemperantiori [Col. 1068A] amissi episcopatus cupiditate actus, in catholicorum communionem cum omnibus honoribus et muneribus admitti efflagitabat, ut denuo Ecclesiam perturbaret et novis machinis impeteret. Posteaquam vero animo omnibus periculis superiore idem Leo hisce malis occurrisset, haereticos cum Nestorianos, tum Pelagianos scriptis etiam exagitandos esse censuit. Ac perinde, quasi praescius divinae sui ipsius ad summum Ecclesiae pontificatum electionis, Cassiam Massiliensis presbyteri verecundam taciturnitatem crebris 287 adhortationibus excitavit, atque istius propositum ac sententiam laudabili studio et imperiosissimo affectu vicit, et quasi impulit ut septem adversus Nestorium de Incarnatione libros scriberet et evulgaret. In iisdem porro libris nullum prorsus morem Pelagianis gessit, sed eos impetiit atque proscidit. Quare etsi, a Cassiano absolutis dudum Collationum spiritualium libellis, secum reputasset, constituissetque se in silentii portu collocare, excusaturus per taciturnitatis verecundiam loquacitatis [Col. 1068B] audaciam, atque ut Semipelagianorum fautoris maculam, falso omnino illi affictam, deleret, tamen ex tam alto praemeditati silentii recessu, in publicum formidandumque judicium, nostro adhortante Leone atque imperante, venit, novum subiit laborem, cum adhuc de praeteritis erubesceret. Ita profecto fassus est idem Cassianus in epistola nuncupatoria ad Leonem, in qua hunc etiam ita alloquitur: Tua enim jam hic magis causa quam mea vertitur, tuum magis judicium quam meum officium periclitatur. Me enim, sive par sim tuo imperio, sive non sim, ipsa aliquatenus obedientiae ratio atque humilitatis excusat . . . Et paulo post haec subjicit: Tua ergo haec res, tuum negotium, tui pudoris opus est.
3. Non multum vero post, non solum fama (qua nihil in hujusmodi rebus est celerius) usquequaque persuasit, sed nuntii etiam praecucurrerunt, Xystum Romanum pontificem ex hac luce migrasse. Quod cum Pelagiani audissent, statim sibi novas clades [Col. 1068C] imminere intellexerunt, si archidiaconus Leo ad pontificatum assumeretur. Et propterea maximo timore gravissimisque periculis cruciabantur, et quasi in se ipsos etiam veluti de superiori loco nova fulmina jaculanda prospiciebant. Et quidem faustis hisce ominibus Leo Ecclesiam regere aggressus est. Nam, ad communem fidei catholicae utilitatem, statim haereticis omnibus et Juliano potissimum, ac caeteris Pelagianis qui in Campania commorabantur, maximum bellum indixit. «In Italia nobis per Campaniam constitutis, dum venerabilis et apostolico honore nominandus Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos, et maxime Julianum [Col. 1068D] Auctor lib. Promiss. Dei dimid. temp., cap. 6. .»
Qua in re tamen eos scriptores minime esse audiendos arbitror, qui ex Photii scriptis perperam eruerunt sanctum Leonem in Campaniam adversus Juliani insidias Prosperum Aquitanum destinasse. Nec enim Photius sua in Bibliotheca tale aliquid asseruit. Codice 54, dumtaxat, scripsit de Pelagiana [Col. 1068D] haeresi renascente [Col. 1068D] Photius, in sua Biblioth., cod. 54, pag. 20. : «Post non diu rursum veluti existere atque enasci e mala radice impudenter cum coepisset, Romae etiam quidam pro haeresi libere locuti sunt, quos Prosper homo sane divinus, libellis adversus eos in vulgus editis, facile dissipavit exstinxitque, Leone etiam nunc, quem diximus, Romanam sedem gubernante.» Non ergo Prosper, auctore Photio, Pelagianos in Campania commorantes evertit, nec ad eam subeundam provinciam a papa Leone missus et destinatus fuit, ut Usserio, Caveo aliisque placuit; sed tantummodo quosdam libellos contra eos evulgavit, qui libere pro haeresi Pelagiana loquebantur. Quibus porro verbis potius quosdam homines indicatos esse arbitramur, qui nec Scripturarum testimonia intelligentes, nec qua par est submissione [Col. 1069A] apostolicae sedis judiciis obtemperantes, inanem ambitiosamque scientiae speciem affectabant, dum illius haereseos vindices videri cupiebant. Quorum quidem consuetudo hodierno quorumdam mori simillima est, cum saepissime garrulos, quosdam et clamosos doctores, ne ardeliones appellem, offendamus, qui publicas venalium librorum officinas, eo dumtaxat animo frequentare solent, ut summa cum libertate aliorum gesta et scripta notent et carpant, eademque maledicis carminibus describant, cum tamen, oh summa ingeniorum confidentia! ipsis nec a natura, nec ab officiis, 288 neque a scientiarum peritia et exercitationibus, ratione ulla datum sit de hujusmodi facultatibus vel leviter judicare.
4. Ejusmodi itaque hominum loquacitatem atque licentiam S. Prosper quatuor aut saltem tribus libellis cohibuit. Porro autem et illud reputans, homines videlicet, carminibus magis quam soluta oratione delectari consuevisse, idcirco metrice conscripsit. Praecipuum vero hosce inter libellos locum [Col. 1069B] obtinet carmen illud de Ingratis, in quo contra Pelagianos, non tantum Ecclesiae rerum gestarum seriem describit, sed etiam omnes nefarios illius haereseos errores in medium adducit et evertit. Annon igitur ex hoc orationis genere populus et vulgus intelligere poterat quali quantave reverentia illa apostolicae sedis decreta suscipienda forent, quae jam ab omnibus Ecclesiarum episcopis tamquam fidei tesserae habebantur? Annon praeterea sola hujus libelli epigraphe, omnibus qui libere pro hac haeresi loquebantur, aut pudorem excitare potuit, aut illius legendi cupiditatem injicere, utpote gravem indicans in opere ingratorum animorum censuram contineri, quos quolibet tempore cunctae nationes exhorrere et ab eorum consuetudine segregare se consueverunt? Et sane si ingratus is censeri debet qui pro acceptis beneficiis nec gratias rependit nec habet, quanto magis qui beneficia etiam se accepisse negat, et qui ingratis morem gerens, horum vitium et causam defendere nititur? [Col. 1069C] Merito igitur Pelagianos ingratorum sibi nomen acquisivisse in dubium revocari vix potest «quia nemo (ait Martinus Steyaert) pejus ingrati animi vitio laborat, quam ille qui voluntati ac misericordiae divinae impie voluntatem praefert humanam, quasi originaliter malus receptionem boni, non a summo bono, sed a se ipso inchoet.
5. Hisce tamen rationibus eminentiss. Norisius refragari videtur. Libro quippe II Pelagianae Historiae ita de testimonio Photii scripsit: «Caeterum nulli sunt libri Prosperi contra Pelagianos, cum Photius eos libellos vocet, intellexisse puto eos quos in Gallia contra Semipelagianos evulgavit, quos tamen ante Leonis pontificatum scriptos esse mihi compertum est. Contra ingratos vero lepidum illud carmen Romae eumdem scripsisse unus Usserius sine teste affirmat pag. 380.» Num ergo haec dissimulanda sunt? Ne semper cum doctissimo viro negotium me habere velle videar, ut critici, litterariae rei Veneti scriptores, olim publicarunt, cum primum nostra Rufini [Col. 1069D] editio lucem aspexit [Col. 1069D] Veneti litter. rei scriptores, anno 1742. . An ita Norisii conjecturis subscribere oportet, ut in nostra opinione labare videamur? Absit ut nostra cogitatio in istuc incidat consilium! Nec enim Photii testimonium ita est imbecillum, ut apud nos et apud eruditorum coetum aliquam saltem sibi non vindicet fidem. Neque praeterea ita eidem esse adhaerendum arbitramur, ut clarissimi doctissimique viri cardinalis Norisii conjecturas atque rationes impetere aut rejicere audeamus. Nimis enim turpe foret vel leviter etiam eruditissimi hominis laedere existimationem, qui pro Ecclesiae rebus, post tot exanilatos labores meliora suorum studiorum catholico orbi specimina exhibuit, cum in Pelagiana conscribenda Historia, tum in antiquorum monumentis ornandis. Cum haec itaque mecum reputarem, iterum conjectis oculis in Photii [Col. 1070A] testimonium, utriusque scriptoris opiniones seu asserta facile conciliari posse mihi in animum induxi, atque ea potissimum de causa, quod Photius nullibi asserat, Leone Romanam sedem tenente, Prosperum ejusmodi contra Pelagianos exarasse libellos. Ait dumtaxat: Prosper, homo sane divinus, libellis adversus eos in vulgus editis, facile dissipavit exstinxitque. Qui certe loquendi modus potius indicat Prosperum Romae sibi nactum occasionem publicandi in plebem etiam libellos, quos forte antea contra Pelagianos conscripserat. Hanc autem significationem Photii 289 verba praeseferre, nemo inficiabitur, qui ad genuinum illorum verborum sensum animadvertat; simulque recogitet nusquam propria scripta omnibus indiscriminatim PP. communicare consuevisse. Nec enim tanta tum erat manuscriptorum codicum copia, ut etiam vulgi manibus tererentur. Idcirco sat verisimile esset arbitrari Prosperum libros quos forte ipse, auctore Norisio, in Galliis conscripserat Romae demum in vulgus etiam edidisse, [Col. 1070B] ut Pelagianorum vindices dissiparet et exstingueret.
6. Postremam hanc conjecturam Hieronymi ad Florentium epistola auget, de qua nos ipsi in Eusebii editione disseruimus. Ibi namque annotavimus, maximam fuisse librorum communicationem Hieronymum inter et Rufinum. Quare ille Florentium enixe rogat ut ubi hospitio Rufinum communem amicum exceperit, petat ab eo sibique mittendos curet beati Rheticii Augustodunensis episcopi commentarios in Canticum Canticorum. Praeterea nomine cujusdam Pauli Senis de Rufini patria reddi sibi postulat Tertulliani codicem: Interpretationem insuper Psalmorum Davidicorum et prolixum valde de Synodis librum S. Hilarii, sua Hieronymi ipsius manu apud Treviros exscriptum. Ex qua epistola intelligimus codices Operum a Patribus elucubratorum ita perraros quinto Ecclesiae saeculo fuisse, ut vix eorum exemplaria parandi esset facultas hominibus vel maxime pecuniosis, aut iis qui improbum amanuensium [Col. 1070C] laborem subire non reformidabant. Quamvis igitur hoc ultro demus, quod Prosperi libelli, de quibus Photius disseruit, in Galliis ab auctore fuerint conscripti, quid inde tamen impedimenti erat quominus ad communis causae utilitatem in vulgus pariter postea ederentur? Et quidem non alium Photiana verba sensum subire nobiscum judicabunt, qui eadem secundum grammaticae apices voluerint interpretari. Numquid enim aliud ibi laudatus Photius, nisi unum hoc dumtaxat innuit, nimirum sanctum Prosperum magnum veritati lumen et adjumentum attulisse in iis libellis pervulgandis, quibus facile omnes vulgi tumultus compescuit, atque catholicorum cum pietatem, tum religionem fovit, confirmavit et auxit? Et sane vulgus ipse, quamvis in ecclesiasticis rebus sit parum versatus, nec facile docentis auctoritati obtemperet, quam saepissime tamen, si necessariis negotiis curisque sit vacuus, obloquentium sermones audire nequaquam abnuit, ac ab iisdem veluti quodam captus illicio, cum de justitiae [Col. 1070D] rigore agitur, judicum rectitudinem vel integritatem sibi facit suspectam, de reorum criminibus frequenter praepostere judicat, et quadam miseratione erga damnatos motus, cum ob poenas quas luunt, tum quod ab iis abhorret, sanctissimos Ecclesiae praesules atro dente petere non erubescit. Ut itaque malis hisce omnibus sanctus Prosper occurreret, simulque vulgi pietatem et religionem foveret, ut diximus, et excitaret, sat verisimile est eum idcirco tristibus versibus Pelagianorum mores et instituta exagitare voluisse, ut scilicet vulgus ipse non se falli sineret, atque ad veritatis inquisitionem investigationemque traheret et accenderet. Et sane non alia de causa ejus oculis rerum gestarum seriem et ordinem, Pelagianorum impietatem et errores cumdem subjecisse credendum est, nisi ut deinceps divinae gratiae laudes [Col. 1071A] concineret, catholicae Ecclesiae fidem et pietatem celebraret, et ipsorum demum haereticorum gesta, dogmata, clades, exitium atque ignominiam in oris canticum verteret. Ejusmodi autem felicem exitum celebri carmine de Ingratis, tum tribus aliis libellis in vulgus editis, Prosperum assecutum fuisse, Photii laudata verba non obscure denuntiant, sive S. Prosper multo ante Leonis Magni pontificatum, sive hujus pontificatus tempore eos libellos conscripserit.
1. Jam vero nunc extra nostri instituti propositum vagari videbimur, si horum libellorum epocham diligentius inquirere statuamus. Sed ab hoc munere nulla ratione abduci potui, cum ea in epocha inquirenda omnes praecedentes scriptores lapsos esse perspexerim. Nec enim carmen de Ingratis ad annum [Col. 1071B] 429, vel ad sequentem, revocandum est; neque duo illa epigrammata in Augustini obtrectatorem in annum 417 vel 418 rejicienda sunt, ut praecedentes scriptores asseruerunt. Id imprimis ex Prospero ipso colligitur, qui ita de Ingratis carmen orditur, ut plene abolitum omne Pelagianum virus describat. At quorsum haec Prosperi spectaret oratio, si Ecclesiae hoste nondum eliso, adhuc tumidus per Campaniam aliasque Italiae regiones sese extulisset? Qua porro ratione Prosper dixisset plenam ab Ecclesia contra Pelagianos reportatam fuisse victoriam, si horum signifer Julianus, vel Constantinopolim, vel per Italiam et Gallias novas turbas excitare potuisset, ut semel et iterum in catholicam societatem irrepere tentaret? Nec enim similes loquendi formulae, aut ad Africae synodos, aut ad sancti Innocentii papae decreta dumtaxat debent referri; nam, ut optime ex ecclesiasticis monumentis intelleximus, tunc Julianus in apertam haeresim nondum erat prolapsus, sed sub [Col. 1071C] religionis ac pietatis larva nefarios errores potius obducere conabatur. Neque de papae Zosimi constitutione, aut de concilii Ephesini sanctionibus possunt eadem sancti Prosperi verba interpretari, cum jam sub Xysto et Leone Romanis pontificibus Julianus ipse, et reliqui Pelagiani praesules, hinc atque illinc novas turbas et molimina excitantes, episcopales sedes, honores et ministeria ut sibi restituerentur omnibus studiis contendebant.
2. Prosperi igitur carmina non alio potius quam Xysti aut sancti Leonis tempore convenire posse nobis videtur. Et quamvis absolute asserere haud audeamus, istud carmen Leonis aevo fuisse conscriptum, tamen cum ita loquatur, ut Pelagianam sobolem penitus exstinctam describat, et veluti de confecto bello, de parta victoria, de pace secuta mentionem faciat, minime ejusmodi conjectura omnino debet refelli, ut ex ejusdem Prosperi carminibus ipse lector poterit judicare.
3. Prosperi deinde duae ad Augustinum epistolae magnum nostris conjecturis robur adjiciunt. Sed Caveum, Usserium, Joannem Olivarium caeterosque Prosperi editores in assignanda praedictorum libellorum epocha gravius lapsos esse patefaciunt, si nos tempus quo ejusmodi epistolae conscriptae fuerint diligentius inquiramus, atque ad eorumdem argumenta animi cogitationem convertamus. Quoad tempus attinet, Caveus credidit anno 426 fuisse conscriptas. Novissimus autem eorum editor sibi persuadet exeunte anno 428, vel ineunte anno 429, scriptas fuisse. Ita ad marginem annotavit pag. 89. Si deinde epistolarum argumenta perpendamus, in iis palam Prosper testatur Pelagianae haereseos reliquias in Galliis et in plerisque aliis regionibus adauctas fuisse; [Col. 1072D] maximas quoque querelas excitatas adversus ejusdem Augustini opuscula, et praesertim contra doctrinam libro de Correptione et Gratia explicatam. Quis autem affirmare velit jam tum Prosperum carmen illud de Ingratis cum caeteris libellis a Photio laudatis concinnasse cum has epistolas scriberet? Nonne in iis recensuit gravissimas difficilioresque quaestiones a Pelagianis motas, quas clara luce ab illo sibi aperiri cupiebat, et, quasi in multarum rerum intelligentia nutans, lumen ex novis Augustini scriptis efflagitabat? Galliam pene totam fuisse commotam, cum Prosper haec scriberet, priori epistola declarat, et propterea fieri studebat S. Patris sapientia et eruditione doctior, et ut prodesset multis suo rogatu, eum interpellat, scribens: Tribue nobis in hac causa, papa beatissime, pater optime, quantum juvante Domino potes, diligentiam pietatis tuae, ut quae in istis quaestionibus obscuriora et ad percipiendum difficiliore sunt quam lucidissimis expositionibus digneris aperire [Col. 1073A] [Col. 1073D] Prosperi ad August. epist., cap. 7. . Harum autem gravissimarum quaestionum decem argumenta statim subjicit, et interim veritus contra tot adversarios meritis atque honoribus claros in apertum disputationis campum prosilire, et contra eosdem dimicare, animi fervorem silentio cohibet, quoadusque ab Augustino obtinebit responsum. «Quibus omnibus enodatis (ita ultimum ejus epistolae caput orditur), et multis insuper quae altiore intuitu 292 ad hanc causam pertinentia magis potes videre decussis, credimus et speramus non solum tenuitatem nostram disputationum tuarum praesidio roborandam, sed etiam ipsos quos meritis atque honoribus claros caligo istius opinionis obscurat defaecatissimum lumen gratiae recepturos. Non itaque tum Augustini obtrectatores suis carminibus Prosper impetere poterat, non plenam canere de Pelagianis reportatam victoriam, si et ipse, inter alia et alia dubia jam haerens suspensus, ab Augustino inquirebat an Christiana fides ea dissensione violaretur, quantum periculi in adversariorum opinione patefaceret. Deinde quomodo per istam [Col. 1073B] praeoperantem et cooperantem gratiam liberum non impediatur arbitrium, explicaret. Tum utrum praescientia Dei ita secundum propositum maneat, ut ea ipsa quae sunt proposita, sint accipienda praescita, et id genus alia, quae octavo ejusdem epistolae capite a quopiam possunt lustrari. Sodes igitur dicant, qui duo Prosperi epigrammata contra Augustini obtrectatorem ad annum 417 aut 418, carmen vero de Ingratis ad 430 annum revocant, an is, qui in sacris litteris homo divinus appellatur, Pelagianos ad bellum scripto tum advocare potuerit, cum anno 429 nondum satis de totius controversiae cardine, fundamentis atque rationibus erat instructus? An imparatus et inermis cum haereticis certamen sanctus Prosper habere voluit, et, quasi nimium sibi fidens, tum pro Ecclesiae sanctionibus, tum pro Augustini doctrina decertavit, quando, necdum super laudatas quaestiones institutus, animo varias inter adversariorum opiniones interpretationesque fluctuabat? Ficta et commentitia fabula tanto [Col. 1073C] indigna viro! Praesertim cum ab Augustino, duobus in libris, videlicet de Praedestinatione et de Dono Perseverantiae, paulo ante diem ejus emortualem conscriptis, objectas sibi a Prospero et Hilario Massiliensium et Pelagianorum quaestiones enodatas fuisse intelligamus. Quando vero Augustinus obierit, narrat Possidius in Augustini Vita scribens: Anno 430, quinto kalendas Septembris S. doctorem humanae vitae debitum persolvisse, quo tempore Vandali Hipponem tertium jam mensem obsidebant.
4. Ad quae omnia cum ipse sedulo animadverterem, contra fere omnium praecedentium scriptorum opinionem mihi persuasi sanctum Prosperum in Pelagianos vel horum reliquias decertare aggressum, eosdemque scripto dumtaxat impetere coepisse cum jam Augustinus obierat. Quis ignorat tum ita in Galliis praesertim percrebrescentibus divinae gratiae hostibus, Augustinique obtrectatoribus, Prosperum et Hilarium Romam ad Coelestinum pontificem profectos, [Col. 1073D] ut firmo certoque testimonio, quanti apud apostolicam sedem semper fuerit, de ejusdem sancti Augustini doctrina declararet? Horum autem votis Coelestinum annuisse, celebris epistola anno 430 ad episcopos Galliae declarat, in qua non tantum scribit [Col. 1073D] Coelestini papae epist. ad Galliae episc. cap. 2. : Augustinum sanctae recordationis virum pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec umquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit, quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam ante a meis decessoribus haberetur. Huic autem epistolae praeteritorum sedis apostolicae auctoritates de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio subjectas legimus; ut inde obloquentes quae sequi et probare profiterentur, atque ea omnia quae sacratissima beati apostoli sedes Petri [Col. 1074A] contra inimicos gratiae Dei per ministerium praesulum suorum sanxit et docuit, intelligerent [Col. 1073D] Prooemium auctoritatum seu capitulorum apostolicae [Col. 1074D] sedis. . Quisnam vero horum capitulorum collector fuerit, in praesentia non inquirimus. Auctor tamen ita recentioribus dogmatistis refragatur, ut luce hac in re clarius ostendat Pelagianam haeresim proscriptam et judicatam fuisse ab apostolica sede, et Africanos canones tantum roboris obtinuisse, quantum iisdem Romani 293 antistites tribuerunt, cum eosdem probarunt. Quae sane verba cum Quesnellum aliosque ejus asseclas gravius urgeant et male habeant, statim subjicimus sequentia verba: Necessarium igitur fuit diligenter inquirere quid rectores Romanae Ecclesiae de haeresi quae eorum temporibus exorta fuerat judicaverint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores quid de gratia Dei sentiendum esse censuerint; ita ut etiam Africanorum conciliorum quasdam sententias jungeremus, quas ubique suas fecerunt apostolici antistites, cum probarunt. Ejusmodi porro necessitatem apostolicae sedis judicii inquirendi et exspectandi, cum de [Col. 1074B] haeresibus agitur, pleno ore nono Ecclesiae saeculo Hincmarus Remensis Ecclesiae episcopus contra Gotescalcum confessus est. Qui sane ad laudata verba non provocasset, nec integra suam in epistolam transtulisset, si illam sententiam ratam non habuisset. Praefatus autem Hincmarus cum Petro diacono, Floro magistro, Cresconio, Dionysio Exiguo, Ivone, eadem capitula Coelestino tribuit, cum veluti pars et appendix illius epistolae habeantur.
5. Haec itaque aliaque multa cum animo oberrarent, contra omnium praecedentium scriptorum opinionem constanter existimavi laudatorum libellorum nullum a Prospero exaratum fuisse antequam Augustinus ex hominum vita demigraret. Certe hoc uno satis admonere visa est ejusdem Prosperi vigilantia, qui, ut Augustino jam vita functo praesidium pararet, Romam venit, ut super illius doctrina Coelestinum papam consuleret. At si Prosper jam edidisset aut evulgasset laudatos libellos, non Augustini, sed propriam [Col. 1074C] apud pontificem causam egisset. Nihil enim habet Prosper, praesertim in carmine illo de Ingratis, quod ex Augustino non fuerit depromptum, quodve a Massiliensibus vel Pelagianis non fuerit in discrimen adductum, quod denique in illis decem apostolicae sedis capitulis non appareat definitum. Neque enim probabile est S. Prosperum quadripartito illo carmine de Ingratis, aut adversariorum objectiones transferre voluisse, aut ante apostolicae sedis judicium Augustini doctrinam ab omni suspicionis labe purgare ausum fuisse. Quid de decem illis apostolicae sedis capitulis erit asserendum? Potuit forte S. Prosper eadem sibi in animo praefingere, eademque scripto exponere, antequam diligenter inquireret quid rectores Romanae Ecclesiae de Pelagiano haeresi, quae eorum temporibus exorta erat, judicaverint? Figmentum apage! Quare, si in hoc scribendi genere argumentum a simili valeret, utique ad librum adversus Collatorem a Prospero editum recurrerem, [Col. 1074D] quem legentes ipsi cognoscunt Augustino vita functo fuisse conscriptum. Sed hunc cum carmine de Ingratis fere in unum et idem tempus esse rejiciendum, jam adducta atque mox adducenda argumenta quam perspicue patefaciunt. Eminentissimus itaque cardinalis Peronius [Col. 1074D] Card. Peronius, in Resp. ad Angliae regem, lib. V, cap. 20, pag. 13. , qui veterum catholicorum poetarum usum habebat, multa pro eorum conscribens defensione, asseruit eadem illos saepe alibi soluta oratione tradidisse, quae alibi strictae commiserant, quod ipsum sancti Paulini Nolani episcopi, de quo ipse sermonem habebat, manifestum elficit. Eam autem rationem maxime Prosperiano poemati de Ingratis convenire, ipsi arbitramur, cum in eo nihil ille scripserit, quod vel in apostolicae sedis auctoritatibus et in aliis suis Operibus soluta oratione exaratis [Col. 1075A] non tradiderit. Supremae autem apostolicae sedis auctoritati validissimum certissimumque argumentum illa carmina suppetunt, quibus canit:
Libro autem adversus Collatorem fusius rerum gestarum seriem describens, Romanorum pontificum in Pelagianos lata judicia, servato temporum 294 ordine, enumerat, atque ex Innocentio papa exordia repetens, eadem usque ad Coelestinum perducit, ita ad nostrum subjiciens intentum: Per hunc virum (Coelestinum videlicet) intra Gallias istis ipsis qui sanctae memoriae Augustini scripta reprehendunt maleloquentiae est adempta libertas, quando consultantium actione suscepta, et librorum qui errantibus displicebant pietate laudata, quid oporteret de eorum auctoritate sentire, sancto manifestavit eloquio, evidenter pronuntians [Col. 1075B] quantum sibi praesumptionis istius novitas displiceret qua auderent quidam adversus magistros insolenter, insurgere, et indisciplinata calumnia praedicationi veritatis obstrepere. At Augustini nefarios obtrectatores tertia parte illius carminis de Ingratis suggillat, eorumdem Pelagianorum Semipelagianorumque objectiones refellens, quibus vociferantes querebantur omne opus arbitrii sublatum, nec vitiis poenam deberi, aut praemia laudi. Haec autem vociferasse Augustini obtrectatores post ejus obitum, luculentissime cum patefactum sit, ut in his diutius immoremur minime opus est, praesertim suffragante nobis Photio in Bibliotheca, cod. 53, Vincentio Lirinensi, adversus haereses cap. ultimo.
1. Etsi vero ista omnia praecedenti capite, servato [Col. 1075C] temporum ordine, annotaverim, nihil adhuc me praestitisse videbitur, nisi Josephi Anthelmii, Usserii, Cavei, Martini Steyaert, P. Salinae, aliorumque scriptorum fundamenta eripiam. Unum itaque dumtaxat sancti Prosperi testimonium ex cap. 3 carminis de Ingratis depromptum adducunt, quo hocce opus superstite Augustino conscriptum esse sibi blandiuntur. Canit itaque sanctus Prosper:
2. Sed Martinus Steyaert Lovaniensis doctor in ornando castigandove hoc opere, eodem prorsus argumento ductus, sic ad illud verbum regnat annotavit. «Ex quo (verbo videlicet) aliisque toto paragrapho verbis praesentis temporis colligitur scriptitasse haec sancto doctore superstite.» Quid autem ejusmodi argumento imbecillius? Nam si imprimis illud laudis genus spectemus, quo nihil sublimius neque splendidius de beato quopiam spiritu jam cum Deo in coelis regnante dici potest, illud sane homini adhuc mortalem vitam agenti nonnisi cum aperta et inverecunda assentatione convenire potest. Quo [Col. 1076A] sensu, praeterea, quave ratione de uno Augustino superstite Prosper canere potuisset: Quem Christi gratia cornu uberiore rigans nostro lumen dedit aevo accensum de vero 295 lumine; cum postmodum, eodem jam vita functo, idem Prosper apostolicam sedem diligentius consuluerit: «An hunc sinistrae suspicionis saltem rumor asperserit, vel an tantae scientiae fuerit, ut inter Ecclesiae magistros optimos esset recensendus [Col. 1076D] Martinus Steyaert laudatus a cl. P. Joan. Antonio Salinas canonico regulari in Operibus S. Prosperi Romae adornatis. .» Quemadmodum enim haec inter se conciliari possint plane non video; praesertim cum laicus homo, omni prorsus ecclesiastica auctoritate denudatus, qualis Augustino superstite Prosper erat, minime sibi de S. Patris scriptis judicare arrogasset ante Coelestini papae sententiam.
3. Non denique praesentis temporis verba nos urgent, cum poetarum ingenia liberiori semper utantur licentia, tales saepissime sibi confingentes imagines, ut veluti praesentes qui jam decesserunt describant, et ex eorum gestis et scriptis mortuos vivere adhuc [Col. 1076B] sibi persuadeant. Et quidem Prosper ibidem ad supernam Augustini sapientiam alludit, qua Pelagianorum Semipelagianorumque artes, molimina et errores elusit, rejecit atque evertit. Idcirco eum post mortem tamquam viventem in exaratis Operibus sibi proposuit. Neque verum est toto illo paragrapho praesentis temporis verbis uti, sed, animi cogitationes poetice exprimere volens, modo ad praesentis, modo ad praeteriti temporis verba recurrit, et, gradu veluti facto, a mortali Augustini vita ad illam immortalem qua cum Deo regnat, eum sub sapientiae nomine, hisce verbis describit: Et dum nulla sibi tribuit bona, fit Deus illi omnia, et in sancto regnat sapientia templo, An censent laudati scriptores quibus refragamur de sapientissimo quopiam vivente viro haec cum proprietate dici posse? Quandonam Deus viventibus omnia fieri consuevit, ut mortali carne adhuc circumdati in sancto templo regnent? Hocce de Christo unigenito Dei Filio dumtaxat cum veritate Scripturas et Patres asseruisse, catholicis omnibus sat est exploratum; [Col. 1076C] sed si alio cuipiam ejusmodi dictum aptare velimus, cum catholica ipsa religione contendamus necesse est.
4. Ad quae cum serio animum convertissem, nimis imbecillam atque infirmam eorum opinionem existimavi, qui a Prospero laudatos libellos conscriptos fuisse arbitrati sunt antequam Augustinus diem obiret, vel antequam Coelestinus papa Augustini scripta elogiis ornaret, aut denique antequam Julianus ille Pelagianorum signifer ad plenum exitium cum suis machinis perduceretur. Caetera vero quae a P. Salinas subduntur, penitus cadunt, si Prosperi scribendi scopum aut disserendi modum attendamus. Nec enim carmine illo de Ingratis tercentenos illos proceres qui in Pelagii causam convenerant elogiis ornare sibi sacer poeta proposuerat, sed divinae gratiae hostes impetere et exagitare animus illi fuit. Propterea nihil mirum, si, excepto Aurelio, totius Romanae Africae primate, et eximio doctore Augustino, caeterorum omnium nomina silentio occuluit, praesertim cum [Col. 1076D] Prosperi aevo eorumdem Patrum nomina in conciliorum Actis, quae nondum interciderant, facile deprehendi possent.
1. Jam vero temporis et nostri instituti ratio postulat ut de Magni Leonis scriptis verba faciamus. Quod igitur ad hujus scripta attinet, nihil magnificentius, in illius homiliis praesertim, elucet quam divina illa doctrina sacris in litteris tradita de divinae gratiae virtute atque muneribus. Quare exstincto Juliano, atque deletis jam per Campaniam Pelagianis, Romae demum obmutescentibus horum haereticorum [Col. 1077A] fautoribus, quid erat quod sacra inter mysteria tanto dignius pontifice tractare posset et frequenti populo suadere? In maximis igitur anni solemnitatibus atque Romanorum civium auribus, quoad vixit, aliquam saltem orationis partem in eum scopum dirigebat, ut Pelagianorum aliorumque haereticorum errores carperet atque subverteret. In iis quippe modo naturalium virium imbecillitatem infirmitatemque describit, modo divini auxilii supernam virtutem ad aeternae felicitatis bonum consequendum necessario requisitam quam saepissime inculcat. Hinc totam Adami sobolem inobedientiae peccato corruptam remansisse, ex Apostolo, ex Evangelio aliisque sacrarum Scripturarum testimoniis explicat. Inde maximum divinae miserationis opus describit, quo per unigeniti Dei Filii crucem, mortem, soluto jam nostrae redemptionis pretio, peccati vincula confracta sunt, et, tartareae captivitatis jugo excusso, iisdem et omnibus Adae filiis paradisi ostium fuit reseratum. Quid plura?
2. Perpetuo igitur et ubique S. pontifex occasionem [Col. 1077B] captat Pelagiani insectandi dogmatis, ut si forte aliqui inter suos auditores exstitissent, qui de catholica veritate, de apostolicae sedis sanctionibus dubitarent, rationum tandem pondere confecti, et apostolici sermonis auctoritate persuasi, non amplius different Pelagium, Coelestium atque Julianum cum eorumdem erroribus damnare. Hac potissimum de causa populum hortatur, ut non praesumeret de sua justitia, nec de Dei misericordia diffideret, quia omnipotens Deus, ut mirabilem faceret gratiam suam in eo (loquitur de se ipso) munera sua contulit, in quo meritorum suffragia non invenit [Col. 1077D] Serm. 1 in anniversario suae assumptionis cap. 2. . Et sequenti oratione, cap. priori, humanae naturae imbecillitate descripta, subdit: Et tamen non desperamus, neque deficimus, quia non de nobis, sed de illo praesumimus qui operatur in nobis [Col. 1077D] Serm. 2 cap. 1. . Ne autem haec ita in adversae partis significationem traherentur a quopiam, perinde quasi arbitrari vellet humanae voluntatis vires ita per peccatum fuisse elisas, ut arbitrii ratio prorsus deleta [Col. 1077C] mansisset; quemadmodum nos Deus ad imaginem suam reparet, ut in nobis formam suae bonitatis inveniat, sequenti mirabili magnificaque sententia explicavit: Dat unde ipsi quoque quod operatur operemur, accendens scilicet mentium nostrarum lucernas, et igne nos suae charitatis inflammans, ut non solum ipsum, sed etiam quidquid diligit diligamus. Et rursus alio loco humana corda terreno agro comparat, qui si pigro otio et inerti desidio negligatur, terra nihil generosi germinis pariet, et, spinis ac tribulis subdita, non producet quae condenda sint horreis, sed quae urenda sint flammis. Quam deinde allegoriam explicaturus, in haec verba prorupit [Col. 1077D] Serm. 11 de jejunio decimi mensis, et collectis 1, c. 1. : Ager autem iste, dilectissimi, rorante desuper gratia Dei, fide munitur, jejuniis exercetur, eleemosynis seritur, orationibus fecundatur, ut inter plantationes rigationesque nostras nullius amaritudinis radix pullulet, nec se incrementa cujusque 297 noxiae stirpis attollant, sed, enecato omni semine vitiorum, convalescat seges laeta virtutum. Loquitur hic [Col. 1077D] sanctus pontifex in persona sacrorum praesulum, qui in Dominico agro operarii sunt constituti.
3. Sed et humanae naturae infirmitati et corruptioni, quas mordicus Pelagiani dogmatis auctores inficiabantur, sacro baptismatis lavacro mederi ipse S. pontifex sermone decimo septimo docet. Non ita tamen ut, semel divini auxilii virtute originali morbo sanato, ipse homo viribus propriis subsistere queat, ut nullatenus mortalem hanc vitam agens ab adepta justitiae gratia deflectere possit, et quam saepissime deflectat. Nam cum natura nostra mutabilis sit, et [Col. 1078A] de peccati labe mortalis, licet etiam jam redempta et sacro baptismate sit renata, in quantum est passibilis, in tantum est ad deteriora proclivis, corrumpereturque carnali desiderio, nisi spirituali muniretur auxilio: Quia (aurea sunt ista verba) sicut illi numquam deest unde corruat, ita semper praesto est unde subsistat. Nihil ergo sanctissimus noster Leo gratius et utilius suscipere poterat, quam provinciam perpetuo carpendi et incessendi haereticorum sectas, simulque edocendi populum, ut eorum errores sibi caveret. Propterea nil mirum, si in omnibus fere suis concionibus Pelagianos taxabat, eamque haeresim tanto rationum pondere et Scripturarum auctoritate ita aggrediebatur, ut quamplurimos ad poenitendum adduxerit.
4. Consulat lector serm. primum in Natali Domini, quem Romana Ecclesia semper in suo Breviario retinuit. Nonne in priori capite omnium hominum non modo, sed infantium etiam Redemptorem Christum Dominum appellat? Asserit quippe [Col. 1078B] eum esse peccati mortisque destructorem, qui sicut nullum a reatu liberum reperit, ita liberandis omnibus venit. Et paulo post usurpans Jobi verba illa cap. XIV, 4: Nemo mundus a sorde, nec infans cujus est unius diei vita super terram [Col. 1077D] Serm. 17 cap. 1. , unum ex fundamentalibus hujus haereseos articulis evertit [Col. 1077D] Serm. 1 in Natali Domini cap. 1. . Consulat etiam cap. 5 sermonis 5 de Natali Domini, quo totis eloquentiae nervis directe se Pelagio opponit, qui, arrogans et tumidus praetextu humanae libertatis tuendae, docebat Adamum suo lapsu sibi dumtaxat nocuisse, caeteros vero homines nasci in ea naturae perfectione qua a Deo Adamus fuit conditus [Col. 1078D] Similia habet serm. 2 in Natali Domini cap. 5; et serm. 3 cap. 5. . Contra vero S. pontifex catholicae fidei sacramentum istud esse docet: Omnes omnino homines in Adamo periisse: ita ut nisi Verbum Dei caro fieret, et habitaret in nobis, nisi in communionem creaturae Creator ipse descenderet, et vetustatem humanam ad novum principium sua nativitate revocaret, regnaret mors ab Adam usque in finem, et super omnes homines condemnatio insolubilis [Col. 1078C] permaneret, cum de sola conditione nascendi una cunctis esset causa pereundi [Col. 1078D] Sibi concinit serm. 6 de Nativ. seq. cap. 3 et cap. 6. . Atque tandem, ut pene innumera alia loca missa faciam, consulat lector sextum de Epiphania sermonem, cap. 4, ubi, humanae conditionis fragilitate descripta, quae semper in delicta prolabitur, cito minime deceptoriae voluptati acquiescendum esse demonstrat, quia nullum sine delectatione peccatum est [Col. 1078D] Serm. 6 de Epiphania cap. 4. . Quare tot inter tantasque carnis illecebras, atque ab infernalibus hostibus humana circumventa natura, nullam prorsus homo potest sibi opem sive custodiam nancisci, si a carnalibus desideriis non recurratur ad spirituale praesidium, et mens habens notitiam Dei sui a consiliis se male suadentis hostis avertat. Quisque autem jam in carnalibus voluptatibus delectatus, atque ab hostibus superatus peccatorum vinculis constringitur, numquam sit de impunitate securus, quia si tempus poenitentiae amiserit, locum indulgentiae non habebit. Diffidat prorsus propria virtute posse consurgere, [Col. 1078D] aut saltem naturae motibus se ad justificationem disponere, ut 298 Massiliensium et Semipelagianorum turbae perperam asseruerunt, sed confugiat ad auxiliantis Dei clementiam, et vincula malae consuetudinis ab illo poscat abrumpi, qui allevat omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos. Tunc enim non erit vacua confitentis oratio, quoniam misericors Deus voluntatem timentium se faciet, et dabit quod petitur, qui dedit unde peteretur. Sed apertius et fortius praeterea eosdem Semipelagianos, Pelagianosque impetit et perstringit sermone ultimo de Epiphania, cap. 3, [Col. 1079A] ubi, de vera supernaque disserens virtute, asserit eam nullam esse, nec proprietatem obtinere Deitatis, nisi spiritu visitetur Auctoris; dicente enim discipulis suis Domino: Sine me nihil potestis facere; propterea subjicit statim: Dubium non est hominem bona agentem a Deo habere, et effectum operis, et initium voluntatis.
5. Sermone tandem 13, qui est Quadragesimae quintus, novos arietes praeparat ad Pelagianae Semipelagianaeque haereseos exitium, quando videlicet hominum corda superni Spiritus virtute Dei vivi templum fieri probaturus, domorum manufactarum exemplo et similitudine usus est: Quibus laudabili diligentia providetur, ut si quid aut infusione imbrium, aut turbine procellarum, vel ipsa fuerit antiquitate corruptum, in integrum cura restituat, ita (ait) jugi oportet sollicitudine praecaveri, ne quid in nostris animis incompositum, ne quid inveniatur immundum. Sed ab humanis ad divinas supernasque res gradum [Col. 1079B] postmodum faciens, sic ad nostrum intentum mirifice ratiocinatur: Quamvis enim aedificium nostrum sine ope sui non subsistat artificis, nec fabrica nostra possit esse incolumis, nisi ei protectio praefuerit Conditoris, tamen quia rationabiles lapides sumus, et viva materies, sic nos Auctoris nostri exstruit manus, ut cum opifice suo etiam is qui reparatur operetur. Non enim hic Leo humanae voluntatis divino subsidio suffultae et adjutae nisum cooperationem atque liberum consensum excludit, ut postmodum Calvinus, Jansenius, atque Quesnellus improbe nimisque licenter asserere ausi sunt. Nec quidem liberum hominis arbitrium ad instar lapidis, aut alterius mortuae omnino rei se habere docuit, sed quando gratiae divinae motibus excitatur, a Dei obedientia se subtrahere non debet, nec ab illo bono deficere, sine quo bonum esse non potest. Propterea idem sanctus pontifex laudatis verbis haec subdit: Gratiae igitur Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse deficiat, [Col. 1079C] ac si quid impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se remaneat, sed ad jubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium, et praestet effectum.
Interim vero cum ista exscriberem, tanta recreabar voluptate, ut nonnisi aegre me aliis similibus quamplurimus referendis abstinuerim. Sed ea praetermittere mihi opus fuit, ne lectoris amici abuterer patientia. Caeterum habet sanctissimus noster pontifex Leo quamplurimas alias sententias apostolici vigoris et auctoritatis plenas, quibus non tantum Pelagiani Semipelagianique quondam divinae gratiae hostes perstringi et cohiberi potuere, sed alias et alias quae Calvinum, Jansenium, Quesnellum incommodant et urgent, et eorum turbas proscindunt. Jam vero de aliis Magni Leonis scriptis opus est disseramus, idque sequenti capite potissimum praestare conabimur.
1. Age igitur nunc referam animum ad ea quae canonice a sancto pontifice Leone pro recipiendis in Ecclesia desertoribus clericis Pelagianam haeresim exsecrantibus sancita fuere. Quarto igitur ejusdem pontificatus anno, nec Romae, nec per Campaniam Pelagiani erroris sibilus amplius audiebatur. Si qui autem hic aut illic hujusmodi tincti fuligine adhuc reperiebantur, vel poenitentiam agentes amare proprios ejurabant errores, aut saltem gravi poenarum timore perculsi exterius catholicam fidem profiteri simulabant, et quasi quodam velo propriam obtendere impietatem nitebantur. Hocce postremum in Venetorum provincia S. Septimius Altinensis Ecclesiae episcopus contingere intellexit, qui cum animadvertisset [Col. 1080A] multos suae dioecesis clericos specie dumtaxat Pelagianam haeresim exsecrasse, qui postmodum deinde, in catholicorum societatem cum essent admissi, clam et quasi furtim ejuratam haeresim instaurabant, ea de re statim Romanum pontificem suis litteris fecit certiorem. Septimii autem epistolam temporis injuria intercidisse, tum mihi, tum viris omnibus eruditis persuasum est. Nec enim multo impenso studio ad eam perquirendam reperire potuimus. Supersunt adhuc tamen duae S. pontificis epistolae ad Januarium episcopum Aquileiensem, Septimii metropolitam, conscriptae, et ex utraque cum gestarum rerum historia, tum apostolicae sedis decreta in Pelagianos facillime recognoscuntur.
2. Quod ad priorem epistolam attinet, diu dubitatum fuit ad quem ex Aquileiensibus episcopis scripta fuerit. Veteres editores, quorumdam forte corruptorum manuscriptorum fidem secuti, Nicetae nomen pro Januario legerunt. Quesnellus deinde illius epistolae epigraphem edidit mutilatam, et relicto utroque [Col. 1080B] nomine, scripsit dumtaxat: Epistola ad Aquileiensem episcopum. Sed ea in re secutum esse Crabbum, Picardum, Isidorum, Coloniensem editionem anni 1551 et nonnullos codd., asseverat. Nos autem (ut dicemus in notis) auctoritate adducti duorum exemplarium Vaticanorum, unius Florentini archetypi, et alterius Vallicellani, optimae notae, Januarii nomen intulimus, suffragante etiam nobis manuscripto Aquileiensium episcoporum Chronico, quod exstat in Vaticana bibliotheca, signatum num. 5286, in quo ad rem nostram ista leguntur: «Januarius fuit ordinatus anno Domini Jesu Christi 443. Huic Januario episcopo S. Leo scribit, ut episcopi et reliqui clericalis ordinis, de Pelagiana et Coelestiana haeresi ad unitatem catholicam redire volentes, in suis sedibus non restituantur, nisi publice erroribus abrenuntiaverint.» In eodem Chronico, a Dandulo conscripto, pariter de eodem Januario legitur: «Hic in Pola civitate Istriae natus, et catholicis disciplinis eruditus, [Col. 1080C] et episcopus factus, sua prudentia et doctrina populum sibi subditum, propter instantes persecutiones, multis angustiis circumseptum, ab erroribus conservavit illaesum, in cujus laudem Leo papa sic ait: Lectis fraternitatis tuae litteris.
3. Hisce autem verbis Leo alteram epistolam, quae anno 447 conscripta fuit, orsus est, ut nota consulari certissime innotescit. Sed cum de canonicis Leonis sanctionibus in causa de qua agimus prius disserere statuerimus, ab illa sermonem ordiri volumus quae maxime ad evertendos Pelagianos esset aptissima, et apostolicae sedis auctoritati gravissima. 300 Ejusmodi vero epistola quinque distinctis capitibus ab auctore Leone fuit divisa; et in priori capite, ut statim ab Aquileiensis metropolitae animo omnem suspicionem et scrupulum averteret, Romanam sedem videlicet falsis quorumdam rumoribus aures praebuisse, non tantum Septimii episcopi delatoris nomen exponit, sed et acceptae accusationis exemplaria huic epistolae subjecit, atque ad Januarium [Col. 1080D] transmisit. Paucis itaque mala omnia, quibus summi pastoris vigilantiae occurrere opus erat, hisce verbis exprimit: Relatione sancti et coepiscopi nostri Septimii, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, et diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana aut Coelestiana haeresis habuit implicatos, ita in vestra provincia ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris.
4. Suggillat post haec noster Leo segnem quorumdam episcoporum indolem, qui, nimium dormitantes, Lupos ovium pellibus tectos ovile Dominicum introire sinebant, atque contra auctoritatem canonum et decretorum ab ipso editorum, errantibus clericis concederent proprias relinquere Ecclesias, in quibus clericatum aut acceperant, aut receperant, instabilitatem suam per diversa circumferentes, amantes semper errare, et numquam in fundamento apostolico permanere, [Col. 1081A] Quot autem, qualiave mala ex ejusmodi canonum violatione in catholicae societatis detrimentum exorirentur, statim subdit: Quoniam (ait) qui nullo discusso examine, nullo sunt praejudicio suae professionis obstricti, hunc maxime expetunt fructum, ut sub velamento communionis plures domos adeant, et per falsi nominis scientiam multorum corda corrumpant.
5. Ad quos vero canones seu decreta a se edita S. pontifex provocare voluerit, nemo hactenus ex tot eruditis viris, qui ejus scripta adornarunt animadvertit vel annotavit. Maximi tamen momenti res est, nec sine gravi animi socordia poterat praetermitti. Ex ea quippe suprema Romani praesulis per universum orbem in ecclesiasticis condendis legibus auctoritas fit exploratior; tum deinde quali quantoque honore apostolicae sedis statuta ab omnibus aliarum Ecclesiarum pastoribus susciperentur, plenissime innotescit. Inquirentes nos igitur quid S. Leo iis in canonibus, ad quos provocat, definierit, praeterea quae ex Aquileiensi Chronico in praecedentibus laudato, cum [Col. 1081B] ex epistola 12, tum ex sequenti 13, illud intelligere potuimus. In priori quippe, quae ad Anastasium Thessalonicensem scripta est, cap. 9, de hisce clericis transfugis et errantibus, haec habet [Col. 1081D] Epistola 12, ad Anastasium Thessalonicensem, cap. 4. : Alienum clericum, invito episcopo ipsius, nemo suscipiat, nemo sollicitet, nisi forte ex placito charitatis inter dantem accipientemque convenerit. Itaque si contra provinciam res agitur, transfugam clericum ad suam Ecclesiam metropolitanus redire compellet. Si autem longius recessit, tui praecepti auctoritate revocabitur, ut nec cupiditati, nec ambitioni occasio relinquatur. At in altera subsequenti epistola ad episcopos metropolitanos per Achaiam provinciam constitutos, de clericalis vitae genere et instituto, de sacerdotalis concordiae vinculo ab omnibus sacris ministris custodiendo, agens, non tantum quae ad Anastasium scripserat religiose observari mandat, sed cautum praeterea voluit, ut nullus episcopus alterius episcopi clericum sibi audeat vindicare, sine illius ad quem pertinet [Col. 1081C] cessione, quam tamen evidentia scripta contineant, quoniam hoc, et canonum definivit auctoritas, et ipsa servandae unitatis ratio docet, ne omnino ordo ecclesiasticus per hanc licentiam fiat instabilis. Post haec autem eosdem Achaiae metropolitas hisce verbis apostolico vigore plenis allocutus est: Altius itaque, fratres charissimi, quae a nobis piae mentis affectu decerni perspicitis, in pectora vestra descendant, ut nos, qui sollicite cupimus servare unitatem spiritus in vinculo pacis, praeceptionis nostrae fructum percipiamus, et vestrae dilectionis operibus gratulemur.
301 6. Praeterit hic prorsus Quesnellus quae Leo decernere atque praecipere asseruit, atque ad illas voces conversus: Quoniam hoc et canonum definivit auctoritas, serio inquirit ad quos canones ibi S. pontifex respexerit; sed tandem haerens, vel ad 16 Nicaenum, vel ad Sardicenses 18 et 19, immo ad Carthaginensis primi concilii canones S. P. respexisse sibi videri asseverat; sed de consensu scripto tradito [Col. 1081D] nullam mentionem in canonibus haberi, sincere fassus est [Col. 1081D] Tom. II Operum S. Leonis, in notis et observationibus ad epist. 13, pag. 443. . Quin ergo conjicit eam disciplinam jam primo a Leone fuisse introductam, cum jam in praecedentium conciliorum et Romanorum pontificum decretis non reperit expressam? Haec porro consecutio minime dissimulanda aut praetermittenda erat ab homine qui Leonis vitam et gesta studiose ornare sibi instituerat. Nunc autem illa et alia similia missa facere juvat. Tum enim diligentius ac aeque disertius a nobis expedienda erunt, cum, plurimum Vaticanorum archetyporum auctoritate ducti, de titulis decretorum papae Leonis numero 49 erit agendum.
7. Jam vero nostri instituti ratio postulat ut ad Pelagianos, a quibus paululum nostra oratio digressa [Col. 1082A] est, revertamur. S. Leo itaque altero illius epistolae capite, ad cohibendam effrenem clericorum Pelagianorum audaciam, hosque ut ad nefarii dogmatis exsecrationem adduceret, metropolitae Januario indixit: Ut, congregata apud vos synodo provincialium sacerdotum, omnes, sive presbyteri, sive diaconi, vel cujusque ordinis clerici, qui de Pelagianorum Coelestianorumque consortio in communionem catholicam ea imprudentia sunt recepti, ut non prius ad damnationem sui coarctentur erroris; nunc saltem, postquam hypocrisis eorum ex quadam parte delegitur, ad veram correctionem, quae et ipsis prodesse, et nullis possit nocere, cogantur. Ne cuiquam vero audax callidumque consilium animo insideret sub hypocrisis velo nefarium illius haereseos virus occulere, atque ut singulis tergiversationibus et dolis aditum praecluderet, jussit Ut apertis professionibus suis damnarent superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis exhorruit Ecclesia detestentur, omniaque decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit [Col. 1082B] auctoritas, amplecti se et in omnibus approbare plenis et apertis, ac propria manu subscriptis, protestationibus eloquantur.
8. Quorum quidem verborum vim et pondus praesentiens Quesnellus, ut malae susceptae causae praesidia pareret, annotatis dumtaxat duabus illius vocibus, Decreta synodalia, caeterisque dissimulatis, integrum S. pontificis testimonium in alium omnino sensum nisus est distorquere, ita subjiciendo [Col. 1082D] Epist. 6, cap. 2. : «Africanae imprimis Ecclesiae Milevi et Carthaginis pluries congregatae. Quae decreta primum a Romanis pontificibus Innocentio, Zosimo, Bonifacio et Coelestino approbata sunt: deinde ab oecumenica synodo Ephesina irretractabili decreto, una cum gestis a Coelestino papa, in eorumdem haereticorum condemnationem.» Cujus postremae annotationis vim ut ipse adaugesceret, Ephesinorum Patrum ad Coelestinum pontificem synodalem epistolam laudat, ea videlicet spe sibi ratus, praecedens assertum magis magisque roborare [Col. 1082C] posse. Lepide quidem Quesnellus, qui in unum multa commiscens, sensim apostolicae sedis elevat auctoritatem et conciliorum jura supra ipsos Romanos pontifices extollit [Col. 1082D] Quesnellus, tom II Operum S. Leonis, pag. 431, col. 1. . Sed jam dicat, amabo, an Ephesina decreta in Pelagianos edita, apostolica sedes confirmaverit, an non? Quoquoversum, jam scopulos incurrit; nam si haec apostolicae sedis auctoritas non confirmavit, illico ex Leonis verbis sequitur haereticos Pelagianos ad Ecclesiam redeuntes, apertis professionibus suis, quae ad excisionem illius haereseos laudata synodus definierat, minime 302 amplecti debuisse. Nec alia decreta synodalia amplecti se, et in omnibus approbare plenis et apertis, ac propria manu subscriptis, protestationibus confiteri tenebantur, quam ea quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas. Si autem dicat ista quoque decreta ab apostolica sede fuisse confirmata, jam nec sibi constaret, cum agens de Chalcedonensi synodo neget hanc potestatem Romanis [Col. 1082D] pontificibus inesse; nec irretractabile dicendum est illud decretam, quod ante Romani pontificis confirmationem irritum esse poterat.
9. Et quidem qui fit ut Ephesina synodus irretractabili decreto praecedentium conciliorum statuta firmaverit, una cum gestis Coelestini papae? Historiam annotator ex proprio suo cerebro confingit. Ea quippe in synodo nullibi actum est de robore addendo laudatorum summorum pontificum constitutionibus. Immo ipsi Ephesini PP. veritatis atque justitiae studio adducti, irretractabilis judicii privilegium dumtaxat Romano pontifici convenire assernerunt. Synodicam enim epistolam hisce verbis ordiuntur . . . . . Est enim hoc vobis adeo magnis in more positum, ut in [Col. 1083A] omnibus celebres sitis, studiaque vestra Ecclesiarum fundamenta constituatis. Non itaque Ephesini Patres fidei firmitatem arroganter sibi tribuunt, sed aiunt: In more positum, ut Romani pontifices in omnibus celebres sint studiaque sua Ecclesiarum firmamenta constituant. An suspicandum erit laudatos Patres conciliorum generalium jura ignorasse? Illa videlicet jura quae in sequentibus saeculis a quibusdam pseudogmatistis conficta sunt? Ignorarunt, inquam, quia divino afflati Spiritu, ita a Romanorum pontificum nutibus, commonitoriis atque decretis pendebant, ut nedum grave facinus ab iis vel leviter resilire putaverint; verum etiam, gravioribus exorientibus causis, apostolicam sedem tamquam caeterarum Ecclesiarum matrem atque magistram perpetuo habendam esse, et docuerint atque crediderint. Incassum itaque Quesnellus sibi effugium parare studuit, ad illa verba provocans, quibus Ephesini PP. eam synodicam epistolam claudunt, dicentes: Porro autem, perlectis a sancta synodo Commentariis Actorum in damnatione impiorum [Col. 1083B] Pelagianorum et Coelestianorum, Coelestii, Pelagii, Juliani, Flori . . . . . quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida, firma permanere debere, et idem omnes tecum statuimus, eos pro depositis sive damnatis habentes. Et quid effugii ex hisce parabit, cum novos scopulos offendens, in alios quoque incidit, quibus magis atque magis obstringitur?
10. Ea enim in synodo Actorum Commentaria in impiorum Pelagianorum Coelestianorumque condemnationem lata, dumtaxat lecta et publicata fuere; et PP. illi ea quae jam Coelestinus papa decreverat, firma et solida esse affirmarunt. Quid inde vero? Num propterea sola eorumdem Actorum lectio, vel unanimis ille PP. consensus, quo pro depositis et damnatis ubique ii haberentur quos Romanus pontifex damnaverat et deposuerat, tanti roboris esse potuerunt, ut firma et irretractabilia apostolicae sedis decreta redderentur, si talia reipsa non fuissent? [Col. 1083C] Novum planae versutiae commentum. Quod ut cum summa sui auctoris ignominia eripiamus, S. pontificis Coelestini scopum et finem in iis ad concilium dirigendis Actis opus erit animadvertamus. Neque enim Romanus pontifex per suos legatos ad concilium ejusmodi gesta ut robur et firmitatem acquirerent transmisit, sed dumtaxat ut magis evulgarentur et celerius exsecutioni traderentur. Direximus (ait) pro nostra sollicitudine sanctos fratres, et consacerdotes nostros unanimes nobis, et probatissimos viros Arcadium et Projectum episcopos, et Philippum presbyterum nostrum, qui iis quae aguntur intersint, et quae antea a nobis statuta sunt, exsequantur; quibus praestandum a sanctitate vestra non dubitamus assensum [Col. 1083] Exstat tom III Conc. p. 470, eamque variis et eruditis notis Sirmondus adornavit. . Nullus itaque hic sermo est de apostolicae sedis statutis firmandis, 303 sed solummodo de iis exsequendis; quod munus cum ad inferiores et subditos spectet, minime affirmandum est Coelestini papae gesta in Pelagianorum condemnationem ab Ephesinis Patribus [Col. 1083D] robur et firmitatem obtinere potuisse. Alioqui omnes imperatorum, regum, supremorum magistratuum constitutiones et jura, ab iis in robore et firmitate maxime penderent quibus eorumdem exsecutionis cura demandari solet.
11. Multa praeterea de Africanis, Milevi et Carthagine canonibus noster Quesnellus comminiscitur. Multa de Innocentii, Zosimi, Bonifacii decretis, quae ab eadem Ephesina synodo irrevocabili sanctione confirmata asseverat. Sed quid in scenam novator affert? Milevi imprimis concilii Patres nullos prorsus edidisse canones, jam sapientiores theologi ex synodica ad Innocentium papam intellexerunt, ut in superioribus etiam, ex Dionysio Petavio, observavimus. Nam cum laudati Patres apostolicam sedem super impias Pelagianorum disputationes consultam voluissent, ne ipsis ad negligentiae culpam silentium verteretur, [Col. 1084A] primo nova haereseos figmenta, sine ulla prorsus verborum exaggeratione, indicant; tum errorum architectos in Ecclesia sanari maluisse, quam desperata salute ab Ecclesia resecari, si necessitas nulla compelleret, asseverant. Falsitatem igitur impietatemque maximam in Pelagianorum dictis suboluerunt, nec tamen haereseos principibus anathemata dixerunt, sed eorum judicium apostolicae sedi reservandum judicarunt: Quia te Dominus (ita episcopi illi apud Milevum congregati epistolam suam ad Innocentium ordiuntur) gratiae suae praecipuo munere in sede apostolica collocavit, talemque nostris temporibus praestitit, ut nobis potius ad culpam negligentiae valeat, si apud tuam venerationem quae pro Ecclesia sunt suggerenda tacuimus, quam ea tu possis vel fastidiose vel negligenter accipere, magnis periculis infirmorum membrorum Christi pastoralem diligentiam, quaesumus, adhibere digneris. Et in fine ejusdem epistolae ita eumdem pontificem Innocentium compellant: Sed arbitramur (adjuvante misericordia Domini Dei nostri Jesu Christi, [Col. 1084B] qui te et regere consulentem et orantem exaudire dignatur) auctoritati sanctitatis tuae de claro Scripturarum lumine depromptae, facilius eos (qui tam perversa, et perniciosa sentiunt) esse cessuros, ut de correctione potius eorum gratulemur, quam contristemur interitu, beatissime pater. Haec Milevitani Patres ad S. Innocentium scripsere, ex quibus non tantum nullos tum editos canones, sed nec de iis condendis cogitatum fuisse, perspicue intelligimus.
12. Demus tamen praecedentem epistolam non percurrisse Quesnellum, sed, aliorum persuasione deceptum, canones illos qui sub Milevitani concilii nomine circumferuntur genuinos existimasse. Quare igitur deinde, nulla auctoritate adductus, confingit hos canones ab Innocentio primum, tum ab Ephesina synodo irretractabili decreto fuisse firmatos? Sibi ergo effutiendi magnam licentiam vindicat Quesnellus, ut quodcumque pontificiae auctoritati et Ecclesiae regimini maxime repugnans suo jure audeat defendere. [Col. 1084C] Sed ad Carthaginensium conciliorum canones in eamdem Pelagianam haeresim prolatos jam nostra se vertat oratio.
13. Quid novae igitur oeconomiae in iis habetur? Nihil prorsus, quod apostolicae sedis laedat auctoritatem; immo sexaginta septem episcopi, qui post Diospolitanam synodum apud Carthaginem anno 419 convenere, quae in Pelagianos secundo definierant pro tuenda salute multorum, et quorumdam perversitate corrigenda, prorsus infirma esse dixerunt, nisi ad iis robur adjiciendum suprema apostolicae sedis auctoritas accederet. Hoc itaque (aiunt Patres Carthaginenses ad Innocentium) gestum, domine frater, sanctae charitati tuae intimandum duximus, ut statutis nostrae mediocritatis etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, pro tuenda salute multorum et quorumdam etiam perversitate corrigenda. Hujus 304 porro concilii Acta excidisse, synodorum collectores annotarunt. At vero cum inter Augustini epistolas, tum in Conciliorum collectione, Innocentii papae ad Carthaginenses [Col. 1084D] et Milevitanos Patres rescripta asservantur, quibus haud dubie constantius nihil, nihilve firmius pro Romanae sedis juribus asserendis desiderari potest. Quare hic minime praeterire possumus quae Quesnellus omnino dissimulavit, ne ejus causa pessum iret. Igitur Innocentius primo Carthaginensium Patrum religionis vigorem laudibus ornat, quod non minus nunc in consulendo, quam antea cum pronuntiaretis, vera ratione firmatis, qui ad nostrum referendum approbastis esse judicium. Scientes (subjungit) quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus Apostolum, debeatur, a quo ipse episcopatus, et tota auctoritas nominis hujus emersit; quem sequentes tam mala jam damnare novimus, quam probare laudanda. Vel id vero quod, Patrum instituta sacerdotali officio custodientes, non censetis esse calcanda, quod [Col. 1085A] illi non humana, sed divina decrevere sententia, ut quidquid quamvis de disjunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum nisi ad hujus sedis notitiam perveniret, ut tota hujus auctoritate justa quae fuerit pronuntiatio firmaretur; indeque sumerent caeterae Ecclesiae (veluti de natali suo fonte aquae suae procederent, et per diversas totius mundi regiones puri capitis incorruptae manarent) quid praecipere, quos abluere, quos veluti in coeno inemundabili sordidatos mundis digna corporibus unda vitaret.
14. Hisce ergo verbis Quesnellus se jugulatum esse non sentit? Animadvertat, amabo, tria in his verbis jacula contineri, quae eum confodiunt, omnesque suae versutiae machinas impetunt atque subvertunt. Primum videlicet episcopatus nomen, omnemque illius auctoritatis rationem ab apostolica emergere sede, cui de fidei causis judicare semper fuerat reservatum. Secundum, Sanctos Patres non humana, sed divina decrevisse sententia ejusmodi causas, quamvis in disjunctis remotisque provinciis agitatas, non prius ducerent [Col. 1085B] finiendas, nisi ad hujus sedis notitiam pervenirent, ut tota hujus auctoritate justa quae fuerit pronuntiatio firmaretur. Tertium denique, caeteras omnes Ecclesias ab hoc unico apostolicae sedis fonte catholicam haurire debere doctrinam, ex qua tamquam ex puro capite Christi et apostolorum sapientia dimanat. Nonne itaque tria haec Quesnelli commenta plane rescindunt? Quorsum fieri potest ut omnes caeterarum regionum Ecclesiae in unum per pastores congregatae apostolicae sedis sanctionibus tribuant firmitatem? Impossibile id enim est. Nam nec membra capiti, a quo dependent, vim et robur adjiciunt, nec rivulorum aquae fontium a quibus deducuntur nitorem atque dulcedinem possunt augere. Arenae ergo semina mandat Quesnellus, confingens Romanorum pontificum decreta in Pelagianam sobolem edita Ephesini concilii sanctione irrevocabilia effecta fuisse.
15. Sed jam hujusmodi tricas praetermittamus, luculentius [Col. 1085C] denuo de iisdem acturi, cum ad refellendas non absimiles Quesnelli contentiones, de Chalcedonensi concilio sermonem habebimus. S. Leo itaque catholica de gratia Christi dogmata tertio jam ejusdem epistolae capite exponit, atque Apostoli testimonio, ad Ephesios II, 8, innixus, talem tantamque humanae naturae originali labe sauciatae infirmitatem inesse exaggerat, ut quaevis bonorum operum donatio divina sit praeparatio, quia non prius quisquam justificatur virtute, quam gratia, quae unicuique principium justitiae, et bonorum fons, atque origo meritorum est. Eidem Januario praeterea, capite quarto sequenti, optimi vigilis partes accuratius obeundas commendat, ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquid in Aquileiae provincia ejusdem mali germen exoriatur. Tum ecclesiasticae disciplinae rigorem erga Pelagianos poenitentes aliqua ratione volens moderatum, perfecte 305 correctos, datis prius sincerae obedientiae signis, in Ecclesiam retineri mandat. Eos vero qui, indulgentia [Col. 1085D] abutentes, Romanae sedis praeceptis erant reluctaturi, e clericalibus ordinibus primum dejectos a catholicorum societate procul amandandos definivit.
16. Quinto demum capite illam ecclesiasticae disciplinae partem in integrum revocat, qua olim cum a SS. Patribus, tum a se ipso fuerat stabilitum: Ut nec in presbyteratus gradu, nec in diaconatus ordine, nec in subsequenti officio clericorum ab Ecclesia ad Ecclesiam cuiquam transire sit liberum. Qui autem, quovis ductus colore, ubi ordinatus est perseverare renuerit, ita ut, sua quaerens, non quae Jesu Christi, ad plebem et ad Ecclesiam suam redire neglexerit, et ab honoris privilegio, et a communionis vinculo habeatur extraneus. Atque hanc epistolam claudens, gravioribus usus verbis sincere fassus est se vehementius commovendum, si quae pro custodia canonum et fidei integritate decreverat, negligerentur: Quia inferiorum [Col. 1086A] ordinum culpae (ait) ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum austeriorem dissimulant adhibere medicinam. Hocce S. pontificis decretum postremum obtinet locum in manuscripta illa collectione, quae in Vaticanis codd. inscribitur: Tituli decretorum papae Leonis. Numero enim 49 legitur: Leo episcopus, de conservatione et disciplina canonum, ne indebite et inordinate ad clericatus aliquis praesumat accedere.
17. Laudata hactenus epistola consulari nota cum careat, omnibus fere praecedentibus scriptoribus ut scopulos offenderent praebuit occasionem; quos tamen difficile nos declinare potuissemus, si eam cursim et properanter (ut fieri solet) legissemus. Ad Quesnelli opinionem quod attinet, censuit, ad nullum aliud tempus referendam quam ad 444 [Col. 1085] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis, ad epist. 6, pag. 430, colum. 11. . Quesnello autem subscripserunt Dupinius, Tillemontius et novissime R. P. Bernardus de Rubeis Dominicanae regularis familiae cultor eximius, in celebri opere De Monumentis [Col. 1086B] Aquileiensis Ecclesiae. Serius autem eam epistolam scripsisse eminentissimus cardinalis Norisius asseverat, dicens: «hanc epistolam ad Januarium anno 447, et quidem ante quartam quae Januario eidem inscribitur, fuisse exaratam.» Nos vero, quin alterutram in partem moveamur, adhuc tamen genuinum hujus epistolae tempus indicabimus. Nam, ut antea observatum est, S. pontifex primo et quinto hujus epistolae capite Januario canones jam alias a se editos pro clericis haereticis recipiendis observari mandat. Ejusmodi porro canones cum in duodecima, tum in tertia decima epistola expressos legamus, idcirco sequitur epistolam quae in Quesnelli editione sexto loco ponitur, duabus illis, videlicet duodecima et tertiadecima esse posteriorem. Duodecimam autem epistolam, quamvis consulari nota careat, tamen in annum 445 rejiciendam esse evidentissime ex altera sequenti intelligitur, quae cum ad episcopos metropolitanos per Achaiam provinciam fuerit scripta [Col. 1086C] octavo idus Januarii, Aetio et Symmacho viris clarissimis consulibus, qui est Christi annus 446, et in ea mentionem habeat de iis quae in praecedenti ad Anastasium scripserat; ideo duodecima ad annum 445 referenda est. Quesnelli ergo, Tillemontii aliorumque opinio affirmantium sextam epistolam anno 444 fuisse a S. Leone exaratam, non tantum nutat, sed prorsus concidit, et propterea verisimiliorem Norisii sententiam esse arbitramur, qua in annum 447 eam rejecit.
18. Neque obest alteram Leonis epistolam ad Januarium eodem anno scriptam fuisse. Quid enim? Repugnatne Romanum pontificem duodecim mensium spatio duas ad eumdem Italiae episcopum, gravissima urgente causa, ut isthaec erat, epistolas mittere potuisse? Nonne postrema conscripta 306 fuit anno 447 exeunte? data quippe est III kalend. Januarii, Alipio et Ardubare viris clarissimis consulibus. Potuit ergo pontifex priorem epistolam ad Januarium scribere [Col. 1086D] vel in exordio, vel circa ejusdem anni medium, praesertim cum tanta non sit ab Urbe ad Aquileiam itineris distantia, ut etiam quinque aut sex mensium spatio plurium eos inter litterarum commercium intercedere non potuerit. Ex quibus constat neque has conjecturas infirmari, etiamsi altera ad Januarium epistola kalend. Julii edita fuisset, ut plerique manuscripti codices habent. In re tamen hac exploratissima diutius haud immorabor.
1. Ad graviora igitur nostro sermone converso, quid recentioribus scriptoribus tantarum disceptationum causam dederit, paucis indicabimus. Ut itaque [Col. 1087A] scriptores in diversas opiniones abirent, causam obtulerunt unius atque ejusdem epistolae duo exemplaria. Unum Septimio Altinensi episcopo, alterum Januario Aquileiensi inscriptum, quod prorsus a S. pontificis eloquentia doctrina et scribendi ratione alienum judicarunt. Qua deinde rati persuasione, alterutrum veluti spurium et supposititium rejiciendum esse acerrime contenderunt. Norisius tamen, libro II Pelagianae historiae utrumque exemplar Leoni adjudicavit, scribens: «Nam cum Januarius Leoni rescripsisset, accepta videlicet priori illa epistola (de qua nos in praecedentibus), se omnia ex ipsius mandato acturum, cogendo haereticos ad publicam erroris detestationem, voce et scripto insuper firmandam, Leo binas ejusdem exempli litteras misit ad Septimium, quibus ei significabat quae Januario mandasset, et ad Januarium, quibus gratulabatur quod imperata prompte facessebat.» Cum autem haec scriberet Norisius, se nondum in scenam Quesnellus produxerat. Is namque in postrema Operum divi Leonis editione, [Col. 1087B] libratis utriusque epistolae notis et characteribus, a priori sensu recedens, multo opere ejusdem eminentissimi Norisii conjecturas impetit atque refellit, contendens hujus epistolae exemplum Altinensi episcopo inscriptum multa suppositionis argumenta praeseferre, et idcirco falso omnino nostro pontifici esse adjudicatum.
2. Aliter autem Joseph Anthelmius ratiocinatus est, cum censuit omnia suppositionis argumenta a Quesnello prolata contra epistolae exemplum Altinensi episcopo inscriptum, retorquenda esse potius in aliud exemplar Januario Aquileiensi nuncupatum, istudque tamquam spurium et apocryphum esse rejiciendum. Nodum igitur quoquoversum dissolvendum nos offendisse quis non videt? idque ea maxime de causa, quod posteriores clarissimi scriptores, Tillemontius, videlicet, Dupinius, Pater Bernardus de Rubeis et alii, si qui sunt, aut in alterutram partem moventur, aut saltem, nihil prorsus definientes, suspensi [Col. 1087C] haerere maluerunt quam temere quidquam asseverare, temporis decursu inde sperantes veritatem nondum satis compertam, uberiori monumentorum copia aliquando accedente, clarius esse patefaciendam. Interim autem conjecturis minime aberrasse Norisium asserere ausim, qui scripsit utrumque illius epistolae exemplar ex Leone prodiisse, quorum unum reipsa Januario inscripsit, alterum Septimio Altinensi, ut forte is inde intelligeret, tum metropolitam Januarium omnes sui studii nervos in Pelagianorum clericorum exitium intendere, tum ipsum Romanum pontificem Leonem, apud quem Pelagianos 307 clericos Aquileienses Septimius postulaverat, quae jam ad fidei integritatem necessaria videbantur praecepisse. Ejusmodi porro sensum Norisii verba paulo ante laudata, etiam absque ulla insipientiae aut fictionis nota subire posse nobis persuasum est. Nec insolens, neque a Leonis agendi consuetudine aliena isthaec oeconomiae ratio judicanda est. Siquidem acceptis a Septimio Altinensi epistolis circa Pelagianam [Col. 1087D] luem in Aquileiae provincia grassantem, harum exemplar Januario metropolitae transmisit, ut priorem ad hanc epistolam iis verbis orsus sit: Relatione sancti fratris et coepiscopi nostri, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, diaconos [Col. 1087D] Epist. 6, ad Januarium. . Quare igitur huic exemplo insistendo, alienum a Leonis agendi ratione judicabitur, ut is accepto Januarii rescripto, istud pariter una cum quartae decimae, seu postremae epistolae exemplari Septimio commiserit, ea de causa potissimum, ut is quoque sui metropolitae fidei vigorem, pastoralem curam, et apostolicae sedis monita, atque sanctiones apprime cognosceret? Oportebat profecto Leonem ad Septimium, a quo praecedentem relationem acceperat, rescribere; et tunc praesertim, cum, jam lectis Januarii litteris, [Col. 1088A] vigorem fidei, quem olim noverat, probavit, et propterea summi pontificis oeconomiae ratio esse potuit, ut quemadmodum prius Septimii relationem, ut jam diximus, priori sua epistola Januario provinciae Aquileiensis metropolitae commisit; ita, accepto hujus responso, et istud Septimio commiserit, subjecto illi hujus postremae epistolae exemplari, ut hactenus gesta, et quae in posterum exsecutioni demandanda erant pro coercendis illius provinciae Pelagianis, praenosceret. Caeterum ego nefas fore arbitror suspicari secundam hanc epistolam de qua agimus, ad Januarium conscriptam, commentitiam esse. Eam enim tamquam genuinum Leonis fetum laudat antiquissimus collector Dionysius Exiguus; eam ut genuinam Ecclesia Aquileiensis semper in suis archiviis asservavit, ut ex manuscripto Vaticano Chronico nos ipsi jam diximus: atque denique isthaec habet omnes notas et characteres quibus non alicui suffraganeo, sed provinciae metropolitae eam datam fuisse sufficientissime innotescit.
[Col. 1088B] 3. Verum cum hisce conjecturis adhaereo, minime inficiabor alterum exemplar Septimio commissum, et in Altinensis Ecclesiae archiviis quandoque forte repertum, aliquam corruptionis fraudem fuisse passum. Istud suos habet naevos, ex quibus laudati scriptores aliqua suppositionis indicia in eo subolere contendunt. Cujusmodi illa sunt: Ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae scripta direximus; vel alia illa, quae immediate subduntur [Col. 1087D] S. Leo, epist. 7, cap. 1. : Quibus ad status sui periculum cognosceret pertinere, quaeque, auctore Quesnello [Col. 1088D] Quesnellus, tom. II, pag. 432. , nec aetatem, nec stylum S. Leonis redolent, quamvis reipsa illius generis non sint, ut etiam ab omni suppositionis nota vindicari non possint. Ac primum Altinum urbs florentissima olim fuit in Venetiae littore aedificata, ut ex Plinio, Martiali, Tito Livio, atque antiquis geographorum tabulis exploratum est. Quare commode verba illa, ad metropolitanum . . . provinciae Venetiae, potuerunt usurpari ad clarius designandam provinciam in qua [Col. 1088C] situm erat Altinum, praesertim cum Leonis aevo metropolitanus Aquileiensis, non unius, sed plurium provinciarum urbes et episcopos sibi subjectos haberet. Sedem deinde episcopalem Altinum habuisse, conciliorum Acta abunde testantur. Siquidem Aquileiensi synodo, anno Domini 381, sub Damaso papa coacta, inter caeteros episcopos Italos, Gallos et Panonicos, qui illuc convenerunt, Heliodorus quoque episcopus Altinensis interfuit. Anno Domini praeterea 579 coacta apud Gradum synodo, ad eam convenit Altinensis episcopus. Quinto namque loco legimus: Petrus episcopus sanctae Ecclesiae Altinatis his gestis subscripsi. De qua synodo egit Ughellius tom. V Italiae 308 Sacrae. Acta quoque pseudosynodi Maranensis hujus Petri Altinensis habent mentionem, ut constat ex Paulo diacono, lib. III, cap. 27, quando videlicet anno 589 Severus patriarcha Aquileiensis sui erroris obtulit libellum. Quare maxime allucinari Quesnellum asserendum est, qui audentius scripsit [Col. 1088D] Ibid., pag. 437, col. 1. : «Notitia episcopalis sedis Septimii aeque obscura manet [Col. 1088D] ac si numquam haec epistola innotuisset. Septimio eam sedem attribuit impostor epistolae artifex, quae in mentem venit, ac prout fraudis suae consilio melius conducere putavit. Revera nihil ab Ughellio de Altinensi hujus nominis episcopo in antiquis monumentis inventum, quandoquidem de eo nihil in Italia Sacra legitur.» Quam lepide imponit Quesnellus, qui pro asserenda Septimio Altini episcopali sede ex Ughellio testimonium exposcit! Si enim, Dandulum secutus, sermonem dumtaxat orditur ab excidio urbis Altini, quando videlicet Paulus hujus urbis episcopus sedem transtulit Torcellum. Sed hac in re cum Dandulus, tum Ughellius lapsi sunt. Siquidem eam translationem ab episcopo Paulo anno 631 factam contendunt, quem mense sequenti obiisse asseverant. [Col. 1089A] Nos tamen in Actis Romani concilii sub Agathone pontifice legimus: Paulus episcopus sanctae Ecclesiae Altinensis provinciae Istriae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi. Hoc autem concilium Romae habitum fuisse anno Domini 680, neminem latere arbitror, nec alius quisquam hujus nominis episcopus in Ughelliano catalogo recensetur. Neque pariter obsunt duae illae voces, Istriae provinciae: nam antea, Italiae rebus afflictis, et vivo adhuc Leone obsidione capta Aquileia, soloque ab Attila Hunnorum rege aequata, tum Gothorum incursu et caeterorum Barbarorum furore quinto labente saeculo iterum quassata, atque demum anno 579 Aquileienses episcopi Longobardorum nefandae gentis flagella minime sustinere valentes, Romani pontificis Pelagii decreto et auctoritate, metropolitanam illam sedem Gradum transtulerunt, et tunc Gradense castrum totius Venetiae et Istriae metropolim, suffraganeis consentientibus episcopis, factum fuit [Col. 1089D] Gradense concilium, tom. VI Conc., p. 651. . Quod si novae Aquileiae [Col. 1089B] episcopus provinciarum Venetiae et Istriae metropolita appellabatur, cur iisdem nominibus insigniri non potuit antequam vetus Aquileia tot clades subiret? tum quoque Aquileiensis antistes provinciae Venetiarum verus erat metropolita.
4. Nullam praeterea olent suppositionem verba illa, quibus ad statum sui periculum cognosceret pertinere. In Leonis utique aetatem et stylum optime quadrare ii minime ibunt inficias qui norunt vel Leonem sexta epistola ad Januarium scripsisse [Col. 1089D] Pelagii epist., tom. VI Conc., pag. 652. : Non autem dubitet dilectio tua, nos, si (quod arbitramur) neglecta fuerint quae pro custodia canonum et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos. Totidem verbis utitur etiam in quartadecima epistola, quae quidem minas et futuram pontificis indignationem indicant, si Januarius metropolita apostolicae sedis decreta negligentiae ac contemptui tradidisset. Nec enim primorum Romanorum pontificum auctoritas in corrigenda coercendaque inferiorum episcoporum [Col. 1089C] dissidia atque defectibus angustis finibus concludebatur, ut eos dumtaxat comprehenderet qui ad synodum Romanam tunc pertinebant, vel ad eos qui ab eodem Romano pontifice ordinabantur, ut effutivit Quesnellus [Col. 1089D] Tom. II Operum S. Leonis, pag. 432, colum. [Col. 1090D] 2, num. 3. . Longe enim lateque in universi orbis episcopos diffundebatur, ut eos Romani pontifices admonerent, corriperent, atque communione privarent; quod sexcentis exemplis ex Leonis praedecessoribus asserere possemus, nisi nostra haec dissertatio longius quam par est progrederetur. Percurrat, amabo, Quesnellus, dumtaxat, quae noster Leo habet in epistolis ad Anastasium Thessalonicensem, 309 ad Flavianum et Anatolium Constantinopolitanos, Juvenalem Jerosolymitanum, ad Turribium Asturicensem, ad Viennensis provinciae episcopos, ad Theodoritum Cyri, qui omnes quidem, nec ad Romanam synodum pertinebant, nec a Romanis ordinabantur pontificibus. Eos tamen aut corripit, aut admonet, aut communione privat, vel absolvit, e sedibus dejicit, aut iisdem restituit, quae argumento sunt [Col. 1090D] S. Leo, epist. 12, cap. 11. . [Col. 1089D] Quod de forma episcoporum quoque est orta distinctio, et magna ordinatione provisum est, ne omnes sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli quorum inter fratres haberetur prima sententia, et rursus quidam in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a capite dissideret. Ex quibus aliisque gestis istuc Quesnelli assertum cadit: hujusmodi minis Leonem uti vel consuevisse in metropolitanos episcopos. Ab iisdem vero haudquaquam se Leo abstinuit, causas cum episcopis Orientalibus agens; quanto magis igitur iisdem uti potuit negotium cum [Col. 1090A] Aquileiensi metropolita Romano patriarchatui immediate subjecto pertracturus?
5. Verum se adhuc in scenam Quesnellus reducit, contra Norisium contendens suppositionis esse argumento quod duo illa exemplaria adamussim sibi non respondeant. In altero autem, Januario nuncupato, nonnullae voces, quae necessariae videntur, fuerunt excisae: Quales sunt istae, de Pelagianorum et Coelestianorum consortio. Deinde, subjicit, de redeuntibus ab haeresi clericis aliqua decernuntur in epistola ad Januarium quae in altera non apparent, ne, videlicet, ad superiorum ordinem promoveantur, sed in eo quem adepti sunt perseverare sinantur. Hac in re a Quesnelli critice omnino non abhorreo, idcirco tamen Norisianas conjecturas labare aut concidere minime inducor ut credam. Nam quae a Quesnello objiciuntur argumento dumtaxat esse possunt alterutrum illius epistolae exemplar aut vulnus quoddam esse passum, aut aliqua mantissa adauctum, quae quidem haud facile cognosci possunt, potissimum cum vetustissima [Col. 1090B] interciderint exemplaria, quorum subsidio purior et castigatior ea epistola in lucem prodiret.
1. Ne quidem eorum quidquam praetereamus quae ad Leonis contra Pelagianos gesta pertinerent, novissimo loco argumentis epistolae quartadecimae dumtaxat opus est insistamus, quam ad Januarium episcopum Aquileiensem scripsit. Sed in primis minime verendum est Januarium adamussim Leonis mandatis non obtemperavisse. Cumulatius enim in corripiendos Pelagianos clericos operam impendisse, ex ejus rescripto Leo intellexit. Quare, ad augendam magisque illius vigilis pastoris curam excitandam, S. pontifex eidem gratulatur quod ad custodiam gregis Christi pastoralem curam vigilanter exsequeretur, ne [Col. 1090C] lupi, qui sub specie ovium subintrarunt, bestiali saevitia simplices quosque dilacerarent; et non solum ipsi nulla correctione proficerent, sed etiam ea quae sunt sana corrumperent. Ejusmodi porro phrasi Pelagianos taxare et impetere S. pontificem voluisse, haud ambigendum est. Simili namque allegoria totidemque fere verbis, sextae epistolae primum caput orsus est, ut ipsi in praecedentibus annotavimus. Subdit deinde ad animae periculum pertinere, si 310 quisquam de his qui a nobis in haereticorum et schismaticorum sectam delapsus, et se utcumque haereticae communionis contagione macularit, resipiscens, in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. Cum autem hisce malis cuperet mederi, saluberrimas Januario regulas observandas praescripsit; videlicet, ut clerici Pelagiani juxta canonum constitutionem, omnem majoris promotionis spem amittant, sed in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati.
[Col. 1090D] 2. Postremis hisce verbis Quesnellus insistens, ista annotando subjecit: «Hanc exceptionem addit forte, attendens canones Africanos, cujus 27 collectionis Africanae legitur: Neque permittendum, ut rebaptizati ad clericatus gradum promoveantur. » Lepida annotatio suo quidem auctore digna. An ergo censendum apostolicam sedem in rebaptizatorum causis Africanos canones attendere voluisse aut potuisse? qui id fieri potuit, si jam diutius ab Africanis episcopis, rebaptizantium errore propugnato, schisma magnum horrendumque conflatum fuerat, quod nonnisi sub nova baptismi collatione homines, vel ex haeresi ad Ecclesiam venientes, vel ab haereticis baptizatos [Col. 1091A] reciperent? Sed eum errorem maxima sollicitudine apostolica sedes praecavere atque delere laborans, quemadmodum rebaptizantibus communicare detrectabat, ita nec ipsos rebaptizatos ad sacros clericales ordines promovere sinebat, ut a simili lubet ratiocinari. Clynici siquidem (hoc est qui baptizabantur in lecto), eodem saeculo, quamvis nullo sacrilegio ut rebaptizati labefactarentur, tamen per ecclesiasticam legem a Cornelio latam, ut ait Eusebius [Col. 1091D] Eusebius, lib. I Hist. Eccles., cap. 32. , a sacris altaris ministeriis arcebantur. Multo magis igitur hocce irregularitatis vitio seu impedimento obstringebantur qui iterata tinctione fuerint maculati, praesertim cum eo saeculo, sub Cornelio primum, tum sub Stephano, Romanis pontificibus, eadem rebaptizantium quaestio jam sopita, iterum tum apud Afros recruduerit.
3. Demus tamen nihil ab hisce duobus pontificibus fuisse definitum; quid inde? Dissimulabit forte Quesnellus quae Romana synodus sub Damaso papa sancitum ivit? Dolendum quidem est Acta illa ad nos [Col. 1091B] non pervenisse, sed supersunt illorum Patrum synodicae litterae, quibus per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores grassatos esse intelligimus, quos etsi Gratiani et Valentiniani imperatorum auctoritas expulisset, tamen ab expulsis Claudianus anno 363 fuerat ordinatus, et ad perturbandam Romam quasi episcopus destinatur [Col. 1091D] Epist. Rom. conc. ad Gratianum et Valentinianum, [Col. 1092D] tom. II Conc., pag. 1187 anno 378 exarata. . Cum itaque Romani concilii PP. ab utroque facinore abhorruerint, a rebaptizatione, videlicet, et a rebaptizatorum ordinationibus, qui fieri potuit ut jam in Romana Ecclesia irregularitatis leges in rebaptizatos non obtinuerint? Ex hoc uno profecto ariete prorsus cadit subdola Quesnelli annotatio, qua sensim vellet persuasum lectoribus apostolicam sedem quandoque aliarum Ecclesiarum factam pedissequam, ut leges, canones ab iis fuerit mutuata. Occasionem deinde arripere studet confingendi ex suo ingenio argumenta, quibus Romanae Ecclesiae adjudicare possit illum canonum codicem quem ipse altero tomo Leoninorum Operum publici juris fecit, [Col. 1091C] notis et dissertationibus adornatum. Sed animum denique impostor advertat, Romani concilii synodicam tum fuisse ad imperatores scriptam, quando de Africano 27 illo canone nondum fuerat excogitatum; illa enim referenda est in annum 378 et laudatus canon editus fuit in concilio quinto Carthaginensi anno 398 coacto. Verum si non Quesnellus his fidem adhibere vult, Basilio saltem subscribat, qui in epistola ad Amphilochium, cap, 47, 311 Romanam Ecclesiam in rebaptizatorum causis suos habuisse canones asseverat.
4. Sed jam ad Leonem revertamur, qui, antequam epistolam clauderet, Januario primo ob fidei vigorem gratulatur, tum alia nonnulla exsequenda suggerit, ob quae maximam contentionum tempestatem idem Quesnellus jam excitavit. Aquileiensi itaque episcopo S. Leo praecepit ut curam suam apostolicae sedis dispositionibus jungat et det operam ut circumspecte atque velociter impleantur quae ad totius Ecclesiae incolumitatem et laudabiliter suggesta sunt [Col. 1091D] atque ordinata. Censorium stylum hic Quesnellus stringit, gravius in libri auctorem invehens qui de episcopis canonice judicandis inscriptus est. «Miror (ait) supinitatem scriptoris duplici istius et quartae epistolae loco abutentis. Canones, inquit, de non promovendis ad superiorem clericatus gradum his qui ab haeresi ad communionem catholicam revertuntur pro universa ubique Ecclesia conditos fuisse testantur haec Leonis verba: det operam ut circumspecte. » Quia vero illius libri auctor subjecerat: «Nec inter Nicaenos canones ejusmodi numerantur, nec in toto Justelli codice reperiuntur; erant igitur praeter Nicaena decreta alia quaedam, quibus et Januarium astringi volebat S. Leo, quaeque universae Ecclesiae in disceptandis rebus ecclesiasticis in usu [Col. 1092A] erant.» Quia haec, inquam, laudatus auctor subjecerat, idcirco Quesnellus inclementius eum impetens, haec addit: «Quaenam haec hominis oscitantia, ut de canonibus verba haec interpretari voluerit. Nonne sole meridiano clarius est legenti ea, quae laudabiliter suggesta esse dicuntur de litteris vigore fidei plenis, quas scripserat Januarius, ad S. Leonem esse intelligenda; quae vero salubriter ordinata, de hoc ipso S. Leonis rescripto quo canonum constitutiones praecipit custodiri?» Cum igitur Quesnellus hisce verbis laudati libri auctorem insectatur, quamplurima alia simul congerens, ut Leonis verba in alienum sensum distorqueat, longius a propositae quaestionis scopo abscedit. Nec enim vetustissimam Ecclesiae consuetudinem, nec ejus canones pro recipiendis haereticis poenitentibus recensuit, aut patefecit. Sed nostrum Leonem de particulari aliqua dispositione, seu lege ab ipso lata pro recipiendis in Ecclesia clericis ex haeresi Pelagiana redeuntibus, agere, ejus phrasis et scribendi ratio praecipue produnt.
[Col. 1092B] 5. Nam quamvis ea de re S. pontificis aevo multae canonum sanctiones editae fuerint, harum nulla tamen (si isthanc Leonis epistolam excipiamus) ejusmodi clericis majoris promotionis spem propterea ademit. Quare merito Quesnellum incassum conatum arbitramur, cum eam legem ex octavo Nicaeni primi concilii canone deduci posse asseveravit. Nihil enim in eo canone offendimus quod ad perpetuum hocce irregularitatis vitium pertinere videatur, vel praesentem hanc controversiam possit dirimere. Ibidem enim solummodo sermo occurrit de haereticorum Catharorum reconciliatione, in quos lenitatem esse adhibendam sancta synodus definivit, ne horum clerici e propriis gradibus dejecti, atque inter laicos stantes, laicorum communione donarentur, quemadmodum cum aliarum haereseon sectatoribus Ecclesia facere consuevit. Si igitur praeter id indulgentiae vel lenitatis genus, nihil aliud continent et praeseferunt [Col. 1092C] ista verba: De his qui se Catharos, id est puros nominant, si aliquando ad Catholicam et Apostolicam Ecclesiam redierint, visum est sanctae et magnae synodo ut, accepta manuum impositione, sic in clero permaneant, minime unum atque idem erit non e proprio gradu dejici, et nulla prorsus ratione ad superiores ordines umquam promoveri posse. Postremum hoc S. Leo in epistola de qua agimus definivit; ita ut perpetuo irregularitatis vinculo hos clericos in praecedentis haereseos poenam obstrictos voluerit. Sed Nicaeni 312 PP. dumtaxat Catharis indulgentes, ut in ordinibus permanerent decreverunt. Quae duo valde inter se diversa, si secum reputasset Quesnellus, nusquam tam libere Leonis verba octavo canone Nicaenae generalis synodi concinere scripsisset. Nihil profecto canon habet quod Leoninis hisce sanctionibus responderet, nihil refert de perpetua in suscepto ordine stabilitate; nihil denique de majoris promotionis sublata spe, quae omnia Leonis dispositionibus, ad totius Ecclesiae incolumitatem, et laudabiliter [Col. 1092D] suggesta, et salubriter ordinata fuerunt.
6. Ut tandem sancti pontificis dispositiones innotescant, ejus verba subjicimus: Circa quos etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno beneficio habeant, si, adempta sibi omni spe promotionis, in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant. Perperam omnino deinde ratiocinatur Quesnellus, asserens Leonis aevo solum Nicaenum octavum canonem exstitisse pro recipiendis in suis ordinibus clericis ex haeresi ad Ecclesiam redeuntibus, idcirco ad illum S. pontificem respexisse. Ita loqui profecto hominem omnigenam ecclesiasticae disciplinae notitiam jactantem nimis dedecet. Etenim quae ea in quaestione a conciliis et Patribus ante Leonis pontificatum sancita fuere, veluti in uno corpore [Col. 1093A] Nicaeni secundi concilii Patres anno 787 congesserunt.
7. In priori quippe hujus synodi actione, cum de recipiendis haereticis poenitentibus ageretur, nihil prorsus inconsultis veteribus Ecclesiae monumentis fuit stabilitum. Propterea Joannes presbyter et monachus, Antiochenae sedis legatus, ut eam controversiam e medio tolleret, sacro conventui suggessit: Multorum ore celebratum est (persancte pater) (Tarasium patriarcham praesertim alloquitur) quo pacto oporteat eos recipere qui ex haeresi revertuntur. Ob id, (ait idem Joannes) suademus ut sacra synodus libros sanctorum Patrum inpraesentiarum afferri jubeat, quo cognoscamus et consideremus quaenam in recipiendis certa ratio conservari debeat. Tum libros afferri jussum est [Col. 1093D] Tom. VIII Concil. pag. 1325. . Quorum lectionem minime ab octavo Nicaeni concilii canone Constantinus, patriarchatus illius sedis notarius, sed a quinquagesimo tertio apostolorum orsus est, cujus antiquior interpretatio haec est: Si quis presbyter eum qui a peccato convertitur, non [Col. 1093B] receperit, sed rejicit, deponitur. Siquidem Christum offendit, qui gaudium in coelo super peccatorem resipiscentem oboriri dixit. Cum autem ejusmodi canon, ad omnium generatim poenitentium haereticorum indulgentiam extenderet, sive laici, sive clerici forent, a Tarasio statim fuit inquisitum: Est et alter canon ea de re? Tum Constantinus notarius octavum Nicaeni primi concilii canonem mox recitavit. Sed nec hunc ad nuper exortam Agiomarchorum haeresim conferre Theodorus Catanae, in Siciliae provincia episcopus, cum contendisset, ejusdem Tarasii jussu de aliis canonibus sciscitatum est. Quare idem notarius sacrae et oecumenicae Ephesinae synodi canonem tertium legit: Si qui in qualibet civitate clericorum a Nestorio, quique illud dogma sequuntur, prohibiti sunt, ut minus recte senserint, hos, ut gradum proprium recuperent, justum censuimus. Post haec adhuc suspensi haerebant Patres, num recipiendi essent in sacrum ordinem qui ex haeresi revertuntur. Propterea [Col. 1093C] Stephanus monachus de eo argumento divi Basilii epistolas in manibus gestans, quae in priori ad Amphilochium epistola de Encratitis scripserat lecta fuere, tum alia ad Evaisenos, et quae magis ad rem nostram conferunt, epistolae ad Occidentis episcopos excerptae subjecerunt, in quibus de Eustathio Sebasteno edidit sermonem. Is etenim in Arianam haeresim pluries prolapsus, et Hermogeni episcopo illum accusanti, et de perverso dogmate reprehendenti, sanioris fidei confessionem tradidit, atque ita manus impositionem ab eo nactus, postquam ille dormivit, denuo ad Arianorum 313 partes defecit. Sed e Constantinopoli expulsus, et Sebastem reversus, defensionem attulit, et impiam suam callide celans sententiam, verbaque non iniqua, sed quae recta sapere videbantur praetexens, episcopatum facile consecutus est. Cujus quidem pravae simulationis, cum plurima alia exempla occurrerent, quae recensere lectoris animum gravarent, idcirco dumtaxat rogamus qui fieri potuerit irregularitatis impedimentum [Col. 1093D] de quo agimus octavo illo Nicaeno canone fuisse definitum? An Eustathii ordinatio diu post Nicaenum concilium non contigit? illa quippe saltem in annum 376 rejici debet, qui a concilio Nicaeno 51 est. Non igitur in octavo illo Nicaeno canone actum est de majori promotione clericis ad Ecclesiam redeuntibus deneganda; sed ea dumtaxat fuere sancita quae ad eorum receptionem et reconciliationis modum, per manuum impositionem servandum, pertinere videbantur.
8. Huic pariter ecclesiasticae disciplinae concinit et illa definitio contra impios Messalianos, seu Euchitas, in tertia oecumenica synodo habita, quam in secundo eodem Nicaeno concilio Stephanus diaconus recitavit, cujus postrema verba nostris hisce elucubrationibus majus robur adiiciunt: Placuit omnibus [Col. 1094A] nobis . . . quod si autem aliquis illud ipsum dogma fuerit exsecratus, si quidem clericus exstiterit, in ea ordinatione permaneat; si vero laicus, in Ecclesiae communionem recipiatur. Qua in re illud maxime est animadvertendum laudati tertii oecumenici concilii Patres servare voluisse, quae in Alexandrina synodo anno 362 definita fuere, cum de episcopis apostatis recipiendis sub S. Liberio papa agebatur.
9. Haec omnia quidem in medium adducta cumulatissime praeseferunt canonicam Ecclesiae praxim ante Leonis aevum servatam in haereticis recipiendis. Sed uberiora adhuc monumenta nobis eadem septima oecumenica synodus suppetiit, cum ex divi Cyrilli et Athanasii Operibus deprompta, tum in Ecclesiasticis Rufini Aquileiensis et Socratis Historiis reperta, quae mire rem nostram, et Quesnellum ipsum in his expendendis allucinatione laborasse, evidenti ratione manifestant. Interim autem cum ex tot tantorumque testimoniorum serie habeamus duas illas inter sese maxime differre quaestiones, videlicet: An haeretici [Col. 1094B] ad Ecclesiam redeuntes in suis ordinibus, quin exauctorati dejicerentur, essent recipiendi; et an, lenitate obtenta, in susceptis ordinibus permanentes impedimento perpetuo essent irretiti ne ad superiores ordines possent ascendere; jam Leonis scopus, jussio atque decretum prodita sunt, quibus haud dubie, si Januarius non obtemperavisset, sancti pontificis animum vehementer commovisset, ad aliquam ei ecclesiasticam poenam inurendam, quemadmodum postrema illius epistolae verba produnt. Non autem dubitet (ait) dilectio tua, nos, si, quod non arbitramur, neglecta fuerint quae pro custodia canonum et fidei integritate decernimus, vehementius commovendos, quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum necessariam dissimulant adhibere medicinam.
10. Extra jocum autem ad haec advertat annotator Quesnellus, secumque reputet, an quilibet episcopus [Col. 1094C] in iis quae ad totius Ecclesiae incolumitatem pertinent, gravissimis hujusmodi verbis, auctoritatis atque jurisdictionis vigore plenis, alios totius Christiani orbis episcopos consueverit compellare, quemadmodum ipse nimis licenter asserere ausus est. Possunt utique aliarum Ecclesiarum episcopi scribere, suggerere, pertractare, inquirere ea omnia quae totius Ecclesiae utilitati prodesse possunt. Aliquod autem definire atque statuere in ipsius Christianae reipublicae commune bonum, solis Romanis pontificibus extra generales synodos divinitus dumtaxat concessum est, ut in hac caeterisque nostris dissertationibus comprobatum est.
314 11. De Januarii autem gestis nihil profecto scimus; sed operae pretium est arbitrari omnia Leonis mandata atque decreta ita circumspecte et velociter fuisse ab eodem exsecutioni demandata, ut nefaria illa Pelagianorum soboles, quae in illius provinciae clericis potissimum grassabatur, pene deleta, et ad exitium fuerit perducta. Nullum enim post hanc [Col. 1094D] (quod sciamus) Leonem inter et Januarium epistolarum intercessit commercium. Temporum quoque injuria Januarii ad Leonem relatio intercidit, atque apud suppares scriptores de rebus ibidem gestis, tam altum servatur silentium, ut nulla gestorum mentio habeatur. Exstat denique tamen alia S. Leonis epistola ad Nicetam Aquileiensem Januarii successorem, anno 458 scripta [Col. 1094D] Epist. 129 ad Nicetam Aquileiensem. , quo quidem tempore nullas prorsus Pelagianae sobolis ea in provincia exstitisse reliquias, commode et rationabili ducti ratione conjicere possumus. In ea enim noster pontifex apostolicae sedis auctoritate septem sibi propositis consultationibus occurrit, atque Nicetae Aquileiensi praescribit quidve iis maxime afflictis temporibus medicinae adhiberi oporteret, ut vulnera quae hostilitatis adversitate religioni illata erant, sanarentur. Has [Col. 1095A] autem consultationes, cum ad Pelagianorum mores, dogmata et historiam minime pertineant, ne extra scenam canere videamur, in praesentia praetermittimus, sermonem tamen de iisdem habituri, cum ecclesiasticam illius aevi disciplinam nostris animadversionibus adornabimus.
12. Potius interim nos gratulari oportet tam divinum S. Leonis Magni studium in Pelagianis evertendis, horumque errores abolendos, optatum finem obtinuisse. De qua re, ut certiores essemus, nisi sumus omnia antiquitatis monumenta percurrere; eorum videlicet, qui quinto et sexto Ecclesiae saeculo floruerunt, nec alicubi de Pelagiana haeresi, veluti tum gliscente, mentionem fieri offendimus. Hanc autem nostram conjecturam confirmat, nostramque simul gratulationem adauget, epistola prima Joannis papae IV ad episcopos et presbyteros Scotiae directa, quam refert etiam Beda lib. II Historiae Anglorum cap. 19. In ea enim summus pontifex cum Rom. clero duas discutit quaestiones, quas ei Scotiae clerus [Col. 1095B] proposuerat: altera de Paschate, altera de Pelagianis eo in regno reviviscentibus. De his namque ita Rom. pontifex Joannes IV scribit: Exposita autem ratione Paschalis observantiae, ita de Pelagianis in eadem epistola subdunt; et hoc quoque cognovimus, quod virus Pelagianae haereseos apud vos denuo reviviscit, quod omnino hortamur, ut a vestris mentibus hujusmodi venenatum superstitionis facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque exsecranda haeresis damnata est, latere vos non debet, quia non solum per istos ducentos annos abolita, sed et quotidie a nobis perpetuo anathemate sepulta [Col. 1095B] Exstat tom. VI Concil. pag. 1509. . His autem verbis si quis insistere [Col. 1096A] voluerit, nostram conjecturam robur accipere haud inficiabitur. Nam Joannes papa IV, septimo Ecclesiae currente saeculo, anno videlicet sexcentesimo quadragesimo, supremum catholicae societatis clavum obtinuit, Severino summo pontifice jam vita functo. A quo anno si bis centum annos subducamus, quemadmodum Joannis papae testimonium praesefert, jam superest quadringentesimus quadragesimus Christi annus, in quo S. Leo Magnus Romanae Ecclesiae pontifex renuntiatus est, ut ex Romanorum pontificum tabulis intelligitur. Eo autem anno, sexcentesimo nimirum quadragesimo, Joannem papam IV ad Scotorum quaesita respondisse, sine ulla prorsus animi haesitatione affirmandum est. Nam quamvis laudata epistola temporaria careat nota, tale tamen praesefert exordium, ut inde conjiciamus quod, vix assumpto ad Romanum pontificatum Joanne, Scotorum votis S. P. annuere voluerit, qui jam ad Severinum praedecessorem suas consultationes et quaesita direxerant, quorum perlatores Urbem non attigerunt, [Col. 1096B] nisi 315 post ejusdem Severini interitum. Id plane produnt ea verba quibus Joannes suam epistolam orsus est: Scripta quae perlatores ad san. mem. Severinum papam adduxerunt, eo de hac luce migrante, reciproca responsa ad ea quae postulata fuerant . . . Jam vero tandem has similesque alias conjecturas praetermittentes, manum de praesenti tabula tollere deliberamus, alia quamplurima majoris momenti in sequentibus praestaturi, cum tandem pro nostrarum Exercitationum coronide, de Eutychetis rebus verba statim faciendi consilium habeamus.
De haeresi et historia Eutychiana
Sanctus Leo Magnus strenuus catholicae fidei propugnator, jugulatis jam Priscillianistis, clandestinis, ut ait etiam Quesnellus, Manichaeorum motibus peremptis, et reportato tandem de Pelagianismo per Italiae provincias gliscente singulari triumpho, ad majora progredi cogitur, fortiter feliciterque pugnaturus contra Eutychianos, qui, tamquam novi recentesque hostes ex Oriente prodeuntes, Christi Domini incarnationem oppugnabant. Haec autem haeresis, quae ab uno monacho Constantinopolitani monasterii archimandrita, Eutyche appellato, exordia et nomen accepit, ita trium annorum spatio S. pontificis animum occupavit, ut omnem operam et laborem ad eam funditus delendam impendere debuerit; tum etiam gravissima studia adhibere ad reparanda episcoporum et Ecclesiarum jura a factiosis viris summa injuria violata et abolita. Nequidquam recenseam de ejusdem gravi prudentia qua usus est ad eludenda [Col. 1095D] arbitria et eorum libidinem qui sacrorum canonum regulis contemptis, saeculi dumtaxat potestate, nutu et imperio, violenter sacros orthodoxosque pastores e suis sedibus exturbarunt, vel variis poenarum generibus exagitarunt. In quibus muneribus fungendis, quemadmodum animi ejus fortitudo, sapientia summaque prudentia coruscant, ita eminet suprema illa et universa potestas Romanis pontificibus divinitus [Col. 1096C] concessa, pro omnium fidei et Ecclesiarum negotiis cognoscendis et judicandis. A qua quidem speciali praerogativa et privilegio cum haereticos aliosque invidos homines non tantum semper abhorruisse non lateat, verum etiam illam oppugnare et ad exitium perducere nisos fuisse intelligamus, ea videlicet ratione ducti, ut aliorum episcoporum jura ultra debitos limites extendant; magisque synodorum auctoritatem pro arbitrio prolatent, sensim apostolicae sedis dignitatem potestatemque angustis limitibus restringentes; tamen incassum eos laborare conspicimus, si jam, praejudicatis vulgi opinionibus sepositis, rerum omnium veritatem, cum ex conciliorum gestis, tum ex S. pontificis scriptis quae supersunt dumtaxat haurire deliberabimus. Nec enim nostrum sermonem ab his rebus abstinere duximus, quod Paschasius Quesnellus vitam et res a S. Leone gestas cumulatissime descripserit, et fateatur: «Pontificiae dignitati majori quam quisque alius reverentia ad volvot ego.» Subdole id enim affirmavit. Nam nihil eorum [Col. 1096D] praetermisit quae judiciorum 317 novitates in Ecclesia deferrent, veteremque formam et sacrae hierarchiae rationem in Scripturis laudatam depellerent. Cujus quidem Quesnellianae artis exempla infinita propemodum et in isto meae concertationis vestibulo subjicere possem, si importune lectoribus negotium facessere non vererer. Potissimum cum, praeter honoris primatum, nihil prorsus eidem adjudicet, nisi [Col. 1097A] in Romanum episcopatum jurisdictionem, hancque etiam dependentem ab aliis episcopis quos Romano Occidentalium concilio interesse oportebat. Ego igitur qui ab ineunte aetate veritatis studio incensus sum, quamque nonnisi ex purissimis fontibus haurire, aliorumque animos, quorum institutionibus vacare mihi fuerat commissum, imbibere vehementer desideravi, non sine gravi fastidio ad haec animadvertebam. Mecum reputans, non alium sibi scopum in similibus dissertationibus assumpsisse Quesnellum quam incautos parumque in ecclesiastica historia versatos homines ad suas partes trahere, eosque variis illiciis constringere, ut sensim a debita erga apostolicam sedem veneratione, obsequio et obedientia deficiant [Col. 1097D] Paschasius Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis Magni, diss. 1 de Vita et Rebus gestis S. L. PP., pag. mihi 147. . Siquidem doctrinae novitas, quae cupiditatem hominibus injicit, tantam vim hoc nostro aevo fere apud quascumque nationes obtinuit, ut sine ullo prorsus sincerae veritatis delectu et amore iis animus despondeatur quae majorum nostrorum instituta et praecepta tradita evertere valent. In hujus [Col. 1097B] nostri saeculi viros qui sibi eruditorum nomen vindicare amant Apostoli illud dictum quadrare mihi videtur [Col. 1098D] Epist. II ad Timoth. cap. IV. : Veniet enim tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus, a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur. Et fabulosa quidem Quesnellum confinxisse in Eutychetis historia rebusque a M. Leone gestis, quis poterit inficiari? Qui episcopalem dignitatem, omnibus episcopis communem cum jurisdictione confundens, ultro fatetur, quam in uno veneratur, in caeteris calcari nolle, contendens ex veteri instituto non haberi tam Eutychetem quam Flavianum de fidei dogmatibus altercantes legitimum et praecipuum judicem controversiarum habuisse Romanum pontificem, ad quem tam actor quam reus sponte cucurrerunt sua jura prosecuturi [Col. 1098D] Baronius, ad annum 449, num. 5. . Quibus eminentissimi cardinalis Baronii verbis occurrens laudatus Quesnellus, subdole subjicit: «Ultro agnovimus Romanum pontificem [Col. 1097C] pro legitimo, ac, si cum singulis episcopis comparetur, pro praecipuo controversiarum ecclesiasticarum judice: sed quis propterea ferat Flavianum, quem et sedis praerogativa, et sanctimonia singularis, et fidei constantia ad martyrium usque perseverans, tantopere commendare debuerant, cum rebelli, imperito, obscuro ac malae frugis monacho componi, committique exauctoratum presbyterum cum suo ac sanctae sedis episcopo, judicem cum reo, et utrumque veluti de communi dividendo altercantem coram Leone sisti, quasi de incerto causae exitu dimicaturum. Absit tanta a sacratissimo episcoporum coetu injuria.» Quid igitur? Propugnatne Quesnellus supremam Romanorum pontificum judiciariam potestatem, quam Scripturarum testimonia indicant, quamque veterum traditio et praxis ipsis asseruit? Fallit quidem. Nam Romanum pontificem praecipuum et legitimum Ecclesiae controversiarum eo sensu dumtaxat appellat, facta nimirum cum singulis episcopis in suis sedibus existentibus comparatione. [Col. 1097D] Volens forte indicare, nullum R. P. judicium firmum et ratum habendum, quod aliorum episcoporum in synodis coactorum suffragio non adjuvetur atque probetur. Quam cantilenam millies ipse Quesnellus suis in scriptis explicavit. Praeterea si injuriosum esset sacratissimo episcoporum coetui ut reorum subditorum causae semel in provinciis judicatae pontificia auctoritate iterum 318 recognoscerentur, ut ipse fabulatur, jam impune innocentes a metropolitis caeterisque provinciarum suffraganeis episcopis possent vexari, deprimi et gradibus deponi, nec in ecclesiastica hierarchia judex haberetur qui graviores injurias et persecutionibus confectos posset ulcisci. Cum itaque nulli causa justa esse possit, qui [Col. 1098A] contra Ecclesiam matrem arma arripere ausus est, facile in spem adduci potui ut annotatis et rejectis in praecedentibus libris omnibus praecipue Beausobrianis et Quesnellianis nugis atque commentis, id pariter divino opitulante numine praestare possim ad Eutychianam conscribendam historiam manum admovendo.
1. Eutychetis causa, anno Christi Domini 448, cum Zenon et Posthumianus consulatum agebant, publico et solemni Ecclesiae Constantinopolitanae judicio cognita fuit. Cum videlicet sexto idus Novembris, ibidem triginta illius metropolis episcopis, ad dirimendam litem Florentium inter Sardorum episcopum et Joannem Cossinumque ejusdem Lydiae provinciae [Col. 1098B] episcopos exortam, in unum coeuntibus, Eusebius Dorylaei in Phrygia episcopus quosdam libellos, Eutychetis blasphemias continentes, sacro coetui obtulit. Constantinopolitano monasterio tamquam presbyter et archimandrita praeerat Eutyches, qui exterius sanctimoniam et pietatem profiteri simulans, pravis imbutus doctrinis, fide et monachali instituto abutebatur, Ecclesiae solidissima fundamenta evertere conatus, utramque naturam in Christo post unitionem commiscendo, atque ex duabus unam tantum factam fuisse fabulando. Hos errores primo inter privatos sui monasterii parietes docebat, eos monachis insinuando. Tum audacior factus, ob principum et magnatum favorem, cum amicis novarum rerum amatoribus communicavit; ita ut comperta ejusmodi nequitia ab eodem Eusebio Dorylaei episcopo, cujus cum Eutyche amicitia intercedebat, pluries eum amice corrigere curavit, sed tempus et operam perdere intelligens, illum ad Flavianum in concilium [Col. 1098C] accusavit, ne pestifera haec haeresis in dies majores vires acquireret.
2. Factis igitur ab Eusebio canonicae accusationis libellis, illos obtulit concilio Constantinopolitano, cui et ipse intererat, conjurans eos relegi et inseri monumentis Actorum. Patres autem audientes quae in libellis continebantur, eumdem Eusebium semel iterumque rogarunt ut ipse Eutychetis monasterium adiret, atque ad majores commotiones praecavendas, haeretico resipisci suaderet, blasphemias in quas eruperat sincero corde exsecrando. At accusator hisce PP. et Flaviani potissimum suasionibus non acquievit, quod frequentius hac de causa irritis conatibus ad monasterium perrexerat. Ne itaque haereseos crimen inultum maneret, neve inaudita altera parte ad judicium procederetur, mittendos esse Joannem presbyterum et Andream diaconum decretum est; qui ad monasterium proficiscentes, lecto libello Eutycheti, eidemque dato exemplari, una cum accusatoris nomine, denuntiarent esse ad concilium vocatum, [Col. 1098D] ut sese purgaret. Ipse tamen occurrere et satisfacere penitus abnegavit, dicens hoc sibi esse decretum et definitione quadam ab initio teneri, ut nusquam alibi a sua fraternitate egrediatur, quodammodo enim tamquam in sepulcro degere in monasterio. Sibi quoque Eusebium Dorylaei esse suspectum, 319 nec legitimi accusatoris partes subire contendit: qui (ut ait), tamquam inimicus jam dudum existens, detractionis et injuriae causa hanc accusationem adversus eum confecerit. Tandem fassus est Eutyches ipse se paratum fore consentire et subscribere expositioni SS. PP. qui in Nicaeno et Ephesino conciliis definierunt, et velle solas Scripturas scrutari, tamquam PP. expositionibus firmiores. Et propterea [Col. 1099A] post Incarnationem Dei Verbi (hoc est post Nativitatem Domini nostri Jesu Christi) unam naturam adorare, et hanc Dei incarnati et inhumanati. Quas propositiones ex quodam libro perlegebat. Hac ergo relatione a PP. audita, eaque ab Athanasio, Basilii Seleuciensis diacono, qui tamquam testis aderat, confirmata, eodem Eusebio Dorylaei efflagitante, secundo juxta juris regulas Eutyches ad concilium venire vocatur, missa ad eum per Mamam et Theophilum presbyteros citationis schedula, in qua ad concilium venire sine mora eidem praecipiebatur: ne, subterfugiens, aiebat, in faciem convinci, subjaceret divinarum regularum severitati. Nec enim (addebant) rationalis est satisfactio dicere te decrevisse non procedere de monasterio [Col. 1099D] Actio. 3 Constantinop. concil. Chalced. relecta exstat, tom. IV Concil. pag. mihi 974. . Interim cum novi legati proficiscebantur, Eusebius, exsurgens in medio, dixit sibi certo esse nuntiatum Eutychetem susquedeque omnia vertere, volumen per monasteria dirigere, monachos ad seditionem excitare, ad quas turbas atque tumultus certo certius cognoscendos interpellari petiit [Col. 1099B] Abrahamium presbyterum Martyrii Constantinopolitani, quod est in septimo (hoc est in suburbio ) [Col. 1099D] Septimum vocabant suburbium Constantinopolis, ut Labbeus et Surius ex Procopio annotarunt. Locus autem Procopii est in capite quarto de aedificiis Justiniani. Vide (aiunt Conciliorum collectores) quae de septimo, sive hebdomo dixit vir stupendae et [Col. 1100D] multifariae eruditionis Carolus Dufresnius Cangius in Constantinopoli Christiana, lib. II, cap. 5 et 16, § 44. . Dum itaque ad rerum veritatem magis explorandam diaconi atque presbyteri ad varia monasteria mitterentur, ut diligentius inquirerent an a monachis subscriptiones pravis suis dictis consonas Eutyches extorsisset, jam Mamas et Theophilus ad concilium reversi sunt, nuntiantes monachos sibi obvios ad portas Eutychiani monasterii habuisse, dicentes archimandritam aegrotare, neminemque posse videre. Qui tandem, novi adventus causa cognita, post varias contentiones, concilii legatos ad Eutychetem adduxerunt. Is ergo; vix visa atque lecta citationis schedula, respondit infirmitatis atque senectutis praetextu se definitum habuisse non egredi e monasterio.
3. Tertio Eutychetem esse in jus vocandum PP. deliberarunt, ut canonum regulae apprime servarentur. Propterea accitis Memnone, sacrorum vasorum custode, Epiphanio et Germano diaconis, novam schedulam [Col. 1099C] ad accusatum Eutychetem miserunt. Veritus tamen is ne tamquam contumax haberetur, neve in eum absentem concilium sententiam proferret, PP. illudere nisus est, misso quodam Abrahamio, cum aliis duobus monachis, qui pro eo excusationes facerent et, si fas esset, pro ipso in jus venientes, objectis responderent. Flavianus hos perhumaniter excipi voluit: sed horum petitionem statim rejecit, dicendo non posse ipsos Eutychetis causam ibidem agere, quia possibile non est altero accusato pro eo alterum dicere. Multa tamen et varia Abrahamium archimandritam concilii PP. dixisse, ut quadam miseratione erga Eutychetem flecterentur, quaeque nulla ratione a sacro illo episcoporum coetu probata fuerunt, jam ex Conciliorum collectione exploratum est [Col. 1100D] Actione 4 Constantinopolitani concilii, quae habita fuit feria 3, id est 16 Novembris. .
4. Quemadmodum ergo tertiam vocationis schedulam a Memnone et duobus aliis diaconis exhibitam Eutyches exceperit, disserendum est. Accepta itaque charta atque lecta, dixit se misisse presbyterum et [Col. 1099D] archimandritam Abrahamium ad Flavianum archiepiscopum et ad concilium, 320 ut ex persona sua consentirent omnibus, quae dicta sunt a SS. PP. in Nicaea et Epheso congregatis, et omnibus quae a beato Cyrillo fuerant conscripta. Ad consuetam deinde excusationem confugit, addendo infirmitate detineri, et propterea Abrahamium archimandritam misisse. Quam excusationem, cum ferventius Memnon refelleret, dicendo, quia debes pervenire, et praesentare te in sancta synodo, et satisfacere his quibus impeteris, [Col. 1100A] ipse se perstrictum cognoscens, demum subjecit: quia exspecto papam Abrahamium, forte exorabit Dominum et sanctam synodum. Non abscedere e monasterio, donec Abrahamius reverteretur, secum et cum Eutychete Memnon consulebat. Sed Eutyches sibi gratius fore respondit, potius supplicari Domino archiepiscopo Flaviano, et sanctae synodo, quatenus inducias praesentis septimanae tribuerent; et secunda feria, volente Deo ingredior, et satisfacio Domino et sanctae synodo. Dum haec Eutychetem inter et laudatos synodi legatos agitabantur, Patres in sexta concilii sessione detinebantur [Col. 1100D] Actio 5 et 6 Constantinopolitani concilii, tom. IV Concil. pag. 999. , eorum relationes audientes quos ad varia monasteria direxerant, quid, qualiave Eutyches molitus fuerat ad turbas in monachos excitandas, eosque seducendos, ut pravis suis dictis subscriberent. Eusebius Eutychetis accusator fassus est se compertum habere Mamam atque Theophilum, qui alteram vocationis schedulam ad Eutychetem detulere, multa ex haeretico homine audivisse, quae sub fide monimentorum non sunt professi. Quare si [Col. 1100B] manifesta fierent comprobatio certa habetur de laesa Eutychetis fide. Hos ergo vocari Eusebius petiit, ut cum jurejurando supra Evangeliorum codices quod audierunt narrarent. Aderat tum solus Theophilus. Nam Mamas nondum ut sessioni assisteret venerat. Rogatus itaque Theophilus, sincere confessus est quod accepit Eutyches alterum commonitorium, quo in jus vocabatur, coepit velle disputare, praesente Narsete presbytero, Maximo archimandrita, aliisque monachis. Dicebat enim: In qua scriptura habentur duae naturae? Deinde vero quis sanctorum Patrum exposuit Deum Verbum habere duas naturas? Quibus interrogationibus Mamas occurrebat, respondens nec in Scripturis tantum haberi. At Eutyches: in sanctorum Patrum expositionibus vocabulum illud non jacere. Pari ratione duas a SS. PP. naturas praedicari Mamas constanter propugnabat, cum filius ex Maria natus perfectus Deus et perfectus homo debeat appellari. Quod argumentum Mamas sequenti propositione clausit: Quid ergo prohibet nos [Col. 1100C] dicere ex duabus naturis unum Filium? At Eutyches, quamvis hisce dictis perstringeretur, pervicacius negavit posse assentiri; malens potius depositioni aut cuicumque alii subesse malo et incommodo, quam duas in Christo post unitionem confiteri naturas. Quare autem in praecedenti sessione non narraverint Mamas et Theophilus tum Flavianus sciscitatus est. Cui Theophilus reposuit: Scit vestra sanctitas quia non pro hac causa directi sumus, sed tantummodo vocare presbyterum Eutychen. Propter quod minime interrogati, superfluum putavimus haec dicere, de quibus mandatum non habuimus. Adveniente postea Mama, praecedentibus dictis fidem accrevit.
5. Absoluto interim induciarum tempore quod Eutyches petierat ut in jus veniret, iterum vigesima prima die Novembris PP. ad septimam sessionem convenerunt. Et cum a pluribus, mandante Flaviano, per ecclesiam, tum circa ecclesiam perquisitum fuisset, an Eutyches advenisset, et nullibi hunc reperiissent, tandem Joannes presbyter nuntiavit magna multitudine [Col. 1100D] militum, monachorum et praefectionarum apparitorum praetorio circumseptum, qui eum ad concilium ingredi permittere recusabant, nisi prius facta promissione PP. restituturos ejus personam. Magnus quoque Silentiarius ab imperatore missus, et ipse concilium ingredi exoptabat. 321 Potestate itaque huic facta ut concilium ingrederetur, statim ab imperatore mandata quaedam scripto consignata accepisse sacro coetui indicanda testabatur. Quarum summa illa erat, de Ecclesiarum pace sollicitudinem habere, et de [Col. 1101A] custodienda fide, quae in Nicaena et Ephesina synodis fuerat stabilita. Qua de causa Florentium virum fidelem et testimoniis probatum in recta fide volebat interesse illius synodi audientiae. Tum imperatori multos annos acclamatum est, et gratias eidem habuerunt. Postea in medium prosilientes Eusebius Dorylaei accusator et Eutyches, hujus causa ad exitum perducta est, et lectis S. Cyrilli epistolis ad Orientales conscriptis, cum Aetius lector ad eam partem pervenit, in qua dicitur Jesum Christum perfectum esse Deum, et perfectum hominem, de Maria Virgine secundum humanitatem natum, Patri secundum Divinitatem consubstantialem, nobis vero secundum humanitatem, et reliqua quae sequuntur, statim Eusebius dixit Eutychen his haud assentiri. Cujus quippe rei veritas ut sine ulla ambiguitatis specie vel falsitatis suspicione innotesceret, ad ea quae jam in Actis descripta erant provocatum est. Deinde vero pluries Eutychen interrogarunt, et illius [Col. 1101B] publicam confessionem excipientes, plene intellexerunt eum novum haereticumque dogma contra incarnationis Domini nostri Jesu Christi mysterium tueri, et pervicacius propugnare, non absimilem quidem a Valentini et Apollinaris erroribus et perversitate, idcirco lacrymantes et gementes perfectam ejus perditionem, omni ecclesiastico gradu, monasterii primatu et communione eum privarunt [Col. 1101D] Sententia in Eutychen a concilii Constantinopolitani PP. lata: «Decernimus per Dominum nostrum Jesum Christum ab eo blasphematum, eum extraneum esse ab omni officio sacerdotali, et a nostra communione, et primatu monasterii; scientibus hoc omnibus qui postea colloquentur ei, et ad eum convenerint, quoniam et ipsi erunt rei poenae excommunicationis, ut qui non declinaverint confabulationes ejus.» Act. Constant. Conc. tom. IV pag. 1022. . Haec autem Eutychianae haereseos initia fuisse, hanc judicii formam religiosius secundum canonum regulas concilii Constantinopolitani PP. servasse, nullatenus dubitandum est; quae nos quidem paulo fusius ex Actis quae supersunt descripsimus. Quamvis revera id nobis minime opus fuisset, cum doctissimus et eminentissimus cardinalis Baronius summa eruditione qua pollebat majori et accuratiori studio omnia recensuit quae hactenus de concilio Constantinopolitano et Eutychianae haereseos exordiis narravimus [Col. 1101D] Baronius, tom. VI, ad Christi annum 488. . Ad reliqua igitur gradum faciamus.
1. Absoluta jam Constantinopolitana prima synodo, in qua damnatis Eutychetis erroribus, horumque auctore sacerdotali officio et archimadritae praefectura privato, latae in eum sententiae summa in aliis atque aliis Constantinopolitanae urbis publicis locis promulgata est [Col. 1101D] Liberatus diaconus, in Breviario, cap. 11. ; ut videlicet monachis aliisque catholicis viris scripto commonitorio innotesceret, in posterum haudquaquam cum haeretico et contumaci 322 homine communicare. Quia vero de fidei causa agebatur, Flavianus, ne suis partibus deesset, nulla prorsus mora interposita, summo pontifici [Col. 1101D] Leoni litteras dedit, simulque rerum omnium gestarum seriem ad eumdem direxit. Hujus rei testis fidelissimus imprimis est Liberatus diaconus, qui, recensita Eutychetis damnatione, mox subjecit: Quibus gestis jungens epistolam suam Venerabilis Flavianus, Leoni papae direxit, et quid in concilio gestum [Col. 1102A] fuerat allegavit fideliter [Col. 1102D] Liberatus diaconus, in suo Breviario, cap. 11, apud Lab., tom. VI, pag. 436. Baronius, ad annum Christi 448, tom. V Annal. pag. 62. Paschasius Quesnellus, ubi supra. . Quae verba, tum ejusdem Flaviani litteras Baronius percurrens, sine ulla haesitatione merito scripsit majorum morem ita faciendo Flavianum esse prosecutum. Refragatur tamen passim Quesnellus, et potissimum ad Christi annum 449, res a S. Leone Magno gestas describens, cum ait: «S. Leo nihil horum quae Constantinopoli gerebantur admonitus a Flaviano (acceptis videlicet ab Eutychete litteris) ne vel innocentem condemnet, vel reum absolvat, ad Theodosium Flavianumque scribit.» Quare autem Flavianus ad Leonem non scripserit, ait: «haud difficile est dictu, seu Eutychen statutum judicio crederet, seu actam causam secundum canonem Ecclesiae in concilio, condemnatumque legitime monachum suae paroeciae, non alias audiendum.» Baronius credit litteras Flaviani aut interceptas, aut retardatas ab Eutychete. Sed tum nihil omnino scriptum a Flaviano constat ex ipsa Flaviani epistola, cujus initium est: Pictate, etc. Audacter nimis, et quasi ex tripode, quaestionem [Col. 1102B] gravissimis involutam difficultatibus paucis et infirmis quidem conjecturis ex sua sententia solvere voluisse Quesnellum quis non videt? Profecto etiam, si sedulo duas illas solas Flaviani epistolas ad Leonem, quas et ipse Quesnellus Graece et Latine typo commisit, lustrabimus, haud facile cuinam primus debeatur locus poterimus judicare. Quinimmo in eam persuasionem descendemus, alteram primo loco in ordine esse statuendam, ut gravissimis adducti conjecturis paulo infra declarabimus. Quis praeterea Quesnello revelavit Flavianum duas dumtaxat Leoni pontifici epistolas dedisse? Ex Vaticanis enim codicibus nos adhuc tertiam eruimus scriptam ad eumdem Leonem occasione Eutychianae haereseos, de qua duo clerici ejusdem Constantinopolitanae Ecclesiae, Gregorius videlicet et Joannes, postulabantur. Quemadmodum ergo hanc tertiam scripsit, cur quartam, quintam, sextam aliasque plures scribere non potuit, quas Eutyches aut intercipere, aut retardare [Col. 1102C] poterat, quemadmodum Baronius rationabiliter suspicatur? Alias autem et alias epistolas Flavianum ad S. pontificem scribere oportuisse, mihi et omnibus cordatis viris persuasum esse debet, potissimum quia damnata haeresis in dies recrudescebat, et quia nova synodus, agente Dioscoro, et Eutychetis factione, cum magna veritatis et fidei jactura fieri postulabatur, quam minime necessarium esse Flavianus ipse etiam ex duabus illius litteris quae hactenus lucem aspexerunt sincere fassus est, cum sola pontificia auctoritate tum [Col. 1102D] Flaviani epist. primo loco posita in Quesnelli edit., cap. 3, pag. 241, et Leo ipse, in epist. 32 fateatur: Quamvis evidenter appareat rem de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu. haeresis quae surrexit, tum turbae quae propter eam factae sunt facillime destruentur. Dicat, amabo, Quesnellus, putatne Flavianum plane obmutuisse, nec Leoni alias dedisse litteras, cum ipsi innotuit imperatorem, agente eunucho Chrysaphio, et Dioscoro, jam synodum postulare, ut quae jam Constantinopoli contra exortam haeresim definita fuerant abolerent? Figmentum esse probant epistolae illae Flaviani in causa duorum illorum Constantinopolitanorum clericorum, ut superius [Col. 1102D] nos jam indicavimus, quas, Deo Domino opitulante, publici juris faciemus.
2. At quidquid sit de aliis Flaviani epistolis, quae aut temporum injuria interciderunt, aut nunc adhuc obsoletae in secretioribus bibliothecarum 323 aut Archiviorum scriniis custodiuntur [Col. 1102D] Notilia epistolarum seu a S. Leone PP. scriptarum, seu ab aliis ad ipsum; et aliorum monumentorum res ab eo gestas altinentium, quorum sola restat memoria. [Col. 1103D] Pasch. Quesnel. tom. II Operum S. Leonis pag. 511. Verumtamen istius catalogi auctor non indicavit epistolam a Flaviano scriptam in causa Joannis [Col. 1104D] presbyteri Constantinopolitani, illiusque socii, quorum Leo meminit epistola 62, quae est ad Anatolium Flaviani successorem. , de quibus nec [Col. 1103A] minimam fecit Quesnellus mentionem in elencho quem conscripsit, ea ductus persuasione, quod duas illas tantum vulgatas epistolas Flavianus Leoni dedisset; igitur haudquaquam dubitandum est quod ipse, absoluta jam illa Constantinopolitana synodo, et Eutychete damnato, ad R. P. non scripserit, seriem omnium gestorum mittendo; propterea non labare Baronii conjecturam, qua affirmat ejusmodi epistolas Eutychetis studio aut interceptas, aut retardatas fuisse. Huic sane conjecturae et Quesnellus ipse subscribere debuisset, si ad Leonis litteras harumque temporariam notam attendisset. Quod in praesens nos facere non praetermittimus, ut plenius Quesnelli argumenta evertamus. Et quidem primam Leonis epistolam ad episcopum Flavianum scriptam offendimus kal. Martii, Asterio et Protogene consulatum agentibus, quod incidit in annum 449. Hanc enim ex urbe Roma Constantinopolim comitem Pansophium detulisse, Flavianus ad Leonem rescribens indicavit. [Col. 1103B] Nullas autem epistolas Flavianum Leoni dedisse antequam a comite Pansophio S. pontificis litteras acciperet, minime umquam, sequentibus adductus momentis, potero persuaderi. Etenim si primo tempus spectemus quod comes Pansophius ex Urbe discedens Constantinopolim profecturus insumere debuit; si animadvertamus pariter tum ad aliqua negotia quae vir nobilis apud imperatorem illiusque aulae ministros forte pertractanda habuerat, tum ad novum iter faciendum, ut iterum Romam veniret, certe trium mensium spatium vix sufficere poterat. Quamvis navigationum cursum faciliorem tum fuisse credere debeamus, ob navigiorum copiam e Roma Brundusium versus, et e Brundusio Constantinopolim progredientium; tamen difficilius etiam illud iter reddebatur in primo, id est Martio et Aprili, mense, in quibus etsi mare suapte natura tranquillum sit, ventorum vi magis atque magis agitari atque turbari solet immoderatis tempestatibus. At ultro demus Pansophium comitem prosperum habuisse iter, nec [Col. 1103C] ultra tres menses fuisse retardatum illius ad Urbem regressum, quemadmodum conjici posset ex altera S. Leonis epistola ad eumdem Flavianum scripta; quid vero? An Flavianus tamdiu ad Leonem de Eutychiana haeresi scribere distulit, quamdiu, a Leone ipso exagitatus, litteras accepit? Id nemo sine temeritatis nota affirmabit. Potissimum si ad subsequentes S. Leonis Magni litteras animadvertat. Etenim S. Leo, epist. 22 kalendis Junii scripta, fatetur se recepisse Flaviani epistolas cum synodalibus gestis in Eutychetis causa. Ait scribendi occasionem arripere ex opportuno itinere quod primum honorabilis vir Rodanus Constantinopolim versus aggressurus erat. Brevissimas enim tum fecit litteras. Verum (promittit) de hac re plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit litteras rescribimus, ut fraternitatem tuam quid de tota causa constitui debeat instruamus.
3. Hic cuperem ut Quesnellus et quisquam alius qui illius studiis indulgeat, animadverteret an acceptas [Col. 1103D] a Leone Flaviani litteras cum synodalibus gestis portaverit honorabilis vir comes Pansophius, an alius? Non Pansophius quidem. Cum verba illa: De hac re plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit litteras rescribimus, indicent peculiarem aliquem forte Constantinopolitanae Ecclesiae clericum, ut tum moris erat, a Flaviano missum, qui litteras et synodalia Acta ad summum pontificem deferret. Remittere enim eum debebat Leo cum prolixioribus litteris. Igitur quis credet honorabilem virum, imperialis aulae comitem, 324 remittendum esse, quasi vero tabellarii munus eidem foret demandatum? Potius ergo concludendum est primas Flaviani epistolas cum synodalibus gestis alium latorem habuisse praeter comitem Pansophium, ut [Col. 1104A] evidentissime demonstrant gravissima duo momenta, quae nos statim subjicimus. Alterum est quod, paucis elapsis diebus, prolixiores litteras daturus Flaviano, sicut in praecedenti promiserat, eas his verbis orditur: Lectis dilectionis tuae litteris, quas miramur fuisse tam seras, et gestorum episcopalium ordine recensito. Cur ergo, quo sensu, quave ratione tam seras Flaviani epistolas appellasset, vel si Pansophius eas attulisset, qui vix trium mensium spatium insumpsisset eundo ex Urbe Constantinopolim, et rursus e Constantinopoli Romam revertendo? Si Pansophius has litteras cum synodalibus gestis attulisset, summa celeritate, non sero ad pontificias manus pervenissent, ut ex praecedenti temporum supputatione liquido innotescit. Oportet igitur inferre quempiam alium fuisse harum epistolarum latorem, qui, vel Eutychetis artibus, vel temporum vicissitudinibus, marisque tempestatibus praepeditus, diu in itinere cunctatus est, quemque S. pontifex cum alia epistola, 24 videlicet, Constantinopolim ad ipsum Flavianum remisit. Addimus [Col. 1104B] voces illas, tam seras, non quamcumque cunctationem, sed longam temporis moram indicare, ob quam Leonis animus in admirationem rapiebatur, tamquam ob rem extra omnem ordinem constitutam et insuetam. Ad quae verba cum iterum et tertio sedulo animadverterem, et ex altera parte cognovissem Constantinopolitanam illam provincialem synodum de Eutychetis damnatione labente Novembris mense praecedentis anni absolutam fuisse, inferri posse arbitratus sum Flavianum statim in subsequenti decimo mense ejusdem anni, vel saltem in initio Januarii anni 449 immediate subsequentis, ad Leonem cum synodalibus Actis supra Eutychianum negotium scripsisse, minime exspectatis Leonis litteris, quas per honorabilem virum comitem Pansophium se accepisse affirmat. Quod si Quesnellus mihi objiciat Flavianum priori illa epistola quam in sua editione excudi curavit aperte fateri Eutychen accusatum a religiosissimo episcopo Eusebio, occurrentem ad S. concilium [Col. 1104C] propriaque voce quid ipse sentiret Patribus synodi detegentem, ut qui alienus sit a recta fide deposuimus, prout sanctitatem vestram docebunt cuncta super eo confecta Acta, quae et misimus cum hisce nostris litteris; quasi quod voluerit indicare, non prius ad Leonem scripsisse, quam cum Acta confecta cum hisce litteris miserit; occurram statim respondendo ex reliquo illius epistolae contextu colligi jam pridem Flavianum cum Actis super Eutychem gestis hanc eamdem hujus epistolae partem ad Leonem misisse, iterumque eamdem rescribere coactum, cum, auditis Leonis querimoniis, nondum et litteras et confecta Acta recepisse intellexerit. Id innuere videntur verba illa rotunde prolata: prout sanctitatem vestram docebunt cuncta super eo confecta Acta, quae et misimus cum hisce nostris litteris. Hic autem loqui de re jam praeterito tempore exsecutioni demandata, et de his litteris alias scriptis, tertia subsequens harum epistolarum pars, quam postremo priori addidit et subjecit, cordatis viris videri debet. Si quidem narratis perturbationibus [Col. 1104D] hac de causa in Constantinopolitana Ecclesia ortis, et verbo facto, tum de tabulis publice ab Eutychete propositis, contumeliarum videlicet et mendaciorum plenis, tum de precibus imperatori oblatis, arrogantia et petulantia refertis, gradum facit ad Leonis litteras, quas recenter acceperat. Verum (ait) his ita ex consecutione peractis redditae sunt litterae sanctitatis vestrae per comitem omni admiratione dignum Pansophium. Dicat Quesnellus quando redditae sunt Flaviano per Pansophium Leonis litterae? An non postea quam Flavianus Acta synodalia cum parte praecedenti harum litterarum ad Leonem miserat, quasque nimis sero ipsum S. pontificem accepisse asseverat? Si verba illa, spectato [Col. 1105A] etiam dicendi ordine, alium verum sensum 325 sine ulla detorsione subeant, viri docti poterunt affirmare [Col. 1105D] Joannis Baptistae Cotelerii versionem in hujus epistolae verbis exscribendis secuti sumus, ne a Quesnelli fautoribus criminaremur. Quamvis revera veteris interpretis versio magis perspicue hanc veritatem patefaciat cum propter illa cap. 2 verba: Sicut docebunt vestram sanctitatem omnia quae super eum sunt gesta, quaeque direximus cum nostris his litteris. Justum autem est, et hoc vobis intimari, tum propter ea quibus cap. 3 orditur: sed his ita gestis litterae nobis datae sunt vestrae sanctitatis per, etc. . At jam alterum momentum, quod ex ejusdem Leonis Operibus eruimus, non alium sensum subire posse indicabit. Semel et iterum sanctus pontifex duobus suis epistolis, 22 nimirum et 24, sibi redditas esse Flaviani epistolas cum synodalibus actis (sed nimis sero) ipsum Constantinopolitanum episcopum fecit certiorem, quarum epistolarum altera kal. Junii fuit conscripta, altera vero idibus ejusdem mensis, quando videlicet Flaviani legatum cum pleniori instructione Constantinopolim remisit. Non igitur necesse erat ut de hisce litteris cum synodalibus Actis acceptis amplius faceret mentionem, nisi, redeunte comite Pansophio, easdem litteras cum exemplaribus Actorum iterasset. Utrumque autem iterasse Flavianum, prodit Leonis epistola trigesima secunda, quae data est kal. Julii ejusdem anni. Cujus quippe epistolae initium cum istud sit: Litteras tuae [Col. 1105B] dilectionibus accepi, cum gestis quae apud vos de fidei quaestione confecta sunt, facile in eam veni opinionem, tum dumtaxat Leoni redditam fuisse eam epistolam cum omnibus suis partibus, et nova appendice, prout in Quesnelliana editione primum obtinet locum. Et quidem id nobis indicatum est ex illius epistolae textu. Nam Leo pontifex, admonito Flaviano de recentioribus receptis litteris et synodalibus gestis, nullam amplius facit mentionem de Eutychete, hujus erroribus et appellatione ad apostolicam sedem, de quibus rebus in praecedentibus litteris sufficienter disseruerat; sed dumtaxat novae illius appendici iteratae epistolae occurrit dicendo: Quamvis evidenter appareat rem de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu; tamen, frater charissime, subsecutos esse significo, quos in hac parte placuit destinare [Col. 1105D] Epistola haec 32 in Quesnelliana editione pro [Col. 1106D] subsecutos habet subsecuturos, et editor annotavit ad marginem: Nondum profectos esse legatos constat ex hac epistola et ex 34. Sed falli annotatorem colligitur tum ex praecedentibus epistolis, tum quia synodus Ephesina coepta est III idus Augusti, praesentibus jam apostolicae sedis legatis. Nos, his rationibus ducti, retinendam esse vocem subsecutos, merito judicavimus, suffragantibus aliorum editis et Vat. exemplaribus. . Verba haec referri debere ad illud quod praefatus Flavianus novissime in suae epistolae appendice scripserat ad Leonem, nemo ibit inficias. Nam cum Flavianus dixerit se R. P. epistolas accepisse postquam damnationis [Col. 1105C] Eutychianae synodalia gesta cum suis epistolis direxerat, atque rebus ita gestis et expeditis sibi dari affirmat sanctitatis suae litteras per comitem Pansophium, quibus edocebatur Eutycheten libellos omni fallacia et calliditate plenos scripsisse, dicendo judicii tempore appellasse vestram sanctitatem, atque idcirco rumorem perferre ea de causa generalem habendam synodum. Nihil tamen in praesentiarum de hac Eutychiana appellatione duximus disserendum, de illa enim suo loco agemus.
4. Interim vero alia potius argumenta subjicimus, quibus non obscure intelligitur Flavianum, damnato depositoque Eutychete, aliter ratiocinatum fuisse quam Quesnellus et novatores commenti sunt; ideoque non tantum scribere cogitasse, sed revera ad Leonem pontificem scripsisse de Constantinopolitano judicio: siquidem summum sacerdotii apicem auctoritatemque in Leone ipso constitutam fassus est; eum videlicet interpellans tamquam catholicae religionis [Col. 1105D] legitimum fidejussorem, ad quem spectat [Col. 1106D] Flaviani epistola apud Quesnellum 1, cap. 3. communem rem sanctarumque Ecclesiarum compositionem vindicare. 326 Secundo, eumdem pontificem rogat ut suo scripto ratam ac validam haberi velit canonicam depositionem adversum eum, Eutychen videlicet factam. Tertio in mente repositum illud habens, quod Christus Petro dixerat, de fide fratrum [Col. 1106A] confirmanda, subjicit: Confirmare vero, et piissimi Christumque amantis nostri imperatoris fidem. Res namque solo indiget ex vobis impulsu, atque subsidio, quod per vestram prudentiam ad tranquillitatem et pacem cuncta statim translaturum est. Si res ergo, auctore Quesnello, in Constantinopolitana provinciali synodo erat acta et finita; si pariter in Constantinopolitano episcopo omnia jura residebant circa illud judicii genus, quare Flavianus Leonem interpellat, dicendo rem indigere impulsu et subsidio apostolicae sedis, ut cuncta statim ad tranquillitatem et pacem transferantur? Nisi quidem mea me fallat opinio, illius haereseos damnatio rata habita a Leone fuisset; et nisi excitatae turbae pontificia auctoritate compositae fuissent, numquam vera de Christi Domini incarnatione doctrina certo sufficienter Christi fidelibus innotuisset; nec contumaces atque rebelles acquievissent, nisi, cooperante Deo (ait Flavianus), per vestras sacras litteras. Denique solas litteras Leonis futuram generalem synodum, de qua rumor erat, prohibere potuisse, idem [Col. 1106B] Flavianus non dissimulanter asseverat, dicendo: Prohibebitur vero et quae evulgatur futura esse synodus, ut ne totius orbis perturbentur Ecclesiae. Ex hac ergo hujus primae Flaviani epistolae appendice nos perspicue colligimus quidquid veteres Orientales episcopi de Romanorum pontificum auctoritate, tum in haeresibus profligandis, tum in conciliis firmandis et convocandis, tum denique in condemnatorum appellationibus suscipiendis senserint et judicaverint. Quibus omnibus etsi nimis audacter et quasi stolide praetextu episcopalis dignitatis tuendae et vindicandae aliqui repugnent, tamen Flaviani epistolae, et illius scribendi agendive modus, Ecclesiae disciplinam et dogma erga apostolicam sedem, caeterarum Ecclesiarum matrem et magistram, solidissime probant et patefaciunt.
5. Sed jam properanter ad alia gradum faciamus, ut Quesnelli animum ab apostolicae sedis reverentia et auctoritate nimis alienatum clarius conspiciamus. Is ergo ut praecedentibus suis dictis fidem faciat, simulque [Col. 1106C] ostendat Flavianum numquam ad S. Leonem scripsisse, nisi post acceptas ejusdem pontificias querimonias, ad alias et alias Leoninas epistolas, vel ad Flavianum ipsum, vel ad Theodosium imperatorem scriptas provocavit. Verumtamen de illa quam 20 loco posuit Quesnellus in sua editione, quaeque Martii kal. conscripta fuit, ad cujus temporariam notam advertere praetermisit, ne hactenus actum iterum agamus, hic verba non facimus. Dumtaxat animadvertimus sancto Leoni supremi judicis partes in hac causa debitas fuisse; neque Flavianum apostolicae sedis jura in fidei causa violare potuisse. Id non obscure S. pontifex asseverat, non tantum de Eutychetis disserens appellatione, sed ad damnationis causam respiciendo, noscere vult quae a Flaviano in Constantinopolitana synodo facta fuerant. Sed respicientes ad causam (ait), facti tui nosse volumus rationem. Neque ulla injuria ad factorum rationem reddendam cogebatur Flavianus, cum supremi ecclesiastici [Col. 1106D] regiminis ordo id postularet; et imperatoris voluntas pontificiam excitaret sollicitudinem, ut videlicet, sublatis omnibus dissensionibus quae in Constantinopolitana Ecclesia exortae erant, apostolicae sedis auctoritate catholica fides muniretur. Hisce enim de causis, in altero illius 20 epistolae capite per idoneam personam sibi a Flaviano Leo significari [Col. 1107A] postulat quid contra antiquam fidem novitatis emerserit, quod severiori sententia dignum fuerat vindicari. Nam (subjicit S. Leo) et ecclesiastica moderatio, et religiosa piissimi principis fides multa nobis sollicitudinem Christianae pacis indicant [Col. 1107D] Leo Magnus epist. 20, cap. 1 tom. I, apud Quesn., pag. 238, et cap. 2. . Si igitur 327 duo haec, videlicet ecclesiastici regiminis ratio, ad quam Quesnellum attendere oportebat, et imperatoris efflagitatio, tantam sollicitudinem Leoni indicebant, nescio qua perfricata fronte Quesnellus contendere potuisset Flavianum non ante ad Leonem ea de re scribendum cogitasse, quam cum didicit pontificem improbis Eutychis actibus deceptum, falsam de judicio Constantinopolitano cepisse opinionem. Leo Magnus imprimis nequaquam ad Flavianum scripsit vix audito Eutyche, aut ejus appellatione accepta. Sed tum dumtaxat, cum ab imperatore fuit edoctus Constantinopolitanam Ecclesiam multarum perturbationum strepitu esse commotam, et contentiones in fidei rebus versari. Epistolam enim illam 20 cui et Quesnellus institit, Leo Magnus hisce verbis orsus est: [Col. 1107B] Cum Christianissimus et clementissimus imperator, sancta et laudabili fide pro Ecclesiae catholicae pace sollicitus, ad nos scripta transmiserit de his quae apud vos perturbationis strepitum commoverunt. Duo ergo Quesnellum hic distinguere oportebat, neutrumque praetermittere. Alterum ad imperialia scripta pertinebat, alterum vero ad Eutychis appellationem. Se mirari ait instructum esse de tantarum perturbationum strepitu dumtaxat ab ipso imperatore, et non primitus procurasse Flavianum ut (ait) nos insinuatio tuae relationis instrueret.
6. Ecclesiasticae ergo hierarchiae unitas, dispositio et forma exigebat ut de nuper exorta haeresi et de gravissimis perturbationibus inter Constantinopolitanum clerum excitatis summus pontifex a Flaviano episcopo instrueretur. Qui sane loquendi modus prorsus evertit illud aliud Quesnellianum commentum, quo videlicet confingit: «Quamdiu intra Constantinopolitanae Ecclesiae limites sese labes ista continuit, [Col. 1107C] opus non fuit ut collegarum opem imploraret Flavianus. Episcopis nempe universis catholicam veritatem totam in solidum a Christo Domino creditam non ignorabat, quam pro sua quisque virili defendere teneretur, erroresque contra insurgentes opprimere, tamquam ordinarius judex, in ea quam sortitus est Ecclesiae portione. At ubi monitus a Leone rescivit haeresiarcam Occidentem litteris suis pervasisse, suum virus spargere, atque a saeculi potestatibus insidias parari catholicae doctrinae, tum Romanum pontificem adire sui putavit officii: quo videlicet et de re tota instrueretur, quod Ecclesiae capiti debebatur, et qua pollebat apud Augustum gratia ageret sollicite, ne late serperent haereticorum artes, nec turbarentur Ecclesiae, convocatione concilii, in quo timendum merito erat ne auctoritate plurimum valituri essent homines improbi [Col. 1107D] Quesnel., ad an. 449, diss. de Vita et Rebus [Col. 1108D] gestis a S. Leone Magno, pag. 146. .»
7. Lepida Quesnelli ratiocinatio. At quis non intelligit eam ecclesiasticis regulis non tantum repugnare, sed Leonis et Flaviani dictis, eamque sacrum [Col. 1107D] hierarchiae ordinem prorsus pervertere? Igitur, Quesnello auctore, si alicujus Ecclesiae episcopus, aut praecipiti judicio, aut minime servatis regulis juris, aliquem tamquam haereticum condemnet; si presbyterio et gradu eum dejiciat, cum illius haereseos labes intra suae dioeceseos limites se continet, non est opus collegarum opem implorare. At quid collegarum nomine intelligit? Si particularium Ecclesiarum episcopos, quorum fides deficere potest, et quandoque fuit per haereses labefactata, ultro id dabo. Verumtamen si collegae vocabulum etiam ad Romanum pontificem, catholicae fidei custodem et judicem, extendendum esse contendat, jam unitatis et veri capitis dispositionem et formam evertit et exscindit, [Col. 1108A] sublata eidem eadem potestate, qua ejus curam et demandatum pastoris officium per universum orbem extendere habet. Plane Leonina agendi ratio et illius verborum energia innuunt non tamquam collegam se habuisse S. pontificem, sed tamquam supremum gestorum et 328 controversiarum judicem. Siquidem ea ratione Flavianum compellebat ad suam notitiam totius facti causam et modum deferre, ut judicis, non collegae, partes obiret. Quoniam (subjicit) nos qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus [Col. 1108D] Leo Magnus, ibid., epist. 20 cap. 1. . An collegae collegam alloquenti haec et illa alia verba, facti tui nosse volumus rationem, esse posse arbitrabimur? Par in parem non habere imperium jura omnia asseverant. At Leonem auctoritate qua pollebat Flaviano jussisse, tum totus illius 20 epistolae contextus, tum subsequentis epistolae verba ad imperatorem Theodosium scriptae, dilucide patefaciunt. Nam imperator, spectato [Col. 1108B] ecclesiasticae hierarchiae ordine, in quo unum episcopum et pastorem caeteris sacerdotibus Christus Dominus praefecit, non Romani pontificis opem dumtaxat imploravit ad scandala illa abolenda quae latius in Constantinopolitanum clerum gliscebant; sed judicium ipsius expostulavit, ut et fidei dogma firmaretur; ut Nicaena statuta servarentur, et cognosceret an jure vel injuria Eutyches, cui imperialis aulae ministri patrocinabantur, a sacerdotii gradu et monasterii praefectura esset dejectus. Ejusmodi Theodosii epistola ad Leonem, vel temporis injuria deperdita est, vel in alicujus bibliothecae scrinio obsoleta asservatur. Superest tamen epistola Leonis ad eumdem Theodosium imperatorem, ex qua non obscure suprema pontificia jura colliguntur, et plane innotescit quidquid episcopos particularium Ecclesiarum servare oporteat, cum aliqua fidei causa pertractatur in ea quam ipsi sortiti sunt Ecclesiae portione.
8. In hac ergo epistola S. Leo fatetur se prorsus [Col. 1108C] ignorare quae in tanta causa gesta erant. Idcirco quia nondum synodalia Acta cum Flaviani epistolis receperat, ait ad eumdem Constantinopolitanum episcopum scripsisse, ut cognosceret sibi displicere quod ea quae gesta fuerant etiam nunc silentio detineret, cum studere debuerit primitus cuncta nobis reserare [Col. 1108D] Epistola 21, ad Theodosium imper., cap. 2. . Non quidem ut opem obtineret, sed ob causae judicium, quod propter tria gravissima motiva sibi deberi asseveravit. Videlicet ob causae meritum, fidei rationem, et imperialis sollicitudinis pietatem. Quae exigebant ut subreptionibus locus non pateret: Sed prius de quibus eum (Eutychen videlicet) aestimat arguendum instrui nos oportet, ut possit de bene cognitis congrue judicari. Denique suam epistolam ad imperatorem claudit, dicendo post admonitionem Flaviano per pontificias litteras factam se sperare et credere omnia Flavianum ad nostram notitiam relaturum, ut in lucem ductis quae videbantur occulta, id quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit judicetur. Animadvertat, amabo, Quesnellus an Flavianus [Col. 1108D] Leonem tamquam incompetentem judicem rejecerit? an contempserit admonitionem? an obscure saltem judicaverit non debuisse primitus cuncta R. pontifici reserare? vel non pertinere ad eumdem quod evangelicae et apostolicae doctrinae conveniebat judicare? vel quia labes illa intra Constantinopolitanae Ecclesiae limites se continebat, vel quia non apostolicae sedi, sed episcopis universis catholica veritas tota in solidum a Christo Domino credita erat, quam quisque pro virili defendere tenebatur; et caetera hujuscemodi, quae maximas nugas agendo congessit Quesnellus, ut, excepto primatus honore, parem auctoritatem et jurisdictionem in cunctis episcopis admittendam esse confingeret.
[Col. 1109A] 9. Possemus quamplurima hic ex Leone proferre, quibus praerogativam ecclesiastici primatus in totum orbem sibi suisque successoribus convenire et deberi passim in suis epistolis et sermonibus affirmavit. Sed ne extra chorum in praesens canere videamur, plane praetermittimus.
1. Ut Paschasius Quesnellus facilius prava sua dogmata propugnaret, et nugas quas contra apostolicam [Col. 1109B] Petri sedem mente conceperat vendere posset, lectorum animum commovere et novitatibus demulcere passim studuit, cum eum non fugeret quantam cupiditatem hominibus novitas injicere soleat [Col. 1109D] Cicero, ad Heren. 23. . A qua quidem agendi ratione nos et catholici cuncti scriptores abscedere debemus, non vetustatis dumtaxat conservandae praetextu, sed ad diligentius eos errores praecavendos qui veritatem cunctis rebus praestabiliorem, vel fraudibus, vel falsis opinionibus in vulgum sparsis opprimunt, et in odii contemptum adducunt. Cum itaque laudatus scriptor novitatibus potissimum indulgere nisus fuerit, de Ecclesiae rebus hujusque regiminis forma et ratione, disserendo, ut ipsi hactenus in praecedentibus capitibus explicavimus, idcirco multum interest praesentis otii scribendi eam veritatis vim inquirere et perscrutari quae contra hujus hominis ingenium, calliditatem, solertiam facile se per seipsam defendere potest. Leoninarum ergo rerum ordinem prosecuturi, nobis iterum occurrunt [Col. 1109C] Leonis epistolae ad Flavianum, et Flaviani ad Leonem. Et quamvis Quesnellus optime intellexerit S. pontificem veri et supremi judicis partes assumpsisse in Eutychiana causa, illudque munus nemine refragante exercuisse, tamen cardinalem Baronium exagitare, mollique brachio illum objurgare aggreditur, quod scripserit: Ex veteri instituto absque controversia confiteri eosdem inter se altercantes Flavianum et Eutychetem legitimum et praecipuum judicem controversiarum ecclesiasticarum esse Romanum pontificem, ad quem tam actor quam reus sponte concurrunt, sua jura prosecuturi [Col. 1109D] Baronius, ad annum 449, num. 5. .
2. Subdole tamen se pontificiam dignitatem venerari ait Quesnellus [Col. 1109D] Quesnellus, diss. 1 de Vita et Rebus gestis S. Leonis Magni PP., pag. mihi 147, col. 1, circa [Col. 1110D] finem. . Et statim subjicit: «Sed quoniam omnibus Ecclesiae episcopis cum Romano communis dignitas, Ipso etiam Leone hoc profitente, absit ut quam in uno veneror, in caeteris calcari velim. Ultro agnoscimus Romanum pontificem pro legitimo ac, si cum singulis episcopis comparetur, pro praecipuo controversiarum Ecclesiae judice: sed [Col. 1109D] quis propterea ferat Flavianum, quem et sedis praerogativa, et sanctimonia singularis, et fidei constantia ad martyrium usque perseverans tantopere commendare debuerant, cum rebelli imperito, et obscuro, ac malae frugis monacho componi, committique exauctoratum presbyterum cum suo ac tantae sedis episcopo, judicem cum reo; et utrumque velut 330 de communi dividundo altercantem coram Leone sisti, quasi de incerto causae dimicaturum. Absit tanta a sacratissimo episcoporum coetu injuria.» Haec, et id genus alia, comminiscitur, quae praecipue comprobari posse confingit ex epistola ejusdem S. Leonis ad Anastasium Thessalonicensem, quam ad marginem annotavit, [Col. 1110A] cuique totam pravam interpretationem suam de ecclesiasticis judiciis insistere, eaque fulciri impudenter sibi blanditur. At nihil ea epistola efficacius pro dictis Baronii et veritate firmanda reperiri posse, sequentibus aperte demonstrabo.
3. Nam imprimis S. pontifex, analogice (ut aiunt) de Ecclesiastico coetu disserens, similitudinem instituit cum apostolo Paulo, eum ad naturale corpus comparando. In quo connexio totius, unam sanitatem, unam pulchritudinem facit: et haec connexio totius corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus, subjicit, etsi dignitas sit communis (non dixit jurisdictio) non est tamen ordo generalis. Quis enim negavit episcoporum dignitatem in sacro ordinationis munere acceptam esse omnibus episcopis communem, aut affirmavit unum vi sacrae episcopalis unctionis in pascendis suis ovibus majorem minoremve dignitatem obtinuisse? In hoc pascendi munere et honore dignitas omnibus episcopis communis est: nec propterea ordo est generalis; ita [Col. 1110B] ut quilibet de quibuscumque causis judicare possit. Nam eodem S. Leone auctore, inter episcopos ipsos danda est potestatis discretio, quam Quesnellus ipse cum dignitatis honore commisceri et confundere conatur. Subdit enim apostolorum exemplum. Qui quamvis in accepti muneris honore similes essent, tamen eos inter potestatis seu jurisdictionis discretio dabatur: atque cum omnes ad apostolatum munus essent electi, unus vero solus caeteris praeeminebat. Quoniam (ait) et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis. Et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est, ut caeteris praeemineret. Auditne Quesnellus? Similes in characteris et dignitatis honore quem gradus non admittere satis est exploratum; dispares vero in potestatis praerogativa, quia unus caeteris debet praesidere: Qua ergo ratione, vel quibus Leonis verbis ductus, jurium aequalitatem inter episcopos jactare potuit Quesnellus? Non enim in jurisdictione exercenda, vel [Col. 1110C] in judiciis ferendis omnes episcopi omnia sibi vindicare possunt. Cum, auctore eodem Leone, divina aeque ac ecclesiastica dispositione factum sit ut singuli in singulis provinciis essent quorum inter fratres prima haberetur sententia; et rursus quidam in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Si itaque toto huic contextui insistamus, quid offendimus quod Baronii dictis repugnet? Non instituti vetustas, qua stabilitum est ut inter se episcopi et presbyteri altercantes de fidei rebus ad Romanum pontificem provocent, tamquam ad legitimum controversiarum judicem, ut ex sexcentis vetustioribus exemplis, desumptis ex Dionysii Alexandrini, Athanasii, Pelagii, Coelestii, Priscilliani, Dictinii historiis probare possemus [Col. 1110D] Videsis quae diximus in superioribus Exercitationibus de haeresibus Priscillianistarum et Pelagianorum. , quae in praesens praetermittimus ne extra scenam agere videamur. Non ultima illa verba «ad quem tam actor quam reus sponte currunt sua jura prosecuturi». Nam quamvis Flavianum [Col. 1110D] episcopum inter et Eutychem presbyterum maxima graduum conditionis et jurisdictionis discretio daretur, atque unus esset legitimus actor et ordinarius judex, alius vero imperitus rebellis et obscurus, condemnatus monachus, ut rationabiliter Quesnellus asseverat; tamen cum is non acquiesceret latae in seipsum sententiae 331 et provocasset ad unam Petri sedem, ne Leo Magnus praecipiti animo de incognitis rebus judicaret, actorem Flavianum et Eutychen reum audire debuit, atque etiam epistolis interpellare, ut totam rerum gestarum seriem patefacerent. At in hoc, quid injuriae aut contumeliae praerogativis Constantinopolitanae sedis, et episcopo [Col. 1111A] singularis sanctimoniae, qui in fidei constantia usque ad martyrium perseveravit? Nullo prorsus convicio nullaque turpitudine Flaviani fama et dignitas ex summi pontificis agendi ratione violata fuit. Quinimmo, cum ante rerum cognitionem, tum rebus gestis cognitis debitum honorem eidem detulit, omnem moderationem et reverentiam in eum exercuit. Quemadmodum ipsius omnes epistolae ad eumdem Flavianum directae dilucide patefaciunt. Si tandem contendat episcoporum coetui injuriosum esse coram apostolica sede sisti pro juris et facti quaestionibus dirimendis, jam cura universalis Ecclesiae ad Petri sedem confluere haud debet, jam cuilibet licitum erit a suo capite dissidere, et de Ecclesiae unitate actum erit, cujus compago firma esse non potest, nisi ad inseparabilem soliditatem vinculum charitatis episcopos astrinxerit.
4. Secundo, quisnam merito inficiari poterit, vel audebit, sanctum Leonem causas cum episcopis agentem, [Col. 1111B] quemadmodum suae, ita et aliarum episcopalium sedium honori et juribus non prospexisse, aut non consuluisse? Profecto etiamsi alia monumenta nobis deessent, sola sufficeret laudata epistola ad Anastasium Thessalonicensem, cui Quesnellus institit, ut novas suas merces hauriret atque venderet. In ea namque de aliis atque aliis episcoporum gradibus disserens, de episcopis, videlicet, metropolitis et apostolicae sedis vicariis, praecipit, mandat, ut Metropolitanorum legitima jura perpetuo servarentur, nec jus traditae antiquitus dignitatis a vicariis Thessalonicensibus, quamvis apostolicae sedis legatis, violarentur. Nec propterea metropolitarum jura violari posse arbitrabatur, si in causis judicandis contingeret episcopos in conciliis congregatos, dissidentes vel ob rerum gravitatem, aut quaestionum difficultates non convenire. Jussit enim tum eas ad apostolicae sedis judicium deferri, reservata sibi suisque successoribus facultate ultimam sententiam constituendi. Legitur enim in perantiqua synopsi, can. 7: Ut bina per annum [Col. 1111C] provincialia episcoporum concilia celebrentur, et si res difficilis emerserit, nec fuerit Thessalonicensis episcopi judicio terminata ad Romanum deferatur antistitem. Nec propterea censuit hac reservatione facta episcoporum metropolitarum aut suffraganeorum jura turbari, aut infringi. Consultius quoque strictiorique mandato et canone episcoporum honori et juribus prospexit. Cum videlicet verebatur ne conciliorum provincialium cogendorum colore, episcopi vim injuriamve paterentur. Ad praecavendos igitur quoscumque abusus injuriam aut ignominiam episcopis inferentes, decimo cap. ejusdem epistolae decrevit ut in evocandis provincialibus episcopis a Thessalonicensi pontifice moderatio conservetur, ne sub hoc colore sacerdotalis honor contumeliis addicatur. Atque tandem decretalem suam epistolam eo ultimo capite claudit ad quod provocavit Quesnellus, cujus ita perspicuus est titulus, tam in editis quam in manuscriptis codicibus antiquissimis, quos ipsi lustravimus, ut vix [Col. 1111D] dubitare possimus de apostolicae sedis auctoritate in recognoscendis causis, jampridem in provincialibus synodis tractatis et definitis: et tunc maxime, quando de fidei negotio agitur, et ob illud contentiones et scandala suborirentur, quemadmodum in Eutychiana causa evenisse omnibus exploratum est. Titulus ergo illius capitis haec habet: ut si inter eos (episcopos videlicet) de negotio fuerit oborta contentio, cuncta Romano pontifici sub gestorum insinuatione pandantur, ut ab eo quod Deo placuerit ordinetur. An non haec omnia cohaerent cum iis quae Baronius de veteri Ecclesiae instituto scripserat? Igitur tantum abest ut hujus dicta infirmentur 332 ex iis quae S. Leo habet in epistola ad Anastasium Thessalonicensem, [Col. 1112A] quinimmo plus firmamenti et roboris assequuntur.
5. Nunc ad reliqua progrediamur. Atque interim aliis praetermissis, quae de hac epistola dicere possemus, quam non tantum ad Vaticana, aliaque mss. exemplaria exegimus et castigavimus, sed etiam auctiorem ornatioremque reddidimus circa illius octavi canonis doctrinam, quam uberius et luculentius explicatam offendimus in quodam Graeco archetypo ejusdem Vaticanae bibliothecae. Porro de ejus canonis Graeca interpretatione et paraphrasi verba faciemus in una appendice quam eidem epistolae subjecimus. Igitur nunc dumtaxat perquirendum erit an S. Leo de Eutychiana causa et Orientalibus rebus perturbatis judicium tulerit post accepta a Flaviano synodalia gesta et litteras, an vero solummodo Constantinopolitano episcopo graviter afflicto opem praesidiumque exhibuerit atque tulerit. Postremum affirmare Quesnellum oportuit, ne paululum etiam leviter a praecedenti disserendi methodo abscederet. Nam [Col. 1112B] postquam contra Baronium dixerat Flavianum coram Leone non se stitisse tamquam actorem, sed judicem; non damnandum traduxisse Eutychen, sed a se damnatum produxisse; nec novum a Leone judicium petiisse, sed latam a se sententiam cura pontificis Romani collegis Occidentalibus notam fieri postulasse, ut omnes communi fidei causa, communibusque curis, communi opera et sollicitudine allaborarent, subjicit in sequenti capite: «Acceptis litteris Flaviani, Leo opem operamque suam adversus Eutychen pollicetur; perque illustrem virum Rhodanum epistolam mittit . . . . . quam et secuta est alia ad Theodosium, in qua Nicaenae fidei se inhaerere profitetur, Nestorii et Eutychis dogmata condemnat, atque etiam postulat synodum intra Italiam congregari.»
6. Cum itaque duo ibidem a Quesnello proponantur, et pro disserendi libidine resolvantur, nostrum erit in praesentiarum unum ab altero secernere, ac de utroque verba facere. Quoad primum attinet, affirmamus [Col. 1112C] Flavianum utique tamquam actorem coram S. P. Leone se stitisse; et traduxisse Eutychen tamquam reum, in provinciali Constantinopolitana synodo jam damnatum, solemniusque tamen et ultimo peremptorio judicio ab apostolica ipsa sede damnandum. Flaviani prior ad S. Leonem epistola id manifeste prodit. Sive enim eam epistolam scripserit immediate post Constantinopolitanam synodum, ut jam praecedenti capite luculentissime probavimus, vel dumtaxat postquam se plurimis querimoniis exagitatum a Leone cognovit (ut irrationabiliter contendit adversarius), semper innotescit ad apostolicam sedem tamquam actorem convolasse, judicii jam a se probati rationem redditurum approbationemque consecuturum. Si autem hujusce a se probati judicii rationem reddere nec voluisset, nec debuisset, quemadmodum Quesnellus contendit [Col. 1111D] Quesnellus, ad annum 440, diss. de Vita et rebus gestis S. Leonis Magni pag. 147, colum. 1, num 5, et col. 2, num. 6. Vide quae praecedenti cap. [Col. 1112D] scripsimus. , cur synodalia transmisit acta? Cur justum judicavit de omnibus contra nuper exortam haeresim peractis Leonem certiorem [Col. 1112D] facere? Cur tandem commoveri rogat pontificis animum, sicut sacerdotio competebat, ut decerneret ratam habendam damnationem contra Eutychen factam; idque propriis scriptis patefacere? Nisi quod in mente alte repositum habebat ultimo hocce apostolicae sedis judicio quod exoptabat, ut haeresis quae surrexit, et turbae quae propter eam factae sunt facillime destruerentur, Deo cooperante, per pontificias sanctissimas litteras. Ex quibus animadversionibus et loquendi formulis intelligitur non postulasse tantum Flavianum ut latam a se sententiam cura pontificis Romani collegis Occidentalibus notam fieret, sed solatium, et defensionem, qua (ait ipse) debeatis consensu proprio ad tranquillitatem 333 et pacem cuncta perducere [Col. 1112D] Flaviani epist. prior, cap. 3. Videsis quae praeced. cap. de hac epist. scripsimus. . Solo ergo [Col. 1113A] Leone Flaviani et Constantinopolitani concilii judicium approbante, ratum habente, et scripto roborante, vel orta haeresis, vel excitatae turbae ad exitium perduci poterant; et cuncta pace et tranquillitate componi. Ibi nullus est de collegis Occidentalibus sermo. Nulla mentio, ut eos communibus curis, communi opera et sollicitudine allaborare compellat pro communi fidei causa. Dumtaxat usus consueta salutationis formula, epistolam claudit dicendo: Omnem, quae vobiscum est, fraternitatem, ego et qui mecum sunt salutamus. An ergo Flavianus Leonem interpellaverit tamquam judicem, et Eutychen tamquam damnatum, et non adhuc a Romano pontifice damnandum traduxerit, videant qui nullo partium studio moventur et adducuntur?
7. Aeque pariter labat et cadit illud quod idem Quesnellus subjecit, videlicet: Acceptis litteris Flaviani, Leo opem operamque suam adversus Eutychen pollicetur. Nullum profecto verbum offendimus in ea [Col. 1113B] epistola quam per Rhodanum transmisit, quod ejusmodi phrasim redoleat, atque ita possit interpretari. Brevissimam enim tum scripsit epistolam accepta opportunitate ab itinere quod statim Constantinopolim versus idem honorabilis vir Rhodanus aggrediebatur. Nihil tamen eorum in ea praetermisit quae supremo ac principaliori Ecclesiae judici conveniebant. Nam certior jam factus ex Flaviani epistolis et Actorum synodalium lectione, Eutychen aliter de fide sentire quam convenit . . . , quem a traditione catholica non decuerat deviare, sed in eadem quae tenetur ab omnibus credulitate persistere. Interim longius scribere distulit, sed plenius de eadem causa scripturum promittit: ut (ait) fraternitatem tuam quid de tota causa constitui debeat instruamus. Neque vero universale magisterium dumtaxat ex laudatis verbis sibi vindicat et tribuit, sed et in subsequentibus veras judicis et vindicis partes se in posterum obiturum spondet, subjiciens: Non enim patimur illum (Eutychen nimirum) in suae persuasionis pravitate persistere, aut dilectionem [Col. 1113C] tuam, quae zelo fidei pravo et stulto resistit errori, diutina adversae partis impugnatione turbari [Col. 1113D] Epistola apud Quesnellum 22. Grimaneus cod., ex quo superiorem epistolam extraxit Quesnellus, habet non patimur; ipse autem forte librariorum oscitantia, substituit non patiemur. . Ad integram hanc sermonis pericopen animadvertat, amabo, Quesnellus, et sincere fateatur an haec de collega dumtaxat opem ferente operamque cum Occidentalibus collegis impendente intelligi possint? Causa autem etsi ad communem pertineret fidem, tamen non in Occidente, sed Oriente versabatur. Flavianus ipse non ab Occidentalibus, sed ab Orientalibus impugnatione turbabatur. Si ergo summum jus summamque potestatem jurisdictionemque in Orientales non habuisset, qua ratione quove sensu suum ministerium promisisset, ut et de Eutychiana pravitate judicaret, et Flaviani magnum zelum a diutina adversae partis impugnatione vindicaret?
8. Et quidem absque ulla contentione utrumque munus, supremi judicis nempe et vindicis, sicut et universalis magistri, Leonem in causa de qua agimus exercuisse, colligitur ex celebri ipsius epistola quam [Col. 1113D] dogmaticam appellant, post paucos dies ad eumdem Flavianum scriptam. Praetereo quod in illius exordiis dixerit nimis sero Flaviani epistolam cum synodalibus Actis recepisse. Praetereo pariter quod totum de incarnatione Domini Jesu Christi dogma divinitus explicaverit, suggillaveritque Eutychen tamquam stultum et insanum, qui nolebat intelligere, ut bene ageret, qui et iniquitatem meditatus fuerat in cubili suo, quae veri judicis et magistri partes Leonem sibi vindicasse patefaciunt; tantummodo ultimo illius epistolae capiti mihi insistere liceat, atque ex eo argumentari 334 an Quesnellus jure vel injuria ratiocinatus fuerit in praecedentibus. Eutychianae enim causae examen non detulit ad alios Occidentales episcopos, [Col. 1114A] sed per ipsum synodalibus Actis lustratis, aliqua reprehensione et reformatione digna reperiit, ecclesiastici juris regulis minime consona, quae ab Orientalibus in synodo congregatis debebant necessario praecaveri, ne fides incarnationis de duabus naturis in Christo post unionem existentibus collaberetur. Ait namque: Cum autem ad interlocutionem examinis vestri Eutyches responderit, dicens: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem, post adunationem vero unam naturam confiteor [Col. 1114D] Epistola Leonis ad Flavianum, quae in ordine 24 est, cap. 6. . Hocce enim assertum fidei dogmatibus prorsus contrarium, cum Eutyches interloquendum protulisset, haudquaquam impune et sine ecclesiastica censura erat audiendum. Sed anathemate et exsecratione confodiendum, tamquam aliquod apostolorum symbolo repugnans. Quare S. pontifex summa admiratione in Constantinopolitanos judices commotus eos hisce verbis objurgat: Miror tam absurdam tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam, et sermonem nimis insipientem [Col. 1114B] nimisque blasphemum ita omissum, quasi nihil quod offenderet esset auditum, etc. [Col. 1114D] Leonis epistola 24 cap. 6. . An non igitur in iis Actis S. Leo reperiit quo rationabilius posset Constantinopolitanos judices reprehendere et exagitare, quod minus regulariter sive canonice se gesserint in Eutychianae causae examine et Synodalium Actorum compilatione? An non judicat impiam blasphemam esse illam Eutychetis assertionem, quam Flavianus cum tota illa synodo nulla censura dignam censuit, aut saltem censoria virgula notare praetermisit? Arbitrari sane potuisset Eutyches ex synodali agendi ratione, vel recte, vel tolerabiliter se esse locutum, ut statim subjicit S. Leo, quia nulla vestra est sententia confutatum. Cui malo volens S. pontifex mederi, diligentiam Flaviani commonet, ut si per inspirationem misericordiae Dei ad satisfactionem causa perducitur, imprudentia hominis imperiti ab hac sensus sui peste purgetur. Ecce conditiones decernit servandas, quemadmodum Eutyches in communionem admittendus [Col. 1114C] sit, quoties resipiscat. Qui quidem (ait), sicut gestorum ordo patefecit, bene coeperat a sua persuasione discedere, cum vestra sententia coarctatus profiteretur se dicere quod ante non dixerat, et ei fidei acquiescere cujus prius fuisset alienus.
9. Mandat tandem quod si aliquando Eutychetem poeniteat talia contra catholicam fidem dixisse et protulisse, veniendo ad satisfactionis plenitudinem, omnia quae ab eo male sunt sensa viva voce et praesenti subscriptione damnando, summa charitate esse complectendum, et erga correctum misericordiam esse adhibendam. Pro quarum rerum omnium felici exitu et exsecutione quatuor legatos ad pontificias vices agendas in Orientem cum fideli notario mittere asseverat, confidentes (ait) ad Divinitatis auxilium, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate salvetur. Liceat ergo mihi in praesentis concertationis fine Quesnellum et alium quemcumque rogare an collegae in collegam haec agendi ratio esse possit? Constantinopolitana [Col. 1114D] inprimis synodalia Acta tamquam irregulariter facta Leo reprehendit. Secundo, haereticam propositionem a Constantinopolitanis judicibus dissimulatam nulloque anathemate proscriptam sua auctoritate condemnat. Tertio, Eutycheti aliquando forte poenitentiam agenti veniam dari jubet, modumque statuit quo poenitens recipiatur. Quarto, ut omnia ab eo praecepta fideliter exsecutioni demandarentur, quatuor mittit e suo latere legatos, pontificias vices agentes, qui una cum Dulcitio notario operam impendant ut haeresis aboleatur, et excitatae turbae componantur. Si id attendisset Quesnellus, aut non 335 dissimulasset, credimusne tantum studii adhibuisse ut omnia susquedeque verteret, et invidia, odio, nimiaque [Col. 1115A] rixandi libidine ductus, apostolicae sedis jura ad exitium perducere quaesiisset? Veritatis cultores, qualem se esse Quesnellus jactat, fraudis inimici sunt. Et propterea nulla ratione praetermittere eum oportebat, vel ad pravum sensum interpretari, quae pro ecclesiastico universali regimine a majoribus accepimus: eo vel maxime quod S. pontifex Leo, perpetuo sibi concinens, quae postremo illius 24 epistolae dixerat, latius etiam exponit in epistola ad Julianum Coensem, ostendens necessarium fuisse ut ad reddendam rationem professionis suae, crebris atque sollicitis judicum interrogationibus urgeretur, nec tamquam inane aliquid praeterflueret, quod nonnisi de haustu venenatorum dogmatum apparebat effusum [Col. 1115D] Epist. 25, ad Julianum Coensem, cap. 3. . Siquidem cum judicia reperta fuerint, aut distrahendarum controversiarum, aut puniendorum maleficiorum causa [Col. 1115D] Ut ait Cicero pro Q. Roscio. . Si judices crebris non urgeant interrogationibus reos, vel de criminibus postulatos, minime sufficienter in veritatis cognitionem venire possunt, nec crimina rite et canonice probari aut contestari, quemadmodum [Col. 1115B] in fidei inquisitionibus necessarium esse semper judicatum fuit. Igitur labat etiam et cadit illud Quesnellianum assertum, quod in concilii Constantinopolitani Actis nihil prorsus occurreret quod rite et canonice non esset gestum. Cum unum offendamus quod ab apostolica sede fuit proscriptum, et intelligamus judices ipsos, et Flavianum ipsum merito fuisse reprehensum, cujus causa novum erat instituendum judicium, juxta regulas ab eodem S. Leone in utraque epistola mox laudatis praescriptas. Jam vero de Eutychetis appellatione sermonem instituamus.
1. Pro apostolicae sedis legitimis juribus vindicandis multa hactenus expedivimus, spectata primum Constantinopolitani episcopi Flaviani agendi ratione: qui post in Eutychen damnationis depositionisque sententiam, ad S. Leonem cum universa gestorum synodalium serie suas epistolas misit, huncque de omnibus quae contigerant facit certiorem. Intelleximus quoque ejusmodi causam, utpote ex gravioribus difficilioribusque, ob quam scandala et simultates judices inter et Eutychianam factionem exortae fuerunt, juxta veterem apostolicamque consuetudinem jure Romani pontificis judicio reservari debuisse. Accessit tandem Constantinopolitani concilii Acta ex omni parte secundum regulas canonum non fuisse exarata; cum videlicet judices, Eutychen inter loquendum audientes admiserint, aut dissimulaverint saltem unam blasphemiam, multarum haereseon fontem, quam proscribere debuissent, et sub ecclesiasticis [Col. 1115D] poenis haereticum compellere ad eam exsecrandam. Cum igitur tria haec ad Romanorum pontificum judiciariam potestatem probandam in praecedentibus praestiterimus, superest in praesens ut de appellationibus ad apostolicam 336 sedem verba faciamus; occasione nimirum accepta a nostro adversario, qui magnopere pugnat, omnia susquedeque vertendo, quae in S. Leonis Magni Operibus occurrunt, pro iisdem appellationibus asserendis [Col. 1115D] Consule cap. 6 epist. 24 ad Flav., et cap. 2 [Col. 1116D] epist. 25 ad Julianum Coensem. .
2. Atque imprimis ut innumera praetermittam loca in quibus affirmat Eutychen numquam ad apostolicam appellasse sedem, oculos conjeci in ipsius septima dissertatione, quam inscripsit: De causa Eutychis archimandritae Constantinopolitani a Flaviano episcopo [Col. 1116A] C. P. in synodo damnati; cui titulo sequentia tamquam argumentum dissertationis continentia subjecit: Ad epistolas S. Leonis papae 20 ad Flavianum eumdem, et 21 ad Theodosium Augustum. In spem adducebar voluisse Quesnellum speciatim has duas epistolas percurrere, sibique objicere primo quae in duabus illis epistolis de Eutychiana fatetur appellatione S. pontifex Leo; deinde responsionibus diluere quae sibi objecerat. Sed opinio me fefellit. Dissertationem suam sane orditur affirmando plura a nonnullis ex his epistolis assumi, ut hoc jus appellandi ad sedem Romanam persuadeant; jura et praerogativas hujus primae sedis non invidere asseverat: atque ejus auctoritatem eminentiamque sacris canonibus firmatam tueri et propugnare velle fatetur. «Verum, subjicit, ut immota et inconcussa manent vera fundamenta, quibus apostolici primatus molem incumbit, sic per se ruere necesse est infirma illa et fucata argumenta quibus praepostero quorumdam studio fulciri solet, quorum inanitatem quisquis retegere [Col. 1116B] sataget, is profecto non minimam a sede apostolica gratiam inierit.» Cujus dissertationis exordium claudit patefaciendo propositum sibi stabilitum, nihil intactum dimittendi eorum, quae apud Leonem luce indigent; et propterea necessitate se (ait) adductum ementitam Eutychis appellationem annotare [Col. 1116D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis M., dissert. 7, de Causa Eutychis. .
3. Praemisso itaque tam splendido tamque specioso verborum apparatu, sequentem infert consecutionem: «Hoc igitur censeo, nihil ex utraque hac Leonis epistola haberi quo valide comprobetur Romanum pontificem seorsim ac separatim ab aliis patriarchis majorumque dioeceseon episcopis ab Eutyche fuisse appellatum.» Ab homine qui totus esset in fraudibus et mendaciis fingendis nihil solemnius potuisset excogitari; cum potissimum hic sensim persuadere velit appellationes dumtaxat ad futurum generale concilium apud Orientales obtinuisse ut novatores, quasi pro aris et focis pugnantes, in apostolicae sedis [Col. 1116C] contemptum ausi sunt affirmare. Ut autem veritatis colore hocce prolatum mendacium deliniat, Eutychen non ad solam apostolicam sedem appellasse, sed ad synodos Romanam, Alexandrinam, Hierosolymitanam et Thessalonicensem demonstrare primo contendit ex epistolae Flaviani cap. 3, isthaec subjiciendo: «Unde veritas elucescit verborum Flaviani, quibus Leoni de posthabita Eutychis ad sedem apostolicam appellatione conquerenti ita respondit.» Ecce Flaviani verba: Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia atque calliditate, dicens judicii tempore libellos se dedisse appellationis, et nobis, et hic convenienti sancto concilio appellasse vestram sanctitatem. Hoc ab eo nequaquam factum est, sed etiam in hac parte mentitus est, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans. At nihil firmamenti aut virium Quesnelli falsitatem acquirere, ex praecedentibus verbis mecum sanae mentis homines judicabunt. Immo deducent jus appellandi ad apostolicam sedem, [Col. 1116D] nulla ratione habita, ad alias patriarchales Alexandrinam, Hierosolymitanam, et Thessalonicensem, sanctum Flavianum revera probasse. Siquidem episcopus Constantinopolitanus factum dumtaxat appellationis negat, non vero jus quod veluti 337 legitimum probat, neque in discrimen voluit adducere. Praeterea Flaviani responsio Leoninae propositioni omnino congruere debebat. Scripserat Leo Eutychen ad sedem apostolicam provocasse; et Flavianus reponit in hac parte Eutychen esse mentitum dicens appellasse vestram sanctitatem. Ubi, quaeso, de aliis patriarchalibus sedibus horumque episcopis sermo est? Vel cum S. Leo semetipsum dumtaxat suamque sedem nominasset, ad quam Eutyches mentiendo judicii tempore se appellasse dixerat, cur Flavianus [Col. 1117A] Leoni haud objicit id consuetudine non esse receptum, seorsim, ac separatim ab aliis patriarchis ad Romanum pontificem appellare, cum potius ad omnes alios patriarchas suos provocationis libellos debuisset dirigere? Igitur non tantum praecedentia verba Flaviani juri appellationis non repugnant, sed illud astruunt, eidem vim et robur adjiciunt. Reprobant tamen, et tamquam rem incognitam silentio praetereunt, consuetudinem illam quam de novo quidam pseudoecclesiasticorum jurium interpretes confinxerunt, de appellationibus videlicet ad generalem synodum necessario habendis.
4. Et quidem rem magis perspicuam facit ipsa Leonis epistola 20 quam tamquam praesentis dissertationis argumentum Quesnellus proposuit, cuique concinere habent, et quidem concinunt, Flaviani responsa. Quid vero ex hac Epistola? Eutychen damnatum a Constantinopolitana synodo ad omnes alias patriarchales sedes provocasse? Figmentum apage! [Col. 1117B] Queritur primo loco S. P. Leo quod Flavianus Rom. sedi silere potuerit quae perturbationis strepitum et scandala commoverunt, et non potius procurasse ut primitus nos (ait) insinuatio tuae relationis instrueret. Haec verba, ut diximus, indicant quemadmodum in similibus contentionis causis, in quibus de fidei articulis agebatur, Rom. pontifex erat instruendus simul et consulendus, ne de rerum gestarum fide posset ambigere. Addidit deinde statim: Accepimus enim libellum Eutychis presbyteri, qui se queritur, accusante Eusebio episcopo, immerito communione fuisse privatum, maxime cum vocatum se adfuisse testetur, nec suam praesentiam denegasset, adeo ut in ipso judicio libellum appellationis suae se asserat obtulisse, nec tamen fuisse susceptum. Hic loqui S. Leonem de appellatione sibi facta, quam ordinarie ecclesiasticum subeuntes judicium facere consueverant, nulli dubium est. An vero illam fecerit, vel non fecerit, opportuno tempore, cum videlicet proferebatur judicium, id Leonem latebat. Necdum plene de rebus [Col. 1117C] quae contigerant fuerat instructus. Sed opportuno tempore Eutychen appellationem interposuisse eum credere oportebat. Nam ait, Eutyches videns appellationem suam non esse susceptam, compulsus est contestatorios libellos in Constantinopolitana urbe proponere. Quid enim contestatorii libelli nomine intelligebat? Nisi publicum testimonium scripto consignatum, quo profitebatur nullam et irritam esse judicii sententiam in seipsum latam, et ab ea ad Romanum pontificem provocasse. At, reponet Quesnellus, si appellationem interposuisset, provocasset etiam ad omnes alios patriarchas et majorum dioeceseon episcopos, horumque concilia. Verum unde hausit hanc novam doctrinam? In medium proferat abscondita illa antiquitatis monumenta ex quibus eam desumpsit. Nos insistentes Flaviani et Leonis testimoniis, ad concilium Romanum non provocasse demonstramus. Flavianus quidem negat factam appellationem ad sanctitatem vestram judicii tempore, non negat jus; neque addidit hunc provocasse vel provocare debuisse [Col. 1117D] alios patriarchas, et insigniores episcopos, horumque concilia; subdit solum: Sed in hac parte fefellit velut pater mendacii, se auribus vestris subrepturum arbitratus. Igitur nusquam a Flaviano in discrimen revocatum est Eutychis jus interponendi suam appellationem ad apostolicam sedem; sed id ab Eutyche opportuno tempore factum fuisse negavit. Praeterea si illa Quesnelli suppositio staret, jam Eutychete ad apostolicam sedem appellante, 338 aliis patriarchis praetermissis, isti conclamassent, sibi subreptum esse intelligentes jus cognoscendi similes contentiosas causas, cum nihil efficacius ad graves simultates excitandas quam aliorum jura contemnere, violare et abolere. Conclamasse autem unde colligitur? Contra vero, si Eutyches, ut mavult [Col. 1118A] Quesnellus, ad omnes alios patriarchas et celeberrimarum Ecclesiarum antistites provocasset, isti non distulisent suum ferre judicium, et maxime Alexandrinus, Antiochenus et Hierosolymitanus praesules, qui vix, et ne vix quidem, retardassent sui muneris partes obire, cum ageretur de eorum jure tuendo, ad quos Eutyches provocaverat. Nullus tamen alius ex majorum Ecclesiarum episcopis manum ad hoc negotium apposuit, nullus scripsit ad Flavianum, nullus in irritum mittere nisus est Constantinopolitani concilii decretum, vel illud confirmare, quamvis interea sex aut septem mensium spatium esset decursum ab Eutychetis damnatione appellationeque ad tempus usque quo S. Leo omnium gestarum rerum cognitionem obtinuit. Ego sane arbitror non tamdiu Orientis et Graecorum antistites, qui insignioribus praeerant Ecclesiis, distulissent suo jure uti. Cum igitur id non fecerint, argumento est nec ad eos provocasse Eutychen, nec usum obtinuisse, ut condemnati in provincialibus synodis ad concilia Ecclesiarum [Col. 1118B] patriarchalium provocarent. Tamdem illa Eutychetis appellatio ea ratione haberi debuit, qua tum Flavianus, tum Leo Magnus interpretati sunt. Atqui modus scribendi utriusque indicat appellationem factam esse ad unum singularem episcopum, ad Romanum videlicet, qui tamquam caput et firmamentum totius Ecclesiae venerabatur, et a quo per fallacias mendacii Eutyches, ut innuere videtur Flavianus, se absolutionem, rebus incognitis, subrepturum esse sperabat. Igitur nova illa judicandi forma a Quesnello excogitata labat et ruit, quin habeat quemadmodum consistere possit. Potissimum cum Liberatus diaconus dumtaxat asseveret quod Eutyches, de sua damnatione papae Leoni scribens, posuit edicta Constantinopolim, et injuriam se fuisse passum contestatus est [Col. 1117D] Liberatus diaconus, in Breviario, cap. 11. .
5. Duo tamen sunt ex quibus ejusmodi machinam consistere posse sibi arbitratus est Quesnellus. Alterum est testimonium Constantini monachi, aliud [Col. 1118C] est Eutychis epistola ad episcopum Alexandriae. Quod ad primum attinet, neminem latere deberet quisnam fuerit hic monachus Constantinus, qui non tantum tamquam haereticus habitus et condemnatus fuit, sed etiam volens in secunda synodo Constantinopolitana Eutychis partes agere, sibi numquam constabat in dictis; et colore perturbati animi negabat quod affirmaverat, et ultro dabat quod pridem negaverat; ita ut ejus testimonium nullum prorsus pondus nullamque fidem habere debeat. Haereticum fuisse Constantinum ultro concedit etiam Quesnellus, excutiendo Joannem David [Col. 1117D] Quesnellus, ibidem., ut supra. Joan. David., [Col. 1118D] in opere Gallico de Judiciis episcoporum. qui exagitaverat Petrum de Marca, dicendo illius monachi testimonium (quod in subsequentibus subjiciemus) esse hominis haeretici, multis difficultatibus obnoxium, cui Florentius ipse Patricius contradicit, immo quod ipsi Constantinopolitani PP. reprobarunt. En Constantini dictum: Eutyches, dum legeretur damnatio, appellavit sanctum concilium sanctissimi episcopi Romani, [Col. 1118D] Alexandrini, Hierosolymitani, et Thessalonicensis, et haec in Actis non sunt inserta. Super hoc veluti firmissimo lapide, quamvis ementito, Quesnellus totum suum novum de appellationibus aedificium construere conatus est. Verumtamen si universa quae in secunda illa Constantinopolitana synodo gesta et dicta sunt vel sedulo, non cursim, lustrasset, vel omnino non dissimulasset, quanti faciendum sit tale testimonium noscere potuisset. Neque affirmasset, ex illius mendacio veri aliquid posse elici. «Nimis (ait) enim putidum mendacium est, 339 quod veritatis specie non adumbratur: ac proinde discimus non eam fuisse ad ea usque tempora consuetudinem Orientalium, ut ad unicum ex episcopis appellarent, sed eos omnes qui judicii a quo provocabatur participes non fuerant; [Col. 1119A] nec ad solum Pontificis Romani concilium, quod totius Occidentis erat, sed et ad synodum aliorum patriarcharum, qui in causa suspecti non erant. Et revera eodem tempore quo scribebat Eutyches ad S. Leonem se eum appellasse, scripsit etiam ad Dioscorum Alexandrinum, ut oecumenicum concilium convocaret, quo Flaviani judicium discuteretur, ut docet nos Liberatus, cap. 12, ubi tamen corrigendus, cum ait de ejusmodi concilio Eutychen non cogitasse nisi absoluto conventu Constantinopolitano, in quo synodi Flaviani Acta relecta sunt; infra enim ostendemus ex hujus conventus Actis, jam tunc indictum fuisse Ephesinum concilium.» At aedificium supra mendacium struere, idem esse ac fallere, et temerariam fabulam pro vera historia vendere, quis non intelligit? Consuetudinem Orientalium fuisse affirmat, non ad unum ex episcopis appellare, sed ad eos omnes qui judicii a quo provocabatur participes non fuerant. At quaenam exempla commentitiae hujus consuetudinis habet Quesnellus? Et ut Africanos [Col. 1119B] nos praetermittamus, quos Quesnellus et Petrus de Marca optime noverunt ad apostolicam sedem, sine ulla prorsus contentione provocasse, quid dicet de Athanasio, de Joanne Chrysostomo quid, qui ad sedem apostolicam, et sub Julio papa, et sub Innocentio, Leonis praedecessoribus, provocarunt. Horum causas agendive rationes hic expendere nos supervacaneum ducimus. Cum Quesnellus, ad fidem sibi vindicandam, nec adduxerit, nec adducere potuerit, unum dumtaxat ex Orientalibus exemplum, qui ad eos omnes provocaverint qui judicii a quo provocaverant non fuerant participes.
6. Athanasii igitur et Joannis Chrysostomi causis interim praetermissis, de quibus postea sermonem habituros esse spondemus, quid credit dicendum esse de Eutychetis litteris ad Dioscorum, ut oecumenicum concilium haberetur? Nova ipsius Quesnelli fallacia. Noverat quidem Eutyches Flavianum inter et Dioscorum simultates facile intercedere posse, cum [Col. 1119C] ejus causae patrocinium esset assumptum a Chrysaphio, Flaviani inimico, strictoque foedere cum Dioscoro juncto. Propterea cum Dioscorus Alexandrinae urbis esset antistes, non tantum ex canonibus Nicaenis sibi post Romanum pontificem primatum vindicatum volebat, sed etiam supra Constantinopolitanam Ecclesiam summum jus exercere contendebat, tamquam Orientis patriarcha primarius, nulla habita ratione ad canonem tertium concilii Constantinopolitani primi, quo statutum fuerat ut hujus urbis episcopus post Romanum prima subsellia teneret. Quem canonem non tantum Romana Ecclesia non admisit, sed abolevit; ut suo loco dicemus, et praeterea ipsi Alexandrini episcopi illum canonem tamquam sibi injuriosum respuebant, tum quando concilia haberi debebant, tum etiam quando de ordinationibus aliorum episcoporum agebatur. Quid mirum igitur, si Eutyches, sub colore Metropolitani juris servandi, ad Dioscorum scripsit [Col. 1119D] Consule epist. 80 ad Anatolium, in qua Leo pontifex totus versatur in tuendis firmiter juribus [Col. 1120D] Alexandrini et Antiocheni patriarchatus. , maxime [Col. 1119D] etiam sibi persuadens se in illius fidem conferre posse Chrysaphii commendationibus? Nullibi inveniet tamen scripsisse ad Juvenalem Hierosolymitanum vel ad Anastasium Thessalonicensem, quod probare debuisset Quesnellus, ne ementitum et prorsus nugatorium diceremus novum illum appellationis modum, quem sciolis dumtaxat et indoctis vendere quaerit. Deinde aliud est aliquem interpellare veluti sequestrem et mediatorem, aliud est ad aliquem servato juris ordine appellare. Dabo ad Dioscorum scripsisse atque ad eum etiam suae 340 professionis libellum misisse. Quid inde? Nullibi tamen constat ad eum appellasse. Sicuti non colligitur appellasse ad episcopum Ravennae, quamvis ad S. Petrum Chrysologum illius Ecclesiae praesulem scripsisset. Ultro dato vero quod etiam ad Anastasium Thessalonicensem scripsisset, an is forte [Col. 1120A] proprio jure Eutychis causam cognoscere potuisset? Sedis enim apostolicae vices agebat, utpote illius vicarius. At propterea nonnisi Romani pontificis personam egisset, minime judicando; sed ad sanctum Leonem scribendo, ut jam praecedenti capite satis abunde demonstravimus. Progrediamur igitur ad alia.
7. Suggillat post haec Quesnellus Joannem David, quasi suae causae oblitum, ut verba episcoporum, quibus nullam a se appellationis vocem auditam esse inter judicandum contestantur, pro se adduxerit, suo seipsum jugulans gladio. Cum esset concilium, et interrogatio proveniret (inquit Seleuchus episcopus) nihil tale cognovimus dictum ab archimandrita Eutyche de appellatione. A reverendissimis episcopis dictum est, Et nos eadem confitemur, certe (subjicit post haec verba Quesnellus) si vel ad unum antistitem Romanum appellatum fuisset audientibus episcopis, id isti cognovissent dictum, quod a se auditum pernegant. Nec omnino reprobanda fuisset querimonia Constantini monachi de omissa in Actis synodalibus [Col. 1120B] appellationis mentione expostulantis. Immo querelae suae astipulatorem habuisset Julianum Coensem episcopum, qui tam synodo quam posteriori conventui aderat. Ut autem novam hanc Quesnelli cavillationem eriperemus, etsi testimonia S. Leonis in epistolis ad Flavianum, Theodosium imperatorem, Julianum Coensem habeamus, in quibus haec ad apostolicam sedem appellatio indicata est; quibus suffragatur et ipsius Eutychis libellus, cum fidei professione quam Romano pontifici examinandam dedit; tamen ut abundantius Quesnellianae fraudes et nugae appareant, evolvenda censuimus ea Constantinopolitana Acta, in quibus, instante Eutyche et imperatore mandante, primi Constantinopolitani concilii gesta relecta et examinata fuerunt.
8. Eutychis itaque personam egisse tum Constantinum monachum, etiam Quesnello suffragante, omnibus exploratum est. Atque imprimis cum ageretur an ejusmodi Acta corrupta, falsata et interpolata [Col. 1120C] essent, jam de generali habenda synodo, efflagitante imperatore, statutum fuerat. Meliphthongus enim episcopus postquam dixerat necessariam esse praesentiam illius qui accusatur, praesertim quia hujusmodi accusationes non sine periculo fiant, addidit: Quonam igitur piissimus imperator . . . praecipue quia universalem praecepit fieri synodum, et necesse est majores causas in illud reservare concilium. Secundo, hoc non obstante, ad examen chartarum deventum est. Atque lecto supplici Eutychis libello, in quo affirmabat: Gesta enim, quae sunt composita a reverendissimo Flaviano adversum me legi hesterno die, et reperi contraria his quae acta sunt contineri in chartis. Tertio, Constantinus, haereticorum morem secutus, Scripturas solas admittere palam fassus est, sed non Patrum doctrinam et scripta, sequentem subjiciendo rationem: Quoniam diversis modis locuti sunt Patres, et omnia suscipio; in regula autem fidei non suscipio. Cognoscens autem murmur excitatum, commotionemque [Col. 1120D] factam esse inter episcopos caeterosque qui coetui aderant, propter ejusmodi temerarium et blasphemum assertum eum poenitere coepit, quia forte in suam mentem revocaverat PP. scripta contra Arianam, Nestorianam haeresim in Nicaena et Ephesina synodis, tamquam fidei regulam suscepta fuisse. Idcirco prave dicta corrigere cupiens, jussit illa verba in regula fidei deleri, quia in perturbatione (ait) nesciens sum locutus. Hominis hujus vafriciem atque inconstantiam episcopi omnes notarunt. Quos inter Eusebius, episcopus 341 Ancyranorum, dicendo: Mihi similiter placet ut qui personam religiosi archimandritae suscipit, omnia ei firma consistant, quae ex ejus voce prolata sunt; et non in parte velle ea teneri, in parte vero quae dicta sunt velle improbari. Tanta ergo perturbatio in illo coetu orta est, ut, admirantibus [Col. 1121A] simul et quasi altercantibus ad invicem episcopis, sciscitaretur quid in hoc casu criminali esset faciendum? Quia absente illo cujus causa agebatur. qui hujus vices subire debebat, neque in sermone, neque in responsis ad interrogata sibi constabat; unde et duo alii, Andreas nimirum et Athanasius, admissi sunt ad interloquendum, ut lectio gestorum Constantinopolitanorum ad exitum perduceretur.
9. En ergo character agendique ratio illius Constantini monachi, cujus falso testimonio institit Quesnellus, ut veritatem illius appellationis de qua agimus eliceret. Quarto in illo episcoporum coetu mentio facta est de libello Eutychis ad S. Leonem, illiusque querimonia et appellatione; sicuti et de Leonis epistola ad Flavianum, quae coram omnibus lecta fuit; nec unum verbum offendimus, de aliis Eutychetis litteris, vel ad Dioscorum, vel ad Juvenalem Hierosolymorum episcopum, vel ad Anastasium Thessalonicensem. Si enim ad horum synodos provocasset, ut confingit Quesnellus, credimusne solius Leonis [Col. 1121B] Romani pontificis fuisse factam mentionem? Credimusne quod in tanto Eutychianarum rerum discrimine unus saltem ex episcopis, vel clericis, vel monachis, qui pro tuendis juribus Orientalibus stabant, dicere praetermisisset audiendum aut exspectandum esse suffragium unius saltem ex praecipuis patriarchis, aut episcopis Orientis, ad quorum concilia Quesnellus comminiscendo, Eutychen juxta antiquam consuetudinem provocasse asseverat? Et ne quis me mentiri suspicetur, afferam verba Eleusini diaconi, qui de S. Leonis litteris et Eutychis appellatione ita locutus est: Quoniam vero ante paucos dies litterae sanctissimi archiepiscopi Romanorum Leonis insinuatae sunt nobis, continentes quia accusavit (legendum recusavit) reverendissimus archimandrita Eutyches, et appellavit in tempore examinationis vestram audientiam per dationem libelli (et ideo post damnationem, eum archimandritam renominarunt), quomodo nunc instans, et dicens de fide esse libellum apud sanctissimum Romanorum [Col. 1121C] episcopum, recusationem in synodo appellationem nominavit? Clarissimus Stephanus Baluzius, ad haec animadvertens, scite annotavit verba illa uncinis interclusa, in Corbeiensi codice desiderari per librarii errorem: Nam annotatio Rustici (ait ipse) quae posita est in margine, non potest referri ad alium locum. Sic autem habet: Falsitas evidens Eutychis. Et notandum quia jam litterae papae Leonis, quas in absolutione Eutychis usque tamen ad integriorem audientiam scripsit, pervenerunt ad eos, et ideo illum archimandritam renominarunt post damnationem. Si ergo, Rustico auctore, litterae papae Leonis eam vim habuerunt, ut latam a Constantinopolitana synodo in Eutychen sententiam suspendere potuerint usque ad pleniorem audientiam; si pariter harum litterarum vigore, etiam post damnationem, Constantinopolitani PP. Eutycheti nomen et archimandritae honorem exhibuerunt; quid opus est tantopere laborare pro Romanae sedis juribus propugnandis, et pro tuenda Orientalium sacra et vetusta consuetudine, qua ad [Col. 1121D] Romanos pontifices vel causas fidei deferebant, vel graviores res ipsis discutiendas proponebant, quin ab horum judicio, institutionibus atque mandatis resilirent? Praeterea Eutyches ipse sufficere sibi persuadebat recusasse sententiam in seipsum latam, ut crederetur ab ea appellasse. Quemadmodum testabatur, dicens fidei libellum esse apud sanctissimum Romanum episcopum. Suffragatur D. cl. Petrus de Marca, qui, loquens de Flaviani appellatione, generatim haec verba pronuntiat, quae in quaestionem de [Col. 1122A] qua 342 agimus mirifice quadrant. Quoniam vero per illas tempestates recusatio fiebat etiam per modum appellationis adhuc post sententiam definitivam, non autem eo modo qui introductus dein fuit a Justiniano [Col. 1121D] Recusationem aequivalere appellationi, hancque secum annexam habere tradit cl. Petrus de Marca disserens de Flaviani appellatione, molli brachio cardinalem Perronium carpens quod scripserit hunc Constantinopolitanum episcopum generalibus tantum verbis concepisse; nec ad papam disertis verbis esse factam. Verum (subjicit de Marca) non est necessarium [Col. 1122D] ad haec extrema deveniri, quia, ut dixi, verba desumpta videlicet ex formula juris nihil aliud significant quam recusari a se Dioscorum. Lib. ult. de sententiis, lib. XVI et XVIII, c. de Judiciis. Vide Cujacium, lib. IX, Observ., c. 23. .
10. Quare notandum est Eutychem hic non dixisse libellum suae fidei esse apud alios patriarchas vel insigniores episcopos Orientis, sed apud Romanorum episcopum. Igitur credidit dumtaxat sibi posse suffragari quod ad unum S. pontificem Romanum scripsisset. Neque tandem asseveravit Rusticus damnationis sententiam in Eutychen latam suspensam remansisse ob litteras aliorum episcoporum Orientalium. Tantummodo Leonis litteras hanc energiam et vim habuisse affirmavit. Quae quidem omnia, si ad invicem et cum praecedentibus conferantur, prorsus Quesnellianum illud aedificium evertunt. Non enim ex ementito quodam facto colligitur fabulosa illa consuetudo, pro qua hactenus nuperus iste scriptor divinando, comminiscendove, omnia susquedeque [Col. 1122B] vertendo nimis audacter decertavit.
11. Verumtamen etsi daremus Constantini monachi mendacium nulla ratione posse excusari atque defendi, quid inde? Jam alia nobis occurrerent quae probant post recusatam ab Eutyche Constantinopolitanae synodi sententiam, causam jam fuisse devolutam ad supremum Romani pontificis tribunal; cum certo ex duabus illis Leoninis epistolis habeamus, S. pontificem jussisse ut sub gestorum relatione omnia ad suam notitiam deferrentur, ut posset de bene cognitis congrue judicare [Col. 1122D] Leo Magnus, epist. 20 cap. 2, et epist. 21, cap. pariter 11. . Cui enim datum est causas cognoscere, decernere et judicare, vera et non arbitraria jurisdictio convenire debet. Potissimum si agamus de fidei rebus, quarum cognitio, auctore etiam clarissimo viro Petro de Marca, Romanae apostolicaeque sedi fuit reservata. Quamvis ipse tamen, nescio quo spiritu ductus, ex parte Quesnello praeluserit, ut paulo post videbimus, asseverando, contra cardinalem Perronium, appellationem illam Eutychetis [Col. 1122C] probari non posse ex Leoninis epistolis; et aliunde appellasse ad synodos Romanam, Alexandrinam, Hierosolymitanam, Thessalonicensem, sed clanculum, et in aurem Patricii Florentii, post judicium factum et post solutam synodum; quae quidem nec haerent hactenus dictis, nec secundae Constantinopolitanae synodi gestis. Sed interim ad alia gradum faciamus, animadvertentes Quesnello minime suffragari posse quae in decursu laudatae dissertationis ad duxit; ostendendo videlicet mentionem aliquam esse factam ab Eutyche Alexandrini episcopi. Quare exscribenda censuit verba Basilii episcopi, qui primum memoria lapsus, deinde recordatus, testatus est: Jam in veritate dico (inquit) adhuc ipso conventu sedente, et proponente hoc sancta synodo, ut diceret iste duas naturas inseparabiles et inconfusas in uno Domino, idque post adunationem, scio quia dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit, sed dicens: Non sum ausus [Col. 1122D] dicere propter Patres. Ex his ergo similibusque verbis, quorum aliqua aliquibus, alia aliis, partim una vice effuderat, partim altera, nunc publice, nunc silenter, aliquando ut appellans, aliquando tamen ut suam explicaret mentem (ait Quesnellus), sumpsit occasionem Eutyches imponendi tam S. Leoni per litteras, quam Patribus Orientalibus in conventu Constantinopolitano per Constantinum; inde appellationem mentitus est. Sed jam 343 praesens quaestio versari non potest an Alexandrini episcopi judicio Eutyches [Col. 1123A] se submittere voluerit, cum jam, ut vidimus, certa spe duceretur, hunc sibi habere posse propitium, tum quod Flaviano infensus, tum quia primatus praerogativae praetextu cum Flaviano contendebat, tum denique Chrysaphii Eunuchi protectione fretus, facile Dioscorum in suas partes traxisset [Col. 1123D] Tom. IV Concil., pag. 1067 et seq. . Cujus quidem fides satis superque probata esse non poterat, ut ex antecedenti et subsequenti ipsius agendi ratione innotescit. Nec pariter nostra quaestio dumtaxat in eo versatur an Eutyches S. Leoni mentitus sit: nam ex monumentis quae habemus non sincere colligimus an judicii tempore et adhuc in concilio sedentibus Patribus palam et publice appellaverit. Quamvis sententiam in eum latam recusasse certissimum sit, et in archimandritae munere perstitisse quoadusque nova inquisitio novumque judicium institueretur. Si igitur latam in eum sententiam recusavit, si pariter alium judicem per suum libellum interpellavit, se huic sententiae submittendo, quid aliud facere debuisset ut eum vere appellasse diceremus?
[Col. 1123B] 12. Hinc haud facile moveri potuimus ex iis quae in consequentibus scripsit Quesnellus ad exaggerandam potius suam eruditionem, quam ad exagitandum Joannem David, utpote Petro de Marca refragantem, cujus partes, peregrinam satis et asperam viam ineundo, se assumere confinxit, cum archiepiscopus Parisiensis apostolicae sedi hoc jus denegare tam confidenter ausus non sit, pro quo in praesentiarum verba edimus. Idem enim cl. doctissimusque Parisiensis Ecclesiae antistes Romanis pontificibus jus asseruit in judicandis Orientalium causis ad fidem et etiam ad disciplinae universalis rigorem pertinentibus: crediditque hoc jus apostolicae deberi sedi, vel Sardicensium canonum vigore, vel etiam Nicaenorum, in quibus stabilitum fuerat ut in judiciis habendis antiqua consuetudo servaretur. Satis honorifice quoque de Romanorum pontificum primatu locutus est in universa Ecclesia. Quodque ut suadeat provocat ad veterum Patrum testimonia: Cypriani videlicet, Irenaei, [Col. 1123C] Hieronymi et Augustini, ea ratione ductus, ut centrum unitatis et capitis ratio in catholico coetu servetur. Neque pariter negat hoc appellationum jus de quo agimus. Immo Orientalium varia affert exempla, eorum videlicet qui ejusmodi juris vigore ad apostolicam sedem provocarunt, hujusque judicio semotis contentionum partibus se submiserunt. Verumtamen de Eutychis disserens appellatione, ait: Locum inter appellationes ad episcopum Romanum non tribuo ei quae sub nomine Eutychis archimandritae circumfertur, post damnationem ejus a Flaviano episcopo peractam, etiamsi ea a vulgo obtrudatur, quoties controversiae de causis religionis agitantur. Nolim tamen negare quin Romanum pontificem appellaverit. Sed tamen contendo non solum Romanum pontificem provocasse. Hinc quasi molli brachio eminentissimum cardinalem Perronium objurgat, quod hanc appellationem probare posse crediderit auctoritate epistolae S. Leonis ad Flavianum. Contendit ex iisdem verbis non colligi appellationem ad apostolicam sedem fuisse factam; sed libellum appellationis [Col. 1123D] dedisse, atque fuisse compulsum ut contestarios libellos in urbe Constantinopolitana proponeret. At quis credet nos in difficilem incidisse nodum? Non colligi ait doctissimus vir appellationem factam fuisse ad sedem apostolicam? Et haec judicis partes assumpsit; et Leo ipse sub gestorum synodalium insinuatione de omnibus certior fieri voluit; et Flavianus ipse, qui affirmavit Eutychen esse mentitum, synodalia Acta transmisit? An recordatus est doctissimus antistes veteres recusationem pro appellatione accepisse? An non animadvertit ad Rustici annotationem, qua fassus est, sententiam a Constantinopolitana synodo in Eutychen latam suspensam fuisse vigore litterarum 344 S. Leonis? Nec quidquam conficit quod objiciat Eutychen appellasse alias sedes, quia appellavit synodos Romanam, Alexandrinam, [Col. 1124A] Hierosolymitanam et Thessalonicensem; sed clanculum, et in aurem Patricii Florentii, post judicium factum et post solutam synodum. At haec repugnant cum iis quae testatus est Basilius episcopus, qui recogitans ad ea quae jampridem a pluribus mensibus contigerant, testatus est quod adhuc conventu sedente, et forte cum sententiam in se latam recusavit, se totum commisit ad judicium Romani et Alexandrini antistitis. Certe Basilii testimonio pluris faciendum est quam Constantini monachi, hominis sibi non constantis, haeretici et versipellis, qui omnibus suae artis nervis conabatur ostendere Acta illa Constantinopolitanae synodi esse corrupta atque falsata. Verum quare Alexandrinum episcopum etiam Eutyches nominaverit, non est cur nos dicamus, ne jam dicta iterum recoquamus.
13. Quia vero idem clarissimus vir Petrus de Marca Constantini monachi testimonio firmius adhaeret, ut ostendat Eutychis appellationem locum habere non posse inter eas quae Romanae sedi asseruntur, [Col. 1124B] duas statuit regulas, easque insignes appellat, quas postmodum nimia exaggeratione Quesnellus amplificavit. Prima (ait) causam fidei, cum communis sit et generalis, judicandam esse a synodis universae Ecclesiae praecipue vero a Romana, quae omnium prima est; tum depositionem haeretici, quae sequitur ex decisione fidei, definitivo decreto judicandam esse ab omnibus, si nova sit haeresis, neque hactenus damnata fuerit ab Ecclesia [Col. 1124D] Petrus de Marca, lib. VII, cap. 6 num. 5. . Ex qua autem lege, divina, ecclesiastica aut imperiali hanc hauriat regulam, ne ex suspecta aliqua officina eam prodiisse saltem suspicemur, prorsus ignoratur, atque hocce arcanum auctor non indicavit. Nos quidem si ad Romanorum pontificum agendi rationem attendamus, quin etiam ab ejusdem auctoris dictis, Petri videlicet de Marca, abscedamus, Nestorium ejusque haeresim jure proscriptam fuisse, et haereseos auctorem episcopatu privatum etiam antequam synodus generalis cogeretur, persuasi sumus. Potissimum cum habeamus [Col. 1124C] tantummodo Cyrillo commissum fuisse munus ut pontificiam sententiam exsecutioni fideliter demandaret eamque Ephesinae synodo proponeret, decem dierum induciis Nestorio reservatis, in quibus deliberaret an a pravo suo dogmate vellet abscedere, illudque ejurare. Assertum explicatione non indiget, cum ipse Petrus de Marca S. Coelestini papae epistolam ad Cyrillum interpretatus sit dicendo: Et Coelestinus dat in mandatis Cyrillo ut Romanae sedis auctoritate ascita et vice, et loco, et potestate pontificia usus, sententiam istam exsequatur, et illi Ecclesiae (Constantinopolitanae nimirum) prospiciat. Leo Magnus autem immediatum praedecessorem in pontificatu habuit Coelestinum. At sub istius regimine laudata prima illa regula prorsus Ecclesiae Patribus erat ignota, et tamen de episcopo e gradu dejiciendo, de fidei causa omnibus communi et generali agebatur. Et hoc non obstante, Rom. pontifex Coelestinus decernit, statuit, judicat, inducias ad resipiscendum concedit, non exspectato aliorum patriarcharum judicio, vel suffragio; sed dumtaxat [Col. 1124D] decretorum a se latorum exsecutionem Cyrillo demandat. Igitur et Petri de Marca dictis insistendo, haud video ex qua lege, canone aut imperiali constitutione ejusmodi regula depromi possit. Prorsus itaque credenda erit arbitraria, derivata a systemate et voluntate pontificiae auctoritatis limitandae, et intra angustos cancellos coercendae. De quo systemate quidem plura diceremus, si nostri instituti propositum id pateretur. Juvat interim vidisse egregiam non esse hanc regulam, quemadmodum Marca decantat, quia nullo jure nullave consuetudine firmatam esse reperimus.
345 14. Hanc praerogativam forte altera regula assequetur, quam idem auctor subjecit. Videlicet appellationes factas ad patriarchas censeri etiam factas ad eorum synodos, ut constat ex formula appellationis [Col. 1125A] Eutychetis. Non appellavit autem ad synodos Orientis, quod patriarcha Antiochenus subscripsisset sententiae Flaviani, et quod plures metropolitani dioeceseon Asianae, Ponticae, Thraciae adessent in concilio Constantinopolitano. Ut tandem laudatus praesul hisce dictis omnem vindicet fidem, ea deprompsisse fatetur ex Actis illius Constantinopolitani conventus, in quo Eutychetis procuratorem agens Constantinus monachus contendebat Acta edita a Flaviano esse corrupta atque etiam interpolata, cum Eutyches ad alias laudatas synodos provocasset, nec appellatio jam erat in Actis descripta.
15. Petri de Marca vestigiis ingressus Quesnellus atque exaggerationibus usus, latius praecedentem doctrinam magno verborum apparatu explicavit; subjecta deinde Domni episcopi Antiocheni epistola, quam synodicam appellat, ex libris Facundi Hermianensis exscriptam. Haec autem Domni episcopi Antiocheni agendi ratio, paucis cum explicari haud possit, in sequentibus concertationibus ad trutinam revocabitur. [Col. 1125B] Magna enim subsidia pro ejus historia ornanda ex Vaticanis codicibus accepimus. Acta enim Chalcedonensis concilii circa septimum saeculum descripta celebrem illam continent Actionem, quam Quesnellus, veluti fictitiam, rejiciendam esse judicavit. Interim autem non inficiabor Domnum Antiochenum strenue se opposuisse Eutychianis erroribus [Col. 1125D] Lib. VIII, cap. 5, Facundi Hermianensis offendes epistolam Domini episcopi Antiocheni, ad Theodosium imperatorem scriptam contra Eutychen. . Contendam tamen ex appellationis formula conjici Eutychen ad omnes patriarchas horumque synodos non appellasse. Et ne verbis ludere videamur, imprimis arbitror exquirendum esse a sapientissimo archiepiscopo quam genuinam arbitretur formulam ab Eutychete adhibitam. Si genuinam vocat, quam Constantinus subjecit, ergo Constantinus mentitus non est, ut Quesnellus cum caeteris affirmavit; ergo omnes Patres qui in secundo Constantinopolitano conventu sese illius procuratoris dictis opposuerunt, injuriam veritati fecerunt. Alterutrum enim dicendum est, aut mentitum esse Constantinum [Col. 1125C] in hoc facto appellationis, vel PP. synodi mentitos esse. At quis cum tanta episcopalis coetus injuria et dedecore id affirmabit? Non quidem Quesnellus, qui in omnibus episcoporum honori, dignitati consulere voluisse protestatur. Non Petrus de Marca, qui causas fidei ab universo episcoporum coetu pertractandas esse in commune totius Ecclesiae bonum et incolumitatem affirmavit. Non est igitur insistendum formulae a Constantino monacho suggestae, ne praepostere et audacter de episcoporum et presbyterorum ordine horumque hierarchia judicemus. Aliunde ergo genuina appellationis Eutychianae formula potius desumenda erit, nec ex aliis momentis, nisi vel ex Basilii verbis, secum de praeteritorum veritate sedulo recogitantis; vel ex Eleusini diaconi testimonio, quod sancti Leonis Magni dictis cohaeret. Et quia in priori hac formula sermo est etiam de Dioscoro Alexandrino, et in posteriori de solo summo pontifice Leone habet mentionem, [Col. 1125D] quemadmodum jam praecedentibus vidimus, idcirco diutius in iis expendendis non immorabimur, ne acta iterum agamus. Abunde enim de utraque formula in praecedentibus disseruimus. Addendum praeterea censeo vix intelligi posse quod idem de Marca subjecit: Non appellavit autem, ait, ad synodos Orientis, quod patriarcha Antiochenus subscripsisset sententiae Flaviani, et quod plures metropolitani, etc. Quid autem? Jam agebatur de generali habenda synodo, et Orientales excludendos esse Eutyches contendebat? Ergo a solis Occidentalibus cum Romano pontifice volebat judicari? Et generale concilium, quod in communi 346 causa fidei necessarium esse Marca asseveravit, quomodo ex solis Occidentalibus episcopis potuisset componi? Arcanum profecto hocce systema continere [Col. 1126A] mihi visum est. Et propterea ex aliis fontibus eruendam esse genuinam Eutychianae appellationis formulam mihi persuasum est, quemadmodum in subsequentibus nos hisce capitibus aperte demonstrabimus.
1. Eutychis appellationem ad apostolicam sedem factam praecedenti nostra exercitatione pro viribus propugnavimus, singula quoque rationum et sententiarum momenta proponentes quibus ad statutum nobis scopum pertingere posse credebamus. Verumtamen cum omnes assumpti muneris partes unica ea concertatione implere haud potuimus, tum propter [Col. 1126B] ea quae doctissimus Petrus de Marca Parisiensis archiepiscopus de Orientalium episcoporum causis et juribus in celebri suo opere descripsit, tum propter Acta secundi Constantinopolitani conventus, Eutychianae haereseos causa habiti, quae plurimum conturbata et confusa esse observavimus; idcirco, ne lectores in nostris scriptis percurrendis nimis taedio afficerentur, non omnia quae de hujusmodi negotio dicenda occurrunt sub unico eodemque titulo expedienda esse judicavimus. Cum igitur praeter ea quae exposuimus, alia et alia Quesnelli argumenta observanda et discutienda supersint, quae perspicue ex praecedentibus Flaviani et S. Leonis litteris deduci auctor ipse contendit, quaeque in specie saltem hactenus a nobis dicta enervarent, propterea in nova hac dissertatione diluenda reservare congruum existimavimus. Neque vero in hujus concertationis vestibulo lectorem admonendum censeo de nimio Quesnelli studio in interpretandis, distorquendis et [Col. 1126C] obtruncandis testimoniis quibus insistere nisus est, ut suae causae praesidium pararet et lectoris fidem aucuparetur. Sat enim evidenter id constabit in illius argumentorum expositione.
2. Illud itaque primum sit Quesnelli argumentum, quod ex Flaviani verbis sibi objectis proponit. Cum videlicet testimonium Constantini monachi superius expositum opposuit S. Flaviani verbis: «In his (ait Quesnellus) praeter unum Leonem, nullus alius nominatur, ad quem Eutyches appellarit.» Ita autem subjicit: «Non est operosum respondere Id enim non aliam ob causam factum est, quam quod solum Leonem alloqueretur, eumdemque solum nominaverat haeresiarcha, cum ad eum scriberet, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis Leonis auribus putans, ut scribit Flavianus ad S. Leonem; et quia inter patriarchas metropolitanosque, ad quorum concilium appellatum praedicabant, eminebat sine controversia, idque jure multiplici, S. Leo, ut qui et [Col. 1126D] primatum in Ecclesia tenebat, et totius ad quam appellabatur synodi caput erat [Col. 1126D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis, diss. 7, num. 8. .» Haec Quesnellus. At quis non intelligit nimis lepidas esse has interpretationes, honoris coloribus linitas atque depictas. Sed adhuc progreditur Quesnellus dicendo: «Licet porro idem pontifex totam ad se causam pertraxisse 347 videatur,» cum et de singulis instrui postulat, et de Flaviani silentio conqueritur: «Cum studere (inquit) debuerit primitus nobis cuncta reserare, non ita tamen est reipsa; similiter enim aliorum episcoporum quilibet, ad cujus sententiam per appellationis libellum provocaretur, et de negotio instrui postularet, et de silentio querelas moveret. Merito ergo ac potiori jure totius facti rationem et notitiam volebat sibi Leo deferri, et quidem primitus utpote [Col. 1127A] primati, cui de eo cum caeteris ac prae caeteris decernundum erat, si appellationi locus dabatur.»
3. At mendacia veritatis coloribus et umbris larvata detegamus. Incassum imprimis, et omnino male, Constantini monachi testimonium Flaviani verbis Quesnellus opponi affirmaret, si utriusque loquendi modus in eumdem prorsus finem tenderet. Constantinus, ut Quesnellus etiam asseverat, haereticus et mendacissimus homo, testatus est Eutychen alios patriarchas, principalium Ecclesiarum metropolitas, horumque synodos appellasse. Si id dare voluisset Flavianus ut noster adversarius interpretari conatur, cum ad S. Leonem rescripsit, quamvis hunc solum nominet, quia eum solum alloquebatur, jam sequeretur vel Flavianum in re non dissentiri a Constantini testimonio, vel quamcumque appellationem ab Eutyche factam negasse. Primum affirmare Quesnelli religio non permittit. Nefas enim esset etiam leviter suspicari Flavianum tantae sanctimoniae episcopum, qui ob fidei catholicae defensionem martyr occubuit, [Col. 1127B] Constantino monacho mentienti subscribere voluisse. Alterum igitur erit concedendum, videlicet, Flavianum negasse quamcumque appellationem veluti ab Eutyche factam; non utcumque tamen factam, sed judicii tempore. Nec enim negavit saltem dissoluto conventu Eutychen Romanum pontificem Leonem appellasse, cum jam de hac appellatione ipsius Leonis litteris certior fieret. Flaviani verba, quaeso, perpendat Quesnellus, videat an distorta ipsius et lepida interpretatio ipsis convenire possit. Sed his ita gestis, litterae nobis datae sunt vestrae sanctitatis . . . . . per quas edocti sumus quia idem Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia et calliditate, dicens judicii tempore libellos se dedisse appellationis, et nobis, et hic convenienti sancto concilio, et appellasse vestram sanctitatem [Col. 1127D] Flaviani epistola prima, cap. 3. . Animadvertat haec verba, et appellasse vestram sanctitatem. Igitur non alium appellasse scripsit Eutyches quam S. Leonem. Negat id Flavianus immediate subjiciendo: Quod nequaquam ab eo factum [Col. 1127C] est. At quid est quod ab Eutyche factum fuisse negat Flavianus, nisi quod haereticus archimandrita, judicii tempore sibi et concilio dedisset appellationis libellos, provocando ad S. Leonem. Non dicit deinde appellasse vos, vestrumque concilium: Sed vestram sanctitatem. Ulterius si haeresiarcha scribendo ad S. Leonem hunc dumtaxat nominavit, ut etiam Quesnellus asseverat, nulla prorsus mentione facta aliorum patriarcharum et synodorum, quid est quod contra Orientalium consuetudinem id factum fuisse dicamus; confingendo patriarchas et metropolitas celeberrimarum dioeceseon, horumque synodos etiam fuisse appellandos? Si talis conficta consuetudo obtinuisset, Flavianus quidem, debita servata reverentia erga totius Ecclesiae caput, irregularem prorsus vocasset hanc appellationem, atque rescripsisset ad S. Leonem Orientalis Ecclesiae jura violata et fracta fuisse, cum hujus appellationis prorsus inscii essent patriarchae et metropolitae, quorum de similibus causis judicium pronuntiare intererat. Hocce [Col. 1127D] autem in hac parte Flaviani silentium subsequentibus verbis confirmat eumdem Leonem tamquam solum negotium acturum, et haereticum judicaturum alloquendo. Sed etiam in hac parte mentitus est, tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans. Si scivisset aut credidisset ad alios etiam suis epistolis per fallaciam mendacii 348 subripere tentasse, istis vocibus, sanctis vestris auribus, has alias, vel aequivalentes, aliorumque episcoporum, addidisset; immo addere debuisset, ut plenius, quemadmodum Leo petebat, edoceretur. Scripserat enim, et ideo quia dilectio tua de tanta causa nos videt necessario esse sollicitos, quam plenissime et lucide universa nobis quod ante facere debuit indicare festinet. [Col. 1128A] [Col. 1127D] Leonis epist. 21 ad Flavianum. Aurea enim sunt haec verba, auctoritatem imperiumque indicantia. Nam plenissima et lucida omnium gestarum rerum narratio vel expositio nequaquam fuisset, si silentio occuluisset, vel Eutychen contra Orientalis Ecclesiae jura provocasse ad Rom. sedem; vel non dixisset provocasse ad synodos et caeteros patriarchas, aut ad ea provocare debuisse. Igitur ipsi prorsus ignota erat haec nova judiciorum Ecclesiasticorum forma, de qua noster adversarius verba facit.
4. Sed forte hujus responsionis vim praesensit Quesnellus, qui, praecedentia sua dicta confirmaturus, ait ex Leonis scribendi modo videri Leonem ad se totam causam pertraxisse, cum de singulis instrui postulat, et de Flaviani silentio queritur, quemadmodum innuunt illa verba: Cum studere debuerit primitus cuncta nobis reserare [Col. 1127D] Leo Magnus, epist. 20 ad Flavianum, cap. 1 [Col. 1128D] et 2. Videsis quae diximus contra Quesnellianum systema, cap. 3 harum Exercitationum. . Sed valde infirmam adversarius subjicit responsionem contendendo nimirum id fieri potuisse a quolibet episcoporum, ad cujus sententiam appellaretur per libellum, etc. Itane PP. [Col. 1128B] loquendi formulas distorques, Quesnelli, de una ad aliam rem gradum faciendo? In quo igitur difficultas versetur inspiciamus. Et primo inquiramus quo jure quisquam alius episcoporum hujusmodi appellationum libellos potuisset excipere atque postulare ut de negotio instrueretur? Si hic sermo esset de arbitrario judice per compromissum ab ambabus partitibus ad quaestionem dirimendam assumpto, quilibet sane episcopus, qui eligeretur, ne de rebus incognitis judicium pronuntiaret, utique postulare debebat edoceri. Sed in praesens de quo judice disputatur? Non de alio quam de eo qui divinis et ecclesiasticis legibus stabilitus fuit pro dirimendis fidei controversiis, et pro recognoscendis aliorum judiciis, an ista videlicet essent conformia regulis juris, et an judices ordinarii, odio, aut invidia, vel quacumque alia ducti passione vim oppressionemque condemnato intulissent. Ea igitur ratione ad se totam causam traxit Leo Magnus, quia Eutyches non [Col. 1128C] acquiescendo sententiae latae ab ordinario suo episcopo, et a Constantinopolitana synodo, superiorem judicem et ultimum provocare debebat. Idcirco S. pontifex in sua epistola utitur illis imperativis vocibus, auctoritate simul et dignitate plenis: Et ideo fraternitas tua per idoneam maximeque aptam personam plenissima nobis relatione significet quid contra antiquam fidem, novitatis emerserit; vel illis aliis: Quoniam nos, qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus.
5. Et quidem haec et similia alia Leonis verba, non concilii, sed proprio nomine scripta, talem tantamque vim et auctoritatem habebant, ut jam Flaviani animum movissent saltem, si non coegissent, ut se sisteret coram Leone vel per suos idoneos legatos, vel per relationem authenticis scriptis factam, de omnibus gestis rationem redditurum. Sed jam id praestitisse Flavianum antequam hanc Leonis epistolam acciperet, [Col. 1128D] acciperet, in superioribus vidimus. Quare si omnia simul conferamus, certum argumentum habebimus ita ad se totam causam traxisse Leonem, ut nequaquam cuique alii episcopo et judici licuisset se hisce rebus immisceri, nisi de summi pontificis sententia. In suam vero auctoritatem Leonem totum negotium 349 definiendum refudisse, non obscure ipsemet in laudata epistola indicavit. Nam ad praecludendam viam omnibus difficultatibus excusationibusque quae circa contumaciam obstinationemque archimandritae Eutychis poterant afferri, sibi reservat rem totam ad examen perducere, ita exigente Ecclesiae moderatione, et Christianae pacis sollicitudine, imperialibus etiam litteris ipsi insinuata: Ut [Col. 1129A] (ait, amputatis dissensionibus, fides catholica inviotata servetur, et his qui prava defendunt ab errore revocatis, nostra auctoritate quorum fides probata fuerit muniantur [Col. 1129D] S. Leo, epist. superius laudata. . Tria hic sua auctoritate se facturum esse Leo spondet: tollere dissensiones ad inviolatam servandam catholicam fidem; alterum, ab errore revocare qui prava defendebant; tertium tandem, praesidium et munimen iis afferre quorum fides esset probata. Si igitur tria haec, sua, non aliorum, auctoritate se praestaturum Leo spondet, non est cur ad distortam interpretationem recurramus, alios hujus causae arbitros et judices confingentes, et affirmemus Leonem cum caeteris episcopis et prae caeteris tamquam primatem judicium ferre debuisse an appellationi locus daretur. Sed urget adhuc Quesnellus objiciendo illa S. Leonis verba, epistola ad Flavianum: Quoniam nos, qui sacerdotum Domini matura esse volumus judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa quae gesta sunt veraciter audiamus. Ex quibus adversarius [Col. 1129B] noster jucunde et quasi triumphum cantans ita ratiocinatur: «Haec verba sunt hominis non sibi jus omne ferendae sententiae arrogantis, sed prudentis, oculati, aequissimique judicis, qui suum causa incognita temere nolit conferre suffragium. Sed quid solvendis hujusmodi argumentis ex ipso Leone petitis tempus terimus?» Ait idem Quesnellus: «Non quaerimus in hac praesenti causa an Leo sibi praerogativam illam vindicarit, sed utrum de facto Eutyches appellavit, et utrum ad solum Romanum, pontificem [Col. 1129D] Quesnellus, dissert. laudata, cap. 8, pag. mihi 297. .» O lepidum effugium! Causam cadere intelligit, nihil ei prorsus suffragari cognoscit illas aequivocas et inusitatas loquendi formulas, non omne jus ferendae sententiae arrogantis, quae praesumptionem quamdam praeseferunt, vel illam aliam, conferre suffragium, quasi ut Leo indicaverit cogere velle et necessarium fuisse concilium, ut oculati, prudentis aequissimique judicis partes obiret. Illud enim conferre suffragium ordinarie habet significare causam in coetu, synodo [Col. 1129C] atque collegio tractandam. De quibus rebus altum est apud Leonem silentium, nullumque ex iis quae scripserat saltem leve indicium apparet.
6. Verum enim vero quia Quesnellus se malam causam habere cognovit, et ad alia suum ratiocinium convertit, ut pedetentim ejus vestigia sequamur, quid subjecerit attendamus. Ait itaque: «Quod si Eutyches ad solum Romanum pontificem appellasset (ut actum esse ab eo existimavit S. Leo ex callido mendacique libello), non esset quod miraremur Eutychen Rom. sedem appellantem a Rom. pontifice ultro esse susceptum, praecipue cum de Nicaena fide agi videretur, cui tam Eutyches ipse quam ejus accusator indivulse profitebatur inhaerere; Romani enim praesidis, tamquam capitis episcopalis coronae, hae sunt praecipue partes, ut e prima cathedra tamquam e specula conservationi canonum invigilet, fideique catholicae custodem agat.»
Pro apostolicae sedis viribus asserendis neminem honorificentiora scribere potuisse ii affirmarent, qui [Col. 1129D] ad sequentia Quesnelliana dicta haud attenderent. Verumtamen cum Quesnellus in subsequenti paragrapho aut suae dissertationis capite 8, Leoni aurem accommodandam non esse affirmet nimis splendorem et suae sedis jura prosequenti, idcirco subdole et hyperbolice dumtaxat fuisse locutum, satis superque est exploratum 350 Sic itaque ratiocinatur: «Verum non Eutycheti vaferrimo impostori fidem habeamus; non Leoni ipsi, sanctissimo licet viro, aurem accommodemus, sedis videlicet suae splendorem ac jura prosequenti. Audiamus Flavianum novae Romae episcopum, Christique martyrem fortissimum, quem [Col. 1130A] Orientalium de appellationibus animus ac consuetudo, totaque Eutychis agendi ratio latere non potuerunt. Censuitne ille concilii sui de Eutyche sententiam ad Leonem mittendam esse, ut si ab eo comprobaretur maneret, si reprobaretur evanesceret? Nihil certe tale apparet in utraque ejus epistola [Col. 1129D] Vide Quesnelli diss. de Vita et Rebus gestis a Leone Magno. Quesnellus, dissertatione de Eutychis [Col. 1130D] appellatione, cap. 9. . Haec ergo et id genus alia, quae iisdem aut saltem aequivalentibus verbis descripsit aliis locis ostendunt ultra suam fidem Quesnellum exaggerasse ut sensim de antiquo Ecclesiae regimine judiciorumque forma et ordine disserendo fabulas et commenta venderet. Ecquis commentum aut injuriosam fabulam non redolere credet sanctissimum pontificem Leonem ultra justitiae et aequitatis leges in Eutychetis causa nimis sibi esse blanditum, ea jura sibi vindicando quae eidem non conveniebant? Hic est ille Leo summus pontifex, quem universa Ecclesia in Chalcedonensi synodo congregata, tamquam legitimum haeredem et propugnatorem omnium jurium S. Petri venerata est, qui doctrinam fidei ad salutem necessariam [Col. 1130B] illibatam servavit, vocis beati Petri omnibus constitutus interpres. Hic est magnus ille Leo quo PP. illi inchoatore bonorum ad utilitatem utentes, Ecclesiae filiis haereditatem sortemque veritatis ostendere potuerunt, et existentes in communi corona gaudii, quasi in imperialibus coenis deliciis spiritualibus epulantes, quas per tuas litteras Christus praeparaverat invitatis [Col. 1130D] Chalcedonensium PP. epistola Leonem Magnum, apud Quesnel., tom. I, pag. 292. Consule Labbeum, tom. IV Concil. . Huic ergo summo pontifici, cui universa Ecclesia aurem accommodavit, nos aurem non accommodabimus, ea sola ducti suspicione, quod suae sedis splendorem et jura prosequeretur, facta injuria sedi Constantinopolitanae et Orientalium Ecclesiarum juribus et praerogativis despectis atque abolitis? Solus Quesnellus ita poterat ratiocinari, indebite deinde exaggerando Constantinopolitani throni praerogativas et honorem. Sed quaenam qualesve fuerint sedis hujus praerogativae et jura inquiramus, ex quo Quesnellus dicat: Audiamus Flavianum, novae Romae episcopum, martyremque fortissimum, etc.» Novae Romae [Col. 1130C] utique Constantinopolitana urbs, imperatorum munificentia et majestate, nomen adepta est, minime honorem et praerogativas in iis quae pertinent ad religionem.
7. Nec enim illius episcopatus cathedra, vel ab apostolis et a divo Petro, vel hujus discipulo fundata fuit, quemadmodum de Antiochena, in qua apostolorum princeps primus sedit; Alexandrina, in qua illius discipulus Marcus constitutus est episcopus; et Romana, quam usque ad martyrium, ipse Petrus sibi servavit. Has enim Ecclesias apostolicas dictas fuisse, patriarchatus honorem et praerogativas ab exordiis suarum fundationum obtinuisse, servata ea graduum distinctione quam sanctus Leo aliique PP. tradiderunt, constat etiam ex canonibus Nicaenis. At Constantinopolitanus episcopus, et patriarchatus honore et praerogativis non fruebatur in suis exordiis, nec Nicaeni concilii aevo. Illudque patriarchatus nomen dumtaxat obtinuit post annum Domini quingentesimum [Col. 1130D] imperatoris Justiniani opera, et Romanorum pontificum permissione accedente.
8. Nec Quesnellum juvat provocare ad quintum canonem concilii Constantinopolitani primi, sub Theodosio seniore coacti, vel ad vigesimum octavum synodi Chalcedonensis, in quibus primatus honor post Romanum pontificem Constantinopolitano episcopo asseritur [Col. 1130D] Tom. III Concil., et tom. IV. . Nam, ut 351 vidimus in praecedenti cap., canon ille Constantinopolitani concilii nullum prorsus robur obtinuit, vel quoad primatus nomen, vel quoad praerogativas et potestatem in ordinandis metropolitanis episcopis provinciarum Ponticae, Asianae et Thraciae. Nec quidquam conficit quod Chalcedonenses Patres [Col. 1131A] illum canonem renovare et confirmare tentaverint. Sibi imprimis PP. Chalcedonenses blandiebantur quod S. pontifex regiae urbis episcopo novos titulos et praerogativas lubenti animo communicare vellet, hujus videlicet gloriam augendo, si antiquae Romae privilegia impertiri non dedignaretur. Et quidem ea ratione ducebantur, videlicet Constantinopolitanam episcoporum sedem esse alteram velut partem vetustae Romae, ideoque supra caeteras Ecclesias Orientis erigi oportere. Quin deinde injuriam aliquam et vim paterentur Alexandriae et Antiochiae patriarchae, qui illum Constantinopolitanum episcopatum tamquam veluti membrum et partem episcopatus antiquae Romae habere consueverunt. Deinde animadvertebant Nicaenos canones huic sanctioni repugnare; et propterea non posse novae Romae episcopum pacifice iis frui privilegiis et praerogativis, de quibus agebatur, sine expresso apostolicae sedis decreto, et peremptorio judicio, quo perpetuo omnia dissidia et contentiones, praecipue Ephesiorum, abolerentur. Idcirco [Col. 1131B] totum illud concilium, cum universo Orientalium coetu coram Leone humillime per epistolas sistere definierunt. Neque illius generalis concilii PP. S. Leonem alloquentes ullam ex iis phrasibus usurparunt quas adoptavit Quesnellus ad gloriam novae Romae exaggerandam, et ad illius Ecclesiae jura magnificanda. Petierunt quidem confirmationem omnium gestorum, et praecipue laudati quinti canonis Constantinopolitani, et dixerunt confidentes quia, lucente apud vos apostolico radio, usque ad Constantinopolitanorum Ecclesiam consuete gubernando: illum spargentes, hunc saepius expanditis, eo quod absque invidia consueveritis vestrorum bonorum participatione ditare domesticos. Consuevit ergo ex hac PP. loquendi formula, usque ad illa tempora Romanus pontifex apostolicum radium ad Constantinopolitanorum Ecclesiam extendere, hanc gubernando, quemadmodum saepissime in rebus arduis dissidiorumque causis factum fuerat. Idcirco arbitrabantur velle et posse [Col. 1131C] bonorum, id est privilegiorum, participatione ditare domesticos. Subdunt deinde huic sanctioni vehementer restitisse pontificios legatos, eamdem in irritum mittere conatos: volentes et hoc bonum a vestra providentia inchoari, ut sicut fidei, sic bonae ordinationis vobis deputetur effectus. Quid igitur? Non in Romanum concilium, non in se ipsos Chalcedonenses PP., sed in Leonem catholicae fidei victoriam refundunt, a quo pariter sperabant se fore consecuturos aliam illam ecclesiastici regiminis ordinationem, ob quam enixe eum exorabant. Rogamus (inter caetera subdunt) igitur, et tuis decretis nostrum honora judicium, et sicut nos capiti in bonis adjecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat [Col. 1131D] Epist. PP. Chalcedonensium, apud Quesnellum, tom. I pag. 294, et tom. IV Conciliorum Labbei. .
9. Jam vero ad cognoscendum an Quesnelli causa ratiocinandique modus specie saltem stare possit, quin funditus ruat, liceat mihi ex praecedentibus ita disserere. Flavianus novae Romae episcopus, Christi martyr fortissimus, de Orientalium appellationibus, de synodorum provincialium judiciis potuitne aliter [Col. 1131D] sentire quam senserunt omnium Ecclesiarum Orientis Patres in generali synodo congregati? Mea quidem sententia est et cujusque cordati hominis, qui nodum in scirpo non quaerat, et nimia rixandi libidine ductus larvatas nugas pro rebus veris vendere non satagat, esse debet, non potuisse aliter Flavianum de his omnibus rebus sentire, praeter id quod Patres illi Chalcedonenses in tam celebri conventu 352 coacti confessi sunt: videlicet, Constantinopolitanum episcopum, praecipue inter Orientales apostolicae sedi fuisse subjectum, atque potissimum in causis quibuscumque hujus judicium moderationemve exquisivisse, exspectasse et obtinuisse. Quare pro certo tenendum est talem tantumque episcopum [Col. 1132A] Flavianum, sanctitate et maximis meritis ornatum, Leoni summo pontifici, nullo praecedenti habito impulsu, totam Eutychis causam aperuisse, ad eumdemque omnia synodalia Acta misisse, debitam subjectionem exercendo, ut lata in haereticum sententia, si comprobaretur, maneret; si reprobaretur, evanesceret. Id jam colligi ex utraque illa Flaviani epistola quibus dumtaxat Quesnellus insistit, nos in duobus praecedentibus capitibus probavimus. Atque cum in praesens nos pudeat jam dicta iterum referre, et quasi sensim extra appellationum jura ad vagandum duci; ideo illa praetermittenda esse duximus, ad alia gravissima momenta nostram orationem convertendo.
10. Atque ut de Constantinopolitanae Ecclesiae illius aevi juribus disseramus, nobis persuasum esse debet Flavianum non meliorem et sincerum habuisse suae agendae causae interpretem quam Anatolium, qui post illius necem ad eamdem sedem fuit assumptus, Fateor et ego hunc pari sanctitate, moribus, virtutibusque, ac erat Flavianus, non fuisse donatum. [Col. 1132B] Tamen nemo ibit inficias nimio ambitu laborasse pro suae Ecclesiae juribus, praerogativis ampliandis augendisque, minime ea mederatione servata quae necessaria erat, ne aliena sibi per praesumptionem et arrogantiam usurparet. Quatem autem subjectionem erga Romanam sedem servaverit, indicat ipsemet in sua epistola ad Magnum Leonem post Chalcedonense concilium scripta, Conqueritur imprimis de Dioscoro Alexandrino, quem synodus auctorem invenit tantae tempestatis excitatae contra communem pacem. Oportebat (subjicit) scelestum illum de medio tolli, qui universum orbem procellis ac tempestatibus impleverat. Dioscorus porro non tantum fidei rebus adversabatur, sed etiam strenue se opponebat ambitui Constantinopolitanorum episcoporum, sibi vindicando primatus jura in eam Ecclesiam quae secunda habebatur juxta Nicaena statuta. Hinc ergo ab Anatolio enarratis iis quae in concilio illo circa catholicam fidem communi PP. consensione stabilita fuerant, [Col. 1132C] ita de Constantinopolitanae sedis honore et praerogativis firmandis et decernendis suum sermonem orditur. Quoniam vero alias propositiones nos expedire oportuit, ut tanta synodus abunde praestare videatur quae indigent, tum correctione, tum confirmatione, cum in canonicis, tum in aliis ecclesiasticis capitibus, curae fuit iis qui universa regunt, et magnificentissimis et gloriosissimis principibus, atque illustri ac celebri senatui, et clero universo, et populo, ut aliquod honoris incrementum sentiret sedes sanctissima quae est in hac regia urbe Constantinopolitana [Col. 1131D] Hanc Anatolii epistolam offendimus in Graeco [Col. 1132D] Vat. cod. septingentorum annorum; hactenus tamen a doctis viris desideratam, eamque variis notis adornatam in altero tomo exhibebimus. . . . . . Ut autem facilius hocce honoris incrementum eidem concederetur, provocavit ad illum canonem Constantinopolitani concilii primi sub Theodosio imperatore: in mentem quoque Romani pontificis revocavit nomen Magni Nectarii, Timothei Alexandrini, aliorumque, qui in ea synodo suffragati fuerunt: protestatur idem Anatolius eam causam in concilio fuisse pertractatam a PP., ea ducti fiducia, ut a Romano pontifice approbaretur: Confidentes fore ut ratum habeat honorem [Col. 1132D] sedis Constantinopolitanae, ut pote quae jam ante apostolici vestri throni curam et concordiam habet, et per omnia communem opem quibuscumque rebus indigebat communicavit. In inferioribus vero, de praecipua cura quam Rom. sedes erga Constantinopolitanam Ecclesiam exercuit agens, inter alia multa quae ipse episcopus Anatolius Leoni censuit suggerendum, ut hujus animus lubenter moveretur 353 ad confirmandum ratumque habendum canonem illum, ad honorem et praerogativas suae sedis pertinentem, haec habet, quae, dubio procul, illorum temporum doctrinam circa Ecclesiarum Orientis regimen perspicue patefaciunt; quaeque, ut ita dicam, apprime opponuntur novis doctrinis, et Quesnellianas [Col. 1133A] fallacias prorsus evertunt. Et nos (ait) quidquid approbationis et stabilitatis consequi possumus, ut et hoc a vobis, sanctissimi, fiat obsecramus. Animadvertat, quaeso, lector, ad alia quae immediate sequuntur. Nam sedes Constantinopolitana patrem habet apostolicum vestrum thronum, praecipuo quodam modo vobiscum se conjungens, ut ob vestram curam erga ipsam omnibus persuasum sit vos antea sincere meditatos esse, et etiam nunc de ea eamdem mentem ac curam sine intermissione habere, et ecclesiastico statui utilia omnino fore, ut dignemini scripto confirmare quae consecuta sunt in sanctissima atque oecumenica synodo, et ipsam jam dictam constitutionem de sede Constantinopolitana ad vestram sanctitatem mittere curavimus, ut cognoscere possitis votis vestris omnia divinitus fuisse disposita. Tandem supplex S. Leonem exorat, ut singulis propositionibus congruam faciat responsionem misso hac de causa Luciano episcopo tamquam legato, qui omnia exponeret, et famulatum serviendo exhiberet, qui erat vir perfectus, et ipsis imperatoribus [Col. 1133B] antea charus, quem prius Leo ipse ad synodum miserat. Obsecramusque ut congruentem responsionem unaquaeque propositio accipiat, cum vobis omnia Deo dilectissimus episcopus Lucianus exponat, qui et ipse praesens sanctae synodo, et prudenter quae poterat proferens pro studio nostrae fidei, electus est a nobis ut famulatui erga vos feliciter inserviret, vir perfectus existens, et augustissimis et Christianissimis nostris imperatoribus jam antea charus, quem vestra bonitate fruentem gaudentemque ad nos mittere dignati estis.
11. Et ne quis dubitare possit haec omnia novam Quesnelli doctrinam fallaciamque haud evertere, animadvertat, quaeso, cur quove sensu haec simul stare queant? Negat Quesnellus Flavianum misisse ad S. Leonem sui concilii contra Eutychen sententiam, ut comprobaretur; aut evanesceret, si reprobaretur: «negat misisse ad eum Actorum seriem, ut necessariae relationis debitum persolveret; contendit decretoriam fuisse concilii Constantinopolitani sententiam, [Col. 1133C] cui Flavianus praefuerat, nec operosa inquisitione opus fuisse. Affirmat quoque Eutychen versipellem ad alias sedes, praesertimque Romanam, brevi mendaces querelas relaturum, pontificumque aures occuparet [Col. 1133D] Quesnellus, ut supra, pag. mihi 298. .» Ac praeterea cum rumor disseminaretur imperatorem de cogenda universali synodo cogitare, in qua totum negotium ad examen revocaretur, aequum erat ut Flavianus primariam sedem et hujus concilii PP. certiores faceret, et Constantinopolitana Acta Romano pontifice curante caeteris etiam Occidentalis tractus episcopis innotescerent. At dum talia negat, et jam recensita affirmat, prorsus labaret corrueretque illud Chalcedonensium PP. testimonium, quo fassi sunt apostolicae sedis radium usque ad Constantinopolitanam Ecclesiam consuete gubernando, saepius sparsum et extensum fuisse, et tamquam domesticos bonorum participatione Constantinopolitanos ditare consuevisse. Secundo minime staret Chalcedonenses PP. Romanum rogasse pontificem ut suis decretis eorum honoraret judicium [Col. 1133D] Chalcedonensium PP. epistola ad S. Leonem [Col. 1134D] Magnum. . Nam [Col. 1133D] si jam, ut Quesnellus vult, alicujus metropolitani concilii Acta Romani pontificis confirmatione non indigent, multo minus ejusmodi confirmatione indiguissent generalis synodi gesta, utpote totius Ecclesiae auctoritate sancita. Tertio commentum redoleret quod ad dissensiones tollendas, quae ob ingeniorum mobilitatem temporumque circumstantias in Constantinopolitana 354 Ecclesia antea exortae erant, vel ob Ephesiorum tumultum, vel ob metropolitanorum trium illarum provinciarum, Asianae videlicet, Ponticae et Thraciae ordinationes, Romani pontifices omne jus auctoritatemque exercuissent, ut Constantinopolitani praesules specialiter fierent participes privilegiorum sedis apostolicae, quos tamquam filios patri subjectos respicientes, summo studio complectebantur, [Col. 1134A] etiam in iis quae ad ecclesiastici regiminis administrationem pertinebant. Quarto tandem qua ratione Anatolius fateri potuisset Constantinopolitanam Ecclesiam non generali quadam solum oeconomia Romanae Ecclesiae fuisse addictam, sed praecipuo quodam modo eidem conjungi ob Romanorum pontificum curam erga ipsam, quamque praeteritis temporibus sine intermissione exercuerunt, ecclesiastico statui utilia omnia disponentes? Quatuor haec, inquam, quae nostro cerebro non confinximus, sed ex genuinis hausimus fontibus, quomodo possent cum illis supposititiis juribus et privilegiis cohaerere, quorum vindicem Quesnellus contendit fuisse Flavianum, ne Eutychis causa deferretur, recognosceretur judicareturque a Romano pontifice?
12. Neque obstat quod Flavianus nisus fuerit persuadere Rom. pontifici Eutychen secundum canonum regulas jam fuisse judicatum, novumque rerum examen judiciumque, ad quod cognita Eutychis appellatione se accingebat, esse superfluum, ut affirmat ipse [Col. 1134B] Quesnellus. Nam imprimis Flavianus S. Leonis examen judiciumque esse superfluum nullibi indicavit. Immo hoc exquisivit, arbitratus dumtaxat generale concilium fore superfluum, ne dissidia et contentiones partium succrescerent. Petiit quoque ut pontificiis scriptis lata in Eutychen sententia confirmaretur, sine qua confirmatione certe Orientalium episcoporum judicium nullum habuisset effectum, ipso Eutyche reclamante, et interpositis ea de re in publicis Constantinopolitanae urbis locis contestatoriis libellis, quibus protestabatur per injuriam et adversariorum malitiam, vel invidiam, communione et monasterii praefectura fuisse privatum. Quare minime est audiendus Quesnellus, qui, ut praesidium aliquod suae perditae causae pararet, ad distortas quasdam interpretationes habuit recursum, fidenter et quasi ludendo, Flaviani verba ita interpretando: «Flavianus postulat Leonis non judicium, sed solatium; non sententiam, sed litteras; defensionem, non confirmationem; [Col. 1134C] propria scripta, non synodalia decreta, quia, intorto semel in Eutychen anathemate per episcopale judicium, finita causa erat, nisi universale concilium hujus cognitionem ad se vellet pertrahere, vel ad Occidentale ultro deferretur: quod removendum in hac occasione rectissime censebat Constantinopolitanus antistes; ne ubique (inquit) sanctissimae turbarentur Ecclesiae propter unius inquieti ac seditiosi monachi errorem ac malitiam.» Non ergo audiendus est. Siquidem in appendice suae epistolae, prout haec circumfertur, Flavianus postulat ut Rom. pontifex propriam faciat communem fidei causam; simulque rogat eum decernere in damnationem adversus eum regulariter factam, et per propria scripta dignare. An haec quae postulat Flavianus sine gestorum praecedentium examine, et incognita Eutychis mala fide atque nequitia, Romanus pontifex agere potuisset? An decrevisset damnationem in Eutychen regulariter esse factam, quin judicis partes assumeret, et cognosceret authentica synodalia Acta praecedentis latae [Col. 1134D] sententiae, posthabitis atque neglectis rei condemnati defensionibus? Quid plura? sine praecedenti harum omnium rerum examine, scripto, non verbis tantum, potuisset ordinario judici afferre solatium, decernendo jam in habita inquisitione canonicas leges adimpletas fuisse, Flavianumque ipsum justitiae apices servasse declarare, quin ratum et firmum haberet quidquid contra Eutychen pronuntiatum fuerat? si haec loquendi formulae non innuunt Flavianum postulasse a Leone examen, judicium, decretum, haud scio quasnam magis proprias magisque aptas voces excogitare debuisset ut firmior 355 maneret lata sententia. Et certe magnum solatium est, magnamque defensionem inferiores judices habent, cum eorum judicia ad superiora tribunalia deferuntur, atque [Col. 1135A] ab horum judicibus approbantur. Unde non mirum est quod Flavianus maxime animo perturbatus, et injuria quidem, per Eutychianas turbas, fateatur Rom. pontificis judicium sibi allaturum solatium et defensionem. Neque necessarium erat synodale decretum, cum R. P. ex propriis scriptis haec omnia praestare potuisset, et propterea haec sola sibi posse sufficere Flavianus asseveravit.
13. Sed jam Quesnello dolet versionem prioris epistolae Flaviani ad S. Leonem parum accuratam videri: «Quam (ait) si ad Graecum textum, qui temporum injuria excidit, emendare licuisset, aliquid forte clarius invenissemus, quod opinioni nostrae suffragaretur.» Non obstante consueta hac cantilena, de falsatis antiquis codicibus, et de versionibus male digestis, jam ex antiquioribus haereticis mutuata, hisce verbis caput illud suae dissertationis fidenter claudit: «Ex hac tamen versione, quamvis ab Occidentali et Romano forte viro facta, lectori sincero nec nodum in scirpo quaerenti ad eruendam veritatem [Col. 1135B] satis superque lucis apparet.» Sed lepida fabulatio. Post omnem adhibitam ratiocinandi artem in interpretandis distorquendisque Flaviani dictis, quae paulo ante tamquam sole clariora exaggeravit, ecce jam intelligens apud doctos viros suam causam cadere posse, effugium simul atque praesidium sibi comparandum censuit, illius epistolae vetustum interpretem taxando et objurgando. Nihil tamen clarius, si illius epistolae Graecus textus exstaret, invenisset Quesnellus, quae suis studiis indulgeret, cum jam Chalcedonensium PP. et Anatolii agendi ratio loquendique modus illorum temporum doctrinam, ecclesiasticarum rerum administrationem quam Orientales servaverunt patefaciant. Nos hic interim lectorem admonendum censuimus laudatam Anatolii epistolam hactenus ab eruditis fuisse desideratam. Nos enim omnium primi anno D. 1738 ex Vaticanis Graecis manuscriptis codicibus eruimus, et exscripsimus; quam deinde summa qua pollet eruditione et benignitate [Col. 1135C] Latinam reddidit clarissimus dominus Franciscus Mariani, Vaticanae bibliothecae scriptor, Graecarum litterarum interpres; eamque integram Graece et Latine. Deo opitulante, publicis typis adornabimus.
14. Quia vero multis modis secum meditatus fuerat Quesnellus ea omnia in medium proferre quae suis falsis opinionibus aliquo modo patrocinari posse arbitrabatur, hinc ortum est quod, suppresso nomine, cujusdam eximiae eruditionis viri opinionem recenseat, qui scripsit: «Lectis scilicet Constantinopolitanae synodi gestis adversus Eutychen, omnia sic a S. Leone fuisse probata et confirmata, ut ab indicenda synodo generali abstineri debere censuerit, tam Flavianus quam S. Leo.» Haec loquendi phrasis, Quesnello cum displiceret, subjunxit: Pace optimi viri dixerim, longissime a vero abest. Et, arrepta occasione, leniter describit S. Leonem contra Flavianum iratum, propterea quod Eutychen severiori sententia, ut putabat, perculerat, qui statutis Nicaenae synodi inhaerere videbatur. At Leonis iracundia [Col. 1135D] dicat, amabo, Quesnellus unde trahebat originem [Col. 1135D] Epist. 20 S. Leonis ad Flavianum, cap. 1. , nisi ex eo quod ad pontificias manus nondum pervenerant, sicuti oportebat, et Flaviani litterae, et synodalia gesta, quemadmodum ecclesiasticae administrationis vel moderationis ordo, ut ait ipse S. Leo, exigebat, ut ipsi luculentius observavimus; de qua re iterum agere supervacaneum modo est. Sed adhuc addidit Quesnellus: De confirmatione igitur gestorum a se habitorum adversus Eutychen, ne per somnium quidem cogitabat Flavianus. Itane? et praecedentes illae voces, et Flaviani phrases, quas superius annotavimus, innuunt forte Flavianum non cogitasse per somnium de gestorum confirmatione, quam expresse postulabat? Egregie lectori 356 imponere studuit; sed veritas mendacia fugat et evertit. Hinc vero si consuetam scribendi [Col. 1136A] methodum prosequi vellemus, pedetentim omnia annotando quae Quesnellus scripsit ad Eutychis appellationem abolendam, jam extra scenam vagari cogeremur. Alia et alia enim, quae sibi favere adversarius credidit, in sua miscuit dissertatione, quae vix ad praesentem pertinent quaestionem. Veluti illa de cogenda vel non cogenda generali synodo; quam auctoritatem non ab apostolica divi Petri sede pendere, sed ab imperatore, et ab omnium episcoporum consensu, quem prius exquirendum esse confingit. Vel illa alia de Actis synodorum Orientalium confectis a provinciarum metropolitis, vel dioecesanis, quae non transmittebantur in Occidentem examinanda, sed tunc tantummodo esse illuc transmissa, cum vel particularis controversia aut accusatio in publicam fidei causam evaserat; vel cum quis in synodo damnatus ad caeteros episcopos provocabat; vel cum, haereticis imperatoris gratia abutentibus, primariae sedis episcopum, qui apud principem ageret, conveniri, ejusque sollicitudinem adversus pervicacium haereticorum [Col. 1136B] malas artes arcendi parerat. Cujus rei aliqua sibi suppeditata esse testimonia credit ex concilii Chalcedonensis Actis. Quare cum Christiano Lupo congressionem instituendo ait: «Quis credat Romam esse directa Acta synodorum Antiochenae, et Berytensis, non multo ante Constantinopolitanam habitarum in causa Ibae? Quis alterius Antiochenae, in causa Athanasii Parrensis? Quis sexcentarum aliarum gesta ad Occidentales partes delata ad illud usque tempus dixerit? At potius contra morem egisset Flavianus, si de illis mittendis cogitasset, antequam Eutychis pervicacia, contestariorum libellorum publicatio, litterae ad Leonem missae, imperatoriae potestatis metus, concilii a Theodosio convocandi rumor, vel indictio, et alia hujusmodi necessitatem Flaviano imposuissent primariam sedem de causa jam communi facta instruendi.» Haec sunt quae ut fucum faceret Quesnellus, digessit in causa appellationis ad apostolicam sedem habitae. Quorum alia [Col. 1136C] cum ad subsequentem concilii generalis indictionem convocationemque pertineant; alia vero ad causas cum in Ephesina tum Chalcedonensi oecumenicis synodis pertractatas et definitas referri debeant; alia denique quae ad Eutychis et Flaviani negotium spectant, cum a nobis abunde discussa et enucleata fuerint, idcirco ne historicarum rerum filum abrumpamus, alibi de iisdem opportunius verba facere differimus. Interim autem speciatim de Eutychiano appellationis libello quem e Leoninarum Operum collectione eliminandum censuit Quesnellus, sermonem peculiariter aggredimur.
[Col. 1136D] 1. Scriptorem de ecclesiasticis rebus Quesnello audaciorem nullum esse aeque opinor, neque cui magis animo desiderium insederit Christiani regiminis formam et ordinem pervertendi. Id hactenus passim in nostris Exercitationibus, et potissimum in praecedentibus hujus Eutychianae historiae capitibus, abunde demonstratum fuisse ii judicabunt qui nullo partium studio adducti easdem lustrare non contempserunt. Interim autem postquam duo integra de Eutychis ad apostolicam sedem appellatione 357 capita scripsimus, tertium adhuc superaddendum esse existimavimus, in quo Quesnello objiciantur ejusdem Eutychetis epistola, fidei professio, et libelli quos in suae causae munimen atque praesidium ad summum pontificem magnum Leonem direxit, quae monumenta omnia comprimere, et violenta interpretatione [Col. 1137A] explicare, noster adversarius multis modis conatus est. Quod ut facilius praestare posset, quatuor libellorum genera distinguenda esse sibi persuadet, quos libellos Eutyches a suo episcopo damnatus vel obtulit, vel obtulisse se mentitus est. «Primus fuit appellationis libellus de quo diximus. Secundus contestatorius, de quo S. Leo epistola 20 ad Flavianum, cap. 1, scilicet, post appellationem interpositam litterae dandae sunt ab eo a quo appellatum est ad eum qui de appellatione cogniturus est, quas litteras dimissorias sive apostolicas vocant . . . . . . Si autem non accipiat, contestetur, etc.» Tertius libellus fuit querimoniae; ad sedem enim apostolicam per libellos doloris sui querimoniam misit, inquit Leo noster epistola 21 ad Theodosium Augustum. «Libellus porro querelae, subjicit idem Quesnellus, seu querimoniae, recte et proprie oblatus dicitur a presbytero adversus episcopum, seu patrem suum. Ad quam conjecturam confirmandam jurisconsultorum illud axioma exscribit: De paternis injuriis conquerentem [Col. 1137B] filium audiri justum est et usitatum, cum ipsum accusantem vix quisquam ferat. Quartum libellum, supplicem videlicet, obtulit Eutyches adversus Flaviani sententiam. Immo plures, quos videre est act. 1 Chalcedonensis concilii [Col. 1137D] Quesnellus, diss. 7, num. 15, tom. II Operum S. Leonis, pag. mihi 300. .»
2. Hac itaque libellorum distinctione praemissa, sic praeterea ratiocinatur Quesnellus: «Quatuor hujusmodi libelli imprimis distinguendi sunt, ne cujusque vis et energia alteri tribuatur, unde et totum hoc negotium consequenter obscuretur. Fuit igitur primus libellus appellationis ad concilium; secundus contestatorius ad CP. populum; tertius querimonialis seu querelae ad S. Leonem; quartus libellus supplex ad imperatorem.» Primus commentitius erat, nec revera datus; alii tres revera oblati. Quorum omnium libellorum mentionem fecit S. Flavianus in epist. 1 ad sanctum Leonem. Hisce autem verbis suam clausit Quesnellus dissertationem. Si ergo staret lepida haec aeque ingeniosa libellorum distinctio ab [Col. 1137C] adversario nostro excogitata, jam ex parte prorsus caderent quae hactenus de Eutychetis appellatione conscripsimus. Solam apud apostolicam sedem querimoniam Eutychen fecisse, non appellationem diceremus. Verum adversarium rogo undenam illam distinctionem hauserit, ne commentitiam et ad fucum faciendum excogitatam fuisse arbitremur? In codicibus plane, et legum digestis non offendimus quatuor illa libellorum genera esse distincta, ut unus dumtaxat totam illam vim et energiam habere non possit. Immo Contestatorius, quem jurisperiti evocatorium appellant, appellationem, querimoniam, et supplicationem continere ii nobiscum affirmabunt, qui, a praecedenti Quesnellianarum nugarum apparatu minime decepti, rerum veritatem scrutari non gravabuntur. Narrat imprimis Socrates quemadmodum in Tyrii synodo, Meletianorum factione agente, una cum Eusebianis, nullo naturali vel ecclesiastico ordine servato, tamquam multorum facinorum reus [Col. 1137D] damnatus fuerit magnus Athanasius. Hinc Athanasius et episcopi Aegyptii contestatorio libello, qui hodie (ut cl. Petrus de Marca [Col. 1137D] Petrus de Marca, lib. IV de Concordia sacerdotii, cap. 2, num. 6. annotavit in foro evocatorius diceretur, a Dionysio comite, qui a Constantino ad synodum missus fuerat ut esset gerendarum rerum animadversor, et custos conservandae aequabilitatis, postulant ne calumniis consarcinatis det locum, ne per insidias et falsa crimina hostium qui in illo concilio judices sedebant injuriam paterentur. Verba libelli Dionysio oblati haec sunt [Col. 1137D] Epistola Constantini, apud Baronium, anno [Col. 1138D] 334. § 2. : Cum multarum videremus 358 calumniarum consarcinationem, ex consarcinationibus insidias Eusebii, Narcisi, Flacilli, Theognii, Maris, Theodori, et Patrophyli adversum [Col. 1138A] nos, quos quia principio detrectantes rejicere non licuit, necessario ad protestationem devenimus, praesertim cum animadvertamus multa, ad gratiam Meletianorum, multa rursus ad insidias catholicae Ecclesiae sub nostris criminibus agitari, necessario ob id quoque hunc libellum tibi porrigimus cum multis obsecrationibus, ut, Dei metu in animo servato, qui imperium augustissimi et pientissimi imperatoris Constantini tuetur, cognitionem causarum nostrarum imperatori reserves. Aequum est enim, te ab imperatore missum negotium hoc integrum retinere [Col. 1138D] Tom. II Concil. generalium, p. 730; et apud cl. Petrum de Marca, ubi supra. . Nemo est qui negare audeat hocce contestatorium libellum in se continere omnem vim et energiam quam in quatuor libellorum generibus sparsam atque divisam esse Quesnellus comminiscitur. An non in eo conqueruntur Athanasius et episcopi Aegyptii falsitatibus et criminum consarcinatione ab hostium calumniis esse appetitos, ob insidias Eusebii, Narcisi et aliorum? Nonne testati sunt solemni protestatione in ea synodo catholicae Ecclesiae insidias fuisse molitas, sub praetextu falsorum [Col. 1138B] criminum ipsis objectorum, de quibus inquisitionem facere confingebant? Nonne tandem obsecrationibus petebant ut, Dei metu servato, causarum cognitio imperatori Constantino reservata esset? Agebatur enim de criminibus falsis, quae si vera fuissent, jam et civilem rerum administrationem, et imperiale regimen, offendissent. Et propterea nihil mirum si in iis tantarum angustiarum circumstantiis provocabant ad imperatorem ut novi judices constituerentur, qui, neque odio, malitia improbitatibusque adducti, eorum causam examinandam assumerent. Non est igitur verum quatuor libellorum genera in similibus causis esse distinguenda, ne cujusque vis et energia alteri tribuatur, unde et totum negotium obscuretur. Perspicue enim appellationis negotium ex unico tantum libelli genere innotescit, si illud in se habeat quidquid necessarium est ad veram appellationem constituendam et obtinendam.
3. Et quidem hujus generis esse libellos et epistolam [Col. 1138C] quibus Eutyches ad S. Leonem provocavit, quae statim dicturi sumus patefacient. Tria enim capita epistola illa seu libellus in se continet. Alterum duo querimoniarum habet genera. Primum, quod ab Eusebio Dorylaei sibi infenso fuerit de laesa fide accusatus; secundum, quod Constantinopolitanae synodi Acta injuria contra eum fuerint exarata. Unde, S. pontificis testimonio invocato supra sensum suarum propositionum atque verborum, subjicit: Sed pessimus diabolus fascinavit tale studium nostrum et propositum, a quibus vires ejus destrui oportuit. His simulans omnem domesticam sibi vim, contra me movit Eusebium episcopum oppidi Dorylaeensis libellum dantem sancto episcopo Constantinopolitanae Ecclesiae Flaviano, et, quibusdam aliis inventis in eadem urbe . . . . . . . , haereticum me compellavit, non veritate ad accusationem motus. Postmodum pari ratione conqueritur quod, Constantinopolitanis PP. exhibita sua fidei professione, libello scripto exarata, atque propria subscriptione signata, Flavianus neque libellum susceperit, neque [Col. 1138D] ut legeretur jussit. Addidit praeterea se in ea synodo dixisse atque rogasse exspectandum esse apostolicae sedis judicium: Rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur judicaretis, profitens omnibus modis secuturum quae probassetis. De qua recusatione graviorem faciens querimoniam subjicit statim: Sed nullo eorum quae a me dicebantur audito, abrupta synodo publicaverunt dejectionis sententiam, quam adversus me ante cognitionem parabant. Vim et dejectionem aliorum monasteriorum archimandritis intentatam, ut illius condemnationi subscriberent narrat [Col. 1138D] Eutychis libellus, seu epistola, ad Vaticanos castigatus mss. codices, cap. 1. . Quae ejus studium adduxerunt 359 ut plebi [Col. 1139A] satisfaceret, publice suae fidei confessione proposita. Haec, inquam, sunt quae ad Eutychis querimonias spectant, quasque totum primum illius libelli caput continet. Post has doloris querelas, idem Eutyches ad suam appellationem gradum facit, et, recusato priori judicio in Constantinopolitana synodo habito, ita summum pontificem interpellat, suum sermonem ab iis verbis ordiendo: Ad vos igitur, religionis defensores, et hujusmodi factiones exsecrantes confugio. Et expressius petens aboleri et in irritum mitti quae hactenus in ea Constantinopolitana synodo gesta, et definita fuerant, a Romano pontifice judicium novamque sententiam proferri exorat. Hinc ergo ad sequentia ejus verba attendat Quesnellus, et dicat an provocaverit Eutyches ad Romanum pontificem necne? Et obsecro (ait) ut nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit super fidem proferre, sententiam, et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, et non excuti et eximi de numero orthodoxorum, etc.
[Col. 1139B] 4. Ne praeterea Eutychis appellationem summus pontifex flocci faceret, quasi ut non iis esset necessariis conditionibus a canonibus praescriptis suffulta, suis epistolis utrumque libellum adjunxit. Eum videlicet qui ab accusatore suo Eusebio Dorylaeensi synodo fuerat oblatus, et qui ab eo gestus fuerat, non tamen a Flaviano et synodo susceptus et suae fidei professionem, necnon ea quae supra duabus nataris a sanctis PP. decreta sunt. Quam quidem fidei professionem laudatae epistolae seu libello immediate subjecit, ut compertum habuimus ex ms. Vatic. cod. a sexcentis circiter annis exarato, in quo, absolutis duobus primis capitibus, sequentem offendimus notam: Item Eutychis verba. Summarie dumtaxat quid habeat illa fidei professio hic indicamus, cum in ea nostra concertatio non versertur. Aliunde eam ex Cassinensi cod. publicis typis clariss. Christianus Lupus adornavit, quam tamen Quesnellus a sua appendice censuit expungendam. Eutyches igitur in ea fidei professione edenda se totum [Col. 1139C] insistere fatetur Nicaeni atque Ephesini conciliorum sanctionibus, in quibus de Verbi divinitate et incarnatione actum fuerat. Sancti Cyrilli episcopi Alexandrini, utriusque Gregorii, Attici, Proculi, omniumque orthodoxorum doctrinam atque sententias honorare profitetur, eosque tamquam sanctos et magistros suos habere asseverat. Tandem anathema dicit Nestorio, Apollinario, et omnibus haereticis usque ad Simonem, et caeteris qui dicunt carnem Domini nostri Jesu Christi e coelo descendisse. Ipse enim qui est Verbum Dei descendit e coelis sine carne, etc.
5. Cum clarissimo tamen Christiano Lupo congressionem instituendam esse censuit noster adversarius [Col. 1139D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis, pag. mihi 302. . Et propterea in altera Operum sancti Leonis Magni editione quamdam conscripsit appendicem, cui hunc titulum apposuit: Appendix ad dissertationem de appellatorio Eutychis libello, quem ex Cassinensi codice edidit Christianus Lupus, an revera sit appellationis libellus. Hanc enim epistolam tamquam appellationis libellum probare non poterat, ne palinodiam [Col. 1139D] cantare videretur. Idcirco primo Christianum Lupum carpit, quod eum in suam de appellationibus lucubrationem transcripserit. Deinde praecedentibus dictis insistendo, libelli nomen posse habere inficiatur, suffragante sibi maxime arbitratus ipsa scripti epigraphe, et ipso scriptore reluctante. Ipse enim Eutyches (ait) diserte distinguit inter libellos et [Col. 1140A] epistolam hanc suam. Subjunxi (inquit) his litteris meis utrumque libellum, et eum qui ab accusatore meo oblatus est synodo, et qui a me gestus quidem, non tamen susceptus. Lapsus ergo Christiani Lupi, aut oscitantia (Quesnello auctore), in eo stare videtur, ut epistolam Eutychis libellum appellaverit, ipsius scripti epigraphe refragante. 360 Quid inde tamen? an non epistolae cuilibet, et hujus generis potissimum, libelli nuncupatio convenire potest? Ego sane ne grammaticorum scriptorum leges in Quesnelli mentem revocem, ea exempla adducere praetermitto, quae ex Cicerone ipso laudari possent. quorum aliqua dumtaxat annotare haud piguit [Col. 1139D] Cicero: Scripsi illud in quodam libello, qui me imprudente et invito excidit, epist. 273. Ne de Panco quidem spem adhuc abjecit, ut ex libellis ejus animadverti qui in me inciderunt. In Verrem: Recita mihi hunc libellum, deinde illum alterum Canulli. In hisce locis litteras libellos Ciceronem appellasse Nizolius in Thesauro Ciceroniano testatus est. . Verumtamen inficiari non possum huic epistolae, etiam epigraphe nostra refragante, omnes libelli characteres atque notiones convenire. Non unius imprimis, sed plurium rerum simul congestarum continet narrationem, quarum ratione commentarioli cujusdam appellationem merito habere potest, in qua nullatenus a libello differre ii judicabunt, qui hujus vocis significationem [Col. 1140B] ex Latinis scriptoribus didicerunt. Non obstat quod Eutyches huic alia scripta subjecerit, quae libellos appellavit. Haec enim scripta ad absentes missa non fuere, sed in solemni episcopali coetu dumtaxat exhibebantur; idcirco non epistolae simul et libellorum nuncupationem ab Eutyche obtinuisse credendum est. Prior illa nostri adversarii annotatio, non tantum ex mox recensitis extenuatur, verum etiam ipsius testimonio prorsus evanescit. Fatetur enim S. Leonem libelli nomen usurpasse, nec tamen appellationem dixisse, sed doloris et querimoniae. «Cum autem (subjicit) libellum appellationis commemorat, eum intelligit quem Eutyches porrexisse fatebatur in judicio, ut appellationum solemnia poscebant,» ut ait S. Leo. At falso sibi suffragatorem vindicat S. Leonem. Nam licet inficias non eam sanctum pontificem ad Theodosium scribentem dixisse: Quamvis enim praedictus presbyter ad sedem apostolicam per libellum doloris sui querimoniam miserit [Col. 1139D] S. Leo Magnus, epist. 21 ad Theodosium, [Col. 1140D] cap. 1, et epist. 20 ad Flavianum, cap. 1. Videsis cap. 4 harum nostrarum Exercitationum. Rursus sanctus pontifex in epist. 26 ad Theodosium, Eutychis epistolam libellum appellat scribens: Cum in libello suo quem ad nos misit, hoc saltem sibi ad promerendam veniam reservaverit, ut correcturum se esse promitteret quidquid nostra sententia . . . improbasset. Totidem fere verba offendes in ipso Eutychis libello de quo in praesens agimus. Propterea injuria negotium facessere Christiano Lupo Quesnellus conatur. , [Col. 1140C] nullibi tamen in ejusdem Operibus illa postrema verba usurpata offendimus: In judicio, ut appellationum solemnia poscebant. Ea enim ex sua sententia confinxit Quesnellus, ut suis conjecturis robur tribueret. Et in epistola ad Flavianum, in qua de appellationis libello in judicio oblato disserit, dumtaxat habet: Adeo ut in ipso judicio libellum appellationis suae se asserat obtulisse, nec tamen fuisse susceptam. Haec annotare compellimur propter dicta in praecedentibus. Ad solemnitatem enim appellationis, Eutycheti sufficere poterat publica sententiae in eum latae recusatio, adhuc PP. concilii sedentibus facta, ut constat ex Rustico diacono et ipso Petro de Marca a nobis laudatis, maxime cum talem recusationem contestatoriis libellis solemniter confirmaverit.
6. Nihil tamen canonicae appellationis has Eutychetis litteras habere Quesnellus contendit. Atque ad ea loca provocat quae Christianus Lupus pro sua adduxit sententia, dicendo voluisse Eutychen primo [Col. 1140D] eo dicto: Invoco autem vestram sanctitatem in testimonium cordis mei, et rationes sensuum meorum atque verborum, lectorem (ait Quesnellus) quem alloquebatur compellere, ut judicet quid erroris in hac sincera suae fidei professione contineatur; ac forte alludit ad illud Apostoli II ad Corinth. I, 23: Ego autem testem Deum invoco in animam meam. Hinc postmodum occasionem arripit taxandi hujus epistolae [Col. 1141A] versionem, tamquam rudem maleque digestam: et propterea alia interpretatione narrationem 361 illam distinxit, quam suis studiis favere arbitratus est. At quid enim in hisce litteris magis clarum et expressum desiderari potest, ut inde colligamus canonicam praeseferre appellationem? Roman. pontifi esse similium controversiarum legitimum judicem, et earum potissimum quae in clero et Constantinopolitana Ecclesia oriebantur, celebrioribus et certissimis testimoniis, cum PP. Chalcedonensium, tum ipsius Constantinopolitani episcopi Anatolii, et ipsius Flaviani etiam, evidentissime probatum est. Potissimum quoque, quia Eutyches, non tantum in illius epistolae exordiis tamquam solum testem compellavit Romanum pontificem, sed totam rerum contra eum gestarum seriem patefacit. Non solum queritur de injuria sibi per odium et circumventionem illata, sed apostolicae sedi judicio se submittere profitetur, omnibus modis secuturum quae ab eadem probarentur. Neque [Col. 1141B] obstat Eutychen scripsisse: Rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur judicaretis; quibus verbis insistens Quesnellus ait: Rogantis haec verba sunt, non appellantis ac pro jure suo judicium postulantis. Nam Eutyches describit ibidem suum agendi modum, quem cum Constantinopolitanis PP. servaverat, ut aut damnationis sententiam evaderet, aut saltem suae causae judicium suspenderetur, quoadusque, apostolica sede consulta, quid haec judicaret innotesceret. Tum enim Eutyches, ne per fastum et superbiam procedere videretur; supplicationibus usus fuit, non appellatione, quia adhuc sedentibus in concilio PP. ejusque causam discutientibus nondum sententia in eum lata fuerat. Allegaverat tamen tamquam sibi infensum accusatorem Eusebium, videlicet Dorylaei episcopum, et de factione contra cum per calumniam procedente suspectum. Quae agendi ratio innuebat quod si contra hanc canonicam protestationem PP. procedere voluissent, ipsum jam ad aliud judicium fore provocaturum. [Col. 1141C] Male ergo et subdole forte Quesnellus confundere satagit Eutychis supplicationes ad Constantinopolitanos PP. ante latam sententiam factas, cum appellatione post latam sententiam interposita. Hinc ergo cadit totum ejus ratiocinium, quo pro suo modulo explicare volens Eutychis rogantis verba, ea committere voluit cum aliis quae in secundo Flaviani conventu a Basilio episcopo dicta sunt, videlicet: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum; hoc autem non quasi appellans dixit; sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Postremum hoc Eutychis factum esse referendum ad ea quae haereticus post latam sententiam dixit, jam ipsi in praecedenti cap. 5 observavimus. Unde ea committi posse cum illis rogantis vocibus quis credet?
7. Non igitur frustra Lupus huic epistolae sensa et verba ad appellationem trahere conatur, etiam si Eutyches in altera parte Leonem summum pontificem in plurali numero alloquatur, scribendo: Ad vos igitur [Col. 1141D] religionis defensores et hujusmodi factiones exsecrantes confugio . . . . . et obsecro nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit supra fidem proferre sententiam. Nam imprimis duo ibi paucis petit. Praesidium videlicet contra factiosos calumniatores, qui insidias ei struxerant; deinde judicium, seu sententiam in fidei quaestione. Et quid aliud petere solent quotquot canonicam appellationem interponere consueverunt, nisi praesidium ad calumniantium insidias evertendas, et sententiam circa ea de quibus quaestio acta est? Etiam accedit Eutychen canonice latam in concilio sententiam recusasse, et recusationem publicis contestatoriis libellis confirmasse. Sed illa verba veram appellationem praeseferre clarius ostendunt alia quae [Col. 1142A] laudatis immediate subdidit, quaeque Quesnellus prorsus annotare praetermisit. Et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, et non excuti, et eximi de numero orthodoxorum, etc. An non plenum integrumque ejus causae judicium ei reservari intendit ad quem scribit et provocat? 362 Quare inepte et insulse ludere Quesnellus mihi videtur, qui Lupum quasi lippum alloquens, ait: «Vides, mi Lupe, quod videre non vis; ut Eutyches ad religionis defensores confugiat, non ut judices appellet; ut obsecretur nullum sibi ex Flaviani sententia creari praejudicium, non irritum clamet ex appellationis voce judicium; ut denique de fide potius sententiam proferri postulet, quam de sua depositione et excommunicatione, de qua tamen si appellasset primitus agendum ipsi erat.» Puerilis plane annotatio est haec. Quasi quod petens nullum sibi afferri praejudicium ex lata sententia, idem haud sit ac clamare et postulare ut in irritum mittatur; et qui petit non excuti et eximi de numero orthodoxorum, non postulet sententiam [Col. 1142B] etiam proferri de sua depositione et excommunicatione. Utramque autem sententiam postulasse Eutychen Quesnellus vidisset, si integrum eum locum videre non neglexisset; ac propterea irrisio Lupo facta, optime in auctorem quadrare dubium esse non potest; maxime cum ex concilio CP. secundo habeamus sententiam in Eutychen latam suspensam fuisse, et munera, honorem, atque archimandritae praerogativas et nomen eidem fuisse concessas, vigore litterarum papae Leonis, quae concilii Patribus lectae fuerant [Col. 1141D] Videsis quae a nobis in superioribus scripta fuerunt cap. 4 harum Exercitationum, ubi testimonium Eleusini diaconi adduximus pro Eutychetis [Col. 1142D] appellatione ad apostolicam sedem. . Jam vero pro refellendo Christiano Lupo haec sufficere posse sibi blanditus est idem Paschasius Quesnellus. Nihilominus ex abundantia juris addendum censuit: «Scriptum hoc integrum, si ad S. Leonem papam missum est (ait), non ad eumdem unum missum fuisse, nec pro eo uno confectum; sed esse epistolam encyclicam ad omnes primarios sedium episcopos, quorum auctoritatem adversus Flaviani judicium movere et sibi propitiam reddere avebat [Col. 1142C] Eutyches. Nam etiam cum appellationem haeresiarchae mentiti sunt, qui pro ipso agebant apud Ephesum, non unum pontificem Romanum nominarunt [Col. 1142D] Quesnellus, in appendice ad 7 diss., pag. ut supra. .» Lepida aeque ac fabulosa divinatio! Pro cujus confirmatione in medium iterum affert Constantini monachi et haeretici testimonium, et illud aliud Basilii episcopi, de quibus jam in superioribus actum est. At nugas agere Quesnellum sequentibus demonstrabo. Ecquis imprimis affirmabit eam epistolam encyclicam dici posse, cujus epigraphes unius singularis personae nomen praefert? Encyclica enim illa dicitur quae pluribus inscribitur; ut sexcentis exemplis ex historia ecclesiastica desumptis, et ex veterum monumentis apud Labbeum videre est. At epistola de qua agimus papae Leonis dumtaxat nomen exhibet. Et quamvis vel ob interpretis indiligentiam supinitatemque, vel ex animi alienatione et malitia eos titulos honoris in ipsa non offendamus, quae in aliorum scriptis occurrunt; tamen nulla ratione affirmare possumus, vel ad Dioscorum Alexandrinum, [Col. 1142D] vel ad alios primarum sedium episcopos simile hujus epistolae exemplar transmissum fuisse, cum mss. codices Cassinensis et Vaticanus non aliam habeant epigraphem quam eam quae eidem cl. Christianus Lupus mss. codicum auctoritate ductus apposuit. Quid? Si ad alios episcopos eamdem epistolam Eutyches misisset, an Dioscorus vir factiosus, cujus nefaria gesta omnibus nota sunt, in latrocinali synodo praetermisisset eam publice legere, eamque Flaviano et legatis sedis apostolicae, quibus negotium facessebat, objicere distulisset? Certe ne videretur per injuriam et nefas susquedeque omnia vertere et sibi aliorum jura, et pontificis Romani praesertim usurpare, hanc epistolam seu libellum ostendisset, [Col. 1143A] jubendo simul ut in synodi Actis per notarios describeretur. Haec enim sola potuisset eum ab omni invidia purgare, et cunctis patefacere non alia ratione primas partes sibi in ea synodo deberi et praesidis officio fungi, quia, provocante Eutyche, a Constantinopolitani 363 concilii sententia atque judicio suam sedem appellaverat [Col. 1143D] Videsis quae in sequenti capite de Dioscoro Alexandrino dicturi sumus. Qui latrocinali Ephesinae synodo imperatoris mandato praefuit, minime vigore appellationis Eutychetis ad ejus sedem appellantis. Igitur si Eutyches Alexandrinum episcopum appellasset, illius epistolam, seu libellum ostendisset, ut legeretur jussisset, quemadmodum de imperialibus litteris fecisse exploratum est. . Non igitur encyclica haec epistola dicenda est, quae solius Romani pontificis nomen exhibet, quamque ad alios primarum sedium episcopos directam fuisse, nec unum in antiquorum monumentis vestigium atque mentio apparet. Caeteras quoque conjecturas a Quesnello pro hac parte confictas refellere supervacaneum foret, cum ex sese viribus cadant. Nam praeterquam quod ipse fatetur, Constantinum monachum, et Basilium episcopum, qui apud Ephesum pro Eutyche agebant, esse mentitos, jam non est cur ipsi aures nostras accommodare debeamus.
9. Quod tandem subjicit, «Encyclicam videlicet [Col. 1143B] esse epistolam, ipsa tota clamat, in qua ne apex quidem de apostolica sede, vel de pontifice Romano, cujus praerogativas ac splendorem praedicare non omisisset, vir tunc temporis conciliandis sibi omnium quibus indigebat animis intentissimus. Iis igitur solis verbis usus est, quae omnium primarum sedium episcopis conveniunt. Cui enim illorum non congruunt istae: Invoco vestram sanctitatem . . . . . . ut innotescerent ista sanctitati vestrae . . . . . . Ad vos igitur, religionis defensores, et hujusmodi factiones exsecrantes confugio [Col. 1144D] Quesnellus loco laudato in superioribus. .» Quare noster adversarius sibi nimium blandiens suam appendicem hisce clausit verbis. «Certe haec sola posteriora verba: Ad vos, religionis defensores, etc., meridiano sole patefaciunt non ad unum, sed ad plures missum fuisse hoc qualecumque scriptum. » At quidem ex mea sententia non majus robur Quesnelli conjecturae ex istis, quae ejus appendicem claudunt, obtinere potuerunt. Nam quamvis, ut diximus, in illa epigraphe honoris nomina desiderentur, id forte amanuensis vitio dare oportet, cum [Col. 1143C] aliunde ex illis vocibus, ad papam urbis Romae Leonem, id omne habeamus, unum dumtaxat nominari, cui juxta primatus ecclesiastici jura de fidei negotiis et de presbyterorum depositione spectabat judicare. Fateor deinde nullam expressam apostolicae sedis mentionem haberi, omisisse quoque illius splendorem et praerogativas praedicare. Quid tamen? Ergo scriptum hoc, qualecumque sit, ad plures fuit missum? Figmentum apage! Non consuevit imprimis Eutyches in suis conscribendis epistolis atque libellis se exercere in praedicandis splendore et praerogativis eorum ad quos provocabat. Dumtaxat suarum rerum negotiorumque rationem exponebat, quin vacaret in conciliandis sibi animis eorum quibus indigebat. Si nostro adversario, qui apostolicae sedis jura infirmis conjecturis everte e et abolere nisus est, grave non fuisset duo Eutychis scripta lustrare, ambo ad imperatorem Theodosium et Valentinianum directa, procul dubio nimia divinatione non fuisset deceptus.
10. In iis namque imperatorum praerogativas, vel [Col. 1143D] illorum supremum dominatum, non praedicavit, non fuit intentus in conciliandis sibi eorum animis. Causam a Flaviano contra ipsum actam paucis dumtaxat exposuit, addens: Supplico igitur serenitati vestrae consuetae orthodoxae fidei patrocinanti et meae parvitatis opinioni praecipere beatissimos episcopos, etc. Et tandem claudens suam supplicationem, hac formula brevi nullas praerogativarum laudes continente usus est: Ut hoc consecutus (examen videlicet gestorum [Col. 1144A] sub Flaviano) more solito laudans gratias agam Domino, et Deo omnium Christo, et vestrae semper pietati [Col. 1144D] Haec Eutychis epistola Graece et Latine exstat tom. IV Conciliorum, pag. mihi 1035. Altera ejusdem supplicatio legitur in concilio Chalced., eodem tom. IV, pag. 1091. . Non absimilia habet in altera 364 epistola ad eosdem imperatores scripta, ut videre est in concilii Chalcedonensis Actis. Non ergo ea styli ubertate in scribendo Eutyches utebatur, qua ejus luxuries depasceretur in praedicandis laudibus et praerogativis eorum ad quos scribebat, etiamsi eorum ope et praesidio indigeret. Imperiali autem praesidio et patrocinio indiguisse negabit forte Quesnellus? Tandem, ipso nostro adversario auctore, Eutyches eum ad quem scribit interpellavit tamquam fidei defensorem et malarum factionum exsecratorem, humillime petendo ne quidquam praejudicii eidem afferrent quae per insidias contra eum gesta fuerant; nec permitteret eum excuti et eximi de numero orthodoxorum.
Ecquis alius umquam potuisset haec omnia jure implere, et supplicantis votis indulgere, nisi summus pontifex, cum jam ageretur de negotio in provinciali synodo ordinarie absoluto, et de sententia jam lata; [Col. 1144B] cujus Acta nonnisi ab unico, et supremo judice poterant infirmari, aut rescindi, vel reprobari, aut rata haberi? Si aliquod hac de re certum testimonium desideramus, consulere juvabit unum S. Petrum Chrysologum, quem cum Eutyches per epistolas interpellasset, ut vindicem suae causae se haberet, sine ambagibus et ulla prolatatione eidem respondit: In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt obedienter attendas, quoniam beatus Petrus, qui in propria sede vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei audire non possumus [Col. 1144D] S. Petrus Chrysologus, Ravennae episcopus, ad Eutychen archimandritam. . Videat Quesnellus! Solus B. Petrus, qui in propria sede vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nec quisquam alius episcopus proprio jure extra consensum Romani episcopi causas fidei audire potest.
Solida necne vel infirma sint quae hactenus in [Col. 1144C] tribus hisce de Eutychis appellatione capitibus conscripsimus, solus lector qui nullo partium studio ducatur sincere poterit judicare. Unum tandem pro coronide addendum censuimus, videlicet, quod in propugnandis legitimis apostolicae sedis juribus, et vindicandis Baronii et Christiani Lupi sententiis, nostris non indulsimus conjecturis. Ea dumtaxat in medium proponere in votis habuimus, quae ex veteribus monumentis hauriri possunt, quibus insistere plurimum semper allaboravimus.
1. Non mihi licuisset apostolicae sedis jura circa Eutychis appellationem solum ad veterum monumentorum fidem tractare et exponere, nisi etiam cum adversariis varias congressiones instituissem, qui aliter ecclesiastici regiminis formam et rationem interpretantur, vim omnem et studium adhibentes in distorquendis vel sancti Leonis Magni testimoniis, [Col. 1145A] vel aliorum scriptis, quae nos ad plenam atque sinceram rerum omnium cognitionem poterant conducere. Modo vero gravius aliquod nos praestare oportet, et historiae filum minime abrumpere volentes, quae ad alteram Ephesinam synodum spectant, quaeque Eutychianae haereseos maximum incrementum praebuerunt, summa cum fidei catholicae jactura, et Orientalium Ecclesiarum exitio, et sacerdotalis dignitatis dedecore, et S. pontificis Leonis luctu, et gemitibus describere jamjam aggredimur [Col. 1145D] Videsis Baronium, ad Christi annum 449; Paschasium Quesnellum, tom. II Operum S. Leonis; Severinum Binium, in notis ad synodum latrocinalem; Labbeum, et alios passim, qui luculentius hujus synodi gesta descripserunt. . In qua historia contexenda, etsi quamplurimi praestantissimi viri suam operam locaverint, tamen cum non omnes eodem veritatis spiritu ducerentur, inde factum est, ut aliter et aliter de apostolicae sedis juribus ratiocinati fuerint; vel ex ea synodo, in latrocinium Dioscori Alexandrini aliorumque furore et impetu conversa, argumenta desumant ad imperatorum auctoritatem magis et magis amplificandam, Romanorum vero pontificum jurisdictionem intra angustos limites restringendam. Fateor quidem meum animum maximis angustiis [Col. 1145B] et moerore urgeri propter lugubrem hanc tragoediam, quae proditionibus, necibus, squalore, exsiliis, coutumeliis, afflictionibusque Ecclesiam ipsam et fere totum orbem replevit. In mentem revocans quemadmodum sacerdotum corda veteres aemulationes pervertere possint, et privata odia desaevire; cum videlicet, abruptis Christianae religionis vinculis, ambitio sola, fastus et praesumptiones tyrannico modo dominatum omne per fas et nefas, quacumque moderatione pietatis abjecta, sibi vindicare contendunt. Quibus quidem malis in quacumque republica gliscentibus valde difficile mederi potest, quando videlicet scandalorum et aemulationum auctores magnorum principum clientela fruuntur, eamque magis atque magis fovent eorumdem principum ministri, qui pios et clementissimos rerum moderatores nefariis artibus circumveniunt, et voluntatis luxuriem et impetum sequentes, praejudicatis opinionibus eorum animum imbibunt, ut tandem, falsis suggestionibus decepti, id decernant [Col. 1145C] ac statuant quod divinis humanisque legibus repugnat. Hisce autem gravissimis calamitatibus Orientalis Ecclesia vexata et quasi omnino oppressa fuit, cum Chrysaphius, clementissimi imperatoris Theodosii pietate abutens, vilem, superbum haereticumque hominem Eutychen defensurus, 366 causam de qua agebatur non Rom. pontificis judicio, aut universalis concilii examine, sed Dioscori episcopi Alexandrini arbitrio et potestate voluit commissam. Is enim, Chrysaphius nimirum, impotens odii adversus Flavianum, Theodosii voluntatem moverat, quando Constantinopolitana synodus fuerat absoluta, ut, praetextu debiti obsequii Romano pontifici exhibendi, et praesidii ecclesiasticis rebus praestandi, valde sollicite pro pace ad S. Leonem scriberet. An vero priori illa epistola congregari generale concilium petierit, non est exploratum. Immo facile in eam opinionem descendere licet, altum de ea habenda tum servasse silentium. Siquidem etsi Theodosii litterae temporis [Col. 1145D] injuria deperditae fuerint, tamen cum S. Leonis ad eum responsa supersint, eam imperialem petitionem haudquaquam invenimus indicatam. Maxime cum S. P. Theodosium certiorem se sperare, post admonitionem per epistolas Flaviano factam, ipsum omnia ad nostram notitiam relaturum, ut, in lucem ductis his quae adhuc videntur occulta, quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit judicetur. Igitur probabile et certum est Theodosium nihil de nova cogenda synodo [Col. 1146A] ad Leonem scripsisse. Alias de hujus tanti momenti re verba fecisset, nec sibi reservasset judicare postquam quae ei occulta tum erant, in lucem ducerentur.
2. Verumtamen inficias ire haud possum, tum temporis, aut paulo post, rumorem Constantinopoli sparsum fuisse de simili cogenda synodo; eamque Theodosio imperatori Chrysaphii aliorumque pravorum ministrorum consilio, et Dioscori machinationibus, fuisse insinuatam. Nam, ut vidimus, Flavianus iterum scribere coactus ad S. Leonem, qui priores litteras non acceperat, removeri petit concilium, quod fieri divulgatur [Col. 1145D] S. Leo, epist. 21 ad Theodosium, cap. 2 in fine. Haec epistola, ut vidimus, signata fuit 3 die kal. Martii. . Et quamvis haec epistola temporaria nota careat, tamen conjicere possumus mense Aprilis in Oriente de celebrando concilio rumorem fuisse sparsum. Sed nihil adhuc Leoni de hac imperatoris deliberatione innotuisse in mense Junio subsequenti mihi persuasum est. Nam octavo vel nono kal. (ut habent Vat. codd.) hujus mensis ad eumdem rescribens imperatorem, apostolico repletus vigore [Col. 1146B] eum fidenter alloquitur, ut pro integritate catholicae fidei fiat sollicitus, et hoc (ait) indefessis precibus divinam misericordiam posco, ut corde vestro id quod est veritatis inspiret, neque falli vos in aliquo humanarum aemulationum fraude patiatur [Col. 1146D] Flaviani epistola ad S. Leonem, cap. 3. . Intellexerat ergo S. Leo jam Theodosii animum fraudibus humanarum aemulationum a veritate fuisse quoquo modo abalienatum, et improborum suggestionibus fuisse circumventum. Ad quas eludendas sapientissime decrevit petere et imperatori insinuare ut juberet intra Italiam haberi episcopale concilium, quo omnia scandala quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota resecarentur [Col. 1146D] S. Leo, epist. apud Quesn. 23, quae est ad Theodosium imperatorem, octavo kal. Junias scripta. . Hic fateri cogor me haudquaquam latere, quosdam nostri aevi theologos Romanae curiae infensos, iis Leonis verbis insistere, ut intra Italiam haberi jubeatis episcopale concilium, ut inde colligant jus conciliorum indicendorum, non ad Romanum pontificem, sed ad imperatorem pertinere [Col. 1146D] Consule nostram Eusebii editionem, tom. II, pag. 2, epist. Leonis ad Flavianum apud Quesn. 22, duodecimo kal. Junii signata. . Verum cum ejusmodi argumenta passim refellant catholici doctores, [Col. 1146C] et aliquid in alio nostro opere dixerimus, praesentis otii non erit hanc excutere controversiam. Idcirco praecedentem rerum historicarum narrationem confirmamus alia Leonis epistola ad Flavianum scripta [Col. 1146D] Consule tamen quae dicturi sumus in seq. cap. ad epistolam Leonis synodo Ephesinae datam. . In ea quippe S. episcopum monet de acceptis ejus litteris cum synodalibus Actis contra Eutychen exaratis. Spondet sollicitudinem suam, 367 nulla ratione pati volens aut Eutychen in suae persuasionis pravitate persistere, aut Flavianum ipsum, qui zelo fidei pravo et stulto resistebat errori, diutina adversae partis impugnatione turbari. In hac tamen nec unum verbum exprimit de concilio vel intra Italiam, vel apud Ephesum habendo. Quod forte mente non adhuc revolvebat, quodque concilium postmodum vix quatuor elapsis diebus imperatori Theodosio, ut vidimus, indicavit.
3. Quesnellus tamen ad laudatam Leonis epistolam Theodosio conscriptam animadvertens, suspicatur jam sancto pontifici innotuisse imperatoris deliberationem [Col. 1146D] de concilio apud Ephesum habendo. Propterea sequentem annotationem ad epistolae calcem affigere statuit: «VIII kal. Jun., cum ex epistola 27 ad Pulcheriam disertis verbis testetur Leo accepisse tertio idus Maias litteras synodi a Theodosio convocatae indices, mirum cur de eadem synodo nullam apud principem mentionem faciat. Forte dissimulandum censuit pontifex, ut liberius synodum intra Italiam congregandam postulare a Theodosio posset, vel dicendum in alterutra [Col. 1147A] epistola mendosum esse numerum diei, aut mensis [Col. 1147D] Quesnellus, tom. I Operum S. Leonis, ad epist. 23. Baron., ad an. 449. .» Baronius quoque in hunc nodum offendens, postquam animadvertit imperatorem scripsisse litteras ad Romanum pontificem post absolutam synodum secundam Constantinopolitanam, quinto idus Aprilis, de habenda synodo Ephesi (eas accepit S. Leo, ut ipse testatur in epistola ad Pulcheriam, tertio idus Maias), secum recogitat intra unius mensis spatium litteras ex Urbe Constantinopolim fuisse delatas. Verum nec lumen exhibet, nec aliquod momentum nobis suppeditat idem doctissimus card. Baronius ad eripiendam difficultatem rationabiliter postmodum a Quesnello excitatam. Cum interim ergo utroque illo Quesnelli ratiocinandi consectario magis minusve urgeremur, malumus fateri mendosum numerum mensis aut diei in alterutram irrepsisse epistolam, quam simulationis reum S. pontificem facere aut suspicari. Nullam sane simulationem cum episcopo Flaviano adhibuisse nos credere oportet; sed in epistola ad eum scripta duodecimo kal. Junias nec [Col. 1147B] unum verbum habet (ut vidimus) de acceptis a Theodosio litteris Ephesini concilii indicibus. Immo si tota illa epistola semel iterumque sedulo lustretur, colligitur Romanum pontificem nec per somnium cogitasse imperatorem de tali cogenda synodo fore deliberaturum. In ea namque loquitur tamquam supremus omnium illarum controversiarum arbiter: de laesa fide Eutychis, cujus doctrinam a traditione deviantem declarat; opportunam instructionem Flaviano spondet, ut quid de tota causa constitui debeat edoceatur; atque denique testatur haudquaquam pati Eutychis obstinationem, et sanctum episcopum tantis gravissimis perturbationibus vexari. Si ergo die tertia iduum Maiarum jam praeteritarum litteras Ephesini concilii indices a Theodosio recepisset, haec omnia cohaerere non possent; et Leo ipse non tantum simulationem adhibuisset, sed mendaciis uteretur, quibus deceptus Flavianus, praestolabatur Romani pontificis praesidium, quod eidem hisce litteris pollicebatur.
[Col. 1147C] 4. Restat ergo errorem irrepsisse in alterutram earum epistolarum, et loco iduum Maiarum, Juniarum legendum sit in epistola illa quam scripsit ad Pulcheriam [Col. 1147D] Epistola Leonis ad Pulcheriam 27, cap. 4. . Conjecturae robur tribuunt verba quae sequuntur, videlicet: Major pars reliqui sit temporis absumenda ut profectio sacerdotum qui negotio sufficiant valeat ordinari. Infirma enim Leonis querimonia videretur, si a die acceptarum litterarum, quibus Ephesina synodus indicebatur, adhuc fere tres integri menses decurrere debuissent, cum concilium nisi kalendis Augusti, aut ejusdem mensis idibus esset inchoandum. Quis enim affirmabit reliquam trium horum mensium partem 368 non fuisse sufficientem ut ex Italia episcopi Ephesum proficiscerentur? Maxime cum navigiorum subsidio in iis mensibus tranquille soleat navigari, et unius mensis spatio totum iter possit absolvi, ut supra Baronius annotavit.
5. Nobis tamen plenius non arridet haec consularis [Col. 1147D] nota, etiamsi dicamus forte legendum: tertio idus Junias. Nam si ad alias S. pontificis epistolas, vel ad Julianum episcopum Coensem, vel ad Theodosium et Flavianum directas attendamus, plane intelligimus jam idibus ejusdem mensis destinatos fuisse sedis apostolicae legatos, qui indictae synodo interessent. Et quamvis de ea habenda expressam non habeat mentionem nisi in epistola ad Theodosium, scribendo: Quoniam tamen pietas vestra, quae in honorem Dei religiosissime catholicam diligit veritatem apud [Col. 1148A] Ephesum constituit synodale judicium [Col. 1147D] Consule Leonis epistolas ad Flavianum 24, ad Julianum episcopum Coensem 25, ad Theodosium 26. Postrema haec epistola Vaticanorum codd. lectionibus nitidior in lucem prodidit. ; tamen difficile ad credendum adduci possum trium dierum intervallum dumtaxat Leoni sufficere potuisse, ut ex Urbe tres apostolicos legatos cum Dulcitio notario expediret. Verumtamen cum monumenta quae exstant omnes dubitationes quae hinc inde concipi possunt non diluant, diutius in iisdem expediendis non esset immorandum, si ex gestarum rerum serie adhuc unum argumentum non haberemus minime S. Leonem recipere potuisse Theodosii litteras concilii Ephesini indices tertio iduum Maiarum. Quidquid vero sit de quocumque errore qui in diei aut mensis temporariam notam irrepere potuit, illud unum certissimum est, S. Leonem nec dissimulasse, nec mentitum fuisse, in litteris tum ad Flavianum tum ad Theodosium directis. Id evidenter ex sequenti temporum supputatione constare, nos arbitramur.
6. Atque imprimis supponimus S. pontificem Leonem, ab imperatore de perturbatis Constantinopolitanae Ecclesiae rebus admonitum, primas litteras cum [Col. 1148B] Flaviano cum Theodosio dedisse duodecimo kalendas Martii, quae erat sexta decima Februarii. Flavianum pariter supponimus has litteras sibi datas recepisse die vigesima quinta Aprilis, quando videlicet secunda synodus Constantinopolitana agebatur, in qua prioris synodi Acta, Eutychete postulante et imperatore mandante, recognita et relecta fuere praeside Thalassio episcopo et Florentio patricio [Col. 1148D] Acta secundi Constantinopolitani concilii ad annum 449, prout relecta Chalcedone haec habent: Consulatu Flaviani Protogenis viri clarissimi, et qut fuerit nuntiatus, sub die quinta kal. Maii, in Constantinopoli, ex sacra jussione cognoscente Martiali magnificentissimo comite etc. Tom. IV Concil. . Idus Maii jam occurrisse die decima quinta hujus, omnibus exploratum est. Igitur tertio idus incidere oportebat in diem duodecimam. Quare cum a die vigesima quinta mensis Aprilis ad duodecimam usque mensis Maii non intercesserint nisi viginti duo dies, inde sequitur litteras concilii Ephesini indices non potuisse Leonem a Theodosio recipere tertio idus Maias, praesertim cum minime verisimile sit quod eadem die vigesima quinta Aprilis; in qua recognita et relecta fuerunt Flaviani gesta contra Eutychen, praesidente Thalassio et Florentio patricio, deliberatum fuerit [Col. 1148C] ab imperatore de Ephesina synodo habenda. Cum prius debuerit edoceri de iis quae contigerant; tum etiam Chrysaphii et Dioscori aliorumque nebulonum machinationibus et consiliis necessarium tempus dandum erat; sicuti exspectare quoadusque imperialia decreta expedirentur. Si ergo nos crederemus haec omnia citissime, duorum videlicet aut trium dierum spatio fuisse absoluta, et principis animum seductum deliberasse concilium illud apud Ephesum haberi, quid inde? An ad Leonem epistolae Ephesini concilii indices pertingere potuerunt die duodecima Maii? Figmentum est. 369 Non enim quindecim, aut decem et octo dierum spatio e Constantinopolitana urbe epistolae deferri poterant, ut ex subsequenti rerum narratione constabit. Falso itaque ratiocinatus est Quesnellus, in suspicionem cadens quod S. Leo has litteras concilii indices dissimulaverit, praetextu concilii intra Italiam cogendi.
7. Jam vero ad Theodosii jussionem gradum faciamus, qua sancitum voluit generale apud Ephesum [Col. 1148D] cogi concilium, ex qua narratione magis magisque exploratum erit quidquid in superioribus explicavimus. Postquam ergo (scribit Liberatus diaconus) nihil probatum est notariis de falsitate gestorum, Eutyches petit Dioscorum Alexandrinum episcopum, ut quaereret quae de illo acta sunt, et causam examinaret. Agebat apud principem universalem fieri synodum, ut probaretur judicium Flaviani. Scripsit ergo Dioscorus Theodosio imperatori, quia aliam fieri synodum generalem oportebat, et ut fieret persuasit Eutyches. Annuit imperator. [Col. 1149A] Et dirigens sacram Dioscoro in Alexandriam [Col. 1149D] Liberatus diaconus, in suo Breviario, cap. 12. . Porro si ad hoc plurium epistolarum commercium, quod inter Eutychen et Dioscorum, et Dioscorum inter et imperatorem, contigit attendamus, quod nonnisi post diem vigesimam quintam Aprilis inchoatum est, credere debemus litteras indices concilii generalis Ephesini fuisse protractas usque ad ultimam saltem diem ejusdem mensis, nisi velimus affirmare dumtaxat fuisse signatas die tertia iduum Juniarum, ut Leo ipse Pulcheriam alloquendo forte indicare voluit. In quo casu injuria temporis et amanuensium indiligentia lacuna aliqua in textum irrepsisset, quam tamen plurium mss. codd. subsidio supplere hactenus non potuimus.
8. Conjectura haec majorem etiam vim assequitur ex Nicephori verbis. Qui artes a Crysaphio adhibitas ad imperialem animum circumveniendum recensens, hujus nefarias molitiones his verbis describit: Porro ubi illa Acta et decreta legitima esse auctoritate sua comprobaverunt, Chrysophius eunuchus, qui idem [Col. 1149B] cum Eutychete sentiebat, cum contumeliam ferre nequiret, iram suam adversus Flavianum maxime auxit, et Dioscoro Alexandrino, impio illi, indicavit se illi in rebus quae placitae erant gratificaturum omnibus, si Eutychetem periclitantem defenderet, Flavianum autem et Eusebium Dorylaeum oppugnaret [Col. 1149D] Nicephorus, lib. XIV. . Demum temporariam illam notam errorem continere, Leonem autem minime dissimulasse postulando ut intra Italiam concilium haberetur, perspicue demonstratur ex Theodosii epistolis concilii Ephesini indicibus, vel ad Dioscorum, vel ad Barsumam aliosque Orientales directis. Priorem enim ad Dioscorum scriptam imperator signavit tertio kal. Maias; alteram idibus Maii; tertiam vero, quae est data ad Barsumam, conscriptam offendimus pridie idus Maii. Non ergo verisimile est S. Leonem Romae degentem potuisse accipere ex Constantinopoli litteras imperiales concilii Ephesini indices tertio idus Maias, si jam tum imperator vix deliberaverat de habendo concilio, et [Col. 1149C] pridie idus illius mensis totus erat occupatus in evocandis ad synodum principibus fautoribus Eutychianae factionis. Igitur potius inferendum esset S. Leonem, currente Junio mense, immo quasi labente, accepisse a Theodosio litteras concilii indices, tertio idus Maias signatas, idque significare verba illa in epistola ad Pulcheriam annotata, quibus Quesnellus insistit.
9. Quod cupiebat, tandem Chrysaphius assecutus est. Nam, auctore Liberato, imperator sacram Dioscoro dirigendo praecepit, ut decem metropolitanos episcopos quos voluisset ipse eligeret, et veniret Ephesum, et, congregato concilio, Eutychetis causam discuteret. Jussit quoque Barsumam virum perditum archimandritam interesse, et vices agere omnium monachorum Orientales episcopos accusantium. Theodoretum vero 370 Cyri episcopum adesse concilio interdixit, et in sua civitate permanere jussit. Jam enim Ibam Edessenum episcopum, ne synodo [Col. 1149D] adesset per illum filium suum, quem dixi, Chrysaphium, in multas mansiones Eutyches relegaret exsilio. Haec autem quae narrat hic Liberatus diaconus apprime iis respondent quae in imperiali rescripto de cogenda Ephesina synodo leguntur, ut videre est apud Baronium, et in conciliorum collectione [Col. 1149D] Baronius, ad annum 449, et tom. IV Conciliorum. . At Baronius merito animadvertit temporariam hujus imperialis litterae notam fuisse corruptam, et loco tertio kalendas Aprilis Zenone et Posthumiano viris clarissimis consulibus, esse restituendum tertio kal. Maias, Asterio et Protogene consulibus. Quod nos annotare [Col. 1150A] notare oportuit in confirmationem eorum quae superius descripsimus. Isthaec omnia autem ad opprimendos sanctissimos viros Flavianum, et Eusebium Dorylaeum, et alios viros doctrina et moribus insignes sibi sufficere posse Chrysaphius et Eutyches non crediderunt, nisi mandato imperatoris arbitrum omnium gerendarum rerum Dioscorum constitutum habuissent. Propterea litteras ab imperatore extorserunt, ut Dioscorus tamquam omnium factiosorum caput concilio praesideret, sibi illud jus imperator arrogans et usurpans quod hactenus nullus ex imperatoribus facere ausus fuerat. Ad illud tamen sibi assumendum improbi ministri Theodosium impulerant pietatis colore, ut nimirum concilio Theodoretus non adesset, praesumpsit (ait imperator) proferre contraria iis quae scripsit de fide sanctae memoriae Cyrillus . . . . Hac de causa (subjicit) necessarium duximus his sacris litteris ad tuam reverentiam datis manifestum facere tuae beatitudini, et universae S. synodo, quod [Col. 1150B] nos, regulas Patrum sequentes, non solum propter Theodoretum, sed alios omnes qui ad congregatam S. synodum pertinent, auctoritatem et primatum tuae praebemus beatitudini [Col. 1149D] Exstat hujus epistolae exemplar apud Baronium, ad annum ut supra, et tom. IV Conciliorum. Vide tamen quae ex sententia clarissimi Christiani Lupi, [Col. 1150D] seq. cap. dicturi sumus. . Hisce autem sacrilegiis in arroganda sibi ecclesiastica jura irretitus Theodosius, praesidium et auctoritatem exhibebat ut impune omnes malos, dolos et turpes machinationes Eutychiani exercerent; et Nestorianae haereseos pretextu Theodoretus ab eo coetu explodebatur; Ibas exsul vivere cogebatur; et econtra qui Eutycheti studiosissimi erant synodo interesse et praeesse jubebantur. Quid plura? Ad gravius catholicorum exitium patrandum, ab insidiatoribus Theodosius deceptus, novas litteras Dioscoro dedit, in quibus tamquam virum in fide probatissimum, et vitae puritate ornatum, praedicat Barsumam, quem tenere locum omnium Orientalium archimandritarum jubet. Eadem die tandem, idibus Maii videlicet, scribit ad eumdem Barsumam, hujus labores in profligandis Nestorianis horumque haeresi eximiis laudibus celebrando ornat, [Col. 1150C] justum ducens ut in synodo apud Ephesum habenda (ut diximus) omnium archimandritarum Orientalium locum teneret. Sic ergo rebus dispositis secum Eutychiani recogitantes eam haudquaquam oecumenicam posse dici synodum, ad quam supremum Ecclesiae caput non esset vocatum, et in quam R. P. non influeret, cum jam intellexissent praeterea ex praecedentibus epistolis S. Leonem Eutychen damnasse, eumdemque solemniori judicio condemnaturum, si generali synodo interesset, imperatoris animum moverunt ut de futura synodo sero admoneretur, ea ducti persuasione, quod temporis brevitas praepediret ut is nec per se, nec per suos legatos conventui interesset. Cum itaque nec ecclesiastica consuetudo ex canonibus derivata, nec afflicta tempora ex cladibus ingruentibus ob Hunnorum vastationem, nec denique suus in patriam et cives amor eidem permitterent ut, relicta apostolica sede, quasi suo privata patre atque pastore, Romam desereret, Ephesum [Col. 1150D] profecturus; idcirco cum imperatore Theodosio et Pulcheria excusatum abire 371 censuit hisce verbis: Nam illud quod pietas ipsius (imperatoris videlicet) etiam me credidit interesse concilio, etiamsi secundum aliquod exigeretur exemplum, nunc tamen nequaquam posset impleri, quia rerum praesentium nimis incerta conditio a tantae urbis populis me abesse non sineret; et in desperationem quamdam animi tumultuantium mitterentur, si pro occasione causae ecclesiasticae viderer patriam et sedem apostolicam velle deserere [Col. 1150D] Consule S. pontificem, epist. 26 ad Theodosium, in qua taxat et reprehendit, tamquam imperitum et male de catholica fide sentientem, Eutychen; idque exploratum habere ex gestorum synodalium ordine, ex quibus imperite, imprudenter errare detectus est. Et clarius epist. 24 statuit: Mansuro judicio quod [Col. 1151D] praecessit, si impietas merito condemnata in sua pravitate perstiterit. Animadvertat, quaeso, ad haec Quesnellus, et dicat an praecedentibus ejus dictis cohaereant. . Quia vero S. pontifici maxime ecclesiasticae [Col. 1151A] Orientis res cordi erant, cum civium incolumitati et apostolicae sedis utilitati prospiciendum censuit, haudquaquam suas partes obire praetermisit, ut quae in indicta Ephesina synodo agenda erant secundum divina et ecclesiastica jura procederent. Propterea eamdem alloquens Pulcheriam, immediate subjecit: Quia igitur ad publicam hanc utilitatem pertinuisse cognoscitis, ut, salva clementiae vestrae venia, charitati meae et precibus civium non negarem, in his fratribus meis quos vice mea misi, me quoque adesse cum caeteris qui adfuerint aestimate; quibus, secundum causam satis mihi ex gestorum serie et ipsius de quo agitur professione patefactam, evidenter et plene quid servandum esset ostendi [Col. 1151D] Sanctus Leo Magnus, epist. 26 ad Theodosium, et epist. 27 ad Pulcheriam cap. 4. Haud scio Quesnellum vere secutum fuisse Griman. sui codicis auctoritatem in adornandis S. Leonis M. Operibus, quemadmodum ipse semper testatus est. Quandoquidem [Col. 1152D] nos deprehendimus illum hanc habere lectionem: Quia igitur ad publicam hanc utilitatem . . . . charitati meae et precibus, etc. Et Quesnellus illam vocem hanc deleat, et pro meae, me in textum inducat. .
10. Ex quo sane agendi modo S. pontifex sibi blandiebatur cuncta in ea synodo ad felicem exitum per suos legatos esse perducenda; cum prius eos necessario commonitorio de cunctis rebus agendis definiendisve edocuerit, evidenter et plene quid servandum esset patefaciendo. Sed jam de horum legatorum [Col. 1151B] missione horumque necesaria instructione pro omnibus quae agenda erant etiam mentionem facit in epistola ad imperatorem, eadem die conscripta. In qua pariter strictius paucis causas sive motiva illa tria exposuit, quibus praepeditus detinebatur, ne Ephesinae synodo per se interesset; tamen eum certiorem facit ex gestorum serie satis superque compertum habuisse imperite atque imprudenter Eutychen errasse, et debuisse a sua, quae merito reprobatur, persuasione discedere. Quare cum ipse imperator constituisset apud Ephesum habendum esse synodale judicium, ut imperito seni ea in qua nimis caligat veritas innotescat: Fratres meos Julium episcopum, et Renatum presbyterum, et filium meum Hilarum diaconum misi, qui ad vicem praesentiae meae pro negotii qualitate sufficerent; claudit tamen hanc epistolam indicando se ad Flavianum episcopum talia scripta misisse, ex quibus indubitanter apparet, quid catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominicae incarnationis [Col. 1151C] credat et doceat. Innuere volens neque Eutycheti, neque cuicumque alteri, licitum fuisse, sine aperta haereseos et contumaciae nota resilire ab iis quae a S. Petri cathedra, verae fidei columna et firmamento, sequenda proponebantur.
11. Interim autem apostolicae sedis legati, de omnibus quae jam in Eutychiano negotio contigerant instructi, et de singulis in Ephesina synodo agendis scriptum commonitorium a summo pontifice accipientes, incunctanter itineri se committunt. Cunctorum enim Eutychianorum artes 372 S. Leonem eludere necessum erat. Qui praetextu malorum in Orientem ob novam haeresim gliscentium, imperatoris animum induxerunt ad brevissimum tempus praestituendum, quo episcopi apud Ephesum convenirent. Celerrime igitur suum iter eos aggredi oportebat, ad Dioscori caeterorumque voluntatem frustrandam, qui in votis habebant ut concilium generale ageretur sine Romano pontifice, qui per seipsum [Col. 1151D] immediate vel per suos legatos eidem praesideret. Hinc ergo minime Quesnello subscribere possumus, qui in dissertatione de Vita et Rebus a magno Leone gestis, tum in notis ad epistolam 32, cuidam corruptae lectioni ex Grim. cod. mutuatae insistendo, contendit nondum ex Urbe profectos esse apostolicae sedis legatos duodecimo kalendas Julii, ad synodum Ephesinam ituros. Epistolam enim de qua agimus S. Leo scripserat ad Flavianum. In qua ait: Quamvis [Col. 1152A] evidenter appareat rem de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu, tamen, frater charissime, subsecutos esse significo quos in hac re placuit destinare.
12. Quesnellus ergo, illa voce subsecutos expuncta, aliam, subsecuturos, videlicet, in textum intulit, codicis Grimanei lectionem secutus; et ad marginem hanc mantissam descripsit: At nondum profectos esse legatos constat ex hac et epistola 34. Verum jam tum duodecimo kalendas Julii legatos ex Urbe profectos fuisse, et in Grimaneum codicem errorem irrepsisse, ex multis conjicere possumus, atque potissimum ex epistola praecedenti ad Julianum episcopum Coensem directa, in qua scribens de praefatis legatis ait, quos ex latere meo vice mea misi. Epistola porro haec a S. pontifice fuit signata idibus Junii, quae erat dies decima tertia hujus mensis. Si ergo sanctus pontifex tum miserat suos legatos, non est cur, despecta auctoritate aliorum omnium manuscriptorum et praecedentium editorum, conjectari velimus aut possimus, duodecimo kal. Junii nondum [Col. 1152B] esse profectos, idque minime inferendum esse contendamus ex una dumtaxat voce amanuensis lapsum non obscure praeseferente et indicante, cum omnia tum mss. tum edita exemplaria, subsecutos, non subsecuturos, exhibeant. Accedit quod si tamdiu iter aggredi protraxissent, cum concilium kal. Augusti esset inchoandum, jam vix tempus illis superfuisset Ephesum praestituta die attigendi. Et propterea studium illud a S. Leone adhibitum pro frustrandis malis Eutychianorum artibus minus prudens fuisset, cum ob talem tantamque temporis prolatationem ei discrimini se exposuisset, ut, annitentibus qui Eutychianae causae patrocinabantur, concilium inchoaretur et ad exitum perduceretur, minime exspectatis apostolicae sedis legatis. Nec quidquam in Quesnelli favorem concludere potest epistola illa 34, ad quam provocat, quamque illis vocibus Leo Magnus orditur: Profectis jam nostris quos ad vos in fidei causa direximus, decimo kal. Augusti ab eodem summo pontifice signata. [Col. 1152C] Nihil, inquam, in Quesnelli favorem concludit. Nam in ea non praescribitur tempus quo ab Urbe pontificii legati abscesserunt; et verba illa commode conciliari possunt cum praecedenti, in qua pontificios legatos subsecutos esse significabat. Iterum autem atque tertio potuisse S. pontificem reddere certiorem Flavianum de legatorum profectione quid impedit? Non ita facile enim erat epistolarum commercium, nec ita expeditum et tutum, ut certo sibi persuadere posset quod, nullo interposito impedimento quod epistolarum et perlatorum cursum retardaret, ejus epistolae ex urbe Roma citissime Constantinopolim deferrentur. Quod ultro quidem dat ipse Quesnellus in dissertatione de Vita et Rebus a magno Leone gestis, affirmans S. pontificis animum quandoque fluctuasse, ut litterae quas ad imperatorem aliosque Orientalium miserat fideliter redderentur. Sed ne abscedamus ab ea agendi ratione quam cum Flaviano ipso idem S. Leo servavit, hic animadvertere juvabit, pluribus in epistolis, diversis quidem temporibus scriptis, ipsum [Col. 1152D] certiorem reddidisse de acceptis synodalibus 373 gestis contra Eutychen Constantinopoli exaratis [Col. 1152D] Litteras dilectionis tuae accepi cum gestis quae apud vos de fidei quaestione confecta sunt. Epist. 32: Lectis dilectionis tuae litteris . . . . et gestorum episcopalium ordine recensito. . Id testatur in epist. 32, quae scripta est duodecime kal. Julii. Rursus epistola 24, qua idibus Junii praecedentis haec synodalia Acta recepisse testatur. Tandem duodecimo kal. Junias, epist. 22, fatetur jam ad ipsius manus pervenisse Flaviani epistolas, quibus certior reddebatur de causa quam dolebat apud vos [Col. 1153A] pravo errore commotam. Non enim plenius de hoc novo errore recenter exorto se instructum potuisset fateri, nisi synodalia gesta una cum litteris accepisset. Quapropter maxime laudari debet S. P. studium, qui in rerum gravissimarum causis pluries de eodem negotio expressam facit mentionem. Ut videlicet si quandoque suarum epistolarum latores vel infirmitatibus detinerentur, vel, inopinato aliquo casu essent praepediti, aggressum iter interrumpere cogerentur, illi saltem ad quos scripta dirigebat, aliis et aliis epistolis, perlatoribus et nuntiis fierent certiores de rebus quae per litterarum commercium tum tractabantur. Si quae in hoc cap. tandem occurrunt quae diligenter explicata non fuerunt, luculentius ex sequentibus magis magisque constabunt.
1. Tribus abscedentibus ab urbe Roma apostolicae sedis legatis cum Dulcitio notario, nihil eorum S. Leo praetermisit quae secum recogitaverat ad exitum fidei causas perducere posse, amputatis praeterea per sacerdotalem concordiam et pacem omnibus illis scandalis quae ob privatas aemulationes et antiqua odia per totum fere Orientem gliscebant. Uti ergo censuit, suprema illa auctoritate, quam pro confirmandis in fide fratribus S. Petrus a Christo Domino acceperat, quid credendum et ab omnibus esset profitendum circa Domini incarnationem, quidve ad [Col. 1153C] abolendos pravos errores, qui nuper praetextu Nestorianae haereseos evertendae exorti erant, esset statuendum, aliis et aliis epistolis docere voluit; a quarum regulis si nullus catholicorum recessisset, minime fides catholica illud grave exitium passa fuisset, de quo in praesentiarum verba facturi sumus. Idibus igitur Junii ejusdem anni plures epistolas in Orientem deferendas suis legatis dedit. Quas inter principem locum habet illa dogmatica ad sanctum Flavianum scripta, quam tamquam nostrae sincerae fidei regulam in iis quae ad incarnationis Dominicae mysterium spectant, summa sanctorum Patrum consensione, conciliorum sanctionibus, Romanorum pontificum decretis, habendam esse in catholica Ecclesia stabilitum fuit. Ad hanc porro Chalcedonensis concilii Patres attendentes, hocce judicium efformarunt, nulla ratione videlicet differre ab ea revelatione divo Petro facta, Christi Domini divinitatem confitenti, ob quam beatus pronuntiatus est. Namque PP. illi summa veneratione susceperunt, 374 utpote [Col. 1153D] et magni illius Petri confessioni congruentem, et communem quamdam columnam existentem adversus perverse sentientes [Col. 1153D] Chalcedonense concilium, actione 4. Gelasius papa, in Romano concilio, de apocryphis scripturis. . Cujus praeterea tanti faciendum esse S. Gelasius papa censuit, ut in Romano concilio de apocryphis agens scripturis illud decretum ediderit, quo asseritur: Probamus epistolam B. Leonis papae ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum destinatam; cujus textum quispiam si usque ad unum iota dispunxerit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit.
2. Qualem vero quantamque venerationem in Ecclesia obtinuerit, probat etiam illa consuetudo a cardinali Baronio annotata, qui asseverat Romanum clerum Adventus tempore in divinis recitandis officiis [Col. 1154A] eam legere consuevisse, quamque immediate forte post Gelasii decretum observatam fuisse, indicant sacrarum lectionum libri, qui ad usum chori inserviebant, quos inter unum vetustissimum nostris oculis lustravimus in Vaticana bibliotheca asservatum. Hunc porro lectionum codicem sexto Ecclesiae saeculo ab Agimundo presbytero, Romanis et uncialibus characteribus descriptum, et in duas partes divisum, prodit epigraphes quaedam ad calcem alterius partis appositae, in qua non tantum scriptoris nomen exprimitur, verum etiam indicatur eo codice uti consuevisse, in divinis persolvendis officiis, ecclesiam Sanctorum duodecim Apostolorum urbis Romae. Illum itaque integre percurrentes, fere omnes S. pontificis nostri sermones, et homilias, secundum ordinem dierum atque festorum distributas offendimus, cujus distributionis unum integrum specimen ad hujus nostri Operis calcem apponere et exhibere ipsi Vaticanae bibliothecae scriptores humanissime nobis persuaserunt. Ut inde lectores colligere possent, [Col. 1154B] contra quosdam recentiores criticos, antiquissimam esse quarumdam solemnitatum institutionem, et ad nostra usque tempora inviolabiliter eum ritum esse in Ecclesia servatum, quem nostri majores animarumque pastores tradiderunt. Quemadmodum itaque ex hoc sacrarum lectionum libro comprobabitur, haudquaquam vetustam ecclesiasticae disciplinae traditionem in festis agendis divinisque laudibus persolvendis fuisse mutatam; ita facile heterodoxi argumentari poterunt summa religione fuisse servatam sacram traditionem, et inviolabiliter mansisse incorruptam in rebus ad fidei dogmata sacramentorumque administrationem pertinentibus, de quibus in praesens verba facere nec congruum, nec ne cesse est.
3. Jam vero hocce Vaticano codice relicto, ad laudatam epistolam revertamur, in qua conscribenda eum scopum sibi Leo Magnus proposuit, ut fidei in multorum Orientalium cordibus, ob unius imperiti [Col. 1154C] senis novam doctrinam nutanti et periclitanti, praesidium et firmamentum praeberet, pravos errores damnaret et universo catholicorum coetui quid perpetuo et inviolabiliter esset credendum proponeret atque decerneret. Minime opus est hic eam doctrinam recensere qua haec epistola referta est, vel saltem, singula ejus capita, in quibus divisa est, explicare. Vix aliquem ex theologis haec latere posse arbitramur. Illud unum dumtaxat annotandum censuimus, quod et in antecedentibus aliqua ratione delibavimus, S. Leonem videlicet, absque Occidentalium concilio, et cujusquam alterius episcopi suffragio, tamquam absurdam atque perversam Eutychis professionem damnasse, et dignis objurgationibus corripuisse Constantinopolitanos judices, qui in synodo increpare omiserunt sermonem nimis insipientem, nimisque blasphemum, quasi nihil quod offenderet esset auditum, cum tam impie duarum naturarum ante incarnationem unigenitus Dei Filius fuisse dicatur, quam nefarie postquam Verbum caro factum est natura in eo singularis [Col. 1154D] asseritur [Col. 1153D] Epist. 24 ad Flavianum, cap. 6. Videsis cap. 2 [Col. 1154D] et 3 harum nostrarum Exercitationum. . Mandat tamen cum Eutychete miserationem 375 adhiberi, iis conditionibus servatis, quod huic epistolae subscribere non detrectaret, et viva voce prava dogmata quae imbiberat damnaret. Totius denique causae exsecutionem suis legatis commisisse asseverat, qui pontificias partes in concilio agere et sustinere debent, Divinitatis auxilium opitulaturum fore confidens, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate, salvetur [Col. 1154D] Videsis epist. 29 ad Ephesinam synodum. . Si quis igitur modo parumper ad hanc summi pontificis agendi rationem animadvertat, nescio an rationabiliter dubitare poterit S. Leonem plenam et absolutam exercuisse potestatem et jurisdictionem, vel in haeresi Eutychiana damnanda, vel in fidei regulis conscribendis, [Col. 1155A] vel denique in decernendis iis formulis et conditionibus sub quibus dumtaxat ad poenitentiam et satisfactionem Eutychem recipiendum esse mandavit, si falsum dogma quod pertinacius defenderat ejuraret et exsecraret? Haec igitur agendi ratio valde diversa est ab illa quam Quesnellus confingit, contendens Orientalium causas non ad unum summum Romanum pontificem, sed ad omnes primarum sedium episcopos et synodos esse delatas, quorum judicium semper appellabant qui a provincialibus vel metropolitanis episcopis condemnabantur. Dicant, amabo, quotquot ita fabulantur, cujus concilii auctoritate in lucem prodiit haec ad Flavianum dogmatica epistola, vel quinam fuerint illi Occidentis episcopi qui suffragium tulerunt in hac haeresi damnanda, vel in fidei regula praescribenda? S. Leo solus haec omnia praestitisse et praestare debuisse satis exploratum est. Qui, suae sedis plenitudine potestatis usus, quae juris apostolatus erant indicavit, definivit, praescripsit, rerum deinde omnium exsecutione suis [Col. 1155B] legatis commissa, quibus in futura synodo ejus partes subire imperaverat; quin jam lata decreta ex aliorum episcoporum suffragio vim et vigorem assequerentur, sed solemniorem promulgationem dumtaxat; ita ut qui in Oriente de ea fide postulabantur, aut suspecti erant, harum litterarum subscriptione probarentur, et quoties subscribere detrectassent, omni clericali honore et gradu privati a catholicorum coetu expellerentur.
4. Et quidem quid aliud indicant aliae illae litterae quas S. pontifex in Oriente suis legatis deferendas dedit? huic consona est alia subsequens ad Julianum episcopum Coensem scripta, qui optime instructus de iis quae in duobus praecedentibus Constantinopolitanis synodis contigerant, quibus eum interfuisse ex Actorum serie intelligimus, jam per Basilium diaconum ad S. Leonem sua scripta direxerat, quae multum (ait Leo) nobis catholici sensus fervore placuerunt, etiam hanc paginam quae illis epistolis consonaret adjecimus [Col. 1155C] [Col. 1155D] Epist. S. Leonis 25, cap. 1 et seqq. . Hic autem praecedentem ad Flavianum episcopum indicatam esse, dubium esse non potest, cum expresse id S. Leo in hujus epistolae exordiis fateatur, scribendo: Licet per nostros quos ab Urbe pro fidei causa direximus plenissimas ad fratrem nostrum Flavianum litteras miserimus, contra nimiae impietatis errorem. Quid autem praefatae epistolae ad Flavianum directae in praesenti adjicere voluerit ut unanimiter atque constanter his qui Evangelium Christi corrumpere cupiebant resisterent, hujus textus perspicue manifestat. In quo demonstrat Eutychen spem Christianam omniumque mysteriorum veritatem corrumpere; utriusque naturae proprietates in Christo mansisse; Christi quoque animam non praeexstitisse corpori, nec corpus ex nihilo conditum; sed utrumque nobiscum ejusdem esse naturae. Sed tandem esse incitatum (ait) ad latitudinem disserendi ab ipsa materiae amplitudine. Sed illum amplius dicendi copta laborare non oportere, praesertim cum per suos legatos ad Flavianum sufficientes litteras misisset, ad confirmandos [Col. 1155D] animos non solum sacerdotum, sed etiam laicorum. His profecto consonae sunt duae aliae subsequentes epistolae 376 eadem die signatae; quarum altera est ad Theodosium Augustum, altera ad Pulcheriam pariter Augustam; vel illa quam ad Faustum et Martinum archimandritas Constantinopolitanos direxit. In hac enim evidentissime fatetur se potissimum rata habere Constantinopolitani concilii gesta, ex quorum lectione cum cognovisset merito fuisse Eutychianum dogma reprobatum, etiam nos (subjicit) detestandum esse decernimus. Addit praeterea: Ut si insipiens in sua pravitate voluerit permanere, habeat cum his consortium quorum est secutus errorem. Merito enim fiet extra Christi Ecclesiam, qui in Christo humanam, id est nostram negat esse naturam [Col. 1155D] Epist. S. Leonis ad Ephesinam synodum, c. 2. .
[Col. 1156A] 5. Sed jam de epistola ad Ephesinam synodum scripta verba faciamus, ex qua sancti pontificis studium hujusque agendi ratio notiora fient quae adhibuit ut Orientalium scandala, aemulationes privataque odia abolerentur, et catholica fides in omnium corde firmaretur. In hac enim percurrenda epistola intelleximus S. Leonem omnes Eutychis, Chrysaphii et Dioscori artes ad Theodosii pium animum pervertendum adhibitas prorsus latuisse, ut nec leviter suspicari posset apostolicae sedis jura in dicta Ephesina synodo pessumdanda, et ad exitium perducenda esse. Immo hujus epistolae textum sedulo inspicientes, merito conjicere nobis opus fuit laudatum Theodosium imperatorem divinis insistendo institutis omnino apostolicae sedis auctoritatem (ut par erat) interponere, et adhibere voluisse pro eadem synodo convocanda; ut nimirum per Romanum pontificem S. Petri successorem declararetur quidquid in illa fidei controversia ab omnibus catholicis esset tenendum. Quae sane Leoni argumenta praestabant imperatorem [Col. 1156B] talem primo habuisse animum, ut nefas prorsus judicaret praesidio synodi Patribus esse pro iis apostolicae sedis juribus violandis quae jam in praecedentibus generalibus conciliis divina primo humana deinde auctoritate firmata et approbata fuere. Ne vero fabulari videar, verba illa quibus S. pontifex epistolam ad synodum Ephesinam orsus est immediate subjiciam. Religiosa (ait) clementissimi principis fides sciens ad suam gloriam maxime pertinere, si intra Ecclesiam catholicam nullius erroris germen exsurgeret, hanc reverentiam divinis detulit institutis, ut ad sanctae dispositionis effectum auctoritatem apostolicae sedis adhiberet, tamquam a beatissimo Petro cuperet declarari quid in ejus confessione laudatum sit. Si itaque S. Leo Ephesini concilii PP. allocuturus, cur, qua occasione, quove titulo imperatorem apostolicae sedis auctoritatem adhibuerit enarrat, non video quemadmodum quidam scriptores nimis fidenter asseveraverint eam synodum sola imperatoris [Col. 1156C] auctoritate fuisse indictam atque coactam. Apostolicae utique sedis auctoritatem adhiberi petiit, ut divinis pareret institutis, et ut novum erroris germen radicitus evelleretur. Praeterea si imperator cupiebat ab apostolica sede, tamquam a divo Petro declarari quid in hujus confessione a Christo Domino laudatum fuerat, vix credi potest ita animo et opere tum Romanorum pontificum juribus repugnasse, iisque fuisse infensum, ut haec abolere quaesiverit. Et propterea omnem injuriam, quam tum apostolica sedes passa est, non in imperatorem, sed in ejus ministros, qui principis clementia, et maxime animi infirmitate, abusi sunt, rejiciendam esse constantissime propugnamus. Cujus quidem rei si alia argumenta exponere deberemus, illud unum abunde pro omnibus sufficeret, quod colligimus ex priori epistola ejusdem Theodosii ad S. Leonem, qua sincere omnia scandala et turbas in Constantinopolitana Ecclesia excitatas ob Eutychis haeresim indicavit, et ut medelam iis adhiberet efflagitavit [Col. 1156D] Videsis cap. 2 et 3 harum Exercitationum .
[Col. 1156D] 6. Quod quidem non obscure et in hac epistola ad Ephesinam synodum 377 patefecit scribens: Verum (loquitur de Eutyche) quia etiam talium non est negligenda curatio, et pie ac religiose Christianissimus imperator haberi voluit episcopale concilium, ut pleniore judicio omnis possit error aboleri; fratres nostros Julium, etc. . . . . . . et communi vobiscum sententia, quae Domino sint placitura constituant. En ergo synodi habendae causa sufficientissime explicata. Necessum erat mederi malis quibus Eutyches laborabat, qui Christi Evangelio (ut ait idem S. Leo) contradicebat, ostendens se nullum umquam studium cognoscendae veritatis habuisse. Id imperator flagitaverat. Et ideo, divinorum institutorum dictamen primo secutus, auctoritatem apostolicae sedis ad sanctae dispositionis [Col. 1157A] effectum adhibuit; petiit haberi episcopale concilium [Col. 1157D] Cohaerere haec omnia cum iis quae in praecedentibus cap. 4, 5 et 6 diximus, lector ipse judicabit. , credens hoc modo etiam Eutychetis nomini prospicere et consulere posse. Cum propter senectutem et archimandritae magni et celebrioris monasterii ministerium honorabilis videretur, ut Leo ipse in epistola ad Julianum Coensem clarius indicavit [Col. 1157D] Consule epist. 31 ad Julianum Coensem, in qua disserens de Eutychis opinione apud imperatorem Theodosium, scribit, cap. 2: Et quia clementissimus [Col. 1158D] imperator, pro benevolentia et pietate animi sui, de statu hujus qui ante honorabilis videbatur diligentius voluit judicari, ob hoc indicendum credidit episcopale concilium. Vide epistolam 41 ad Pulcheriam, post Ephesinam synodum scriptam. . Igitur apostolicae sedis auctoritatem imperator non despiciebat, non rejiciebat, si pro habenda synodo eam adhibere voluit. Hujusce quidem votis Romanum pontificem potuisse aut debuisse obsistere nulla prorsus ratio suadebat. Cum ageretur potissimum de evellendo tali tantoque zizaniorum germine, quod sacram et ecclesiasticam oeconomiam rerumque administrationem susquedeque cum fidei catholicae exitio vertebat. Quare ad abolendum tantarum perturbationum strepitum, et ad jam excitatas discordias componendas, quae ex una parte originem trahebant a Nestorianorum reliquiis, ex altera a novo germinante errore in dies adolescente procreabantur, plenius judicium expedire et quasi necessarium esse videbatur. [Col. 1157B] Quamvis revera fidei causa sufficienter in Constantinopolitana synodo a Flaviano primum fuerit tractata; et demum recognita, approbata, atque confirmata ab eodem sanctissimo pontifice Leone. Id, velit nolit, Quesnellus fateri debet, qui nusquam inter canonicum et solemnius judicium, quemadmodum opus erat, discrimen admisit, quod quidem pluribus in locis S. Leo ipse indicavit. Et potissimum in hac eadem epistola, et in subsequentibus, in quibus non tantum disseruit de pleniore judicio vel diligentiori examine habendo, sed de sententia canonice in Eutychen lata, et ab apostolica sede approbata et confirmata; verum etiam indicat libellum ab ipso Eutyche jampridem acceptum, in quo profitebatur propria voce et subscriptione suam damnaturum opinionem, spondens per omnia nostram (ait idem sanctus Leo) secuturum esse sententiam.
7. Non absimilia scripta conspicimus in duabus epistolis, idibus Junii pariter signatis, quarum alteram [Col. 1157C] ad Pulcheriam Augustam, alteram ad ipsum Julianum Coensem direxit. Ad quas cum animadvertisset Paschasius Quesnellus, quaesivit cur eadem die duas epistolas Leo dedisset cum Juliano, tum Pulcheriae Augustae, cum una singulis sufficere potuisset. Praesertim cum novarum litterarum causa et argumenta non appareant. Quaestionem dirimere idem Quesnellus nisus est, variis in medium conjecturis adductis, quas nos lectori transcribere non piget, ut forte deducat, quod nos plene hactenus non sumus assecuti. «Nihil ergo (ait Quesnellus) certi affirmem: an occasione nuntii qui legatos anteverteret, an metu ne legati adire Augustam prohiberentur, quod certe accidit, ut ex epist. 41 satis apertum est. Nam altera epistola ad Pulcheriam breviter complectitur 378 ea quae per legatos scripta, et legatos retentos aliquamdiu Romae ex breviore epistola quam iterum ad Flavianum XII kalendas Julii accepimus: Cum ea (inquit) quae ipsi portabunt scripta sit plenius instruendus. [Col. 1157D] Et rursus: Subsecuturos significo quos in hac re placuit destinare.» Priores has Quesnellii conjecturas minime esse spernendas ingenue fateor. Ea quoque admissa ratione qua asseverat legatos praepeditus fuisse, ne coram Pulcheria Augusta se sisterent, ut apparet ex tota laudata 41 epistola, in qua vehementer conqueritur ad eam non pervenisse epistolas quas in fidei causa per suos clericos direxerat. Et ibidem clericorum voce legatos ad Ephesinam synodum indicare voluisse, inferius manifestat, subjiciens: Sed cum ad mansuetudinem vestram adeo non potuerint pervenire qui missi sunt; ut ad nos vix unus illorum Hilarus diaconus noster effugiens sit reversus, iteranda [Col. 1158A] scripta credidimus. Hanc autem epistolam post Ephesinam synodum scripsisse ex toto illius contextu, de quo opportunius suo loco verba faciemus, tum ex temporis nota manifestum est. Signata quippe fuit III idus Octobris ejusdem anni. Utcumque tamen res contigerit; videlicet, an Leo habuerit nuntium qui legatorum iter anteverteret; an metuerit quod legati Augustam prohiberentur adire, ignoramus. Unum tamen exploratum est, S. Leonem omne studium adhibuisse, omniaque quaesivisse media ut Orientalium scandala abolerentur, et catholica fides ibidem laesa et quasi periclitans firmaretur. Aliam tamen Quesnelli conjecturam, qua sibi persuasit XII kalendas Julii legatos adhuc Romae fuisse retentos praecedenti capite jam nos rejecimus, ideoque eam missam facimus.
8. Interim vero, profectis jam apostolicae sedis legatis, S. Leo litterarum commercium cum S. Flaviano non intermisit. Nam cum ab eo novas litteras per Basilium diaconum accepisset, duodecimo kalendas [Col. 1158B] Augusti ad eum rescripsit, suisque in litteris, ut strenue contra inimicos nativitatis et crucis Christi dimicaret, quin ab adversariorum potestatibus et insidiis territaretur adhortatur. Ut hanc animi firmitatem ei suaderet Pauli apostoli verbis usus est: In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis. Sed sancto pontifici aliquo modo innotuisse tum Dioscori, Chrysaphii, caeterorumque Eutychianorum machinationes argumentari licet. Quia Basilius litterarum Flaviani perlator recenter e Constantinopoli abscesserat, et multa Leoni narrasse quae in Flaviani epistola non continebantur, indicant S. P. verba illa: Et ad familiarem interrogationem idoneus erat sermo praedicti, per quem nunc alloquia reddentes, dilectionem tuam per Dei nostri gratiam, in quo fidimus, cohortamur, utentes verbis apostolicis, etc. Non obstante tamen tantarum perturbationum conflictu, imperitorum insaniam curare cupiens, mandat Flaviano patientiae medicinam adhibere. Ad curandam [Col. 1158C] (ait) imperitorum insaniam, etiam patientiae vos adhibere volumus medicinam, ita ut si Eutychiani, qui increverant, suum exsecrassent errorem, misericordiae iisdem episcopalis benevolentia non negaretur: Mansuro (attendat ad haec verba Quesnellus) judicio quod praecessit, si impietas merito condemnata in sua pravitate perstiterit. At de gravissimis machinationibus quae in fidei et catholicorum exitium ordiebantur et parabantur, a Basilio familiaribus illis interrogationibus S. Leonem fuisse instructum, perspicue alia epistola tertio idus Augusti signata patefacit. Scribit enim ad eumdem Flavianum, cujus taciturnitate pontificiam augeri sollicitudinem manifestat, dicens: Cum nos curarum tuarum participes, pro fidei defensione solliciti, frequenter per occasiones idoneas ad dilectionem tuam litteras miserimus, consolationibus pontificiarum adhortationum eum adjuvare cupiens, ne adversariorum stimulis moveretur, tandem adhortatur: atque ut tota celeritate (ait) ad nostra scripta respondeas, nosque subinde de tuis actionibus, nostrorumque [Col. 1158D] (legatorum videlicet) et de totius causae absolutione facias 379 certiores, ut sollicitudinem quam nunc pro fidei defensione gerimus prosperioribus nuntiatis molliamus. Maximis ergo angustiis tum urgeri atque cruciari pontificium animum illa verba significant.
9. At quid? Graviora adhuc perpeti fuit coactus, quia ejus studium Eutychiani, Dioscoro et Crysaphio impotenter agentibus, eludere et irritum reddere ausi sunt. Nam Ephesina illa synodus kalendis Augusti indicta, infelicissimum habens exordium, sexto idus ejusdem mensis, cum Dioscorus episcopus [Col. 1159A] Alexandrinus, spretis omnibus ecclesiasticis regulis primatum in ea sibi vindicavit, extortis hac de causa (ut vidimus) a potestate saeculi, nimirum a Theodosio imperatore, litteris quibus auctoritatem et primatum eidem praebebatur. Clarissimus tamen Christianus Lupus ad hanc cum Dioscori tum Theodosii imperatoris agendi rationem animadvertens, Theodosium nititur excusare, hujusque litteras benigne interpretari arbitratus, quod minime in consiliis habuerit Romani pontificis jura violare et infringere; sed Dioscorum se constituisse synodi praesidem ex violenta invasione, nequaquam ex delegatione principis [Col. 1159D] Christianus Lupus, ad canones Ephesinos scholiis et notis illustratos, capite 5. . Hinc non contemnendas quasdam rationes subjecit scribendo. «Absit ut Theodosius Augustus se ab eunucho seduci permiserit ad Romanum episcopum a praesidentia excludendum. Etenim sacris ejus ad Dioscorum epistolis additur haec subnotatio: Eodem tenore scriptum est Juvenali episcopo reverendissimo Hierosolymorum, et ipse Dioscorus in synodo Chalcedonensi dixit ad gloriosissimos judices: Comperit vestra clementia [Col. 1159B] quia non mihi soli sanctissimus noster imperator commisit judicium, sed et beatissimo Juvenali et sanctissimo episcopo Thalassio. » Verum idem Christianus Lupus volens ex una parte Theodosium imperatorem ab hac nota purgare, et sedis apostolicae jura tueri, narrat quemadmodum Dioscorus synodi praesidentiam usurpare contendens vigore sacrae divalis, eidem obstitit Julius episcopus [Col. 1159D] Male Julium episcopum Puteolanum confundit Christianus Lupus cum Juliano episcopo Coense, ex antiquorum editorum lectione deceptus. Vide quae infra dicemus. Puteolanus, unus ex S. Leonis legatis, interpretante Florentio Lydiae episcopo, dicens: Eodem tenore a piissimis et Christianissimis sanctissimus noster papa Romanae Ecclesiae praepositus vocatus est. Et Hilarus diaconus, alter ex legatis a latere sancti Leonis, palam in ea pseudosynodo protestatus est; Gloriosissimi et Christianissimi imperatores charitatem circa fidem catholicam et affectum tenentes, beatissimum episcopum nostrum Leonem apostolicae sedis praesulem, ut huic venerabili et sancto concilio adesset, dirigentes venerabiles epistolas, supplicarunt. Ex qua loquendi formula colligit [Col. 1159C] idem sapientissimus annotator imperatoris ad Romanum pontificem epistolas non rigorosas jussiones praetulisse, sed supplicationes, quas tamen Leo cujusdam reverentiae causa jussiones appellare voluerit, ut magni habere indicaret. Rursus autem Hilarum institisse, ne sibi aliisque legatis commissum munus cum apostolicae sedis dedecore et contemptu dejiceretur, probant sequentia haec verba: Papa nos direxit, non dubitans se in nobis adesse, quos praecipue cognoscit omnia quae ad fidei catholicae sinceritatem et quae ad sancti Petri apostoli pertinent reverentiam agere [Col. 1159D] Haec Hilari diaconi verba concinunt iis quae frequentius in Leonis epistolis pro Ephesina synodo [Col. 1160D] scriptis legenda occurrunt, ut videre est in epistolis ad Theodosium atque Pulcheriam. .
10. Majus tandem robur Lupi annotationes assequi videntur ex iis quae Lucentius Asculanus episcopus in Chalcedonensi concilio Dioscoro objecit, hunc de gravi crimine insimulans, dicendo: Judicii sui necesse est eum dare rationem, qui cum personam judicandi non haberet, praesumpsit et ausus est synodum facere (id est synodo generali praesidere), quod 380 [Col. 1159D] sine auctoritate sedis apostolicae numquam licuit, numquam factum est. Haec ergo sunt quae cum laudabili eximiae eruditionis apparatu idem Christianus Lupus annotavit; ut videlicet ostenderet Theodosium facile purgari posse ab ea schismatis nota, qua inuri posse ob violata apostolicae sedis jura, post Baronium, multi, et fere omnes, scriptores opinati sunt. Verumtamen varia Christiano Lupo negotium facessere possunt, illiusque opinationem extenuare. Nam imprimis quod spectat ad imperatoris divalem, qua Dioscorus [Col. 1160A] synodi praeses constitutus legitur, eam aliter ac illius verba sonant difficile est interpretari. Habet enim: Hac de causa necessarium duximus his sacris litteris uti ad tuam reverentiam, per quas manifestum facimus tuae beatitudini, et universae sanctae synodo, quod nos, regulas Patrum sequentes, non solum propter Theodoretum, sed etiam alios omnes qui ad congregatam sanctam synodum pertinent, auctoritatem et primatum tuae praebemus beatitudini. Haec verba sane, cum tota illa praecedenti causali, apertum schisma contra sedem Romanam divalem illam excitare et inducere etiam Rusticus diaconus, vetustus interpres Actorum Chalcedonensis synodi, intellexit. Quod sequenti annotatione indicavit, ad ultima illa verba subjiciens: Aperte contra sedem Romanam.
11. Nec quidquam conficere posse arbitramur quod in eadem divali Juvenalis episcopi Hierosolymorum et Thalassii Caesareensis in Cappadocia primati nomina offendamus, ut conjicere possimus ejusdem divalis vigore istis quoque primatum ab imperatore [Col. 1160B] fuisse attributum. Nam dumtaxat imperator ibidem indicavit sibi persuasum esse duos hos episcopos futuros esse animo et actionibus concordes ipsi Dioscoro. Sed de collato iisdem primatu et praesidendi auctoritate altum servat silentium. Verba ergo quae sequuntur exscribamus. Scientes diligentius quod et reverendissimus archiepiscopus Hierosolymorum Juvenalis, et beatissimus archiepiscopus Thalassius, et omnis talis fervens amator et aemulator orthodoxae fidei, consentanei erunt tuae sanctitati, radianti per Dei gratiam honestate vitae et catholica fide. Nullam ergo facultatem Juvenali et Thalassio archiepiscopis factam fuisse perspicuum est. Alias et quicumque qui in ea synodo locum habuisset, quique Dioscori studiis et partibus suo consensu adhaesisset, praesidis auctoritatem sibi potuisset assumere, hancque illi adjudicare ob illa verba et omnis talis fervens amator . . . . . consentanei erunt tuae sanctitati; quod quidem Christianus Lupus nec dat, nec dare potuit. Restat difficultas an [Col. 1160C] Theodosius eodem tenore scripserit vel ad Juvenalem, vel ad S. Leonem papam. Subnotatio a Lupo pro Juvenale adducta nutat. Nam Labbeus legendum credidit, eodem tempore [Col. 1160D] Consule Acta concilii Chalcedonensis, tom. IV Conciliorum generalium, pag. mihi 883. . Quamvis Stephanus Baluzius priorem retinendam esse lectionem judicaverit, ut in libris calamo exaratis. Addit: Romani reposuerunt: Eodem tenore scriptum est etiam Juvenali, etc. Editio Regia: Eodem tempore scriptum est etiam. Concludit itaque idem Baluzius: Nemo non videt erratum esse typographi, neque video cur retentum sit a Labbeo. In hac itaque mss. codd. et editorum varietate, quid certi inferre possimus non video. Idcirco ejusmodi annotationi firmiter insistendum esse non arbitror. Potissimum cum lateat a quo vel qua auctoritate conciliorum Actis fuerit apposita. Praeterea dato adhuc quod lectio a Christiano Lupo adoptata genuina sit [Col. 1160D] Videsis quae in hoc cap. luculentius de epistola S. Leonis ad synodum Ephesinam a nobis dicta sunt. , et a nemine in dubium adducatur, quid inde? An non verba illa: eodem tenore scriptum est etiam Juvenali, sine ulla violenta interpretatione exponi [Col. 1160D] possunt, Juvenali scriptum fuisse, ut unanimi consensione Dioscoro adhaereret? In hoc casu litterae ad Juvenalem Hierosolymorum directae apprime respondent Theodosii divalibus Dioscoro datis, in quibus dumtaxat mentio facta est Juvenalem et Thalassium in ea synodo consentaneos futuros 381 esse sanctitati Dioscori, radianti Dei gratia honestate vitae et catholica fide. Nullo respectu habito ad auctoritatem et primatum quae solus Dioscorus summa injuria extorserat. Sed vim potius facere possunt in Lupi [Col. 1161A] favorem verba quibus Dioscorus, se purgare cupiens a criminibus in Ephesina synodo patratis, Chalcedonensibus PP. audacter respondebat: Comperit vestra clementia quia non mihi soli sacratissimus noster imperator commisit judicium, sed et beatissimo Juvenali et sanctissimo Thalassio auctoritatem synodi dedit. Nos ergo judicavimus quae judicata sunt. Consensit nobis universa synodus. Quare in me solum ista extenduntur, quando auctoritas ex aequo tribus data est, et judicatis a nobis consensit, ut dixi, universa synodus.
12. Postrema profecto haec verba, quae annotare Lupus omisit, si non subdole et ad adsciscendos sibi in criminibus socios prolata fuissent, argumentum suppeditarent judicandi Dioscorum arroganter non sibi assumpsisse ex imperatoris divali auctoritatem synodo veluti primatem praesidendi, sed ex aequo et Juvenali atque Thalassio datam fuisse. Verumtamen in nostrae causae favorem quid deduceretur? Si in illa divali nulla prorsus mentio Leonis summi pontificis habeatur, ad quem, spectatis omnibus juribus et [Col. 1161B] praecedentium conciliorum consuetudine synodo praeesse pertinebat? Non video ergo quemadmodum plene Theodosius purgari possit ab ea nota, qua, circumventus a suis ministris, ultro manus praebuerit ad apostolicae sedis jura infringenda. Modo tandem difficultas redit, an Theodosius eodem tenore scripserit ad S. Leonem. Duo quidem consideranda occurrunt, quae Lupi opinioni patrocinari videntur. Alterum, quod jampridem in hoc capite a nobis discussum et enucleatum est, disserentes de divi Leonis epistola ad Ephesinam synodum. Aliud est testimonium Julii Puteolani [Col. 1161D] Clarissimus Christianus Lupus, editorum fidem secutus, non Julium, sed Julianum legendum esse arbitratus est, atque, eminentissimi cardinalis Baronii opinionem secutus, hunc esse Julianum episcopum Coensem sibi persuasit. Sed falso quidem, ut omnes sancti Leonis Magni epistolae in quibus de suis legatis verba facit evidentissime demonstrant. Id etiam annotavit Stephanus Baluzius, qui molli brachio carpit Labbeum, quod antiquorum mss. codd. lectionem in sua editione non fuerit secutus, nime [Col. 1162D] Parisiensis videlicet et Divionensis, quae habent Julium, non Julianum. Addit praeterea: Haec prava lectio ita imposuit summo viro card. Baronio, ut cum arbitraretur hic nominari Julianum episcopum Coensem, miraretur hominem Graecum inter Graecos per interpretem locutum esse in synodo, et id refert ad excellentiam Romanae Ecclesiae. ab ipso Lupo in medium adductum. Quoad primum attinet, gravissimae solum conjecturae occurrunt. Non enim hactenus ab eruditis Theodosii epistolae ad Leonem de indicta Ephesina synodo repertae sunt, ut certo statuere possimus has ejusdem fuisse tenoris cum divalibus ad Dioscorum directis. Unum dumtaxat exploratum est, numquam S. Leonem suspicatum fuisse quod praerogativa [Col. 1161C] primatus et jus praesidendi synodo aliorum impotentia ipsi esset adjudicandum. Alias auctoritatem apostolicae sedis quam adhibuit Theodosius numquam interposuisset, nec suos legatos tot tantisque laboribus et discriminibus exposuisset, locum et tempus factiosis viris forte dedisset, optime conscius eadem tempora non semper currere posse. Tale tantumque robur tenebat in virtute S. pontifex, ut nequaquam a quacumque saeculi potestate vinci posset; potissimum cum ageretur de apostolicae sedis juribus et praerogativis, quas nec leviter laedere cuiquam permisit, ut sexcentis exemplis ex ejus vita desumptis explicare possemus. Julii utique episcopi Puteolani locutio multum conficeret. Auctoritatem autem et pondus haberet ad purgandam diluendamque schismatis notam qua a quamplurimis scriptoribus Theodosius imperator inuritur. Sed Theodosii litterarum tenor qualis fuerit, hactenus ignoratur. Propterea qui nodum in scirpo quaerere solent, et vel 382 imperatorem [Col. 1161D] laesae ecclesiasticae jurisdictionis reum, vel qui Romanorum pontificum auctoritatem in indicendis et habendis conciliis reformare et penitus dejicere nituntur, si alia argumenta magis perspicua non suppeterent, respondebunt: Verba illa, eodem tenore cadere dumtaxat supra concilii indictionem, ita ut aeque sanctus Leo ab imperatore vocatus fuerit, ac Dioscorus, Juvenalis, atque Thalassius; minime [Col. 1162A] vero referri ad synodi primatem et praesidem, quam praerogativam unice Dioscoro commissam fuisse et laudata divalis et synodalium gestorum series patefaciunt. Si ita mihi reponeretur, non tamen in angulum Christiani Lupi opinionem rejiciendam esse arbitrarer. Hanc enim majus robur et vim assequi, ex Hilari diaconi, apostolicae sedis pariter legati, protestatione, si integram eam doctissimus vir in medium attulisset, quemadmodum nos facere necessarium duximus, quidem docti viri, qui nullis adhaereant partibus, judicabunt.
13. Hilarus itaque diaconus Romanus, interpretante eum Florentio episcopo Lydorum, dixit: Gloriosissimi et christianissimi imperatores charitatem circa fidem catholicam et affectum tenentes, beatissimum episcopum Leonem apostolicae sedis praesulem, ut huic venerabili et sancto concilio adesset, dirigentes venerabiles epistolas, supplicarunt; cujus pietati placere potuit, si in hac re teneretur aliqua similitudo. [Col. 1162B] Nam melius potest cognoscere vestra sanctitas, quia neque in Nicaena, neque in Ephesina sancta synodo, neque in alio tali sancto concilio papa perpetuae sanctissimae sedis adfuit [Col. 1162D] Tom. IV Conciliorum generalium Labbeanae collectionis, pag. mihi 895. . Alludit hic forte Hilarus ad ea quae S. pontifex scripsit ad imperatorem Theodosium, et Pulcheriam augustam, recensendo causas quae eum praepediebant ne extra Italiam ad habendum concilium proficisceretur. Subdidit deinde Hilarus: Pro qua re hujus formae sequens consuetudinem nos direxit. Qui sanctissimus non dubitans se in vobis hic adesse, quos praecipue cognoscit omnia quae ad fidei catholicae sinceritatem et quae ad S. Petri apostoli pertinent reverentiam agere, qui etiam per nos congruas sanctorum Patrum concilio direxit epistolas, quas suscipi et recenseri praecipite. Gravissima haec Hilari allocutio, ipsiusque justissima postulatio, apostolicae sedis juribus innixa, nec contemni, nec rejici debebat a Dioscoro; cum testimonium perhibuisset Hilarius, S. pontificem concilio adesse per suos legatos, atque postulasset ut a Patribus id cognosceretur, [Col. 1162C] ejusque dogmatica epistola susciperetur et legeretur. Tum vero Dioscorus, intemperantiae frenis laxatis, se constituit ambitiosum judicem omnium gerendarum rerum, imperialium ministrorum protectione et armatae cohortis praesidio inflatus, audacter praecepit: Suscipiantur quae scripta sunt ad hanc sanctam et universalem synodum a sanctissimo fratre nostro coepiscopo Leone. Ne relegerentur, praepedivit, et harum litterarum loco, aliae divinae litterae redditae sunt, quas prae manibus tenebat Joannes presbyter, et primicerius notariorum, quae de Juvenalis mandato lectae et insertae fuerunt fidei monumentorum. Haec quidem, ut sincere fatear, portendunt Dioscorum se constituisse synodi praesidem ex violenta invasione, ut Christianus Lupus indicavit. Nescio tamen an principis delegationem prorsus excludant. Lupo tamen suffragari videtur Rusticus, vetustus interpres Actorum Chalcedonensium, qui ad hanc Dioscori agendi rationem animadvertens, annotavit in margine: Praevaricatio [Col. 1162D] Dioscori, suscipi epistolam papae a synodo, et non relegi. Ista quidem, ut aequitas postulabat, cum ad magis Christiani Lupi opinionem explicandam, tum ad quasdam obscuras implexasque quaestiones, occasione suae opinionis ab eodem Lupo excitatas, aut dirimendas, aut illustrandas nos scribere oportuit; minime tamen recedentes a summo S. pontificis Leonis studio, qui omnia validiora media [Col. 1163A] adhibuit ut in indicta synodo omnia ad justitiae apices agerentur.
383 14. Posteaquam vero Dioscorus omne arbitrium in synodo accepit, quid boni Leoni et universae catholicae Ecclesiae sperandum supererat? Quid praesidii Flaviano Eusebioque Dorylaei, qui Elpidium cum armatis militum copiis, de imperatoris mandato, conspiciunt adesse synodo, accepta jam facultate in vincula mittendi quotquot praesidis voluntati obstitissent? Fateor quidem hanc facultatem Elpidio factam fuisse contra concordiae turbatores. At qua ratione Flavianus, et Eusebius, aliique, qui fortiter pro catholica fide et pro apostolicae sedis juribus merito contendebant, poterant esse concordes et aequanimes cum iis qui sub honestatis specie fidem incarnationis profligare volebant, et catholicae doctrinae vindices opprimere? «Vetantur (animadvertit Quesnellus) episcopi, qui prius condemnaverunt Eutychen, sententiam dicere; immo judicium de [Col. 1163B] suo in Eutychen judicio exspectare imperantur. Missae praeterea litterae ab Augusto ad proconsulem provinciae, ad magistratus et duces exercitus, ut exsecutioni mandent decreta concilii. Demum ad ipsam synodum, ubi Flavianum ut turbulentum et novas res in religione molientem, Eutychen vero honorifice compellat, ut virum probum et veritatis tenacem [Col. 1163D] Quesnellus, diss. de Vita et Rebus gestis S. Leonis, pag. mihi 149. Baronius, ad annum 449. .» Haec de illius synodi exordiis recensuit Quesnellus, parum in his describendis abscedens a Baronio et aliis, qui, ordinata magis methodo, hanc tragicam describunt historiam; quam tamen nos summatim dumtaxat referre in studiis habemus, ne actum ab aliis agere videamur. Inter ergo alias injurias quas primo Flavianus subire cogitur, una illa fuit, quod, convenientibus in illa synodo Domno Antiocheno, Juvenali Hierosolymorum, Stephano Ephesi, et aliis, minime ipsi Flaviano permissum fuerit post Antiochenum episcopum sedere, sed post Juvenalem. Atque convenientibus centum et triginta episcopis in basilica Dei Genitricis Mariae, jussum est [Col. 1163C] a Dioscoro legi litteras imperatoris ad se ipsum datas: legati vero apostolicae sedis, nimirum Julius episcopus Puteolanus, Renatus presbyter titulo Sancti Clementis, Hilarus diaconus, synodum de sua legatione docuerunt, exhibitis pariter epistolis quas cum ad synodum, tum ad Flavianum sanctissimus Leo Magnus direxerat. Susceptae quidem fuerunt hujusmodi litterae (ut vidimus paulo ante), minime lectae. Et quamvis pontificii legati pluries instetissent ut legerentur, et [Col. 1163D] Conc. Chalced. act. 3. sub juramento id promisisset Dioscorus, tamen perjurii reus potius fieri voluit, Ecclesiae apostolicae jura violare, scandalum in totum orbem excitare, quam permittere ut recitarentur.
15. Harum ergo litterarum loco maluit ut imperatoris litterae legerentur; et audita suggestione qua postulabatur ut fidei causa tractaretur, Dioscorus petitionem rejecit dicens decretum esse ab imperatore ut de controversiis Constantinopoli Flavianum inter et [Col. 1163D] Eutychen exortis tractaretur. Notarii, qui Acta excipiebant ex ejusdem Alexandrini episcopi mandato addiderunt episcopos Dioscoro acquievisse, et acclamasse de fide nihil esse agendum et innovandum. At putidum hocce mendacium patefactum est in Chalcedonensi concilio, actione prima. Immo additum est Dioscori notarios impetum fecisse in notarios Stephani episcopi Ephesini; deletumque quod recens fuerat exaratum, vimque magnam adhibitam, ut eorum thecas abriperent, et ab iisdem digitos resistentium pene confractos esse. Ut igitur quae Dioscorus secum agitaverat exsecutioni demandaret, ex Elpidii comitis suggestione, Eutyches, probantibus episcopis, ingredi jussus est, causamque agere, ut quae de fide sentiret [Col. 1164A] annuntiaret. Qui consueta calliditate utens, blande, tamquam testes suae fidei, synodi Patres interpellabat, prius se ipsum Patri, Filio et Spiritui sancto commendando. Se fidei libellum prae manibus habere fassus est, quem sanctae 384 synodo obtulit. In eo autem se a pueritia constituisse in silentio vivere asseverat, vitamque usque ad decrepitam senectutem agere, longe ab omnibus conturbationibus; sed pessimis periculis insidiantium deinde circumdatum fuisse contendit, eo quod non acquievisset secundum definitionem prioris vestri Ephesini congregati concilii, praeter eam quae in Nicaea a sanctis Patribus fides est exposita, sapere. In sincerae suae fidei testimonium Eutyches Symbolum Nicaenum subjecit, ad quod alludere simulans, postea dixit: Sic ab initio a progenitoribus meis accipiens credidi; in hac autem fide, et sum genitus, et statim consecratus sum Deo, et suscepit me ipsius misericordia; et in hac fide baptizatus signatus sum, ut usque vixi in ea et mori opto. Quae pariter ab Ephesina synodo erant statuta juxta S. Cyrilli [Col. 1164B] doctrinam, se recipere fatebatur, addito tandem anathemate contra Manichaeum, Valentinum, Apollinarium, et Nestorium, omnesque haereticos usque ad Simonem Magum, et eos qui dicunt carnem Domini, et Dei nostri Jesu Christi de coelo descendisse [Col. 1163D] Hunc Eutychianae fidei libellum integre exscripsit [Col. 1164D] eminentiss. cardinalis Baronius tom. VI Annalium, ad annum 449, pag. 91. . Narrat post haec quemadmodum Eusebius Dorylaei eum, a sua pace exturbare volens, tamquam haereticum in synodo Constantinopolitana sub Flaviano postulaverit, nullam speciem haereseos libellis inserendo. Quare subjicit, episcopo Constantinopolitano praecipiente coactum fuisse ad satisfactionem accusationis. Qui tamen episcopus (Flavianus videlicet) in multis cum accusatore degebat, et pene inseparabilis ab ipso, putans me semper in monasterio (sicut solebam) perdurare. De qua re certiorem se factum fuisse a magno viro Silentiario, quem ipsi imperator delegaverat, ut non se exponeret periculo comminatae salutis, qui de caetero superfluam (ait) meam esse praesentiam respondit, cum jam ante discussionem, privatorum odiis et aemulationibus [Col. 1164C] quasi per conspirationem esset damnatus [Col. 1164D] Consule eumdem Baronium ad ann. 449, tom. VI, pag. 92, et Conciliorum collectores, tom. IX. . Narrat deinde se ad satisfaciendum in judicium venisse, exhibendo fidei confessionem, plane consonam Patrum Nicaenorum doctrinae, postmodum ab Ephesina synodo confirmatae, quam neque suscipere concilii Constantinopolitani PP. sub Flaviano dignabantur, neque recitari permittebant. Sed exorto secretariorum tumultu, et multis clamoribus supervenientibus, quibus ejus animus turbabatur, sicuti et ex judicum interlocutionibus, quas scripto tenere affirmabat, ut aliquod aliud adderet Nicaenis et Ephesinis statutis adhuc ab ipso exigebatur. Ego (ecce dolus maximus Eutychis) vero timens praevaricari prolatam definitionem a sancta synodo quae Dei voluntate hic congregata est, et ea quae definita erant a sanctis Patribus qui in Nicaea convenerant, rogabam innotescere vestro sancto concilio, ut his quae a vobis approbarentur acquiescerem, paratus in his manere. At nihil de generali concilio, quod appellaret, jam in superioribus capitibus demonstratum esse arbitramur. Nec propterea [Col. 1164D] in hocce rejiciendo mendacio nos immorabimur. Mendacium tamen hoc gravius reddidit sequenti calumnia, dicendo factam in eum conspirationem ad exitum perductam fuisse, quia, subito contra me longe ante scripta sententia, ut ipsi videbatur, damnatio legebatur. Addit ejus fidei professionem in monumentorum serie fuisse deinde mutatam, nullum verbum faciente de appellatione mea ad vestram sanctitatem reverendissimo episcopo Flaviano, neque meos erubescente canos in praeliis contra haereticos et pietatis confessione senescentis. Sua merita quibus se insignitum putabat contra Nestorianos dimicando, hic Eutyches potissimum exaggerat, ut sensim judicum [Col. 1165A] favorem eorumque commiserationem sibi nanciscatur. Sed pejorem adhuc calumniam contra Flavianum instruxit, confingendo S. episcopum injuria sibi soli assumpsisse jus de fidei rebus judicandi, et nihil vestrae sanctitati tanti judicii reservare, et patefacto tenore sententiae quam in eum idem Flavianus 385 tulit, quamque et in diversis oratoriis, memoriisque sanctorum post appellationem fecit (ait) in me latam legi sententiam. Et anathematizabat me, et eos, qui conveniebant ad me, et colloquebantur mecum, alienos faciens a sancta communione, non exspectans vestrae sanctitatis judicium. Demum post talium tantorumque aliorum mendaciorum seriem et acervum hisce verbis Ephesini concilii Patres compellat: Rogo nunc igitur vestram sanctitatem, considerate mihi compositam calumniam, et factiones, et ex hac causa factam ubique sanctis Ecclesiis perturbationem, et ex hoc pullulans plurimis scandalum . . . . . . Ego enim ab initio vestrae beatitudinis judicium postulavi, et iterum contestor [Col. 1165B] coram Jesu Christo.
16. Quis, amabo, scribit eminentissimus cardinalis Baronius, haec legens, et nesciens esse Eutychetem, non existimet unum quempiam ex sanctissimis Patribus orthodoxae fidei praecipuis defensoribus loqui? Vel quis sciens dici ista ab Eutychete, et nesciat quae praecesserunt, quaeve subsecuta sunt, non eum statim conjungat cum antesignanis fidei catholicae, Athanasiis, Gregoriis, Basiliis, atque Chrysostomis? Quam graviter tamen ex his Flaviani animus commotus fuerit, qui se tamquam calumniatorem, et in alterius innocentiam conspiratorem postulatum audierat, et velut ecclesiasticae pacis perturbatorem in plena synodo, ab haeretico homine mentiente, traducebatur, lector, quaeso, secum recogitet. Quibus sane animi moestitiis ipse Flavianus credens mederi, acerbiores fieri expertus est, cum, videlicet, recitato Eutychetis libello, petiit locum dari accusatori, juberique ingredi Eusebium Dorylaeensem, et non fuit auditus, sed repulsus, vetitusque Eusebius admitti in episcoporum [Col. 1165C] consessum. Hoc novum facinus, Dioscoro postmodum in concilio Chalcedonensi objectum fuit, qui hujus facti turpitudinem in comitem Elpidium, et Elpidius in imperatorem ita jubentem rejecit. Eusebiumque et Flavianum, non tamquam accusatores, neque tamquam vindices eorum quae antea in synodo Constantinopolitana gesta fuerant esse habendos, sed dumtaxat tamquam reos, nulla purgatione admissa esse judicandos. Hinc Dioscorus statim suggessit esse legenda concilii Constantinopolitani gesta contra Eutychetem; et quamvis Julius apostolicae sedis legatus obstitisset, protestatus non permissurum se illa Acta legi, nisi prius S. Leonis dogmatica epistola legeretur, ut pariter Hilarus diaconus contestatus est; tamen legatorum pontificiorum postulatio rejecta fuit, quia Eutyches, audacter prodiens, maligne eos tamquam sibi infensos et suspectos proclamavit, quod apud Flavianum mansissent, atque pransi apud eumdem essent. Lecta itaque fuere Acta [Col. 1165D] Constantinopolitana, et cum ad S. Cyrilli scripta ventum est, Eustathius Beryti episcopus suggessit, ex sententia Cyrilli, non dicendas in Christo duas naturas post incarnationem, sed tantum unam ex sententia Athanasii. Evictam causam Eutychiani acclamarunt. Non enim Eustathius episcopus duorum illorum Patrum mentem capiebat, qui promiscue φύσιν, naturam pro hypostasi et persona aliquando usurpant, quod Graecis scriptoribus ante Antiochenum schisma potissimum commune fuisse, ipsi in nostris scholasticis Exercitationibus docuimus et demonstravimus. Caeteri interim episcopi, vel minarum timore acti, vel promissis corrupti, Ecclesiae catholicae fidem palam profiteri et explicare ausi non sunt; sed cum ventum est ad illam extremam Actorum partem, in qua Eusebius Dorylaei Eutychetem compellaverat, ut [Col. 1166A] post adunationem Verbi cum carne duas ad invicem naturas in Christo distinctas confiteretur, Eutychetis patroni et fautores audacius exclamarunt: Tolle, incende Eusebium, iste vivus ardeat, iste in duo fiat; sicut partitus est, partiatur.
17. Huic autem latrocinali judicandi formae Dioscorum aliquem 386 ementitum canonici judicii colorem dare quaesivit. Et idcirco synodum percontatur: Tolerabilis est vobis iste sermo, post adunationem duas naturas dicere? Synodus respondit: Anathema qui dixerit. Haec autem dicta fuisse ab iis qui Dioscoro blandiebantur Baronius asseverat. Et idem doctissimus Annalium scriptor fundamenta mutuatur ex testimonio eorum Patrum qui huic synodo interfuerunt, et totam causam deinde in Chalcedonensi concilio retractarunt. Atque provocat potissimum ad Basilium Seleuciensem episcopum, qui per B. Joannem episcopum, Dioscorum rogaverat ut interlocutionem emendaret, et subjecit: Magnam enim nobis necessitatem imposuisti tunc, tam ab iis qui foris [Col. 1166B] erant, quam ex lingua tua. Irruebant in ecclesiam milites cum armis, instabant monachi qui cum Barsuma erant, et qui Parabolani nuncupabantur, et multitudo alia grandis [Col. 1165D] Parabolanos Baronius explicat, dicendo: Hi erant corporati Alexandrinae Ecclesiae. . Haec, quae de vi et metu per Dioscorum Patribus tyrannice tunc illatis describimus, in synodo Chalcedonensi testati sunt reliqui, qui concilio Ephesino interfuerunt. Soli legati apostolicae sedis nullo metu atque violentia commoveri potuerunt, ut Dioscori voluntati obtemperarent, vel ut leviter etiam recederent ab instructionibus et commonitorio quae a S. pontifice Leone acceperant. Reclamarunt, exclamarunt, ait Baronius atque publice contestati sunt nullas prorsus vires habere Acta illa, quae sola violentia atque tyrannide extorquebantur; nullumque praejudicium fidei catholicae fieri posse, cujus formam a sede Petri ad synodum missam nec legi sivisset nefarius Dioscorus. De laesa imprimis apostolicae sedis auctoritate graviter postmodum questus est S. Leo epistola ad Theodosium imperatorem [Col. 1166C] [Col. 1166D] Epistola 39 ad Theodosium. , de qua suo loco verba faciemus. Sed et episcopi ipsi vim undequaque pati cogebantur. Si enim duas in Christo Domino post adunationem profitebantur esse naturas, tamquam Nestoriani necandi proclamabantur: minabatur nobis (aiunt) damnatio, minae exsilii intendebantur: milites cum fustibus et gladiis instabant. Timebamus gladios et fustes. Ubi gladius et fustes, qualis synodus est? Quadraginta duo episcopi tacere jussi sunt quin possent vel unum proferre verbum, et quindecim tantum Eutycheti faventibus loqui permissum est. Tamquam denique omnium orthodoxorum carnifex Barsumas descriptus est. Quia surgentibus Aegyptiis et monachis, qui sequebantur Barsumam, omnique turba coeperunt dicere: Eum qui dicit duas naturas, in duo incidite; qui dicit duas naturas Nestorianus est.
18. Qualem ergo tragicum finem habuerit synodus illa, ex tam lugubri et deplorando rerum ordine, apparatu et Actorum prosecutione argumentari potest. [Col. 1166D] Proclamata enim fuit Eutychis absolutio ab ipso Dioscoro. Et quamvis Flavianus reclamasset facta contestatione, quod non fuisset auditus, tamen episcopi, poenis, metu et taedio acti, et usque ad vesperam afflicti, propriis ex subscriptionibus ratam habuerunt ipsius Eutychis absolutionem. Flaviani tandem et Eusebii Dorylaei damnatio subsecuta est. Ad quam Dioscorus volens consuetis fraudibus procedere, Acta concilii generalis Ephesini ad fidem pertinentia jussit ut legerentur. Et interrogatis omnibus an iis fidei decretis assentirentur, sine ulla prorsus animi haesitatione omnes annuerunt. Sic namque procedens Dioscorus, coloratum titulum quaesivit, ut non videretur innocentes damnare; sed eos, tamquam de laesa fide et de Nestoriano dogmate reos, a religione catholica removere voluit, eos ab [Col. 1167A] episcopatu et omni sacerdotali ministerio alienos faciendo et declarando. Nullam ergo aliam causam in lata sententia Dioscorus expressit vel indicavit, nisi hanc unicam, videlicet, Flavianum, Eusebium Dorylaei, oecumenicae Ephesini synodi decreta violavisse: omnia pene revocantes, et immutantes, factosque causam scandali 387 et conturbationis sanctissimis Ecclesiis, et ubique catholicis populis. Propterea concludit: Certum est hos ex semetipsis subjacere synodicis olim a sanctis Patribus definitis damnationibus. Unde et nos quae eorum sunt confirmantes, memoratos, id est Flavianum et Eusebium ab omni sacerdotali et episcopali dignitate esse judicamus alienos. Ne denique videretur se totius causae arbitrum constituisse, quasi ad episcopos qui ad synodum convenerant conversus, eos ita compellat: Confiteatur vero unusquisque religiosissimorum episcoporum suam propriam voluntatem, manifestam hanc faciant sub fide monimentorum [Col. 1167D] Baronius loco ut supra, pag. 95. . At quorsum ita episcopos alloquitur, cum quadraginta duobus loqui vetitum fuit? Quando qui [Col. 1167B] pii, legitimi, atque sanctissimi erant judices, jure suffragii et interloquendi privantur, et falsis quaesitis coloribus calumniantur, persequuntur, quin eorum contestationibus locus praebeatur? Et denique quomodo poterant eorum voluntatem patefacere, praesente carnifice Barsuma et militibus, qui cum caeteris, fustibus et gladiis eos puras chartas subscribere cogebant? Exstant enim, notat Baronius, nonaginta sex episcoporum subscriptiones, magna cum ignominia postmodum recitatae in concilio Chalcedonensi, cum causati sunt vim illatam, dum catenae expositae essent, et parati milites, ut si quis reluctaretur, vinctus catenis in exsilium duceretur.
19. Flavianus tandem aegre ferens in tali latrocinio fidei causam ad exitium perduci, intrepidus exclamavit: Appello a te. Et Hilarus apostolicae sedis legatus dixit: Contradicitur; et caeteri ejusdem sedis legati, nullo metu adducti, quamvis proconsulem cum militibus locum in quo latrocinium agebatur [Col. 1167C] ingressum vidissent, audacissimo Dioscoro in faciem restitere, contestantes nullius esse roboris quae hactenus per vim et metum fuerant extorta. Publicam hanc atque solemnem protestationem a pontificiis legatis factam synodi Actis notarii non inseruerunt. Nam Acta illa ad Dioscori arbitrium notarii describebant, alia addentes, alia subtrahentes, alia denique pro suo pravo ingenio interpretantes, confingentes, et accommodantes. Dioscori autem tyrannicum furorem et malitiae impetum neminem moderare et cohibere potuisse, testati sunt plures ex episcopis, quos inter Basilius Seleuciae, qui in Chalcedonensi concilio dixit: Post damnationem Flaviani omnibus nobis tristibus effectis, et aliquantis quidem nolentibus emittere vocem, aliquantis autem fugientibus, exsurgens Dioscorus, et stans in alto, designabat, et dicebat: Videte qui non vult subscribere ad me, seu contra me habet. Et quia Eusebius Ancyrae episcopus parum distulit vocem, periclitatus est et ipse damnari. Nonnulli episcoporum ibi assidentium, qui tam graviter [Col. 1167D] divina et ecclesiastica jura violari et pessumdari viderunt, Dioscori pedes tenuerunt dicentes: Quia et tu presbyteros habes, non debet propter presbyterum damnari episcopus. Nihil dignum damnatione egit. Si autem et reprehensione dignus est, reprehendatur [Col. 1167D] Acta Chalced. Conc. act. 1. . Episcopi porro illi erant Onesiphorus Iconiensis, Marinianus Synnadensis, et Nunechius Laodicensis. Horum ergo etiam humillimae supplicationes ambitiosi praepotentisque Dioscori animum nec leviter commovere potuerunt. Immo, fractis omnibus Christianae moderationis legibus, audacior factus, maxime imperiali fretus potentia, et nebulonum caterva stipatus, tale praesidium sibi nactum esse arbitrabatur, ut religio esset sibi soli obtemperare, omnium inferiorum [Col. 1168A] et aequalium; immo et superiorum jura ad se unice impia usurpatione trahendo. Hanc vero effrenatam illius animi cupiditatem quis quove colore excusare poterit? Non quidem qui Alexandrinae sedis praestantiam et dignitatem exaggerat (ut Quesnellus facere consuevit) quae inter Orientales principatum obtinebat; non ejus praedecessoris sancti Cyrilli merita et praerogativae 388 ob quae oecumenicae generali synodo apud Ephesum habitae praefuit, ut ipse Dioscorus, nimis a regiis ministris blanditus, sibi persuadere videbatur, et cui fere omnes tum Orientales, tum Occidentales Patres obsequium exhibuerunt; non denique catholicae fidei causa, vel satis difficilis, vel implexa, nondum explorata, in errorem eum rapuit; sed sola vafrities, aemulatio et furor. Is namque optime noverat Romanam S. Petri cathedram hujusque episcopos tamquam supremos caeterarum Ecclesiarum judices et magistros habendos esse. Et propterea Romanum episcopum tamquam Patrem etiam ab Alexandrino antistite esse consulendum, illiusque [Col. 1168B] judicium tamquam firmam regulam omnium controversiarum esse habendum, scriptis et factis fassus est.
20. Anno enim Christi 445, ipse Dioscorus vix ad Alexandrinam sedem evectus, de sua ordinatione et ad episcopatum electione sanctum pontificem Leonem fecerat certiorem. Et veritus ne suo pastorali muneri aliquando deesset, duas ei proposuit quaestiones dirimendas. Altera de ordinatione episcoporum et presbyterorum, quando videlicet quibusve diebus juxta apostolicam traditionem fieri posset; altera vero de sacrificii iteratione, solemnioribus anni diebus et festivitatibus recurrentibus habenda, ut plebi supervenienti posset satisfieri. Utrique enim S. Leo Magnus occurrens, summum charitatis affectum impendit, ut ex hoc cognoscere posset quod firmius fundare desiderabat illius adeptae dignitatis exordia. Epistolam enim hisce verbis summus pontifex ordiens, et veri patris et fratris officia cum Dioscoro se agere fassus [Col. 1168C] est, ut nimirum totam illam super duas expositas inquisitiones explicationem et regulam grato et lubenti animo exciperet. Quantum (ait) dilectioni tuae, Dominicae charitatis impendamus affectum, ex hoc poteris approbare quod tua firmius fundare desideramus initia, ne quid charitati tuae deesse ad perfectionem videatur, cum tibi spiritalis gratiae merita, ut probavimus, suffragentur [Col. 1167D] Sanctus Leo Magnus, epist. 11 ad Dioscorum [Col. 1168D] in Quesnelliana editione, alias 81. . Eximiis ergo meritis fuisse tum Dioscorum ornatum, et de iisdem divum Leonem fuisse certiorem, absque ulla prorsus dubitatione innotescit. Quare statim subjecit: Paterna igitur et fraterna collatio debet sanctitati tuae esse gratissima, et a te taliter suscipi quemadmodum a nobis intelligis proficisci. Sed quemadmodum has subjiciendas institutiones Dioscorus debuisset excipere, paulo infra in eodem epistolae prooemio explicat, ostendens Romanum episcopatum, non tantum in Ecclesia a Domino principatum obtinuisse, sed firmiter permanere in divi Petri institutis, a quibus resilire nemini episcoporum licitum esse potest. Cum enim beatissimus Petrus [Col. 1168D] apostolicum a Domino acceperit principatum, et Romana Ecclesia in ejus permaneat institutis, nefas est credere quod S. Marcus, qui Alexandrinam Ecclesiam primus gubernavit, aliis regulis traditionum suarum decreta formaverit. Necessitatem autem summae concordiae Romanam Ecclesiam inter et Alexandrinam habendae testatus est, ita scribendo: Non ergo patimur ut cum unius nos corporis et fidei fateamur, in aliquo discrepemus, et alia doctoris, alia discipuli instituta videantur [Col. 1168D] Idem ibid. . Non ergo ex suae Alexandrinae Ecclesiae praestantia Dioscorus titulum aut colorem quaerere aut emendicare poterat. Sat enim clare intellexerat eam esse ecclesiastici regiminis regulam, ut in universa Ecclesia Romanus pontifex principatum [Col. 1169A] haberet, eumque omnes etiam primarum sedium episcopi tamquam patrem et doctorem cognoscerent et venerarentur. Ad talem ergo tantamque rebellionem nefario quodam furore ex antiquis aemulationibus et privatis odiis orto ducebatur, sibi optime conscius irrita et nullius prorsus roboris esse quae contra S. Leonem, ejus legatos et episcopos appellantes decreverat. Neque S. Cyrilli ejus praedecessoris vestigia titulum aliquem ipsius agendi rationi suppeditare poterant. 389 Is utique Ephesinae oecumenicae synodo praefuit, non tamquam Alexandrinus antistes, sed S. Coelestini papae legatus, pontificias litteras excipiens, et ut synodo legerentur jussit; voluitque eas tamquam regulam omnium rerum in synodo agendarum haberi. Restat ergo ut gravem aliquam difficultatem in fidei causa offendisset, quae tales tantosque indissolubiles nodos in se contineret quos solvere ipse nescivisset, ut ignorantiae titulus ipsi patrocinari posse videretur. At quae ignorantia [Col. 1169B] potuit unum episcopum, alias in sacris canonibus versatum, excusare, qui principaliori Orientis Ecclesiae praeerat, quique denique ignorare haud poterat quae ab illius praedecessoribus in ecclesiasticis habendis judiciis servata fuerant? Porro illius judicandi formam non alium habuisse titulum quam illum quem S. Leo adduxit, ex sequentibus verbis perspicue intelligere possumus: Haec autem ideo culpa processit, eo quod non pura conscientia et recto judicio secundum consuetudinem (Dioscorus) et qui collecti sunt de fide et errantibus protulerunt. In ipso autem judicio non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus: ecce studiosus judicum delectus, qui a Dioscori nutibus penderet, designatus. Deinde molli brachio imperatoris agendi rationem et mandata objurgat, de quibus antea verba fecimus, de Theodosii divalibus disserentes. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt [Col. 1169D] S. Leo, epist. 39. .
21. Quamvis itaque nullus ex tribus praefatis titulis [Col. 1169C] defensionem excusationemque Dioscoro parare possint, erunt tamen, sicut fuerunt, qui jus in indicendis synodis imperatoribus et principibus vindicant, qui etiam affirmare et docere poterunt Dioscoro praescriptum fuisse Theodosii decreto judiciorum ordinem. Propterea quod ipse imperator vetuisset ne Flavianus episcopus Constantinopoleos, aut caeteri episcopi, qui sententiam adversus Eutychem in synodo Constantinopolitana dederant, suffragium suum ferrent in Ephesino concilio. Elpidius enim exsecutionem mandati hac in parte graviter ursit, Theodosio ordinem rerum vindicans his verbis: Imperator, adimplens ipse primus ordinem legum cujus est conditor et custos, jussit eos qui semel judicaverunt judicandorum ordinem tenere. Hocce ergo excusationis genere, cum ipse Dioscorus ab objectis criminibus se purgare tentasset in Chalcedonensi concilio, quis modo uti posset ad minuendam saltem, nisi ad penitus diluendam, illam infamiae notam qua Dioscorus generatim [Col. 1169D] inuritur. Sed quid ad haec, quae varios secum afferunt nodos et difficultates, paucis verbis minime expediendas et eripiendas? Cum clarissimo viro Petro de Marca [Col. 1169D] Petrus de Marca, de Concordia sacerdotii et imperii, lib. IV, cap. 3, § 7. Chalced. concil. act. 1. , qui Romanis principibus hoc jus asseruit pro indicendis quandoque synodis, et dandis judicibus, dum ecclesiastica judicia fieri contingebat, sicuti et irrita declarandi concilia, «cum fines praescriptos a principe in modo procedendi excedebant, quin conciliorum Patres conquererentur de incompetentia principis, sed de obreptione quam legatis missis ad primam synodum Ephesinam ostenderunt,» longam deberem hic congressionem instituere, singulaque ad examen revocare, quae nonnisi veritatis colorem praeseferunt. At ad aliud otium [Col. 1170A] istud reservare opportunum ducimus, paucis dumtaxat hic annotatis.
22. Et imprimis quod ad synodorum indictionem, rerumque in iis pertractandarum ordinem spectat, clariss. de Marca aliquod jus indicare debuisset, quod naturae legibus divinisque institutis cohaereret. Non enim sufficit aequitati et concordiae, pacisque studio inhaerere, quae sacerdotium inter et imperium procuranda sunt, si in alterutrius praejudicium multa mala suboriantur. Alias semper in dubio versabimur an priorum 390 temporum generalia concilia, auctoritate imperatorum sola vel apostolicae sedis simul indicta fuerint. Et rursus ultro dato quod Romani pontifices, imperatorum arbitriis non valentes resistere, synodorum indictioni acquieverint, an scrupulus remaneat principes jure vel injuria synodos indixerint, atque in iis indicendis propriae auctoritatis limites excesserint. Si ad primam Nicaenam synodum animum convertamus, hanc utique Constantinum imperatorem indixisse intelligimus, sed [Col. 1170B] ex sacerdotum sententia [Col. 1170D] Rufinus Aquileiensis, lib. I Hist. Eccles., cap. 2. Vide nostras annotat. tom. II, pag. 4 et 5. . Et quoniam tot praesulum coitio sine imperiali consensu, auxilio atque praesidio nec fieri nec sustentari poterat, idcirco ad praepediendos tumultus, et ad faciendam episcopis liberam potestatem, ut, episcopalibus eorum sedibus ad tempus relictis, praestituto tempore concilio adessent, litteras ad eosdem dedit, ut itineri se committerent. Quo in negotio vicaria usum fuisse potestate, et ipse Marca asseverare debet. Cum ipse alibi sincere fateatur, juxta veterem Ecclesiae canonem, non licere oecumenicam synodum celebrare absque sententia sedis apostolicae [Col. 1170D] Petrus de Marca, lib. V, cap. 6. . Si itaque res sic se habent, jam imperatores non propria, sed vicaria summorum pontificum, auctoritate, generales synodos indixerunt. Idque magis exploratum est ex Ephesina synodo de qua agimus, ad quam indicendam Theodosium apostolicae sedis auctoritatem adhibuisse, Leo Magnus in epistola ad eamdem synodum protestatus est, cujus verba in superioribus retulimus, [Col. 1170C] et Marca ipse in margine ad laudatum locum descripsit. Ut verum tamen fatear, aequitatis et concordiae ratio semper postulavit, ut, gravissimis in Romano imperio perturbationibus propter clericorum scandala et aemulationes gliscentibus, Romani pontifices non reluctarentur principum et imperatorum petitionibus, ne Ecclesiae rebus susquedeque versis etiam civilis administrationis negotia ad exitium vergerentur, quorum cura potissimum ad saeculi potestatem pertinebat. Propterea nihil mirum, si, ad excitatas quandoque turbas componendas, imperatores ipsi consilium habuerunt de synodis indicendis, hancque facultatem ab apostolica sede expostulaverint. Id indicare voluisse clariss. Petrum de Marca mea est opinio.
23. Quod praeterea ad rerum pertractandarum ordinem spectat, gravior est difficultas an Romani principes illum praescribere potuerint, quod docetur (ait) aliquot exemplis. Quae inter idem de Marca illud [Col. 1170D] adducit quod Flavianus et Eusebius Dorylaei non judicum, sed judicandorum, locum in synodo obtinerent. Vix arbitrari possum hujus Theodosiani statuti rationem probari potuisse a viro doctissimo et Parisiensis Ecclesiae praesule illustrissimo, de Marca, cum statutum illud naturalibus divinisque institutis repugnet. Nihil enim perperam a Flaviano ejusque synodo factum fuisse constabat, ut idcirco ipse Theodosius rerum ordinem tam injuriosum decerneret, qualis ille erat, ut Flavianus privaretur jure suffragii in causa fidei et Eutychetis, quod prorsus inseparabile erat a sacerdotali dignitate quam in Constantinopolitana Ecclesia exercebat. Praeterea quale crimen objiciebatur Flaviano et Eusebio Dorylaei, ut reorum [Col. 1171A] judicandorum locum tenerent? Quales erant legitimi accusatores, qualia indicia et probationes adducebantur, ut tamquam graviorum criminum rei judicarentur? Velamine quidem malitiosae justitiae se per odium et subornationem a synodo judicatum fuisse, Eutyches voce et scriptis libellis affirmabat. Sed princeps ille, qui praetextum arripiebat tuendae et conservandae Christianae tranquillitatis in Ecclesia et imperio, nondum cognita causa, vindicabat sibi cognoscere quae ad eum non pertinebant, cum de nova haeresi et de judicio in eam lato ageretur; idcirco non poterat eam naturalem legem violare. Legum conditorem atque custodem Elpidius imperatorem ibi vocat. Sed quo sensu naturalem divinamque 391 legem custodiebat, quae dictant aliorum legitima jura non esse violanda, neminem inauditum suo jure posse privari, nisi forte talis sit culpa quae ipso genere suo aliquam [Col. 1171D] Cap. Reprehensibilis, de appellationibus, lib. Contumacia ff. de re judicata. poenam inducat? Et forte gravissima poena ea non debet reputari, qua judicandi [Col. 1171B] jure tum Flavianus tum Eusebius privabantur, et imperiali statuto inter judicandos locum tenere jubebantur? Sola contumacia pro crimine aliquo praesenti, vel praeterito, statutum antiquum ordinem legum Theodosio permittere potuisset, aut abolere, aut immutare. Quid vero? Nec Flavianus, nec Eusebius, tribus propositis edictis, aut uno pro tribus, quod vulgo peremptorium appellatur, admoniti et vocati fuerunt, nec suam praesentiam denegarunt. Igitur tamquam contumaces haberi non poterant. Quinimmo, vix acceptis litteris synodi indicibus, nulla interposita mora, vel impedimento emendicato, ad conventum convolarunt. Unde injuria ibi affirmatur, quod imperator adimplens ipse primus ordinem legum, cum nullum ordinem, nullam aequitatem, nullam denique legem servaverit jubendo qui semel judicaverunt judicandorum locum obtinere. Ego igitur potius crederem Elpidium imperatoris auctoritate abusum fuisse, eaque lege urgere voluisse, ut contra omne jus, nec Flavianus, nec Eusebius, neque alii [Col. 1171C] qui innocentes et sine ullo crimine damnati fuere, etiam secluso quocumque defensionis genere indebitas poenas subirent. Maculam tamen ullam illustrissimo episcopo Parisiensi inurere non intendimus, quod talia jura saeculi principibus vindicare voluerit, sed explicare dumtaxat in votis habuimus valde infirma et falsa esse ea principia, ex quibus praescriptum ab iis principibus judiciorum ordinem probare assumpsit.
24. Tandem vero ultimam Ephesinorum gestorum partem, qua latrocinium ad exitum Dioscorus perduxit, brevissime recensebo. Huic porro synodali actioni Romani pontificis legati adesse recusarunt: sed, accepto Flaviani appellationis libello, nulla prorsus violentia compelli potuerunt ut diutius apud Ephesum remanerent, atque constanter, ut decuit, fuerunt protestati, nequaquam id quod constituebatur sedem apostolicam recepturam [Col. 1171D] S. Leo Magnus, epist. ad Chalced. synodum. . Parvi autem pendisse Dioscorum has legatorum pontificiorum protestationes, [Col. 1171D] ipsiusque Flaviani appellationem, testatus est Hilarus in epistola ad Pulcheriam augustam. Posteaquam injustae voluntati Dioscori atque sententiae, ait Hilarus, communicare non potui ad aliud concilium [Col. 1171D] Hilarus diaconus, epist. ad Pulcheriam augustam. Christianus Lupus, in scholiis et notis ad Ephesinam synodum. (id est, ut animadvertit Christianus Lupus, aliam synodalem actionem) terroribus atque insidiis evocare conatus est, quatenus me, quod absit, aut seductionibus me faceret consentire ad condemnandum sanctissimum Flavianum episcopum, aut resistentem teneret, ut mihi non esset sententia ad pietatem vestram [Col. 1172A] Constantinopolim percurrere, aut ad Romanam Ecclesiam remeare. Verumtamen confidens auxilio Christi, quod attinet ad damnationem reverendissimi ac sanctissimi viri, innocentem me integrumque servavi, licet nulla flagella, nulla tormenta me possint facere ejus consentire sententiae; sed, omnibus derelictis, exinde discessi, per incognita et invia loca Romam veniens, ut reverendissimo papae omnium quae in Epheso gesta sunt idoneus nuntiator existerem [Col. 1171D] Non tantum Hilarum fugam arripuisse, sed et alios pontificios legatos. Liberatus diaconus asseverat, [Col. 1172D] scribens: Porro legati sedis apostolicae ab ipso concilio fugientes, retulerunt papae Leoni iniquitates Dioscori, quomodo Dioscorus vi magis quam justitia in illa synodo egerit. . Concinunt Hilaro Prosper in Chronico, et Theodoretus [Col. 1172D] Theodoretus, epist. 115. . Dioscorus tamen, post legatorum pontificiorum fugam, nec mitior factus, nec veritus debitas quandoque poenas solvere debere, flagitiis nova addens flagitia, non tantum monachos qui pro Eutychiana haeresi certabant absolvit et 392 in communionem recepit, sed plurimos orthodoxos episcopos e suis sedibus dejiciendos et expellendos esse declaravit: alios in exsilia deportavit, et istis adhuc superstitibus alios substituere fecit. Omnium primus dejectus fuit Theodoretus Cyrensis, inauditus, non evocatus, et absens ultra [Col. 1172B] quinquaginta mansiones, qui Theodosii decreto exsul detinebatur. Quaesitum procurasse titulum pro hujus damnatione Dioscorum notissimum est. Nam cum antea Theodoretus impugnasset capitula S. Cyrilli, etiam post initam pacem et obtentam ecclesiasticam reconciliationem ab episcopatu dejectus est. Quare episcopali domo privatus, et ex amicorum stipe vivere coactus, quorum unus in eum maxime liberalis fuit Uranius episcopus Emesenus. Hinc (subjicit Christianus Lupus) per Anatolium patricium principi supplicat, aut appellationem suam prosecuturus Romam accedere, aut certe redire ad suum, in quo olim monachus professus, monasterium, distans centum millibus a civitate Cyrensi. Sed de hujus appellatione ad S. Leonem alibi opportunius verba facere reservamus. Secundus quem e sua sede episcopali ejiciendum esse Dioscorus statuit, fuit Ibas metropolita Edessenus, propter famosam epistolam sancto Cyrillo Alexandrino injuriosam, ad Marim Persam scriptam, [Col. 1172C] qui pariter non permissus synodo adesse, absens damnatus est. De cujus a synodo exclusione est sermo in concilio Chalcedonensi, actione 9, et apud Liberatum diaconum, cap. 12 [Col. 1172D] Liberatus diaconus, in Breviario, ubi supra. . Aequale infortunium pariter passi sunt Sabinianus episcopus Perrhensis in provincia Eufratesia, Evagrius Epiphaniensis, qui addit dejectos etiam fuisse Aquilinum Bibli, Irenaeum Tyri, Sophronium episcopum Constantiensem, Cypriorum metropolitam, et Joannem Germaniciensem. Omnium ultimus dejectus fuit Domnus episcopus Antiochenus, de quo Liberatus haec habet: Post omnes autem et Domnum Antiochenum remanentem ab orthodoxorum depositione, quia particeps factus Dioscorus in orthodoxorum depositione et Eutychetis absolutione. Depositus est autem dolo Dioscori sic. Postquam consensit in omnibus Dioscoro, datis in medio ejus epistolis, quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim Cyrilli capitula scripserat, eo quod essent obscura, damnavit aegrotum [Col. 1172D] et absentem illa die. Denique in dejectorum episcoporum locis alios substituere, eligere et ordinare ausus est Dioscorus, plenariam sibi generalium synodorum auctoritatem usurpando etiam contra mandatum canonis 4 concilii Sardicensis, quo jubetur ne quis in locum episcopi depositi substituatur, priusquam Romanus pontifex sententiam tulerit [Col. 1172D] Tom. II Concil., pag. mihi 681. . Tantum enim abest, ut Dioscorus huic canoni qui sub nomine Nicaenorum laudabatur obtemperare voluerit; quinimmo, usurpato sibi totius ecclesiastici regiminis imperio contra [Col. 1173A] omnia naturalia, divina et ecclesiastica jura et fidem, ad exitium perducere et omnium Ecclesiarum statum subvertere voluerit, sibi dumtaxat obtemperando. Verum de horum electionibus ordinationibusque verba faciemus S. Leonis gesta describentes in lib. II Historiae Eutychianistarum, quemadmodum et de Sardicensibus canonibus cap. 10 hujus libri.
1. Ita novarum rerum studio Quesnelli animus fuit adductus, ut peregrinas doctrinas et a communioribus opinionibus discrepantes vendere cupiens, [Col. 1173B] erroneis falsisque argumentis ratiocinari minime erubuerit, a quibus removeri nequidem voluit, cum veritas luce splendidior eidem occurrebat. Vehementer enim a suis constrictus praejudiciis, quibus semper in disputationibus congressionibusque habendis adhaesit, atque a clarissimorum doctissimorumque virorum semitis recedens [Col. 1173D] Baronius, tom. VI Annal. Bellarminus, lib. II de R. P. Jo. David opere Gallice conscripto de Judiciis canonicis episcoporum. Christianus Lupus, in notis ad Ephesinam synodum. , rerum cortices dumtaxat attingendo, sophismata fallacesque conjecturas veritatis colore depinxit, non tantum ut lectores deciperet, sed ut in apostolicam sedem odium exerceret, novamque in Ecclesia regiminis rationem stabiliret, praetextu antiquitatis persequendae et illustrandae. Hujusmodi sibi proposuisse scopum in omnibus suis scriptis mihi persuasum est. Sed potissimum id intellexi, cum octavam ejus dissertationem lustrandam assumpsi. Arbitrabar enim quod agens ibidem de celebri S. Flaviani appellatione ad apostolicam sedem, nullo invidiae spiritu se duci passus esset; sed voluisse in tanti argumenti negotio insistere vestigiis [Col. 1173C] prudentum eruditorumque scriptorum, qui jampridem eum praecesserunt in hocce pertractando argumento, de quo nos in praesens verba facere statuimus. Baronii nimirum, Bellarmini, Joannis Davidis, cardinalis Peronii, Christiani Lupi, aliorumque. Quippe qui ex animo veritatem exquirentes, non tantum Ephesini latrocinalis statum, ordinem resque in eo gestas narraverunt, nullo prorsus mendaciorum fuco adhibito, quemadmodum opus erat; sed etiam ipsius sancti Flaviani ad apostolicam sedem appellationem, tamquam ratam, et validam, et juxta ecclesiastici juris formam factam fuisse asseverarunt. Tantum vero abest ut Quesnellus optimam hanc viam ad sincera ecclesiasticae historiae studia conducentem ingredi voluerit, ut potius, relictis planissimis semitis quas praefati clarissimi quondam viri prosecuti sunt, eos potius in scenam traduxerit exagitandos, et ignorantiae notam inusserit eis, quod judicaverint Flavianum apostolicam sedem, non potius generale concilium, appellasse; contra vero ipse, [Col. 1173D] Launoii falsas conjecturas atque commentitias opiniones secutus, ejusdem Flaviani appellationem non ad apostolicam sedem, vel ad S. Leonem factam fuisse, sed ad generale concilium ab ipso episcopo provocante novumque judicium postulante fuisse directam. Suam ergo dissertationem Quesnellus aggressurus, eam simulat conscribere ex iis quae habet S. pontifex Leo in epistolis 39 et 40, quod sequenti [Col. 1174A] epigraphe indicare voluit: Dissertatio octava de causa Flaviani episcopi Constantinopolitani in pseudosynodo Ephesina damnati atque depositi, ad epistolas 39 et 40 S. Leonis ad Theodosium imperatorem.
2. Hanc autem dissertationem aggreditur scribendo «appellationum 394 quae ad apostolicam sedem delatae dicuntur primis Ecclesiae saeculis, omnium celeberrimam esse, quae data est a Flaviano post latam adversum se a Dioscoro sententiam.» Paucis indicat fundamenta eorum qui affirmativam partem propugnant. Et statim subjicit: «De hujusmodi appellatione, quae epistolae 39 et 40 praecipua est et unica fere materies, paucis saltem disserendi necessitatem susceptum indicit consilium, etsi prolixiorem tractationem argumentum a doctioribus jam pridem ventilatum non exigat [Col. 1173D] Quesnellus, diss. octava, tom. II, pag. mihi 304 et seqq. Launoius, p. II epist. ad Jacobum Boetium, epist. 3, pag. mihi 22. .» Ut tamen facilius sensim a doctiorum sententia qui hocce argumentum illustrarunt abscederet, annotandum censuit numquam a S. Leone scriptum esse sedem suam a Flaviano esse appellatam, sed generatim dici appellationem [Col. 1174B] esse interpositam, ut in hujus epist. cap. 3 loquitur, et quod legati ipsius fideliter reclamarunt, et iisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit. Sibi concinere arbitratur Ephesinae synodi Acta Graeca, in oecumenica Chalcedonensi relecta, in quibus aliud nihil a Flaviano dictum refertur quam istud recuso te, παραιτοῦμαί σε, et ab Hilaro, Leonis legato, contradicitur, κοντραδίκιτουρ. Ex quibus ait pergit ratiocinari. Sive enim veram appellationem intellexerit Flavianus, ut scriptor novellus operose contendit adversus Marcam, sive recusationem, quod affirmant alii, et ipse David tandem fatetur, perinde est: hoc unum assero, Leonis mentionem a Flaviano vel appellante vel recusante factam non fuisse. Clarissimi Petri de Marca opinionem a Davide exagitatam defendendam assumit; et in ejus impugnatorem graviter invehitur, quod pervicaciter propugnari hoc loco voluerit consuetas judiciorum canonicorum formulas [Col. 1173D] Quesnellus carpit Joannem David ob lib. inscriptum de Judiciis can. episc., cap. VI, art. 3, § 2. [Col. 1174D] At injuria quidem. Nam David magno verae ac solidae eruditionis apparatu antiquorum ordinem et consuetudinem in ecclesiasticis judiciis habendis explicavit. Unum atque idem ante Justiniani aevum duo illa vocabula appellationis et recusationis importasse ostendit, ut habetur in lege: Simul utrumque vocabulum ponitur tam appellationis quam recusationis. Vocabulorum demum confusionem sustulit Justinianus. , cum omnia contra jus fasque a Dioscoro [Col. 1174C] praesumpta cognoscantur, nec Ephesino latrocinio accommodari ullo modo possint solitae judiciorum consuetudines et formulae. «Esto enim (ait) recusationi non sit locus secundum juris ordinem, nisi ante latam sententiam, nec appellationi nisi post prolatum judicium, optime id quidem, vel cum legitimus judex merito in suspicionem venit, vel ab incompetente judicium adornatur.» Tandem concludit Quesnellus: At nihil tale in Ephesino concilio reperias. Synodum ait legitime fuisse congregatam jussu principis assensuque Romani pontificis, qui etiam per legatos intererat, recusari ac repudiari nullatenus potuit. Hactenus vero jocari voluisse Quesnellum, ut lectores deciperet, deceptosque in suam traheret opinionem, quis non videt? Calamum stringere fingit contra Joannem David, Petri de Marca adversarium, et ludendo in verbis sibi blanditur, eam Ephesinam synodum in suis exordiis recusari et repudiari nullatenus potuisse, quia legitime congregata jussu principis et Romani pontificis assensu.
[Col. 1174D] 3. Sed in hac convocatione difficultatem non versari, lippis tonsoribusque notum est. Quamvis tamen dictis in superioribus inhaerendum sit, ostendentes Theodosium apostolicae sedis auctoritatem, non consensum tantum, adhibuisse pro ea synodo habenda. Igitur recusari ac repudiari potuit illa synodus statim in suis exordiis. Quando videlicet Dioscorus, nulla legitima auctoritate munitus, synodum ipse pro arbitrio [Col. 1175A] facere aggressus, deturbando e loco in quo episcopus Constantinopolitanus sedere debebat ipsum Flavianum, illius Ecclesiae legitimum pastorem; quando 395 instructus de mandatis quae legati S. Leonis deferebant, debitum locum et honorem nec ipsis dedit [Col. 1175D] Vide Acta concilii Chalcedonensis, in quibus Dioscorus damnatus, act. 1. Consule pariter Liberatum diaconum, qui in suo Breviario scribit: Et sedentibus in basilica Dei genitricis Mariae illis episcopis, Ecclesiae Romanae diaconi vices habentes papae [Col. 1176D] Leonis assidere passi non sunt, eo quod data non fuerit praesessio sanctae sedi eorum. , nec umquam permisit quod commonitoria et epistola dogmatica quae exhibuerunt in synodo legerentur. Quid plura? Potuit rejici et recusari illa synodus, quando Flaviano, legatis pontificiis caeterisque Patribus orthodoxis innotuit jam omnem lapidem a Dioscoro moveri ut soli Eutychianae factionis adhaerentes, numero, auctoritate, viribus adversum catholicam fidem religionisque pietatem praevalerent. An non in iis exordiis, Flavianus, Eusebius Dorylaei episcopus pontificiique legati potuissent recusare locum habere in eo conventu? At detinebantur a militibus imperialibus, qui ecclesiam hujusque fores custodiebant. Verum, ubi milites, gladii, fustes, qualis synodus quae recusari non possit? Ad haec ergo Quesnellum animadvertere oportebat, antequam licenter scriberet [Col. 1175B] non potuisse initio synodum illam recusari. Sed (addit) tunc primum potuerunt recusari Dioscorus, ejusque synodus, cum ille omnia per vim scelusque sibi vindicans, et omnem judiciorum formam subvertens, ex episcopo visus est in praedonem et sicarium evadere, et synodum primum legitimam convertere in latrocinium. Tunc non tantum appellationi, quae legitimum ac competentem judicem supponit, quam recusationi et protestationi locus erat contra conventum, quem nulla ratio, ut loquitur S. Leo, synodum vocari sinit. Non sibi constare Quesnellum, vel nonnisi oscitanter Ephesini concilii historiam lustrasse, mea quidem sententia est. Idcirco dicat, amabo, undenam hoc latrocinii initium, in quo Dioscorus omnia per scelus sibi vindicavit, omnemque judiciorum formam subvertit, desumendum sit? Forte supponit Dioscorum tale scelus tantamque tyrannidem exercere non coepisse statim ac synodus convenit? Immo scelus jam mente a tribus mensibus praeconceptum [Col. 1175C] libere et quasi furens, non amplius animo cohibere valens, in illis primis exordiis patefecit, illudque pedetentim auxit et consummavit tragicis illis actionibus quibus tota gestorum series referta fuit. Si igitur, Quesnello auctore, recusationi, protestationi appellationique locus erat cum primum Dioscorus illegitimum, et non competentem, judicem se reddidit, inde sequitur potuisse Flavianum in suis exordiis recusare et repudiare illam synodum, quia et in exordiis Dioscorus erat judex incompetens, et quia merito omnes ab eo artes adhibitae trium mensium spatio in suspicionem tantorum patratorum facinorum adducebant. Creditne Quesnellus Dioscori artes et machinationes, antiquas aemulationes et privata odia, Flavianum, Eusebium Dorylaei, legatos pontificios latuisse? Jocatur lepide. Itaque cum veritate concludendum est synodum illam legitimam fuisse quoad convocationem tantum, quia imperator ad eam cogendam apostolicae sedis auctoritatem voluit adhibere.
[Col. 1175D] 4. Pergit Quesnellus ut discrimen assignet recusationem inter et appellationem, dicens in pluribus consistere; quorum unum est quod recusatio sententiam in irritum mittit, tamquam ab incompetente judice latam; appellatio vero suspendit solummodo sententiae effectum, tamquam injuste a judice, licet idoneo, profectam, donec a superiori ad examen revosetur. Addit deinde Ephesinum judicium, synodi nomine indignum praedicatum fuisse a Leone, etiam ante iteratam cognitionem, ut satis significet magis recusationi quam appellationi locum fuisse. Quid vero ex his? nisi illegitimam fuisse synodum in suis exordiis, quod Quesnellus paulo ante negavit. Quare [Col. 1176A] ut principaliorem alium sibi praefixum scopum attingeret, 396 recitavit illa S. Leonis verba, quae in variis ejusdem epistolis leguntur, quibus conqueritur quod hi qui collecti sunt de fide et errantibus non secundum consuetudinem protulerunt, ubi primates synodi nec resistentibus sibi, nec consentientibus pepercerunt; ubi non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus; ubi alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro unius Dioscori arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt; ubi in omnes saevitum est Ecclesias [Col. 1176D] S. Leo, epist. 39, 40 et 75. Hunc locum ex tribus epistolis conflatum exscripsimus, prout est apud Quesnellum, pag. mihi 304. . His S. Leonis verbis addidit, et quidem rationabiliter, haec alia Quesnellus: Ubi scripta apostolicae sedis episcoporum auribus publicari non sunt permissa; ubi ejusdem legatis suus locus non est concessus; ubi Chalcedonenses Patres testati sunt summam violentiam factam fuisse. Ex quibus tamen omnibus hanc inferri consecutionem arbitratur. Hinc vides (ait) quam merito jure clamavit Flavianus, παραιτοῦμαί σε, Recuso te. Vellem tamen ut lector Quesnelli artem hic animadverteret, qua videlicet [Col. 1176B] a recusatione ad appellationem gradum facere contendat, quibusque coloribus eam studeat ornare. Subdit enim: «Quia episcoporum fere omnium consensus ac subscriptio nonnullam synodi imaginem impio conventui conciliabant, imperatorisque ac potestatum interveniebat auctoritas, Flaviano visum est, cum postmodum libellum apostolicae sedis legatis tradidit, hanc appellationis vocem usurpare, ut ex jure appellationis novae synodo locus daretur.» Videtne lector ad quem scopum tendat tota praecedens Quesnelli fabulatio? Ex Launoio enim aliisque novitatum scriptoribus hanc doctrinam deprompsit, quam tamen scite et erudite suis auctoribus exagitatis Joannes David eripuit, perspicue ostendendo Flaviani illam loquendi formulam, παραιτοῦμαί σε, veram significare appellationem.
5. Et quidem Quesnellus ipse post magnum et inutilem verborum apparatum, utrumque dare coactus est. Videlicet Flaviani recusationem appellationem [Col. 1176C] indicasse. Sed momenta omnia quae ad hanc veram appellationem demonstrandam concurrunt ita maligne interpretari nisus est, ut contenderit ad apostolicam sedem non fuisse delatam, quia Flavianus appellans Leonis nomen non interposuit, et Leo ipse in suis epistolis post Ephesinam synodum scriptis suffragatur. Vult tandem Quesnellus Flaviani appellationem vagam fuisse, et ad novum concilium ordinatam, cum nullibi S. P. affirmet suam sedem appellatam fuisse: «Quod pontifex sedis suae jurium studiosissimus numquam omisisset, si ita fuisset. Sed appellationem simpliciter interjectam asserit.» Hanc doctrinam, ut diximus, ex Launoio mutuatus est. Quam ut Launoius contra Bellarminum probaret, epistolam S. pontificis ad Theodosium exscripsit, eamque eminentissimo scriptori pontificiorum jurium vindici objecit, scribendo: «Cum in Bellarmini argumentum et in Leonis epistolam inspicio, adducor facile ut credam Bellarminum Leonis epistolam non [Col. 1176D] legisse, sed deceptum fuisse ab amanuensi suo, qui illi dixit Flavianum ad Leonem appellasse. Nam pontifex hoc in epistola sua non scribit. Flavianum appellationis libellum dedisse scribit, sed ad quem dederit non scribit.» Hinc ergo quasi divinando ex praecedentibus ita ratiocinari assumit. Credibile est Flavianum provocasse ad synodum quae liberior foret, et numerosior. Nam Leo et Romana synodus unum id agunt, ut imperator generalem intra Italiam synodum celebrari jubeat, quae excitatis tumultibus et controversiis finem imponat. Tandem idem Launoius praefatae suae epistolae istum paragraphum aut caput his verbis claudit: Verum Flavianus ad Leonem provocaverit? [Col. 1177A] Non ideo provocavit ut Flaviani causam Leo solus judicet, sed ut generalis synodus cum Leone judicet [Col. 1177D] Launoius, Epist. parte II, epist. 3. . Lepidum mendacium a Quesnello, ut diximus, adoptatum. Sed quomodo cohaerere possunt ista cum Flaviani 397 consilio agendive ratione? Qui jam olim ratam habuit Eutychetis ad Romanum pontificem appellationem, expresse scribendo, et appellasse vestram sanctitatem; quique ante quatuor menses suam et Eutychetis causam ad generale concilium deferri negavit, et ut ab hoc indicendo S. pontificem se abstineret obtestatus est. Jam vero mutata sententia sollicitus efficitur pro nova generali synodo, et pro ea cogenda, post tot tantasque clades et calamitates, appellationem interposuit? Quid? Praenovit forte Flavianus se infensum habiturum Leonem, quem paulo ante legitimum judicem habere desideravit, qui scripsit solam Romani pontificis defensionem, solum istius consensum sibi et toti Ecclesiae prodesse posse? Flavianus, inquam, auctore Launoio et Quesnello suffragatore, concilium generale pro sua defensione [Col. 1177B] petiit, qui pariter affirmavit propter synodos sanctas ubique turbari Ecclesias, et causam de qua agebatur solo pontificio subsidio indigere, et pontificias litteras seu scripta sibi dari exposcebat? Is ergo Flavianus, qui non animo dumtaxat haec agitaverat, sed scripto etiam expresserat, mutato dictamine atque consilio, ad synodum generalem, et quidem numerosiorem, provocasse credibile est? Figmentum apage! Post latrocinium enim Ephesinum, experientia didicerat antiquas aemulationes et privata odia maxime in synodis propter diversas factiones praevalere, atque sibi adversarios saeculi potestatibus summopere patrocinari; idcirco nec mente cogitare poterat ad Romanum provocare pontificem, novam synodum postulaturus. Vel igitur Launoius describere voluit Flavianum tamquam inconstantem virum, vel mente captum; vel saltem illius animi consilium deliberationemque minime est assecutus. Quare si mihi liceret ejus loquendi formulas usurpare, eas in eum [Col. 1177C] retorquerem, affirmando numquam S. Flaviani epistolam ad sanctum Leonem legisse, vel eam saltem dissimulasse, ut suis studiis indulgeret pro tot tantisque fabulis et nugis Jacobo Boetio vendendis, quemadmodum fecit praetextu card. Bellarminum exagitandi, hujusque doctrinam evertendi.
6. Flaviani verba a nobis hactenus sine ulla violenta interpretatione exposita nimis perspicua sunt. Nec actum agere arbitramur, si illa hic subjiciamus. Ait itaque Flavianus ad S. Leonem in Eutychetis causa ante Ephesinum concilium scribens: Causa enim eget solummodo vestro solatio et defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit et turbae quae propter eam factae sunt facillime destruentur, Deo cooperante, per vestras sanctissimas litteras. Removebitur autem et concilium quod fieri divulgatur, quatenus nequaquam ubique sanctissimae perturbentur Ecclesiae [Col. 1177D] Flaviani epist. ad S. Leonem scripta ante Latrocinium concilium exstat apud Quesnellum, tom. I, pag. 239; apud Labbeum, tom. IV Concil., et Cotelerium. [Col. 1178D] Videsis quae tertio et quarto harum Exercitat. capp. scripsimus. . Hocce Flaviani testimonium Joannes David Launoio objecit; illique addidit responsum [Col. 1177D] quo S. Leo Magnus, praecedentibus Constantinopolitani episcopi petitionibus occurrens, dixit habendi concilii causam haudquaquam ex quadam oriri necessitate, sed ex voluntate imperatoris, apostolicae sedis auctoritatem adhibentis, esse derivatam. Et quia clementissimus imperator pro Ecclesiae pace sollicitus synodum voluit congregari, quamvis evidenter appareat res de qua agitur nequaquam synodali indigere tractatu. Igitur mirari licet quomodo Launoius atque Quesnellus tam fidenter affirmare potuerint appellationes ad generalem synodum tamquam remedium adhibendum fuisse necessarias pro illa exorta controversia dirimenda, cum Flavianus atque Leo contrarium [Col. 1178A] tradiderint. Quinimmo Leo ipse, qui seriem gestorum Constantipolitanorum attente lustraverat, apprime noverat ad componenda dissidia quae Flavianum inter et Eutychem intercedebant solum apostolicae sedis judicium fuisse sufficientissimum, 398 nec ad novae cogendae synodi consilium sese potuit determinare, nisi ductus motivo solemnioris judicii habendi, ut testatus est in epistolis, cum ad imperatorem, tum ad Julianum Coensem, de quibus in praecedentibus habuimus sermonem.
7. Jam vero, relicto parumper Launoio, quemadmodum Quesnellus ratiocinetur videamus: Lego (ait) hic reclamasse legatos, lego interpositam esse appellationem, lego etiam legatis datum appellationis libellum, at vero ad quem appellatum sit prorsus non lego [Col. 1178D] Quesnellus, dissert. 8, cap. 1, pag. mihi 309. . Hinc occasionem arripit exagitandi Joannem David, qui scripsit perspicuum esse Romanum pontificem fuisse appellatum, cum necesse sit omnem appellationem alicui judici deferri. Cum igitur Flavianus libellum appellationis legatis dedit, in eis jurisdictionem [Col. 1178B] agnovit recipiendae appellationis. Quod ipsis jus haudquaquam tamquam hominibus privatis convenire poterat; unde necesse est ut tamquam papae legatis libellum tradiderit, quia pontificem pro idoneo appellationis discutiendae judice agnovit [Col. 1178D] Joannes David, loco superius laudato. . Eum ergo exagitat quod ita scripsisset recedendo a regulis jurisdicendi, ignoraveritque quod nemo nescit qui forum a limine salutavit. Subjicit deinde idem Quesnellus, secundum juris Romani formam, libellum appellationis dari ei ad quem appellatum est, qui litigatori decernat apostolos, id est litteras dimissorias. Atque tandem in medium profert Pauli exemplum a praeside Festo ad Caesarem appellantis: Non alteri (ait) quam ipsi praesidi vocem appellantis direxit. Jam vero Flavianus a Dioscoro ejusque infausta synodo appellans ad aliud concilium, cuinam suum tradidisset libellum, nisi legatis Romanis, qui fere soli iniquis Dioscori molitionibus non consenserant? Debuisse autem Flavianum pontificiis legatis appellationis libellum [Col. 1178C] porrigere, sequentibus quatuor rationibus probare assumit. Primo quia Dioscorus, omnia per vim et impotentiam agens, nullam juris formam servari permisisset; secundo quia omnes synodi praesules captivas manus Dioscoro dederunt; tertio quia Occidentales maxime episcopos Flavianus appellabat, ut et Theodoretus, ac proinde necesse erat ut patriarchae ac omnium primati innotesceret Flaviani appellatio. Denique ad universale totius Ecclesiae concilium provocanti quis potius adeundus est cum appellationis libello, quam is qui et Ecclesiae totius apex summus, et in fidei causa universalis veluti procurator est cui incumbit convocandae synodi oecumenicae praecipua sollicitudo et cura; cui denique primae sententiae primique loci competunt in conciliis. Istud tandem suae dissertationis caput his verbis claudit Quesnellus scribendo: «Hae sunt verae rationes quae Flavianum moverunt ut appellationis vel recusationis libellum in manus legatorum deponeret, quos ad hunc effectum necesse non erat ut jurisdictionem [Col. 1178D] propriam vel pontificis nomine haberent, sed sufficiebat ut concilii pars essent, et interpositae appellationis testes idonei.» Hactenus Quesnellus. Qui omnes suae artis nervos adhibuit ut Flaviani appellationem ad apostolicam sedem factam everteret et aboleret, in medium productis aliis et aliis violentis interpretationibus, quas et suis studiis favere, et clarissimorum virorum doctrinam et argumenta oppugnare arbitrabatur. Sed quemadmodum in suis ratiociniis multus fuit, ita ineptus, nec omnino sibi in sermonibus constans apparuit. Cujus vitium si ex nullo alio intelligeremus, optime colligere possemus ex illa admonitione ab eo apposita ad epistolas Valentiniani [Col. 1179A] imperatoris, Gallae Placidiae, et Liciniae Eudoxiae augustarum, ad imperatorem Theodosium scriptas. Quid enim in ea habet? Lectoribus suadere conatur laudatas epistolas S. Leonis hortatu et totius Romanae synodi, quae tum agebatur scriptas fuisse, et subjicit eas ab ipso Leone fuisse dictatas. Si ergo rem ita 399 se habere arbitratus est, cum in hac dissertatione scripsit nullibi legere ad quem Flavianus appellaverit? Valentinianus quidem in sua epistola, sine ullo prorsus verborum involucro, vel obscuritate, Flavianum ad Leonem appellasse affirmat. Hujus (ait) enim rei gratia secundum solemnitatem conciliorum, et Constantinopolitanus episcopus eum per libellos appellavit propter contentionem quae orta est de fide. Duo autem hic animadvertenda occurrunt, quae Quesnelli dicta refellunt: alterum, ex Valentiniani imperatoris testimonio Flavianum juris ordinem servasse, appellationem interponendo secundum solemnitatem conciliorum; alterum, Flavianum S. Leonem pontificem, [Col. 1179B] non concilium per libellos appellasse. Nec obstat quod summus pontifex de ejusmodi appellatione collationem fecerit in Romana synodo, quam singulis annis in Octobri mense habere consueverat [Col. 1179D] Videsis S. Leonis epistolam apud Quesnellum 16 ad episcopos Siciliae, cap. 7, in qua sermo est de concilio quotannis Romae celebrando; ad quod terni semper ad diem tertium kalend. octobris fraterno concilio sociandi indissimulanter, etiam illius insulae episcopi, [Col. 1180D] occurrere astringebantur. . Aequissimum enim erat quod, pervento ad Urbem diacono Hilaro, narratore fidelissimo omnium rerum quae apud Ephesum contigerant; et existentibus adhuc in Urbe nonnullis aliarum provinciarum episcopis, qui ad synodum venerant, ipsis patefaceret quae in catholicae fidei et religionis exitium, orthodoxorum episcoporum ruinam, et apostolicae sedis contemptum, per unius Dioscori impotentiam facta fuerant. Haec enim tamquam nulla et irrita, damnabilia et exsecrabilia praefato episcoporum coetui Leonem referre oportebat; ut nimirum in Flaviani communione persisterent, a Dioscoro se abstinerent, et Romanae sedis jura graviter laesa atque violata, sicuti par erat, tuerentur. Nec enim summus pontifex horum suffragio indigebat, cum animo jam agitaret [Col. 1179C] alio modo gravissimis hisce malis mederi, et omnia damna reparare. Causam autem illius quotannis habendae synodi, idem S. pontifex non obscure indicavit, scribendo: Quoniam, adjuvante gratia Dei, facilius poterit provideri ut in Ecclesiis Christi nulla scandala, nulli nascantur errores, cum coram beatissimo apostolo Petro id semper in commune tractandum fuerit, ut omnia ipsius constituta canonumque decreta apud omnes Domini sacerdotes inviolata permaneant. Cum itaque in Ecclesia nulla graviora scandala, neque perniciosior haeresis dari possent, quae fidem Orientis pene totam labefactaverant; idcirco, recurrente anniversaria Romanae synodi celebratione, de iis cum aliis episcopis verba facere debebat, definiendo nullum aliud remedium gravissimis illis malis gliscentibus esse adhibendum quam novum generale concilium cogere, ut fidei catholicae incolumitati prospiceretur, apostolicae sedis jura turpiter violata et abolita repararentur, et episcopis a recto tramite cum tanta subditarum animarum pernicie deviantibus, [Col. 1179D] per solemnem retractationem libere faciendam, venia concederetur. Id indicant illa alia Valentiniani imperatoris verba, quibus in Theodosii mentem revocabat debitum fidei a majoribus acceptae defendendae, addit pariter defendendum esse summi sacerdotis honorem, et dignitatem propriae venerationis beato apostolo Petro intemeratam, et in nostris temporibus conservare; quatenus beatissimus Romanae civitatis episcopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit, locum habeat et facultatem de fide et cacerdotibus judicare. Dicat nunc, amabo, Quesnellus, quomodo potuisset S. Leo Magnus consulere honori suae supremae dignitatis, violatae jurisdictionis suae [Col. 1180A] damna reparare, facultatem quam super omnes antiquitas contulit in integrum restituere, si generalem ex omnibus totius orbis episcopis synodum non coegisset? An non in Ephesina synodo catholica fides, pontificia dignitas, sacerdotii principatus, cathedrae divi Petri honor, fuerunt contempta et solemniter dejecta? In nova ergo solemni synodo, et fides erat firmanda, et apostolicae 400 sedis jura debebant reparari, et propterea appellationem ad se factam a Flaviano ad generale concilium debebat deferre, quamvis sanctus Flavianus ipse solum pontificem, tamquam legitimum suae causae judicem, appellasset.
8. Ne interim tamen Quesnello, aut cuicumque alii qui ejus studiis indulgeat, a communi disserendi via recedere videar, praetermissis aliis epistolis aut Gallae Placidiae, aut Eudoxiae Liciniae ad Theodosium scriptis oculos conjicio in duas illas S. Leonis epistolas a Quesnello assumptas veluti suae dissertationis fundamentum. [Col. 1180B] Tres iis in epistolis S. pontifex causas assignat, quae ejus animum moverunt ad novum generale concilium habendum: altera fidei catholicae vulneratio fuit; altera luctuosus status omnium Ecclesiarum Orientis, tantopere perturbatus, vel propter praesules dejectos, vel propter eos qui impiis subscriptionibus captivas manus dederunt, Dioscoro obtemperantes; tertia denique fuit illa pluries legatorum pontificiorum exclamatio facta, cum viderunt, a synodi exordiis usque ad finem, apostolicae sedis jura non tantum neglecta, sed pessumdata atque abolita. Duas illas priores causas S. Leo his verbis indicavit ad Theodosium imperatorem scribendo. Igitur (ait) concilium episcoporum quod propter Flavianum in Ephesina civitate fieri praecepistis, et ipsi fidei probatur obesse, et omnes Ecclesias vulnerare, et haec a nobis comperta sunt non incerto nuntio, sed ab ipsis reverendissimis episcopis, qui a nobis missi sunt, etc. Et paulo infra, volens exprimere gravia vulnera Ecclesiis illata, adjecit: In quo autem judicio non omnes qui convenerant [Col. 1180C] interfuisse cognovimus. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus dederunt. Quod nociturum statui suo scirent, nisi imperata fecissent, talemque ab ipso prolatam esse sententiam, ut in omnes per eam saeviretur Ecclesias [Col. 1180D] S. Leo, epist. 39, ad Theodosium. . Hinc gradum facere volens ad tertiam causam, quae ipsius animum ad habendum novum concilium impellebat, pontificia utens auctoritate, animi sui gravitatem ecclesiasticae moderationi admiscens, imperatorem ipsum quasi leniter objurgat, quod imprudentibus aurem praebuerit, horumque malis artibus non obviaverit. In ipsius quoque mentem fidei et religionis pericula revocat, tamquam gravissima mala a conscientia removenda, ne Christi Evangelio humana praesumptio vim inferret. Atque tandem exhortationibus supplicationes adjungens, petit ut, abolitis omnibus latrocinii Ephesini Actis, permittat et jubeat omnia in pristinum restitui; in eo statu (videlicet) in quo [Col. 1180D] fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur, nec alieno vos peccato gravari patiamini. Ejusmodi vero synodum esse habendum ipse Leo judicavit, tum quia nostri, id est apostolicae sedis legati ob Romanae sedis violata jura fideliter reclamarunt, tum quia et iisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit [Col. 1180D] Epistola 41 ad Flavianum, et 43 ad Anastasium Thessalonicensem. . Ad quem autem finem legatorum pontificiorum reclamatio esset directa, nec Launoio, nec Quesnello penetrare difficile erat, si attendissent ad Ephesina Acta in praecedentibus a nobis exposita. Reclamarunt enim contra illa quae in synodo ipsa agebantur, sine Romani pontificis consensu, institutione, atque mandatis; [Col. 1181A] reclamarunt ob injuriam apostolicae sedi illatam, antequam etiam Eutyches absolveretur, et damnatum atque depositum Flavianum audirent; reclamarunt ob vim adhibitam ad extorquenda praesulum suffragia; reclamarunt denique ut impedirent exsecutionem scelestissimorum decretorum ibidem factorum, ut nimirum secundum juris regulas omne judicium in suspensivo staret, quoadusque summi pontificis Leonis, cujus personam agebant, interdictum exspectaretur. Hanc autem reclamationem veram appellationem 401 esse dicendam quis negare audebit; vel cum Quesnello omnia effugia hinc inde quaerenti affirmabit Flavianum Theodoretum provocasse, ut dumtaxat Occidentalibus appellatio innotesceret; eumque potius appellationis libello fuisse adeundum, qui et Ecclesiae totius apex summus, et in fidei causa universalis est veluti procurator? Nova loquendi formula, novum Romani pontificis officium hactenus a nemine quod sciam excogitatum. [Col. 1181B] Sed commentum refellere, etiam sepositis tot sanctissimorum Patrum sententiis qui Romanum pontificem verum legitimumque judicem controversiarum fidei appellarunt, antequam de praesenti tabula manum removeamus, ostendemus.
9. Et quidem si pontificii legati libellum appellationis Flaviani accepissent, ut Leoni tamquam procuratori hujus causae deferrent, certe S. Leo ante oecumenicam synodum, quam cogere curabat, nullum prorsus decretum aut interdictum tulisset, non irrita et nulla in aliis et aliis suis epistolis Ephesina Acta solemniter declarasset, numquam e medio tulisset tamquam injustam Dioscori et illius synodi sententiam latam in Flavianum, in epistolis scriptis ad Pulcheriam augustam propria auctoritate non dixisset: Flavianus episcopus in nostra et omnium communione persistit. Veluti procurator, ipse utique cum Flaviano a synodo excommunicato secundum juris regulas communicare potuisset; sed qua ratione [Col. 1181C] omnes alios Romanae synodi sacerdotes inducere poterat ad communicandum cum eo? Quid plura? ante oecumenicum concilium novum, quod congregare satagebat, tamquam magni facinoris reum condemnat ipsum Dioscorum: Magnum facinus (ait in epistola ad Anastasium Thessalonicensem) Alexandrino episcopo auctore vel exsecutore commissum est. Praeterea non ipse solus et Romana synodus voluit cum Flaviano communicare; sed etiam epistolas dedit ad clerum, honoratos et plebem Constantinopolitanam, ut nullis minis deterriti aut formidine acti, se separarent a legitimo suo episcopo, sequentem summae auctoritatis addendo declarationem, quod quisquis incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro, sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari [Col. 1181D] S. Leo, epist. 45 ad clerum, honoratos et plebem Constantinopolitanae urbis. . Quis itaque sine invidiae fuco animum convertens in totam hanc S. Leonis agendi rationem, poterit sibi suaderi Romanum pontificem vigore illius appellationis, procuratoris personam [Col. 1181D] gessisse? Undenam habemus procuratores causarumque patronos judicia proferre, decreta edere, nullas et irritas praecedentium judicum sententias facere, condemnatos absolvere, rogare, petere, mandare, ut omnia in pristinum statum restituantur in quo erant antequam de causis inquireretur? Ego quidem qui curiam et forum nec a limine salutavi, haec omnia cohaerere posse non video. Cum semper audierim procuratores dumtaxat apud legitimos judices instare posse pro causarum expeditionibus, illas rationes et leges scripto vel verbis in medium adducendo, quae judicis animum ad veritatis cognitionem prosecutionemque inducere possunt. Sed dicat Quesnellus, [Col. 1182A] amabo, apud quem judicem credidit Leonem institisse, aut instare debuisse, ut Flaviani appellantis causae patrocinaretur? Apud imperatorem forte, quem enixe rogabat ut juberet novum intra Italiam concilium congregari? Sed Leo instabat, et imperatorem urgebat pro libera et solemni suorum decretorum exsecutione, et universo orbi manifestaretur catholicae fidei veritas, tot tantisque agitata periculis; jam grassantia per Orientem scandala abolerentur, sanorum fortitudo augeretur, et morbis, si curari acquiescerent, medicina praestaretur. Hisce rationibus ductum S. Leonem novum concilium fieri petiisse, testantur illius epistolae scriptae ad imperatorem et Pulcheriam augustam, ad clerum et honoratos Constantinopolitanos, ad Julianum Coensem, ad 402 Anastasium Thessalonicensem, ad Paschasinum et Marcianum augustum, quarum epistolarum momenta hic speciatim subjicere supervacaneum ducimus.
10. Non obstantibus tamen gravissimis tantarum [Col. 1182B] rationum momentis, quibus explicatum atque demonstratum est S. Leonem, cum ob legatorum pontificiorum reclamationes, tum ob interpositam a Flaviano appellationem, veras legitimasque judicis partes et officium gessisse, Quesnellus sibi maxime blanditur causam vicisse; ita ut ex epistola 40 Leonis tale validissimum argumentum in suae opinionis favorem sibi suppeditatum decantet, quo a Flaviano synodum appellatam esse constet, et deinde Leonem, quatenus synodi caput. Artificiosum igitur adversarii ratiocinium inspiciamus. «Cum enim (ait) ex appellatione illius episcopi congregandae synodi oecumenicae necessitatem arcessat, sole clarius est appellatam esse synodum, nec alterius auctoritatem pulsatam esse appellationis libello, ut de Latrocinii Ephesini sententia judicium ferret.» Subjicit autem statim Leonis verba, ex quibus praecedens argumentum posse haurire sibi imaginatur. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur. «Si enim [Col. 1182C] (addit Quesnellus) ad unum ex Occidentalibus episcopum cum provinciali vel dioecesana synodo provocatum, quidni solus cum suis comprovincialibus judicium adornat? Ut quid omnium Ecclesiarum sacerdotes e suis sedibus dimoventur, si unius judicio possit causa finiri? Cur necessario postulata synodus oecumenica, quando non oecumenica synodus appellata est? Si sedes primaria libello addita est, sedi suae pontifex litigantes sistat, rem discutiat, episcoporum sententiam postulet, judicium decernat, et causa finita est [Col. 1181D] Quesnellus, ubi supra, pag. 305, num. 4. .» Haec ergo, et id genus alia, pro sua ratiocinandi libidine Quesnellus adjecit, ut ad violentam significationem S. pontificis testimonium traheret; et, quod maxime observandum est, suis partibus Liberatum diaconum favere confingit, qui jam expresse scribit: Porro locum obtinentes papae Leonis omnibus quae gesta sunt contradixerant: Flavianus autem contra se prolata sententia per ejus legatos sedem apostolicam appellavit libello [Col. 1181D] Liberatus diaconus, in suo Breviario, cap. 12. De legatorum autem pontificiorum reclamatione verba [Col. 1182D] facit etiam auctor Breviculi historiae Eutychianistarum, ut videre est tom. V Conciliorum. Et denique Flavianum, non concilium, sed apostolicam appellasse sedem, constat ex prima act. Chalced. Consule epist. 42 S. Leonis ad Flavianum. . Verumtamen [Col. 1182D] quoniam potissimum insistit necessitati novae cogendae oecumenicae synodi, tantopere cum lacrymis et gemitibus a Leone inculcatae, cum quadragesimam epistolam scripsit ad Theodosium imperatorem, jam non video Quesnellum meliorem fecisse suam causam, cum ea non refellat quae in praecedentibus adduximus.
11. Atque imprimis adversarium rogare juvat quisnam fuerit qui oecumenicam synodum in tantarum rerum et perturbationum conflictu necessariam esse judicavit? Flavianusne, an summus pontifex S. Leo? Non Flavianus quidem quem apostolicam sedem dumtaxat appellasse vidimus, quemque de [Col. 1183A] generali synodo nec cogitasse probabile et certissimum est; non solum quia ante quatuor menses strenue se opposuit rumori, quo perferebatur pro sua et Eutychetis causa synodum esse indicendam, sed quia ex Leonis epistolis evidenter colligimus ita suae appellationis libellum in pontificiorum legatorum manibus deposuisse, ut S. Leonem solum suae causae judicem habere vellet et postularet. Satis id indicant S. Leonis verba quae in epistola 42 legenda occurrunt. Nam, accepto per Hilarum diaconum sancti episcopi appellationis libello, tamquam unicus et supremus illius causae arbiter ad eum scribens, certiorem reddidit se nihil pro communi causa eorum quae agenda sunt praeterire, ut primitus 403 ad ea quae universitati fidelium possint pervenire mereamur. Brevissimam deinde ait se scribere epistolam: sed subjicit in tali tantoque luctus et moestitiae statu solatium aliquod posse Flavianum ex istius epistolae perlatore habere, qui sermonibus poterit enarrare quidquid est illud ad quod, adjuvante [Col. 1183B] Domino, studio fidei et charitatis intendimus. Haec Quesnello, qui S. Leonis scripta illustranda et ornanda assumpsit, objicere haud debuissem, cum eum non possint latere. Sed animadvertat, quaeso, Leonem dicentem pro communi causa nihil praeterire, voluisse indicare omnem sollicitudinem a se adhiberi ut suae, Flaviani et totius universitatis fidelium causae prospiceret. Nec de synodali judicio ad quod causa jure debeat referri unum verbum habet. Neque affirmat synodi habendae necessitatem intercedere ex canonum regulis illam praescribentibus, quotiescumque a praecedenti synodo aliquis fecerit appellationem. Nam si tritum, vulgare, consuetudine probatum, atque receptum fuisset quod appellationes ad apostolicam sedem porrectae ad generalem deinde aliam synodum essent deferendae, S. Leo aliam scribendi formulam adhibuisset, neque Flaviano umquam dixisset quod epistolarum perlator poterit enarrare quidquid est illud ad quod, adjuvante Domino, studio fidei et charitatis [Col. 1183C] intendimus. Quis itaque credit opus fuisse Leoni studium impendere pro decernendo medio efficacissimoque remedio, ut mala quae tum in Ecclesia grassabantur penitus evelleret et aboleret, si canonibus statutum determinatumque jam fuisset appellationum negotia in oecumenicis conciliis esse finienda? An non verba illa, quidquid est illud quod, adjuvante Domino, intendimus, innuunt plenam fuisse Romano pontifici potestatem definiendi, deliberandi, praescribendi modum et ordinem, et remedium ipsum, quibus et fidei collabenti et charitati inter sacerdotes Orientis abruptae prospiceret?
12. Sed jam S. pontificem Leonem ab illis duabus causis, fidei scilicet et charitatis, adductum fuisse ut oecumenicam synodum, tamquam necessarium remedium adhibendum, ipse decerneret, Quesnellus perfecte intellexisset, si verba ad quae provocat, et quibus insistit, e sua sede non extraxisset, neglectis caeteris aliis quibus S. pontifex Theodosium imperatorem [Col. 1183D] allocutus est. Rerum ergo omnium infelicissimum statum exponit, indicando Ephesini latrocinii judicium et Acta ad apostolicae sedis tribunal, tum propter suorum legatorum reclamationem, tum propter episcopi Flaviani appellationem esse devoluta. Ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit. Ex hoc ergo, quod praemittit, immediate hoc aliud, tamquam necessario apostolicae sedis juribus cohaerens, subjicit: Generalem synodum intra Italiam jubeatis celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne aliquid ultra sit vel in fide dubium, vel in charitate divisum [Col. 1183D] S. Leo Magnus, epist. 40, cap. 3. . Ne vero ejusmodi decretum a se factum Theodosio imperatori injustum aut irrationabile videretur, in ejus mentem revocat summam necessitatem miserabilemque statum Ecclesiarum Orientis. Quarum episcopi, alii turpiter in Ephesina synodo [Col. 1184A] lapsi erant, alii dejecti, alii minis superati, et injuriis affecti, pro quibus omnibus hoc unum, tamquam necessarium remedium, concilium oecumenicum esse adhibendum praescribit. Eo enim solo, subjicit, cuncta ad pristinum veritatis tramitem posse revocari affirmat. Ut qui vel timore acti, vel ignorantia decepti, a fidei et charitatis institutis deviarunt; vel illi quoque qui malitiose sese criminibus inquinaverunt, minime ab Ecclesiae unitate exciderent, vel separarentur; quoties, mutato consilio, per debitam solemnem retractationem ad poenitentiam reducerentur. Perpendere ergo opus erat Quesnello sequentium verborum sensum, antequam contra Joannem David caeterosque melioris judicii 404 et doctrinae scriptores causam vicisse sibi blandiretur. Convenientibus utique (ait S. Leo) Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non [Col. 1184B] excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaeae habitorum decreta testantur . . . . , quae a totius mundi sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt.
13. Patet ergo ad quam dispositionem feliciter pervenire intenderet sanctissimus pontifex Leo; quam quidem nec tamquam injustam, nec malis grassantibus incongruentem, vel imperator, vel alius quispiam reprobare potuisset, ob duo gravissima motiva in jure expressa, quibus summus pontifex insistebat oecumenicum statuendo habere concilium: alterum ergo motivum ex genuinis Nicaenis canonibus a totius mundi sacerdotibus constitutis desumebatur; alterum vero cum ex solemni pontificiorum legatorum reclamatione, tum ex Flaviani appellatione oriebatur. Quae quidem duo, cum hactenus a scriptoribus distincta non fuerint, liberum deinde fuit ipsis pro arbitrio ratiocinari, et in diversas sententias et opiniones abire, prout iis erit exploratum qui Launoii, Petri de [Col. 1184C] Marca, Quesnelli, Joannis Davidis, aliorumque scripta lustrarunt. Verumtamen alias et alias horum scriptorum inter se dissidentium interpretationes in praesens hic subjicere supervacaneum arbitramur. Cum eorum nullus S. pontificis scribendi rationem fuerit assecutus; quamvis ad Sardicenses canones unice attendentes, variis divinationibus usi sint, de quibus verba facere in praesens praetermittimus, ut quantum possumus pedetentim in Quesnellianis dictis examinandis studium impendamus. «Non ergo ad unicum (ait) ex Occidentalibus episcopum cum provinciali vel dioecesana synodo provocatum est.» Sed quis cum veritate affirmavit, vel umquam affirmabit, hoc quod sibi imaginatur Quesnellus? Qui tantum bardus et plumbeus sit in hanc sententiam abibit. Nos tamen non ideo Romanum pontificem cum provinciali aut dioecesana synodo appellatum dicimus, quod Romam adventante Hilaro, S. Leonis ad Ephesinam synodum legato, quando anniversarium concilium agebatur, totum negotium Patribus in Urbe congregatis [Col. 1184D] proposuerit, de eo cum iisdem collationem habiturus. Nihil prorsus Patres circa turbatissimum illum Ecclesiarum Orientis statum decrevisse, innotescit. Constat dumtaxat suos amaros ploratus lacrymis atque gemitibus summi pontificis adjunxisse, ut imperatoris Theodosii animum moverent ad liberam faciendam facultatem pro nova oecumenica synodo agenda, quemadmodum jam ipse summus pontifex statim Flaviani appellatione accepta decreverat. Sed addit Quesnellus: Cur necessario postulata oecumenica synodus, quando non oecumenica synodus est appellata?» Et contendit insuper quod in tanto rerum discrimine «si Leonem solum, unicum episcopum Flavianus appellasset, potuisse litigantes ad se vocare, rem discutere, coepiscoporum sententiam postulare, judicium decernere.» Miror sane audire hominem, quem [Col. 1185A] multa eruditione pollere et in ecclesiasticis rebus apprime versatum ii judicaverunt qui suas has in sancti Leonis Opera elucubrationes recognoverunt et approbarunt, ita comminiscentem, nulla prorsus habita ratione ad aequitatis, prudentiae et justitiae leges, quibus S. Leo semper ducebatur in suis habendis consiliis et deliberationibus. Purum enim, et rectum, nullaque exceptione subjectum, S. pontificis judicium esse debebat. Cujus robur ab auctoritate potestateque non tantum pendere oportebat, sed ab iis etiam solemnitatibus requisitis ad reparanda in pristinum statum suae sedis profligata jura, quam reparationem numquam perfecte obtinuisset sine totius universalis Ecclesiae celebritate. Praeterea, quale remedii genus adhibuisset, litigantes ad se vocare, rem discutere, et judicium decernere? 405 Si quaestio Flavianum inter dumtaxat et Eutychetem intercessisset, id forte S. Leo fecisset, quia potestatem plenariam habebat, nec ab aliis et aliis [Col. 1185B] gravissimis rerum circumstantiis et calamitatibus adductus fuisset ad oecumenicam synodum decernendam. Sed dicat, amabo, Quesnellus, quomodo potuisset S. Leo cogere Dioscorum et totam Eutychianam factionem ut coram apostolica sede se sisterent; quomodo nonaginta duos episcopos, qui in Ephesina synodo impiis subscriptionibus captivas manus praebuerunt, ad publicam atque solemnem retractationem reducere potuisset; quomodo denique monachorum Constantinopolitanorum Aegyptiorumque intolerandam audaciam fregisset, ut poenitentes, abjecta omni superbia et impietate, ab Ecclesiae unitate non exciderent? Flaviani utique justitiae et sanctitati debebat summus pontifex necessaria praestare praesidia, sed simul illud remedii genus praescribere, quod caeteris omnibus prodesset; alias cum tot facinorum auctoribus, et horum sociis, catholicorum universitas in Oriente periisset. Igitur poterat praevidere Quesnellus [Col. 1185D] Quesnellus, eadem dissertatione, pag. 306, num. 4. ad rem nostram maxime facere, quod ipse de Innocentio primo summo pontifice in [Col. 1185C] S. Joannis Chrysostomi causa, injuria depositi, ex Sozomeno [Col. 1185D] Sozomen, lib. VIII, cap. 16. descripsit, dicendo: Oecumenicam synodum convocare studuit, scribensque ad clericos Constantinopolitanos, quodnam remedium esset adhibendum his verbis inquirebat: Sed quodnam remedium hisce rebus in praesenti afferemus? Necessaria erit synodalis cognitio, quam etiam multo jam antea congregandam diximus. Ea quippe sola est quae hujusmodi procellarum impetus retundere potest. Quam quidem donec consequamur, expedit medelam calamitatis hujus committere voluntati magis Dei ac Christi ejus Domini nostri. Et postea de eadem synodo a se decreta, ut exsecutioni mandaretur se multum (ait) deliberare, subjiciendo: Ac nos quidem multum deliberamus quonam modo synodus oecumenica congregari possit, per quam divina voluntate turbulenti isti motus consopiri possint. Quis ergo non intelligit suo se gladio jugulare Quesnellum, ad Innocentium papam provocando? Nec enim alia de causa oecumenicam [Col. 1185D] synodum habendam esse sanctissimus pontifex decreverat, nisi quia Chrysostomus illum appellavit.
14. His non obstantibus, noster adversarius alta se sapere sibi blanditur, et duo maximi momenti ex praecedentibus inferri posse contendit. Alterum (ait), quod superius rejecimus, non ad unum pontificem aliquem, sed ad omnes Occidentis saltem episcopos, devolutam esse Flaviani appellationem; alterum legatos sedis apostolicae, non Romani solius pontificis nomine Ephesinae synodo secundae interfuisse, nec alias interesse consuevisse oecumenicis conciliis in Oriente congregatis, sed et omnium Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iisdem non poterant. «Hoc (subjicit) solemne erat Romano episcopo, ut cum [Col. 1186A] primum synodus universalis indicta erat, omnes sui patriarchatus episcopos ea de re admoneret, cogeretque ipse Romae synodum, ad quam invitati Occidentales confluerent.» Magni nomenti quidem haec sunt, quae hominibus nullatenus in Romanorum pontificum historia et rebus versatis vendere quaerit. Sed duo illo ad juris et veritatis regulas parumper examinemus, ut inde colligamus undenam hausta sint, et quo titulo appellationes ad unicum summum pontificem factae ad omnes saltem Occidentis episcopos devolutae censeantur. Vel ergo credere debet ejusmodi causas esse devolutas ad synodum voluntate et intentione eorum qui appellationes interponunt; vel decreto et dispositione illius unici episcopi ad quem est appellatum. Si primum, igitur qui appellat, suum libellum ad unicum tantum episcopum haud debet dirigere; vel si ad unum tantum libellum dirigit, et velit ab 406 aliis etiam Occidentis episcopis judicari, id necessario debet exprimere. Sed unde colligit Flavianum Occidentalium episcoporum [Col. 1186B] aliquem in suo libello mentionem fecisse? Ex hactenus a nobis et ab aliis scriptoribus annotatis, ad solam apostolicam sedem, et ad unicum pontificem, sanctum Leonem, provocasse exploratum est. Quapropter hic grave, immo gravissimum, pondus haberet illud Joannis Davidis ratiocinium, quo ostendit Flavianum, non Mediolanensem, aut Aquileiensem, Ravennatensem, Arelatensem, Lugdunensem; sed Romanum episcopum solum, hujusque legatis reclamantibus, libellum appellationis tradidisse. Restat ergo ut Flaviani causa dumtaxat devolvi debuisset ad Occidentale concilium voluntate et decreto S. Leonis. Sed quid supremae auctoritati Romanorum pontificum derogat, si ipsi hoc vel illo ordine, modo, solemnitateve negotia discutere, examinare, expedire statuerint? An non possunt in suae sollicitudinis consortium accire aliquos et multos Occidentis episcopos, ipsisque seriem totam gerendarum rerum patefacere et exponere, horumque etiam suffragia [Col. 1186C] adhibere, ut nihil judiciorum solemnitati deesse videatur, quam S. Leo indicare voluit ea scribendi formula: Leo, et sancta synodus, quae Romae convenit [Col. 1186D] Leo Magnus epistola ad Theodosium 26, ad Ephesinam synodum 32 et alibi passim. .
15. Gravioris tamen momenti est altera illa fallacia, quam idem Quesnellus subjecit, qua unice usus est ad Romanorum pontificum auctoritatem elevandam, et inter angustissimos limites restringendam. Quapropter eum rogare oportet undenam hauserit S. Leonis legatos ad istud munus fuisse assumptos totius Occidentalis synodi mandato et delegatione? Eos autem e suo latere S. Leonem misisse, quocumque alio episcopo inconsulto nobis persuadent illae scribendi formulae: Quos e latere meo misi; qui vice mea sancto conventui vestrae fraternitatis intersint; qui vicem praesentiae meae implere sufficerent, et aliae hujusmodi, quas frequenter offendimus in epistolis, cum ante tum post Ephesinam synodum scriptis. Vel ergo Quesnellus dare debet in solo Romano episcopo totius Occidentis synodi auctoritatem residere, vel [Col. 1186D] legatos illos solius Romani pontificis personam gesisse. Si primum, jam Romanus pontifex solus totius synodi habet auctoritatem, potest solus statuere, definire, judicare, decernere; illiusque decreta tantam vim roburque obtinebunt, quantam assequerentur si a tota Occidentali synodo essent pronuntiata. Idem sequitur si legati solius Romani pontificis personam agebant. Igitur utroque jugulo se perstringit Quesnellus hanc novam fallaciam proponendo. Alterutrum enim cum dare debeat, coactus erit fateri legatos illos solius S. Leonis personam gessisse. Sed legatos, de quibus agimus, ab Occidentali episcoporum synodo mandatum accipere non debuisse perspicuum est. Vidimus enim in praecedentibus non potuisse sanctum Leonem Magnum Occidentalium synodum [Col. 1187A] cogere, etiamsi voluisset. Labente enim mense Maio, Theodosii epistolas accepit pro synodo Ephesina habenda, et ipse incunctanter ablegatos ad illam destinavit, ut constat ex ipsius epistolis ad Flavianum, Theodosium, Julianum Coensem, Pulcheriam Augustam, et ad ipsam Ephesinam synodum, idibus Junii scriptis. An ergo paucorum dierum cursu potuisset concilium Occidentalium episcoporum indicere, agere, et absolvere, ut nimirum hujus auctoritate legati muniti ex Urbe Orientem versus proficiscerentur? Dicat sodes Quesnellus an ipse in evolvendis et adornandis S. P. scriptis hoc argumentum praeviderit; et si praevidit, quomodo illud eripere cogitaverit?
16. Non illud quidem eripere possunt duo illa figmenta quae ad eludendos lectore subjecit, contendendo semel iterumque id factum fuisse a Romanis pontificibus, vel quando oecumenicum concilium sub papa 407 Coelestino erat agendum, vel quando Occidentalium legati ad sextam synodum se conferre [Col. 1187B] debuerunt. Notavit ergo primo quod S. Cyrillus in Ephesino concilio, legatorum sedis apostolicae sententiam resumens, sic loquitur: Deposuerunt enim supplentes locum sedis apostolicae, totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum. Et in relatione missa ad imperatorem: Piissimus magnae vestrae Romae archiepiscopus, et universa Occidentalis synodus per sanctissimos episcopos quos ad nos ipsa misit, etc. [Col. 1187D] Ephesinum oecum. concil. parte II, act. 3. . Idem (addit): «Manifestum est ex concilii sexti Actis, ubi episcopi Portuensis, Paternensis et Rhegitanus locum tenere dicuntur concilii antiquae Romae, in quo centum et viginti episcopi convenerant. Hinc saepe saepius cum pontifex noster legatos ex synodo mittit, non suo tantummodo, sed et concilii nomine scribit in hunc modum: Leo, et sancta synodus, quae Romae convenit, etc.» Hactenus Quesnellus, qui veritatis colore aut lectori fucum facere voluit, aut historias ad quas provocavit prorsus nescire indicavit. Ut utrumque [Col. 1187C] explicemus, minime inficiamur Romanos pontifices, quandoque accepta occasione, multorum episcoporum ad Urbem venientium, cum anniversaria synodus habenda erat, vel cum ad sanctorum apostolorum limina ipsi accedebant, ab apostolica sede de suarum dioeceseon rebus et negotiis consilium accepturi, conventus celebrasse, vel in consuetis synodis quotannis recurrentibus ea proponere consuevisse quae ex Oriente ad ipsos delata erant. Idque potissimum, si agebatur de novis haeresibus damnandis, horumque auctoribus praecavendis: ne error videlicet aliquis sensim induceretur, quo simplicium corda perverti possent, neve cum laesae fidei hominibus communicarent. Tum enim in utroque casu, cum juris, tum facti quaestiones in synodis Romae habitis discutiebantur, quarum resolutiones Romanus pontifex, tamquam firmissimas regulas ab omnibus sequendas, etiam ad Orientalium synodos vel episcopos mittebat. Id evenisse in causa Nestoriani dogmatis, antequam [Col. 1187D] oecumenica Ephesina synodus cogeretur, evidentissime S. Coelestini pontificis epistolae ad S. Cyrillum Alexandrinum demonstrant [Col. 1187D] Epistola Coelestini exstat tom. III Concil., parte I Actorum concil. Eph. Baronius, anno 430, num. 1 et seqq. . In quibus mandat ut nisi Nestorius, intra decem dierum intervallum, tam verbi praedicatione ad populum quam scriptis palinodiam recantet, anathemate illum feriat, aliumque episcopum Constantinopolitanae sedi praeficiat. Id vero in dubium revocari non potest a nostro adversario. Cum in synodo hoc anno celebrata non actum sit de legatis in Orientem mittendis pro oecumenico Ephesino concilio habendo. Apostolicae ergo sedis legati, de quibus agit Quesnellus, instituti fuerunt in altera Romana synodo, anno sequenti pariter celebrata in causa Nestorii. Et cum primum oculos [Col. 1188A] conjeci in illa Ephesini concilii, quibus ipse adversarius noster insistit, gravi suspicione ducebar rem aliter exposuisse ac se habuit. Nec suspicione me esse deceptum deprehendi. Cum videlicet lustratis Actis Romanae synodi, a Coelestino anno quadragintesimo trigesimo primo coactae, apprime intellexi, non tantum Quesnelli aedificium labare, sed prorsus corruere. In istius ergo concilii Actis, ut sapientissime etiam clariss. Stephanus Baluzius notavit, duas classes, ut ita dicam, seu ordines legatorum offendimus. Nam alii utique fuerunt a synodo Romana instituti, pro exsecutione damnationis latae in Nestorium; alii vero fuerunt ab ipso Coelestino papa electi, ut ejus vices et locum in oecumenica synodo tenerent. Unus ex legatis S. Coelestini fuit Cyrillus archiepiscopus, seu patriarcha Alexandrinus; alter vero fuit Philippus, presbyter Romanus. Hunc pontifex e suo latere misit; S. Cyrillo vero, qui numquam Romam ad synodum venit, post longum litterarum commercium, 408 suam et apostolicae sedis legationem [Col. 1188B] in oecumenica synodo agere demandavit. Et quoniam synodi Romanae decreto fuerat statutum mittendam esse legationem ad Ephesinam synodum, idcirco ad idque munus obeundum delecti Arcadius et Projectus episcopi, qui totius sanctae synodi Occidentalis sententiam exponerent. Poterat ergo videre Quesnellus non eosdem fuisse legatos papae Coelestini, et synodi Occidentalis. Potuisset quoque intelligere prioribus illis legatis demandatum fuisse munus agendi personam summi pontificis, hujusque locum tenendi; postremos autem destinatos fuisse, ut totius Occidentalis sanctae synodi sententiam oecumenico concilio exponerent. Diversitas ergo haec personarum et legationum plane evertit illud Quesnellianum commentum, quo auctor contendebat legatos apostolicae sedis omnium Occidentalium nomine interfuisse synodo, omniumque personam egisse.
17. Hanc deinde diversitatem pariter ex Actis Ephesini generalis concilii colligimus: neque urgemur [Col. 1188C] verbis S. Cyrilli a Quesnello recitatis. Nam S. Cyrillus quamvis ibidem distinctam non faciat mentionem singulorum legatorum, tamen sine nominum expressione indicat eos qui apostolicae sedis locum tenebant, et deinde eos quos Occidentalis synodus sub Coelestino coacta instituerat; idcirco dixit: Deposuerunt enim supplentes locum sedis apostolicae, totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum [Col. 1188D] Tom. III Conciliorum, pag. mihi 559, ex nova Baluzii collectione. . Utrosque autem legatos suam operam impendere debuisse aequanimiter pro apostolicae sedis juribus, patet ex commonitorio quod idem S. Coelestinus ipsis dederat, praecipiendo ut Ephesum convenientibus, ad S. fratrem et coepiscopum nostrum Cyrillum consilium omne converterent, et quidquid in ejus viderent arbitrio facerent [Col. 1188D] Hocce S. Coelestini commonitorium exstat tom. III Conciliorum generalium, pag. mihi 560. . Subjecit deinde: Et auctoritatem apostolicae sedis custodire debere mandamus. Quemadmodum tandem se genere in ea synodo debuissent, ipse hisce verbis indicavit, videlicet, ut si forte ad disceptationem fuerit ventum, vos de eorum sententiis [Col. 1188D] debeatis judicare, non subire certamen. Voluit Coelestinus hocce commonitorio prospicere suae sedis et totius Occidentalis synodi honori et auctoritati, atque in iis personam agere supremi ecclesiasticarum rerum et fidei dogmatum judicis, qui jam Nestorii causam Romae finierat, nec aliquid amplius quam exsecutio latae in ipsum Nestorium sententiae desiderabatur. Non mirum ergo si ex laudati commonitorii epigraphe intelligamus, aequanimiter praefatae Romani pontificis et Occidentalis synodi sententiae exsecutionem inculcatam fuisse episcopis et presbyteris euntibus ad Orientem. Omnes enim cum Cyrillo operam subire debebant ut Romani pontificis vota implerentur.
[Col. 1189A] 18. Lubenter tamen darem tantam inter praefatos legatos diversitatem ex praecedentibus colligere non potuisse Quesnellum, vel quod nimis properanter concilii Ephesini Acta lustravit, minime recogitando an gestorum series suis interpretationibus suffragaretur; vel quia, studio ductus novae propugnandae opinionis, sui amanuensis dictis indulgendo, sibi blanditus est, praeter Occidentalis synodi legatos non alios ad oecumenicum concilium Ephesinum missos fuisse qui Coelestini papae personam agerent et ejus locum tenerent. Sed eum vix excusatione dignum reputare possum, quod non animadverterit ad id quod in eadem actione, in praecedenti, et in subsequentibus omnino perspicue indicatum est. In iis enim frequentissime sermo occurrit de Philippo presbytero Romano, qui locum Coelestini tenebat, et legationem pro apostolica sede agebat. Deinde sermo est de duobus episcopis, Arcadio nimirum atque Projecto, qui tamquam Romanae Ecclesiae legati nominantur. In his [Col. 1189B] actionibus quoque, qui 409 ad interloquendum primus assurgebat, erat Philippus, cui primus locus dabatur; quique et vigore legationis qua fungebatur, Coelestini quidem locum tenebat, et propterea in iis Actis: Philippus apostolicae sedis presbyter et legatus dixit. Arcadius vero et Projectus, quamvis in majori clericali gradu constituti, post Philippum interloquebantur, atque ad horum delegationem significandam sequentia verba concilii notarii adhibebant. Arcadius episcopus et Romanae Ecclesiae legatus dixit. Et rursus: Projectus episcopus et Romanae Ecclesiae legatus dixit. Ad quam formularum loquendi et scribendi diversitatem cum ego animadvertissem, plane intellexi totum Quesnelli praecedens aedificium pessumdatum esse, atque ad nihilum redactum. Potissimum si perpendamus, Philippum ipsum, secundo interloquentem, petiisse ut S. Coelestini papae epistolae in synodo legerentur, quibus recitatis, gratias oecumenico concilio agit, et paucis Romanorum pontificum jura, praerogativas et in tota Ecclesia principatum [Col. 1189C] praedicat [Col. 1189D] Philippus presbyter et apostolicae sedis legatus dixit: «Gratias agimus sanctae venerandaeque synodo quod litteris sancti beatique papae nostri vobis recitatis, sancta membra, sanctis vestris vocibus, sancto capiti, sanctis etiam vestris exclamationibus vos adjunxistis . . . . . . Non enim ignorat vestra beatitudo, totius fidei vel etiam apostolorum caput esse beatum apostolum Petrum. Proinde cum nostra mediocritas multis tempestatibus jactata et vexata serius accesserit, rogamus ut ea nobis patefieri mandetis quae ante adventum nostrum in sancta hac synodo acta sunt, quo juxta beati papae nostri, praesentisque hujus [Col. 1190D] sancti coetus, sententiam, nos quoque confirmemus, conformiter eorum depositioni. Act. 2 Ephesini concil., tom. III, pag. 1150 et seq. . Deinde quia, multis tempestatibus agitatus, atque vexatus, praestituta die non potuit ad Ephesum pervenire antequam synodum generalem aggrederentur, et jam prima actio adhuc ipso Arcadio et Projecto episcopis absentibus fuerat absoluta, rogavit ut quae gesta erant explicarent, ut videlicet auctoritate sibi data a Rom. pontifice possent confirmari. Non absimilia quoque in laudem Romani pontificis, divi Petri successoris, in altera actione praedicavit, adjungendo: Nos ipsius praesentiam supplentes, ad sanctam synodum misit [Col. 1190D] Consule etiam ejusdem Philippi presbyteri depositionem, actione tertia factam, pag. 1154. .
19. Jam vero inquiramus an concilii sexti Acta Quesnelli opinioni possint suffragari. Sed in hac parte quoque a mendacio contra apertam veritatem ipsum Quesnellum stetisse, prodit Romana synodus ab Agathone coacta in Monothelitarum causa. In hac enim synodo, quamvis electi fuissent tres illi legati, videlicet Joannes Portuensis, Abundantius Paternensis, et Joannes Regiensis, seu Regitanus, tamen summus [Col. 1189D] pontifex suis juribus consulere voluit, et huic publicae legationi suam adjunxit. Ad hoc ergo munus obeundum delegit Theodosium episcopum, et Georgium presbyterum, Joannem diaconum, et Constantinum subdiaconum, quibus, ut ait Anastasius Bibliothecarius, suo solius nomine epistolam quamdam dedit ad [Col. 1190A] imperatorem conscriptam. Itaque duplex quoque legatio admittenda est pro sexta generali synodo. Ne vero Anastasii Bibliothecarii testimonium, aut tamquam supposititium, aut male interpretatum existimetur, Acta ipsius sexti concilii, quamvis a Graecis interpolata atque corrupta in Honorii et apost. sedis odium, ea tamen in medium adducere juvabit, ex quibus evidentissime veritatem de qua agimus demonstrabimus. Nam omnium primi qui synodi generalis Actis subscripserunt, fuerunt Agathonis legati. Legimus enim: Theodorus, humilis episcopus sanctae Romanae Ecclesiae, locum gerens Agathonis ter beatissimi et universalis papae urbis Romae, subscripsi. Non absimili usi sunt subscribendi formula alii duo ejusdem Agathonis legati, quamvis non essent in episcopali ordine constituti. Hi autem ante quoscumque episcopos vel episcoporum legatos immediate post Theodorum sic subscripserunt: Georgius, humilis presbyter 410 sanctae Romanae Ecclesiae, et locum gerens Agathonis ter beatissimi et universalis papae urbis [Col. 1190B] Romae subscripsi. Atque tertio loco tandem iisdem subscripsit Joannes diaconus, ejusdem Agathonis legatus. Si vero Romanae synodi legatorum subscriptionem conspiciamus, certe valde diversam fuisse inveniemus. Nono enim loco, Joannis Portuensis episcopi nomen cum sequenti formula descriptum est: Joannes, indignus episcopus sanctae Portuensis Ecclesiae, legatus totius concilii sanctae sedis apostolicae urbis Romae, definiens subscripsi. Tandem duodecimo et tertio decimo loco subscriptiones duorum aliorum legatorum ejusdem synodi Romanae sub praecedenti formula regestae sunt. Unde ergo habet Quesnellus Romanorum pontificum legatos in oecumenicis synodis totius Occidentalis concilii personas egisse et agere consuevisse? Unde colligit apostolicae sedis legatos, non solius Romani pontificis nomine oecumenicis conciliis in Oriente congregatis interfuisse, sed omnium Occidentis episcoporum vice, quorum procurationem gerebant, cum per se interesse iisdem non poterant? [Col. 1190C] Duo profecto illa exempla ab eo conficta prorsus contrarium probant. Et idcirco arbitrari licebit Quesnelli animum, non ecclesiasticae historiae factis insistentem, veritatem exquirere voluisse, sed potius huc illucque vagatum abiisse, somniantiumque nugis adhaesisse, qui dormientes sibi imaginari solent jam invenisse quidquid vigilantes maximis in votis habuerunt [Col. 1190D] Anastasius Bibliothecarius, in Agathonis Vita. Consule novissimam clarissimi P. Josephi Blanchini editionem, tom. III. Vide pariter tom. VII Concil., pag. 1063. .
20. Vim tamen roburque praecedentes nugas obtinere posse adhuc sibi blanditus est Quesnellus. Et propterea, a proposito non abscedens consilio, provocat ad epistolam 77 sancti Leonis, quae ad Galliarum episcopos scripta est. Sed prae oculis minime habere curans scopum, tempus occasionemque quibus pontifex adductus hanc epistolam conscripsit, stylum vertit in Joannem David, hunc exagitat, quia scripserat: «Cum ex eo quod legatis traditus dicebatur appellationis libellus, ad Leonem unum provocatum esse a Flaviano asseruit. Subjicit statim: Siquidem [Col. 1190D] ex dictis patet non solius pontificis personam gessisse legatos, sed omnium Occidentalium; ac proinde ad eos omnes delatam esse appellationem, quorum nomine intererant synodo.» Ecce novum Quesnelli somnium [Col. 1190D] Quesnellus, in laudata dissert. 8, num. 5, pag. 307. . Jam sibi imaginatur adversarium David vicisse; canit victoriam, quod probaverit [Col. 1191A] appellationes ad unicum Romanum pontificem ecclesiasticae consuetudini et synodorum juribus repugnare, cum potius lugere debuisset cladem sibi imminentem, ob gravissima commenta forte artificiose congesta, ad Romanorum pontificum auctoritatem elevandam et dejiciendam. Interim vero quid dicendum sit de epistola S. pontificis ad Galliarum episcopos, nostra scribendi ratio haud permittit referamus. De ea enim agemus in altero tomo Operum S. Leonis, vel hujus gesta recensentes post Chalced. concilium, ne temporum rationes confundere videamur. Dumtaxat in praesens annotamus nullam in ea fieri mentionem de Flaviani appellatione, circa quam nostra controversia versatur. Galliarum episcopos dumtaxat certiores facit de accepta ipsorum fidei professione synodaliter habita, qua subscripserunt epist. dogmaticae de Verbi incarnatione, quam jam pridem tamquam certam fidei regulam a cunctis sequendam scripserat ad Flavianum. Gratias agit Deo quod summa consensione absque concertationum strepitu [Col. 1191B] evangelicae apostolicaeque traditioni adhaerere delegissent. Nec unum verbum offendimus quod Quesnellianae causae jam prorsus pessumdatae patrocinetur.
21. Opus erit igitur ad alia gradum facere, quae nobis occurrunt ejusdem dissertationis numero sexto, in quo sermonem orditur a Nicaenis canonibus a S. Leone in praefata epistola 40 laudatis. Notat primo ad marginem: Ex Sardicensibus canonibus a Leone laudatis male arguit David. 411 Et deinde in corpore ejusdem capitis, ad eumdem David alludens, ait: «At vero, inquit ille scriptor, S. Leo Nicaenorum, id est hoc loco, Sardicensium canonum auctoritatem profert, ut ex appellatione Flaviani postulationis suae aequitatem asserat. Nullam porro appellationem commemorant Sardicenses canones praeter eam quae Romanum episcopum unice spectat. Quare vel synodi decretis male et extra causam abutitur S. Leo, inquit ille; vel appellationem [Col. 1191C] Flaviani sibi sensit devolutam.» Infirmis hisce fulcimentis Davidis causam sustentari posse, in comparatione argumentorum contrariorum a se propositorum, Quesnellus adversarius negat. Et quoniam in Nicaenis canonibus nulla mentio de appellationibus occurrit, David quasi irridet, quod cum aliis scriptoribus divinatione uti voluerit. Non invitus tamen concedit Sardicenses canones, alieno hic nomine vestitos, adductos fuisse a Leone ut necessitatem oecumenici concilii argueret. Si haec autem argumentandi ratio staret, nemo (ait) qui non Leone indignam existimet. Argumentum postea, quod in scholis syllogismus appellatur, ad David perstringendum subjicit. Et quemadmodum facere solent pueri illi qui in primis dialecticen institutionibus se exercent, ait: «Vides, mi David, quam absurda sit illa major cui inniti necesse est argumentationem tuam?» et contendit subinde syllogismum juxta Davidis methodum pro arbitrio a se compositum et explicatum, alia ratione esse disponendum, ut inde eliciatur potius [Col. 1191D] ex Sardicensium canonum decreto congregandum esse concilium, in quo appellatio discuteretur. Pergit postmodum, scholasticorum methodum secutus, «unum esse supponendum,» quod a Davidis mente putat alienum, et maximi esse momenti arbitratur, nimirum, «pontifici fuisse persuasum quod cum Sardicensis synodus episcopis appellandi ad sedem apostolicam seu ad Romanum episcopum potestatem fecit, non ad episcopum solitarie sumptum, sed ad eum suarum dioeceseon episcopis septum, deferri voluit appellationem, nec aliter judicandam censuit quam ab Omnibus occidentalibus episcopis sub patriarcha congregatis.» Quare incassum quidem omnes sui studii nervos intendit, ut propositum sibi [Col. 1192A] systema tueatur. Subjicit deinde illa S. Leonis verba Theodosium imperatorem urgentis: Convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, et addit: Tunc enim vitiosum non erit pontificis ratiocinium, ita Augustum urgentis, sed potius dialecticae canonibus omni ex parte congruet. Quod ut demonstretur, S. Leonis enthymema in syllogismum resolvi debet, ex quo quid ipse in mente habuerit, quidque necessario supplendum sit, nemo sole meridiano clarius non videat.
22. Pulchrum quidem aedificium, solo veritatis colore depictum; sed cum male materiatum sit, prorsus ruvinosum iis apparere debebit qui non solas rerum facies contemplari solent, quin potius res prout in veritate constructae sunt scrutari et intueri satagunt. In praesens igitur missum faciam subsequentem illum syllogismum a Quesnello constructum ut David perstringeret. In quo conficiendo cum Quesnellus falso laboraverit supposito (ut scholae loquuntur), non tantum labat, sed prorsus concidit. [Col. 1192B] Nec mihi objiciatur David, qui Nicaenorum canonum nomine Sardicenses intellexit, et ad eos provocavit. Sed cur hos Sardicenses canones David in medium adduxerit Quesnellus dissimulavit. Contra Launoium autem, caeterosque aliosque hujus opinionis suffragatores [Col. 1191D] Launoius, Epist. parte II, epist. 3, pag. mihi. 3, ubi contra Bellarminum, quem in epistola scripta ad Boetium de S. Victore exagitat, tres Sardicenses [Col. 1192D] canones, tertium nimirum, quartum et septimum, exscribit, quibus Gelasium papam in epistola ad Dardaniae episcopos institisse asseverat. , David causam agebat; idcirco hos perstringere volens, iisdem principiis primo 412 eum insistere oportebat, et horum refellendo opiniones, saltem probare cogebatur, ecclesiastici juris vigore, Flaviani appellationem ad solum et unicum Romanum pontificem, non ad Occidentalem synodum, esse devolutam. Quare ergo David in crimen vocari possit, haud video. Cum criminis notam potius ejus adversarii et Quesnellus maxime, subire debeant, qui S. pontificis loquendi rationem agendive oeconomiam minime assecuti sunt. Ut itaque mentem S. pontificis assequamur, duo distinguenda sunt, quorum neutrum ad Sardicenses canones referri debet; sed unum ad jus divinum, alterum vero ad quintum [Col. 1192C] et sextum Nicaenum canonem, ad quos provocasse potissimum S. Leonem nostra sententia est. Nam jus ad appellationes suscipiendas, et appellantium episcoporum potissimum causas cognoscendas, Romani pontifices non tantum ex canonum decretis, sed ex divina institutione acceperunt. Quare ipsis solis postmodum incubuit, post acceptos appellantium libellos, illud judiciorum genus decernere atque statuere, quod rerum necessitati, temporum vicissitudinibus (quibus quandoque ob irregulares motus potestatum saeculi eos servire oportuit) atque Ecclesiarum utilitati, sacerdotumque tranquillitati magis congruum et necessarium arbitrabantur. Hinc minime mirari debemus quod quamvis post acceptas appellationes in eorum stet potestate hoc vel illud remedii genus eligere atque statuere, ad illud se determinant quod sacris canonibus magis consonum est, quodque fidelium universitati, non paucorum utilitati, dumtaxat, prospiciat et prosit. Cum itaque Ecclesiarum [Col. 1192D] Orientis status talis esset qualem latrocinium Ephesinum fuisse declarat, idcirco sanctissimus pontifex noster utrumque jus, divinum et ecclesiasticum nimirum, prae oculis habens, voluit vigore illius acceptae appellationis decretum interponere atque statuere, omnium Orientalium causas in novo generali concilio solemniter esse tractandas atque finiendas. Pro qua quidem habenda synodo tales praescripsit regulas, quae violatae suae sedis jura per Dioscori impotentiam repararent, et universali Ecclesiae prodesse posse judicavit. Id plane indicant illa Leonis verba a nobis in superioribus exposita, quorum priorem partem dumtaxat, paulo ante Quesnellus objecit, suae perditae causae patrocinari posse arbitratus.
[Col. 1193A] 23 Convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum Nicaenae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt [Col. 1193D] S. Leonis epist. 39 et 40. . Subjicit Quesnellus: «Ita enim obscura sunt apud plerosque decreta illa Nicaeae habita, quae a S. Leone laudantur, ut nihil obscurius. Nihil quippe tale legitur inter Nicaenos canones; et ad Sardicenses confugere cogitur David, quos sub Nicaenorum nomine citatos a Leone divinat, ut a multis ante ipsum divinatum est. Verum hoc non inviti concedimus, Sardicenses canones alieno hic nomine vestitos adductos esse a Leone, ut necessitatem concilii oecumenici argueret.» Hactenus Quesnellus, qui pro suo arbitrio indiscrete David exagitans, duos illos syllogismos [Col. 1193B] subnectens, quorum unum David ex suis principiis composuerat, alium vero ex suo cerebro ipse Quesnellus contexuit ad infirmandam prorsusque dejiciendam Davidis aliorumque cordatorum virorum sententiam; laborat tandem inquirendo dumtaxat ex Sardicensibus canonibus S. pontificis mentem. Tres Sardicenses exscribit canones; tertium videlicet, quartum et septimum, et ad hos praecedentia S. Leonis verba referenda esse contendit. At tempus 413 et operam perdidisse Quesnellum, mecum sine ulla prorsus dubitatione judicabunt qui non tantum postremis S. pontificis verbis haerere velint, sed ad totius contextus texturam, ordinem verborumque significationem animo attendere non recusabunt. Quae quidem omnia, si cum Nicaenis conferantur canonibus, jam prorsus illae multorum divinationes cessabunt, in quas plerique inciderunt, apud quos, Quesnello auctore, decreta illa ita obscura habita sunt, ut nihil obscurius queat desiderari aut [Col. 1193C] inveniri.
24 Age ergo, quintum Nicaenum canonem subjiciamus. De his qui communione privantur, seu ex clero, seu ex laico ordine, ab episcopis per unamquamque provinciam sententia regularis obtineat, ut hi qui abjiciuntur, ab aliis non recipiantur. Requiratur autem ne pusillanimitate, aut contentione, aut alio quolibet vitio episcopi videantur a congregatione seclusi. Ut ergo decentius inquiratur, bene placuit annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut, communiter omnibus simul episcopis provinciae congregatis, discutiantur hujusmodi quaestiones, et sic qui suo peccaverint, evidenter episcopo excommunicati rationabiliter ab omnibus aestimentur, usquequo episcoporum congregationi placeat [Col. 1193D] Canon iste 5 Nicaenus juxta Dionvsii Exigui interpretationem [Col. 1194D] exstat tom. II Concil., pag. mihi 44. . Conciliorum collectores ad marginem posuerunt: Vel in communi, vel episcopo placeat humaniorem pro talibus ferre sententiam, etc.
25. Conferat jam modo Quesnellus, qui S. Leonis Opera novis typis illustranda proposuerat, an S. pontificis imperatorem urgentis verba cum hujus canonis [Col. 1193D] decreto aliquam affinitatem habeant; ea tamen ratiocinandi formula servata, quam scholae a minori ad majus appellant? Quid enim habet Leo iis in verbis quod huic canoni non respondeat? Agitur hic de laico vel clerico exciso, et e gradu suo ejecto per oppressionem, vim atque judicis tyrannidem. Leo autem episcoporum causam pertractat, qui superati minis atque injuriis, a veritatis tramite deviarunt solemniter. Concilium de quibusdam malis in una sola provincia grassantibus, de laicis vel clericis irregulariter excommunicatis; de episcopis tandem vim atque tyrannidem exercentibus disserens, tamquam remedium adhibendum, provincialem congregandam synodum praescribit, in quo decentius de causa inquiratur, [Col. 1194A] et discutiantur hujusmodi quaestiones. Sanctus pontifex vero, non ad unius provinciae quaestiones pertinentes discutiendas per appellationis libellum interpellatus, sed provocatus ad totius Orientis scandala abolenda, ad catholicorum fidem tuendam, atque ad vindicandos ab injusta oppressione sanctissimos episcopos per vim, furorem, atque impotentiam excommunicatos atque dejectos, generalem synodum fieri postulat; hancque tamquam remedium necessario adhibendum praescribit, ut salutaribus (ait) remediis in integrum revocentur. Nicaenum concilium tandem statuit ut cum iis quos synodus rationabiliter ab episcopo fuisse excommunicatos aestimabit nulla indulgentia adhibeatur usquequo totius synodi consensione vel episcopi voluntate placuerit humaniorem pro talibus ferre sententiam. Similiter S. Leo loquens de iis episcopis qui malitiose in latrocinali synodo Ephesina, odio vel antiquis aemulationibus excitati, praevaricati fuerunt, quorum erat causa durior, si per resipiscentiam melioribus vellent consiliis acquiescere, [Col. 1194B] ab Ecclesiae unitate non esse excidendos praescripsit. Dicat, amabo, Quesnellus, an hoc Leonis decretum apprime respondeat Nicaenis canonibus? Assignet discrimen.
26. At jam discrimen assignasse Launoium et Quesnellum aliqui respondebunt, dicentes sancti Leonis Magni dicta minime Nicaenis decretis respondere, cum horum nullus appellationum faciat mentionem. 414 Hanc enim de appellationibus sententiam cum non nisi confuse ex tribus illis Sardicensibus canonibus colligamus, idcirco merito consequitur S. pontificem ad canones istos Nicaenorum nomine vestitos respexisse. Sed isthaec responsio quid conficit? Alium enim sensum Leonis verba subire iis exploratum esse debet qui in evolvendis S. pontificis scriptis versantur. Etenim ipse non asseruit sibi convenire jus suscipiendi episcoporum provocantium causas, eas examinare et definire canonum vigore; sed praescribendi illud remedii genus quod afflictis Orientis rebus, fidei [Col. 1194C] periclitanti, hujusque oppressis defensoribus unice succurrere et prodesse poterat. Hoc est illud quod post appellationem interpositam necessario postulatum est, quemadmodum canonum Nicaeae habitorum decreta testantur. Supponit itaque hic appellationum jus alia ratione sibi deberi; easque non propter canonum decreta posse et debere suscipere, sed jus illud a divina institutione derivari, propter quam ejus ecclesiasticarum rerum administratio per universum orbem extendebatur. De hac sibi commissa divinitus cura verba facit multis in epistolis. Sed scribens ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, quem in suae sollicitudinis consortium assumpsit, vices sui moderaminis delegando, non aliam assignat rationem, nisi hanc: Ut curam, quam universis Ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus. Et ultimo capite ejusdem epistolae, varios episcoporum gradus distinguens, quorum alii in minoribus, alii in majoribus provinciarum urbibus constituti sunt, qui minorem vel ampliorem sollicitudinem susciperent: Per quos [Col. 1194D] ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Similem quoque loquendi formulam offendimus in epistola ad Palaestinos monachos, quam his verbis orsus est: Sollicitudini meae, quam universali Ecclesiae omnibusque filiis debeo, multorum relatione patefactum est. Ad quod onus gravissimum sibi a Deo impositum in anniversario suae assumptionis serius animadvertens, omnium et singulorum episcoporum administrationem sui laboris esse portionem asseverat, ut dum (ait) ad beati apostoli Petri sedem ex toto orbe concurritur, et illa universalis Ecclesiae a Domino eidem commendata dilectio etiam ex nostra dispensatione deposcitur, tanto amplius nobis instare oneris sentiamus, quanto [Col. 1195A] cunctis majora debemus [Col. 1195D] Epist. 12, cap. 1 et ult.; epist. 47, cap. 1; serm. 4 in Anniversario assumptionis suae, cap. 2; et alibi passim. . Hanc autem universalem curam quandoque, immo etiam frequentissime, Leonem independenter a quacumque synodo in Orientalium causis exercuisse, vel exercendam reservasse, perspicue innotescit ex quadam epistola scripta ad Anatolium, in qua agens de iis qui in Eutychetis causa gravius peccaverant, et ob hoc superiorem sibi locum in eadem infelici synodo (intellige Ephesina) vindicarunt, ut humiliorum fratrum simplicitatem arrogantiae suae praejudiciis aggravarent, si forte resipiscunt, et a facti sui defensione cessantes in condemnationem proprii convertuntur erroris, horum si satisfactio talis accedit, quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae sedis consiliis reservetur; ut, examinatis omnibus atque perpensis, de ipsis eorum actionibus quid constitui debeat aestimetur [Col. 1196D] Epistola 65, cap. 2 et 3. . Tanti deinde ponderis hanc judicii reservationem sibi factam esse voluit S. Leo, ut nec Anatolio, nec Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteris licitum foret lapsorum nomina ad altare recitare, [Col. 1195B] priusquam pontifex ex rerum processu decrevisset eorum poenitentium satisfactionem esse admittendam. Subdidit enim statim: Neque prius in Ecclesia cui te Dominus voluit praesidere cujusquam talium, ut ante jam scripsimus, nomen ad altare recitetur, quam quid de iis constitui debeat rerum processus ostendat. Epistolam tandem claudit dicendo se de omnibus in nova synodo Chalcedonensi agendis et exsequendis suos, quos e latere 415 miserat legatos edocuisse. Verum si aliquid deliberandum contingeret praeter ea quae in commonitorio descripserat, cuncta sibi referri postulat, ut quid observandum sit sollicite constituere possit. Ac si de aliquibus (ait) amplius fuerit deliberandum, celeriter ad nos relatio dirigatur; ut, pertractata qualitate causarum, nostra quid observari debeat sollicitudo constituat.
27. Ex praemissis itaque Quesnellum aliosque ipsius suffragatores gravius urgeri manifestum est. Nam quid Leoni opus erat vindicare sibi jus appellationum ab episcopis Orientalibus factarum, Sardicensium [Col. 1195C] decretorum vigore, quando ipse, jam sibi in omnibus scriptis atque sententiis consentiens, ait ex divina dispensatione oriri auctoritatem, qua de omnibus Ecclesiis posset curam agere, de fidei quaestionibus judicium ferre, causas contentiosas definire atque dirimere, canonicas poenas relaxare? Quid necessum erat iis insistere canonibus, quarto Ecclesiae saeculo exaratis pro suae sedis praerogativis et privilegiis tuendis, cum affirmavit sollicitudinem eum impendere oportere pro universali Ecclesia, et omnibus ejus filiis, eamque curam esse illi a Domino commendatam ob muneris dispensationem, quod gravissimum reputabat, quia cunctis fidelibus majora debebat? Quid denique? Ex Sardicensium canonum privilegio tantummodo coeptum est causas ad apostolicam sedem deferre, cum ex divina institutione ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura confluere debebat? Nugae, merae nugae. Aliter enim ratiocinatus est S. Leo, ut membra suo capiti sine [Col. 1195D] ullo prorsus dissidio adhaererent. Et propterea mirum non est si titulo ecclesiastici primatus sibi concessi, etiam independenter a quacumque synodo, rerum agendarum in synodis etiam oecumenicis regulas inviolabiliter observandas praescripsit, horum auctoritatem in judiciis ferendis inter arctos limites restrinxit, et tandem sibi reservavit examinare atque perpendere an quorumdam in graviora crimina lapsorum satisfactio et poenitentia veniam et reconciliationem mereretur. Aliud adhuc gravius restat, quo perstringatur Quesnellus, et cum eo caeteri in superioribus indicati. Nimirum cautum voluisse S. pontificem ne episcopi etiam in celebri Chalcedonensi concilio convenientes quibusdam jam communione privatis indulgentiam concederent; vetuitque Anatolio [Col. 1196A] et caeteris Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteris, vel episcopis, ne eorum nomina ad altare recitare auderent, priusquam ipsa apostolica sedes quid esset faciendum statueret. Ut (ait), pertractata qualitate causarum, nostra quid debeat observari sollicitudo constituat.
28. Haec sunt quae pro detegendis Quesnelli nugis atque fallaciis, pro ejusdem aliorumque scriptorum falsis argumentis eripiendis et evertendis de S. Flaviani ad apostolicam sedem et unicum summum pontificem S. Leonem appellatione, scribere necessarium duximus. Verum non omnia momenta quae in S. pontificis Opera sparsa conspeximus, quibus asseverat suam pontificatus curam ex divina institutione per universum orbem distendi, adducere potuimus, ne praesens haec nostra exercitatio quasi in immensum cresceret. Eam igitur ad finem perducere cupientes, adhuc unum addendum censuimus: videlicet non tantum sanctum Leonem ad quintum Nicaenum [Col. 1196B] genuinum canonem respexisse, cum ad Theodosium epistolas dedit, sed ad sextum etiam. Neque hunc esse intelligendum quemadmodum vulgati codices exhibent, sed eo modo quo in Chalcedonensi concilio recitatum fuit. Videlicet, quod Ecclesia Romana semper habuit primatum. Hanc lectionem totius orbis episcopi approbantes, Romani pontificis primatum ex divina institutione pendere principaliter non obscure testati sunt. Non erat igitur Leoni opus alios canones respicere praeter Nicaenos, vel Sardicenses Nicaenorum nomine vestitos pro suis juribus in medium adducere. Demum quia Quesnellus, negotium facessere volens Romanis pontificibus, multum operis impendit in 416 Sardicensibus canonibus pro suo arbitrio interpretandis, idcirco de iisdem verba facere reservamus in sequenti exercitatione, ad quam tamquam hujus appendicem jam stylum admovemus.
1. Nondum satis de S. Flaviam appellatione ad unicum et solum summum pontificem S. Leonem me in praecedentibus verba fecisse iis videbor, qui Joannis Launoii, Paschasii Quesnelli aliorumque hujus scholae scriptorum Opera lustrarunt, in quibus evolvendis apprime noverunt nullo alio jure, nisi ecclesiastico, et a Sardicensibus quidem canonibus derivato, episcoporum appellationes Rom. pontificibus, cum Occidentalium concilio agentibus, esse adjudicatas. Cum ego primo horum scriptorum opinionem [Col. 1196D] circumspexissem, in dubiis versabar an novam exercitationem a praecedenti distinctam, tamquam istius appendicem, conscribere opus esset, in qua diligentius animum et scopum investigarem quibus laudati PP. adducti tres tantopere memo ratos canones condere voluerunt. Recogitabam quidem eos haudquaquam latuisse, aut dissimulare voluisse, jus divinum, quo Romanis pontificibus de omnibus et quibuscumque Ecclesiae causis judicare concessum est. Sed ex altera parte, cum in percurrendis vel Launoii epistolis, eam offendissem quam Jacobo Boetio inscripsit, vel postremam partem octavae dissertationis Paschasii Quesnelli sedulo porpendissem, peculiariter hic de Sardicensibus canonibus verba facere deliberavi, ne quae in praecedentibus descripta fuerunt, [Col. 1197A] dubia infirma atque nullum prorsus robur habere viderentur. Ad dictorum itaque veritatem magis magisque firmandam, plurimum valere posse arbitratus sum illorum summorum pontificum agendi rationem, qui jam Sardicense concilium praecesserunt, quique, nemine refragante, aliorum appellationibus susceptis, definitivas sententias et judicia protulerunt. Cujus generis dicendam esse celeberrimam sancti Athanasii Alexandrini causam mihi persuadere debui. Nondum enim Sardicenses canones conditi erant, nam post quinquennium dumtaxat, aut septennium, Patres illi ad eam synodum convenerunt quando Athanasius ab Eusebianorum Arianorumque factionibus, de variis criminibus per calumniam postulatus, synodorum Orientis judicio, et damnatus, et episcopatu privatus, Romam venire fuit coactus, ut coram Julio Romano pontifice suam causam diceret, gravissimasque quas in fidei odium patiebatur persecutiones enarraret, simulque novam suae causae cognitionem peteret, ne statuta Tyrii Mareoticae in rem judicatam transirent. [Col. 1197B] Athanasium ergo ab Orientalium judicio appellasse, et illius tribunalis judicium expostulasse ad quod confugit, et coram quo se sistere voluit, a nemine in dubium revocari posse arbitror. At quaenam jura Athanasio patrocinarentur, ut is unam et 417 solam inter tot Occidentalium episcoporum sedes pulsare posset, cujus quidem judicium ipsius adversarii, nec recusare, nec rejicere valerent, ego haud video, nisi ad divinam apostolicamque auctoritatem recurramus. Athanasio quidem Sardicenses canones, qui nondum conditi erant, minime suffragabantur. Nec, auctoribus Quesnello, Launoio et caeteris, alii canones exstabant, in quibus hoc jus excipiendarum appellationum Romanis pontificibus adjudicaretur.
2. Neque aures Quesnello potissimum praebere debemus, qui passim in suis scriptis, ut Romanorum PP. eludat aut elevet auctoritatem, quoddam jus omnibus catholicis episcopis commune inesse ait, quo pro fidei et Ecclesiae negotiis suam operam impendere [Col. 1197C] teneantur. Nam non agebatur tum in Athanasii causa, et aliis similibus, de labore dumtaxat subeundo pro communi fidei firmitate et incolumitate, vel de Ecclesiae utilitate, sed de peremptorio, ut aiunt, judicio ferendo, de synodalibus Orientalium canonibus abolendis, de coercendis temerariis ausibus plurimorum episcoporum factiosorum, qui Athanasium vi e sua sede deturbaverant, et per fas et nefas illius episcopatum haeretico homini intruso adjudicaverant. Praeterea si quilibet episcopus in similibus causis suam operam impendere tenetur, quare Athanasius unicum et solum Julium Romanum pontificem appellavit? Cur Julius ipse solemni judicio volens diligentius Athanasii innocentiam inquirere, et universis catholicis patefacere, compulit accusatores, saltem per suos legatos, Romam venire, ut rationem redderent, quod praeter apostolicae sedis consensum apud Tyrium convenissent, ut falsa crimina sanctissimo viro intentarent? Quare tandem Ariani Eusebianique evocati ab ipso Julio ad causam [Col. 1197D] coram se dicendam, non protestantur de judici incompetentia? Alias et alias utique tergiversationes eos adhibuisse, ut publicam ignominiam, quam sibi imminere cognoscebant, praecaverent, certissima monumenta fidem faciunt. Defatigasse quoque Athanasium, qui eorum in Urbem adventum, sicut promiserant, ad quindecim menses praestolatus est, non ignoramus. At inficias ivisse causam de qua agebatur in quaestionem adduci posse in apostolicae sedis tribunali, ad quod Athanasius provocaverat, quis umquam potuit aut poterit affirmare?
3. Et quidem Eusebianos Arianosque episcopos minime ausos fuisse inficiari Romani pontificis jurisdictionem, qua ad Urbem venire se compulsos intellexerunt, perspicue innotescit ex iteratis turbis quas contra eumdem Athanasium, mortuo Constantino [Col. 1198A] imperatore, excitaverant. Aegre ergo ferentes hunc sanctum episcopum post quindecim menses suae sedi restitutum, cum essent Eusebiani a Constantio imperatore convocati ad dedicationem Antiochenae basilicae per Constantinum inchoatae, rei occasione concilium celebrant; novis instructis dolis, favore, et auctoritate principis freti, Athanasium deturbant; et in Alexandrina sede collocant Gregorium, qui, stipatus quinque millibus armatorum, fugato S. praesule, per vim et incendia Ecclesiam occupat. Athanasii itaque defensionem, iterum unicus et solus S. Julius pontifex assumit. Cum videlicet idem Athanasius cum Marcello Ancyrae episcopo aliisque, quos Eusebiana factio in exsilium amandari curavit, novum judicium instrui petiit, ut ex integro ejus et sociorum causa ad examen revocaretur. Qualem vero exitum isthaec causa obtinuerit, nemo est qui ignoret. Athanasius quippe, et Paulus episcopus Constantinopolitanus, Lucius Adrianopolitanus, Marcellus Ancyranus, Asclepas Gazzensis, alii longe plures a [Col. 1198B] Julio et Romana synodo solemniter absoluti, et innocentes declarati fuerunt, digni propterea ut ad suas sedes sine ullo prorsus canonico impedimento reverterentur. Quod quidem judicium, ut tamquam irreformabile a cunctis haberetur, idem Julius papa iis omnibus conditionibus praemunivit quae in jure exprimuntur. Videlicet Eusebianae factionis auctores canonicis citationibus 418 Romam venire pulsabat, rationem reddituros de iniquis judiciis habitis in Tyria et Antiochena synodo, secutus in hac parte, ait Theodoretus, Ecclesiae canonem, quo cautum erat ne altera inaudita litigantium parte judicia haberentur, neve in absentes quandoque sententia caderet. Verumtamen Eusebiani causae diffisi, scientes Romanorum militum copiis et commentariensibus haud posse patrocinari, varias, inutiles et fallaces excusationes praetexuere, temporis sibi praefixi brevitatem allegantes, bellum principis in Persas offendiculum itinerantibus esse, et id genus alia adducentes, quae dissimulationi, [Col. 1198C] tergiversationique favere arbitrabantur.
4. Nihilominus tamen, cum eorum judicia rescissa atque abolita a Julio et Romana synodo audierunt, minime attendentes quod omnium cura ad Romanum spectat pontificem, ut ait Sozomenus, vel quod Romana Ecclesia privilegium habet prae caeteris, ut scribit Socrates, Eusebiani graviter commoti convenerunt denuo Antiochiae in unum, et epistolam verbis elegantibus ornatam ad Julium scribunt, eamque plenam ironiae, et injuriarum non expertem gravissimarum. Hanc Eusebianorum commotionem idem Sozomenus narrat. Sed rei veritatem magis perspicue comprehendimus ex genuina Julii pontificis epistola, in qua, singillatim eorum objectis occurrens, falsa ipsorum argumenta evertit, et Romanae sedis jura, tamquam ex consuetudine ab apostolis derivata, validissime defendit. Querelarum summam diligenter satis ex Julii epistola extraxit Severinus Binius, hoc ordine eas recensendo [Col. 1197D] Severinus Binius, tom. II Concil., pag. 558. . Prima, quod indigno [Col. 1198D] animo tulissent se Roma esse citatos. Secunda, praestitutum concilii habendi terminum nimis angustum fuisse. Tertia, aegre ferentes Acta Tyrii conventiculi a Julio iterum examinari, indignum esse scribebant, alia synodo retractari quae in alia jam stabilita essent, ac per Julum ea labefactari quae ab ipsis judicata erant. Quarta, ut Romanae Ecclesiae judicium, quod est omnium haereticorum insigne, proprium subterfugerent, illud inculcarunt, nequaquam ex magnitudine civitatum esse aestimandas dignitates episcoporum. Quinta expostularunt in Julium quod scribens ad eos, non tamen ad omnes nominatim litteras rescripsisset, quarum illa erat inscriptio: Eusebio cum sociis. Sexta demum, sua epistola ad Julium scripta conquesti sunt Athanasium, Marcellum aliosque episcopos, antea ab ipsis damnatos, in communionem catholicam susceptos esse. Addit Sozomenus [Col. 1199A] eos suis litteris contestatos fuisse se numquam eum Julio pacem et concordiam inituros, nisi quae ab eis fuissent constituta probasset.
5. Nemo erit qui tantam haereticorum non miretur audaciam, sed cur? Quia cum Julio summo pontifice verbis contendebant, et eidem ea jura convenire negabant, quae ab apostolis esse derivata antiquitas docuit? Quid interea arbitrabimur? Eos melius sensisse de Romanorum pontificum juribus et praerogativis quam judicaverint de Christi Domini divinitate et divini Verbi cum Patre consubstantialitate. Haec autem de Christo Domino negare minime veritos esse, omnibus exploratum est. Igitur si Eusebiani nulla alia ducebantur lege quam solius arbitrii, non mirum quod nullo ecclesiastico praecepto obtemperare voluerint, et, ut suam pervicacem contumaciam specioso aliquo colore tuerentur; canones confingebant, quibus cautum esset unius synodi judicia alterius synodi cognitione et decretis non posse dissolvi. Sed quale effigium commentiebantur? Ipsi in primis [Col. 1199B] plures synodos coegerant ad Nicaena statuta abolenda. Deinde quando a summo pontifice Julio Romam vocati fuerunt ad causam dicendam, judicis incompetentiam (ut aiunt) non allegarunt. Citationem seu vocationem non impugnarunt. Moram dumtaxat adhibuerunt, et ad tergiversationes varias recurrentes, cum diutius pontifex eorum adventum exspectare non posset, et clam arrepta fuga ab eorum legatis, qui synodorum Tyrii ac Mareoticae Acta inconsulte inter pontificias 419 manus reliquerunt, rerum omnium veritate perspicue cognita, in Athanasii et sociorum favorem absolutionis decretum expeditum fuit; in irritum missis omnibus Actis quae in Oriente per fraudes atque calumnias, per vim atque tyrannidem confecta fuerant. Tunc ergo intelligentes omnes suae nequitiae artes prorsus esse patefactas, et Romanae sedis judicio overas, contendere coeperunt istiusque auctoritatem audacter impugnare. Voluissent enim ut Romanus pontifex in eorum pravas [Col. 1199C] opiniones descenderet, nefaria decreta ab ipsis condita confirmando et rata habendo. Hoc tamen novum studium pravamque ambitionem, tamquam contrariam Pauli apostoli sanctionibus, et Patrum doctrinis, potissimum refutat S. Julius papa, et novitatum auctores his verbis exagitat, quae mire in eos quadrant qui a conciliis ad concilia numerosiora appellationes dumtaxat fieri posse atque debere sibi confingunt [Col. 1199D] Integra Graece et Latine exstat Julii pontificis epistola tom. II Concil., apud Labbeum, pag. 515. : An ignari estis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc quod justum est definiri possit? Quapropter si isthic hujusmodi suspicio in episcopum concepta erat, adhuc ad nostram Ecclesiam referri oportuit. Nunc autem nos, quos certiores minime fecerunt, postquam jam egerint quod libuit, suffragatores suae damnationis, cui non interfuimus, esse volunt. Non ita se habent Pauli ordinationes, non ita Patres docuerunt, sed fastus iste et novum studium est. Obsecratione tandem usus summus pontifex, contumaces Eusebianos audire hortatur: Quae (ait) accepimus a beato Petro apostolo, ea vobis significo, non scripturus [Col. 1199D] alioqui quae nota apud vos esse arbitror, nisi facta ipsa nos conturbassent. Et enumerans omnia mala quae in Ecclesia corum studiis et machinationibus contingebant, ut a similibus in posterum se abstineant seseque iis opponant, contra eos scribentes qui talia auderent, summa animi moderatione obsecrat, ne apud ethnicos ridiculi efficerentur.
6. Jam vero si latius de hac Julii epistola ad Eusebianos scripta disserere vellem, clarius ostendere possem apostolicae sedis auctoritatem, de qua pontifex facit mentionem, in divino jure et apostolico canone esse fundatam, ut satis erudite probavit cl. Christianus Lupus [Col. 1199D] Christianus Lupus, in Sardicenses canones, p. mihi 141. , adducendo varia exempla ex ecclesiastica [Col. 1200A] historia desumpta; et ea videlicet quae vel ex Eusebii Caesariensis Historia, vel ex aliorum scriptis ipse doctus vir desumi posse arbitratur. Addit quoque vulgatum Tertulliani testimonium contra Praxeam in Montani causa ad Zephirinum appellantis, et Antiocheni concilii decretum contra Paulum Samosatenum latum, quod pondus non obtinuit, nisi post Dionysii Romani confirmationem, ut ipsi alias descripsimus, in adornanda Eusebii Caesariensis Latina Rufiniana editione [Col. 1200D] Tom. I Eusebianae Historiae, lib. VII, cap. 26, pag. 442 et seq. . Haec itaque et id genus alia exempla, ad quae praestantissimi viri provocarunt ad explicandum divinum et apostolicum jus RR. PP. concessum pro appellationibus quibuscumque suscipiendis, in praesens praetermittimus, ne extra campum vagemur, neve ab aliis jam actum agere videamur. Insistimus dumtaxat laudato papae Julii testimonio, cui Eusebiani se opponere minime ausi sunt. Quis porro credet vaferrimam illam haereticorum factionem, odio atque furore contra Athanasium agitatam, siluisse, si falso Julius pro suis juribus [Col. 1200B] tuendis et consuetudinem Ecclesiarum et apostolorum ordinationes et PP. doctrinam adduxisset, maxime cum eos exagitasset quod nimio ambitu laborarent et novis rebus studerent?
7. Sed hanc consuetudinem et divini juris exercitium quod non impugnarunt Eusebiani, negarunt saltem Quesnellus et Launoius [Col. 1200D] Quesnellus, tom. II, dissert. 8, pag. 308 et seqq. . Qui quamvis concedant Julium Athanasii aliorumque causam anno 341 examinare 420 voluisse praesentibus etiam legatis, quos Ariani hunc miserant, dissimulant tamen fuisse absolutos, et suis sedibus restitutos, et tantummodo asserverant concilium Romanum tamquam ex utriusque partis compromisso indictum et celebratum fuisse. Nullam ergo supponunt in Romano pontifice auctoritatem praeter eam quam accepit a litigantibus. Sed et Launoius, adhuc simili fallacia usus, contendit Julium Athanasii causae judicandae arbitrum ab ipsis Eusebianis fuisse institutum, ea videlicet ratione, ut nonnisi ipsis petentibus judicare [Col. 1200C] potuisset. Quemadmodum in quibusdam dissidiis absolvendis ii facere solent, qui, relictis ordinariis et a lege institutis judicibus, compromissum facientes, novos arbitros sibi eligunt. Ut autem Joanni Bono, amico suo, Launoius fucum faciat, verbaque vendat, sequentia Athanasii verba subjicit: Haec quidem Egyptii ad omnes et ad episcopum Romanum Julium scripserunt. Quia et Eusebiani ad Julium litteras misere, et ut nos terrerent synodum jusserunt convocari, et ipsi Julio, si vellet, arbitrium causae detulerunt. Verumtamen cum Quesnelli, tum Launoii fabulationes statim corruere, produnt ipsa Julii papae verba in praecedentibus laudata. Qui altius repetens legitima judicis jura, vetustam allegat consuetudinem, apostolorum ordinationes, et PP. doctrinam. Debuisset ergo potius ipsis objicere compromissum ab eadem Eusebianorum factione jam factum; istudque evulgare, ut cunctis innotesceret, se non alia ratione in Orientalium synodorum negotiis miscuisse, [Col. 1200D] nisi quia convenientes ad invicem litigantes judicandi facultatem eidem detulerunt. Contra vero eos tamquam adversarios quasi de ignorantia insimulat, vellicatque dicendo: An ignari estis hanc consuetudinem esse, ut primum nobis scribatur, ut hinc quod justum est definiri possit? Non erat ergo in Eusebianorum potestate arbitrum constituere Julium, et compromissum facere, ut is secundum justitiae et aequitatis leges causam litigantium definiret. Sed judicandi de Ecclesiae et episcoporum rebus a Deo acceperat, et ab apostolorum tempore in talium jurium possessione Romanus pontifex perseveravit. Inepte nimis quoque Launoius Athanasii verba adduxit, ut Eusebianorum ad Julium provocantium voluntatem et [Col. 1201A] scopum expiscaret. Ex iis enim verbis quid aliud colligitur, nisi Eusebianos ad jactandum se bonam causam habere, atque ad deterrendum S. episcopum Athanasium, jampridem sponsionem dedisse, aut Romanae synodi, aut ipsius Julii judicium, sicuti apostolicae ordinationes et consuetudo poscebant, ratum habituros. Arbitrium enim non habet significare compromissum, vel istud importare, ut contendunt ambo adversarii; sed apud Latinos illius aetatis, judicium, seu imperium indicat, quae ab habentibus legitimam auctoritatem dumtaxat derivare solent, ut ex Horatio et Cicerone probare possemus.
8. Sed nondum Athanasii verborum vim perfecte assecuti sumus, nisi perpendamus neminem deterreri posse ex arbitrarii judicis sententia, vigore compromissi lata, quod compromissum haberi non potest, nisi litigantes inter se convenientes spondeant pacifice stare velle secuturo judicio. Cum igitur Eusebiani litteras dantes ad Julium pontificem, ut, [Col. 1201B] si vellet, ipse, synodo omni remota, judicaret Athanasium deterrere voluerunt, jam ad illud tribunal provocare intendebant, citra quod non amplius illis licebat tergiversationes quaerere, appellationes interponere, quia peremptorium et ultimum judicium erat proferendum, quo supposito, ut ipsi Eusebiani in votis habebant, Athanasio amplius ad suam Alexandrinam Ecclesiam redire non fuisset concessum. Peremptorii enim et ultimi judicii ea conditio est, ut condemnato omnis spes auferatur amplius dissidendi, ac propterea hoc judicii genus dumtaxat terrorem incutere potest. Eusebiani ipsi praeterea non ex jure compromissi, sed verae appellationis suos legatos Romam mittere coacti fuerunt, qui nusquam de concilio habendo unum verbum protulerunt, nisi quando, videntes se convictos atque 421 superatos ab Athanasii legatis, eorum causam pessumire praesenserunt. Legitimum ergo judicem totius dissidii Julium primo habere non recusabant. [Col. 1201C] Tunc dumtaxat recusare coeperunt, quando turpiter ab adversariis legatis convicti prorsus conflictabantur. Hocce factum hisce verbis Julius ipse Eusebianos exagitans, objecit: Siquidem vestri legati Macharius presbyter, et Hesychius, Martyriusque diaconus, nullo modo cum huc venissent pares presbyteris ab Athanasio missis, ac semper ab illis convicti refutatique, concilium indici a nobis postularunt, litterasque, et ad Eusebianos, et Athanasium Alexandriam, quibus convocarentur, mitti, ut eorum omnibus justo judicio causa cognosci posset; tum enim se de Athanasio probaturos esse quod jam nequirent. Nec suspicari liceat Julii verba esse intelligenda de privata aliqua disceptatione inter utriusque partis legatos habita. Nam sanctus pontifex immediate, ad judicii et quaestionis solemnitatem indicandam, haec subdidit verba: Publice enim coram nobis Martyrius et Hesychius refellebantur, Athanasii presbyteris cum fiducia alacriter resistentibus. Martyrius vero cum suis, si vera dicenda sunt, ubique profligabantur, ac proinde concilium generale [Col. 1201D] postulavit. Non primum igitur de generali habenda synodo postularunt, nisi quando causam, quam agebant, cecidisse intellexerunt. Tum enim haereticorum schismaticorumque agendi rationem secuti, a summi pontificis judicio se abalienare statuerunt, atque rebellium tergiversationibus S. P. fallere quaerentes, concilium indici postularunt. Interea tamen hanc petitionem nullum prorsus robur habuisse exploratum est. Nam pontifex ea usus potestate quam divinitus acceperat, juris regulas secutus, Marcellum et Athanasium, tamquam omnium criminum insontes declarat, et in communionem recipit; irrita et nullarum virium declarat monumenta Actorum quae in synodis Tyrii et Mareotae confecta fuerant, ita ut ipsi Athanasii et caeterorum catholicorum accusatores [Col. 1202A] desperatione acti, ne forte calumniantium poenas juxta canonum decreta subirent, de nocte ex urbe Roma profecti, fugam arripuerunt. Verumtamen ad irregularem horum legatorum fugam Julius ipse pontifex animadvertens, lenitate summa adhibita, ad exitum perducere nisus est gravissima Orientalium dissidia. Quare admissa eorumdem legatorum appellatione, quamvis nulla urgeretur necessitate ad concilium cogendum, Eusebio et sociis per epistolas jussit Romam ad concilium habendum venire. Sed schismatica illa factio cum tergiversationibus et diuturna temporis prolatione pontificis spem adhuc frustrasset, denuo in concilio Athanasium et socios nullius criminis reos esse declaravit, dignosque esse decrevit ut suis sedibus a quibus per impotentiam expulsi fuerant restituerentur. Igitur Julius quasi rationem reddere volens de iis quae a se ipso gesta fuerant, eos hisce verbis compellat: Oportebat igitur vos, dilectissimi, huc accedere, et nequaquam tergiversari, ut res ad finem deducatur. Id enim ratio requirit . . . . [Col. 1202B] Venissent enim, ut dixi, si de sua causa bene sperassent. Numquam enim Eusebiani R. P. denegarunt jus evocandi Orientalium Ecclesiarum episcopos, neque se exemptos praedicarunt ab illo obsequii debito quo totius Christiani orbis Ecclesiae sanctae apostolicae Romanae sedi obtemperare tenentur.
9. Launoius tamen se ab harum rerum serie perstrictum intelligens, sequens effugium excogitavit, dicendo: Neque Julii papae decreto, neque Romanae synodi sententia Athanasium suae sedi restitutum; sed Sardicensium judicio, quae synodus, Romana synodo longe numerosior, quidquid a Romana synodo gestum fuerat confirmat. Pessimum ratiocinium contra omnes juris et dialecticae regulas constructum. Judicandi enim jus cum decreti jam lati exsecutione confundere satagit, ut inde male inferat Romanorum PP. judicia parum nihilumve esse pendenda, nisi a generalibus synodis confirmata et tamquam rata habeantur. Sed dicat an jure vel 422 injuria cum Julii, tum Romani [Col. 1202C] concilii judicium et sententia fuerint retardata? Non jure quidem, cum tam Eusebiani quam Athanasius et socii Rom. pontificem tamquam judicem habere non recusarunt, ut ex antecedentibus innotescit. Injuria igitur Arianorum factio sese Julii et Romanae synodi statutis opposuit, cui cum Constantii imperatoris auctoritas et violentia patrocinaretur, ne Athanasius et alii suis sedibus restituerentur cautum fuit, sed ipsos Sardicenses nullum robur nullamque confirmationem Julii judicio et Romanae synodi sententiae addidisse Launoium et Quesnellum animadvertere oportebat, cum solemni sequenti declaratione usi fuerint: Qua ex re aequitas judicii fratris et coepiscopi nostri Julii liquidissime apparebit, qui non temerario consilio, sed matura deliberatione sententiam tulit, adeo ut nihil relinquatur dubii de communione fratris nostri Athanasii [Col. 1201D] Sardicensis concilii Acta. tom. II Concil. apud Labbeum. . Cadit quoque aliud effugium de synodo longe numerosiore, cui ambo nostri adversarii insistunt. Non enim synodorum auctoritas ex majori vel minori PP. numero desumenda est; sed [Col. 1202D] ab eo qui potestatem habet illas cogendi, et a canonicis apostolicisque regulis in judiciorum forma et ordine servandis, ut perspicue indicavit sanctus Leo Magnus in epist. 80 ad Anatolium Constantinopolitanum, de qua verba faciemus cap. 10 sequentis libri. Quare si adversariorum argumentum staret, nec Sardicense concilium potuisset Athanasii et sociorum causam cognoscere, cum haec jam saepius fuisset definita: Primum quidem in nostra provincia (ait Athanasius) cum ad id coissent propemodum centum episcopi, secundo Romae nobis caeteris adversariis Eusebii comparentibus. Fuerunt autem in eo consessu plusquam quinquaginta episcopi [Col. 1202D] Athanasius, in initio apologiae 2. . Si ergo judicii pondus atque auctoritas ex episcoporum numero desumeretur, potius stare debuissent decreta Alexandrinae et Romanae [Col. 1203A] synodorum, quam Tyri et Mareoticae. Istis quidem numerosior fuit cum Alexandrina, tum Romana, in quibus Athanasius fuit absolutus, et suae sedi restitutus. De hac postrema etiam loquens, idem Athanasius in secunda apologia ait: Presbyter enim Vitus plures episcopos quam quinquaginta ad concilium adduxit, ubi et nostra defensio recepta fuit, et digni habiti sumus communione et agape. Sed praeter Romanum pontificem et episcopos a Vito presbytero ad concilium adductos, alii quoque conventui forte interesse potuerunt, quod nos affirmare certo haud possumus, ob monumentorum inopiam. Verum hoc nostrorum adversariorum effugium jam pridem evertit sanctus Leo Magnus increpans Anatolium, qui arbitrabatur sibi patrocinari numerosiorem synodum Chalcedonensem ad antiquandum Nicaenum canonem de Ecclesiarum juribus et privilegiis.
10. Hanc vero antiquam tantorum apostolicae sedis jurium possessionem, quam litigiosam facere multis variisque modis Eusebiani nisi sunt, tandem Ursacius [Col. 1203B] et Valens ad poenitentiam adducti, sub jurejurando in posterum tamquam ratam et firmam habituros esse sequentibus verbis testati sunt: Quin, et hoc promittimus (aiunt) numquam si aliquando Orientales atque adeo ipse Eusebius velit malitiose eum ad judicium vocare, nos citra tuam sententiam eo abituros [Col. 1203D] Libellus poenitentialis Ursacii et Valentis exstat tom. II Conc. et in nova edit. Operum S. Hilarii. . Vel ut melius legimus in fragmentis S. Hilarii: Citra tuam conscientiam non adfuturos. Non ergo ex horum factorum serie dubitare possumus jam ante Sardicense concilium illam consuetudinem apostolicam obtinuisse ut Romani pontifices episcoporum appellationes exciperent; de horum causis vel in synodis vel extra synodos judicasse, neque cuiquam licitum fuisse extra Romani pontificis conscientiam de episcoporum causis judicia proferre. Cadit igitur totum illud aedificium, quod adversarii Launoius et Quesnellus ex solis Sardicensibus 423 canonibus construere tentarunt, ut contenderent nullo alio jure quam ecclesiastico ex [Col. 1203C] Sardicensi concilio derivato posse R. P. appellationes episcoporum in provincialibus Orientis synodis damnatorum excipere et judicare. Nec Launoio potissimum Bellarminum exagitanti ad Gelasii papae testimonium provocare liceat, qui in epistola ad episcopos Dardaniae scripsit: Non reticemus, quod cuncta per mundum novit Ecclesia, quoniam quorumlibet sententiis ligata pontificum sedes beati Petri apostoli jus habeat resolvendi, utpote quod de omni Ecclesia fas habeat judicandi; neque cuiquam de ejus liceat judicare judicio: siquidem ad illam de qualibet mundi parte canones appellare voluerint, ab illa autem nemo sit appellare permissus [Col. 1204D] Exstat tom. V Concil., apud Labbeum, pag. mihi 324. . Nam quod Bellarminus has voces suppresserit, canones appellari voluerint, solo canonico seu ecclesiastico jure R. P. appellationes excipere posse contendit, illudque jus ab Ecclesiae conciliis dumtaxat esse repetendum, quare pro publica omnium utilitate ita faciendum esse decreverit. Ita Launoius ratiocinatur, injuria quidem Bellarminum exagitando. Siquidem Gelasius papa in sua epistola [Col. 1203D] minime recessit a suorum praedecessorum sententiis, qui, ut vidimus, affirmarunt Romanae sedis episcopos divino jure posse de omnium Ecclesiarum causis judicare, quin alicui liceat judicare de ejus judicio. Neque nostra aut Bellarmini argumenta infirmari possunt iis vocibus, canones appellari voluerint. Nam eo loci Gelasius non usurpavit illam vocem canones pro conciliorum decretis, ut perperam adversarius explicare conatur, sed eam adhibuit pontifex ad innuendam regulam illam divina dispositione stabilitam, et usu firmatam, qua beati Petri sedi jus datum fuit resolvendi omnium Ecclesiarum judicia, neque cuiquam de ejus judicio liceret judicare. Et ne videar fabulationibus verba vendere, rogabo Launoium potissimum an umquam Gelasii epistolam de qua agimus lustraverit? Jam [Col. 1204A] lustrasse credendum est, cum de fraude Bellarminum arguat, quod has voces, canones appellare voluerint, suppresserit. Igitur debuit ei innotescere praedictam epistolam hunc titulum perferre: Acacium solius apostolicae sedis judicio jure damnatum Gelasius ostendit. Non potuit ignorare quemadmodum in epistolae corpore agens pontifex de Sabellii damnatione, et de profligata in Nicaena synodo Ariana haeresi, atque de aliis et aliis synodis ob diversas occasiones tum habitis, nullum Christianum latere poterat, uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesiae probavit assensus, non aliquam magis exsequi sedem oportere, quam primam, quae unamquamque synodum sua auctoritate confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu, quem beatus Petrus apostolus Domini voce praeceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet. Narrat ergo hic quemadmodum apostolica sedes Domini praecepto illud principatum obtinuerit, et semper retineat, quae sua auctoritate unamquamque [Col. 1204B] synodum habeat confirmare, et continuata moderatione custodire. Profecto si unamquamque synodum confirmat, cur Launoius de synodis generalibus id verum non esse contendit? Praeterea Gelasius ipse ut probaret divino jure apostolicam sedem usam fuisse in Acacio damnando, numquam ad synodorum canones provocat, sed ad eos pontifices suos praedecessores, qui de similibus causis judicaverunt, nullo habito prorsus respectu ad Sardicensium PP. sanctiones. Quare ibidem hoc aliud tamquam suae supremae auctoritatis argumentum adducit: Sed nec illa praeterimus, quod apostolica sedes frequenter, ut dictum est, more majorum etiam sine ulla synodo praecedente, et absolvendi quos synodus inique damnaverat, et damnandi, nulla existente synodo, quos oportuit, habuerit facultatem. Deinde sequentia subjicit exempla, quae mire suffragantur quaestioni de qua in praesentiarum agimus: Athanasii Alexandrini videlicet, 424 ab Orientalium synodis [Col. 1204C] damnati, sed ab apostolica sede absoluti; Joannis Constantinopolitani, quem catholicorum praesulum synodus damnaverat, et sedes apostolica etiam sola, quia non consensit, absolvit; itemque sanctae memoriae Flaviani, pontificum Graecorum congregatione damnati, quem pari tenore, quoniam sola sedes apostolica non consensit, absolvit . . . . . . . . . et impiam synodum (intellige latrocinalem Ephesinam) non consentiendo submovit, ac pro veritate ut synodus Chalcedonensis fieret sola decrevit. Nullum porro in his adducendis exemplis Gelasium ad Sardicensium canones respectum habuisse, manifestum est. Nam, ut vidimus, haec jura apostolicae sedi adjudicata fuisse asseverat ex Dominico praecepto, et in illorum privilegiorum possessione semper Romana Ecclesia permansit, quamvis haeretici schismaticique invidia et odio acti de legitima hac possessione quaestiones excitare magna animorum contentione nisi fuerint. Deinde, ut hactenus vidimus, etiam septennio antequam Sardicense concilium cogeretur, Romana Ecclesia [Col. 1204D] ejusmodi jura exercuit sanct. mem. Athanasium absolvendo.
11. At demus Launoium haec omnia dissimulare debuisse, ut impune et solo rixandi animo Bellarminum doctum virum exagitaret. An forte id aeque facere poterat Quesnellus, qui in adornandis S. Leonis Operibus non semel hujus epistolam 89, quae est ad episcopos Viennensis provinciae, inter alias eum lustrare oportuit? Ipse quidem S. Leo de appellationum jure agens, S. Julii P. testimonio suffragatur, nec ab alia origine quam a divina institutione illas derivari amplissime affirmavit. Nullum igitur ad Sardicenses canones habens respectum ita scribit apostolicam sedem pro sui reverentia ab omnium provinciarum sacerdotibus innumeris relationibus fuisse [Col. 1205A] consultam, et per diversarum, quemadmodum vetus consuetudo poscebat, appellationem causarum, aut retractata, aut confirmata fuisse judicia. Ad hoc quidem testimonium animadvertit Quesnellus. Sed relicta praecedenti loquendi phrasi de judiciorum auctoritate per litigantium compromissum accepta, nihilominus istorum verborum vim minuere nisus est, ita ad suae editionis marginem annotando: Appellationes non nisi ex consuetudine veteri sibi vindicat. Quantum vero isthaec annotatio Quesnellianae causae prodesse possit, minime video. Immo intelligo Quesnellum aut de oscitantia, aut nimia fraude convinci posse. Nam ibidem S. pontifex, ex innumeris consultationibus appellationibusque ad apostolicam sedem factis, vetustam utique consuetudinem explicare intendit, cum jam in praecedenti ejusdem epistolae capite disseruisset de ecclesiastici regiminis forma, eo ordine a Christo Domino disposita, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocavit, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua [Col. 1205B] velit in corpus omne manare, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere.
Duplici itaque titulo consultationes appellationesque ab omnium Ecclesiarum sacerdotibus ad apostolicam sedem deferri S. Leo ibidem affirmavit: divino, nimirum, ob ecclesiastici regiminis formam a Christo Domino institutam, et facti titulo, quem ex vetusta consuetudine probare intendebat per appellationem diversarum causarum, aut confirmata fuisse aliorum episcoporum et synodorum judicia. Nec audeat Quesnellus contendere hanc regiminis formam, ecclesiasticorumque judiciorum rationem, aut episcoporum dignitatem, aut Ecclesiarum auctoritatem laedere posse. Nam ipse S. pontifex haec mirifice ex divina dispositione inter se cohaerere asseverat, subdens: Quoniam sollicitudo nostra, non sua quaerens, sed quae sunt Christi, dignitatem divinitus datam, nec Ecclesiis, nec Ecclesiarum sacerdotibus abrogabat. [Col. 1205C] Nullum enim dignitatis aut alienae auctoritatis jus laedi potest in episcopali ordine, si omnes, quaerentes quae Jesu Christi sunt, istius dispositiones pervertere non audeant, et in fidei rebus et Ecclesiarum negotiis supremo capiti adhaereant, per quod coelestia dona 425 in omne corpus manare debent. Nec enim (subjicit etiam) divinorum mysteriorum participes esse possunt qui a Petri soliditate recedere audeant.
12. Huic autem Petri soliditati adhaesisse Athanasium, et ab ea Arianos Eusebianosque recessisse, hactenus in praecedentibus explicavimus. An vero in hujus causae judicio pro Athanasio vel pro Eusebianis Quesnello stare placuerit, non satis dilucide ego conspicio. Illud unum tantummodo intelligo, nostrum adversarium omnes sui studii nervos intendisse, ut appellationum jus Romanis pontificibus dumtaxat ex Sardicensibus canonibus adjudicaret, hosque canones in Athanasii gratiam conditos, ad ipsius etiam mentem, velut ex praejudicio quod ipse Romam petens creaverat, esse constitutos. At quis umquam sincerae veritatis [Col. 1205D] inquirendae studiosus sine stomacho haec poterit legere: episcopus injuria communione et episcopali sede privatus, et per nequitiam missus in exsilium, si provocet ad Petri solidam sedem, praejudicium sibi creat, aliorum jura infringit, si capiti per quod in membra divina dona dimanant adhaereat, quaerendo simul quae Jesu Christi sunt et ad ejus Ecclesiam pertinent? Praejudicium utique sibi creavit, cum in Arianorum, tum in Quesnelli sententia; minime vero in recta orthodoxorum opinione. Quibus cum cordi insit divinis obtemperare mandatis, et numquam Christi Domini dispositiones et ordinem divinitus constitutum pervertere, semper ad illud tribunal provocandum esse docuerunt, quod ab ipso Ecclesiae fundatore obtinuit firmitatem, ut innumeris exemplis ab aliorum [Col. 1206A] scriptis mutuatis (si expediret) probare possemus.
13. Progreditur Quesnellus ratiocinari, atque jam insertis octavae dissertationi tribus illis memoratis Sardicensibus canonibus, quid supposuerint PP. in illis regulis edendis inquirit, et explicare aggreditur. Primo supponunt (ait) episcopum a proprio suae provinciae concilio sententiam excepisse: sed eumdem injuriam sibi factam existimantem postulare ut concilium renovetur. Ut sensim autem in suam persuasionem de novo jure Romano pontifici per concilium concesso traheret lectorem, Osium Cordubensem haereticorum artibus defatigatum describit, qui optimum censuit, si alicui a concilio daretur facultas dijudicandi utrum et quando appellationi locus esse deberet, ne ecclesiastica judicia paterent magis nebulonum quorumdam artibus, quam saecularia. Habes enim ait, codicis lib. septimo, titulum 65, etc. «Quem potius (subdit) hoc munere decorasset synodus, quam [Col. 1206B] pontificem Romanum omnium patrem, et in quo sancti Petri apostoli memoria honoranda erat? Synodus enim provincialis suspecta erat damnato, vicinarum provinciarum episcopos eam ob causam congregari e re ecclesiastica non erat. Hoc igitur oneris Romano datum, cui nec operosa inquisitione aut totius negotii accurata discussione ad id opus erat, sed summatim tantum vel ex litteris priorum judicum cognoscere: sicut saeculari judici facile est statim decernere quorum appellationes recipere permittant juris civilis leges.» Sed falsam fictitiamque esse hanc Quesnelli suppositionem, quis non videt? Supponit Sardicenses PP. novum jus Romano pontifici concessisse, ut hunc omnium patrem, et in quo S. Petri memoria honoranda erat, universa Ecclesia veneraretur. Igitur in Quesnelli opinione antequam hujusmodi canones conderentur, R. P. illicitum erat judicare aut de synodis provincialibus, aut operosam adhibere inquisitionem pro restituendis in suis sedibus episcopis odio aemulationeque expulsis, aut denique [Col. 1206C] pro declarandis irritis et invalidis ordinationibus eorum qui in depositorum sedes fuerant intrusi? Profecto, si quae conquaeruntur ex Quesnelliano systemate, starent, jam jus illud antiquum quod Julius papa Arianis objecit, et sibi convenire affirmavit, prorsus chimericum fuisset, et judicium ab ipso in Athanasii et sociorum causa, ante quinquennium saltem aut septennium, 426 prolatum, irritum et violentum diceremus, utpote prolatum ab eo qui nondum auctoritate pollebat. Judicasse autem Julium de Athanasii et orthodoxorum causa in dubium verti non potest. Nam praeter praecedentem epistolam Julii et Athanasii apologias in superioribus allegatas, exstat etiam alia ejusdem pontificis epistola scripta ad presbyteros, diaconos, et plebem Alexandrinam, qua eos hortatur ut Athanasium ad suam sedem revertentem alacritate magna suscipiant, qui ex tantis malorum periculis purus innocensque vobis restituitur, talisque non nostro dumtaxat judicio, sed ab universa [Col. 1206D] synodo judicatus est [Col. 1205] Exstat tom. II Conciliorum, pag. 539. Vide nostram Exercitationem de Eutychetis appellatione. . Nescio tamen quemadmodum Quesnellus in caeteris superius descriptis sibi constare possit. Ipse enim audacter Eutychetis appellationem ad sedem apostolicam negavit, contendens appellasse potius ad episcopos primarum Ecclesiarum, harumque synodos, atque tandem contendit ejusmodi fuisse Orientalium appellantium consuetudinem; hic vero de hoc novo jure Romanis pontificibus ex Sardicensibus canonibus concesso agi, hocce onus fuisse ipsis impositum, ut summatim tantum et ex litteris priorum judicum cognoscerent et decernerent quorum appellationes recipere permitterent juris civilis leges. Hoc autem quid est, nisi posse de decretis synodorum judicare, decernere in condemnatum jure vel injuria latam esse sententiam, hancque posse suspendere et in irritum mittere, donec pontifices, [Col. 1207A] vel per se, vel cum aliis de praecedentibus judiciis pleniorem faciant inquisitionem? Concilium autem ad haec omnia exsequenda esse necessarium, non affirmat Quesnellus; nec revera necessarium dici debet, si summatim, et ex litteris priorum judicum illa omnia decernere atque etiam statuere potest.
14. Quesnellus nihilominus, in suis assertionibus constans, utique verbis contendit hoc appellationum jus de novo fuisse tum Romanis pontificibus et ipsi Julio adjudicatum. At quibus subsidiis id probavit? Forte confingendo Sardicenses eos canones apparentes quasdam habere contradictiones, quas, inter caeteros, eruditis explicationibus e medio sustulit jampridem cl. Christianus Lupus [Col. 1207D] Christianus Lupus, ad Sardicenses canones notis et scholiis illustratos, pag. mihi 135. , vel affirmando Sardicenses PP. per posteriores cogitationes prioribus derogasse, ut nimirum ex posterioribus decretis priorum interpretatio accipi debeat, et septimo illo canone inter angustos limites illa R. P. auctoritas restringatur, quam in tertio et quarto canone amplissimam eidem adjudicarunt? Fallitur omnino Quesnellus. [Col. 1207B] Canones illi nulla ratione inter se pugnant, et summum illud jus, quod in tertio et quarto canone comprobat pontificis Rom. auctoritatem in appellationibus accipiendis, magis magisque confirmatur in quinto, seu septimo canone, ut sit in ejus potestate vel judicare per se, vel causae judicium aliis delegare, vel litigantes partes ad se accire, vel novam synodum indicere, in qua solemnius totum negotium de quo quaestio agitatur ad novum examen revocetur.
Itaque ne fabulari videamur, ad canones attendamus. Canon ille tertius in primis Eusebianam compescuit factionem, Nicaenos canones in spretum adducentem. Cum videlicet temerariis ausibus ex Ecclesiis ad eam non pertinentibus ipsa ejiciebat episcopos et clericos orthodoxos, et in horum cathedras et loca alios damnatos et haereticos intrudebat. Ut autem istius Eusebianae factionis temerariam agendi rationem Quesnellus occuleret, aut saltem dissimularet, non integrum exscripsit canonem, prout in Dionysii [Col. 1207C] Exigui codicibus invenitur; sed, subductis fortasse oscitanter quatuor primis istis lineis: Osius episcopus dixit: Illud quoque necessario adjiciendum est, ut episcopi de sua provincia ad aliam provinciam, in qua sunt episcopi, non transeant, nisi forte a fratribus suis invitati, ne videamur 427 januam claudere charitati; subjecit dumtaxat reliqua, quae sequuntur: Videlicet, quod si aliqua provincia, etc. Hunc canonem, ut diximus, eruditis scholiis et notis illustravit cl. Lupus, atque animadvertit quatuor partibus constare; in quarum secunda damnata inveniuntur peregrina judicia ab Eusebianis potissimum fieri solita; in tertia agitur de judicibus synodorum provincialium, quorum interest Romano pontifici scribere, ut episcopale judicium ad sedem apostolicam referatur, ut Innocentius papa I in epistola ad Victricium Rothomagensem explicavit [Col. 1208D] Innocent. P. epistola ad Vict., tom. III Concil. S. Leo M., in epist. apud Quesnellum 12, cap. 1. . Quarta denique illius canonis parte agitur de jure eo apostolicae sedis quod Quesnellus novum hactenus appellavit. Novum quidem illud [Col. 1207D] dici non potest, quod ex divina institutione dimanat. Dimanare autem ex divina institutione, non ex canonico jure, quoad curam illam quam RR. PP. in universis Ecclesiis impendunt, ex hactenus scriptis innotescit, et tradit perspicue S. Leo Magnus in epistola ad Anastasium episcopum Thessalonicensem, et Julius ipse papa in laudata epistola ad Eusebianos. Igitur cum tota controversia expedienda Julium inter et Eusebianos in hujus curae et auctoritatis exercitio et usu versaretur, quae ab Eusebianis factiosis in quaestionem adducebantur, idcirco ne in posterum, aut synodi provinciarum, aut alius quisquam catholicae Ecclesiae episcopus, apostolicae sedis decreta atque judicia contemnere aut infringere auderent, S. Petri tribunal in honore habendum esse [Col. 1208A] declaraverunt: Ut ab iis qui judicaverint scribatur Julio Romanorum episcopo, et per propinquos provinciae episcopos, si opus sit judicium renovetur, et ipse cognitores praebeat. Si autem probare non potest causam ejus esse talem ut eam rursus judicari opus sit, quae semel sunt judicata non infirmentur. Profecto si haec canonis verba sine violenta interpretatione in genuino sensu accipiantur, ea referenda esse ad Eusebianorum audaciam contendentium S. Petri apostoli memoriam non esse honorandam, sed synodorum provincialium judicia firma et rata habenda esse, quin a quopiam possent aut rescindi aut aboleri. Igitur Sardicenses PP., qui similem audaciam frangere volebant, declararunt dumtaxat beati Petri memoriam esse honorandam, ut ab iis qui judicaverunt, etc. Neque aliam agendi rationem servarunt in quarto canone conscribendo, in quo agitur de episcopis per synodale judicium depositis, in quorum sedem nullum alium collocari volunt antequam Romanus pontifex, causa cognita, sententiam [Col. 1208B] tulerit. De novo hic synodi judicium Rom. pont. judicio subjiciendum esse decernunt. Ut videlicet ratum habeant, et tamquam divino jure respondens declarent, quod ante quinquennium saltem sibi convenire Julius papa scripserat, quando ipso inconsulto Gregorium Cappadocem in Alexandrinam sedem intrusum cognoverat. Nihil ergo in duobus illis canonibus Romano pontifici adjudicatum fuit quod jure possessionis, ut aiunt, non obtinuerit. Quam pacificam possessionem irrito conatu denegare, aut perturbare, dumtaxat, nisi fuerant laesae fidei homines, qui quemadmodum Nicaenorum dogmatum regulas prorsus evertere atque abolere quaerebant, ita auctoritatem supremi judicis et canonum custodis oppugnare contendebant. Ut igitur in posterum, vel provincialia concilia factiosorum virorum hanc Rom. pontificum pacificam possessionem laedere aut infringere non tentarent, in illo Sardicae conventu duos laudatos canones tamquam Nicaenorum appendicem [Col. 1208C] condere voluerunt, cum in praecedenti illa Nicaena synodo stabilitum fuisset Ecclesiarum privilegia et praerogativas esse servandas, et PP. dixerint: Romana Ecclesia semper habuit primatum, ut in Chalcedonensi synodo lectum fuit et nos in praecedentibus observavimus. Jam vero nunc nobis dicat Quesnellus quid in septimo canone habeatur, quo prioribus derogatum esse intelligamus? 428 In eo enim tam perspicue R. P. auctoritas in appellantium causis suscipiendis et judicandis explicatur, ut eo prorsus dirimantur Eusebianorum et cunctorum schismaticorum contentiones, negantium judices synodorum provincialium esse pulsandos ad praeteritorum judiciorum rationem reddendam, quod quidem necessarium ad cohibendam judicum in condemnatum impotentiam, odium atque furorem, Julius pontifex ex Nicaenis canonibus contra eosdem schismaticos probavit, scribendo: Qui bene sentiunt (ait) de iis quae egerunt, et in quibus ipsi judices fuerunt, non indignanter ferre solent si quod ab ipsis judicatum ab aliis excutiatur, [Col. 1208D] quippe qui securi sint ea quae ipsi justa judicaverint injusta numquam fieri posse. Quocirca episcopi in magna synodo Nicaeae congregati, non sine Dei consilio permiserunt prioris synodi Acta in alia synodo examinari, ut et illi qui judices erant prae oculis habentes secundum de ea re futurum judicium, cum omni diligentia causam expenderent, et illi qui sententiam acceperant certo cognoscerent se non per simultatem priorum judicum, sed jure ac merito condemnatos esse. Ad sequentia, quaeso, verba animadvertat Quesnellus, ut intelligat hanc regulam jam ex apostolica consuetudine obtinuisse, et dumtaxat fuisse renovatam et explicatam in Nicaeno concilio. Quod si (subjicit S. Julius) istiusmodi consuetudo olim fuit, ejusque [Col. 1209A] memoria est, et scripto prodita in magna synodo, eamque apud vos valere non sinitis, rem profecto indecoram facitis [Col. 1209D] Julii papae epistola ad Eusebianos, ubi supra, pag. 659. Gentiani Herveti interpretationem secuti sumus. .
Age vero canonem illum quintum Sardicensem, quem extra suam naturalem sedem Dionysii Exigui codd. exhibent, subjiciamus; quemque duabus vocibus omissis mutilum et obtruncatum Quesnellus adduxit, repugnantibus omnium interpretum versionibus. Hosius episcopus dixit: Placuit ut siquis episcopus delatus fuerit, et congregati ejusdem regionis episcopi, cum gradu moverint, et velut appellans confugerit ad beatissimum Romanae Ecclesiae episcopum, et velit ipsum audire, et justum esse aestimaverit ejus rei examinationem renovari, coepiscopis scribere dignabitur, qui sunt propinqui provinciae, ut ipsi diligenter et accurate singula perscrutentur, et ex veritatis fide de re sententiam ferant. Siquis autem postulet suum negotium rursus audiri, et ad suam supplicationem Romanorum episcopum judicare visum fuerit, ut a proprio latere presbyteros mittat, erit in potestate ipsius quodcumque [Col. 1209B] recte habere probaverit. Et si decreverit oportere eos mitti qui cum episcopis sint judicaturi, habentes auctoritatem ejus a quo missi sunt, et hoc ponendum est. Si autem sufficere putaverit ad rei cognitionem, et episcopi sententiam, faciet quod prudentissimo ejus consilio recte habere videbitur. Responderunt episcopi: Quae dicta sunt placuerunt [Col. 1209D] Sardicensis canon 5 seu 7 exstat tom. II Conciliorum [Col. 1210D] generalium. . Hunc igitur canonem duobus praecedentibus mire concinere animadvertit Christianus Lupus. Immo ad Romani pontificis auctoritatem magis explicandum illum editum fuisse, jam probant verba illa quae innuunt posse mittere presbyteros a latere legatos, qui aut soli, aut cum alterius provinciae vicinae episcopis, causam cognoscant et finiant; ne in infinitum appellationibus locus praebeatur. Verumtamen solis vicinae provinciae episcopis, sine Romanorum presbyterorum assistentia judicare haudquaquam permittit. Fateor quidem varias apud antiquos et recentiores scriptores hujus canonis occasione ab interpretibus excitatas fuisse [Col. 1209C] quaestiones, ut videre est apud clariss. Christianum Lupum [Col. 1210D] Christianus Lupus, in scholiis et notis ad canones Sardicenses, pag. mihi 147 et seqq. . Verumtamen nemo tam studiose et violenter illum interpretari nisus est quam noster adversarius Quesnellus. Is namque, facta pro arbitrio nova canonis instructione, et subductis iis vocibus quae plenam R. P. auctoritatem indicant in excipiendis et resolvendis appellantium causis, contendit judicium 429 renovari et concilium renovari, pro uno et eodem accipi debere. Addens praeterea: «Et vero si judicium pro sententia acciperetur, non fuisset dicendum in judicio, sed tantum judicio. Constat igitur concilium Romani episcopi hic intelligendum. At quale concilium, nobis investigandum est. Multiplex concilium Rom. pontifici subesse (asseverat). Et propterea praemissa vulgari illa distinctione graduum ecclesiasticae administrationis Romano pontifici convenientium, videlicet Urbis episcopi, Romanae provinciae metropolitae, suburbicariarum dioeceseon primatis, Occidentalis tractus patriarchae, in tota [Col. 1209D] Ecclesia capitis et apicis, de diversis quoque synodis juxta causarum qualitatem disponere posse concedit. Sed cum ea cautione tamen, ut ipse solus numquam judicet, bene tamen habita ratione ad causas quas expendere eum oportet. Ita ut cum intra paroeciam, seu dioecesim propriam, ad eum appellatur a sententia judicis inferioris, appellantis causa judicanda sit a synodo paroeciali, seu ab ipso summo pontifice sui cleri consilio septo; cum ex provincia causa ad provincialem synodum spectet, cum ex dioecesibus suburbicariis ad dioecesanam, cum ex tractu Occidentali ad Occidentalem, cum ex aliis Ecclesiae partibus ad oecumenicam et universalem, nisi ex libera appellantium optione ac libello aliud significetur. Ad hanc, [Col. 1210A] ni fallor, normam Sardicensis canonis sensus eruendus est, ac eadem ratione de Flaviani appellatione judicandum.» Lepida quidem, sed valde ingeniosa juris pontificii interpretatio, si stare posset. Sed quamvis varia a Quesnello adhibeantur fulcimenta pro ea sustentanda, attamen eam corruere faciunt primo ipsius canonis verba. Vetustissimi deinde interpretes, qui canonem explicarunt; denique vero papae Leonis aliorumque Romanorum pontificum agendi ratio, qui appellantium causis susceptis, vel immediate ipsi (ut aiunt) judicium peremptorium enuntiarunt; vel dumtaxat concilium generale cogendum decreverunt, quando publicam judiciorum solemnitatem necessariam esse crediderunt pro tollendis gravissimis dissidiis et schismatibus quae, ob diversas improborum hominum factiones, sanctissimarum Ecclesiarum statum nefarie cum catholicorum pernicie et scandalo vexabant, ad frangendam contumaciam eorum qui a fidei et disciplinae ecclesiasticae regulis aberrarunt, et ad reconciliandos poenitentes [Col. 1210B] reos qui perpetrata crimina ejurassent, facta deinde solemni catholicae fidei confessione, atque tandem ad exsequenda omnia et singula apostolicae sedis statuta quae pro temporum ratione et negotiorum qualitate necessaria videbantur. Quatuor igitur sunt distinguenda. Primum, protestatio depositi episcopi reclamantis et appellantis a sententia sive judicio provincialis synodi; alterum, tribunal apostolicae sedis, ad quod appellatur; tertium, judicium ipsius apostolicae sedis, vel Romani pontificis in paroeciali synodo, vel in consistorio prolatum de appellantis causa, et juribus, et de praecedenti provincialis synodi sententia; quartum denique spectat ad exsecutionem ipsius apostolicae sedis judicii, quae cum multoties haberi non possit, vel sine novae synodi patriarchalis aut generalis coactione, idcirco RR. PP. mittunt e suo latere legatos, ut singula quae ab ipsis sunt definita fideliter exsecutioni demandentur. Non ergo verum est judicium renovari et concilium [Col. 1210C] renovari pro uno et eodem accipi debere, ut Quesnellus comminiscitur. Nam facta appellatio judicii utique renovationem exigit, quod, velit nolit, adversarius fateri debet, minime vero aliam concilii convocationem. Siquidem expressis verbis in ultimo a nobis exscripto canone habemus: Si quis autem postulet suum negotium rursus audiri, et ad suam supplicationem Romanorum episcopum judicare visum fuerit ut a proprio latere mittat presbyteros, erit in potestate ipsius quodcumque recte habere probaverit. At quae libera potestas esset in Romanis pontificibus ad quodcumque probaverint, si ipsi jure non possent judicare, vel mittere de latere presbyteros, ut audiant negotium, propter quod appellans provocavit? Profecto si PP. 430 plenam Rom. pontificibus potestatem non adjudicarent, sed ad unum novum concilium dumtaxat pontificia jura restringere voluissent, aliam loquendi phrasim adhibere debebant, cum inter multa media apta pro nova rerum cognitione, libera facultas ipsis [Col. 1210D] data sit illud eligere quod aptius et convenientius a prudentissimo eorum judicio judicabitur. Id expresse innuunt postrema illius mox recensiti canonis verba.
Nimis interim Quesnellus sibi blandiendo laetitiam affectare intendit, quod Flaviani causam ad generalem synodum fuisse delatam vigore appellationis unice Sardicensibus canonibus innixae probare potuerit; et praeterea, variis adhibitis contortis interpretationibus, quas omnino fallaces esse in praecedenti Exercitatione ipsi perspicue probavimus, stylum censorium in Joannem David iterum convertit, huncque tamquam lusorem illusoremque exagitat, quod scripserit Flavianum ad unicum et solum Romanum pontificem appellasse. At quis hominis confidentiam [Col. 1211A] apprime non intelliget, qui nostras rationes, non cerebro excogitatas, sed ex sinceris monumentis haustas, conferre voluerit cum tot tantisque naeniis, cavillis falsisque conjecturis, interpretationibus, quas ad novum systema firmandum roborandumque nimio studio congerere atque lectoribus exhibere sategit?
1. Cum primum magnus Leo, ex Hilaro diacono, apostolicae sedis legato Romam revertente, notitiam habuit omnium rerum quae in Ephesino latrocinio [Col. 1211B] contigerunt: quamvis gravi animi sui moestitia et dolore urgeretur ob catholicae fidei dogma collapsum et universalem omnium Orientis Ecclesiarum subversionem, tamen non se abstinuit a judicio ferendo; sed, absque ulla haesitatione, intrepidus ea usus est vigilantia et oeconomiae regulis quae maxime supremum ipsius totius Ecclesiae pastorale munus decebant, atque sua auctoritate et beneficio tot tantisque malis Chrysaphii artibus, Eutychetis blasphemiis et Dioscori impietate exortis, statim occurrere voluit; ut protinus eisdem mederetur, eademque penitus abolerentur. Primo itaque [Col. 1211D] Vide quae diximus cap. 9 praecedenti narum Exercitationum. omnia praecedentia illius depraedatoriae synodi Acta, tamquam nulla atque irrita abolevit, ut non obscure Gelasius etiam papa indicavit ad Dardaniae episcopos scribendo. Itemque sanctae memoriae Flavianum pontificem (Graecorum intellige) congregatione damnatum, pari tenore, quoniam sola sedes apostolica non consensit, absolvit, potiusque qui illic receptus fuerat, Dioscorum, secundae [Col. 1211C] sedis praesulem damnavit, et impiam synodum non consentiendo submovit, ac pro veritate ut synodus Chalcedonensis fieret sola decrevit. Nec mihi ex Launoii sententia objiciatur Gelasium summum pontificem ad ecclesiasticos canones respexisse quorum auctoritate et privilegiis dumtaxat Leonem Magnum usum fuisse laudata verba indicare videntur. Nam 431 S. Gelasius ipse explicavit quemadmodum quibusve regulis apostolica sedes insistens, ea rejicere consuescat quae in synodis male gesta fuerunt, vel ea rata habeat et confirmet quae veritati et justitiae sunt consona. Addit enim: Ubi etiam consequenter ostenditur quia male gesta synodus, id est contra Scripturas, contra doctrinam Patrum, contra ecclesiasticas regulas, quam tota merito Ecclesia non recepit, et praecipue sedes apostolica non probavit, per bene gestam synodum, id est secundum Scripturas, secundum Patrum traditionem, secundum ecclesiasticas regulas, pro fide catholica et communione prolatam, quam cuncta recepit Ecclesia, quam maxime sedes apostolica comprobavit, [Col. 1211D] et debuerit, et potuerit immutari; bene vero gestam synodum juxta supradictum modum nova synodus nullatenus immutandam [Col. 1211D] Gelasii papae epistola ad Dardaniae episcopos 13 exstat tom. V. Conc. generalium, pag. mihi 326 et seqq. Accedit fides antiquorum editorum, et mss. [Col. 1212D] codd. . Gelasium ergo ibidem egisse de judiciis a sola apostolica sede absque ulla conciliorum congregatione factis, ex totius epistolae contextu est manifestum. Quorum quidem judiciorum memorias pontifex colligebat ex authenticis apostolicae sedis archiviis, vel mente retinebat tamquam ocularis testis omnium quae in Flaviani et Eutychianorum causa contigerant. Ipse enim ad pontificatum fuit assumptus anno 492, et S. Leo ex hac luce migraverat 461. Vix ergo dubitare possumus [Col. 1212A] apostolicam sedem, fidelem sacrarum Scripturarum, et doctrinae Patrum interpretem atque custodem, ad quarum normam sua judicia dirigit, potuisse in irritum mittere, omnem synodum quae hisce regulis non responderet; atque deinde sua decreta edita patefacere aliis episcopis, ne ratum habere auderent quod ab ipsa fuerat reprobatum. Hanc quidem agendi rationem secutum fuisse S. Leonem, constat ex mox describendis. Recurrente namque autumni tempore in quo Romae anniversaria synodus solemniter agebatur, episcopis caeterisque Ecclesiarum ministris qui huc convenerant male gestam depraedatoriam Ephesinam synodum indicavit, ne quisquam Dioscoro et Eutychianae factioni in posterum communicare auderet, sed omnes sancto Flaviano adhaererent. Miseratus praeterea super infelicem statum omnium Ecclesiarum Orientis, de generali cogendo concilio statuendum esse judicavit. Etenim cum totius causae summa ad ipsum omni divino et ecclesiastico jure esset devoluta, cum propter suorum legatorum reclamationem, [Col. 1212B] tum propter Flaviani aliorumque appellationes, idcirco aptiora remedia seligere debebat, quae collabentem fidem firmarent, lapsos episcopos erigerent, contumaces et obstinatos damnarent; et iis qui, minarum timore acti, captivas manus impiis subscriptionibus praebuerant, libertatem impertirent ad solemniter retractandum. Hac de causa igitur idem S. Leo, blande suaviterque cum Theodosio imperatore agens, variis epistolis huic insinuare curavit ut sublato quocumque obstaculo, juberet omnia in eum statum restitui in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur. Suis hisce insinuationibus pariter Occidentalium episcoporum preces adjunxit, subjiciendo: Omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes [Col. 1212D] Epist. 40 ad Theodosium. . Ad quas supplicationes nulla alia ratione adducebantur, nisi ut gravissimis malis quibus Ecclesiae Orientis angustiabantur facilius et expeditius [Col. 1212C] posset mederi.
2. Interim quoque ut solamen aliquod Flaviani necessitatibus praeberet, unam epistolam ad eumdem scripsit, ipsi maxime compatiendo ob gravissima mala quibus afflictabatur, et se dolere testatur eorum ruinas per quos veritas impugnabatur, et ipsa totius Ecclesiae fundamenta quatiebantur. Atque illum praeterea certiorem facit pro communi causa laborare, ut primitus ad ea quae universitati fidelium prosint pervenire mereamur [Col. 1212D] Epist. 42 ad Flavianum. . Haec autem epistola nobis indicat nondum S. pontifici Flaviani 432 mortem innotuisse. Quare erudite eminentissimus cardinalis Baronius, cui etiam Quesnellus suffragatur, annotavit variam fuisse de hujus sancti episcopi nece famam, ob diversas scriptorum sententias [Col. 1212D] Baronius, tom. VI, ad Christi annum 449, pag. 97. . Prosper enim, in Chronico, ait quod S. Flavianus inter manus eorum a quibus in exsilium ducebatur glorioso ad Christum fine transivit. Nicephorus asseverat triduo post decessisse. Apud comitem Marcellinum et in Graecorum Menologio legimus apud Epypam Lydiae relegatum, [Col. 1212D] ibique taedio, dolore et tormentis confectum exanimatumque. Quibus similia habet breviculus Eutychianistarum: Ducitur in exsilium Flavianus et apud Epypam, quae est Lydiae civitas, seu superveniente seu ingesta morte defunctus est. Libellus synodicus, cap. 85, calcibus occisum dicit. Caedis auctorem, Acta Chalcedonensis synodi Barsuman monachum arguunt. Evagrius, lib. II Historiae, cap. 2, ex Eusebii Dorylaei fide, Dioscoro ejus mortem tribuit, a quo calcibus impetitus, ab ecclesia extrusus et interfectus dicitur. Sane ejus impulsu (ait Quesnellus) pessime affectum nemo dubitat. Plurimi tandem in [Col. 1213A] concilio Chalcedonensi Dioscorum percussorem et homicidam Flaviani et alterum Cainum appellarunt. In hac porro tanta scriptorum varietate unum evidentissime constat, Flavianum videlicet, verberibus affectum maximisque aerumnis confectum spiritum emisisse. Et quamvis ejus mortis tempus certo definiri haud possit, tamen conjicere possumus non contigisse nisi anno sequenti 450, et in hieme probabiliter, ut ex successoris ordinatione facile evinci potest. Graeci ergo quotannis illius triumphum celebrant die 18 Februarii, qua translatio ejus Constantinopoli facta est sub Marciano. Hinc laudatus Baronius hocce praeconium in Graecorum Menologio descriptum refert: «Commemoratio S. Patris nostri archiepiscopi Constantinopolitani Flaviani, qui, ab impio Dioscoro et haereticis cum eo conspirantibus ejectus atque in exsilium missus, variis pressuris et aerumnis vexatus vita functus est. Quibus paria recinit Occidentalis Ecclesia eadem die. Unum denique minime praetermittendum censeo: nimirum, ipsum [Col. 1213B] cardinalem Baronium, ex tot mox laudatis sententiis eam veriorem judicasse qua affirmatur Flavianum perrexisse in exsilium: immo contusum verberibus per milites, catenis vinctum fuisse perductum, illicque victricem animam auctam corona martyrii, triumphali pompa decoram, ad Deum migrasse. Sed in maximo honore Romanam Ecclesiam Flaviani virtutes habuisse, hujusque gloriosa pro fidei catholicae defensione certamina, produnt picturae illae musivo expressae in nobilissimo S. Crucis oratorio, quod ad dexteram baptisterii Constantini Hilarus S. Leonis legatus, et deinde istius in pontificali Romana sede successor, construxit. Quod integrum oratorium, etsi solo aequatum sub Sixto ob bella ingruentia in Italia, tamen ipsius memoria (ait Baronius) saltem in chartis restituta fuit [Col. 1213D] Theodoretus faustis vocibus et egregiis praeconiis sancti Flaviani victorias celebravit in epistola ad eumdem scripta, quam integre retulit Baronius, tom. superius laudato. Consule etiam ejusdem Rom. Martyrologium, ad diem 18 Februarii. .
3. Constantinopolitana interim Ecclesia sancto suo privata pastore, moerore et tristitia afflictabatur. Et eo magis, cum in defuncti locum Anatolium vidit [Col. 1213C] subrogatum. Is namque cum jam pridem Dioscori Alexandrini apocrisarius fuisset, et imperatorum patrocinio tueretur, etiam in ecclesiasticis rebus administrandis, animum in Eutychetem hujusque factionem nimis propensum habere posse merito S. Leo arbitrabatur. Sed Anatolium post adeptam Constantinopolitanam sedem minime Dioscoro adhaesisse, pluribus argumentis demonstrari potest. Primo videlicet, quia certior factus Dioscorus omnia latrocinalis synodi Acta solemniter S. Leonem 433 cum Romano concilio abolita et irrita declarasse, ipse irarum impotens, Alexandriam reversus, habuit episcoporum conventum, in quo excommunicationis sententiam protulit in summum pontificem, idque scelus perpetravit, quod nullus perditorum hominum cogitasset. Ad quod gravissimum facinus dumtaxat decem episcopos lacrymantes et invitos potuit inducere. Qua occasione, pro ejus partibus minime Anatolium stetisse, certissimum est. Secundo Anatolius ipse, quasi praesentiens suam in Constantinopolitanum [Col. 1213D] episcopum electionem minus gratam et acceptam, quinimmo maximopere multis de causis suspectam summo pontifici Leoni esse futuram, qui gravioribus motivis ex Nicaenis canonibus desumptis adductus detrectasset eum tamquam legitime electum habere, et cum ipso communicare, suis et imperialibus litteris, forte labente mense Maio scriptis, se in apostolicae sedis communionem in posterum habendum humillime petiit. Anatolii enim epistolam temporum injuria aut deperditam esse, aut adhuc in secretioribus archiviis asservari probabile est. Illius [Col. 1214A] dumtaxat superest fragmentum, Graece et Latine in Quesnelli editione, quod (ait) ex Regio ms. cod. extractum, quodque lumen aliquod nobis exhibet pro historia quam describimus. Ex eo igitur intelligimus quod, vita functo Flaviano, Theodosius imperator curam suscepit ut Constantinopolitanus clerus inquireret qui eam Ecclesiam posset regere. Ac primo (ait) quidem demandavit religiosissimo ejusdem urbis clero ut ad gubernationem aptiores decernerent cum probatione, sibi electionem omnium praecipui reservans. Verumtamen imperatoris mandatum non facile pravos ambitus quorumdam motus potuit cohibere. Nam inter electores immoderata dissensione exorta, cunctisque hinc erga multos in varia studia scissis, iterum imperator jubet conquiri clericos in regia urbe, etiam ex aliis civitatibus, ob quaedam (ita ut fit) negotia degentes, quo inter illos praestantior absque ullo affectu in episcopalem dignitatem promoveretur. Quibus verbis indicatum est Anatolium se purgare voluisse ab ambitus nota, qua juste postulari poterat ob summam [Col. 1214B] cum Dioscoro antecedenter habitam conjunctionem. Tandem ait se omnium suffragiis fuisse in episcopum primatem electum, non propter justitiam (ait) meam, sed ut Christus Jesus in me ostenderet omnem patientiam suam, juxta Apostolum. Electionem autem ordinatio excepit. Nam episcoporum Constantinopoli versantium synodus ad me ordinandum (subjicit) sine mora procederent. Haec dumtaxat de Anatolii electione et ordinatione ex laudato epistolae fragmento indicata sunt. Quare maxime dolendum est quod caetera desiderentur, ex quibus intelligeremus Anatolium non tantum postulasse a S. Leone consuetam communionem, sed ut praesertim ratam haberet et confirmare dignaretur suam in Constantinopolitanum episcopum electionem, de qua re varia ipsi in antecedentibus annotavimus, loquentes de Eutychetis appellatione, atque iterum explicabimus de Anatolii epistola post Chalcedonense concilium ad eumdem S. Leonem scripta disserentes. Adhuc tamen magis [Col. 1214C] dolendum est quod Theodosii epistola in Anatolii gratiam ad eumdem summum pontificem scripta prorsus interciderit. Cujus sensa dumtaxat colligere aliqua ratione possumus ex ejusdem S. P. ad ipsum imperatorem rescripto. Ad quod animadvertens Baronius ait: Etsi infelix ab Eutychete atque Dioscoro deceptus, et in transversum actus, ratam habuit Flaviani damnationem, haud tamen eo impietatis profundo demersus est, ut auctoritatem R. Ecclesiae contemnendam prorsus existimarit: immo eamdem sedem omnium caput intelligens, non prius Anatolium a Dioscoro in locum Flaviani suffectum recipiendum putavit, quam ab ipsius R. P. probaretur assensu, deque his litteras daret ad S. Leonem, exploraturus ejus voluntatem, et auxilium imploraturus. Addit id exacte probari ex S. P. epistola, de qua mox dicturi sumus. Gravis tamen quaestio excitabitur, si hanc S. pontificis epistolam cum praecedentis Anatolii epistolae fragmento conferamus. 434 Nondum enim Anatolium fuisse sacra episcopali ordinatione [Col. 1214D] initiatum, non obscure indicare videntur S. pontificis verba, qui suum consensum ad ordinationem illius suspendit, et fidei professionem exigit; quemadmodum etiam legimus in primo capite synopsis hujus epistolae. Sed clarius id etiam eruimus ex ipsis Leoninis verbis: Sed ne (ait) in praejudicium catholicae defensionis viderer egisse, de ordinatione ejus qui Constantinopolitanae coepit Ecclesiae praesidere nihil interim in alterutram partem temere scribendum putavi, non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans [Col. 1214D] Nescio qua ductus ratione Quesnellus vocem illam temere e Leonino textu expunxerit. Illam non tantum exhibent aliorum editi, sed omnes Vat. codd. quibus et Grimaneum tantopere ab ipso Quesnello laudatum respondere ipsi ex ms. exemplari ad nos [Col. 1215D] transmisso cognovimus. Esse autem necessariam ad indicandam S. P. circumspectam agendi rationem, reliqua illius loci verba patefaciunt. . Quae sane verba etiam absque [Col. 1215A] violenta interpretatione explicari possent Anatolium nondum fuisse ordinatum, sed electum episcopum tantummodo fuisse; et tum Romani pontificis consensum exspectasse, ut sacrae ordinationis donum obtineret. Sed isthaec explicatio minime cohaeret Anatolii verbis, quibus fassus est episcoporum synodum Constantinopoli versantium sine mora ad eum ordinandum processisse. Quare, ad utriusque epistolae sensa concilianda, alterutrum esse affirmandum arbitror: nimirum, imperatorem ad S. Leonem scripsisse statim post Anatolii in episcopum electionem, et antequam ab episcopis ordinaretur; sibique fidenter fuisse blanditum, haudquaquam hujus ordinationem R. P. fore reprobaturum, et idcirco eodem spiritu quo motus fuerat ad procurandam Anatolii electionem paulo post egisse ut synodus eum ordinaret. Ex qua animadversione illud alterum necessario consequitur, videlicet fragmentum illud epistolae Anatolii extra suam sedem in Quesnelliana editione [Col. 1215B] esse collocatum, et propterea post Theodosii epistolam debuisse locum obtinere.
4. Quidquid vero de praesenti valde ambigua quaestione dici possit, haud ad nostrum arbitror pertinere institutum. Potissimum cum apostolicae sedis jura integre salva custodita manserint ex Leonis agendi oeconomia, qui suspensus haesit in assensu dando Anatolii ordinationi, quoadusque certa atque solemnia testimonia non obtinuisset, cum de novi episcopi probitate et fidei sinceritate, tum etiam de iis cum quibus communionem habebat. Reverenter igitur agens cum imperatore, simul pontificiae dignitatis majestatem auctoritatemque tenens et exercens, petit ut imperator ipse aegre non ferat ipsius animi suspensionem, dicendo: Quod aequanimiter ferat obsecro vestra clementia; ut cum talem se erga fidem catholicam qualem cupimus approbarit, de sinceritate ipsius copiosius et securius gaudeamus. Quare ad abjiciendam quamcumque sinistram suspicionem, occasionem totius difficultatis quaerit amovere, non [Col. 1215C] ardua exigendo, sed eum invitat ad id quod nullus catholicorum potest refutare. Videlicet, petit ut Anatolius in suam mentem revocet Graecorum et Latinorum PP. de incarnationis mysterio doctrinam, ex qua Nestoriana haeresis fuit jam condemnata; relegat simul quae a Cyrillo Alexandrino episcopo praedicata fuere in Nicaenae fidei expositione, quamque ab eo missam apostolicae sedis scrinia susceperunt. Ephesinae (ait) etiam synodi gesta recenseat, quibus contra Nestorii impietatem a sanctae memoriae Cyrillo inserta et allegata sunt de incarnatione Domini catholicorum testimonia sacerdotum [Col. 1215D] Leonis epistola 53 ad Theodosium, cap. 1, apud Quesnellum, pag. 272 prioris tom. . His addit ut non sperneret etiam recensere meam epistolam (intellige 24 ad Flavianum) quam pietati Patrum per omnia concordare reperiet. Cumque a se hoc quod eidem profuturum sit expeti desiderarique cognoverit, catholicorum sententiis toto corde consentiat; ita ut 435 sinceram communis fidei professionem absolutissima subscriptione coram omni clero et universa plebe declaret, apostolicae sedi et universis [Col. 1215D] sacerdotibus atque Ecclesiis publicandam.
5. Quia vero haec omnia subdole dumtaxat atque apparenter ab Anatolio, cujus fides merito apostolicae sedi suspecta erat, potuissent praestari, quin Rom. pontifex ob locorum summam distantiam gestorum veritatem certo cognosceret, omnem curam adhibuit ne falleretur, suggerendo imperatori, videlicet, cum Anatolio agere ut quamprimum (ait) ad nos Constantinopolitani episcopi, qualia debent probati et catholici sacerdotis, scripta perveniant, aperte scilicet atque lucide protestantia quod si quis de incarnatione Verbi Dei aliud aliquid credat, aut asserat, quam catholicorum omnium et mea professio protestatur, hunc a sua [Col. 1216A] communione secernat, ut ei fraternam in Christo charitatem merito possimus impendere [Col. 1216D] Leonis epistola 53 ad Theodosium, cap. 1, apud Quesnellum, pag. 272 prioris tomi. . Haec S. Leo ab Anatolio exigit, quibus plane illud addidit, ut in Dioscorum, Eutychetem et omnes ejus sectarios pronuntiaret anathema [Col. 1216D] Baronius, tom. VI, pag. 115. . Quae quidem Anatolii Constantinopolitani antistitis fides ita exploranda erat, ut omnis ambigua aut contraria suspicio a pontificio animo removeretur. Idcirco, nulla mora interposita, quatuor probatae vitae e latere legatos Constantinopolim mittere decrevit, qui ejusdem professionem exciperent, pontificiis instructionibus omnino consonam, ut exinde dignosceretur num novus episcopus apostolicae sedis communione dignus esset habendus. De hac quippe solemni legatione eumdem Theodosium imperatorem in eadem epistola hisce verbis admonuit: Ut autem salubribus curis velocior pleniorque, auxiliante Domino, per vestrae clementiae fidem praestetur effectus, ad pietatem vestram fratres et coepiscopos meos Abundium, et Asterium, sed et Basilium, et [Col. 1216B] Senatorem presbyteros, quorum mihi devotio est probata, direxi, per quod quae nostrae forma sit fidei, manifestatis instructionibus quas misimus, possitis dignanter agnoscere. Ut si Constantinopolitanus antistes in eamdem confessionem toto corde consentit, securi (ut dignum est) de Ecclesiae pace laetemur, neque aliquid residere videatur ambiguum, ut de superfluis forsitan suspicionibus laboremus. Non ergo quamcumque fidei professionem ab Anatolio exigebat, sed eam quae adamussim responderet legatorum instructionibus, et formulae a se ipso conscriptae, et novo episcopo propositae; qui deinde etiam sub jurejurando se obstringere debebat solemniter coram universo clero et Constantinopolitana plebe ad eam perpetuo servandam et profitendam. Qualia ergo fuerint summi pontificis jura in Orientalium Ecclesiis, non est opus hic recenseamus, cum ex ejusmodi agendi ratione summam et maximam auctoritatem indicante plenissime omnibus innotescant.
6. Horum tamen legatorum missionem ad alium [Col. 1216C] etiam scopum Leonem direxisse, sequentia illius epistolae patefaciunt: Sin vero aliqui a puritate nostrae fidei atque a Patrum auctoritate dissentiunt, concilium universale intra Italiam, sicut synodus quae ob hanc causam Romae convenerat mecum petit, clementia vestra concedat, ut in unum convenientibus omnibus his qui aut ignorantia aut timore prolapsi sunt, correctionis remediis consulatur. Qui sane ad hocce dictum animadvertere non recuset, apprime intelliget nulla alia de causa Leonem ad praescribendam generalem synodum adductum fuisse, nisi ut, convenientibus in unum omnibus prolapsis, correctionis remedia sacerdotali auctoritate iisdem praeberentur. Non ergo synodum generalem fieri Flaviani appellatio postulabat; non ipsius a rebus ecclesiasticis expulsio, ut ait Galla Placidia [Col. 1216D] Gallae Placidiae epistola ad Pulcheriam Augustam exstat tom. IV Concil. generalium Labbei. . Nec enim ab hisce causis Romani pontificis animus ad eam postulandam 436 moveri potuisset, cum Flavianus eo temporis intervallo hominem jam exuisset, et in Constantinopolitanum thronum [Col. 1216D] novus episcopus esset suffectus. Quare nova argumenta colligimus ad roborandas praecedentes Exercitationes, superioribus in capitibus conscriptas. Praecedenti epistolae, aliam non absimilem idem summus pontifex scripsit ad Pulcheriam Augustam, in cujus synopsi totius textus summa legitur. Ejusmodi enim est: Anatolii professionem fidei se exspectare; legatos a se missos in Orientem; per concilium generale removenda esse scandala. Haec ergo epistola, si cum praecedenti scripta ad Theodosium conferatur, ambas verbis dumtaxat inter se differre notum erit; et in fine ipsius Augustae clementiam pulsat, ut, ipsa annitente, jubeatur universale concilium sacerdotum [Col. 1217A] intra Italiam haberi, quo, remota arte fallendi, tandem pateat quid altiore tractatu aut coerceri debeat aut sanari [Col. 1217D] Vide quae scripsimus cap. 6, 8, 9 et 10, occasione Eutychetis et Flaviani appellationum. .
7. Diligentius interim inquirendum esse arbitramur cur. S. Leo summus pontifex suspensus haeserit in assensu praebendo Anatolio jam ad episcopatum Constantinopolitanum assumpto, distuleritque ad eum scribere non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Hanc pontificii animi suspensionem ex multis causis originem habuisse superius indicavimus. Duas tamen inter caeteras idem S. Leo expresse patefecit in alia epistola ad archimandritas monasteriorum Constantinopolitanorum scripta, quae apud Quesnellum 53 est. Alias vero 34. In hac quippe epistola se laborare sollicitudine asseverat, quae eum metuere compellit ne improbitas Eutychiana, quae in suis fuerat amputanda principiis, processu temporis fieret pertinacior et latior. Animi timor augebatur ex Constantinopolitani novi episcopi et eorum qui illum consecraverant agendi ratione: Qui [Col. 1217B] praeter id, ait, quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil nobis de compressis vel abdicatis erroribus indicarunt, quasi in illa Ecclesia nullum scandalum, nulla exstitisset offensio, aut non hinc praecipue fuerit ordinati meritum demonstrandum, si aliena a se quae catholicorum sensibus sunt adversa docuisset. Admonitus ergo dumtaxat fuerat S. Leo de Anatolii ordinatione, quin imperator, vel episcopi qui ad Anatolium ordinandum convenerant, apostolicae sedi sinceram fecissent relationem de Constantinopolitanae Ecclesiae statu, et sincerum dedissent testimonium de fide, meritis qualitatibusque novi antistitis electi, qui non solum cum Romano pontifice communicare intendebat, sed ulterius petebat ut ipsius electio et ordinatio in episcopum tamquam canonica haberetur. Quare ne, quod, ait S. P., inter longinquas regiones accidere solet, in nimias dilationes tenderet veritatis examen, atque nequidquam temere ageret, neve aliquod ratum haberet quod fidei causae et Romanae sedis juribus [Col. 1217C] obesset, solemnem illam legationem decrevit, probatissimis illis quatuor viris data sufficienti paternarum auctoritatum instructione. Quos (subjicit) in omnibus, fratres charissimi, diligentia ac sollicitudine vestra cupimus adjuvari. Confisus tandem in fide, doctrina laudatorum archimandritarum, quos noverat maxime diligere veritatem, eos ad labores pro fidei causa impendendos hisce honorabilibus verbis hortatur, catholicae fidei sacramentum et Romanae sedis auctoritatem commendando: Et ideo vos, qui justificamini per fidem quia catholicam diligitis veritatem, et de singulari sacramento salutis humanae per Spiritum sanctum estis edocti, collaborate nobiscum, et quanta potestis devotione satagite, ut, falsitate destructa, et fidei soliditate defensa, secura per totum mundum Dei pace potiamur.
8. Leoni tamen vehementer fidei catholicae firmitatem et Orientalium Ecclesiarum tranquillitatem optanti nondum omnes praecautiones, 437 et necessaria media adhibuisse videbatur, si praeter [Col. 1217D] epistolas ad Theodosium, Pulcheriam et archimandritas Constantinopolitanos scriptas, adhuc usque ad felicem hujus causae exitum non laborasset. Quare, Constantinopolim versus sollicite itinerantibus jam quatuor legatis a se missis, ipse S. pontifex alias et alias epistolas scripsit. Alteram nimirum ad Martinum presbyterum, et reliquas ejusdem collegas, ut ex ipsius contextu ad marginem Quesnellus ipse merito annotavit, quos laudat propter mala ab ipsis in veritatis [Col. 1218A] defensionem perpessa, cujus veritatis unitatem locorum spatia non scindunt. Atque tandem protestatur suos legatos misisse ad roborandam fortitudinem sanctarum mentium, quorum pio operi ut curam atque consilium adjungant hortatur [Col. 1217D] Epistola haec, apud Quesnellum 55, alias 36, scripta fuit idibus Septembris anno 450, quando jam Abundius Comensis et Asterius episcopi cum aliis duobus pontificiis legatis ad Constantinopolim iter direxerant. In Grimaneo cod. ejusmodi epistola variis falsis [Col. 1218D] lectionibus referta est, ut convenientius alibi videbimus. . Aliam pariter non multo post scripsit ad duos presbyteros Faustum et Martinum. An vero Martinus, cui nova haec epistola inscribitur, idem sit cum Martino cui praecedens data est, non judicabo [Col. 1218D] Minime praetermittendum censeo aliqua manuss. exemplaria et edit. pro Martino Martianum exhibere. . Valde probabile tamen est unum et eumdem fuisse hujus nominis presbyterum. Hos ergo presbyteros summus pontifex suorum laborum quos pro cura universalis Ecclesiae impendebat consortes habere volebat. Et sibi persuadens jam a legatis tum Constantinopolim commorantibus plenissimam omnium agendarum rerum instructionem habuisse: Adhuc nunc (ait) per filium nostrum Maximinum comitem continuatim vos colloquiis cohortamur, ut quia propitio Domino multum catholicorum est aucta libertas, sumatis constantiam spiritualem contra Antichristi praecursores. Hisce verbis postremis impetere [Col. 1218B] et exagitare voluisse Nestorium et Eutychetem, ipse S. P. immediate post in subsequenti capite explicavit. Quemadmodum ergo aucta esset catholicorum libertas, ex qua laudatos presbyteros sumere oportebat constantiam spiritualem contra Antichristi praecursores, S. Leo non indicavit. Propterea ex aliis monumentis id exquirere nobis opus fuit, ut lectoribus id patefaceremus, quod Quesnellus annotare prorsus praetermisit. Duplici ergo titulo catholicorum libertatem auctam fuisse intelligimus. Primus fuit quod, perdurante in Oriente gravissimo schismate quo Aegyptii, Thraces, Palaestini episcopi Dioscorum sequebantur, Orientales, Pontici, Asiani, partes Flaviani et catholicorum tenebant, ut ait Liberatus diaconus in Breviario, c. 12, nec schisma illud post Flaviani necem imperator vidisset abolitum, nisi secum ad mala quae Orientalium Ecclesiis obvenerant serio recogitare coepisset. Qui cum jam pridem optimis institutionibus a Pulcheria imbutus fuisset, deinde, [Col. 1218C] moribus, in Ecclesiae perniciem, depravatus a Chrysaphio eunucho et Eudocia conjuge, occasionem dederat tot tantisque malis in Oriente gliscentibus, ob favorem atque praesidium haereticis, schismaticis atque praedonibus usque ad illud tempus praestitum. Verumtamen divino illustratus lumine, se spadonis astutia et Eudociae conjugis artibus deceptum comperit. De admissi ergo sceleris expiatione in posterum novis sanctissimae Pulcheriae insinuationibus facienda deliberavit. Quare cum S. Flaviani necem reparare non posset, in Chrysaphium omnem suum effudit furorem. Itaque primum illum dignitate, mox etiam substantia omni exspoliatum in insulam quamdam relegavit, ut Nicephorus tradit, qui eumdem inter navigandum haustum fluctibus narrat. Sed de eo quoque verba faciens Cedrenus, a Jordane interfectum fuisse asseverat; cui Marcellinus comes suffragari ex parte videtur, qui ait: Pulcheria autem injustissimum istum eunuchum Chrysaphium Jordani tradidit Joannis filio quem ille dolo necaverat, atque [Col. 1218D] Jordanes vicem rependit [Col. 1218D] Nicephorus, lib. XIV, c. 49; Cedrenus, pag. 334; Baronius, tom. VI, pag. mihi 117. . Alia quoque poenitentiae 438 argumenta idem Theodosius jam exhibuerat, Eudociam conjugem tamquam alteram omnium Orientis malorum originem acri objurgatione exagitavit, et ad poenitentiam agendam Hierosolymam misit, atque alia multa praestitit, quae a Nicephoro describuntur, quamvis revera [Col. 1218D] Baronius, tom. VI, pag. mihi 117. Baronius merito lectores admoneat Nicephorum allucinationem esse passum, cum scripsit Theodosium jussisse ut Flaviani sacrum corpus [Col. 1219A] in Constantinopolitanam urbem solemni pompa transferretur. Hanc enim translationem decreto Marciani contigisse, exploratum est.
9. Ut autem res contigerint, in praesens inquirere opus non est. Quare cum non aliud interim nobis occurrat quod ad Leonis pontificiam agendi rationem pertineat, idcirco ab hac Exercitatione manum removemus. Unica dumtaxat superest brevissima epistola ad Faustum presbyterum scripta, in qua S. Leo istius fidem laudat, et ad sollicitudinem hortatur. Sed an haec praecedentibus socianda sit, nec ipsius textu, in quo nulla mentio facta est de rebus Constantinopoli per legatos agendis, indicatum est; neque ex consulari nota, quae desideratur, colligi potest. De Constantinopolitana ergo synodo, in qua solemnis ab Anatolio fidei professio emissa fuit, ac de reliquis a sancto Leone Magno gestis ante Chalcedonense concilium, verba facere nos in hoc sequenti capite reservamus.
1. Catholicorum libertas Theodosii imperatoris poenitentia aucta, majora adhuc incrementa obtinuit, cum, mortuo Chrysaphio, et Eudocia ab imperiali aula procul amandata, sanctissima Pulcheria, quam imperator prae caeteris sororibus adamaverat et Augustam appellaverat, sensim potuit in fratris animum eas sincerae pietatis institutiones excitare, quibus eum imbiberat a pueritia, quando videlicet piissima [Col. 1219C] soror fratris natu major eum fere ab infantia usque ad vigesimum saltem suae aetatis annum educaverat. Itaque Theodosius majora adhuc poenitentiae signa daturus insignem Dei genitrici aedem sacram construxit, et cum ejus obitus appropinquaret, Ephesum venit sanctum Joannem evangelistam veneraturus, templumque ingressus, orationi sese dedit, in qua etiam quis ei in imperio Romano successurus esset edoceri se a Deo petiit. Quod ubi per visionem Deus ei ostendit, Constantinopolim rediit. Paulo post ipsius mors subsecuta est. Nam exercitum adversus Attilam ducens, Urbe egressus est, inter equitandum equo delapsus, spinae vertebram luxavit. Quapropter lectica in palatium relatus est, et ubi moriturum se sensit, secreto vocata ad se sorore Pulcheria, de Marciano tribunitio successore in imperio habendo locutus est, Deo gratum placitumque esse dicens, ut ille post se ditionem 439 Romanam ministraret. Haec fere in terminis ex Nicephoro [Col. 1219D] Socrates, l. VII, c. 22; Sozom., IX, cap. 1; Nicephorus, l. XIV, 17. descripsit Baronius, qui animadvertit Theodosianae mortis causam, aliter describi [Col. 1219D] a Theodoro in Collectaneis; qui ait: «Theodosius junior ad venationem egressus, et in fluvium Album abreptus sequenti nocte mortuus est, et in sepulcro Arcadii patris ipsius sepultus est. Et Eudocia imperatrix Hierosolymam profecta non est amplius reversa.» Inter caetera quae ad nostrarum Exercitationum scopum spectant, minime hujus mortis tempus attendendum esse arbitramur, ut inde intelligamus an Constantinopolitana synodus S. Leonis jussu in Anatolii causa celebrata contigerit adhuc superstite Theodosio, vel cum imperii habenas Marcianus acceperat. Baronius Theodosium obiisse [Col. 1220A] quarto kal. Augusti anni 450, suae aetatis unde quinquagesimo, asseverat. Et paulo post, sanctae Pulcheriae voluntate, ex senatus-consulto delatum est imperium Marciano. Cujus sanctae feminae consilium maxime scriptores laudarunt, quod conjugii titulo virum evehere voluerit in imperium aetate maturum, consilio gravem, continentia probatum, atque militari virtute undique spectatum; ut nimirum hac electione, et industria, facilius imperii et religionis rebus prospiceretur. Et quidem Marcianus vix imperiali purpura indutus, omnia erga religionem argumenta pietatis exhibuit. Legem imprimis tulit contra Eutychianos, qua eos iisdem poenis esse puniendos decrevit quae superioribus legibus adversus haereticos constitutae sunt. «Jubemus (ait) teneri, et extra ipsum solum Romani imperii repelli, sicut de Manichaeis praecedentium legum statuta sanxerunt. Dat. kal. August., Valent. VII et Avieno conss.» Deinde ad Romanum pontificem oculos convertens, hujus nutu omnia facere animo statuens ad sanctum Leonem [Col. 1220B] litteras dedit, de sua in imperatorem electione illum admonet, atque tandem pro omni impio errore abolendo et Christianis rebus summa pace componendis, ipso Leone auctore, synodi celebrandae annuere quam libentissime protestatus est. Ait enim: Ut omni errore sublato per celebrandam synodum, te auctore, maxima pax circa omnes episcopos fidei catholicae fiat, ab omni scelere pura et intemerata consistens [Col. 1219D] Haec Marciani epistola Graece et Latine exstat tom. IV Concil. Labbei, eamque in suam etiam transtulit editionem Paschasius Quesnellus tom. l, p. 176. . Hanc epistolam scriptam fuisse hoc anno 450, ex nota consulari innotescit. At Leoni redditam non fuisse nisi anno sequenti, in quo Adelphius consulatum agebat, certissimum est.
2. Hoc temporis intervallo Abundius et Asterius aliique duo legati Constantinopolim in Anatolii causa missi illuc pervenerunt, litterasque pontificias ad Theodosium jam vita functum directas, Marciano successori porrexerunt. Quibus acceptis, et perhonorifice cum legatis agens, omnibus S. Leonis petitionibus fieri satis praecipit, et incunctanter provincialis [Col. 1220C] synodus Constantinopoli cogitur, in quo et de Anatolii fide, et de recipiendis lapsis ad poenitentiam venire volentibus pertractatur. Temporis injuria istius synodi Acta deperdita esse cum multis aliis monumentis ad ejusmodi causam spectantibus, graviter dolendum est. Nihilominus tamen ex quodam eorumdem fragmento [Col. 1220D] Baronius, tom. VI, pag. mihi 119 et seq. , et ex epistolis Marciani imperatoris, Pulcheriae Augustae, et ejusdem Constantinopolitani episcopi Anatolii, quasi integram gestarum rerum seriem eminentissimus Baronius descripsit, circa nonnulla alia deinde, quae in illa Constantinopolitana synodo tractata fuere haerens suspensus, quae tandem ex Chalcedonensis concilii actionibus probabiliter colligi posse arbitratur. Non itaque in his expendendis diutius immorari nobis opus erit. Sed dumtaxat paucis indicabimus quidquid factum fuerit [Col. 1220D] Fragmentum illud Actorum laudatae synodi exstat tom. IV Conciliorum, cum notis Severini Binii, pag. mihi 751. . Marcianus ergo, legatorum postulationibus 440 auditis, sua pragmatica sanctione jussit ut quotquot ex episcopis qui, pro catholica fide decertantes, Flaviani partibus in latrocinio Ephesino [Col. 1220D] adhaeserunt ab exsilio revocarentur, statim libere ad proprias sedes remearent. Deinde, Romani pontificis jussionibus maxime obtemperare cupiens, legatis liberam fecit facultatem convocandi ex vicinis locis episcopos etiam lapsos, ut in catholicae Ecclesiae communionem, servatis pontificiis instructionibus admitterent. Quare, convocata illa Constantinopolitana synodo: Anatolius episcopus Constantinopolitanus novae Romae, accepta S. Leonis papae epistola [Col. 1220D] Epist. olim 10, in Quesnelli edit. 24. de confirmatione catholicae fidei contra vesaniam haereticorum, eam recitavit ante omnium conspectum, quam pariter eidem praesentaverat coram omnibus [Col. 1221A] beatus Abundius. Anatolius ergo episcopus plena devotione huic S. Leonis epistolae continenti catholicae fidei veritatem, concordantibus etiam testimoniis PP. ab eadem apostolica sede decretorum, subscripsit, anathema dicens Eutycheti et Nestorio, et ipsorum dogmati cum sectatoribus eorum. Idipsum fecere omnes qui aderant episcopi, presbyteri, archimandritae, atque diaconi. Maxima quidem laetitia efferebantur corda non tantum Augustorum principum, sed etiam sancti Abundii, Asterii episcoporum, Basilii et Senatoris presbyterorum. Hi namque dixerunt: Omnipotenti Deo gratias, quoniam reverendorum episcoporum, presbyterorum, archimandritarum, et totius cleri professiones cognovimus fidem rectam et a Patribus traditam profiteri. Sic eorumdem subscriptio gestis praesentibus inserta declarat. Addunt praeterea ipsi legati se missos Roma a Leone ad insinuandam cunctis fidem catholicam. Idcirco et ipsi anathema dicere Eutycheti, vel omni qui ejus perfidiam sequuntur, et dicunt in Christo Domino ante incarnationem duas fuisse naturas, [Col. 1221B] et post incarnationem unam tantum naturam. Absentibus mandatum est ut per eos legatos idem exsequantur. Legati deinde apostolicae sedis ad singulos metropolitanos Orientis miserum celebrem S. Leonis epistolam ad Flavianum datam, eo fine, ut omnes eidem subscriberent; quemadmodum colligitur ex Act. 4 Chalcedonensis concilii. Tandem in hac synodo statutum fuit ut episcopi in latrocinio Ephesino lapsi redire volentes ad Ecclesiae communionem, iisdem suae dumtaxat, non totius Ecclesiae, communio concederetur, et cautum fuit ne Dioscori Alexandrini, Juvenalis Hierosolymitani, et Eustathii Berytensis nomina ad altare recitarentur, eo quod tamquam impoenitentes et schismaticorum antesignani habiti sunt. Hic autem animadvertendum esse censuimus in errorem lapsum esse Harduinum, qui in notis ad hoc concilium male suspicatus est tunc anathema dictum fuisse Photio Tyrio, cum scripserit: Eadem haec fortasse synodus episcoporum in qua ab Anatolio [Col. 1221C] C. P. Photius Tyri episcopus excommunicatus est, uti refertur in concilio Chalcedonensi actione 4. At quis umquam credere potest causam tantopere Nicaenis canonibus repugnantem, Photii religioni atque innocentiae injuriosam, pertractari potuisse in synodo coacta a sanctissimis viris, Rom. pontificis legatis, contra apostolicae sedis mandata? Igitur Photii Tyri excommunicatio, hujusque metropolitici juris violatio ab Eustathio Berytensi intentata, et pragmatico Theodosii typo roborata, non ad hanc, sed ad aliam praecedentis anni synodum, in qua Anatolius ad C. P. thronum evectus est, omnino referri debet. Nos enim hac de re integram conscripsimus dissertationem sub auspiciis SS. domini nostri Benedicti XIV, quam in conciliorum Academia recitavimus, hancque publici juris faciemus in altero sequenti libro de Chalcedonensis concilii actionibus disserentes [Col. 1221D] Paschasio Quesnello aliter ratiocinanti tom. II, dissertat. 1, de Vita et Rebus gestis S. Leonis M., pag. 154, haud assentiri possum, qui contendit, non Abundii aliorumque R. P. legatorum auctoritate in Anatolii causa concilium fuisse coactum, sed ab ipso Anatolio consessum episcoporum in Urbe existentium convocatum. Injuria carpit Baronium, quod jus illud Romanis legatis adjudicaverit. Apage, inquam, a me hanc erroneam opinionem, pontificiis juribus injuriosam, et rerum veritati repugnantem! Quid enim? Anatolius cujus electio et ordinatio facta ab haeretico et schismatico Dioscoro, qui Antiocheni patriarchatus auctoritatem sibi usurpaverat, cum sub judice esset, et, ipsis legitimis judicibus delegatis praesentibus, conventum, consessum, seu synodum convocasset? Quis id sine contentionum studio affirmare [Col. 1222D] poterit, potissimum cum momenta quae Quesnellus in medium ex act. 4 Chalced. adducit non ad hanc Abundii, sed ad praecedentem synodum anni 449 referenda sint, ut ipsi in dissertatione nostra ad illam Photii Tyri actionem, quam superius indicavimus, evidentissime demonstrabimus. At etiam nostri adversarii erroneum judicium refellitur ex Theodoreti epistola ad Abundium Comensem. Is non Anatolii auctoritati concilium et hujus gesta adjudicavit, sed legatorum pontificiorum supremae potestati, ut ex sequentibus innotescit. .
441 3. Constantinopolitanae itaque Ecclesiae rebus in pace compositis, Marcianus imperator interea serio omnia Orientalium mala tollere et schismata abolere [Col. 1221D] decrevit. Et primo jussit ut S. Flaviani corpus solemni [Col. 1222A] apparatu et pompa in Constantinopolim deferretur, illudque sepeliri in basilica Apostolorum, in qua suorum episcoporum praedecessorum exuviae reconditae erant. Deinde ad summum pontificem Leonem novas litteras scripsit, in quibus, de Anatolii fide testimonio facto, reverenter eum Orientem adire invitat, et synodum celebrare, ut suis et augustae conjugis desideriis satisfaceret, et sacrae religioni quae sunt utilia decerneret. Si vero (subjicit) hoc onerosum est, ut ad has partes advenias, hoc ipsum nobis propriis litteris sanctitas tua manifestet, quatenus in omnem Orientem, et in ipsam Thraciam, et Illyricum, sacrae nostrae litterae dirigantur, ubi nobis placuerit omnes sanctissimi episcopi debeant convenire, et quae Christianorum religioni atque catholicae fidei prosint, sicut sanctitas tua secundum ecclesiasticas regulas definiverit sua dispositione declarent. Hactenus Marcianus in altera epistola scripta ad S. Leonem [Col. 1222D] Consule hac de re S. Leonis epist. ad Anatolium, olim 40, apud Quesn. 60, cap. 3. cui non absimilis est quam pariter ipsius conjux Pulcheria eadem scripsit occasione, quas ad Rom. pontificem delatas fuisse [Col. 1222B] rationabiliter arbitramur ab Anatolii clericis Romam missis cum fidei professione, ut suo loco dicemus.
4. Interim multo gaudio Theodoretus exsultavit, quod Marciani pragmatico, et pontificiorum legatorum studio, ipse et alii qui contra Eutychetem decertaverant ab exsilio revocarentur, ut possent episcopatum et Ecclesias proprias recipere. Quare litteras dare non distulit Abundio Romani pontificis legato. Quibus primo testatur in Romana Occidentis Ecclesia veram et apostolicam fidem pia mente conservari, atque ob id gratias Deo Omnipotenti egisse fassus est, potissimum quod religio, quae in Oriente periclitabatur, renovata est per sanctitatem vestram, et venit in lucem. Hanc Romanam fidem Noeticae arcae comparat, quatenus Ecclesia Occidentalis reservata a diluvio Eutychianae haeresis, ut ex iis etiam Orientales sacrosanctae Ecclesiae veram custodiant religionem, quam vastare jam et devorare penitus sacrilega et nova haeresis tentabat. Addit plenam fidei veritatem didicisse [Col. 1222C] ex litteris sanctissimi ac religiosissimi archiepiscopi domini Leonis, quem appellat magnum advocatum et propugnatorem veritatis. Quibus epistolis assensum praebuisse affirmat, et iisdem subscripsisse una cum Iba Edesseno, et Aquilino Bibli episcopis, contra quos imperatorum potestatem inventores novae haeresis armarunt. Tandem sequentibus verbis suam claudit epistolam [Col. 1222D] Epistola haec exstat apud Baronium, tom. VI, pag. 125, et in collectione Operum Theodoreti facta a doctissimo viro Garnerio societatis Jesu. : Superest ut vos cum sanctissimis viris auxilium sacrosanctae Ecclesiae feratis, auferatisque impia bella quae impendebant. Prohibite itaque sacrilegam sectam, quae contra pietatem 442 commota est, et pristinam Ecclesiis reddite pacem, ut fructus apostolicorum laborum accipiatis a Domino, qui eosdem fructus redditurum se repromisit. Alia quamplurima ipsius Theodoreti erga apostolicam sedem subjectionis et reverentiae argumenta hic subjicere possemus, quae illius aevi Orientalium episcoporum doctrinam circa ecclesiasticarum rerum moderationem evidentissime patefaciunt; quaeque innuunt nonnisi haereticos atque schismaticos ausos fuisse Romanis pontificibus ea [Col. 1222D] suprema jura denegare, quae spectant vel ad fidei [Col. 1223A] causas judicandas, vel ad appellationes ex omni mundi parte excipiendas, vel ad synodos generales cogendas, horumque judicia aut confirmanda, aut retractanda, vel abolenda. Verumtamen ne a S. Leonis gestis recensendis abscedere videar, illa in praesens praetermittam. Cum multa dicenda deinde occurrant in alia Exercitatione de ipsius episcopi Cyri ad apostolicam sedem appellatione, quam Quesnellus oppugnare et evertere nisus est.
[Col. 1223B] 1. Saepe ac multum hoc mecum cogitavi, moerorisne an laetitiae plus Leonis Magni animo attulerint Orientalis Ecclesiae res, primum ob Eutychianam haeresim hujusque fautores tantopere perturbatae, et pene ad exitium perductae; et deinde plena tranquillitate cum catholicae fidei triumpho et gloria, pontificio labore atque studio, feliciter compositae, ut virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi nullo prorsus errore vitiari iniquorum fraudibus videretur. Quaestionem tamen definire ausus non sum [Col. 1223D] Leonis epist. olim 38, apud Quesnellum est 53. Exstat tom. I Operum S. Leonis, pag. 276, et tom. IV Concil. . Idcirco ne meus labor in incertis inquisitionibus versetur, dumtaxat nunc affirmabo multa laetitia Leonis animum affectum fuisse, cum intellexit praeteritos suos labores et luctus jam ecclesiasticae libertati et divinarum rerum administrationi multum profuisse. Istius pontificiae laetitiae argumenta nobis suppeditant inter caeteras epistolae illae quas S. P. scripsit ad Marcianum, ad Pulcheriam, et ad Anatolium C. [Col. 1223C] P., jam accepta plenissima Constantinopolitani concilii relatione, quam Romam Abundius aliique legati miserunt. Propterea, consideratis maximis beneficiis divina largitate Ecclesiae catholicae collatis, primo sine ulla prolatione litteras dat Marciano ad significandam sui animi voluptatem pro fidei integritate securius ab inimicorum insidiis imperiali protectione defensa; atque fatetur multas gratias eidem referre, quas non verbis, sed ex beneficiis quae Ecclesiae contulerat potuisset intelligere. Addit prolixiores tum non potuisse epistolas scribere, cum ex Urbe clerici quos Anatolius cum suae fidei professione miserat essent discessuri. Pleniora autem (addit) de omnibus quae ad curam meam pro statu Ecclesiarum et concordia Domini pertinent sacerdotum per legatos nostros scripta direximus. Novos autem Constantinopolim misisse legatos, postremis iis verbis patefactum est. 443 Verumtamen novae hujus delegationis causa cum in hac epistola indicata non sit, ex aliis subsequentibus necesse est eam exquiramus. Primo enim arbitrabar [Col. 1223D] (cum scripta ibi indicata desiderentur) solemnem decrevisse legationem ad Marcianum, huic gratulaturus pro Romano adepto imperio, pro sibi et Ecclesiae rebus majori patrocinio vindicando. At legatos de quibus ibi mentionem facit ad alium scopum fuisse directos, Leonis scripta ad imperatorem, et epistolae eadem die ad Pulcheriam, ad Anatolium et ad Julianum episcopum Coensem scriptae non obscure declarant. Atque imprimis S. Leo eadem die ad Pulcheriam scribens, hujus pietatem laudat, qua, divinae misericordiae suffulta praesidio, labores sustinuit, ut duae haereses, Nestoriana videlicet et Eutychiana, nec laterent, nec sensim catholicorum corda labefactarent. Id indicare voluisse iis vocibus: [Col. 1224A] Et qui sibi singulas partes geminae impietatis elegerant, una catholicae fidei veritate procumberent certissimum est. Potissimum cum recensitis in antecedenti contextu Pulcheriae studiis ad frangendam Nestorianorum pertinaciam, immediate subjecit ipsi debitam esse alteram triumphi coronam et palmam de perempto Eutychetis errore. Quare eidem et imperatori, in subsequenti epistolae capite. Ecclesiae nomine gratulari pergit, pro fidei operibus et adjumentis quae apostolicae sedis legatis praestiterat. Quibus videlicet sacerdotes catholicos quondam de Ecclesiis suis injusta Dioscori sententia ejectos reduxistis, sive quod reliquias sanctae memoriae Flaviani . . . . . ad ecclesiam cui bene praefuit fecistis cum debito honore revocari. Alia quoque subdidit, quae vel ad episcopos lapsos, si fidei, propria male facta retractantes, subscriberent, in communionem recipiendos pertinebant; vel Dorylaei Ecclesiam respiciebant, cujus legitimus pastor Eusebius Romae pontificiae communionis consors tum commorabatur, dum praefata Ecclesia ab intruso [Col. 1224B] praedone vastabatur. Unde merito occasionem arripit Dorylaei Ecclesiam imperiali protectione commendandi; quemadmodum et Julianum Coensem episcopum, et Constantinopolitanos clericos, qui Flaviano fidelibus officiis jam adhaeserunt. Haec est summa epistolae ad Pulcheriam Augustam, cui non absimilem fuisse arbitramur eam quam per suos legatos ad Marcianum misisse fassus est, cum perpetuo in rebus agendis sibi Leonem respondisse compertum habeamus, potissimum quando eadem die de uno eodemque negotio ad Orientem litteras mittere coactus fuit.
2. Aliquid peculiare potius attendendum occurrit in duabus aliis subsequentibus epistolis, eadem pariter die signatis, quarum unam ad Anatolium, aliam vero ad Julianum Coensem direxit. Sed tota litterarum diversitas non ex alio quam ex diversitate munerum quibus in Ecclesia fungebantur orta est. Postquam ergo Anatolio de fidei professione [Col. 1224C] juxta regulas ab ipso praescriptas emissa et proprio charactere signata gratulatus est, ait se ad Orientem remittere tres legatos Constantinopolitanae Ecclesiae clericos, qui laudata scripta detulerant, atque eorumdem legatorum nominibus et gradibus explicatis: Ut ergo invicem dilectionis tuae animus nostris confirmaretur alloquiis filios nostros Casterium (sive Castorium) presbyterum, Patricium et Asclepiadem diaconos, qui ad nos tua scripta detulerunt post venerabilem diem festi paschalis remisimus. Anatolio deinde tamquam Constantinopolitanae Ecclesiae praesuli cavere mandat ne in divinis rebus agendis quispiam ex presbyteris vel episcopis audeat recitare ad sacrum altare nomina Dioscori, Juvenalis et Eustathii, quod nostri (intellige legati) ibidem constituti faciendum esse dixerint [Col. 1224D] Epistola olim 40, jam vero in Quesnelli editione 60, cap. 1 et 3. . Porro si Quesnellus ad haec verba attendisset, haud scio an affirmare potuisset synodum illam, seu episcoporum consessum, fuisse ab Anatolio, non a pontificiis legatis, coactum, de qua re videsis quae ipsi in superiori capite jam 444 annotavimus. [Col. 1224D] Caetera tandem quae tertio illius epistolae cap. scribit prorsus respondent iis quae ex epistola ad Pulcheriam jam recensuimus.
3. Quod vero ad Julianum episcopum Coensem spectat, nihil nobis dicendum occurrit, praeter id quod ex iisdem epistolis colligi posse intelligimus. Alias enim atque alias Nestorianae et Eutychianae haeresis occasione litteras Julianum Romano pontifici dedisse, omnibus perspectum est. Sed cum istius omnes epistolae desiderentur, ut etiam Paschasius Quesnellus in catalogo monumentorum ad S. Leonem pertinentium descripsit, nonnisi conjecturis adducti de iisdem verba facere possumus. Interim vero quid Julianus, quave occasione ad S. Leonem, labente [Col. 1225A] anno 450 vel ineunte 451, scripserit, nobis indicatum est ex epistola olim 41, nunc apud Quesnellum 61, quam R. P. iis verbis orsus est: Litteras fraternitatis tuae per filios nostros Constantinopolitanos clericos, nuntios tuae salutis, accepi, quibus te magnis tribulationibus gravatum fuisse significas. Multis enim de causis ab Eutychiana factione Julianus episcopus odio habebatur. Vicaria potestate enim apud Orientales pro apostolica sede fungebatur. In Ephesino latrocinio Dioscoro quantum potuit restitit, numquam a legatorum pontificiorum nutibus abscedens, ut colligi potest ex alia praecedenti S. Leonis epistola ad eumdem scripta, idibus Octobris anni 449. Alia autem causa ob quam Orientalibus haereticis atque schismaticis fuit invisus, forte ex ipsius patria oriebatur. Cum enim Italus esset, non lubenter ejus nomen Orientales audiebant, aegre admodum ferentes quod homo extraneae nationis super eos auctoritatem exerceret; quique summa vigilantia operam dabat ne ecclesiasticae regulae negligerentur, sedulo agens ut [Col. 1225B] apostolicae sedis mandata exsequerentur, hujusque jura non violarentur. Quapropter gravissimos coactus subire labores inter procaces catholicae fidei adversarios, atque cum nimis ejus animus veritati immobiliter adhaerens fatigaretur, quadam necessitate compulsus concupivit se Leoni et patriae praesentare. Quod (ait S. Leo) vere futurum speraveram, ut apertius omnium haereticorum ambages tuo ore cognoscerem. Verumtamen, divina munitus protectione, ab impiorum hostium manibus incolumis cum evasisset, ut Ecclesiae causis utilitatem afferre potuisset, liberum ei fuit apud eos degere quorum nobis probabilis assensus innotuit, sicut fratris nostri Anatolii scripta profitentur, et gesta quae apud ipsum coram nostris sunt confecta demonstrant. Post haec salutationis vicissitudinem ei reddit, et ut circumspecte perseverantem diligentiam contra falsitatis astutias adhibeat hortatur, cum tibi ad hoc et tuus animus, et nostra auctoritas suffragetur. Aliquibus tamen minus tuta videri potest [Col. 1225C] sententia nostra, qua Julianum Coensem patria Italum fuisse affirmamus, clarissimi potissimum Stephani Baluzii opinione ducti [Col. 1225D] Videsis novam Baluzii Conc. collectionem, p. 955. , qui in nova Conciliorum collectione de isto Coensi episcopo, apostolicae sedis legato, disserens, hominem Graecum fuisse affirmat; atque annotato Baronii et Henrici Valesii lapsu, qui, quandoque mss. codd., corruptis lectionibus adducti, hunc confuderunt cum Julio Puteolano episcopo, quem S. Leo ad latrocinalem synodum cum aliis ablegaverat. Julianum ergo Coensem episcopum Graecum hominem fuisse asseverat, cui primo a Leone demandatum fuit Graece reddere epistolam scriptam ad Flavianum [Col. 1225D] S. Leo Magnus, epist. 102, apud Quesnellum. , qui haud dubie (ait) aliquantulum linguae Latinae cognitionem habebat, difficile non erat in tenui et exigua lucubratione. Post synodum Chalcedonensem deinde idem Leo eidem mandat synodalia Chalcedonensis gesta Graece scripta, Latinitate donare. At majoris operae (ait) fuit amplissima illa gesta ex Graeco sermone vertere in Latinum; homini praesertim Graeco, qui [Col. 1225D] tamen etsi legatus sedis apostolicae, apud Graecos, plenam tamen Latinae linguae 445 cognitionem habere non potuit. At venia huic tanto diligentique viro danda est, qui ad superius explicatam Leonis epistolam non animadvertit.
4. Marcianus imperator, interim serio recogitans totius adepti imperii felicitatem maxime a religionis rebus pendere, atque videns Ecclesiarum Orientis negotia ob diversas factiones, episcoporum odia, brevi ad exitium perduci posse, nisi generalis synodus, quemadmodum S. Leo jam decreverat, congregaretur, [Col. 1226A] ad S. pontificem epistolas scripsit, ut dignaretur Orientem adire, concilium ibidem agere, cunctaque decernere quae religioni utilia credebantur. Si vero id onerosum sibi videretur (subjicit) hoc ipsum suis propriis litteris sua sanctitas manifestaret, quatenus in omnem Orientem, et in ipsam Thraciam, et Illyricum, imperiales litterae dirigerentur, ut ad quemdam statuendum locum omnes sanctissimi episcopi convenirent, et quae Christianorum religioni atque catholicae fidei proderent sicut sanctitas tua (ait), secundum ecclesiasticas regulas, definierit, sua dispositione declarent [Col. 1225D] Haec Marciani epistola Graece et Latine exstat tom. I Operum S. Leonis apud Quesnellum, pag. 279, et tom. IV Concil. generalium. . Hanc epistolam Leoni reddidit Titianus urbis Romae praefectus, sicuti colligimus ex responsione quam ipse Leo fecit imperatori. In hac quippe, laudato ipsius Marciani studio, gratulatur quod fidei et imperii res reparare satageret, ut videlicet, propitiato per unam confessionem Deo, simul et haeretica falsitas, et barbara destruatur hostilitas. Quoniam vero negotium de nova habenda synodo per epistolas ultro citroque missas agere valde difficile pontifex [Col. 1226B] arbitratus est, primo imperatori indicat de solis errantibus esse agendum, minime vero de fide vel Scripturis, quas aliter quam SS. Patres interpretari nefas reputabat; ideo imperiali sollicitudini respondet per legationem, quae (ait) confestim ad clementiam vestram, Deo annuente, perveniet, quidquid ad causae utilitatem arbitror pertinere plenius atque opportunius suggeretur [Col. 1226D] Epist. olim 42, nunc in Quesnelli editione 62 est. Hancque pontifex scripsit nono kal. Maii 451, vel ut habent duo Vat. codd. et Grim. octavo kal. ejusdem mensis. . Non diu distulit ipse pontifex novas litteras dare imperatori, forte quia intra quadraginta septem dierum intervallum ipse ex imperatore novas litteras dare imperatori, forte quia intra quadraginta septem dierum intervallum ipse ex imperatore novas litteras accepit. Siquidem septimo idus Junii fiduciam rescribendi arripere affirmat, cum ex ipsius imperatoris epistolis, tum ex relatione sibi facta ab Abundio caeterisque legatis ex Oriente revertentibus, qui non sola assertione verborum, sed ipsis etiam operum effectibus, demonstrabant ad defensionem catholicae fidei divinum (ait) in vobis vigere praesidium [Col. 1226D] Epist. olim 44, jam vero 63, cap. 1. Inter caetera quae ibidem subjicit, narrat jam direxisse Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum, [Col. 1226C] qui sollicitudinis meae (ait) partes possint implere, quemadmodum in praecedenti promiserat. Hos autem ad illud munus obeundum ablegavit pro lapsis episcopis reconciliandis, ne horum resipiscentium desideria longiori mora fatigarentur, neve injuriosa facilitas temere et sine discretione susciperet. Synodum vero generalem sicut imperator suggesserat, se postulasse fatetur. Sed sacerdotes provinciarum omnium congregari illius temporis necessitas nulla ratione permittebat propter bella ingruentia, quae haud quibusdam episcopis maxime evocandis a suis abscedere Ecclesiis sinebant. Idcirco ad aliud tempus episcoporum convocationem reservandam esse existimat. Eadem die epistolam non absimilem scripsit ad Pulcheriam Augustam, cui laudatos legatos commendat; Eutychianam blasphemiam condemnat; Augustam denique rogat ut ipse Eutyches ad longinquiora transferatur, ejusque monasterio catholicus praeficiatur abbas, qui illam servorum Dei congregationem et a pravo dogmate liberare, et institutis veritatis possit imbuere [Col. 1226D] Epist. jam 45, nunc 64, cap. 3. .
[Col. 1226D] 446 5. Cum has adhibuisset diligentias apud Marcianum imperatorem et Pulcheriam Augustam, ab incoepto opere non destitit S. pontifex. Sed eadem die scripsit pariter ad Anatolium, quem pridem receperat in communionem, ratam habendo atque confirmando istius in episcopum Constantinopolitanum electionem, cui aperiens necessitatem quae eum impulit ad mittendos in Orientem novos legatos, Lucentium episcopum et Basilium presbyterum, ei suggerit lapsos poenitentes per satisfactionem et non dubiam fidei professionem ad reconciliationem recipere; [Col. 1227A] ea tamen moderatione servata, ut nec benevolentiae partes nec justitiae negligantur, sed absque personarum acceptione divinum in omnibus judicium cogitetur. Sed in altero ejusdem epistolae capite, agens de iis qui gravius in latrocinali synodo peccaverunt, superiorem sibi locum in illa infelici synodo vindicantes: Horum (ait) si satisfactio talis accedit quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae sedis consiliis causa reservari jubet, ut examinatis omnibus atque perpensis, de ipsis eorum actionibus quid constitui debeat aestimetur; eorum nomina tandem ad altare recitari vetat, quoadusque quid de eis constitui debeat rerum processus ostendat. Neque ex hac dumtaxat reservatione sibi facta, ne principes haereticorum ad reconciliationem admittantur, Romanae sedis auctoritas in Orientalium causis extra concilium judicandis clarissime innotescit; verum etiam ex iis quae in altero epistolae capite scripsit, in quo mandat quod si de quibusdam aliis causis amplius deliberandum contingeret, celeriter ad nos relatio dirigatur, ut, [Col. 1227B] pertractata qualitate causarum, nostra quid observari debeat sollicitudo constituat.
6. Hic itaque duo, nisi mea me fallat opinio, attendenda sunt, quae ambo certa et nitida praeseferunt argumenta supremae moderationis a Romanis pontificibus adhibitae in negotiis Orientalium Ecclesiarum. Alterum spectat ad eos poenitentes qui metu adducti lapsi erant. Pro quibus recipiendis Leo ipse eas regulas praescribit quae justitiae haud repugnarent, vel indulgentiae cum justitiae injuria non faverent. Pro his autem reconciliandis misit duos laudatos legatos, Lucentium atque Basilium, quibus cum necessarium commonitorium et institutiones dedisset, nemini, nec ipsi Anatolio Constantinopolitano episcopo, licitum esse poterat ab iisdem vel leviter resilire. Quotquot igitur lapsi ex hoc ordine ad pristina ecclesiastica officia, dignitates et gradus erant restituendi, nonnisi apostolicae sedis auctoritate absolvi poterant, et antiquis honoribus frui concedebatur. Caeteros vero, [Col. 1227C] qui tamquam schismatis auctores habebantur, quorum causa durior et gravior erat, ex Leonis sanctione ad honores et gradus, ad communionem et reconciliationem, sub quocumque satisfactionis signo et testimonio suscipere vel amittere cautum erat; quoniam maturius judicium de his aliisque causis quae poterant insurgere summus pontifex habere sibi reservavit. Haec duo quidem studiose dissimulasse Quesnellum censendum est. Ea nimirum ductus ratione, ne fateri cogeretur quae passim in adornandis S. pontificis Operibus inficiatur; tot tantisque semper adhibitis violentis interpretationibus, quas sibi sufficere arbitrabatur ad abolendam Romanorum pontificum auctoritatem in Orientalium causis judicandis. Studiose quidem hujus epistolae argumenta dissimulasse, produnt annotationes ad Leoninas epistolas, quas [Col. 1228A] ad secundi tomi calcem apposuit. Hanc enim inter caeteras veluti indignam suarum notarum et observationum prorsus praetermisit. Quid tamen? Leo ipse, qui interprete non indiget, eadem die, supremae hujus auctoritatis in judiciis de Orientalium causis ferendis clariora adhuc argumenta posteris ex epistola 67 reliquit. Nam cum, adhuc superstite Flaviano, duo Constantinopolitanae Ecclesiae presbyteri, Basilius nimirum et Joannes, vel Eutychiana, 447 vel Nestoriana haeresi postulati fuissent, ad hujusmodi infamiae notam delendam Romam venerunt. Cum ambo itaque coram sede apostolica sese purgassent, reversuri postmodum ad Orientem, S. pontifex ad Anatolium scribit, testimonium dans eosdem post susceptum longinquae peregrinationis laborem sensum cordis sui in apostolica sede patefecisse, damnantes (ait) utramque haeresim, quarum supra fecimus mentionem. Quare brevissimam hanc epistolam claudens ita S. P. alloquitur Anatolium: Per hos ergo, frater charissime, cum testimonio nostro [Col. 1228B] ad propria revertentes dilectioni tuae nostra scripta direximus, fidenter orantes ut qui gratia apostolicae sedis ornantur, etiam favore per omnia se gaudeant adjuvari [Col. 1227C] Epistola olim 48, jam apud Quesnellum 67. . Non me quidem latet eos qui nodum in scirpo quaerunt posse contendere minus aptam esse hanc epistolam ad nostrum assumptum probandum, ob duras illas voces, fidenter orantes, quae judicis auctoritatem dedecere videntur. At contentionem dirimit, vel lectionum varietas, vel fragmentum quoddam epistolae Flaviani ex Vaticana bibliotheca erutum, nondum publici juris factum, quod ipsi in sequenti tomo exhibebimus. Plerique enim codices, et Grimaneus ipse, ut Quesnellus ad suae editionis oram scripsit, habent, fidenter hortantes. Deinde duorum presbyterorum negotium in annum 449 rejiciendum est. Et quamvis tota integra Leoninarum epistolarum series desideretur, tamen ex unico illo fragmento Flaviani epistolae in horum causa scriptae innotescit S. Leonem veras judicis partes obiisse; duos illos presbyteros [Col. 1228C] Romam venisse rationem de fide reddituros; atque denique non ex quadam indulgentia, sed re cognita atque probata, Leonem eos in communionem suscepisse, innocentesque declarasse. Fragmentum quippe illud quod indicavimus nihil aliud in se continet quam Flaviani ad S. Leonem relationem de fide et moribus presbyterorum Basilii et Joannis, ut opportunius explicabimus. Hanc epistolam scripsit S. pontifex decimo tertio kalendas Julii, paulo antequam legatos ad novum generale concilium institueret, et ex Urbe in Orientem mitteret. Jam vero quae sequuntur, cum sint veluti praeliminaria synodi Chalcedonensis, in qua cogenda atque canonice ordinanda S. Pontificis Leonis studium sedulo versabatur, idcirco de his verba facere in sequentis libri capitibus reservamus.
448 Inter praecipuas causas quibus oppido fit ut quamplurimi in sincerae veritatis odium Chalcedonensibus Actis et Leoninis scriptis abutantur ad apostolicae sedis jura abolenda aut saltem elevanda, ea certe censenda est quae proficiscitur vel ex quadam maligna veterum monumentorum interpretatione, aut ex parum accurata diligentia in iisdem evolvendis, lustrandis simulque conferendis. Si enim, omnium partium studio seposito, cum theologi, tum antiquarum rerum tractatores, causas de quibus nos agere deliberamus disputare voluissent, atque judicium interponere, quemadmodum aevi res postulabant, obscuris quibusdam factis maximum lumen attulissent, [Col. 1228D] neque nobis aliisque scriptoribus tantopere fuisset laborandum in detegendis refellendisque iis commentis quae ipsi ad veritatem abscondendam opprimendamque excogitarunt, ad aliorum animos praejudiciis falsisque opinionibus imbibendos et depravandos. Itaque cum in praecedentibus Exercitationibus quamplurima e tenebris educere conatus fuerim quae ad Eutychianae haeresis auctorem, vindices propugnatoresque pertinebant, cum praeterea de ecclesiasticis judiciis in Eutychetis condemnationem ipsius aliorumque appellationes abundantius egerim, perspicue explicando suprema apostolicae sedis jura, et consuetudinem in Orientalium etiam causis judicandis retractandisve, atque id genus alia plurima; jam mihi lustranda et recensenda superesse [Col. 1229A] intelligo quae tandem contra eamdem Eutychianam factionem in Chalcedonensi synodo ex Leonis sententia gesta sunt; quaeque idem S. pontifex in reliquo suae vitae cursu pro Christianae reipublicae bono fideliter adimplevit. Fateor quidem in praecedentibus conscribendis Exercitationibus longum quandoque habuisse sermonem, a quo nostri aevi viri abhorrere solent, leviori potius rerum cortice delectari assueti, quam in sincera earumdem veritatum inquisitione exerceri. Sed ad hanc necessitatem prolixioris quandoque sermonis habendi multae causae me compulerunt. Quarum altera ex usu illarum institutionum oriebatur quas multorum annorum spatio in scholis theologiae exponere fui assuetus, in quibus expendendis brevis et stricta oratio adhiberi haud potest, ne auditores minus sufficienter edoceantur. Propterea hanc consuetudinem longa industria comparatam valde difficile superare potui. Altera vero nostris adversariis adjudicanda est, qui cum obscuras quasdam multisque cavillis circuminvolutas quaestiones [Col. 1229B] excitassent, quibus pro praesenti scribendi proposito 449 me occurrere oportuit, paucis eorum argumenta eripere atque refellere prorsus impossibile fuisset, cum multoties ad genuinos fontes horumque interpretes provocare mihi opus fuit, ut male congesta et constructa eorum aedificia atque systemata demonstrarem. Verumtamen in postrema harum Exercitationum parte omnino brevitatem prosequi nitar; nonnulla annotationum subsidio indicando, sive supplendo; alia in synopsim, vix ulla instituta cum adversariis congressione, redigendo; alia tandem quae pro quaestionum amplitudine et difficultatibus dicenda superessent, et a quibusdam optimae fidei et eruditionis viris jam illustrata fuerunt, quasi intacta relinquere deliberavi, ad eos scriptores qui nos praecesserunt nostros lectores remittendo.
1. Vix facta nova legatorum in Oriente expeditione pro quibusdam recipiendis lapsis ad poenitentiam venire cupientibus, de habenda generali synodo, cum summus pontifex, tum Marcianus augustus tandem deliberarunt. Hanc enim in votis Leonem habuisse, statim infelici latrocinalis Ephesini exitu audito, produnt istius litterae datae ad Theodosium eodem anno 449, in mense Octobris, de quibus in antecedentis libri Exercitationibus verba fecimus. Sed cum Theodosius augustus, in Eutychem propensus, circumventus [Col. 1229D] fuisset a factiosis viris, quibus ducebatur, irrita tum prorsus reddita sunt pontificia desideria, donec ad imperium assumptus Marcianus, Orientis res jam fere pessumdatae erigerentur. Igitur in sententiam Leonis imperator veniens, de loco tamen et tempore non conveniebant. Leoni in Italiam synodum cogi placebat, secum recogitans omnia praecavere mala quibus memoria latrocinii Ephesini vehementer afflictabatur, optans praeterea se adesse concilio. At imperator videns per totum Orientem haeresim [Col. 1230A] grassari, ibidem esse jugulandam credidit, et propterea, ultro citroque litteris missis, Marcianus rerum necessitate ductus, et ab Orientalibus episcopis sollicitatus, non amplius synodi congregationem deferendam esse arbitratus est. Cum ergo ex Italia nec consuetudo, nec patriae amor, nec externi hostes Hunni, duce Attila, Leoni egredi permitterent, Paschasinum Lilybaei episcopum ad vices suas implendas seligit, quem pauci doctrina, sanctitate et fama adaequabant. Maximum hujus episcopi animi robur et constantiam jam probaverat dura illa atque longa servitus quam subiit apud barbaros; atque istius scientia apprime noscitur ex cycli paschalis emendatione, circa quam a S. Leone fuerat consultus. Quem praeterea idem S. pontifex tanti fecerat, ut ipsi jam pridem a duobus annis commisisset curam antiquae disciplinae reparandae, et mores Ecclesiae Siculae emendandi, ut ex epistola olim 4, nunc apud Quesnellum 16 colligitur, cujus ultimum caput hisce verbis clausit: Haec autem quae vobis, inspirante Domino, [Col. 1230B] insinuanda credidimus, per 450 fratres et coepiscopos nostros Baccillum atque Paschasinum ad vestram volumus notitiam pervenire. Quibus referentibus cognoscamus quam reverenter a vobis apostolicae sedis instituta serventur. Tum ergo novas litteras dare voluit quasi praenuntias muneris quod paulo post eidem demandare cogitabat. Propterea ut ejus animum necessaria institutione praepararet, ad eum mittit celebrem epistolam ad Flavianum, quamque (ait) universalis Ecclesia amplectitur, diligentius tibi recensendam cognoscendamque direxi. Multa de Eutychiana et Nestoriana haeresibus disserit, a quarum labe ut Constantinopolitanam purgaret Ecclesiam, legatos pontificios jam illuc misisse narrat, qui de incarnationis sacramento ea praedicantes quae SS. Patres docuerunt, et quae Ecclesiarum universitas pridem tenuerat, feliciter impetrarunt ut totam Constantinopolitanam eamdem Ecclesiam cum monasteriis omnibus et multis episcopis ad bonam frugem reducerent; [Col. 1230C] qui praebuerunt consensum, et subscriptionibus suis Nestorium et Eutychen cum suis anathematizarunt dogmatibus. Quae ut evidenter a Paschasino cognoscerentur, aliqua (ait) ad dilectionem tuam scripta transmisi. Addit deinde: Noveris etiam proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert Antiochenum episcopum (Maximum videlicet) [Col. 1229D] Epist. 68, cap. 1. , missis per provincias suas tractatoriis, universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse. Qua in re minime aures et fidem Quesnello praebere possumus, qui Anatolii merito illius consessus praesidis haec omnia adjudicavit [Col. 1229D] Vide quam nugatorie fabulatus fuerit Pasch. Quesnellus in causa Domni Antioch. Maximi praedecessoris, sibi blandiendo nullam reperiri causam cur S. Leo ratam habere potuerit hujus electionem et Domni depositionem. Quae duo potissimum illum in eam absurdam opinionem induxerunt, ut actionem [Col. 1230D] Chalcedonensem de Domno, tamquam supposititiam et falsam rejiceret. An non is etiam ante Chalcedonense concilium Antiochenum patriarchatum Nestoriana et Eutychiana labe per Domnum infectum purgavit? Vide quae de tali actione jam scripsimus, cl. Stephani Baluzii vestigiis insistendo. . Nam S. Leo de pluribus rebus Paschasinum instruere volens, seriem omnium quae a suis legatis apud Constantinopolim gesta fuerant transmisit, certe haud Anatolio vindicans Constantinopolitanae Ecclesiae purgationem, Nestorii et Eutychetis damnationem, sed illius dumtaxat facit mentionem, quatenus jam ab eo relationem obtinuit de iis quae per Maximum in Antiochenas [Col. 1230D] provincias fuerant in fidei praesidium atque munimen religiose exsecutioni demandata. Quid? Anatolius, cujus fides suspecta fuerat, legatis pontificiis praesentibus Constantinopolitano potuisset praeesse conventui? Figmentum est; illudque refellimus in nostra dissertatione de Photio Tyrio, ad quam nos lectores remittimus.
2. In postrema tandem suae epistolae parte S. pontifex a Paschasino rationem Paschalis festi servandam anno 455 sciscitatur; eo quod in annotatione [Col. 1231A] Theophili invenerat sanctae memoriae Alexandrinum episcopum octavo kalendas Maii constituisse Pascha celebrandum esse: quod a regula ecclesiastica penitus invenimus alienum. Quoniam, subjicit, in nostris paschalibus cyclis, quod bene nosse dignaris, decimo quinto kalendas Maii ejusdem anni Pascha celebrandum esse sit scriptum. Idcirco omnem errorem praecavere et ambiguitatem tollere volens, eidem mandat ut cum peritis quibusque diligentius requirat atque pertractet novam temporum supputationem, et coelestium orbium regulam atque cursum. Sed de hoc paschali cyclo, quem emendari S. Leo Magnus exoptavit, rerum ordine servato, verba faciemus de rebus gestis disserentes, quae Chalcedonense concilium subsecutae sunt.
Mirum tamen est hac in epistola nihil Paschasino indicatum fuisse 451 de itinere aggrediendo Nicaeam versus, ut ibi pontificias ageret vices in synodo, quam incunctanter fieri postulaverat Marcianus. Nam cum praefatam epistolam scripsisset octavo [Col. 1231B] kalendas Julii, et duobus vix elapsis diebus tres alias scripsisse inveniamus, unam ad Marcianum augustum, alteram ad Anatolium, tertiam denique ad Julianum Coensem episcopum, in quibus mentionem facit jam de institutis ad novam synodum legatis, idcirco argumentari licet die septima kalendarum ejusdem mensis imperiales litteras recepisse, quibus synodum non amplius differri postulabat. Ad has litteras Quesnellus animadvertens, plane dissimulavit ea omnia quae summorum pontificum jura patefaciunt. Et dumtaxat stylum convertit ad exaggerandum quemadmodum Leo aegre tulerit synodum nec differri, nec fieri in Italia, et plus valuisse Anatolii Orientaliumque vota, quam sua. Non tamen erat in animo summi pontificis pacis consilia comperendinatione omittere. Vereor tamen nostrum interpretem pontificiae voluntatis scopum hisce divinationibus haud esse assecutum. Votis enim Marciani imperatoris potuisset Leo obsistere, ut sincere fassus [Col. 1231C] in epistola hac occasione ad eumdem scripta. Cujus quippe voluntati non alia de causa obviare distulit, ne devoto principis arbitrio repugnare velle videretur. Ad haec verba animadvertat, quaeso, Quesnellus, et quotquot cum eo nugari solent. Credebamus clementiam vestram (ita epistolam orditur) id desiderio nostro posse praestare, ut, praesenti necessitate respecta, differri ad opportunius tempus sacerdotalem synodum juberetis. Hujus pontificiae fiduciae illud erat fundamentum: Ut, evocatis de cunctis provinciis sacerdotibus, vere posset esse universale concilium.
3. Quis enim ignorat externam illorum afflictorum temporum faciem multarum provinciarum episcopis prohibere potuisse e suis dioecesibus exire, ne plebes sibi commissas barbarorum furori tamquam orphanas desererent, et semetipsos iis periculis exponerent quae ab hostium copiis pati solent? Non aegre igitur ferebat Leo quod synodus non differretur, vel quia imperiali jussione, cui non potuisset obsistere, urgeretur; sed quia tempus illud minus congruum pro [Col. 1231D] sacerdotum et ecclesiasticorum incolumitate, cui prospicere volebat, ipsi videbatur; et aliunde Nicaena urbs, ad quam episcopi convenire debebant, frustrabat pontificium desiderium, quo ipse ducebatur ut immediate synodo generali interesset. Quare cum intellexisset imperialem illam jussionem a catholicae fidei amore derivari, nec apostolicae sedis jura leviter laedi, illi obsistere noluit. Quod subsequentibus verbis clare explicavit, subjiciens: Sed quia vos amore catholicae fidei congregationem nunc fieri voluistis, ne devoto obviare viderer arbitrio, fratrem et coepiscopum meum Paschasinum, etc. Praeterea si quid in hac parte Anatolii et Orientalium vota valuerunt, id pontificiae indulgentiae dandum est, qui devoto Marciani arbitrio obsistere noluit. At quis conjiciet eum aliqua lege aut necessitate ductum obviare non potuisse, [Col. 1232A] cum solius imperialis arbitrii faciat mentionem? Fortem habebat animum in tuendis suae sedis praerogativis et juribus, et indulgenter dumtaxat ea magnis principibus permittebat quae in communem Ecclesiae utilitatem redundare poterant, quaeque, ex altera parte, nec ipsius laederent auctoritatem, nec pontificiae dignitati vulnus aut dedecus inferrent.
4. Paschasino deinde Bonifacium presbyterum ex urbe Roma adjunxit, et ad eamdem synodum misit, quibus et illos duos legatos sociari jussit, Lucentium videlicet et Basilium, quos Constantinopolim jam miserat pro habendo synodali conventu ad lapsos poenitentiam agentes recipiendos. Synodi tandem generalis praesidem Paschasinum instituit; non ea quidem ratione qua Quesnellus interpretari nisus fuit, nimirum, ut falsitatum turbine catholica constantia resisteret, utpote homo qui absque odio et gratia laborem assumpsisset pro solius haereticae impictatis excidio, sed quia summi pontificis partes assumere et obire debebat. Quare delendam 452 esse Quesnelli [Col. 1232B] marginalem notam, utpote aequivocum sensum reddentem, censuimus, quam ad oram suae editionis scripsit: «Nota qua de causa Leo legatum suum synodo universali praesidere cupiat.» Nam pontifex hoc munus suo legato deberi illa verba indicant: Praedictum fratrem et coepiscopum meum vice mea synodo convenit praesidere. Non ergo id solum desideravit S. Leo, sed convenire aut deberi non obscure significavit; potissimum ad reparanda illa apostolicae sedis jura quae per unius Dioscori impotentiam in latrocinio Ephesino pessumdata et abolita fuerunt, ut ex concilii Chalcedonensis definitione exploratum est. Sibi concinit S. P. in sequenti epistola ad Anatolium, in qua clarius significat clementissimi principis dispositioni obsistere noluisse, praesertim quia generale concilium et ipse magno desiderio depoposcerat. Quoniam vero quatuor illis viris ex Sicilia et Italia Orientem pro tam gravi negotio adeuntibus valde difficile fuisset Leonis jussa adamussim [Col. 1232C] exsequi, nisi ab aliquo probatae fidei viro, qui omnes Orientalium agendi rationes, studia, artes, vafritiem tergiversationesque apprime noscere potuisset; veritus quidem Leo, et rationabiliter, ne Paschasinus cum aliis legatis in muneribus exsequendis deciperentur, Juliano episcopo Coensi demandat iisdem ea monita et consilia suggerere, eaque praestare subsidia quae ad abolenda evertendaque scandala et ad rerum emergentium necessitates prodesse posse judicabit. Nihil plane nostro confingimus arbitrio. Id indicant illa sanctissimi Leonis summi pontificis verba ad eumdem Coensem episcopum: Ut omnium scandalorum strepitus auferatur, necessario fraternitati tuae quod omni Ecclesiae prosit injungimus, ut cum fratribus et coepiscopis nostris Paschasino et Lucentio . . . . . , quos vice nostra ad praedictum conventum ire praecipimus, curam tuam actionemque conjungas, in omnibus auctoritate nostrae praeceptionis usurus. Notanda sunt verba sequentia: Quoniam scimus omnium illic actarum rerum majorem te quam nostros habere notitiam, [Col. 1232D] ut dum curam tuam illis consiliumque sociaveris, in nulla parte fallantur [Col. 1231] Epist. 71. Haec autem epistola cum duabus praecedentibus data est sexto kal. Julii anni 451. .
5. Nondum satis communi Ecclesiarum bono Leonem consuluisse sibi videbatur, nisi ad synodum, quae apud Nicaeam primum, deinde apud Chalcedonem cogebatur, regulas necessario sequendas misisset. Propterea eadem die quinta kalendarum Julii ad omnes generalis hujus synodi Patres epistolam scripsit, tria potissimum capita continentem, in quibus tota agendarum rerum ratio versabatur. Ecquis enim plene atque perfecte vim, pondus et energiam quibus totius istius epistolae textus refertus est poterit explicare? Dignitatis majestatem, supremi capitis auctoritatem, et in universam Ecclesiam etiam in conciliis congregatam Romanum pontificem jurisdictionem habere, satis manifeste patefacit, quin quispiam [Col. 1233A] aut ex primarum, aut ex inferiorum sedium episcopis eidem ausus fuerit refragari. His enim verbis auctoritate majestateque plenis epistolam orsus est: Optaveram quidem, dilectissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes in una catholicae fidei devotione persistere, nec quemquam gratia aut formidine potestatum saecularium . . . . . ut a via veritatis abscederet. Molli brachio hic vellicat eos qui in praecedenti depraedatoria synodo, ab improborum a micitia victi aut formidine deterriti, in horrenda illa gravia facinora, Dioscori et Chrysaphi artibus, lapsi fuerant, quorum ultionem ideo prolatam hactenus fuisse asseverat, ut Dei misericordia poenitentibus elargiretur. Subjicit se ab imperatore fuisse invitatum synodo praeesse, beatissimi Petri apostoli jure atque honore servato. Cujus votis ne annueret, nec temporum afflictorum necessitas, nec ulla consuetudo permittebat. Duplici tamen modo synodo adesse atque praeesse fatetur. Primo in quatuor illis 453 legatis vicariam ipsius personam agentibus; deinde verbi divini praedicatione, [Col. 1233B] satis explicata in celebri epistola ad Flavianum, ex qua ignorare haud poterant quid ex antiqua (ait) traditione credamus, non possitis dubitare quid cupiamus. In altero capite jam statutum fuisse quid de sacramento incarnationis pie et sincere ab omnibus esset confitendum plenissime et lucidissime cunctis esse patefactum asseverat per litteras quas misimus ad beatae memoriae Flavianum episcopum. Tandem vero pravas factiosorum aemulationes animadvertens, catholicis episcopis injuria a sedibus expulsis et in exsilia deportatis, atque in locum superstitum aliis substitutis, jubet primitus medicinam justitiae adhiberi, ne quisquam careat propriis aut utatur alienis. Ex quo Leonis Magni pontificis mandato intelligimus Eusebium Dorylaei, Theodoretum Cyri, aliosque catholicos episcopos, qui violentiam passi fuerant, propriis sedibus esse restituendos; Domno vero Antiocheno, Dioscori et Eutychetis nutibus suffragatori, nullum jus superesse potuisse ut [Col. 1233C] pristino honori et dignitati quibus exutus fuerat restitueretur. Profecto si hanc Leoninam praescriptionem Quesnellus attendisset, vix unam ex tantis quaestionibus excitasset, inquirondo cur, rescissis a Leone latrocinii Ephesini actis, non fuisset ei permissum ad Antiochenam sedem remeare, pro qua Maximus fuerat ordinatus; neque incassum tantopere laborasset ut contenderet actionem illam de Domno Antiocheno esse supposititiam.
6. Sed ad rem nostram iterum venire volentes, Leo Magnus ab incoepto non desistit studio. Nam discessurus Bonifacius presbyter ex urbe Roma, ut pontificii vicarii sive legati munere in synodo fungeretur, huic novas litteras Marciano augusto reddendas tradidit, in duo tantum capita distributas; quorum priori in imperatoris mentem praecedentem renovat petitionem, qua ad tranquilliora tempora, longe ab hostili metu, synodum maluisset differri. Laudat tamen pium imperiale studium, quo humanis negotiis divina praeponebat, inquirendo ne inter sacerdotes [Col. 1233D] sensuum esset dissonantia, et in Evangelii praedicatione ulla esset discordia. Quae duo ibidem ipsius pontificium animum movebant, ne hisce dispositionibus de synodo extra Italiam et tali tempore habenda reniteretur, optans (ait) ut in omnium cordibus catholica fides, quae non potest nisi una esse, firmetur. Post haec de ambobus Ephesinis conciliis verba facit. Quorum alterum merito et juste Nestorium, hujus dogma et asseclas damnasse asseverat; alterum vero Eutychetis causa habitum, non posse vocari concilium, quod in eversionem fidei constat agitatum, quodque ecclesiastica potissimum et imperiali deinde ipsius Marciani auctoritate fuerat cassatum.
[Col. 1234A] 7. Formulam autem futuri judicii in synodo habendi S. pontifex cunctis Patribus per quatuor legatos Chalcedonem missos, cum in hac, tum in subsequenti, et demum in una ad Pulcheriam augustam epistolis praescripsisse narrat, vetans ne ulla quaestio de fide institueretur; cum nimis injuriosum atque obsonum prorsus esset fidem quam beati Patres nostri ab apostolis sibi traditam praedicarunt, quasi dubiam retractare. Tandem se in legatis concilio adfuturum spondet, dicens: Nec me quoque, ut voluit vestra clementia, ab illo credatis abesse concilio, cum in his fratribus, quos direxi, id est Paschasino et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, sed et in fratre meo Juliano, quem eorum volui esse participem, etiam mea sit aestimanda praesentia. Hanc epistolam scripsit sanctus pontifex VI kal. Julii anni 451. Sed cum post quindecim dies certior factus fuisset Paschasinum ex Sicilia ad Orientem navigasse, apostolicae sedis mandata exsecuturus, novas litteras ad ipsum Marcianum imperatorem dare constituit, in [Col. 1234B] quibus legatos suos ipsi commendat, iterumque postulat ne disputatio de fide illic instauretur. Hoc ipsum praestitit cum Pulcheria augusta, ad quam epistolas misit per Theoctistum Magistrianum. In hac quippe de suis legatis ad concilium missis primo verba faciens, iterum 454 explicat quemadmodum desideraverit in Italia synodum congregari. Deinde servandam esse in ecclesiasticis causis omnem moderationem mandat, quae procul abfuit ab Ephesino latrocinio, ubi primates synodi nec resistentibus sibi fratribus nec consentientibus pepercerunt. Quare cupiens vulneribus majoribus medicinam adhiberi, decrevit correctis veniam non esse denegandam. Tandem, haeresis exstinctionem obtinere desiderans, etiam haeresiarchas indulgentiam poscentes, nec rejiciendos, nec temere recipiendos deliberavit; qui quamvis post injustum judicium non essent catholicae fraternitati honorabiles ut fuerunt, tamen cum suas adhuc obtinerent sedes, et episcopatus sui honore potirentur, ecclesiasticam [Col. 1234C] pacem ipsis non denegare jubet, si per veram atque necessariam satisfactionem resipiscerent.
8. Regulas igitur omnium rerum in synodo agendarum, cum in hac atque praecedentibus epistolis, tum in commonitorio suis legatis dato S. Leo proposuit, praescripsit, praedefinivit. A quibus quidem resilire nemini permissum esse poterat, ne irrita et vacua synodalia Acta redderentur quemadmodum videbimus opportuniori loco, agentes de primatu Constantinopolitanae sedis post Romanum pontificem, quem PP. illi Anatolii ambitui nimium faventes stabilire conabantur. At cum in laudatis epistolis potissimum S. pontifex de fidei dogmate unanimiter asserendo juxta celebrem epistolam quam scripserat ad Flavianum disserat, et de ecclesiastica pace iis etiam danda qui per latrocinium Ephesinum a catholica exciderunt societate, indignos se reddentes iis Ecclesiae honoribus, gradibus et praerogativis quibus potiebantur, eosdem lapsos ad sinceram poenitentiam venire cupientes, debita ab iisdem satisfactione praemissa, [Col. 1234D] recipi jubet; eamque cautionem mandat servari, ut etiam principes haeresiarchae indulgentiam poscentes, nec rejiciantur, nec temere recipiantur. Quare, omni poena poenitentibus relaxata, ad antiquas suas episcopales sedes reverti aut eas retinere indulget, dummodo lapsorum episcoporum loco jampridem alii catholici non fuissent suffecti, et ipsi lapsi adhuc episcopatus honore potirentur. Id sane iis verbis, seclusa omni violenta interpretatione, indicare voluisse arbitramur, quibus dixit iis postulantibus omnem indulgentiam esse concedendam, qui tamen adhuc obtinent sedes et episcopatus sui honore potiuntur [Col. 1233D] Ad hoc S. Leonis mandatum alludere voluisse arbitror, PP. act. 10 Chalcedonensi, dicentes Ephesinae synodi gesta nihil valere, nisi illud circa sanctissimum Maximum magnae Antiochenae civitatis episcopum; [Col. 1234D] quoniam et sanctissimus Leo Rom. archiepiscopus in communionem recipiens, praeesse eum Antiochensium Ecclesiae praecepit. . Hanc sane Leonis agendi oeconomiam, scribendique [Col. 1235A] rationem, cum haudquaquam assecutus esset Quesnellus, multas quaestiones excitavit, ad examen revocando Domni quondam episcopi Antiocheni causam. Studiosus vir, huc illucque mente vagari coactus, cur Thalassius Caesariensis, Juvenalis Hierosolymorum, Eustathius Berytensis, qui pariter in latrocinio Ephesino cum Dioscoro et Eutychiana factione principes partes obierunt, suas sedes Chalcedonensis concilii suffragio retinere potuerint inquirit; Domno vero, qui parem cum istis causam habuit ad suam Antiochenam sedem remeare non fuerit permissum. Profecto si ad praecedens Leonis decretum attendisset, secumque agitasset Domnum tunc adhuc nec sedem obtinuisse, nec episcopatus honore amplius fuisse potitum, quia, absoluto latrocinio Ephesino, Maximus episcopus catholicus in ejus locum fuerat suffectus, tantopere minime laborasset ut lectoribus persuaderet Domnum Chalcedonensis concilii tempore non amplius fuisse superstitem, nec concilii Chalcedonensis actionem quae de eodem scripta est tamquam falsam et [Col. 1235B] commentitiam rejecisset. At sinceram et genuinam esse hanc synodi actionem gravissimis evidentibusque argumentis clarissimus Stephanus Baluzius, summa qua pollebat 455 eruditione probavit. Quamvis laudatum Leonis locum Quesnello non objecerit; quod testimonium tamen ad plura et insigniora sui adversarii argumenta refellenda aptissimum erat, ut ipsi annotabimus in sequentibus de Chalcedonensis synodi actionibus locuturi.
1. Promulgato jam edicto de nova generali synodo [Col. 1235C] in Oriente habenda, imperator Marcianus veteres Eutychianorum turbas huc illucque renovari vidit, undequaque partium studia concitari, excitarique tumultus; cum videlicet qui semel Eutycheti adhaeserunt, ne levitatis, ait Baronius, arguerentur, perstabant in sententia, et omni conatu patrocinabantur susceptae semel iniquae causae, et si non aliter, acclamationibus saltem nominis Eutychetis. Has turbas primum Constantinopolim magna cum seditione excitatas fuisse, Marciani imperatoris edictum ad eas comprimendas abolendasque manifestat. Quae cum a gravissimis odiis atque aemulationibus foverentur, periculum civitati imminebat ne Constantinopolitani mutuis caedibus sese interficerent. Deo itaque favente imperatoris edicto, tertio idus Julii dato, sedatae fuerunt, utriusque partis factiosi viri intelligentes se ultimo supplicio esse puniendos, si in seditionibus perstitissent. Ex his ergo aliquantulum Marciani animum fuisse commotum arbitrari oportet; nec probabilitate caret eum poenituisse quod in Italia synodum [Col. 1235D] haberi non permisisset, quemadmodum Leo votis omnibus exoptaverat, ad praecavendas quidem illas seditionum turbas et gravissimas commotiones quas duae adversae factiones jam excitaverant. Has quoque in Nicaeam Bithyniae, ubi synodus haberi debebat, transferri posse imperator veritus est. Unde Pulcheria augusta ad Strategium illius provinciae consularem litteras dedit, in quibus, communi tranquillitati prospicere cupiens, et fidem catholicam imperturbatam et immotam ab omni genere hominum custodiri volens, eidem consulari viro mandat ut nemini sine episcoporum consensu ad generalem synodum evocatorum permittat ad eam urbem accedere: Immo omnes monachos et laicos, quos nulla ratio ad synodum vocat omnino debeat de civitate et ipsis locis expellere. Ut, cum omni disciplina considente [Col. 1236A] sancta synodo, sine aliqua commotione atque contentione, quae a Domino Christo revelata fuerint communiter ab omnibus confirmentur.
2. Dum haec autem agebantur, imperator certior factus est Illyricum maxime perturbari ob metum barbaricae invasionis. Quare secum recogitans non valde tutum esse longe a Constantinopoli recedere, iteratis litteris concilii Patres Chalcedonem, Constantinopoli propinquam, convocat, ut sanctorum episcoporum incolumitati et imperii felicitati facilius et securius consuleret. Interim hic describit Baronius gravem cladem Romano imperio ab Attila Hunnorum rege illatam [Col. 1235D] Baron., ad annum 451, VI Annalium pag. 101. , de qua Sidonius Appollinaris, Gregorius Turonensis, Salvianus Massiliensis episcopus, aliique 456 scriptores verba fecerunt. Cujus rei dumtaxat nos hic mentionem facimus, ut quilibet intelligat quanta ratione S. Leo papa ad securiora pacatioraque tempora generalem synodum differri exoptaverit. Igitur his praetermissis, antequam brevem Chalcedonensium gestorum narrationem instituamus, de nonnullis [Col. 1236B] S. Leonis gestis atque de duabus synodis Galliarum et altera Mediolanensium, verba facere properamus.
3. Et primo quidem nobis occurrit brevissima S. pontificis epistola ad Ravennium Arelatensem, quam doctissimus Sirmondus publici juris fecit, et deinde Paschasius Quesnellus in suam novam transtulit editionem. Agit in ea S. pontifex de Paschate sequenti anno 453 die decima kalendarum Aprilis celebrando. Ad Romanum enim pontificem pertinuisse indicare illius diei celebritatem epistolae synopsis manifestat. Ut nimirum, quorum in fide una est (ait) confessio, sit etiam in hac festivitate una devotio. Duas praeterea circa ea tempora Galliarum episcopi litteras ad nostrum sanctum pontificem scripserunt, in quibus ita obsequentes et studiosos erga apostolicam sedem se exhibent, ut ab hujus decretis et a catholica veritate ipsis in epistola ad Flavianum proposita declinare sacrilegum esse reputaverint. Quam quidem [Col. 1236C] observantiam cum semper Gallicani antistites tenere et servare omni studio nisi sint, illam Ecclesiam ab omni haereseos labe illibatam custodierunt, strictissimo obedientiae vinculo Romanae Ecclesiae adhaerentes, quemadmodum a suis majoribus traditum esse acceperunt. Et quidem id conjici ex illa epistola quae Ceretii, Salonii et Verani nomina praefert, nemo potest inficiari. Quorum praesulum episcopales sedes, etsi incertae et valde obscurae a viris doctis visae sint, ut nonnisi aliis et aliis ducti conjecturis ratiocinati sint, tamen communi suffragio Galliarum episcopos epistolae laudatae esse auctores sine ulla haesitatione et fraudis suspicione judicarunt. Pro accepto igitur exemplari epistolae ad Flavianum, divinae doctrinae ubertate ditatae, primo gratias reddunt, paternam curam et sollicitudinem in Romano pontifice recognoscentes, quia anticipata curatione remediorum beneficia ante malorum experimenta ipsis exhibere voluerit. In eo enim agnoscere profitentur peculiarem animi erga ipsorum Ecclesias affectionem, qua istarum [Col. 1236D] incolumitati succurrere curabat, dum, constitutus supra apostolicae sedis speculam, cura et sollicitudine clamabat, ne inopinantibus improvisus hostis adveniret, neve vulneri locum praebeat (aiunt) incauta securitas. Ipsi quoque Romano pontifici gratulantur, quod laudata epistola ita per omnium Ecclesiarum conventicula celebraretur, ut vere omnium sententia declaretur merito illic principatum sedis apostolicae constitutum, unde adhuc apostolici spiritus oracula reserentur.
4. Post talia praeconia de epistola Leonis dogmatica effusa, S. pontificem ita compellant: Deprecamur ut opus, et praesentibus et futuris temporibus profuturum, quod nos asservandi studio foliis mandare curavimus, sanctitas vestra percurrere et, si quid librarii errore defuerit, emendare dignetur; vel si salutarem lecturis omnibus paginam aliquo studii vestri accumulastis [Col. 1237A] argumento, idipsum addi libello huic sollicita pietate jubeatis: ut non solum plures sancti episcopi fratres nostri per Galias, verum etiam multi ex laicis filii vestri, qui epistolam istam magnopere pro veritatis manifestatione desiderant, remissam ad nos et sancta manu vestra emendatam transcribere, legere et tenere mereantur. Multa quidem alia in hac epistola notatu digna occurrunt, quae vel a Baronio, vel a Quesnello et ab aliis etiam forte indicata fuerunt, in quibus haud immorari opus est. Duo dumtaxat ego subjiciam. Alterum, videlicet, tres illos episcopos bis, tertio quaterque voces illas, beatissime papa, adhibuisse, sanctissimum pontificem alloquentes, quas concilii Chalcedonensis tempore in usu fuisse negat Quesnellus, ut ex iis colligat falsam et supposititiam esse de Domno Antiocheno actionem. Verumtamen allucinatum esse 457 hunc Leoninorum Operum editorem, probat cum haec, tum subsequens epistola synodica Ravennii, aliorumque episcoporum Gallorum, in cujus inscriptione ista verba offendimus: Domino [Col. 1237B] vere sancto, merito in Christo beatissimo, et apostolico honore venerando papae Leoni Ravennius. Quamvis tamen, violenta quadam usus interpretatione in notis ad hanc sequentem epistolam, contendat illas voces et istas alias appellationes, apostolatum vestrum, apostolicamque sedem, de omnibus et quibuscumque episcopis eorumque sedibus dictas fuisse, quemadmodum in sequentibus videbimus. Dum haec annotare haud piguit, minime Quesnellum debitis laudibus fraudare intendimus qui multo studio, Ceretii, Salonii atque Verani episcopales sedes inquisivit, sed ob veterum monumentorum jacturam incassum laboravit. Idcirco Baronii, Sirmondi aliorumque praecedentium scriptorum dictis insistens, S. Eucherii Lugdunensis filios fuisse Salonium et Veranum affirmat; Ceretium et Salonium Arausicano interfuisse concilio judicat; atque tandem annotavit Veranum Hilari aevo superstitem apostolicae sedis legationem egisse in Galliis pro Ecclesiae Viennensis juribus et S. Leonis [Col. 1237C] decreto contra Arelatensem episcopum tuendis, ut videre est tom. V Conciliorum.
5. Non absimile obsequium nec minorem animi reverentiam et devotionem universum Gallorum episcoporum coetum in synodo congregatum apostolicae sedi exhibuisse, synodica Ravennii Arelatensis et aliorum episcoporum patefacit. Nam imprimis episcopi sibi veniam dari petunt ob temporis moram qua detenti fuerunt ne in unum celeriter convenirent, atque duo obstitisse ne celerrime synodum haberent asseverant, locorum nimirum distantiam, aurarumque intemperiem quae eo anno animantium corpora in Galliis morbis vexabat. Ne itaque desides minusque obsequiosi viderentur in apostolicae sedis mandatis exsequendis, neve inobedientiae nota afficerentur, statim subjiciunt: Det ergo apostolatus vester nostrae veniam tarditati, quae non de otio, sed de certa necessitate descendit; quaeque a nobis, et si celeritatis gratiam abstulit, exsultandi tamen materiam auferre non [Col. 1237D] potuit. Summam animi exsultationem expertos fuisse dogmaticam illam epistolam accipientes et percurrentes, maxime aptam ad instruendos omnes intra Gallias constitutos, palam testantur. Dolentes pariter (aiunt) pro his vobiscum qui, catholicae fidei lumine derelicto, errorum tenebras inciderunt. Itaque hasce litteras tamquam regulam et fidei symbolum recepisse fassi sunt. Quo munere non Gallias tantum, sed mundum totum gratiosissimis gemmis esse ornatum intelligunt et aestimant, neque pro eo quemquam dignas persolvere posse gratias asseverant. Quare fidelibus et infidelibus Leonis doctrinam magnopere profuisse, sequentibus verbis explicant, dicentes: Doctrinae post Deum vestrae debet quisque fidelis, ut constanter teneat quod credebat; debet etiam infidelis, ut a perfidia sua, agnita veritate, discedat, et apostolicae institutionis luce perfusus erroris sui tenebras derelinquat, [Col. 1238A] etc. Subjiciunt deinde, quemadmodum quandoque optassent litteras Marciano imperatori fidelissimo principi dare, quibus ipsi gratularentur, eumque certiorem facerent, et proderent sollicitudinem qua pontificiam doctrinam in Christo sequebantur. Sed cum ad eos ex Orientalium partibus nuntius pervenisset, fieri hoc minime necessarium putarunt. Propterea fidei triumphum adjudicantes Leonis vigilantiae, studio atque ministerio, supplices Deum orant apostolatum vestrum conservare, et Ecclesiam ipsam toto orbe diffusam. Quod ante oculos semper habentes, et gratias et supplicationes Deo indesinenter offerre promittunt: Gratulantes quod tantae sanctitatis, tantae fidei, tantaeque doctrinae apostolicae sedi, unde religionis nostrae, propitio Christo, fons et origo manavit, antistitem dederit; petentes etiam ut datum concessumque munus pontificii vestri longissima ad aedificationem Ecclesiarum suarum aetate custodiat.
458 6. Hocce autem in Leonem ejusque Romanam sedem elogium, publice in Gallicana illa quadraginta [Col. 1238B] quatuor episcoporum synodo recitatum, et ad perpetuam posterorum memoriam scripto consignatum, firmum ac grave testimonium exhibet illius maximae devotionis et obsequii quibus tum se apostolicae sedi obstrictos esse gloriabantur. A quorum institutis atque vestigiis numquam vel ob temporum vicissitudines, aut falsarum opinionum superstitiones Gallicana recessit Ecclesia. Quoniam istius praesules parati semper fuerant, confortante Domino, cum Romano pontifice pro veritate animas ponere, et vitam auctori salutis et largitori aeternitatis impendere. Hisce autem verbis quadraginta illi quatuor episcopi suam claudunt epistolam, singulique huic subscribunt, eas formulas adhibentes quibus supremum Ecclesiae regimen Romanis pontificibus convenire passim probari solet. Paschasius Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis singillatim horum Gallorum praesulum episcopales sedes ex aliis et aliis monumentis recensuit, ut videre est pag. 478 ad quam lectorem remittimus, [Col. 1238C] ne nimium extra propositum scopum vagemur. Synodica hujusmodi Gallorum episcoporum epistola a S. pontifice Leone accepta, ipse ad eosdem rescribere non diu distulit, et servata sui muneris amplitudine, hisce gravibus vocibus suam epistolam orditur: Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur [Col. 1237D] Leonis epist. 37, cap. 1. . Tarditatem tamen se excusare fatetur ob inopinata obstacula quae praepedierunt ne citius in unum convenirent. Multo gaudio deinde eorum litteras recensuisse asseverat, quas se ait probare, quia eruditione Spiritus sancti in ipsis vigere doctrinam cognoverat, quam in Orientalibus Ecclesiis daemonis astutia per suos sequaces fatigare curaverat, ut operante divina gratia tandem validior et clarior efficeretur. Multa tandem exsultatione se ait gaudere, quod, sicut causa poscebat, fiduciam nostram quam de vobis habemus in [Col. 1238D] Domino fideliter atque obedienter auxisti. O utinam ad haec postrema verba attendisset Quesnellus! Tantas quidem non excitasset elapso saeculo turbas, nec gravissimis perturbationibus occasionem dedisset, si, episcoporum Gallorum exempla secutus, fiduciam quam primo de eo Romani pontifices habuerunt non frustrasset, et fideliter et obedienter apostolicae sedis definitiones profiteri non detrectasset.
7. In altero epistolae suae capite narrat quemadmodum, pontificiorum legatorum studio et devotione, sacerdotibus Christi, principibus et potestatibus Christianis, cunctisque clericis, plebibus, ordinibus plene in synodo Chalcedonensi sexcentorum PP., plene et evidenter apparuerat doctrinam in illa dogmatica epistola intimatam evangelicae et apostolicae traditioni de incarnatione Domini nostri Jesu Christi cohaerere; [Col. 1239A] et idcirco damnatos esse Nestorium atque Eutychetem. Quorum errores recensuit et exagitavit in subsequenti tertio capite, ut magis atque magis quantum ab iisdem esset abhorrendum patefaceret. Sequenti quarto capite deinde narrat quemadmodum S. synodus Chalcedonensis religiosa unanimitate dogmaticae suae epistolae, auctoritate Domini mei beatissimi Petri apostoli et merito roborata, consenserit, amputando ab Ecclesia Dei opprobrium, et Dioscorum Alexandrinum in sua impietate damnando, Ne illa Ecclesia (ait) quae inter ipsa Evangelii principia beatum Marcum beatissimi Petri apostoli discipulum in omnibus utique doctoris sui magisterio consonantem habuit fundatorem labefactata maneret. Quae verba cum in Grimanico codice lineolis interclusa conspexerim, arbitratus sum, vel antiquum amanuensem, vel doctum aliquem virum designare voluisse summam societatem quae a primordiis Romanam Ecclesiam inter et Alexandrinam servata fuit, non tantum ob universale S. Petri magisterium, 459 verum [Col. 1239B] etiam ob principium illud a quo Alexandrina ipsa duxit originem. Hinc S. pontifex in medium profert Athanasii, Theophili atque Cyrilli exempla, quos probatissimos praesules appellat. Quae loquendi phrasis cum Quesnello, nescio qua de causa, displicuisset, censuit annotare: «Theophilum mirabitur quis hunc inter probatissimos praesules recenseri a Leone, dignumque haberi qui Dioscoro in exemplum proponeretur [Col. 1239D] Quesnellus, tom. II, pag. 481, in notis et observationibus ad hanc epistolam. .» Et volens deinde praepedire responsionem quae adhiberi posset, statim subjicit: «Quod ne ad fidei sinceritatem tantum restringatur, obstat quod sanctae memoriae appellatur ab eodem epistola 94 ad Marcianum imperatorem, et 68 ad Paschasinum Lilybaetanum, et cum sanctitatis praeconio citantur ejus scripta tam in epistola 134 ad Leonem Augustum, quam in excerptis SS. Patrum in Chalcedonensi relectis.» Addit praeterea: «Nec tamen ignorare potuit S. Leo quam nefandis quamque aperta vi sanctum Joannem Chrysostomum persecutus fuerit, ac tandem [Col. 1239C] oppresserit Theophilus.» An autem ante mortem tot scelerum eum poenituerit, non explicat Quesnellus, sed lectores remittit ad opus Gallice conscriptum a Gothofrido Hermantio de Vita S. Joannis Chrysostomi, et demum concludit: «Crediderim ego ex his loquendi formulis de episcoporum sanctitate non esse decernendum, cum videamus perditissimos homines iisdem titulis decorari etiam in conciliis oecumenicis, et hanc consuetudinem per ea tempora viguisse, ut quicumque episcopi a fide catholica nullo modo deviaverant decesserantque in communione Ecclesiae, reponerentur in sacris diptychis, et sanctae memoriae viri dicerentur.»
8. At quis non intelligit nimis gravem atque malignam esse hanc in Theophilum censuram, qua non tantum istius in Chrysostomum simultates exaggerantur, verum etiam S. Leonis judicium et Chalcedonensia gesta parvi pendenda esse indicatur, quasi quod idem Theophilus nec probatissimus fuerit praesul, nec sanctae memoriae rationabiliter esset [Col. 1239D] dicendus? Obstare contendit Quesnellus quae in Chrysostomum egit. Sed si haec attendamus, minime illius generis sunt ut ipsius Theophili famam atteramus, perditissimisque viris comparemus. Simultatum enim illarum nulla alia origo fuit quam studium illud quo gentiles haereticosque anthropomorphitas ubique insectari quaerebat, simulque catholicos viros a librorum Origenis lectione avertere procurabat, ob apertos videlicet errores in hujus scriptis repertos. Quare cum ipse jussisset ut ab omnibus damnarentur, et Longi fratres eorumque sectatores obtemperare detractassent, hos Aegypto ejecit et, Alexandriae coacta synodo, ipsum Origenem cum suis libris damnavit, agens quoque ut in alia synodo [Col. 1240A] Cypri, cui Epiphanius praefuit, damnarentur. Hactenus nihil in Chrysostomum Theophilus fuerat commotus. Sed audiens monachos a se ejectos benigne ab eodem Chrysostomo Constantinopoli receptos, ecclesiasticae disciplinae studio tuendae actus, quasi Alexandrinae sedis jura tueri cupiens, in Joannem invehi coepit, et, forte nondum sufficienter istius agendi ratione explorata, Constantinopolim proficiscitur et, coacta synodo, Joannem tamquam canonum violatorem, etiam reclamante plebe, deposuit. Dabo quidem Theophilum tum eam animi moderationem non servasse quae episcopum decebat, et nimio zelo actum praecipiti judicio in hanc causam inquisivisse. Sed obstant forte quin probatissimus praesul et sanctae memoriae vir appelletur? Attendat, quaeso, Quesnellus rationes quibus ducebatur, in mentem revocet eximias excellentesque virtutes quibus erat praeditus. Nam praeter sacrarum rerum scientiam, qua maxime pollebat, quoadusque vixit ab omni haeresi abhorruit, Judaeorum conversionem omni nisu [Col. 1240B] curavit, gentiles ad verae religionis cultum inducere quaesivit, nihilque eorum aggredi praetermisit quae in catholicae fidei munimen, praesidium et incrementum poterant 460 redundare. At diutius in his immorari jam taedet, potissimum cum in alio opere, agendo Rufinianas vindicias, descripserim quemadmodum Theophilus Origenem et Origenistas exagitasset [Col. 1239D] Tom. II Hist. Ecclesiast. pag. 98, 108, et [Col. 1240D] alibi passim, voce Theophilus. . Addam dumtaxat Quesnelli et alterius cujusque recentioris scriptoris opinionem tantum roboris numquam obtinere potuisse, ut Leonis Magni et Chalcedonensium PP. testimonia atque judicium infirmare aut dejicere queant. Cum neminem lateat gravissimas quaestiones olim inter sanctissimos viros excitatas horum sanctitati et nominis celebritati minime obesse potuisse, etiam si aliquid humanae infirmitatis passi sint, ut nimis vehementer propriis studiis et opinionibus adhaererent, ut sexcentis exemplis ipsi probare possemus.
9. Restat jam tandem ut de Mediolanensi synodo [Col. 1240C] verba faciamus, quam non alia de causa S. Leo haberi jussit, nisi ut communi illius provinciae etiam episcoporum consensu et publicis subscriptionibus epistola dogmatica ad Flavianum susciperetur, quod, ait Baronius, impigre curatum est [Col. 1240D] Baronius, tom. VI Annalium. . Tunc igitur Abundius Comensis, caeterique pontificii legati ex Oriente Romam regressi erant, verbis de omnibus quae in Chalcedonensi synodo contigerant rationem reddituri. Quare S. pontifex, ut certis documentis innotesceret omnes Occidentales episcopos fidei regulam a se ipso conscriptam et definitam suscipere, Abundio episcopo et Senatori Mediolanensi presbytero collegae ad patriam et episcopatum revertentibus mandat ut Eusebium conveniant pro synodo indicenda. Huic synodo Eusebius praefuit, ad eamque alii decem et octo episcopi vel per se, vel per suos legatos presbyteros interfuerunt, quorum multi sanctitate, doctrina maxime, celebres fuerunt; videlicet Maximus Taurinensis episcopus, ipse Abundius Comensis, Crispinus Ticinensis, aliique quorum nomina [Col. 1240D] multa cum laude in Ecclesiae tabulis regesta sunt, ut videre est apud Baronium anno superius laudato. Hinc facile colligimus longe a veritate eos scriptores abscessisse, qui dixerunt Maximum Taurinensem, regnantibus Honorio et Theodosio, mortuum esse. Quomodo enim fieri id potuit, si non tantum huic Mediolanensi interfuit synodo, sed etiam Romani concilii Actis sub Hilaro papa subscripsit?
Quidquid autem de his similibusque quaestionibus ab aliis dictum fuerit, praesenti hoc otio non inquiramus. Summam dumtaxat hujus synodicae epistolae paucis recensebimus. Tribus igitur capitibus distinctam mss. codd. omnesque editores illam exhibuerunt. In quorum priori Eusebius cum sociis exsultare [Col. 1241A] fatetur, quod apostolicae sedis legati Chalcedonem missi felicem faustumque effectum legationis sibi commissae assecuti fuissent, quod quidem in Dei laudem et Christianae fidei custodiam ob divinae majestatis praesidium contigisse asseverant, Quando (videlicet, aiunt) vos idoneos cultus sui assertores in apostoli sui sede praesulem collocavit. In altero epistolae capite laudant doctrinam in epistola ad Flavianum contentam, tamquam prophetarum assertionibus, evangelicis auctoritatibus et apostolicis testimoniis omnino consonam; eamque nitore quodam lucis ac veritatis splendore radiare, omnibusque sensibus convenire quos beatus Ambrosius de incarnationis Dominicae mysterio suis libris Spiritu sancto incitatus inseruit. In tertio tandem capite idem Eusebius cum sociis anathema Eutychianis dixisse profitetur; atque, litterarum (aiunt) vestrarum formam secuti, modum praescriptae ordinationis nos servasse, his per fratrem et coepiscopum nostrum Cyriacum missis ostendimus. Quae sane verba innuunt formam rerumque [Col. 1241B] omnium agendarum ordinem a sancto pontifice praescripta, nemine refragante, ab iisdem servata fuisse, ad debitam quidem obedientiam patefaciendam, quam semper totius orbis episcopi etiam in synodis congregati Romanis pontificibus praestiterunt. 461 Unum tandem adhuc restat in hac synodica epistola quod nostram animadversionem excitavit, quodque, repugnantibus vulgatis et mss. codd., aliter in Quesnelliana editione exhibetur. Eusebius siquidem, praesentem suam orationem claudere volens, divinam opitulationem implorat, Leonisque pontificis studio Eutychianae haereseos exitium, fidei palmam et consummati certaminis coronam perpetua quiete retinendam adjudicat, subdens deinde: Hoc futuris memorabile saeculis relinquatis, ut ab hoc exstincta praesenti tempore impiae sectae contumacia videatur, ut vobis (supple catholicae fidei) propugnatoribus in aeternum prostrata succumberet. Concinunt huic lectioni Surius, conciliorum collectores, aliique ex vulgatis exemplaribus, [Col. 1241C] quam genuinam esse etiam aliqua mss. exemplaria, quorum auctoritatem sequendam nobis persuasum est. Quamvis Quesnellus pro illa voce exstincta, aliam exstitisse induxerit, et forte sui librarii oscitantia pugnatoribus pro propugnatoribus admiserit. Is tamen in notis ad hanc epistolam fatetur laudatum locum medica manu indiguisse, quem ad mss. Trecop. et Thuan. cod. emendavit, facta collatione cum hac vulgata [Col. 1241D] Quesnellus, tom. II, pag. mihi 482. : superesse ut, annuente Domino, perpetuo retinentes, hoc futuris memorabile saeculis relinquatis; ut a tempore praesenti extincta impiae sectae contumacia videatur, ut novis purgationibus in aeternum prostrata succumberet. Falsam quidem atque corruptam esse hanc lectionem nemo inficiabitur, si eam consideret, deinde conferat cum praecedenti epistolae contextu, in quo, ut diximus, et haereseos exitium, et fidei palma, et consummati certaminis corona summo pontifici Leoni adjudicantur. Non igitur novae purgationis adhibendae erant ut exstincta haeresis in [Col. 1241D] aeternum prostrata succumberet. Quare novissima Augustini Savioli Veneti typographi editio maximam mihi movit admirationem, tam corruptam lectionem in hujus epistolae contextu inducendo, ea expuncta quam Surius, conciliorum collectores, et ipse Quesnellus retinendam esse judicarunt. Atque admirationem adauxit, quod ipse editor fassus sit optimorum mss. codd. fidem et auctoritatem se esse secutum, quamvis revera nullos codices consuluisse ex hoc atque similibus lapsis mihi liceat argumentari; de qua re aliqua dicere opportunius reservabo in altero tomo Leoninorum Operum.
1. Marcianus imperator, ob causas in superioribus recensitas, jussit ut episcopi ad generalem synodum acciti in Chalcedone convenirent et in basilica S. Euphemiae martyris in suburbiis extra urbem congregarentur. Exordium sumpsit octavo idus Octobris anni 451, fuitque absoluta kalendis Novembris. Scriptores, ut annotavit inter caeteros cardinalis Baronius, non conveniunt in determinando neque Patrum neque actionum numero. Marcellinus, in Chronico, sexcentos et triginta episcopos adfuisse narrat, cui suffragantur Liberatus diaconus et Photius. Nicephorus mavult duplicatum fuisse numerum eorum qui oecumenico Nicaeno 462 concilio interfuerunt, videlicet [Col. 1242B] sexcentos triginta sex fuisse. S. Leo vero, qui recenter a suis legatis ex Oriente advenientibus et ex Actorum exemplaribus edocebatur, scribens ad episcopos Galliarum, ait: Sexcentorum ferme fratrum coepiscoporumque nostrorum synodus congregata [Col. 1241D] Marcellinus, in Chronico. Liberatus diaconus, in Breviario, cap. 3. Nicephorus, lib. XV, cap. 2. [Col. 1242D] Photius, de Septem Conciliis, cap. 4, S. Leo, epist. olim 52, nunc in Quesnelli editione 77. Baronius, tom. VI Annalium, pag. 139 et seqq. . Ad quae omnia idem Baronius animadvertens, arbitratur ab exemplaribus Actorum quae supersunt subductam esse fere dimidiam partem episcoporum, cum in prima actione ejusdem synodi nonnisi tercenti quadraginta episcopi subscripti reperiantur. Verum de hac difficultate verba faciemus in actione de Domno Antiocheno, Stephani Baluzii animadversiones approbantes. Aeque incertus apparet actionum numerus, pro quo definiendo aliae et aliae sunt scriptorum opiniones. Baronius, ex dierum numero quo sancta illa congregatio duravit actionum quoque numerum inferri debere arbitratur. Cum itaque ab octavo die idus Octobris usque ad kalendas Novembris duodecim dies intercesserint, et singulis diebus [Col. 1242C] PP. convenisse arbitrari liceat, ideo duodecim sessiones sive secretaria habita fuisse credendum est. Liberatus, laudato loco, quindecim numerat actiones; sed in Graecis Latinisque exemplaribus sexdecim continentur, quamvis multa habeantur in Latinis quae in Graecis desiderantur, et e contrario. Verum si sedulo attendamus ad omnes causas quae in ea synodo agitatae sunt, fateri cogimur in eadem sessione plures actiones factas fuisse, ut constabit cum de Photii Tyrii et Domni Antiocheni causis disputabimus.
2. Ecclesiasticae historiae scriptores, qui nos praecesserunt, diligentissime singula in iis Actis contenta recensuerunt; quod praestare in praesens nos praetermittimus, ne quod ab aliis jamdudum actum est iterum agamus. Potissimum cum non semel laudati auctores, Baronius videlicet, Christianus Lupus, Pater Natalis Alexander, Stephanus Baluzius, Joannes David, singuli pro scribendi scopo quem assumpserant, eadem Acta descripserint, variasque incidentes [Col. 1242D] quaestiones pertractaverint, a nonnullis quarum nos abstinuimus, cum ad rem nostram haud pertinere arbitrati sumus. Tria igitur cum sint quae Magni pontificis vota, ut diximus in praecedentibus, respiciunt, quaeque tandem fideliter exsecutioni in ea synodo fuere demandata, singula indicabo. Primum igitur ad fidei causam pertinebat, de qua in synodi exordiis pertractari coeptum est. Nam Paschasinus Lilybaei episcopus, Leonis mandatis obtemperaturus, petiit ut Dioscorus e synodo discederet; nam inter reos dumtaxat, non inter judices, ille erat admittendus. Et quamvis isthaec petitio dura visa fuerit, tamen ad compescendos aliquos dissensionis motus inter Orientales excitatos, et ad praecavendas inducias [Col. 1243A] quae ex canonicis citationibus contingere solent, judices dixerunt ut tamquam judicandus in medio sederet. Tum, accepta ab Eusebio Dorylaei facultate Dioscorum accusandi, hunc, et laesae fidei, et sacrilegi homicidii reum ob necem Flaviano illatam postulabat. Et, lecto accusationis libello Marciano imperatori oblato, Dioscorus objecta diluere nitebatur, dicendo Flavianum legitime condemnatum in synodo imperatoris Theodosii auctoritate congregata. Sed quid in latrocinalibus Actis contineretur ex horum lectione sciscitatum est. Quare cum in iisdem Actis legendis ventum esset ad Theodosii constitutionem, qua cautum fuerat ne Theodoritus praecedenti Ephesino latrocinio interesset, judices petierunt Theodoritum in concilium introduci. De cujus causa hic disserere praetermittimus, cum in subsequentibus Quesnellianam refellere debeamus dissertationem. Interim jam episcopi qui pro Dioscori et Eutychetis partibus decertaverant confessi sunt timore se militum compulsos orthodoxos deposuisse episcopos, et conscientiae [Col. 1243B] stimulis acti exclamaverunt: Omnes peccavimus, omnes veniam postulamus. Et continuata lectione Actorum 463 pseudosynodi, Dioscorus accusatus est, quod epistolam dogmaticam S. Leonis tamquam fidei regulam ad synodum transmissam, legi vetuisset. Ut autem plenius innotesceret vis S. Flaviano et orthodoxis episcopis illata, recensita fuerunt omnia Constantinopolitani concilii Acta, in quibus de Eutychetis condemnatione gestum fuerat. Ex qua lectione apostolicae sedis legati probaverunt Flavianum vere catholicum, Eutychetem vero impium haereticum. Sed Dioscorus ipse amplius cohibere non valens suae malae fidei nequitiam, interloquendo ausus est contendere Flavianum jure fuisse damnatum, quod dixisset post adunationem duas esse in Christo naturas; cujus contrariam sententiam coram Patribus pertinacius propugnare ausus est. Postea vero alia quamplurima lecta sunt, de quibus summatim Baronius verba facit, et ipsi occasione subsequentium Exercitationum [Col. 1243C] indicabimus. Tandem fidei definitio ad sequentem actionem protracta est, quae sexto idus Octobris fuit celebrata.
3. In hac porro symbolum Nicaenum recitatum fuit, cui concinere Cyrilli Alexandrini scripta, et Leonem Romanum pontificem in sua epistola, omnes Patres contestati sunt. Hanc autem Leonis epistolam mirificis laudibus prosequentes, acclamarunt. Haec Patrum fides, haec apostolorum fides, omnes ita credimus, orthodoxi ita credimus, Anathema qui ita non credit. Petrus per Leonem ita locutus est: Apostoli ita docuerunt, pie et vere Leo docuit, Cyrillus ita docuit. Leo et Cyrillus similiter docuerunt. Quis autem non intelligit solemnibus istis atque universalibus PP. acclamationibus justo judicio et diligenti studio honorem ad apostolicam sedem et ad sanctum Leonem delatum fuisse, cujus jura et praerogativas Dioscorus in praecedenti synodo pessumdederat et aboleverat? Leonem enim Petri esse successorem, sincerum fidei [Col. 1243D] catholicae custodem, Scripturarum sacrarum supremum esse interpretem, uno ore venerati, ad delendam nimirum illam turpitudinis maculam, qua cum summo apostolicae sedis dedecore Leo ipse et hujus legati in latrocinio Ephesino fuerant passi et inusti. Pro quo scelere cum debitas poenas Dioscorum subire oporteret, in sequenti tertia sessione hujus damnatio prolata est. Huic autem sessioni soli episcopi sine saeculi magistratibus interfuerunt. Aberat etiam a synodo Dioscorus, sed sub militum custodia detinebatur. Et quamvis in prima sessione istius crimina sufficienter omnibus innotuissent, tamen ad servandam juris canonici formam et ordinem, iterum Eusebii Dorylaei accusatoris libellus lectus est; et ne in absentem sententiam proferrent, semel, iterum et [Col. 1244A] tertio canonicis citationibus eum ad synodum venire pulsarunt. Varia excusationum genera interposuit Dioscorus, vel quod detinebatur aegritudine, vel quod ipsi cautum esset synodo adesse, judicibus saecularibus absentibus. Quam postremam excusationem irritam prorsus fecit Cecropius Sebastenus episcopus, ad eum vocandum missus, dicendo: Quando quaedam regularia, nempe ecclesiastica negotia examinantur secundum canones, neque judices alios vel laicos interesse oportet [Col. 1243D] Videsis sequentem nostram dissertationem in causa Photii Tyrii, quam examinandam explicandamve nobis dedit cl. D. Nicolaus Antonelli pontificiae [Col. 1244D] Conciliorum Benedictinae Academiae a secretis. . Dum haec autem agebantur, et synodi PP. Dioscori responsa juxta praefixos terminos exspectabant, quatuor libelli Theodori, Ischirionis, Alexandrinorum diaconorum, Athanasii presbyteri et Sophronii Alexandrini, Christiani viri, lecti sunt. Eam enim epigraphem seu inscriptionem praeseferunt: Sanctissimo et beatissimo universali patriarchae magnae Romae Leoni, et sanctae universali synodo Chalcedonensi. Hos libellos Leoni summo pontifici inscriptos, inter Leonina Opera non collocavit Quesnellus, nec in synopsi Chalcedonensium Actorum, indicavit [Col. 1244B] saltem Leonis nomen praeseferre; quamvis consilium habuerit suam editionem adornandi omnibus monumentis ab ipso sancto summo pontifice scriptis, 464 et aliorum ad ipsum [Col. 1244D] Vide tom. II Operum S. Leonis, pag. 511. . Hujusmodi libelli Graece et Latine exstant tom. IV, quos ad lectionem Vaticanorum codd. emendavimus, et ut inter S. Leonis Magni Opera in lucem prodeant in sequenti tomo curabimus.
4. In his porro libellis gravissima Dioscori facinora descripta et contestata continebantur, quorum summam in praesens indicare supervacaneum ducimus, cum viris doctis innotuerint, et possint a quopiam lustrari. Cum igitur tertio ad synodum vocatus Dioscorus obtemperare recusasset, nec eum permovere potuisset Joannes Germaniciae episcopus, dicens: Sacerdotum delicta communis est turpitudo. Si igitur scit tua sanctitas calumniam se ab aliquibus pati, non est longe sancta synodus; fatigare, ut convincas mendacium. Quare cum reliquum non esset [Col. 1244C] ad ipsius defensionem, pontificii legati, Leonis personam agentes, in eum damnationis sententiam tulerunt. Hanc autem nos hic subjicere praetermittimus, ne contra propositum institutum nostrae Exercitationes nimium excrescant. Qui vero intelligere cupiunt an omnia apostolicae sedis jura in eo judicio manserint reparata, quemadmodum S. Leo post latrocinium Ephesinum habuit in votis, facile totam istius actionis seriem, ordinem et decreta lustrare poterunt apud Conciliorum collectores, tom. IV, actione tertia. Hanc itaque pontificiorum legatorum in Dioscorum latam depositionis degradationisque sententiam unanimi consensione ratam habuerunt caeteri PP., qui postmodum synodales scripserunt epistolas Valentiniano et Marciano imperatoribus, Pulcheriae Augustae, de his quae nuper stabilita fuerant. Publicum quoque propositum fuit istius damnationis decretum, quod et ipsi Dioscoro atque etiam clericis Alexandrinis fuit significatum.
[Col. 1244D] 5. In sequenti autem sessione, quae quarta fuit, causa episcoporum qui cum Dioscoro in latrocinio Ephesino principes partes obierunt ad examen revocata est. Hos autem in synodo de imperatoris Theodosii mandato pariter praefuisse, ipse Dioscorus testatus est, contendens cum Domno Antiocheno, Juvenali Hierosolymorum, Thalassio Caesareae Cappadociae, Eustathio Beryti, Eusebio Ancyrae, et Basilio Seleuciae episcopis communem causam habere. Sed quia hos S. Leo jusserat in communionem recipi, et poenas canonicas iisdem relaxari, si poenitentes se exhibuissent, et si in horum sedibus alii jam catholici episcopi non essent suffecti, ut jam vidimus ex praecedentibus epistolis, et commonitorio legatis dato; idcirco, cum probassent Nicaenum et [Col. 1245A] Constantinopolitanum symbolum, decreta Ephesi et S. pontificis Leonis epistolam, anathema dicentes contraria sentientibus, jussi sunt synodum ingredi a qua repulsi fuerunt, et, ecclesiastica obtenta pace, catholicae societati adjuncti fuere. Domnum autem Antiochenum non adfuisse in peculiari dissertatione explicabimus. Admissi quoque fuerunt Aegyptii episcopi, quos pontificii legati jusserunt anathema dicere Eutycheti et subscribere epistolae S. Leonis. Utrumque facere primo detrectarunt, exspectantes novi Alexandrini antistitis electionem, quem secuturos esse spondebant in subscriptione. Sed, instante synodo ut Eutychetem damnarent, tandem consenserunt. Verum cum adhuc urgerentur ut S. Leonis litteris subscriberent, omnino renuerunt; seque prosternentes, petierunt ut sanctae synodo placeret primum eligi Alexandrinum episcopum. Quorum supplicationibus synodus annuit, ea tamen interposita cautione ne Chalcedone recederent, sed novi episcopi electionem exspectarent [Col. 1245D] De hac Aegyptiorum supplicatione consule Christianum Lupum, in appendice ad actionem 9 concilii Chalcedonensis. . Eminentissimus [Col. 1245B] cardinalis Baronius atque cl. Stephanus Baluzius annotarunt Graeca Actorum Chalcedonensium exemplaria laudatas actiones aliter distributas continere. Sed notariis episcoporum 465 id esse tribuendum, in dissertatione quam pro Domno Antiocheno conscripsimus affirmamus.
6. In quinta actione, de fidei constitutione ab omnibus veluti firma regula tenenda inquisitio coepta est. Carosus enim Dorotheus, aliique Eutychiani archimandritae libellum Marciano imperatori dederant, ut ipsis liceret de fidei rebus cum catholicis disputare. Qui cum synodum essent ingressi, et libellum PP. obtulissent, cogniti sunt pro Dioscoro supplicationes habere. Profitebantur in eo se tantummodo Nicaenam fidem amplecti, nullamque ejus expositionem admittere. Addebant praeterea potius extra alios seorsum a communione ipsorum vitam acturos, quam quidquam novi ad fidem pati superinduci. Ita quidem (ait Baronius) hypocritae illi, [Col. 1245C] more Eutychetis atque Dioscori, sub mentito pallio Nicaenae fidei novam haeresim fovebant. Horum libello alius objectus est synodo oblatus a catholicis archimandritis, et interea tridui spatium temporis datum est haereticis ad resipiscendum, atque catholicae fidei adversum Eutychetem subscribendum. Hos inter erat quidam archimandrita nomine Maximus, qui Eutychetis magister dicebatur. Haereticorum autem archimandritarum subdola agendi ratio synodum fatigavit, et turbas inter PP. excitavit. Nam Paschasinus et caeteri legati pontificii volebant quod ad Eutychianae haereseos exitium et condemnationem S. Leonis epistola tamquam fidei tessera ab omnibus admitteretur. Contra vero Anatolius Constantinopolitanus, qui secreto hactenus Dioscoro et Eutychianae factioni ex parte adhaerebat, multis modis se opponebat. Primo enim approbandant PP. exhibebat quamdam fidei definitionem ab Asclepiade Constantinopolitano diacono recitatam, quam tamquam haereticorum turbis faventem sedis apostolicae vicarii [Col. 1245D] cum aliquibus episcopis Orientalibus repudiarunt, nec Actis synodalibus inseri permiserunt. Secundo, nihil novi antiquis fidei sanctionibus superaddendum esse contendebat, ita ut praeter Nicaenum et Constantinopolitanum Symbolum, et Ephesina decreta contra Nestorium hujusque asseclas stabilita, nulla definitio ad Eutychianum dogma proscribendum admittenda esset. Tertio, Dioscorum non ob laesam fidem fuisse damnatum, et episcopatu dejectum affirmabat, sed quia excommunicationem fecit Domno archiepiscopo Leoni, et tertio vocatus est, et ideo damnatus est. [Col. 1246A] Hanc subdolam Anatolii agendi rationem apprime Paschasinus et caeteri vicarii pontificii noverunt. Et propterea, ne ullus aditus Eutychianis superesset fidei Symbolum aliter interpretandi, praecedentibus Nicaenis, Constantinopolitanis et Ephesinis decretis addiderunt: Epistolam magnae et senioris urbis Romae praesulis beatissimi et sanctissimi archiepiscopi Leonis, quae scripta est ad sanctae memoriae archiepiscopum Flavianum, ad perimendam Eutychis malam intelligentiam, utpote et magni illius Petri confessioni congruentem et communem quamdam columnam existentem adversus perverse sentientes ad confirmationem rectorum dogmatum congruenter aptavit, etc. Integre ergo fidei definitione recitata, eam imperatori Marciano ex judicum sententia manifestandam esse censuerunt, ut habent Facundus Hermianensis et Liberatus diaconus, ut episcopi deinde unanimi consensione in sequenti actione eidem subscriberent [Col. 1245D] Qui de hac et sequenti actione plura desiderat, consulat eruditissimas annotationes cl. Stephani Baluzii in nova Conciliorum collectione. .
7. Octavo igitur kal. Novembris sexta actio celebrata est, et ut ex Actorum exemplaribus innotescit, [Col. 1246B] omnes episcopi synodali definitioni subscripserunt. Et ibidem advenientibus Marciano imperatore, et Pulcheria augusta, aliisque nobilibus viris imperialis aulae ministris, ipse Marcianus paucis synodi Patres allocutus est [Col. 1246D] Haec imperatoris allocutio Graece et Latine exstat tom. IV Conc., pag. mihi 1421. Vide Stephani Baluzii annotationes, loco superius laudato. . Qua allocutione absoluta, 466 quae hactenus gesta erant Aetius archidiaconus Constantinopolitanus recitavit, una cum omnium episcoporum subscriptionibus. Quare interrogata synodo ab imperatore si secundum omnium sanctorum episcoporum expositionem definitio nunc relecta prolata est, omnes clamaverunt: Omnes sic credimus, una fides, una voluntas, etc.; et conversi PP. ad imperatorem, dicebant: Marciano novo Constantino, novo Paulo, novo David. Annos David imperatori. Augustae pariter multos annos dixerunt, et utrumque alloquentes, subjiciebant: Luminaria mundi, Domine, tu custodi; et multis aliis veris justisque laudibus utrumque ornarunt. Fidei rebus igitur ita dispositis atque firmatis, imperator, ad honorem clericalis militiae et monasticae [Col. 1246C] vitae, quaedam capitula canonicis statutis determinanda synodo proposuit: Decorum (ait) esse judicantes a vobis haec regulariter potius formari per synodum, quam nostra lege sanciri [Col. 1246D] Hujusmodi tria capitula expressa offendes tom. IX Concil., pag. 1510. . Fatigati autem ob nimios labores episcopi, semel iterumque imperatorem supplices rogarunt ut eos dimitteret: sed ipse Marcianus ad synodum conversus dixit: Multum quidem estis itinere fatigati laborem perferentes. Verumtamen sustinete adhuc tres aut quatuor dies, et praesentibus magnificentissimis nostris judicibus, quaecumque vultis movete, competens adepturi solatium. Addidit tandem: Nullus vestrum antequam perfecti termini ex omnibus proferantur a sancto concilio discedat. Hactenus ea brevitate qua potui priores sex Chalcedonensis synodi actiones summatim descripsi; ex quibus haud dubium esse potest feliciter S. Leonis Magni vota adimpleta mansisse, atque apostolicae sedis jura turpissime jam pridem a Dioscori et Eutychiana factione in praecedenti Ephesina synodo violata et abolita solemni atque universali totius [Col. 1246D] Ecclesiae judicio reparata fuisse. Caetera vero quae sequuntur, cum ad particulares quorumdam episcoporum causas pertineant, sequentibus in Exercitationibus explicabimus.
1. Photii Tyrii causam, in cujus cognitione Chalcedonenses PP. quarta hujus synodi actione versati [Col. 1247A] sunt, in praesens expendere jubeor, de iis tribus dumtaxat verba facturus quae hujusce Academiae viris hoc anno discutienda praescripta fuere, quaeque sub octavo numero quoad canones sequenti ordine et vocibus exprimuntur.
Primo, an consuetudo antiqua allegata ab Anatolio, actione 4, in causa Photii episcopi Tyrii quod episcopi existentes Constantinopoli una cum patriarcha definiebant quorumcumque recurrentium causas, legitima esset; et hoc posito, cur sententia in causa Photii fuit revocata.
Secundo, utrum in causis ecclesiasticis judicandum esset secundum canones, an etiam secundum pragmaticam sanctionem; qua de re actum est actione 4 in eadem causa Photii.
Tertio tandem, an episcopus, si esset episcopatu indignus, possit in ordine inferiori collocari, quod negare videntur legati papae, actione 4. In quibus omnibus perquirendis, multam orationem me habere [Col. 1247B] oporteret, si libere ejusmodi argumenti latissimum campum excurrere possem. Verum cum summi, clementissimi, atque sapientissimi principis benignitate abuti haud debeam, idcirco non omnia quae dicenda occurrunt potero recensere; 467 sed aliqua nondum satis explorata prolixius exponam; notiora dumtaxat delibabo, et quae tandem, a recentioribus regalistis multis cavillationibus implexa, ad ecclesiaticum regimen et ad apostolicae potissimum sedis jura dejicienda, aut prorsus evertenda, similibus occurrentibus causis, in medium adducuntur, non dissimulabo atque Chalcedonensium PP. vestigiis insistens paucis refellere conabor.
2. Antequam praesentis concertationis capita resolvere aggrediamur, quae et qualis causa fuerit cur tot tantaque dissidia Photium Tyrium inter et Eustathium Berytensem exorta essent, inquirere nobis opus est. Tyrum ergo urbem imprimis totius Phoeniciae primae fuisse metropolim, cui duodecim aliae urbes et episcopi ab Ecclesiae exordiis ad annum [Col. 1247C] quadringentesimum quinquagesimum usque suberant, quorum unus erat Beryti episcopus, ex ecclesiasticis tabulis exploratum est. Omnium primus deinde qui hujusmodi metropolitae jura violare tentaverat fuit Eustathius. Qui, posthabitis Nicaenorum Patrum regulis, maximo suae amplificandae sedis studio actus, pragmaticum ab imperatore Theodosio typum seu rescriptum obtinuit, quo, dissecta in duas partes Phoeniciae primae provincia, Berytiorumque Ecclesiae metropolitico gradu et honore attributo, Ecclesiarum quoque Tripolis, Biblis, Botrys Orthosiade, Arcae, Antharadis, quae Photio Tyrio legitimo metropolitae suberant, administrationem et ordinationes in suam redegit potestatem. Facinus tam grave non exhorruit Eustathius, quippe qui res omnes Ecclesiae susquedeque vertere assuetus, multorum schismatum et contentionum auctor fuerat; cum, videlicet, irarum et odii impotens, in latrocinali Ephesina synodo adversus sanctum Flavianum Constantinopolitanum episcopum, Anatolii decessorem, et Eusebium Dorylaeensem, [Col. 1247D] pro Dioscori et Eutychetis factione signiferi partes subire non reformidavit, ut catholica fides plene ad exitium perduceretur. Atque hac de causa Eustathii Berytiorum episcopi nomen non nisi cum summa ignominia in sacras tabulas relatum legimus. Cum nimirum Chalcedonenses Patres, priori actione, latrocinalis praecedentis synodi Acta rescindere et abolere instituentes, omnium turbarum et criminum auctores eadem omnino poena esse plectendos decreverunt quam ipsi per summam injuriam laudatis episcopis, Flaviano scilicet et Eusebio, inusserant.
3. Verum tametsi ea in praedatoria synodo Eustathius cum aliis quinque episcopis totius schismatis auctoribus potestatem et imperium habuisset; quamvis [Col. 1248A] praeterea Dioscori Alexandrini, tum Chrysaphii et caeterorum imperialium ministrorum qui Eutycheti patrocinabantur, favorem sibi comparasset; nullum tamen conatum, aut in Photium Tyrium, aut in ejus Ecclesiam adhibere ausus est, satis sibi esse ducens tum talia tantaque praesidia nactum esse quibus facile magis opportuno tempore suis studiis suisque honoris et auctoritatis cupiditatibus posset indulgere. Quare cum anno quadringentesimo nono, undecima die kalendarum Augusti, latrocinali synodo absoluta, Constantinopolitanus episcopus Flavianus, plagis, verberibus et contumeliis affectus, e sua sede exturbatus, exsulatum ire coactus esset, Eustathius tamen sibi persuasit facilius optatum honorem assequi posse, si cum novo tandem episcopo in Flaviani locum suffecto pacem et amicitiam haberet, ad felicius suum negotium conficiendum. Hinc ergo minime dicendum est, Orientis rebus in tanto discrimine positis, illud aliud gravissimum facinus pseudosynodi PP. perpetrasse, videlicet, quod, Flaviano adhuc superstite, [Col. 1248B] Anatolium in ejus sufficerent locum, et in Constantinopolitanum ordinaverint episcopum. Contrariam enim opinionem, et si plerique cum ex catholicis, tum heterodoxis scriptoribus quandoque probassent, tamen nonnisi purum putumque redolere figmentum, perspicue cum ex Theodosii, tum ex ejusdem Anatolii ad S. Leonem epistolis patefactum est. Flavianus quippe nonnisi sequenti 468 anno martyr ex hac luce migravit. Cujus secuta morte, Theodosius imperator Constantinopolitano demandavit clero aptiores ad id munus obeundum decernere atque probare: sibi electionem omnium praecipui reservans [Col. 1247D] Christianus Lupus, in scholiis ad synodum Chalced. Petavius, Ration. temp. part. I, lib. VI, cap. 19, pag. 369. Guillelmus Cave, Historia script. eccl. [Col. 1248D] verbo Anatolius C. P. . At cum gravissima in dies inter Constantinopolitanum clerum dissidia succrescerent, agente potissimum Dioscori factione, et imperatoris ministris, jussit Theodosius conquiri (verba sunt Anatolii) clericos in regia urbe, etiam ex aliis civitatibus, ob quaedam (ita ut fit) negotia degentes, quo inter illos praestantior in episcopalem dignitatem promoveretur, ut jam ipsi [Col. 1248C] in praecedenti libro observavimus.
4. Multa quidem vera et scitu digna modo dicenda occurrerent, si temporis ratio et praesens disserendi propositum haud praepedirent. Illud unum, quod ad res nostras facere visum est, leviter dumtaxat attingam. Anatolii videlicet ad Constantinopolitanum thronum evectionem Eustathii Berytiorum episcopi studiis oppido favisse, Tyriorum vero episcopo Photio extra modum fuisse exitialem. Summa enim Eustathium inter et Anatolium necessitudo intercesserat. Nam is cum esset Alexandrinae Ecclesiae presbyter, et Dioscori episcopi apocrisiarius, cujus factionis schismaticae studio ad episcopatum Constantinopolitanum fuerat evectus, jam animum paratum habebat ut eorum votis et petitionibus indulgeret qui adversus sanctissimum Flavianum pro Eutychiano dogmate decertaverant.
5. Interim ergo Constantinopoli varii habentur episcoporum conventus. Quorum in uno, jubente Theodosio imperatore, et non exspectatis litteris [Col. 1248D] atque Romani pontificis sententia, episcopi Anatolium consecrarunt. Ejusdem concilii meminit Anatolius in epistola ad sanctum Leonem. Unde id operis incubuit sanctae synodo episcoporum Constantinopoli versantium, ut ad me ordinandum sine mora procederent [Col. 1248D] Videsis quae diximus de Anatolii ordinatine cap. 4 prioris libri. . Alterum deinde habere jussit idem sanctus pontifex, qui, labente Julio mense anni quadringentesimi quinquagesimi, acceptis cum ab Anatolio, tum ab imperatore Theodosio litteris de Flaviani obitu et novi antistitis electione, secum reputans dirum schisma quod catholicam in Oriente societatem disruperat, suspensus haerens, nec rata, nec irrita electionis et consecrationis Acta definire voluit: sed tamdiu cum Anatolio communicare distulit, quamdiu quatuor [Col. 1249A] apost. sedis legati e pontificio latere missi, Constantinopolim profecti, sinceram ex novo episcopo fidei professionem coram omni clero et populo emissam, sua manu signatam, atque adamussim pontificiis votis et mandatis congruentem exciperent. Superstites adhuc sunt plures S. pontificis epistolae, ad Theodosium, ad Pulcheriam Augustam, ad clerum Constantinopolitanum, ad ejusdem urbis archimandritas, et denique ad Martinum presbyterum; ex quibus rerum gestarum seriem non tantum apprime intelligimus, verum etiam S. pontificis agendi ratio, religionis studium, animi robur, suprema ejusdem in omnes totius orbis partes administratio luce clarius enitescit [Col. 1249D] Epistola Anatolii ad S. Leonem, pag. 272. tom. I apud Quesnellum. .
6. Verum in postrema hac Anatolii synodo, quae in nonum saltem aut in decimum ejusdem anni mensem rejicienda est, nihil de Photii Tyrii causa actum fuisse, ex gravissimis conjecturis perspicue innotescit. Theodosius junior imprimis, a quo Eustathius pragmaticum rescriptum acceperat, vivendi finem [Col. 1249B] fecerat die decima octava Julii, quo tempore ejus litterae vix ad S. Leonem perlatae fuerant, et pontificii legati, qui hoc concilium convocare debebant, aut nondum iter fuerant aggressi, aut si illud incoeperant, adhuc in Romanis diversabantur suburbiis. Leonis 469 quippe litterae id suadent, cum datae fuerint Romae decimo sexto kalendas Augustas, triduo antequam Theodosius diem obiret Constantinopoli. Ad quam deinde urbem, propter itineris labores locique distantiam, pontificios legatos nonnisi octavo aut nono mense adventasse credendum est. Qui praeterea, fideliter suo munere perfungi cupientes, haudquaquam Anatolio in laesae fidei suspicionem adducto permisissent in synodo quam ipsi, mandante Romano pontifice, convocabant principes partes subire, cuncta pro sua libidine disponere, ecclesiasticas leges abolere, cum ipse potius de mala fide suspectus coram ipsis legatis caeterisque episcopis tamquam reus se sistere debuisset.
[Col. 1249C] 7. Photii igitur causa ad praecedentem aliam synodum, quae Theodosii mortem praecessit, omnino referenda est. Cui cum Eustathius Berytiorum episcopus subreptitium quod acceperat ab imperatore pragmaticum typum exhibuisset, episcopi omnes qui Constantinopoli convenerant, vel in Anatolii gratiam, vel poenarum minis deterriti, etiam contra ecclesiasticarum regularum vetitum, praestiterunt assensum. Tunc itaque agente Chrysaphio et caeteris imperialibus ministris, qui Eustathio impense favebant, non tantum Theodosianum fuit confirmatum rescriptum; sed operam dederunt ut Maximus patriarcha Antiochenus, qui ab ejusmodi aberat synodo, quamvis Constantinopoli diversaretur, quae recentius ad ampliandam Ecclesiae Berytiorum dignitatem, honorem et praerogativis sancita fuerant rata et firma habere vellet. Suberat enim Antiocheni patriarchae administrationi et ordinationi Phoeniciae primae provincia cum suo Tyrio metropolita caeterisque episcopis. Quemadmodum vero res contigissent, narrat idem [Col. 1249D] Maximus a Chalcedonensibus PP. postmodum interpellatus: Eram Constantinopoli. Cum vero concilium de hoc haberetur, non adfui, sed mihi charta allata est, et subscripsi [Col. 1250D] Actio 4 conc. Chalcedonensis. . Quid plura? In hoc Anatolii concilio, cum omnia in sanctissimi episcopi Photii Tyrii odium et ecclesiasticarum legum contemptum fierent, minis, terroribus ipsius Photii metropolitae animum gravius concusserunt, et depositionis poenam intentarunt, nisi synodico subscriberet decreto. Cui (ait Photius in supplici libello dato ad Marcianum imperatorem, Theodosii Augusti successorem, Cui cum, non ex proposito, sed ex metu minarum quae ei inerant, subsignassem, impositam mihi necessitatem subscriptione significavi. Scripsi enim, quod jussus subscripsi, cum scirem nihil hoc mihi praejudicare quod sacrae [Col. 1250A] divinaeque leges ea quae non ex proposito, sed ex necessitate, fiunt nullam vim habere definiant.
8. Quicumque itaque ad ejusmodi Anatolii synodi Acta, quae hinc illincque apud diversos veteres scriptores sparsa offendimus, sedulo animadvertat, parum absimilem praedatoriae Ephesinae illam fuisse, aut illius posse dici appendicem minime inficiabitur. Quare cum Chalcedonensibus PP. datum esset de fidei causis et de episcoporum juribus violatis judicare, omniaque susquedeque versa in integrum restituere et reparare quemadmodum S. Leo apostolicae sedis legatis praeceperat, idcirco Photii causam judicaturi tria potissimum Anatolio Constantinopolitano episcopo objiciebant. Haec autem tria imperiales civilium causarum judices paucis indicarunt, ita generale Chalcedonense concilium compellantes: Dicat S. synodus licueritne sanctissimo archiepiscopo Anatolio absenti reverendissimo episcopo Photio excommunicationem mittere et jubere, ut ei certae Ecclesiae in provincia auferrentur, et an synodum appellare oporteat conventum [Col. 1250B] episcoporum qui in regia civitate diversantur.
Quoad postremam hanc quaestionem, Tryphon, Chii episcopus, conventum episcoporum in urbe diversantium synodum posse appellari serio affirmavit, qui forte, cum Anatolio tum regiis ministris blandiri cupiens, 470 spectata primum regiae urbis dignitate et amplitudine, et recensito deinde frequenti episcoporum Orientis commeatu, qui ob civilium rerum administrationem, dum aliqua laborabant oppressione pro suis vindicandis juribus, Constantinopolim convenire debebant, palam dixit: Synodus appellatur, et conveniunt, et laborantes aliqua oppressione sua jura nanciscuntur. Tryphonis responsioni, nec sancta generalis synodus, nec alius quisquam ex episcopis suffragatus est, ne forte aliorum patriarcharum, Alexandrini nimirum, et Antiocheni, et Hierosolymitani, jura laederentur. Ex ecclesiasticis tabulis enim exploratum est, Constantinopolitani episcopi fines valde tum fuisse contractos. Nam praeter illam [Col. 1250C] Asiae partem quae ad Ponti regiones extendebatur, primo solas Thraciae dioeceses poterat administrare, cujus jura postmodum Theodosii Junioris rescripto ad Illyricum usque extensa fuere. Contra vero Phoeniciae primae dioeceses ad Antiochenum pertinebant patriarchatum, ut diximus. Et propterea ad omnes turbas praecavendas, quae exoriri poterant, Thryphonis sententiam atque judicium universa synodus, nec ratum, nec irritum habendum esse censuit.
9. At non ita vero factum est, cum altera quaestio de excommunicatione ab Anatolii synodo in Photium Tyrium absentem lata examini subjiciebatur. Hanc enim veluti horrendum facinus, divinis et humanis legibus contrarium universa synodus Chalcedonensis exsecrata est. In ea enim actione legimus Atticum Zelorum episcopum dixisse ut absentem nemo condemnet. Omnes reverendissimi episcopi acclamaverunt: Nemo absentem condemnat. Hac igitur unanimi Chalcedonensium PP. conclamatione synodalia Anatolii decreta prorsus abolita fuere. Quod cum Anatolii [Col. 1250D] animus honoris et ambitus impotens indigne ferret, ut se ab omni injustitiae nota purgaret, suaeque sedis amplitudini consuleret, ad illam provocavit consuetudinem, de qua in praesens disputamus. Sed eam consuetudinem prorsus illegitimam fuisse, atque ad eam Anatolium dumtaxat provocasse, ut studiosa uteretur tergiversatione, quem latere poterat? Non enim consuetudo legitima censeri potest, quae divinis et humanis legibus repugnat. Et propterea cum Eusebius Nicomediensis, tum Photius Tyrius, cum universa synodo, ne in contentionem venirent de consuetudine quae abusum obtinere poterat, omnes Anatolii excusationes veluti injusti ambitus commenta, quibus rerum veritatem occulere nitebatur, constantissime rejecerunt.
[Col. 1251A] Eunomius quidem Nicomediensis ad judices conversus ita fidenter eos est allocutus: Magnificentia vestra nos percunctata est num liceat absentem condemnare. Responsum do Romana voce, et usurpans verba Pauli apostoli, Actorum XXV, 16, ita effatus est: Quia non est Romanis consuetudo damnare aliquem hominem priusquam is qui accusatur praesentes habeat accusatores, locumque accipiat ad diluenda crimina. Cui postmodum Photius concinens, enixe synodum et imperiales judices precabatur ut, omni injusta consuetudine posthabita et abolita, canonicae leges dumtaxat exsecutioni demandarentur. Nihil aliud postulo (Photius dixit) precorque vestrum justum judicium, nisi ut faciatis ut regulae stent, utque ii qui a me legitime ordinati sunt, postea vero ejecti et facti presbyteri, restituantur, ac ego meas Ecclesias accipiam. Tum tandem synodus universa, nulla quidem interposita mora, acclamavit: Hoc justum postulatum. Regulae teneant. Justa petitio Photii reverendissimi episcopi.
[Col. 1251B] 10. Ex hujusce decreti vocibus Anatolii animus, honoris et potestatis amplitudinem anhelans, utpote qui Constantinopolitanae sedis dignitatem auctoritatemque in omnibus apostolicae divi Petri sedis muneribus exaequari cupiebat, gravissime cruciabatur. At non ea ratione, ut Photii et Eustathii causam iterum judicandam peteret sibi reservari; sed quia 471 intelligebat quod semel in irritum misso suae synodi judicio, jam Constantinopolitani antistites maxime elati, ea potestate privabantur quam per canonum injuriam sensim cum aliorum jurium jactura sibi usurpare conabantur. Tantam autem elationem in Constantinopolitanorum mentem excitaverat imperialis urbis amplitudo, regiae potestatis auctoritas, imperialium ministrorum favor atque praesidium; quibus tantopere delectabatur, ut ecclesiasticam episcoporum potestatem ex civilium rerum administratione metiendam esse contenderent. Praeterea cum ipsi imperatores Constantinopolim novam Romam [Col. 1251C] appellare voluerint, et ad instar Romae veteris nobilissimis cum sacris tum profanis aedibus ornaverint, atque Constantinus Magnus et filii, Arcadius et ambo Theodosii maximis opibus, divitiis, honoribus ac privilegiis eam locupletaverint, idcirco episcopi ipsi injuriosis consuetudinibus insistentes, cum evidenti sacrorum canonum contemptu omnium causarum ecclesiasticarum Orientis cognitionem ad se trahere conabantur. Eorumdem antistitum demum animi elatio ambitusque canone tertio Constantinopolitani primi concilii augebatur. Quo nimirum centum quinquaginta Orientis PP. sub Theodosio seniore statuerunt: Constantinopolitanus episcopus habeat priores honoris partes post Romanum episcopum, eo quod sit nova Roma. Sed quid ex eo canone? Nullam enim legitimam consuetudinem inducere poterat, tum quia apostolica sedes eum numquam ratum habuit, tum quia Alexandrini et Antiocheni patriarcharum jura gravius vulnerabantur. Verum etsi ultro daremus canonem illum ab anno 381 quo editus fuerat ad [Col. 1251D] Anatolii usque tempora obtinuisse, quid inde? Num potuissent Constantinopolitani antistites Romanis pontificibus exaequari, omniumque Orientalium causas cognoscere, ad omnium consultationes respondere? Apage figmentum! Honoraria dumtaxat patriarchatus dignitas in gratiam imperatoris Theodosii fuit ipsis attributa, non eorumdem potestas amplificata. Nam, canone secundo praecedenti, iidem PP., Nicaenis legibus haerentes, Alexandrino primum et Antiocheno deinde sua jura asseruerunt et confirmarunt, enumeratis ea de causa singulis regionibus et dioecesibus quae ab eorumdem administrationibus et synodis pendere debebant. Quod utique ab ipsis factum intelligimus, ut Constantinopolitanus patriarcha, [Col. 1252A] solo honore contentus, omnium Orientalium Ecclesiarum administrationem miscere non auderet.
11. Verum temporis decursu Constantinopolitani patriarchae omnia perturbarunt; atque, honori et vacuo nomini potestatem addere volentes, multorum episcoporum ordinationes sibi indebitas usurparunt, Ponticae videlicet, et Asianae, et Thraciae, ut videlicet veteris Romae patriarchae se aequipararent. Hac de causa enim et ipse Anatolius in generali Chalcedonensi concilio multos conatus adhibuit, ut hujusmodi injuste usurpata jura servaret, sibique et suae sedi privilegia Romanorum pontificum praerogativis aequalia decernerentur. Quod negotium ut felicius et sine contradictione conficeret, toto concilii tempore, legatis sedis apostolicae, officiis, muneribus aliisque modis studebat blandiri; summam erga ipsam apostolicam sedem reverentiam affectando, omnem honorem omniaque Constantinopolitanorum antistitum privilegia in decus, munimen et ornamentum Romanae sedis redundare confingendo; atque demum novum [Col. 1252B] canonem quem de firmandis suae sedis juribus edendum jurabat nemini injuriosum futurum affirmando, eo vano ductus praetextu, quod longa temporis praescriptio sexaginta annorum suis suffragaretur cupiditatibus. Haec omnia tamen, etsi blande multaque exoratione verbis scriptisque ab Anatolio exponerentur, minime Romani pontificis et ejus legatorum animum commovere potuerunt, ut fusius quidem ex certissimis monumentis, absque ullo partium studio, demonstrare possem, si aut temporis 472 ratio sineret, aut si aliorum mandata extra propositas quaestiones vagari non prohiberent. Illud unum dumtaxat subjiciam, videlicet exploratissimum esse consuetudinem ab Anatolio allegatam, cum ad canonem tertium Constantinopolitanum secundi generalis concilii esse referendam; tum demum ad gravissimos qui temporis decursu irrepsere abusus in Ecclesiae rebus administrandis atque in metropolitarum et episcoporum ordinationibus habendis, quemadmodum [Col. 1252C] ex divi Leonis epistolis ad Marcianum imperatorem, ad Pulcheriam augustam, ad Anatolium ipsum atque pariter ad Julianum episcopum Coensem evidentissime exploratum est [Col. 1251D] Leonis Magni epistolae 78, 79, 80, 81. .
12. Superest jam vero ut de pragmatica sanctione quam Eustathius Berytiorum episcopus in praecedentium suorum facinorum mercedem per subreptionem a Theodosio imperatore piissimo obtinuerat verba faciamus. Atque imprimis pragmaticae sanctionis vocabulum causam in consistorio principis ventilatam coram proceribus sacri palatii significare habet. Quare Gratianus, qui eam hisce verbis descripsit, etiam addidit: Principis constitutio, ex cognitione causae lata, pragmatica sanctio appellata est [Col. 1251D] Decret. Grat. dist. 2, Duo metropolitani. . Jacobus Gutherius tamen, etsi Gratiano haud adversetur, clarius pragmaticae sanctionis ideam descripsit dicens: Pragmatica jussio, seu sanctio, non ad singulorum preces super privatis negotiis profertur, sed tantum ad preces alicujus corporis, collegii, civitatis, vel provinciae [Col. 1252D] Gutherius, lib. I, cap. 32, de Officiis domus Augustae. . Has autem pragmaticas jussiones inter [Col. 1252D] generales leges numerari jurisconsultis exploratum est. Verum laudatus Gutherius inter pragmaticas jussiones et sanctiones pragmaticas aliquod statuit discrimen subdens: Pragmaticae jussiones, quae aliquid jubent. An ergo pragmaticum rescriptum de Ecclesiae Berytiorum metropolitico jure inter imperiales jussiones vel sanctiones nos referre oporteat, an vero ad preces alicujus corporis aut civitatis fuerit prolatum, definire haud necesse est. Verum si de hocce postremo verba facere deberemus, ad preces Chrysaphii eunuchi et totius Dioscorianae factionis prodiisse saltem suspicari possemus, cum Eustathius potissimum semel iterumque concilii Chalcedonensis PP. ad accusationes diluendas fuerit contestatus imperatorem [Col. 1253A] ea de re non supplicasse. Quam sane contestationem veritate inniti ipsa Theodosiana lex, Justinianeo inserta codici [Col. 1253D] Cod. Justiniani lib. II, tit. 21. , patefacere nobis visa est. Cum ipse Theodosius imperator asseveret: Propter multas justasque causas metropolitano nomine ac dignitate civitatem Berytum decernimus exornandam, jam suis virtutibus coronatam. Nullam ergo ibi facit mentionem aut de Eustathii precibus, aut de ipsius meritis. Berytum civitatem laudat dumtaxat tamquam multis virtutibus coronatam. Alia praeterea eo in rescripto offendimus quae Anatolii et ejus Constantinopolitanae synodi impotentiam et maximum Eustathii ambitum patefaciunt. Non enim imperator Ecclesiae Tyriorum jura minuere et in duos aequales ejusdem provinciae metropolitas discerpi mandavit, sed Tyrum in antiquo suo jure perstare decrevit. Ea ductus ratione, ne suorum majorum decreta in irritum mitteret, neve pragmaticum rescriptum sacros canones aboleret. Tyro (ait) nihil de suo jure derogetur. Sit illa mater provinciae, majorum nostrorum beneficio; [Col. 1253B] haec nostro et utraque dignitate simili perfruatur. Si nos ad Theodosianae legis verba cum doctissimo Christiano Lupo paululum velimus animadvertere, non aliud quam metropoleos nomen et honorem Beryto decrevisse imperatorem intelligemus; caeterum novo huic metropolitae neque suffraganeos episcopos adjudicasse, nec cum Tyriae metropoleos injuria et mutatione illius in ecclesiasticis rebus administrandis potestatem augere voluisse.
473 13. Cur ergo aliter Theodosianam legem Anatolii synodus fuerit interpretata; cur non audito Photio antiquo metropolita, ab ejus subjectione sex suffraganeae Ecclesiae fuerint a vulsae; cur demum in eumdem Photium absentem excommunicationis sententia lata fuerit, a qua nonnisi post centum viginti duos dies fuit absolutus, jam satis abunde in superioribus fuit explicatum. Quae mala omnia ut Chalcedonense concilium eriperet, simulque Ecclesiae Tyriae vulneribus mederetur, omnia in integrum restitui [Col. 1253C] jussit. Et quamvis pragmatica illa Theodosii jussio, superiore anno, et propter Anatoliani concilii decreta, et propter Maximi patriarchae Antiocheni consensum, jam in rem judicatam transiisset, tamen Ecclesiae causas non secundum sacras imperatorum et regum pragmaticas, sed ad sacrorum canonum normam definiendas esse sancitum est. A qua quidem agendi ratione haudquaquam alienus esse poterat imperatoris Marciani animus, ad quem supplici suo libello Photius provocavit: non quidem, ut regalistae aiunt, ut ipse vel de mortui imperatoris lege Tyrii Ecclesiae jura vulnerante et dejiciente ferret judicium, vel ut e medio pragmaticam auferret sanctionem, et in Eustathium ejusque ambitionem animadverteret, quod sane in ecclesiasticis rebus saeculi principibus datum haud est, ne civilium rerum administratio quae ad eos dumtaxat pertinet spiritualibus admisceatur negotiis; sed Photius Marcianum imperatorem ideo suo interpellavit libello, ut sese sacrorum canonum vindicem exhiberet, atque necessarium praestaret [Col. 1253D] praesidium, ne ob fictas causas ab invidis et ambitus impotentibus hominibus obrueretur. Natura enim (ait Photius) comparatum est ut sacrorum jura numquam imminuantur a praefectorum vanitate. Tum etiam in ore omnium sermo iste versabatur: nec regios ministros, nec imperatores ipsos, quibus temporalium rerum administratio data est, sacerdotum jura suis legibus imminuere, vel pervertere, vel immutare potuisse. Quod sane sine ulla prorsus contradictione ipsius Marciani imperatoris judices sincere contestati sunt, dicentes: Sanctissimo domino Urbis placuit, non juxta sacros aut pragmaticos typos res sanctissimorum episcoporum procedere, sed juxta regulas a sanctis Patribus latas. Ne vero quisquam episcoporum, nimis studiose regiae potestati majestatique haerens, de Marciani principis voluntate in dubium veniret, [Col. 1254A] ipsi imperiales judices statim absolute pronuntiarunt: Omni igitur cessante e sacris pragmaticis definitione, canones de hoc capitulo editi legantur. Quasi ipsi judices voluissent innuere nullam vim nullumque vulnus per pragmaticas sanctiones Ecclesiae canonibus esse inferendum.
14. Non ergo mirum si, quinto Nicaeni concilii canone lecto, de unico tantum metropolita in unaquaque provincia habendo universa illa synodus dixit: Unum juxta regulas sanctorum Patrum volumus esse metropolitam: petimus ut regulae sanctorum Patrum teneant. Ex qua potissimum disserendi et judicandi forma perspicue edocemur ecclesiasticas causas secundum canones esse tractandas; principum vero leges minime esse spernendas, sed ad eas respicere oportere si in canonum exsecutionem, praesidium, munimen atque tutelam datae sint, et sacrorum canonum vigorem, aut non laedant, aut non obruant et aboleant. In similibus enim circumstantiis hierarchici ordinis jura non laeduntur: sed ad tuenda sacerdotii [Col. 1254B] et imperii potestates conveniunt. Quod sexcentis exemplis mutuatis ex legibus Constantini, Theodosii senioris et Valentinianorum, aliorumque explicare possem, si temporis ratio non praepediret.
Secus vero ratiocinari oportet, cum pragmaticae leges canonibus repugnant, cum eos obruunt atque subvertunt. Tunc enim pragmaticis insistere et ab iisdem judicandi formam et rationes mutuari, prorsus ab Ecclesiae usu, privilegiis et juribus alienum est; atque si eas sequeremur, ecclesiasticum ordinem ad exitium perduceremus. Cujus quidem rei, cum haud ignarus esset Atticus civitatis Nicopolis Epiri episcopus, rato habito 474 Chalcedonensis concilii decreto, quo summa omnium consensione in pristine metropolitae honore et administratione Photius restitutus et Eustathius prohibitus, ne e pragmatico typo aliquid amplius sibi vindicare auderet, ad praecavendos deinde omnes abusus qui quovis tempore irrepere possent, enixe imperiales judices totius coetus [Col. 1254C] nomine exoravit, eos his verbis compellans: Supplicamus ut etiam nunc virtus regularum in omnia et in omnes provincias teneat; cessantibus omnibus pragmaticis, quae ex concursatione et ambitione fiunt, quaeque evertunt ea quae spiritualiter et secundum Deum a sanctis Patribus sancita sunt. Haec porro verba nos exscripsimus et recitavimus, ad eorum regalistarum opiniones refellendas qui aiunt non synodi Chalcedonensis decreto, sed Marciani et imperialium judicum sanctione Theodosii pragmaticam legem fuisse antiquatam et abolitam; qui contendunt eam concilii regulam dumtaxat locum habere in proposita specie, scilicet in iis quae Ecclesiarum ordinationes respiciunt. Quod si quis velit eam ad alios casus porrigere, ad eos tantum extendere oportet, quibus canonum disciplina mere ecclesiastica continetur. At harum opinionum auctores plane haec comminiscuntur. Nam pragmaticas sanctiones contra canonum veritatem pietatemque editas omni prorsus auctoritate et robore esse vacuas, generatim sine ulla exceptione, [Col. 1254D] etiam in Valentiniani et Marciani imperatorum constitutione, anno 454 edita, expresse hisce verbis declaratum est: Omnes sane pragmaticas sanctiones, quae contra canones ecclesiasticos, interveniente gratia et ambitione, elicitae sunt, robore suo et firmitate vacuatas cessare praecipimus.
15. Pari quoque ratione in Chalcedonensi laudata synodo de episcopis a Photio ordinatis judicatum est. Quos, post assecutum episcopatus ordinem et sedem, per summam injuriam presbyteros dumtaxat esse jussit Eustathius et Anatolius. At quis ignorat sacrilegium prorsus esse episcopum in locum presbyteri redigere? Si enim justa de causa illos ab actu episcopatus amovebat, nec presbyteri locum retinere debebant.
Sic itaque rebus dispositis, etiam quoad eos episcopos [Col. 1255A] qui in presbyteri locum et gradum injuste fuerant redacti, Photii Tyrii causa prudenter, juste atque sanctissime ad felicem exitum, apostolicae sedis legatis eo in concilio agentibus, perducta est. Quod postremum quidem judicium de episcopis ad inferiorem gradum descendentibus, et ab Anatolio, et ab ipso Maximo patriarcha Antiocheno cum ratum et firmum, sine ullo discrimine habitum fuisset, non est cur nos in hac expendenda controversia diutius immoremur. Potissimum cum universalis Ecclesiae consensio et praxis, conciliorum statuta, apostolicae sedis constitutiones nos edoceant ex episcopatus ordine justa de causa amotos, nec in presbyteri gradum et locum persistere posse, ut ab ecclesiasticarum rerum exordiis ad nostra tempora usque luculentissime probare possem. Verum summi sapientissimique patris et principis, cui et majorem omnes ecclesiasticae res splendorem, litteraria respublica incrementum, omnium felicitas praesidium, et praeclarum hocce institutum originem debet, clementia amplius [Col. 1255B] abuti, academicos clarissimos detinere, non fuit consilium.
1. Paschasius Quesnellus, Theodoreti episcopi Cyri causam ad examen perducere volens, suam dissertationem ab iis vocibus epistolae 93 S. Leonis ad eumdem Theodoretum scriptae orsus est, videlicet: Benedictus Deus noster cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum apostolicae sedis judicium demonstravit. Cui dignam retribues [Col. 1255C] pro tot laboribus gratiam, si talem te qualem probavimus pro universalis Ecclesiae defensione servaveris. Ex tali itaque exordio mihi pollicebar voluisse tandem Quesnellum apostolicae sedi et Romanis ipsis pontificibus ea jura asserere, quae hactenus praecedentium dissertationum occasione aut inficiari, vel elevare, aut denique omnino abolere nisus est. Sed mea opinio me fefellit. Nam statim inquirere simulans quale fuerit illud apostolicae sedis judicium, a multis quaesitum est hactenus, inque varias itum est sententias ait. Quare primo nonnullorum affirmat esse sententiam qui aliquod vel in synodo, vel extra synodum a S. Leone de restitutione Theodoreti decretum conditum fuisse autumant, postquam ad eum causam suam per libellum appellationis detulisset. Verumtamen cum ex hac sententia sibi incommodum afferri intellexit, negativo sequenti argumento eam rejecit, scribendo: «Cum de hujusmodi decreto ne apex quidem ullus appareat sive in Actis Chalcedonensibus, sive in aliis rerum tum temporis gestarum [Col. 1255D] monimentis, tam facile refellitur quam profertur.» Aliorum opinionem subjicit dicentium «eadem synodali ac judiciali sententia Theodoretum restitutum, qua pseudosynodus Ephesina in irritum missa fuerat.» Atque iterum provocat ad illam synodum a qua Valentinianus et Augusta ad Theodosium scripserunt de Actorum hujus conciliabuli rescissione. Sibi tandem certum esse Quesnellus asseverat de Theodoreti causa nullam intercessisse sententiam, sive quae a solo Leone, sive quae a synodo sit emissa. Sed illud solummodo judicium a Leone commemorari, quod communionis litteris continebatur. Dum enim querelas Theodoreti ultro suscipit pontifex, eidemque suam communionem impertivit, [Col. 1256A] consequens fuit ut eumdem ab omni haereseos macula judicaverit mundum. Haec autem et id genus non dissimilia alia in dissertationis decimae vestibulo scripsit Quesnellus, eo consilio, ut ob lectoris oculos rem totam compendiose poneret.
2. Hactenus descripta tamen praeterire non possum, quin prius animadvertam an nova hujus doctoris opinio illiusque ex praecedentibus consecutio cohaerere possit cum ordinaria judiciorum forma, Leonis agendi oeconomia, reliquisque monimentis in quibus de Theodoreti causa facta est mentio. Judicii forma imprimis prorsus Quesnellianum evertit systema. Nam Theodoretus cum de mala fide esset suspectus, ab adversariis accusaretur, et synodali decreto jam fuisset damnatus, numquam S. Leo communionem eidem impertivisset, et ab omni haereseos labe mundum declarasset, 476 nisi cognita causa. Quid enim? Leo ipse, qui paulo ante, accepta Eutychetis appellatione et querimoniis, una cum Theodosii Augusti litteris, quibus Eutycheti patrocinabatur, tantopere [Col. 1256B] circumspecte operatus est, ut sine plena totius causae cognitione quidquam nollet definire, scripsit statim ad Flavianum, dicendo: Nos qui volumus sacerdotum Domini matura esse judicia, nihil possumus incognitis rebus in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam quae gesta sunt veraciter audiamus. Si ergo M. pontifex aliis episcopis formam judicandi praescribit, et tanta circumspectione utebatur ne praepropere vel temere judicaret, an potuit incognita causa, aut non omnino libratis accusantium querelis, aut non lustratis inquisitionis actis, Theodoretum episcopum ab omni haereseos macula mundum secundum suae sedis judicium demonstrare? Sed quale judicium istud fuisset, quando postmodum sola suspicione laborans quod Anatolius Constantinopolitanus episcopus vel laesae fidei homo esset, vel nimiam cum haereticis conniventiam habuisset, nullis ipsius supplicationibus, neque imperatoris Theodosii officiis adduci potuit ut cum eo communicaret, nisi prius [Col. 1256C] sibi certo constitisset ex publica fidei confessione coram apostolicae sedis legatis, hac de causa ex Occidente Constantinopolim missis, universo clero et Constantinopolitano populo facta, hunc nulla haereseos labe inquinari? Hanc S. Leonis agendi oeconomiam nos colligimus ex aliis epistolis quas ad calcem annotamus, de quibus fusius jam verba fecimus in antecedentibus Exercitationibus [Col. 1255D] Epistolae Leonis ad Theodosium, ad Pulcheriam, ad clerum et populum Constantinopolitanum, ad archimandritas Constantinopolitanos, ad Julianum [Col. 1256D] episcopum Coensem, de quibus verba facimus in praecedentibus capitibus, etc. . Non igitur Quesnello fidem adhibere possumus, qui scribit Theodoretum apostolicae sedis judicio ab omni haereseos labe mundum fuisse demonstratum, dumtaxat quia Leo communicavit cum eo.
3. Sed ut magis hujus Quesnellianae opinionis falsitatem ostendamus, ipsum Quesnellum rogare juvabit an summus pontifex post latrocinium Ephesinum jure vel ex indulgentia solum cum Theodoreto communicavit, ipsius appellationis litteras suscipiendo. Non jure quidem, cum nullum decretum, neque in synodo, neque extra synodum post susceptam [Col. 1256D] Theodoreti appellationem Leonem edidisse adversarius affirmat. Neque Leo ipse ex quadam indulgentia Cyri sedi Theodoretum esse restituendum permisit, cum ipse numquam Eutychetis factioni adhaesisset. Et aliunde is indulgentia haud indiget, qui ab omni haereseos labe mundus a legitimo judice demonstratur. Verum enim vero altius Theodoreti causae judicium esse repetendum cum Quesnellus, tum alii arbitrati sunt: ab ipso Dioscoro nimirum, jam antea Theodoreti inimico, propter singularem suam eruditionem vitaeque sanctimoniam, quibus obscurari se Dioscorus homo laudis appetentissimus existimabatur, et propter anathematismos S. Cyrilli decessoris olim a se impugnatos. Theodoretum ob eam causam haereseos notare, appetere calumniis [Col. 1257A] omnibusque modis lacessere jam tum aggressus est Alexandrinus. Describit deinde Quesnellus quidquid a Dioscoro factum fuit apud imperatorem, et in Ephesina latrocinali synodo, contra ipsum Theodoretum, quae in superioribus recensuimus, nec amplius necesse est iterum describamus. Atque tandem concludit ab imperatore cautum fuisse ne Ephesinae synodo quae parabatur interesset, veritus Dioscorus ne Theodoretus acerrimus haereticorum impugnator omnibus nervis Eutycheti sese opponeret. Quare susquedeque omnibus in ea synodo versis, Theodoretum ab ordine episcopali dejecit, depositionis sententiam in eum non secus ac in alios episcopos catholicae fidei propugnatores intorquens.
4. Theodoretus itaque cum haec rescivisset, suam vicem dolens, nec praesidia ab episcopis Orientalibus, pene omnibus vel furentibus, vel oppressis, obtinere valens, ad Occidentales sese convertisse horumque fidem 477 sollicttasse, idem Quesnellus affirmat. Quare litteras scripsit ad Occidentalium patriarcham [Col. 1257B] omnium episcoporum caput et communionis totius Ecclesiae patrem, ejus omniumque pariter episcoporum Occidentis opem implorans. De appellatione (ait) nihil habet Liberatus, qui cap. 12 hoc solum scribit: Theodoretus episcopus papae suggessit quanta mala pertulerit ex Dioscori insidiis, rogans ut celeriter tali causae subveniretur per alium conventum episcoporum. Sensim deinde multo artificio pergit Quesnellus ad suum explicandum systema, quod ex Launoio hauserat [Col. 1257D] Launoius, part. II, epist. 2. Joannes David de Judiciis canonicis, art. 4, pag. 313. . Et quoddam discrimen determinare nititur inter confugium et appellationem; Theodoretum autem confugium quaesiisse, non vero ad S. Leonem appellasse affirmat. Quam loquendi phrasim, tamquam novam prorsusque conciliorum decretis aliisque Ecclesiae monimentis repugnantem, inter caeteros scriptores Joannes David, in suo opere de Judiciis canonicis episcoporum Gallice conscripto, rejecit et refutavit. Verum ne in praesens huc illucque vagari videamur, juvat primo loco Theodoreti verba exscribere, [Col. 1257C] ex quibus cardinales Baronius et Peronius ipsius appellationem colligi debere arbitrati sunt. Ego (ait) apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam, et supplico, et obsecro vestram sanctitatem ut mihi appellanti justum vestrum judicium opem ferat, et jubeat ad vos accurrere et ostendere meam doctrinam, vestigia apostolica sequentem. Hanc genuinam esse praecedentis Theodoreti textus lectionem, omnium primus auctor est ipse Baronius. Qui Graecum epistolarum Theodoreti codicem in Vaticanae bibliothecae scriniis offendens, illas Latine reddi curavit, studio Frederici Metii utriusque linguae peritissimi [Col. 1257D] Baronius, ad annum Christi 449, tom. VI, pag. m. 101. Sirmondi atque Garnerii Operum Theodoreti Graeca et Latina editio tom. III, 986. Quesnellus, diss. 10, tom. II, pag. 323, et tom. I, pag. 268, cap. 5 epistolae Theodoreti. , cui pariter lectioni, si nos adhaereamus, nihil solemnius dari posse pro Theodoreti appellatione firmanda fateri oportebit. Cum ille, episcopatu depositus atque dejectus, opem sibi dari ex apostolicae sedis sententia et judicio postulet et obsecret, et, appellationis ordinem sequendo, Romam venire se exhibebat paratum, ut probaret se a quacumque haereseos macula esse mundum. Verumtamen, cum istiusmodi primigenia [Col. 1257D] interpretatio nec Launoio nec Quesnello arrisisset, novas voces in illum textum intulerunt. Atque, aliam interpretationem Gentiani Hervetii secuti [Col. 1257D] Haec Gentiani Hervetii interpretatio injuria dissidet ab alia quam jussu cardinalis Baronii Fredericus [Col. 1258D] Metius adornavit. Etenim ἐπικαλέομαι active usurpatum significat inter alia provoco, superiorem appello, Plut. ἐπικαλεῖται τοὺς δημάρχους, provocat ad principes populi, seu tribunos plebis. Item in Actibus apost. cap. XXV, 11: Καίσαρα ἐπικαλοῦμαι, Caesarem appello. De qua re innumera possemus afferre exempla; sed illud Actorum pro omnibus sufficere posse arbitramur. , ambo subducentes vocabulum appellanti, aliud substituerunt, videlicet invocanti, ut facilius negotium Baronio atque Peronio facesserent. Praeterea nec Quesnellus et Launoius inter se in reliquis conveniunt. Nam Launoius pro judicio ponit tribunal. [Col. 1258A] Immo et Quesnellus dissidet a se ipso, modo usurpando in dissertatione de qua agimus vocem judicium, modo vero in priori tomo, Graece et Latine typis integram Theodoreti epistolam adornando, tribunal retinendo. Ad hujusmodi lectionum diversitatem non animadvertit studiosissimus Joannes David, forte quia anxie totus versabatur in refellendis sui adversarii nugis et sophismatibus. Et propterea, ultro data lectione cui Launoius institit, diligentius discrimen quod confugium inter et appellationem intercedit inquirere aggressus est. Quare ne in verbis, quemadmodum ejus adversarius quem exagitabat, luderet, provocat ad concilii Sardicensis verba ut illi effugium praecluderet. Cum aliquis episcopus (legitur in quarto canone) 478 depositus fuerit eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma. Canon septimus (ait David) habet: Si appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri. Ecce ergo Sardicensium [Col. 1258B] canonum statuta pro iis qui a suorum judicum sententia appellant. Quae quidem religiose admodum Theodoretus secutus est, injustam narrando sibi illatam condemnationem a Dioscoro, quam ob causam se apostolicae vestrae sedis sententiam exspectare ait. S. Leonem rogat ut suae causae assumat cognitionem, ut experiri valeat cum auctoritatis tum protectionis effectus. Tandem expressum ab apostolica sede petit mandatum, ut coram ea se sistere possit, redditurus rationem apostolicae doctrinae, quam unice prosequebatur. Conditiones has a conciliis pro appellationibus definitas nemo inficiari potest Theodoretum implevisse. Sed ulterius fuisse adhuc progressum, indicant subsequentia ipsius verba, quibus edoceri petit an injuste debeat acquiescere depositioni, an non. Cujus quaestionis definitionem se exspectare asseverat, ut, audito pontificio mandato, in posterum nullum aliud a quibuscumque hominibus judicium exquirere velit, sed rectum Dei Salvatoris judicium [Col. 1258C] praestolari. Ante omnia ut a vobis docear oro (ait) an me oporteat in hac injusta depositione acquiescere, an non. Vestram enim sententiam exspecto; quod si in judicatis manere me jusseritis, manebo, neque ulli hominum deinceps molestus ero, sed rectum Dei Salvatorisque nostri exspectabo judicium.
5. Lepidam tamen Quesnelli interpretationem attendamus, qui haec eadem verba sibi proponit in suae collabentis causae praesidium. Igitur hominis consilium quaerentis atque opem petentis hujusmodi esse verba multo studio probare nisus est. Quasi quod exspectare sententiam atque jussionem an debeat in judicatis manere, voces sint prudentissimi praesulis qualem Theodoretum fuisse affirmat, dumtaxat consilium praestolantis, qui vult edoceri an judicio Dioscori stare debeat pro Ecclesiae pace, quando, si mente recogitasset aliud tribunal pulsare, pro novo judicio, novarum turbarum forte occasio esse poterat. Ad roborandas deinde infirmas has suae interpretationis conjecturas, alia Theodoreti verba ex epistola [Col. 1258D] ad Renatum Romanae Ecclesiae presbyterum adducit. Videlicet: Hac igitur de causa tuam oro sanctitatem, ut persuadeas sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo ut apostolica utatur auctoritate, et praecipiat ad vestrum convolare concilium. Opem ergo sibi dari Theodoretus a S. Leone petebat, ut a novo Occidentalium concilio judicari posset. Quod magis clare evinci posse adversarii contendunt ex aliis verbis ejusdem episcopi [Col. 1259A] Cyri, scribentis ad Anatolium Patricium: Tuam (inquit) magnificentiam oro, ut hanc gratiam a triumphatore imperatore obtineas, ut ad Occidentem accedam, et ab illis Deo dilectissimis et sanctissimis episcopis judicer; et si vel minimum quidem fidei regulam transgressus esse ipse repertus fuero, in ipsum maris profundum projiciar. Jam genuinum sensum Theodoreti verborum ex Leone opem et praesidium petentis assecutum esse sibi nimis blanditur Quesnellus, ac propterea causam vicisse. Sed falso quidem. Nam imprimis respondere possem illa verba ad Renatum in quibus de concilio sermo est non esse prorsus intelligenda de episcoporum conventu ex necessitate istius appellationis coacto, sed de apostolicae sedis tribunali, ad quod convolare exoptabat ut judicaretur. Theodoretum ergo promiscue usurpasse tres illas voces tribunal, judicium atque concilium, ex tribus illis epistolis hactenus laudatis innotescit. At voluisse dumtaxat suam appellationem ad concilium examinandam deferre, pontificiamque Leonis auctoritatem [Col. 1259B] ad hocce judicii genus restringere, nec Launoius nec Quesnellus, nec alius quisquam poterit cum veritate affirmare. Testimonium deinde Liberati diaconi cui adversarii insistunt, si integrum, et non obtruncatum, ut studiose forte fecit Quesnellus, afferatur, nullam concilii 479 habendi necessitatem, illudque a Theodoreto fuisse per interpositam appellationem efflagitatum, indicabit. Narrat enim ibidem Liberatus quemadmodum orthodoxi episcopi contradixerunt latrocinio Ephesino, quos secutus Theodoretus episcopus, papae suggessit quanta mala pertulerit ex insidiis Dioscori, rogans ut celerius tali causae subveniretur per alium conventum episcoporum, ne haeretica Eutychetis dogmata permanerent a Dioscoro confirmata [Col. 1259D] Liberatus diaconus, in Breviario haeresis Eutychianistarum, cap. 12, tom. VI Concil., pag. 429. . Novi ergo habendi concilii necessitatem Theodoretus Leoni suggessit, ad penitus Eutychiana dogmata abolenda, quae Dioscorus cum sua factione sacrilege confirmaverat; minime vero in suae causae praesidium illud fieri petebat et exoptabat, cum jam ipse sincere [Col. 1259C] fassus esset in sua epistola pontificiis nutibus omnino velle obtemperare. Nec quidquam probant Theodoreti verba ex epistolis ad Renatum presbyterum, vel ad Anatolium Patricium, cum nemo ignoret causas in apostolicae sedis tribunali solemniter cognitas et pertractatas conciliariter ad examen deduci, vel in consistoriis, vel in episcoporum conventibus, quae diu jam congregationum nomen obtinuerunt. Si igitur Theodoretus supplex orabat posse ad concilium seu tribunal Romanum convolare; si pariter ab Occidentalibus episcopis cupiebat judicari, ejus appellatio nullo jure ad concilium devoluta erat, cum ipse unice ad Leonem provocaverit, eo animo, ut ipsius dispositioni, et judiciorum formae, et qualitati praescribendae omnino adhaereret.
6. Aliter tamen de hac causa cl. Petrus de Marca ratiocinatus est. Qui sedulo animadvertens ad ea quae a Leone gesta fuerunt, lubenter sine ulla contentione verborumque ambiguitate concedit quod oppressus Theodoretus Leonem papam appellavit, a [Col. 1259D] quo receptus est in communionem, atque ea ratione episcopatum accepit. Verumtamen ipse doctissimus Parisiensis archiepiscopus credidit illud Leonis decretum non fuisse absolutum, sed iis conditionibus vestitum, ut synodo tamquam Dioscori accusator adesset, ut tandem ab ipsa synodo decretum de restitutione acciperet. Subjicit ergo: Admissus deinde ad concilium Chalcedonense, et gravis controversiae occasio fuit, quam ut sedarent judices, dixerunt eum venisse tantum ut accusatorem. Absoluta ergo non fuit Theodoreti restitutio [Col. 1260D] Petrus de Marca, Concordia sacerdotii et imperii, lib. VII, cap. 8, pag. mihi 1025 et seqq. .
Cum primum oculos in has Petri de Marca assertiones converti, plurimum ipsum dissidere a praecedentibus scriptoribus intellexi, at ejus mentem non omnino sum assecutus. Nam vel ex aliqua lege coactiva [Col. 1260A] credidit Leonem conditionatum fecisse decretum de Theodoreti ad episcopatum restitutione; vel usum fuisse facultate qua pollebat ut istius causae exitum ad concilii Chalcedonensis determinationem remitteret. Neutrum quidem ex ecclesiasticis monumentis innotescit. Immo si Chalcedonensis concilii Acta in ipsius Theodoreti causa evolvamus, nihil prorsus de hujusmodi conditionata absolutione et restitutione constare certo affirmabimus. Imprimis enim habemus quod cum legerentur in Chalcedonensi synodo Acta latrocinalia, et Constantinus venerit ad divalem Theodosii junioris, qua jubebatur Theodoreto ut is sola suae Ecclesiae communione esset contentus, quin synodo Ephesinae adesset, judices dixerunt: Ingrediatur reverendissimus episcopus Theodoretus, ut sit particeps synodi, quia restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo, et piissimus imperator (Marcianus videlicet) sanxit eum adesse sanctae synodo. Nullam hic fieri mentionem de restitutione conditionata, nullamque adhibitam fuisse formulam, si placeat, [Col. 1260B] si videatur synodo, exscripta verba patefaciunt. Praeterea et si aliqui condemnantes praecedentem Theodoreti agendi rationem, volentes Dioscoro blandiri, exclamaverint: Hunc foras mittite; magistrum Nestorii foras mittite; nemo tamen ausus est inficiari hoc Leoni 480 jus convenire potuisse. Accedit quoque praefatos Illyricorum et Palaestinorum episcoporum clamores et querimonias excitatas ut Theodoretus foras mitteretur fuisse inutiles, si istius causa finaliter in synodo fuisset pertractanda. Potius enim prius erat agendum de istius fide, atque rigorose scrutari an ille ab omni haereseos nota esset mundus; illumque cogere ad sese purgandum a calumniis quibus fuerat appetitus; et audire hinc inde utriusque partis rationes, ut ipsius restitutio absolveretur. Cum ergo horum nihil factum fuerit, haud video quo fundamento istius restitutio facta a Leone non debeat dici absoluta. Illyricorum enim et Palaestinorum episcoporum clamores et querimonias certa ratione [Col. 1260C] temperarunt Orientales Asiatici, Pontici, Thraciae, qui volentes Theodoreti innocentiae prospicere, atque semetipsos tamquam oppressos deceptosque Dioscori artibus atque violentia excusare, querentes palam responderunt: Nos Theodoreti damnationem in Ephesino latrocinio in pura charta subscripsimus, caesi sumus, et ita subscripsimus. Quos cum ita loquentes Dioscorus audivisset, quasi de a se edito contra Theodoretum decreto rationem reddere volens, interlocutus est: Cyrillus cur ejicitur, qui ab isto est anathematizatus? Et in judicum mentem revocare cupiens veteres simultates, quae Cyrillum inter et Theodoretum praeteritis temporibus intercesserant, nulla facta deinde mentione de subsecuta pace inter eosdem, patrocinium aliquod vel excusationem sibi nancisci posse arbitrabatur. Nihilominus tamen omnes Orientales qui jam Theodoreto favebant exclamaverunt: Dioscorum homicidam foras mittite; Dioscori acta quis ignorat? Et post aliqualem contentionem ipsi judices, nullo [Col. 1260D] habito respectu ad unam aut alteram partem, interlocuti sunt: Theodoretus reverendissimus episcopus, proprium recipiens locum a sanctissimo episcopo urbis Romae, in locum nunc accusatoris ingressus est. Et quamvis non dissimulem eosdem judices ad cohibendos jam excitatos clamores a Dioscori et Eutychetis factione quadam usos agendi oeconomia, respondendo statim dixisse: Unde patiamini ea quae inchoata sunt finiri, ut ne aliqua confusio auditorio fiat; atque addidisse: Praejudicium enim ex persona reverendissimi Theodoreti episcopi, nulli generabitur, reservata videlicet post haec omni accusatione, et vobis, et illi, et quae invicem exercere volueritis, quia rectam tenet fidem, maxime, cum et sine scriptis appareat, ei testimonium catholicae fidei perhibens reverendissimus [Col. 1261A] episcopus Antiochiae magnae civitatis. Quamvis, inquam, haec dissimulare non debeam, attamen vix dare possum eo sensu Theodoretum ab apostolica sede sub conditione mundum fuisse declaratum, ut Romani pontificis decretum concilii judicio esset subjiciendum. Potius igitur cum cl. Christiano Lupo fateri cogor totam controversiam, tum ab Eutychiana factione contra Theodoretum excitatam, in eo versari debuisse, ut dumtaxat adversarii contenderent subreptitiam esse Theodoreti restitutionem, quasi quod pontificium animum quibusdam falsis expositionibus fefellisset, ut pristinum gradum et honorem in synodo obtineret. Canone enim sexto Constantinopolitano cautum fuerat ut episcopus degradatus careret jure accusandi alium episcopum [Col. 1261D] Christianus Lupus, in appendice ad synodum Chalcedonensem, pag. mihi 894 et seqq. . Quare etsi causa multi esset examinis, tamen judices S. Leonis decreto fideliter adhaerentes, pro tunc facultatem accusandi libere ei dederunt, reservantes sibi postmodum in alia actione sedulo examinare quae adversus Theodoretum proponebantur. [Col. 1261B] Hanc enim prudentem oeconomiam adhibentes, nec ullam vim Leonino decreto intulerunt, quo praecipiebatur ut Theodoretus particeps fieret synodi, quia in episcopatum restitutus; neque ex adversa parte Theodoreti accusatoribus aditum praecluserunt, ad inquirendum an vel per subreptionem fuisset restitutus, vel Nestoriana labe esset infectus, ut Aegyptii 481 vociferantes clamabant: Nolite eum dicere episcopum. Non est episcopus. Impugnatorem Dei foras mittite. Judaeum foras mittite. Cyrillum Theodoretus accusavit. Cyrillum ejicimus, si Theodoretum acceperimus. Canones istum ejiciunt. Hunc Deus adversatur. En ergo crimina quae ab Aegyptiis Theodoreto objiciebantur. Damnaverat jam iste Cyrilli capitula, et ob hanc causam, illum tamquam haereticum damnaverant, nulla habita prorsus ratione, quod submotis omnibus aequivocationibus et generalis concilii oecumenici decretis obtemperaverat, et in posterum summam cum ipso Cyrillo servavit concordiam. Quid [Col. 1261C] mirum igitur, si judices clandestinas has Dioscori machinationes attendentes, scissamque esse synodum in duas contrarias factiones (Orientales enim tamquam orthodoxum Theodoretum praedicabant dicentes: Orthodoxum synodo, seditiosos foras mitte. Homicidas foras mitte ). Graviora adhuc metuentes, cum stomacho sunt interlocuti dicentes: Acclamationes istae populares neque episcopos decent, neque partes iuvant. Patiamini universorum fieri lectionem? Quid mirum, inquam, si adhuc ab incoeptis clamoribus desistere recusantes Aegyptii, ipsi judices serio, et ea qua pollebant auctoritate silentium cunctis indixerunt, universorumque latrocinii Ephesini Actorum jusserunt per Constantinum fieri lectionem? In harum porro rerum circumstantiis, quis non videt minus circumspecte, et magis praecipitanter, quam prudenter judices egissent, si Theodoreto episcopo inter judices locum dare deliberassent? Prius enim ex tota Actorum lectione inquirendum erat, an Dioscorus [Col. 1261D] saltem aliquem coloratum titulum habuisset, ad deponendum, degradandumve cum caeteris orthodoxis episcopis etiam Theodoretum. In qua quaestione is certe judicis partes secundum omnia jura agere non poterat, sed accusatoris dumtaxat. Si igitur tamquam verus episcopus, etiam ex judicum sententia in concilium fuit ingressus, non video qua ratione dici possit, Leonis decretum de restituendo in sua sede et honore episcopali Theodoreto non fuisse absolutum. Potissimum cum postea etiam admissus fuerit ad synodale suffragium et plenam omnium sanctissimorum episcoporum communionem.
7. Hactenus tamen enucleatae difficultates, ex aliorum scriptorum opinionibus derivatae, parum praesenti causae prodessent, nisi iterum nostra oratio ad Quesnellum se converteret. Non tantum ipse Theodoreti [Col. 1262A] appellationem inficiatur: sed ipsum etiam apostolicae sedis judicium. Quare ad novam gestarum rerum historiam adornandam omnia miscuit et quamplurima in medium adducit, quae veritatis speciem dumtaxat praeseferunt. Brevitate ergo qua potero multa quae subdidit colligere allaborabo. Ultro itaque imprimis dat, nullum concilium a S. Leone in Theodoreti causa fuisse coactum. De hujus epistolis ad summum pontificem constat. Quid vero P. R. scripserit, non innotescit. Secundo nullum judicium habuisse Leonem ad Theodoreti causam ventilandam affirmat: sed eidem, communione non interrupta, fuisse conjunctum, elici posse ex epistola 40 ejusdem Leonis, in qua de generali synodo necessario indicenda habet sermonem; vel ex epistola 47, ex qua colligitur omnia Ephesini latrocinii gesta pro infectis habuisse, atque ab imperatore Theodosio petiisse, ut omnia in eo statu esse juberet in quo fuerant ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur.
[Col. 1262B] Tertio. Licitum fuisse Theodoreto ad suam remanere sedem, quia pro nulla habita sententia contra eum a Dioscoro lata, adhuc ex Oriente pontifex testimonium acceperat ab Anatolio recenter ordinato Theodoretum jam subscripsisse encyclicae epistolae ad Flavianum, nec Nestoriana Eutychianaque dogmata solum damnasse, sed ipsis etiam Nestorio et Eutycheti anathema dixisse. Affert hac de causa Quesnellus testimonium S. Leonis 482 ex epistola 68 ad Paschasinum Lilybetanum, cap. 5, quam ipse: «Nunc primum (ait) in lucem emittimus. Concludit igitur quod cum ex habita relatione, tum ex epistola ipsius Theodoreti, intellexit R. pont. judicavitque ipsum ab omni haeresis macula immunem, nihil obstare quominus suam ei communionem more solito impertiret, et ille suam Ecclesiam cum pace ecclesiastica retineret.» Tale (subjicit) est sedis apostolicae judicium, de quo in hac epistola quam commentamur mentio facta est, quod quidem non demonstrat restitutam [Col. 1262C] esse judiciali pontificis sententia suam sedem, sed amotam solam nonnullam erroris suspicionem.
Quarto asseverat, sub numero 5 nec Anatolium Constantinopolitanum, nec Maximum Antiochenum, Theodoreti primatem, neque alios episcopos Orientales cum eo communionis nexum aliquando abrupisse. Unde affirmare pergit rem totam ex Leonis facto finitam esse se non posse asserere, «cum eam rursus ad incudem vocatam a Patribus Chalcedonensibus, notum sit cuilibet hujus synodi Acta recensenti.» Hinc multa repetit quae in praecedentibus dixerat, et ad inculcandum lectoribus suum systema, multa utens exaggeratione, decantat vociferationes, «non paucorum, ait, sed quamplurimorum episcoporum Palaestinorum, Aegyptiorum, Illyricianorum, qui Theodoretum e synodo ejiciendum esse contendebant, qui episcopi, quasi ex indulgentia et dispensatione, acquieverunt Maximi Antiocheni testimonio.»
Quinto loco describit quae actione octava Chalcedonensis [Col. 1262D] synodi gesta sunt in Theodoreti causa; rebusque pro suo arbitrio narratis, omnem conatum adhibuit ut supprimeret quae sibi suoque systemati adversari judicavit; atque tandem concludit non alia de causa suae sedi fuisse restitutum Theodoretum, nisi quia et Nestorium et Eutychen, non solum scripto, sed in praesentia totius consessus, ore suo proprio anathematizavit.
8. Cum ex quinque a nobis hic praenotatis, tum ex antecedenter adductis, plenam et indubitatam fidem suae opinioni adhibendam esse sibi adulabatur Quesnellus; forte confidens quod nemo post ipsum Theodoreti causam voluerit retractare et ad examen revocare quae ipse scripserat. Idcirco stylum convertit in quosdam, suppresso nomine, qui, episcoporum in synodum oecumenicam coalescentium sacrosanctam [Col. 1262D] Quesnellus, tom. II, dissert. 10, cap. 4, pag. mihi 324. [Col. 1263A] auctoritatem deprimentes ac ludibrio habentes (multo magis autem extra synodum), meram illis pontificiorum mandatorum exsecutionem ex suo officio competere contendunt, tum in hac (ait) de qua agimus causa, tum in aliis omnibus; cum potius apostolicae sedis haec sit non infima laus, synodorum oecumenicarum exsecutricem, de qua praerogativa gloriatus est Gelasius papa epist. 13. Si itaque haec omnia quae in sui systematis praesidium adducit Parisinus scriptor veritati cohaererent, hactenus a nobis in hac causa annotata prorsus caderent. Sed cum fallacias involvant, hinc nostrae Exercitationis argumentum magis atque magis roboratur. Et imprimis quae illatio illa esse potuit, neque ex Leonis, aut aliis monumentis elicitur in Theodoreti causa a Romana sede habitum fuisse concilium. Igitur nullum judicium habuit ad Theodoreti causam ventilandam? Quae consecutio est haec, quae repugnat prorsus iis S. pontificis verbis a quibus adversarius suam est orsus dissertationem: Benedictus Deus noster, cujus [Col. 1263B] invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te secundum apostolicae sedis judicium demonstravit. An Leonem mentitum arbitrabimur? Nec sibi adversarius praesidium nancisci potest, ex ab eo laudatis Leonis epistolis, scriptis ad Theodosium post latrocinium Ephesinum, quibus petit ut omnia in eo statu esse jubeat in quo fuerunt ante omne judicium, donec, etc., et idcirco nusquam abrupisse communionis vinculum cum Theodoreto. Nam rerum restitutio in pristinum donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregaretur, non idem est ac definitivum decretum interponere, sed causas 483 examini futuro reservare, donec diligentior inquisitio habeatur. Non igitur ea ratione judicatum fuit de Theodoreti fide et innocentia, ex eo quod latrocinalia Acta pontifex aboleverit, cum simul decreverit rerum omnium judicium ad aliud tempus et in alio conventu esse reservandum. Quare etsi post horum Actorum abolitionem licitum fuisset Theodoreto [Col. 1263C] caeterisque episcopis gradu depositis ad suas reverti sedes, tamen non constabat an jure vel injuria fuissent depositi, an jure vel ex dispensatione et indulgentia ipsis permitteretur suas retinere sedes. Nam id nova debebat inquisitione scrutari novoque decreto demonstrari, interim eorum causa veluti in proservato (ut aiunt) manente, usque ad definitivam sententiam. Ratio illa tertio loco adducta nimis nutat, si attendamus ad ea quae in superioribus capitibus descripsimus. Non enim Theodoreti causae patrocinari potuit apud Leonem Anatolii testimonium, cum istius fides, ordinatio, stricta necessitudo cum Dioscoro et Eutychiana factione, tales suspiciones in pontificium animum excitassent, ut, nulla ratione habita ad imperatoris Theodosii et Pulcheriae augustae preces, ipse Leo cum ipso Anatolio jam ordinato istius ordinatoribus cummunicare voluerit; quoadusque, misso Abundio Comensi cum aliis tribus legatis apostolicis, et publico celebrato conventu, jussus fuit idem Anatolius in hoc conventu solemniter fidei professionem [Col. 1263D] emittere, anathema Nestorio et Eutycheti dicere, atque epistolae ad Flavianum subscribere. Nisi enim fideliter hisce mandatis Anatolius obtemperasset, numquam a Leone et orthodoxis habitus fuisset tamquam legitimus episcopus. Sed dicat, amabo, Quesnellus ex quo monumento hauserit Anatolium testimonium dedisse aut dare potuisse de Theodoreti fide? Nobis quidem innotuit bonum testimonium accepisse Leonem de fide et munditia Theodoreti, de istius animi promptitudine, qua laetanter ad haeresum exitium subscripsit pontificiae epistolae ad Flavianum; sed haec omnia Leoni innotuerunt, vel ex Abundii relatione cum adhuc Constantinopoli existeret; qui, [Col. 1264A] ut vidimus, certior factus fuit Theodoretum ipsum, Ibam et Aquilinum episcopos, sincere suae fidei testimonia praebuisse. Accedit S. Leonem maxime de Theodoreti aliorumque Orientalium fide, moribus et agendi oeconomia fuisse apprime instructum, ex perpetuo epistolarum commercio quod habuit cum Constantinopolitanis clericis et archimandritis Flaviano adhaerentibus, cum Juliano Coense, cum Pulcheria augusta, aliisque orthodoxis viris hinc inde ex Oriente Romam venientibus, vel Orientem adeuntibus; et denique cum ipso Eusebio Dorylaei episcopo, qui post Ephesinam cladem ad suam aliorumque catholicorum causam coram Leone tuendam Romam venerat. Non igitur tale dumtaxat fuit apostolicae sedis judicium in causa de qua agimus, ut nusquam communionem cum eo interruperit, vel quod ille istius fide ab Anatolio recenter ordinato testimonium acceperit. Parum nihilumve ista Theodoreto suffragari potuissent, ut cum omni veritate S. pontifex affirmaret Cyri episcopum apostolicae sedis decreto ab omni haereseos labe [Col. 1264B] mundum fuisse demonstratum. An vero Anatolius communionis nexum cum Theodoreto abruperit, non affirmabo. Nescio tamen quemadmodum is in Anatolii communionem perseverare potuerit, vel Anatolius non abruperit communionis nexum, cum iste dumtaxat propter obsequia praestita Dioscoro, Chrysaphio, Eustathio, episcopo Berytensi, et caeteris Eutychianae factionis, ad Constantinopolitanum thronum, post Flaviani necem, fuerit evectus. An potuit communicare haereticorum studiis et desideriis, horum causas promovere, ut constat ex gestis contra Photium Tyrium [Col. 1263D] De hac Theodoreti epistola ad Abundium verba fecimus cap. 12 praecedenti. De Photii Tyrii causa vide quae diximus in academica Conciliorum dissertatione habita coram sanctissimo domino nostro [Col. 1264D] Benedicto XIV, quam praecedenti capite publici juris fecimus, ex qua abunde Anatolii in Eutychianam factionem studium innotescit. et non 484 abrumpere communionem cum Theodoreto Cyri, qui pro fide laborabat, et tantopere odio habebatur ab illa factiosorum virorum cohorte? Quinimmo tanto vehementius ab iisdem insectabatur, quanto magis ipse Flaviano, apostolicae sedi, hujusque legatis adhaerebat? Si nova monumenta, quae aliter totam gestorum seriem describant Quesnellus non proferat, sapientes lectores nusquam illi fidem adhibebunt.
[Col. 1264C] 9. Et quidem fides ei adhiberi non potest ex iis quae ex octava actione Chalcedonensis synodi recensuit. Quid enim ex ea? Multorum episcoporum vociferationes contra Theodoretum, quem Nestoriana tinctum fuligine injuste suspicabantur: cogebatur in plena synodo Nestorio anathema dicere: fidei definitionem ab eadem Chalcedonensi synodo prolatam suscipere; et postquam protestatus est fidei definitioni, et S. Leonis epistolae jam subscripsisse, et soluta omni dubitatione, quod ab apostolica sede subreptitium obtinuisset decretum: solemnis tandem sententia prolata est: Gloriosissimi judices dixerunt: Omnis jam dubitatio de Theodoreto soluta est . . . . . . . . . . . Deest igitur ut sententia proferatur a reverentia vestra, ut Ecclesiam suam recipiat, sicut et sanctissimus Leo archiepiscopus judicavit. Quare incunctanter adversarii a turbis et clamoribus se abstinuerunt. Quinimmo omnes illius magnae synodi episcopi clamaverunt: Theodoretus dignus est sede Ecclesiae . . . . . Ecclesia [Col. 1264D] pastorem recipiat. Orthodoxum doctorem Ecclesia recipiat . . . . . . archiepiscopo Leoni multos annos. Post Deum (vel cum Deo) Leo judicavit. Haec ergo sunt quae ex illius octavae actionis serie quisque fideliter, sine ulla prorsus fallacia colligere potest. Quibus plane respondet Paschasini, Lucentii episcoporum, Bonifacii presbyteri et Juliani episcopi Coensis, apostolicae sedis legatorum, hujusque locum tenentium, prolatum decretum, quod hic fideliter exscribere deliberamus, ut innotescant ea quae (nescio an studiose, vel oscitanter) a Quesnello suppressa fuerunt: Sanctissimum et venerabilem episcopum Theodoretum sanctissimus et beatissimus universae Ecclesiae episcopus [Col. 1265A] urbis Romae Leo (nota sequentia verba) dudum in communionem suscepit ita, sicut litterae ab eo ad nostram humilitatem testantur. Quibus et haec alia addiderunt: Si igitur fidem catholicam sicut promittit, et secundum praedictum beatum episcopum subscriptionem in proprio libello dixerit, et nostrae insuper humilitati alio dato libello monstravit quoniam et Nestorium et Eutychetem, non solum scripto, sed et sub praesentia totius consessus ore proprio anathematizavit: hoc judicio sanctissima et venerandissima synodus, insuper vero et nostra humilitas, reddi ei Ecclesiam propriam definivit.
10. Quis ergo non videt totam illam contentionem in eo versatam fuisse, an Theodoretus per subreptionem obreptionemque ab apostolica sede restitutionis et fidei integritatis decretum obtinuisset? Non enim Romani pontificis judicium et auctoritatem in quaestionem adduxerunt, non ipsius sententiae pondus addiderunt, dumtaxat solemni Theodoreti confessione ore prolata, certiores voluerunt fieri hunc sincere Nestorio anathema [Col. 1265B] dicere, quemadmodum jam testatus fuerat suo scripto libello ad Romanum pontificem directo. Quae quidem agendi ratio, sicuti nec Rom. sedis laesit auctoritatem, quae dudum in communionem Theodoretum susceperat, et dignum suae obtinendae sedis judicavit (ut ipsi PP. Chalcedonenses protestati sunt), ita neque episcoporum dignitati in conciliis coalescentium potest esse injuriosa, dummodo eum in conciliis, tum extra, capiti adhaereant in suis judiciis proferendis. Quare nimis importuna mihi visa est illa Quesnelli querimonia, qua supponit episcoporum auctoritatem deprimi, si apostolicae sedis mandata exsequi jubeantur. Quae enim episcopalis gradus depressio haberi potest, si singuli omnium Ecclesiarum pastores per universum orbem dispersi cum summo pontifice totius fidelium universitatis capite iis rebus adhaereant quae ad fidem, mores atque disciplinam 485 pertinent? Societatis enim ecclesiasticae vinculum in eo stat, ut irretractabili assensu episcopi [Col. 1265C] omnes apostolicae sedis judicia venerentur, iisque ea subjectione se submittant, quam membra inter et caput servatam esse cognoscimus, quamque et Christus ad corporis mystici unitatem perfectam habendam mirabili quadam suavitate decrevit, ut facilius per solum caput suae beneficentiae dona in omnia membra diffunderet. Quare S. pontifex in epistola ad eumdem Theodoretum discrimen statuit inter Romanae sedis rationem agendam et episcoporum auctoritatem in oecumenicas synodos coalescentium, ita ad nostrum intentum scribendo [Col. 1265D] Psalmo CXXIII, vers. 8. : Unde gloriamur in Domino cum propheta canentes: Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram, qui nullum nos in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit. Sed quae pro nostro prius ministerio definierat, universae fraternitatis irretractabili firmavit assensu, ut vere a se prodiisse ostenderet quod prius a prima omnium sede formatum totius Christiani orbis judicium recepisset, ut in hoc quoque capiti membra concordent. Quis porro non videt aliam et aliam sibi et episcopis [Col. 1265D] in synodum coalescentibus Leonem agendi rationem asseruisse? Sibi enim vindicat ministerium definiendi, episcopis vero jus sive debitum assensus praebendi. Deinde an non distinguit ibidem S. Leo [Col. 1266D] Epist. ad Theodoretum sup. laudata, cap. 1. inter judicium a prima omnium sede formatum, et judicium illud quod a toto Christiano orbe susceptum dicitur? Negari haud potest. Igitur si ea divinae institutionis ratio et ordo est, ut gravioribus rebus ad fidem et mores pertinentibus Ecclesia Romanae sedis ministerio utatur in definitionibus atque judiciis, ita ut irretractabili firmoque assensu judicium quod prius a prima omnium sede formatum fuit a toto orbe Christiano solemniter recipiatur; inde sequitur exsecutionem decretorum sedis apostolicae demandatam esse episcopis in oecumenicam synodum coalescentibus, ut innotescit ex Actis Ephesini et Chalcedonensis [Col. 1266A] conciliorum, magisque patebit ex subsequentibus, demonstraturi gravissimum facinus Dioscoro fuisse adjudicatum, quod, S. Leonis mandata in synodo altera apud Ephesum coacta exsequi recusans, synodum in latrocinium mutavit. Sed ipse Leo quidem hac in re sibi est factus interpres.
Etenim de hoc episcoporum consensu in conciliorum Actis expresso in eodem cap. istius epistolae verba faciens, illud nec per assentationem, nec per obreptionem ab apostolica obtineri sede asseverat: ad quas suspiciones tollendas et si aliqui inventi essent a dissensionis auctore incitati, qui de apostolicae sedis judiciis ambigerent; tamen ad magis veritatem comprobandam, id, Deo volente, permissum est, ut ad majus bonum perveniatur. Nam (ait) ne aliarum sedium ad eam quam caeteris omnium Dominus statuit praesidere consensus assentatio videretur, aut alia quaelibet subrepere posset adversa suspicio, inventi prius sunt qui de judiciis nostris ambigerent. Et dum nonnulli, a dissensionis incitati auctore, ad contradictionum [Col. 1266B] bella prosiliunt, ad majus bonum malum ejus, auctore totius bonitatis dispensante, perventum est. Non me tamen latet vel Quesnellum veterum editorum nonnullas lectiones ab hujus epistolae textu expunxisse, novas subsidio, ait ipse, suorum codd. induxisse, vel ad calcem secundi tomi varias annotationes pro suo arbitrio conscripsisse; ut videlicet quod maxime habebat in votis lectoribus suaderet. O utinam qui novam judiciorum formam in Ecclesiam inducere laborant, ut apostolicae sedis auctoritatem dejiciant, oculos conjicerent in hujus epistolae capite; atque, omni submota violenta interpretatione, discrimen illud intelligerent quod S. Leo intercedere indicavit inter canonicum judicium atque consensum, inter jura quae primae sedi conveniunt et ea quae de episcopis 486 in synodi coalescentibus praedicantur! Non enim tot tantasque gravissimas excitassent quaestiones erroneas et schismati affines, in quibus episcoporum auctoritatem ultra debitos fines [Col. 1266C] conantur extendere, ut Romanorum pontificum jurisdictionem inter nimis arctos limites restringant. Verumtamen adversariorum conatus magis rerum veritati prosunt, quam obesse possint, cum, eodem Leone auctore, Ipsa veritas, et clarius renitescit, et fortius renitetur, dum quae fides prius docuerat, haec postea examinatio confirmaret. Tandem episcopalis ordinis auctoritas minime deprimitur, sed magis splendescit ubi sic summorum sic servatur auctoritas, ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas; et ad majorem Dei gloriam proficit finis examinis, quando ad hoc se accipit exerendi fiduciam, ut vincatur adversitas; ne quod per se probatur reprobum, silentii praejudicio videatur oppressum. Ex quibus loquendi formulis perspicue concipimus quemadmodum, et Romanorum pontificum, et episcoporum jura serventur in synodis, singuli convenientem sibi auctoritatem jurisdictionemque exercentes: Fidei enim causae cum apostolici symboli regulis Romani pontifices conferunt, suaque judicia speciali S. Spiritus afflatu pronuntiant [Col. 1266D] ad haereses evertendas. Sed cum factiosorum virorum studium in eo stet, ut sinceram Christi doctrinam evertant, et ea dogmata genuina quae ab apostolis derivata sunt oppugnare et prorsus abolere quaerunt. Quare maxima sollicitudine Rom. pontifices suas definitiones episcopis in synodis coalescentibus proponunt, ut inde necessarium praebeant assensum. Quem quidem non sine examine exhibere debent, potissimum quod negotium illis est agendum cum laesae fidei hominibus, qui, pervicacius perniciosis erroribus adhaerentes, omnino repugnant se iis decretis submittere, quae praeter anathematis sententiam alias etiam poenas, depositionis nimirum, degradationis, exsilii, secum habent conjunctas. Igitur dicat Quesnellus, amabo, quo sensu, quave de causa, episcoporum auctoritatem depressam [Col. 1267A] arbitretur, cum, auctore Leone, ipsis episcopis concedatur fidei veritatem sua examinatione et consensu confirmare; simulque agere ut sacerdotalis officii meritum splendescat, quando, servata summi pontificatus auctoritate, cui adhaerent, eorum libertas per unanimitatem et spirituum concordiam non minuitur, sed magis augetur. Ad majorem ergo Dei gloriam prodest examen quod assumitur cum fiducia adversitatis vincendae, ne quod per se probatur reprobum, silentii praejudicio videatur oppressum.
11. Incassum itaque laborasse Quesnellum mihi visum est, in sua de Theodoreto dissertatione, alias et alias quaestiones parum ad sibi praefixum scopum pertinentes proponendo, cum eas quisque ex solis Leonis dictis hujusque agendi oeconomia facillime solvere potuisset. Potissimum cum irrationabiliter etiam provocaverit ad Gelasii papae testimonium, quod saltem integrum debuisset objicere, ut sine novo studio lector intelligeret quo sensu pontifex fuit locutus. Gelasius itaque nihil prorsus affirmavit [Col. 1267B] quod praecedentibus nostris dictis repugnet. Immo si ejus perpendamus verba Quesnellianum systema prorsus in exitium ibit. Vidimus enim in praecedentibus exercitationibus pontificem ad Dardaniae episcopos scribentem demonstrare voluisse Acacium solius apostolicae sedis judicio jure damnatum. Quare in suae epistolae exordiis exagitat qui arbitrabantur injuria Acacium damnatum, quod non speciali synodo videretur fuisse dejectum. Et adductis eorum haereticorum exemplis quibus innotescit aliquos haeretica labe pollutos in synodis fuisse damnatos, non ita tamen ut Romana sedes etiam sine synodis eos damnare vel absolvere non potuerit. Quia vero ad eam spectat synodis robur et auctoritatem dare, idcirco idem pontifex sibi suadet quod nemo perpendens quae ex antiqua Patrum traditione derivantur, ignorare possit uniuscujusque synodi constitutum, quod universalis Ecclesia probavit assensus, non aliquam magis exsequi sedem prae caeteris oportere quam [Col. 1267C] primam quae unamquamque synodum sua auctoritate 487 confirmat, et continuata moderatione custodit, pro suo scilicet principatu (quem beatus Petrus apostolus Domini voce perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et retinet ) [Col. 1267] Gelasius papa, epist. 13. Exstat tom V Conciliorum generalium, pag. mihi 324 et seqq. . Postrema hujus textus verba uncinis interclusa supprimere aut saltem dissimulare quaesivit Quesnellus. Quae quidem si cum praecedentibus conferantur, nihil ex eo testimonio elici posse compertum erit quod praecedentibus dictis repugnet. Quid enim Gelasius convenire dixit episcopis in synodos coalescentibus, vel Rom. pontificibus conciliorum constituta confirmantibus vel infirmantibus? Episcopi suo assensu probant seque submittunt iis statutis et regulis quae in synodis proponuntur, et scripto consignantur; quaeque in tantum vim et robur assequuntur, in quantum apostolica sedes unamquamque synodum sua auctoritate et judicio confirmat, et continuata moderatione custodit. Huic praeterea sedi maxime incumbit [Col. 1267D] isthaec confirmata et custodita statuta exsecutioni demandare, jubendo, imperando, ne in ecclesiasticis negotiis peragendis aut neglecta aut violata remaneant. Hoc scilicet munus illi competere pro suo principatu, quem beatus Petrus apostolus voce Domini perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente, et tenuit semper, et tenet, apertissime Gelasius asseverat, ut non tantum ex objectis a Quesnello verbis, sed ex totius epistolae contextu intelligitur. De quo ipsi verba facimus de Sardicensibus canonibus disserentes.
12. Adhuc multa congessit Quesnellus praetextu quodam (nescio quo) sibi adversarios exagitandi, quae potius ad totius Chalcedonensis concilii gesta referri debent, quaeque nos rerum ordinem sequentes annotabimus. Sed cum inter haec illud unum supersit, quod ad ipsum Theodoretum spectat: videlicet [Col. 1268A] an Leo ipse post Chalcedonensem synodum tam Theodoreti restitutionem PP. consensu admissam confirmaverit, quam alia ejusdem synodi de privatis episcoporum causis judicia confirmaverit, quod aliqui scriptores (auctore Quesnello) negarunt; observandum quoque hoc loco remanet eumdem Parisiensem doctorem, ne Leoni Theodoreti restitutionem, sed synodo plene adjudicaret, scripsisse: «Porro sententiae synodi, cui praeluserat judicio, suum Rom. pontifex postea consensum adhibuit, tum aliis epistolis, cum ea maxime quam ad ipsum Theodoretum dedit aliquanto post finitam synodum.» Hic ergo Theodoreti restitutionem synodo prorsus adjudicavit Quesnellus concludendo «Leonem huic dumtaxat praelusisse.» Idque ut facilius confingeret, ad ejusdem sancti Leonis testimonium superius laudatum, a quo dissertationem orsus est, provocat; et consueto more quae suis studiis repugnare credidit prorsus praetermisit. At malum ipsius dolum S. pontificis verba quae sequuntur patefaciunt. Etenim postquam [Col. 1268B] Theodoreto gratulatus quod se talem qualem probaverat et probat pro universalis Ecclesiae defensione servasset, statim subdit: Nam quod Deus omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi Petri curam pro cunctis nobis agnoscimus; qui postquam suae sedis judicium in fidei definitione firmavit, nec circa cujusquam vestrum, qui nobiscum pro catholica fide laborastis, personam quidquam reprobum videri permisit: quia nec poterat, Spiritu sancto judicante, quisquam ex iis non victor exire, quorum jam vicerat fides.
Attendat igitur Quesnellus ad laudata verba, eorum vim, et pondus intelligat; indeque conjiciat an Theodoreti restitutio synodo aut pontifici adjudicanda sit. Fidei quidem catholicae definitionem beatissimi Petri apostoli curae adjudicat, qui suae sedis judicium in fidei definitione firmavit, nec permisit quidquam reprobum videri circa illas personas quae cum eodem summo pontifice pro fide catholica laborarunt. [Col. 1268C] Apostolicae igitur sedi utrumque jus Leo adjudicavit in calumniosorum fallaciis solvendis. 488 Alterum de fidei rebus judicium et definitio, alterum est orthodoxorum episcoporum libertas qui a praecedentibus factiosorum oppressionibus fuerunt redempti. Si tandem tantum etii in praesens mihi daretur, ut alia quae ibidem Quesnellus congessit disserendo percurrerem, annotarem et, si necessum foret, refellerem. At cum, ut jam diximus, illa potius ad Chalcedonensis pertineant historiam quam ad Theodoreti episcopi Cyri causam, idcirco ne amici lectoris patientia abutamur, ad aliam Domni Antiocheni causam examinandam faciemus gradum.
1. Inter Quesnellianas dissertationes eam nono loco positam offendimus, in qua auctor Domini quondam Antiocheni episcopi causam examinandam assumpsit, in qua de hujus agens damnatione, de Maximi ejus successoris ordinatione, tum varias S. Leonis epistolas conciliique Chalcedonensis Acta illustranda sibi proponens, actionem tandem de Domno his Actis insertam commentitiam esse posse demonstrare aut demonstrasse sibi adulatur. Profecto [Col. 1269A] id ex ejusdem dissertationis titulo sive epigraphe sibi promisit auctor, sed injuria quidem. Nam momenta omnia quae hinc illincque sparsa ad suae causae patrocinium collegit, aut tamquam infirma ex sese cadunt, aut prorsus ad quaestionem de qua agimus impertinentia esse rerum gestarum series manifestat. Orditur ergo dissertationem inquirendo cur Maximi ordinatio confirmata, nec reprobata Domni depositio. Subdit: Hanc unam fere omnes catholici scriptores, qui istam versantur quaestionem, afferunt: Maximum, etsi a suspectis hominibus electum, consecratumque a Constantinopolitano episcopo contra canonicam regulam, Domnoque adhuc in vivis agenti superordinatum, ideo tamen receptum esse a synodo, quia a S. Leone in episcopatu confirmatus fuerat. Hujus aliorumque episcoporum in latrocinio Ephesino per summum nefas factam depositionem animadvertit; sed unus Domnus, aliis tamen redintegratis, suae sedi non fuit restitutus: quae agendi ratio gravioris difficultatis causa est. Addit latrocinii Ephesini [Col. 1269B] Acta in irritum missa ab Occidentalibus ante Chalcedonense concilium, Leonem pontificem contestatum ut omnia in eo statu esse juberet in quo erant ante infaustam synodum, donec omnia per oecumenicam synodum reformarentur [Col. 1269D] Quesnellus, tom II Operum S. Leonis, pag 312. . Consequens erat ut depositio Domni et Maximi ordinatio irritae essent, suum ille reciperet locum. Baronii sententiam affirmantis proponit, quoniam S. Leo, cognita causa, Domnum juste damnatum intellexit [Col. 1270D] Baronius, ad annum 551, num. 128. . Post haec vero eorum refert conjecturam, qui Domnum depositioni suae manus ultro dedisse affirmarunt, solitariae vitae deliciis illectum, quibus innutritus olim fuerat ab 489 Euthymio abbate; quas cum, refragante S. Patre, relinquere meditaretur, ut Joanni avunculo suo a fide catholica deflectenti opem ferret, haec ab eo verba futuri praenuntia audivit: Si his neglectis et tolerantia contentis cogitationibus tentabis a Laura discedere, obtinebis quidem administrationem quam tuus habet avunculus, sed eam tibi rursus [Col. 1269C] auferent mali homines, et praestigiatores, cum ab illis prius fueris seductus ignorantia. Haec, et id genus alia ex Cyrillo monacho de rebus ab Euthymio gestis refert.
2. Tertio Quesnellus concludit: Qui porro Leonis auctoritatem hoc egisse putant, ut maximus in Antiochena sede tam malis auspiciis collocatus remaneret, locumque cedere Domnus cogeretur, manifestum id esse aiunt ex Actis Chalcedonensibus. Siquidem in actione quae de Domno Antiocheno inscribitur, disertis verbis legitur confirmatum auctoritate Leonis fuisse Maximum. Quesnellus tandem integram illam actionem, ad ecclesiasticae historiae veritatem indagandam in suam transtulit dissertationem. Ut de ea, sub oculis posita, facilius lector judicium interponeret. Tali ergo tantoque quaestionum et verborum apparatu praemisso, exscriptam actionem illam de Domno Antiocheno, inter Chalcedonensis concilii Acta relatam, Quesnellus fassus est se eam minime commentitiam esse, sed genuinam totis votis peroptasse: [Col. 1269D] «Hoc enim si esset (ait), prae manibus haberemus testimonium summae auctoritatis pontificis Romani tam in synodos, cum in Orientales episcopos; majorum, inquam, et primarum sedium episcopos. Enimvero quantae potestatis est ut penes Romanum episcopum Antiocheni, et consequenter Alexandrini aliorumque episcoporum consecratio fuerit, aut saltem confirmatio, ut ex hoc loco argumentantur cardinalis Bellarminus ejusque apologista Jacobus Gretserus. Qualis praerogativa, ut cum plures episcopi ab infausta synodo per vim scelusque depositi essent, eorum damnatio et depositio rata esse juberetur quam ratam esse debere judicaret Romanus pontifex, sola alterius episcopi in ipsius locum substitutio haberet locum quam idem ille confirmasset! Quam evidenter denique hinc eluceret suprema ejusdem [Col. 1270A] in synodos potestas, quarum Acta ex ea parte robur habeant, cui ille robur adjecerit, et illa cassa sint et irrita quam irritam ille esse voluerit! Verum ut eruditi et sapientis est theologi vera germanaque primariae sedis privilegia toto animo atque ex solidis genuinisque probationibus adversus novatores vindicare, ita parum sinceri liberalisque animi sit eadem vel ultra praescriptos limites ampliare, vel incertis, caducis falsisque adminiculis ac fulcimentis sustentare.» Concludit tandem. «Nec enim mendacio eget veritas, sed potius ex mendacii consortio in falsitatis suspicionem veritas etiam testatissima vocari consuevit.»
Quis tamen sibi persuadet sinceram et totis viribus eam protestationem fecisse Quesnellum? Profecto si ex corde exoptasset commentitiam non esse, sed genuinam, de Domno Antiocheno actionem et palinodiam recantasset, et nonam dissertationem pro hac causa conscriptam disperdidisset, flammis ignibusque concremasset. Siquidem, eo adhuc superstite, clarissimus [Col. 1270B] Stephanus Baluzius, maximo studio adhibito, summisque impensis laboribus, huc illucque a viris studiosis rei antiquae litterariae operam dantibus sibi novas comparavit notitias, ut tandem plenissime ipse Quesnellus suis studiis se deceptum aberrasse, nec fictitiam dici posse actionem de qua agimus, sine ulla animi haesitatione judicare potuisset. Quare idem Baluzius cum in litterariae rei utilitatem, tum in ecclesiasticae historiae incrementum et bonum, in adornanda nova Conciliorum collectione, omnibus singulisque Quesnellianis argumentis occurrit, atque solvit, et ab uniuscujusque animo eas falsitatis suspiciones rejicit quas lectores imbibere possent.
490 3. Primum itaque argumentum colligit Quesnellus ex Graecis concilii Chalcedonensis codicibus, in quibus ejusmodi actio desideratur. «Hoc, ait, certe non leve indicium est suppositionis a Latino aliquo impostore factae. Si enim illa vere in concilio facta fuisset, Graece utique fuisset, atque Graecis [Col. 1270C] hujus synodi Actis inserta cum aliis actionibus legeretur. Cur enim haec una a reliquarum Graecarum corpore distracta fuisset, plane non apparet.» Quis vero hanc primam Quesnelli conjecturam nimis esse fallacem non judicabit? Quesnello suspicari licebit actionem illam a Latino impostore esse confictam, quia in Graecis codd. qui supersunt non apparet, et non potius suspicabitur Graecos eam abolere quaesiisse, et a reliquarum corpore nisos fuisse eam distrahere, ut facilius ipsi de primatu cum Romano episcopo contenderent? An non Orientales quinto, sexto, septimo et sequentibus saeculis primatus honores praerogativasque, ob Antiochenam Ecclesiam primitus a D. Petro fundatam, sibi arrogare contendebant? An non Acephali, Eutychiani, statim post Chalcedonensem synodum omnem moverunt lapidem, ut eamdem synodum abolerent? Quod cum numquam obtinere potuissent, saltem memoriam delere voluerunt, quod Orientales episcopi, Antiochenus et Alexandrinus, nonnisi de Romani pontificis [Col. 1270D] consensione, hujusve confirmatione, tamquam canonice electi haberentur. Id sane secum agitare debuisset Quesnellus; potissimum cum in Antiochena sede, post Maximum et Basilium episcopos catholicos, plures episcopi, haeretici, schismatici atque scelestissimi sederunt, quorum catalogum ex subsequentium conciliorum Actis nos describere possemus, si cum homine in ecclesiastica historia nullatenus versato congressionem haberemus. Interim vero praetermissis quae de Petro Fullone, Severo, Macario Monothelita, aliisque improbarum sectarum viris, qui operam dare potuerunt ut ex antiquis Graecis exemplaribus prorsus actio illa subriperetur, ne certum indubitataeque fidei monumentum exstaret de plenaria Romani pontificis potestate in confirmandis saltem Orientalium patriarcharum electionibus consecrationibusque, [Col. 1271A] attendamus an praecedens argumentum nutet aut corruat. Certe ut ex solis Quesnellianis suspicionibus infirmaretur, aliquod Graecum autographum eorumdem Chalcedonensium Actorum nobis debuisset adversarius objicere, et suis conjecturis praesidium nancisci, quod cum ab ipso nec ab alio quopiam ex Graecis fieri hactenus potuerit, ideo ad aliud Quesnelli argumentum eripiendum jam nos gradum facimus.
4. Secundo itaque contendit ex unico codice hujusmodi prodiisse actionem, quem nulla auctoritas, antiquitas nulla commendabat; cum et chartaceus esset solummodo, et ab ignotis scholaribus Germanis duobus acceptus praedicetur. Antiquae rei studiosi clarissimo Stephano Baluzio multum debent. Is enim ad hanc nostri adversarii difficultatem refellendam consultius et prudentius agendum esse censuit, ne fabulas in sua Conciliorum collectione intruderet. Is igitur Quesnello fidem adhibere suspensus haerens, partim suis oculis Chalcedonensis synodi Latinas [Col. 1271B] versiones lustrare coepit; tum ex amicis sciscitatus est an in aliis extra Gallias bibliothecis manuscripta exemplaria asservarentur, in quibus actio illa de Domno esset descripta. Inter caeteros qui ejus votis indulserunt, fuit clarissimus et eminentissimus Hieronymus cardinalis Casanata, rerum antiquarum peritissimus. Cujus memoria, ob insigniora litterariae reipublicae bona et incrementum collata, numquam peribit. Is, inquam, a Baluzio consultus, multos Vaticanae bibliothecae codices (cui praeerat) a peritissimis viris lustrari jussit, in quibus quidem cum actio de qua agimus reperta fuisset, non tantum imaginarios illos Germaniae scholares Quesnello suspectos ab impostorum et inscitiae nota purgavit; sed etiam Quesnellum ipsum gravissime esse lapsum plurimis argumentis demonstravit. Imprimis enim actio de qua agimus Graece continebatur in codice Patriciae 491 Juliae, cujus mentionem facit Rusticus, quamvis in aliis codicibus ab eodem recognitis [Col. 1271C] desideraretur. Nam Rusticus ipse post sextam Chalcedonensis synodi actionem, illam notam subjecit, quam cod. Bohierianus exhibet: Explicit actio 6. Incipit actio 7 de Domno Antiocheno, quondam patriarcha, translata ex Graeco in Latinum. Huic vero Rustici annotationi temporis decursu haec alia addita fuit: Eam vero alii codices exhibent sub fine actionis decimae [Col. 1271D] Tom. IV Concil. generalium, pag. 1514. .
5. Duo itaque Quesnellum animadvertere oportebat: alterum codd. haud chartaceos, sed ex membranis confectos; non recentiores, sed summae antiquitatis, hujus actionis tamquam ex Graeco in Latinum translatae facere mentionem; ac propterea non fuisse ei licitum affirmare Graecam Calchedonensium Actorum collectionem numquam potuisse a reliquis distrahi, cum vetustissimi illius synodi interpretes septimo loco positam eam offendisse affirmaverint: alterum est actionem illam non prodiisse ex unico codice, quem nulla auctoritas, antiquitas nulla commendabat, cum chartaceus solummodo esset, et ab [Col. 1271D] ignotis scholaribus Germanis duobus acceptus praedicetur. Quid enim vetat quod aliquod chartaceum antiquorum monumentorum exemplar ex antiquioribus archetypis non fuerit exscriptum? Innumera enim sunt manuscripta exemplaria, etiam recentioribus characteribus exarata, quae ex vetustissimis membranis exscripta fuerunt, ut lippis tonsoribusque perspectum est. Igitur opus erat illi, antequam rem tamquam ex tripode definiret, diligentius inquirere an in bibliothecis et archiviis vetustiora hujus actionis exemplaria in membranis exarata reperirentur. Debuisset saltem eminentissimo Baronio aliquam fidem adhibere, qui scripsit: «Haec ipsa actio in Latino veteri codice Vaticano, qui Proculi et Albini fuisse dicitur, sub nona actione ponitur, et sub eadem die; [Col. 1272A] nempe, sub sexto kalendas ejusdem mensis Novembris.» Cujus codicis tantum fecit, ut refellere volens argumentum desumptum ex constitutione Justiniani imperatoris, data ad Joannem summum pontificem, in qua legitur: «Chalcedonensis S. synodus Domnum Antiochiae factum episcopum post mortem damnavit, qui ausus est scribere oportere solum tacere duodecim capitula Cyrilli;» volens, inquam, idem Baronius [Col. 1271D] Baronius, tom. VI, ad annum 451, pag. 155. hoc eripere argumentum, subjicit Justinianum augustum hujus actionis nescium. Quod quidem Baronii dictum, praecedentibus nostris conjecturis, magnum robur praebet, videlicet Orientales Acephalos, Eutychianosque, omnes studii nervos adhibuisse ut hanc de qua agimus Graecam disperderent actionem.
At divina providentia, quae semper ecclesiastico regimini prospexit, voluit ut in vetustissimis saltem Latinis exemplaribus actio illa asservaretur. Tres autem insignioris notae codices laudatus cardinalis Casanata ex sola Vaticana bibliotheca clariss. Baluzio [Col. 1272B] communicavit, annotatis studio peritissimorum virorum variis lectionibus quae in iis occurrunt. «Inter eos (ait) unus vetustissimus quippe qui ante mille ad minus annos peritorum judicio conscriptus fuit.» Quare ne Baluzius debita fraudaret laude eumdem cardinalem Casanata, istius epistolae verba typo commisit. «Actionem de Domno Antiocheno ita exhibet codex vetustissimus Vatic. num. 1322, charactere majusculo secundae aetatis, ante mille videtur ad minimum annos conscriptus, ac initio corrosus, et mutilus, suppletus tamen manu octingentorum et amplius annorum. Variae autem lectiones ad marginem annotatae desumptae erant ex aliis duobus codicibus, 1321, 1323, ejusdem bibliothecae Vaticanae.» Hos quidem codices non esse chartaceos, sed in membranis descriptos, nemini dubitare licebit. Sed praeter tria illa laudata exemplaria, alia recentiora adinventa fuisse in Vaticanis scriniis affirmat idem Casanata scribens: Duo alii codices Vaticani, numero [Col. 1272C] 5405 et 4166, 492 recentissimi sunt, nec quidquam continent observatione dignum. Nec vero Quesnellum alii codices quibus praecedentes editores usi sunt debuissent latere, Corbeiensem nimirum, Divionensem, qui, quamvis inter se non concordent in actionum ordine, tamen in illis actio Domni non desideratur, ut dumtaxat unius chartacei codicis, nullam antiquitatem praeseferentis, auctoritati insisteret. Nam in cod. Bohieriano actio haec ponitur initio actionis septimae, ut diximus. In editione vero Crabbi subjungitur eidem actioni septimae, hac praefixa ad lectorem praemonitione: Quae inventa est in codice Patrum Juliae membranaceo, transcripta ex codice vetusto chartaceo, et dicitur fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum. Verumtamen ordinis diversitas nullum fundamentum suppeditat ut hanc tamquam supposititiam rejiciamus. Etenim Crabbus in sua editione decimae illius concilii actioni haec verba subjecit: Constantinopoli VI kal. Aprilis, indictione 13 feria sexta, referenda sunt ad Rusticum S. [Col. 1272D] R. E. diaconum, quae Bohieriani codicis ope, eidem interpreti Crabbus vindicavit; quae cum lectoribus plurimam molestiam jam pridem creassent, Romani aliique editores ea expugnanda esse crediderunt [Col. 1272D] Tom. IV Concil., pag. mihi 1598. .
6. Age vero ex Baluzio causam perquiramus cur in mss. codd. quandoque de Domno Antiocheno actionem post sextam immediate positam offendamus, et septimae actionis initio ante conventionem Juvenalis Hierosolymorum et Maximi successoris Domni; in aliis vero postponi, et in nona actione reponi, vel in decima, ut modo exstat in Labbeana Conciliorum collectione; et credendum est tantorum discriminum causam notariorum arbitrio et oscitantiae esse adjudicandam. Ne autem vir doctus divinatione uti videretur, sapienter annotavit: quod episcopi cum ad [Col. 1273A] synodos proficiscebantur, solebant notarios suos secum deducere, qui gesta synodalia notis exciperent; qua scilicet finita synodo, codicem Actorum singuli referrent in patriam. Hanc consuetudinem probat primo ex observationibus Henrici Valesii ad Evagrium. Verum nos illam magis confirmamus ex S. Leonis Magni epistolis, qui legatos missurus ad Ephesinam synodum secundam, Dulcitium notarium, cujus fidem satis perspectam habebat, suis legatis, Julio videlicet, Renato et Hilario sociavit, ut testatus est, cum in epistola 24 ad Flavianum, tum in altera 29 ad eamdem Ephesinam synodum. Sed Baluzius, hac observatione praetermissa, aliam retulit desumptam ex Chalcedonensi ipsa synodo, quam eruditis notis adornabat. In actione prima (ait) cum recitata fuisset pars gestorum latrocinii Ephesini, et quidam episcopi clamarent ea falsa esse, Theodosius episcopus Claudiopolitanus de Dioscoro dixit: Deducat suos notarios; ejiciens autem omnium notarios, suos fecit scribere. Et cum judices et senatus peterent cujus manu [Col. 1273B] perscripta essent monumenta gestorum, Dioscorus dixit: Unusquisque per suos notarios scripsit, mei mea, religiosissimi episcopi Juvenalis sui, religiosissimi episcopi Thalasii sui. Erant autem et aliorum reverendissimorum episcoporum multi notarii excipientes. Si non est meorum notariorum littera, quia unusquisque proprium habet. Hinc ergo colligit Baluzius, quod cum codices tabularum ederent in paginis, eas quisque pro suo captu et libitu disponeret, sicque factum est ut initium causae, v. g., Ibae retulerint in sexta actione, alii in septima, alii etiam in nona, alii denique in decima, atque ita in caeteris actionibus.
7. In his tamen exponendis paululum digressi sumus ab eo ordine quem servavit Quesnellus ut hanc Domni actionem prorsus esse supposititiam incassum ostenderet. Nam cum eum minime fugisset eam reperiri vel in Bohieriano codice superius laudato, vel eam judicatam esse 493 post actionem sextam, tamquam ex Graeco in Latinum [Col. 1273C] versam, tamen maluit Rustici diaconi malam fidem accusare, tamquam schismatici, et a Vigilio anathemate perculsi, quam sibi persuadere Chalcedonensium PP. esse genuinum fetum. Quid? Falso credidit hujus actionis interpretationem Rustico adjudicari posse, cum is suum nomen soli primae actioni subjecerit in hunc modum, ex cod. ms. Bohieriano: Explicit prima cognitio Chalcedonensis concilii . . . . Emendantes et conferentes manuscripta a pridie ante kal. XIII. ( id est Decembris fer. quarta indict. 13, XV kal. Aprilis Rusticus per gratiam Dei diaconus S. R. E. contuli, annotavi, distinxi. Deo gratias. Addit praeterea quae legenda occurrunt in editione Petri Crabbi ord. Minorum, videlicet: «Finis primae cognitionis Chalcedonensis concilii, quae finita et emendata est anno Domini 417 (emendatur in margine aut 454, aut 457, in omnibus pessime ait Labbeus), feria quarta, indict. 13, kal. Aprilis XII. Rusticus per gratiam Dei diaconus sanctae Ecclesiae Romanae contuli, annotavi, [Col. 1273D] distinxi. Deo gratias. » «Eadem (tandem concludit Quesnellus) fere in editione Romana paucis variantibus.» Quare sibi blanditur nihil certe statui posse ex hujusmodi annotationibus, quae sibi non cohaerent, ac propterea non unius Rustici esse, sed plurium annotatorum illam Bohieriani codicis mentionem. Varia hinc inde colligit, ut demum lectoribus persuadeat Rusticum relegisse Chalcedonensem synodum ad Acaemetensium codicem, quem jam contulerant et emendaverant superiores ipsi correctores; suamque pariter attestationem apposuisse, ut illi suam, sed hi reliquas actiones recensuerunt, ille ultra primam progressus esse non videtur. Addit annos quos annotatio prior designat ad Rustici aetatem pertinere non posse, et priorem illam annotationem fieri suspectam ex hac voce manuscripta. Supervacanea prorsus [Col. 1274A] erat vox illa antequam excudendorum codicum artem hominibus largitus esset Deus. Subjicit: «Et etsi demus actiones omnes Chalcedonenses a Rustico sanctae Rom. Ecclesiae diacono esse relectas et emendatas, clarum est actionem de qua agimus inventam ab eo non fuisse.»
8. Has ergo similesque conjecturas quinto sextoque suae dissertationis paragraphis, eo quo solet studio, Quesnellus exaggeravit, sed incassum quidem. Nam ut animadvertit idem Stephanus Baluzius, neque tempus factae a Rustico editionis assecutus est, et aliunde inconstantiae vitio vehementer loborans Paschasius Quesnellus inficiatus est quae cum in notis ad 24 epistolam S. Leonis tum in Theodoreti causa eum oportuit affirmare.
Quod ad tempus autem editionis attinet, notat Baluzius Rusticum Constantinopolim venisse anno Domini 547, cum Romano pontifice patruo suo, a quo postea defecit sub initium anni 549, gradusque sui honore et ministerio dejectus est anno sequenti. Ante [Col. 1274B] vero dejectionem aggressus est emendationem gestorum synodi Chalcedonensis, X kal. Martias anno 519, et eam absolvit anno sequenti III kal. Aprilis annum integrum et aliquanto plus huic operi incumbens. Dubium autem est, an istud effecerit Constantinopoli, an vero apud Chalcedonem. Ut pro Chalcedone sentiam, faciunt mendosissimae notae appositae in fine primae actionis, ex quibus deprehendisse videor antiquam veramque lectionem, quemadmodum illic dico. Huic tamen conjecturae (subjicit) obstare videtur mentio codicis Acaemetensium, quod omnes sciunt situm fuisse apud Constantinopolim. Verum istud est explicandum, ut dicamus Rusticum non loqui de codice Acaemetensium Constantinopolitanorum, sed eorum qui erant sub episcopo Chalcedonensi, quorum archimandrita Joannes subscripsit libello monachorum ad Mennam patriarcham totamque synodum dato in collatione quinta synodi Constantinopolitanae sub Menna. De cujus rei veritate ne quispiam [Col. 1274C] dubitare posset, nos libenter locum a Baluzio laudatum 494 consulere deliberavimus, et archimandritae Joannis nomen scriptum offendimus, quemadmodum in nota ad calcem apposita subjicimus [Col. 1273D] Tom. V Concil., pag. 1103, legitur: Joannes Dei misericordia presbyter et archimandrita venerabilis [Col. 1274D] magni monasterii Acaemetorum, sub Photino sanctissimo episcopo Chalcedonensi, subscripsi. .
9. Restat ergo difficultas an Rusticus diaconus praeter primam illam Chalcedonensem actionem reliquas emendaverit. Quesnelli argumenta sunt quia nullibi in gestis mentio occurrat emendationis a Rustico factae praeterquam in prima actione. Postea addit nolle se ista pro certis accipi. Recte, scribit Baluzius. Nam ipse supra, nimirum ad epistolam 24 S. Leonis, quae scripta est ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum, quaeque relecta est in actione secunda concilii Chalcedonensis, agnoscere videtur hanc quoque actionem a Rustico diacono emendatam fuisse; et in dissertatione de causa Theodoreti, agnoscit itidem eum ad codices monasterii Acaemetarum accurate recognovisse Acta concilii Chalcedonensis. Addo autem haec verba posita in calce actionis [Col. 1274D] quintae in codicibus Rustici, idem contulit, ad eum necessario referenda qui superiores actiones contulerat cum codicibus antiquis, id est ad Rusticum, cujus solius mentio est in codicibus antiquitus emendatis. Nam quod idem vir clarissimus suspicatur codicem Acaemetensium, quem lustrare coeperat Rusticus, primum quidem in Oriente emendatum a viris Rustico antiquioribus, qui attestationes in eo suas apposuerant, ad Occidentales postea deportatum, a pluribus descriptum esse, adeoque emendationes in marginibus appositas non esse unius Rustici, sed plurium diversorumque annotatorum, mera divinatio, ut pace ejus dixerim, quae ratione non constat. Cum expresse in reliquis actionibus notas offendamus quae indicant unicum et eumdem esse annotatorem et interpretem. Neque obstat actionem de [Col. 1275A] qua agimus Graece desiderari. Multa enim sunt veterum Graecorum scripta, quae hodie Latine tantum exstant, neque ideo minus vera putantur, ut constat quamplurimis exemplis ab eodem clarissimo Stephano Baluzio adductis, quae ipse collegit ex concilii Ephesini gestis, et ex ipso Chalcedonensi, in quo et actio de Domno habita est. Denique actionem hanc versam esse ex Graeco testatur Rusticus, cujus etiam aevo superfuisse obscure saltem indicatum est. Molli brachio quoque tamquam de oscitantia Baluzius Quesnellum carpit, quod perperam interpretatus fuerit Rustici annotationem, qua scripsit: Actio de Domno Antiocheno, quam inveni in codice Patriciae Juliae mambranaceo noro transcriptam ex codice vetusto chartaceo, quem dixit ipsa fuisse Proculi et Albini Germanorum scholasticorum. Igitur omnes intelligunt hanc actionem non ex codice novo, sed ex eo qui vetus erat aevo Rustici descriptam fuisse, qui fuerat Proculi et Albini fratrum virorum disertissimorum. Hanc tamen non prodire ex unico codice chartaceo, [Col. 1275B] probant exemplaria quibus usi sunt Crabbus, Baronius, Hieronymus Casanata, idque indicant codd. Corbeiensis, Divionensis. Cum itaque testis sit vetustas et consonantia codicum, vix intelligi potest cur tantopere hujus actionis auctoritatem elevare atque prorsus delere Quesnellus nisus fuerit. Contendens praeterea hanc eamdem actionem nec innotuisse Facundo Hermianensi in Africa episcopo, qui opus suum conscripsit pro trium capitulorum defensione. Immo Facundus loquens de Domno eum annumerat SS. PP. et venerabilibus Ecclesiae doctoribus, Joanni Chrysostomo et Gregorio Nazianzeno, ut videre est lib. II, cap. 1 Baluzio gravius displicet quod Quesnellus Rustici fidem in falsitatis suspicionem vocaverit. Quando videlicet eidem plurimum Ecclesia universa debet, ob praeclaram operam impensam in Chalcedonensium Actorum Latinam interpretationem. Injuria enim suspicatur hanc actionem Rusticum confinxisse, ut ostenderet Domnum non esse damnatum post mortem. Sic enim falso persuasum erat quibusdam [Col. 1275C] aevo Rustici, ut statim alia 495 argumenta Quesnelli refellere aggrediens idem Baluzius explicavit. Quorum argumentorum unum illud est, quod ex imperatore Justiniano et episcopis quintae synodi in superioribus etiam ex Baronio adduximus. Sed ejusmodi argumentum nutare prorsusque corruere, ex erroribus historicis qui passim in imperatoris Justiniani Constitutionibus, et ex aliis rebus minime veris quae quintae synodi actis inserta sunt, Baluzius asseverat. Quae quidem omnia dum Quesnellum ipsum latere haud debuissent, noluit Baluzius otio abuti ad illa probanda, praesertim cum nihil de morte aut Domni damnatione in gestis concilii Chalcedonensis occurrat, quod diligenter inquirendum esset a quocumque qui Justiniani et synodi quintae testimoniis insistere voluisset.
10. Jam vero Domnum ex hac luce migrasse, quando Chalcedonense concilium habitum fuit, ex testimonio Liberati diaconi aliisque veterum dictis, violenter tamen interpretatis, Quesnellus contendit. [Col. 1275D] Narrat imprimis Liberatus diaconus quemadmodum Dioscorus episcopus Alexandrinus in latrocinio Ephesino Ibam episcopum Edessenum, Theodoretum Cyrensem, Eusebium Dorylaeensem, Flavianum Constantinopolitanum, aliosque orthodoxos cum Domni Antiocheni consensu, cujus auctoritate abutebatur, deposuerit; post hos omnes autem: Et Domnum Antiochenum remanentem ab orthodoxorum depositione, quia particeps factus Dioscoro in depositione orthodoxorum et Eutychis absolutione. Depositus est autem dolo Dioscori sic. Postquam consensit in omnibus Dioscoro, datis in medio ejus epistolis, quas ad ipsum Dioscorum Antiochenus Domnus contra duodecim capita Cyrilli scripserat, damnavit aegrotum, absentem illa die [Col. 1275D] Liberat., cap. 12 Breviarii. . Sed aliam causam depositionis Domni [Col. 1276A] retulit Nicephorus scribens: Cum quibus et Domnus, Joannis Antiochenae successor, annotatione sua ea confirmavit. At ille potestati suae redditus, quod illis cessisset retractavit, Dioscoro et principibus ex aula imperiali viris resistens, et contra decreta, utpote quae adversus Ecclesiasticas sanctiones facta essent vociferans, synodumque impiam appellans, et subscriptionem denique suam reddi sibi flagitans. Verum synodus ea de causa huic quoque sacerdotalem ademit dignitatem [Col. 1275D] Nicephorus, lib. IV, cap. 47. . Subjicit Quesnellus: Duo isti auctores facile conciliantur, si dixeris Nicephorum veram rationem attulisse cur de deponendo Domno Dioscorus cogitarit. Liberati vero textum scribarum seu typographorum oscitantia et allucinatione corruptum esse, iisque verbis subesse battologiam asseverat, illamque esse corrigendam juxta Augustini sensa, ut pro remanentem, resilientem, vel potius remeantem ab orthodoxorum depositione. Laudat itaque consimilem Augustini locum de Baptismo contra Donatistas, lib. II: Quos ad pacem atque unitatem sanctae Ecclesiae [Col. 1276B] remeare cupimus; et alium ex epistola 172 ad Crispinum: Nisi ad communionem vestram remeavissent. Hanc tamen Quesnelli paraphrasim non probat Baluzius, et pro virili locum ab eruditis vexatum explicat. Arbitratus nimirum verum et genuinum Liberati verborum sensum hunc esse: videlicet, Dioscorus in latrocinio Ephesino deposuit episcopos orthodoxos; Domnum vero, quamvis ipse orthodoxus esset, non deposuit, quia ipsi jam consenserat in depositione orthodoxorum et Eutychetis absolutione. Sed hunc quoque remanentem indemnatum postea damnavit, nimirum post alios omnes damnatos, quia epistolam ad Dioscorum scripserat contra 12 capitula Cyrilli. Itaque non est depositus a synodo, quia publice poenitebat eum praestitisse consensum orthodoxorum.
11. Neque laudatus Baluzius alteram conjecturam Quesnelli probat, quam ex Liberati testimonio inferri contendit. Videlicet aegrotum et absentem Domnum damnatum fuisse; idcirco non diu depositioni suae [Col. 1276C] supervixisse, nec usque ad Chalcedonensem synodum perduxisse aetatem. Ad 496 haec subdit Baluzius: Poterat hanc conjecturam juvare testimonio Eutychii, qui in Annalibus suis scribit Domnum mortuum esse anno sequenti post illam synodum Ephesinam. Verum abstinuit, ea ut opinor de causa, quia auctor plenus est erroribus historicis et chronologicis, ut nihil certi dare possit de vita et morte Domni. Sed Liberato Liberatum ipsum opponit, qui paulo post descripsit mortem Flaviani, et quemadmodum pro eo Anatolius fuerat ordinatus narrat, et eodem tenore ait pro Domno ordinatum esse Maximum, neque addit Domnum fuisse mortuum. Immo tamquam de vivo locutum fuisse sequentia demonstrant. Nam recensita Flaviani morte et Anatolii ordinatione, subjungit de ordinatione Maximi in loco Domni, Nonni in loco Ibae, et Athanasii in loco Sabiniani, nulla mortis eorum vel alicujus ex iis facta mentione. Sicut ergo Ibas atque Sabinianus ante concilium [Col. 1276D] Chalcedonense mortui non erant, quia huic synodo interfuerunt, ita neque inferri debet Domnum ante hoc concilium mortuum fuisse, quia concilii Ephesini tempore aegrotabat. Argumentum pariter negativum desumptum ex silentio Liberati, qui, singulas actiones concilii Chalcedonensis recensens, nullam causae Domni facit mentionem, facturus haud dubie si vera circa eum contigissent quae in ea actione narrantur, facile refellit; sicuti et aliam conjecturam depromptam ex verbis Evagrii scholastici, qui scribens in Ephesina synodo Domnum depositum fuisse, de eo quid postea factum fuerit invenire non potuit, et gesta Chalcedonensia recensens, de Domno prorsus silet [Col. 1276D] Evagrius scholasticus, lib. X, cap. 10. . Sed utriusque scriptoris silentium, vel ipsius Evagrii ignorantia, quid probant pro Quesnelliano [Col. 1277A] nelliano systemate? Ambo isti scriptores usi sunt codicibus in quibus actio de Domno non exstabat, sicuti (ait Baluzius) non exstat etiam nunc in codice quem appellamus Parisiensem. Neque tamen ideo falsa est. Nam quemadmodum si nondum ars typographica inventa esset, et aliquis codice illo utens actionem illam praetermitteret, nihil adversus codicum auctoritatem praejudicare videretur, in quibus illa invenitur; sic Liberati aut Evagrii diaconorum silentium praejudicare non potest adversus eos codices quos constat eorum aetate habuisse illam praedictam actionem.
12. Sed hoc et similia argumenta ea eruditione maxima qua pollebat prorsus solvit et explicat Baluzius, perspicue demonstrando unde tanta codicum Graecorum diversitas orta sit. Cujus quidem verba subjicere necessarium ducimus, ut penitus quamcumque suppositionis suspicionem aboleamus. Observat igitur vir doctus concilii Chalcedonensis finem esse revera in sexta actione; ita ut ea quoque complectatur [Col. 1277B] canones. Actiones vero quae sequuntur, quamvis in concilio actitatae, quia tamen ad fidei causam non pertinebant, sed ad negotia privata, idcirco multi episcopi, exarato fidei decreto, iter arripientes, ad proprias remearunt sedes. Id colligit ex Vita S. Euthymii abbatis, et ex Pelagii epistola ad episcopos Istriae. Legitur enim in Euthymii Vita Stephanum Famniae et Joannem Sarracenorum episcopos, qui Chalcedonensi aderant synodo, fidei decreto edito, celerrime abscedentes, illud Euthymio detulisse, putantes jam absolutam synodum. Unde postea eorum nomina nusquam comparent in actionibus quae post sextam sequuntur. Sed apertius id docet pontifex Pelagius. Plerique Graeci antiquiores codices continere synodum nonnisi in 6 actionibus, subjunctis canonibus, demonstrantur, ut omnino caetera quae privato studio fuerant mota non habeant. Et paulo supra: Vigilanti ergo cura respicite quia sexta illius actione sanctae fidei professio consummatur, moxque in septima ad instructionem [Col. 1277C] jam fidelium regula canonum figitur, ulterioribus vero actionibus nihil de causa fidei, sed sola negotia privata versantur. Decessori suo, vel potius sibi ipsi, si qua 497 fides Paulo diacono, censentanea scribit S. Gregorius in epistola ad Secundinum: S. Chalcedonensis synodus usque ad definitionem fidei et prolationem canonum de generalibus causis locuta est. Nam post prolationem canonum specialia episcoporum certamina sopire curavit. Quid igitur mirum si plerique codices Graeci, et quidem antiquiores, non habuerunt olim actiones quae sequuntur post sextam? Quare factum ut postmodum ea addiderint, et in gesta intulerint diversis modis, temporum ordine minime servato, illam vel aliam inserentes, aut omittentes, prout quisque affectu ducebatur. Concludit Baluzius: Vetus collector omisit actionem de Domno, sed eam habuit vetus exemplar, ex quo descriptus est codex Juliae Patriciae.
13. Praeterea, ut fortius Quesnellum sibi adversarium Baluzius perstringat, exemplum affert actionis [Col. 1277D] Chalcedonensis, in qua causa inter Photium episcopum Tyri et Eustathium Beryti actitata et definita est. Quam quidem non habuerunt veteres Chalcedonensis synodi collationes. Sed ista prodiit ex Graeco Vaticano codice, studio cardinalis Baronii, quam ad calcem quartae actionis positam invenit; quamvis Balsamon in scholiis ad canonem 29 Chalcedonensem testetur eam positam esse in fine gestorum, in codice quo utebatur. De qua re nos luculentius verba fecimus in dissertatione pontificiae conciliorum Academiae anno 1746, quam ipsi jam in praecedenti capite descripsimus. Propterea nihil de ea in praesens disserentes, sermonem convertimus ad Evagrii silentium, qui fuit civis et advocatus Antiochenus, ut diserte probat cl. Henricus Valesius. Difficile profecto videtur existimare illum ignorasse quid de [Col. 1278A] Domno factum sit, si is revera superfuit suae depositioni, et si sumptus ei in Chalcedonensi synodo decreti sunt ex facultatibus Ecclesiae Antiochenae ad vitam sustentandam. Magnam ingerere difficultatem fatetur Baluzius, sed nullo modo Quesnelli opinionem juvare affirmat. Nam Evagrii verba confirmata videntur ex auctore qui Euthymii vitam descripsit, dicendo Euthymium ei praenuntiasse infelicem vitam in episcopatu, et depositionem deinde malorum hominum et praestigiatorum studio artibusque subeundam, ita ut poenitentia ductus, quod salutaribus abbatis monitis non obtemperasset, ad eumdem Euthymium in Palaestinam rediisset. Hinc ergo (ait Baluzius) factum est ut qui vitam procul Antiochia et in silentio transivit, in oblivionem venerit Antiochensium, adeo ut verum sit Domnum post depositionem suam secessisse in eremum, et ut Theophanes quoque chronographus et qui ab eo accepit Anastasius Bibliothecarius istud mandaverint memoriae litterarum, quamvis diversam secessus ejus causam afferant ab ea quam [Col. 1278B] profert auctor Vitae S. Euthymii.
14. Quod si contenderet quis majorem fidem esse adhibendam Evagrio, qui exeunte saeculo sexto suam scribebat historiam, quam Theophani et Anastasio, qui multum remoti fuerunt a tempore quo ista contigisse narrantur, ego non repugnabo. Sed Quesnellum animadvertere oportebat ad hujus verba, quae indicare non possunt Domnum absentem et aegrotum a Dioscoro damnatum non diu supervixisse, sed e vivis excessisse. Quomodo enim ejus mors latere potuisset, si ejus infirmitas non latuit? Igitur dicendum est ex ea infirmitate plene Domnum convaluisse; sed aerumnarum taedio affectum et confusione suffultum, quod impiis Dioscori artibus nutibusque obtemperaverit, ab hominum frequentia se subtrahere voluerit, procul ab Antiocheno patriarchatu in secretum Palaestinae cremum se recipiens, ut reliquum vitae suae cursum absolveret. Praeterea bene notavit Baluzius Evagrii testimonium non adversari Theophanis [Col. 1278C] et Anastasii scriptis, quamvis diversa scripserint. Nam illius verba docent ita latere voluisse Domnum, ut nisi unus Cyrillus Scythopolitanus, qui ejusdem eremi incola fuit, quam Domnus inhabitabat, secretum illud detexisset, etiamnum haud dubie cum Evagrio ignoraremus quid de eo factum sit.
498 15. Minus solida sunt argumenta quae Quesnellus adducit ad confirmandam opinionem de Domni morte, videlicet hujus conditionem pejorem fuisse Juvenalis Hierosolymitani aliorumque quibus synodus actione quarta indulgentiam dedit, et de quorum nominibus ad altare recitandis Anatolius scripsit ad S. Leonem. Sed unde constat indulgentiam praemissis verae poenitentiae signis Domnum expetiisse? Aliquos in Ephesina Dioscori synodo lapsos S. Leo recipiendos jussit; sed sub iis conditionibus quas ipse praescripserat in epistola 64 de qua in superioribus egimus: duas legationes, alteram Abundii et sociorum, alteram Lucentii et Basilii ad Orientales instituit, pro nonnullis lapsis poenitentibus et satisfactionem [Col. 1278D] debitam exhibentibus recipiendis: de gravioribus lapsis tamen sibi judicare reservat, ut constat ex commonitorio dato Lucentio, atque Basilio, postremis legatis ex Urbe ad Constantinopolim missis pro lapsis poenitentibus recipiendis. Sed Domnum in eorum numero fuisse, quorum causa durior videbatur, quis non intelligit? Igitur hujus causae judicium et examen unice magno Leoni reservatum erat, quod clarissimus Baluzius minime observavit, nec Domni causa ex illis erat de quibus vel pontificii legati, vel Anatolius, vel alius quisquam judicare posset [Col. 1277] Vide quae diximus de Leonis gestis ante Chalcedonense concilium, cap. 15. . Valet tamen alia ratio ab ipso Baluzio adducta, nimirum Domnum post suam depositionem secessisse in Palaestinam ad Euthymium abbatem suum, atque desiisse inter episcopos, proptereaque nullam quaestionem esse potuisse de ejus nomine [Col. 1279A] cum aliis episcoporum nominibus ad altare recitando. Plurimum quoque Quesnellum urget aliud argumentum, quod Baluzius subjicit. Nam (ait) si Domnus propterea censendus est mortuus, quia nullam ejus mentionem in suis epistolis ad S. Leonem Magnum facit Anatolius; mortui tum etiam erant Thalasius episcopus Caesareae, Eusebius Ancyrae, et Basilius Seleuciae. Leo enim ad Anatolium respondens, istorum qui cum Dioscoro, Juvenali atque etiam Eustathio episcopis fuerant participes Ephesini latrocinii nullam expressam mentionem fecit.
16. Neque validiora deinde censenda sunt multa alia argumenta quae nimis operose in suae causae praesidium huc illucque excurrens colligere nisus est, ut supposititiam esse ostenderet actionem illam de qua agimus. Siquidem si ea ad trutinam revocemus, ut laudatus Baluzius jam fecit, illa nonnisi verba, fallacias violentasque interpretationes praeseferre intelligemus. Hujus generis illud est quod sibi mutuari posse credidit ex epistola Gelasii ad episcopos [Col. 1279B] Dardaniae, in qua pontifex plurima judiciorum exempla proferens ad suae sedis auctoritatem explicandam, eos enumerat episcopos a synodo damnatos, quos apostolica sedes absolvit; ait veniam concessisse iis qui in pseudosynodo Ephesina lapsi erant, dum hanc in irritum misit, nullam Domni Antiocheni facit mentionem. Itaque ante Maximi successoris ordinationem Domnus mortuus erat. Sed quid dicendum esset de Iba Edesseno, de Sabiniano Perrhensi, in quorum locum ordinati fuerant Nonnus et Athanasius? Isti pariter in latrocinio Ephesino corruerant; Gelasius in sua epistola eorum nullam habet mentionem. Igitur et isti ante Chalcedonense concilium ex hac luce migraverant? Sed falsam prorsus esse hanc consecutionem, et veteres historiae et Chalcedonensia gesta patefaciunt. Nec majus pondus obtinet altera conjectura, quam colligit ex Leonis agendi ratione, qui, recissis Ephesini latrocinii gestis, non cogitavit excipere Domni depositionem, sed ab [Col. 1279C] imperatore Theodosio petiit ut omnia in eo statu manere juberet, in quo fuerant ante omne judicium. Quare sibi persuadet nullum effectum habere potuisse sententiam latam adversus Domnum, si in vita fuisset. Nova fallacia. Domni depositio nullum quidem habuisset effectum, si poenarum metu adductus, 499 si ignorantia deceptus, aliorum in orthodoxorum depositionem et Eutychetis absolutionem consensisset. Sed quia primas partes in ea synodo Ephesina cum Dioscoro egerat, tamquam Eutychianae factionis princeps habebatur, et idcirco cum ejus causa, ut diximus, esset ex durioribus, in praeteritae improbitatis poenam eo adhuc superstite, merito S. Leo ratam habuit Maximi ordinationem et ipsius depositionem. Quinimmo nos arbitramur Chalcedonenses PP. tantopere exhorruisse praecedentem Domni agendi rationem, propter quam se victum in Dioscori manibus et voluntate tradiderat, ut et ipsi contra eumdem jam depositionis sententiam tulissent, quemadmodum cum Dioscoro fecerunt. Argumentum colligimus [Col. 1279D] ex Maximi verbis quibus judices et universalem synodum deprecatus est. Maximus reverendissimus episcopus Antiochiae dixit: Deprecor magnificentissimos et gloriosissimos judices, et sanctam hanc et universalem synodum, ut humanitatem exercere in Domnum, qui fuit Antiochiae episcopus, dignemini, et statuere ei certos sumptus de Ecclesia quae sub me est. Quicumque allucinatione non decipiatur, et violenter nolit Maximi verba interpretari, jam plene intelliget talia sibi creasse canonica praejudicia Domnum, ut Leo M. et concilium Chalcedonense minime irritam facere debuissent ipsius depositionem, ob quam et episcopatu et fructibus omnino privatus erat. Quare Maximus successor Domno ex parte misereri cupiens, supplex concilium interpellat, ut mitius et [Col. 1280A] humanius cum ille agere vellet, ipsique permittat fructuum ecclesiasticorum portionem percipere, quoadusque in vivis perseverabit. Maximi petitioni itaque concilium annuens, legati, seu vicarii, apostolicae sedis per Paschasinum sequens decretum interposuerunt: Sanctus et beatissimus papa, qui episcopatum sancti et venerabilis Maximi episcopi Antiochenae Ecclesiae confirmavit, justo satis judicio ejus meritum approbasse videtur; siquidem memoratus . . . . . . . . . Maximus suo arbitrio Domno voluerit esse consultum, ut sumptus ei de sua Ecclesia miserationis intuitu prout aestimaverit largiatur, ut contentus alimoniis quiescat in posterum. Sola ergo miseratione Maximus ducebatur talem fructuum ecclesiasticorum portionem Domno superstite concedere, quamvis nullo jure posset Domnus in sua episcopali sede iterum collocari. Anatolius quoque Constantinopolitanus episcopus hanc Maximi indulgentiam misericordiamque laudavit, dicens: Laudo et ego condolentiam (alias compassionem) beatissimi episcopi Antiochiae [Col. 1280B] Maximi, in quibus spontanea voluntate ipse tales preces obtulit, ut sumptus praestaret Domno, qui fuit episcopus Ecclesiae sanctae quae sub eo est, praeter hoc praedicto nihil requirente
17. Quod vero S. Leo Magnus irritam facere non debuerit istius depositionem, praeter ea quae in praecedentibus adduximus, et sufficienter etiam explicavimus in exponenda S. pontificis epistola 64, adhuc ex epistola quam scripsit ad Juvenalem Hierosolymorum episcopum Quesnellus et Baluzius intelligere potuissent, cum is potissimum sub num. 45 difficile exploratum esse affirmaverit. Consenserat utique Juvenalis Dioscoro in latrocinio Ephesino, sed neque fuit depositus, neque in sua perstitit pertinacia. Fuisset tamen deinde a S. Leone et a synodo Chalcedonensi depositus, quia depositionis materiam sibi creaverat, ob quam non tantum cunctis orthodoxis se reddiderat invisum, sed etiam episcopatu in posterum indignum, quas ob causas aliquod tempus [Col. 1280C] longe a sua sede abesse eum oportuit, donec per debitam poenitentiae satisfactionem indulgentiae tempore resipiscentiam delegit. Actione vero quarta Chalcedonensi proposita fuit causa episcoporum qui cum Dioscoro praefuerant latrocinio Ephesino, atque inquirebatur an parem cum Dioscoro deberent subire condemnationis censuram, et Ecclesiis privari. Animo pendebant judices et episcopi omnes. Quibus cum quaestio satis difficilis videretur, quinque dierum induciarum sibi dari postularunt ad maturius judicium, 500 juxta Nicaenorum canonum regulas, proferendum. Interim tamen Juvenali, Thalassio, Eusebio Cappadociae, Eustathio Beryti, et Basilio Seleuciae, denegatum fuit locum in synodo habere, sed tamquam poenitentiam agentibus opus fuit exspectare. Differatur (legimus) auditio usque ad quinque dies, ut inter haec vestra sanctitas congregetur ad sanctissimum archiepiscopum Anatolium, et de fide communiter cogitetis. Rursus eadem actione, postquam [Col. 1280D] omnes exclamaverunt Dioscorum juste a Christo depositum atque damnatum, paucis oris transactis, judices imperatoris mandatum exspectantes dixerunt: Piissimus imperator addiscens vestras preces permisit de Juvenali deliberare, et de Thalassio, et de Eusebio, et de Basilio, et de Eustathio reverendissimis episcopis, quae vobis placuerunt. Anatolius dixit: Petimus eos intrare; et alii episcopi clamaverunt: Rogamus eos intrare [Col. 1279] Tom IV Conciliorum, Venetae edit., pag. mihi 1359. Baronius, tom. VI Annalium, pag. 146, eodem art. . Neque alia ratione in synodo locum obtinuerunt, nisi prius eorum recognita fide, qua symbolum Nicaenum et Constantinopolitanum probaverant, rata habentes decreta Ephesini oecumenici concilii, subscribendo tamen cum aliis episcopis epistolae S. Leonis ad Flavianum, et contraria sentientes damnando. Eos inter utique Domnus non reperiebatur; tum quia in eremum Palaestinae se [Col. 1281A] receperat, tum quia resipiscentiae signa congruo tempore non dederat, cum nimirum S. Leo indulgentiam lapsis apostolicae sedis clementia dare non detrectabat. Consonat omnino S. Leonis epistola ad ipsum Juvenalem, in qua eum increpans propter praeteritos excessus (ait): Dolui adversitatum tuarum temetipsum tibi fuisse materiam, et resistendi haereticis constantiam perdidisse, quia aestimant non esse tibi liberum ut eos audeas redarguere, quos tibi professus sis in suo errore placuisse. Causam deinde assignat propter quam post talem gravissimum lapsum ad sui episcopatus sedem ei licuisset redire, ita subjiciens: Unde quia in tempore indulgentiae resipiscentiam magis quam pertinaciam delegisti, ita gaudeo te coelestem expetiisse medicinam, ut fidei ab haereticis impugnatae tandem possis esse defensor [Col. 1281D] Epist. ex cap. 1. . Quis interim non videt graviter commentum fuisse Quesnellum, contendentem Leonem decreto quo latrocinii Ephesini Acta in irritum missa sunt omnibus lapsis indulgentiam concessisse, nec cogitasse excipere [Col. 1281B] Domni depositionem? Quid? Forte latrocinalia Acta rescindendo, hujus synodi principibus indulgentiam dandam esse intendebat, si non resipuissent, si humillime non postulassent veniam sibi dari, adimpletis omnibus conditionibus quas sanctus pontifex praescripsit Anatolio, Juvenali, Thalassio caeterisque qui Dioscoro, Eutycheti, communicaverant, in Flavianum Eusebium Dorylaeensem et in alios orthodoxos facta conspiratione? Non erat ergo necesse ut, in irritum missis latrocinalibus gestis, exciperet Domni depositionem, cum huic jam caeterisque Eutychianae factionis principibus nullum amplius jus conveniret perseverandi in episcopatu, quem ex sola S. Leonis indulgentia retinere in posterum potuissent, si poenitentiam egissent. Hinc maxime attendendam esse arbitror Quesnelli fallaciam, qui, de latrocinalibus Actis et de epistola sancti Leonis ad Theodosium Augustum scripta disserens, qua petebat ut juberet omnia in eo statu restitui in quo erant [Col. 1281C] ante infelicem illam synodum, sibi blanditur sanctum pontificem ita lapsis indulgendum esse credidisse, ut prorsus inultae remanerent culpae eorum qui omnes Orientis Ecclesias scandalis, caedibus, inimicitiis et odiis per fas et nefas cum fidei exitio repleverant. Hunc animum nequaquam habuisse Leonem subsequentia illius verba demonstrant. Nam plene de his omnibus horumque auctoribus judicium habere sibi reservat, donec major pars sacerdotum ex toto orbe congregari possit. Ut nimirum, ad Italiae synodum convenientibus episcopis, de lapsorum fide et criminibus solemniter et juxta canonum rigorem judicaretur. Non ergo 501 post latrocinium Ephesinum lapsis episcopis, schismatum auctoribus, ecclesiasticis ligatis censuris licitum esse poterat suas sedes retinere; neque per actorum latrocinalium abolitionem canonicae poenae quas incurrerant ipsis a Leone relaxatae fuerunt. Ad quae forte sedulo animadvertens Domnus, verecundia et pudore actus, privatam poenitentis vitam longe ab hominum et [Col. 1281D] suorum civium frequentia traducere maluit, quam in publicis coetibus et synodis prodire, debita suae fidei, poenitentiae et satisfactionis argumenta daturus.
18. Puerilia esse plane judicantur quae ad Domni mortem probandam Quesnellus ex constitutione Theodosii imperatoris affert, in qua pseudosynodi Acta confirmantur, et de Domno legitur: Qui fuit Antiochenus episcopus. Addit in 14 actione Chalcedonensi dictum fuisse ab Athanasio Perrhenorum episcopo, in locum Sabiniani ordinato, qui causam reddens cur Domni judicium declinaverit: Inimicus meus erat ipse qui judicabat Antiochenus [Col. 1282D] Tom. IV Concil., act. 14 Chalced., pag. 1679. . Ex quibus inferre posse contendit jam Domnum vita functum. Primum enim si staret, jam probaret Domnum, vix latrocinali illa synodo absoluta, hominem exuisse, cum Theodosii constitutio, statim Chrysaphio et Dioscoro [Col. 1282A] agentibus, edita et promulgata fuerit. Igitur hujus mors neminem latere potuisset, nec Evagrio cum veritate scribere licebat quid de Domno esset factum se prorsus ignorare. Neque Athanasius Perrhenorum ibi loquitur de Domno tamquam mortuo, sed de eo qui Antiochenum tum agebat concilium. Quare (ait Baluzius) isti loquendi modi sunt quidem praeteriti temporis, sed praeteriti imperfecti, ut aiunt grammatici, in quibus exponendis pudet diutius immorari. Verum enimvero, nec Domnum mortuum fuisse cum concilium Chalcedonense agebatur, atque S. Leonem irrita fecisse omnia latrocinalia Acta, excepta Domni depositione et Maximi ordinatione, tandem cognovit Quesnellus, qui in lustranda actione decima Chalcedonensi, Stephani Ephesiorum episcopi interlocutionem offendens, qua contendebat omnia praedatoriae synodi contra canones facta abolita esse, iis exceptis quae adversus Domnum gesta fuerant, ob hoc (nimirum), quia ordinatio Deo amantissimi episcopi Maximi facta pro eo canonice in Antiochena metropoli [Col. 1282B] a sanctissimo archiepiscopo Leone, et hoc praesente sancto, et universali concilio est suscepta. Horum enim verborum pondus adversarius intelligens, ne falsum ab eo constructum aedificium prorsus corrueret, fulcimenta huc illucque quaerens, non protinus collabi debere sibi blanditus est, scribendo non magnipendendum esse, quia unicum est, et ab eo profectum quem actione sequenti exauctoratum legimus propter scelera per quae sibi gradum ad Ephesinam fecerat sedem; adeoque probabile esse eum ex odio Domni condemnationem ratam esse voluisse. At hujusmodi effugium, qua ratione sibi prodesse posse censet Quesnellus? Dabo gravissimorum facinorum reos non admitti ad testimonium. Sed crimina Stephano exprobrata tunc hactenus cum non essent probata, et quia istius causa nondum agitata, nec de objectis criminibus fuerat convictus, quid possunt probare? Nihil. Alias PP. Chalcedonenses admisissent inter episcopos et judices primarum sedium hominem quem [Col. 1282C] canones prorsus exauctoratum esse statuebant. Et quidem veras judicis partes Stephanum Ephesiorum in Chalcedonensi synodo obiisse, ex sequentibus innotescit. Tertia actione Dioscorum cum aliis episcopis damnavit. Quarta epistolam Leonis ad Flavianum laudavit, atque suscepit. Sexta subscripsit definitioni fidei coram imperatore. In septima confirmavit conventionem Juvenalis et Maximi. Unde tandem colligit Quesnellus Stephanum odio actum esse ad confirmandam Domni depositionem, nisi ex sola divinatione? Quare potius existimandum esset Stephanum potius debuisse favere Domno, quem Dioscorus dolo deposuerat. Hinc clarissimus Baluzius ad Stephani Ephesini agendi rationem 502 recogitans, arbitratus est eum nullo odio aut malevolentia ductum ita esse interlocutum, sed quia noverat Domnum depositum ad monasterium rediisse, ut quieti et solitudini vacaret, et fortasse libellum refutatorium pro more illorum temporum obtulisse, ut canonica Maximi ordinatio locum haberet.
[Col. 1282D] 19. Jam vero cum laudato fulcimento adhuc totum Quesnelli ruit aedificium. Nam Stephani testimonium nec unicum est, nec ullus ex Patribus eidem refragatus est. Imprimis cum actione decima quaestio haberetur an omnia latrocinalia Acta deberent relegi, ut nihil desit (aiebat Theophilus diaconus) juste judicare debentibus, statim omnes apostolicae sedis vicarii, per Paschasinum dixerunt: Synodus appellari non potest in qua illa nefaria delicta relecta sunt. Et paucis interjectis ea Acta vana et irrita a S. Leone declarata esse asseverat, ex quo claret, quia et sanctissimus episcopus Antiochenae civitatis extra haec est (Rusticus sequentem addidit notam: De Maximo ordinato apud Ephesum) quem post haec beatissimus episcopus in propriam communionem suscepit; quibus postremis verbis hanc aliam idem Rusticus addidit [Col. 1283A] annotationem: Facta Leonis confirmantis subsecuta confirmantur. Profecto si ad haec attendisset Quesnellus, qui in lustrandis et mss. et editis exemplaribus, pro divi Leonis Operibus adornandis se laborasse gloriatur, nescio an libere pronuntiasset unicum esse Stephani testimonium, cui nemo ex illis PP. suffragatus est. Sed adhuc attendat ad ea quae post vicarios pontificios Anatolius pronuntiavit: post synodi enim definitionem nihil horum valere quae in synodo Ephesina gesta fuerant, nisi illud circa sanctissimum magnae Antiochenae civitatis episcopum, quoniam et sanctissimus Leo Romanus archiepiscopus in communionem eum recipiens praeesse eum Antiochensium judicavit Ecclesiae [Col. 1283D] Actione 10 Concil. Chalced., tom. IV Concil. general., pag. mihi 1583 et seqq. . Tandem nonne tribus istis caeteros PP. astipulatos esse, nemine prorsus refragante, ex illis Actis exploratum est? Ea enim percurrant lectores, et clare intelligent non alia de causa Maximi ordinationem; et Domni depositionem ratas esse judicatas, nisi quia illas pontifex Leo confirmaverat.
[Col. 1283B] 20. Se graviter urgeri ab illis tribus testimoniis Quesnellus, quae non ignoravit, praesensit [Col. 1283D] Quesnellus, in laudata dissertatione, tom. II, [Col. 1284D] pag. 219, sub num. 29 et seqq. . Et propterea arbitratus suis dictis sufficienter Stephani interlocutionem infirmasse, stylum vertit in alia duo Paschasini et Anatolii, quae ipsi jam in medium adduximus. Cujus gravem contentionem idem Stephanus Baluzius apprime cognoscens, sub numero 52, ait: «Superest ut Paschasini nunc interlocutionem retractemus, quam paulo ante descripsimus, tum ut veritati gestorum patrocinemur, tum ut quae vere ab eruditissimo et optimo viro Petro de Marca archiepiscopo Parisiensi dicta sunt, ea vera esse ostendamus. Egit ille de causa Maximi Antiocheni in libro III de Concordia, ut etiam isto exemplo doceret Romanae sedis auctoritatem in temperanda canonum exsecutione et indulgenda dispensatione ad Orientis quoque Ecclesias porrectam fuisse. Ordinatus fuerat Maximus ab Anatolio episcopo Constantinopolitano in loco Domni a Dioscoro damnati. Huic ordinationi duo [Col. 1283C] maxima vitia inerant: unum, quod Domnus ab impia synodo damnatus esset; alterum, quod ordinatio illa contra canones ab Anatolio peracta erat.» Quid nos, inquit Leo, ad Marcianum augustum scribens, amore reparandae fidei et pacis studio retractare cessavimus. Poterat ergo Leo, ut ait Marca, ordinationem Maximi retractare, nisi benigne se in eum gessisset. Id vero hinc etiam confirmat, quod ille a synodo Chalcedonensi eo solum nomine receptus sit, quod Leo sanctissimus P. ejus ordinationem et communionem probasset. Tum ut id ostendat esse verum, describit verba Paschasini supra relata, et annotat sequentia, quem post haec beatissimus 503 episcopus in propria communione suscepit, deesse in textu Graeco, sed haec tamen a veteri interprete juxta fidem antiquorum codicum retenta esse. Quesnellus, qui non vult ista dicta esse a Paschasino, miris modis se torquet ut bonum loci illius sensum constituat absque verbis illis, quaedam sua [Col. 1283D] auctoritate addens, nonnulla detrahens, alia mutans. Et ut confirmet opinionem suam, ait necesse non esse ut legatorum sedis apostolicae verba firmentur interlocutione Anatolii, quam propterea Marca statim retulerat, cum sibi ipsi sufficiant ut intelligantur: Et sive sententia illorum, inquit, ab Anatolii suffragio discrepet, sive illi concinat, non probat tamen id a legatis dictum, quod dictum non esse omnia originalium Actorum exempla significant. Duo igitur contendit vir clarissimus, sensum esse integrum absque illis Paschasini verbis, et ea deesse in omnibus exemplaribus Actorum originalium. Quoad primum, publicam appello fidem, si non manifestum est sensum esse imperfectum absque verbis illis. Cum enim dixisset Paschasinus synodum Ephesinam a Leone P. missam [Col. 1284A] fuisse in irritum, addidit: His generalibus verbis non comprehendi Maximi ordinationem clarere, quia Leo eum in sua communione susceperat. Nisi enim Paschasinus hanc rationem reddidisset, sensus non fuisset integer, et aliquid postea episcopi exspectassent quod ab eo diceretur. Adde quod sequentia nullam connexionem habent cum causa, nisi addantur illae voces, necessarium enim est, quae in textu quoque Graeco deesse constat. At enim ea desiderantur in omnibus exemplaribus Graecis, quae originalia vocat idem vir clarissimus? Primo quaerendum est an revera possit dici Graeca exemplaria esse originalia, ubi legati Romani pontificis Latine loquebantur. Sane Rusticus in loco hoc non legitur annotasse hanc legatorum papae interlocutionem Latine jacere in antiquis codicibus. Sed cum ipse alibi moneat illos Latine locutos esse, et interlocutiones eorum Latine scriptas fuisse in antiquis exemplaribus Graecis, cum istic compositor gestorum non dicat eos per interpretem esse locutos, par est aestimare Paschasinum locutum fuisse [Col. 1284B] Latine; adeoque siquid hic erroris commissum est, non videtur esse tribuendum interpreti Latino, sed Graeco, seu potius librario, qui per errorem omisit ea quae istic desunt in textu Graeco. Nam et veteres codices Graecos synodi Chalcedonensis non esse sanos, jam supra demonstravimus, ubi etiam monuimus cardinalem clarissimum Baronium credidisse corrigendos illos propterea esse opere Latinorum. Baluzius ita ratiocinatus est.
21. Actionis quoque de qua agimus quosdam falsitatis characteres affert Quesnellus, contendendo illius aetatis morem non fuisse ut Romanus pontifex hac unica voce papa, sine aliquo addito designaretur; nec ullum in Chalcedonensibus Actis locum occurrere, ubi ad illam vocem papa non addatur, vel urbis Romae, vel apostolicae sedis, vel aliud simile. Hocce argumentum duplici responsione laudatus Baluzius eripuit. Prima (ait) necessarium non esse ut aevo Domni vox papa sola poneretur cum de Romano [Col. 1284C] episcopo agebatur; sufficit ut talis mos interpretis aetate obtinuisset, apud quem vox Ἐπισκόπος respondet voci papa in interlocutione quadam Bonifacii presbyteri Romani, quae exstat post subscriptiones episcoporum in actione sexta decima; secunda, Domni aevo vocem papa solitariam reperiri tamquam de Romano pontifice dictam, et quidem in ipsis Chalcedonensibus gestis, in epistola Hilari ad Pulcheriam augustam, et in breviculo historiae Eutychianistarum. Incipiam autem, ait Baluzius, a gestis concilii. In actione 1, inter Acta synodi Ephesinae II, Julius episcopus vicarius papae Leonis ait: Prius papae legatur epistola, quod non solum in Latino textu legitur, sed etiam in Graeco, qui ita habet: Πρὴ τὸν ἡ ναυνωσθῇ τὴ Πηρὰ τῶν πάπα ἐπιστάλεντα. Rursum in act. 2 reverendissimi episcopi clamarunt: Papa Leo ita interpretatus est; quod cum Graeco congruit, ubi habetur sic: Ὀ πάπας Λέων οὕτος 504 ἡρμήνευσεν. Immo Evagrius, ista recensens, non posuit vocem Λέων in hoc loco, [Col. 1284D] sed ait simpliciter: Ὁ πάπας οὕτος ἡρμήνευσεν. Et id quidem in omnibus Evagrii editionibus Graecis. Ad Latinos quod attinet, epist. Hilari diaconi ad Pulcheriam augustam scripta post latrocinium Ephesinum, quae ab eodem viro clarissimo relata est inter epistolas S. Leonis, satis magnam fidem facit consuesse tum Rom. pontifices appellari simpliciter papas. Sic enim ait: Manifesta necessitas erat quae litteras B. papae ad vestram clementiam directas offerre compelleret [Col. 1284D] Tom. I Operum S. Leonis, apud Quesnellum . Non utar auctoritate epist. Gallae Placidiae ad eamdem Pulcheriam augustam, in qua scriptum est: Multitudine sacerdotum Romanus Leo papa circumdatus, quia reponi posset vocem papa hic esse cum adjuncto. Breviculus Historiae Eutychianistarum: Superveniente Uranio subadjuvo, et contra [Col. 1285A] Joannem jam episcopum sacra principis deferente, ab episcopatus illius confirmatione papa suspensus est. Sufficiunt autem, ut arbitror, illa quae jam dicta sunt, ad infringendam vim illius argumenti quod adversum hunc locum Paschasius Quesnellus adduxit.
22. Quoniam vero multarum rerum congeriem in suam coegerat dissertationem noster adversarius, ut, pessumdata actione de Domno Antiocheno, Romanorum pariter pontificum auctoritas in episcoporum ordinationibus confirmandis et conciliorum decretis rescindendis prorsus aboleretur, pedetentim nobis opus fuit singula retractare, quae in eadem dissertatione collegit. Verumtamen cum noster labor plurimum imminutus fuerit, clarissimi Stephani Baluzii studio et diligentia maluimus in nostrum praesidium ea transferre quae ipse diligentissime annotavit, quibus nonnulla etiam ex nostra industria accessere quae dictis in praecedentibus nostris Exercitationibus apprime responderent, quam ex integro novam Exercitationem contexere. Quoniam vero postremo loco [Col. 1285B] idem Paschasius Quesnellus multos errores adduxit, et quidem grammaticales, qui irrepserunt in actionem de qua agimus, et annotaverit non esse ibidem descripta nomina eorum episcoporum qui huic actioni interfuerunt, adeoque suppositionis suspiciones magis augeri, quia ibidem Maximus preces exhibuit laicis judicibus in ecclesiastica causa, posthabitis episcopis principibus synodi, idcirco, ne indiligentes videamur, Quesnellianis etiam hisce scrupulis cum eodem Baluzio occurrere deliberavimus [Col. 1285D] Baluzius, in nova Conc. collectione. . Quod vero ad errores grammaticales pertinet, si Quesnelliana suspicio staret, omnia Chalcedonensia Acta, omniaque aliorum conciliorum generalium gesta supposititia dicenda forent, et ea potissimum quae ex Graeco sermone in Latinum translata fuerunt. An forte ignorat Quesnellus plurimum laborasse recentiores interpretes ut modo antiquam versionem haberemus quemadmodum saltem ea emendavit Rusticus? Quid vero de episcoporum nominibus? Non enim necesse [Col. 1285C] erat ut post Domni actionem recitarentur. Illa nomina sufficienter fuerunt descripta in aliis actionibus, et regesta fuere in calce gestorum. Causa denique de qua agebatur non erat ecclesiastica dumtaxat, sed etiam civilis, ait Baluzius, cui nos non subscribimus in hac parte, cum ageretur de pensione danda Domno ex ecclesiasticis fructibus, voluntarie quidem ab ipso Maximo proposita in testimonium commiserationis erga Domnum exercendae, qui quemadmodum ex canonum jure privatus erat titulo Ecclesiae et beneficii, ita percipere non poterat fructus ex Ecclesia qua fuerat privatus. Quare ne ecclesiastica jura violarentur, synodi decretum erat interponendum, quod tandem tamquam testes laici judices probaverunt. Id enim significare Marciani imperatoris agendi rationem perspicuum est, qui, a synodo abscedens post fidei definitionem, jussit ut episcopi triduum aut quatriduum morarentur, et unusquisque id quod vellet proponeret coram magnis judicibus. Neque obstat quod judices et amplissimus senatus primo loco nominati fuerint. Nam [Col. 1285D] 505 isti non assidebant tamquam ecclesiasticarum rerum arbitri, sed dumtaxat erant testes et praesidia exhibebant, ut sine jurgiis et contentionibus omnes causae ad exitum perducerentur, ut ipsi probavimus in Exercitatione habita de quarta Chalcedonensi actione in causa Photii Tyrii, ibidem judicata, non juxta pragmaticas saeculi sanctiones, sed secundum leges canonicas.
23. Exhibitum tandem ibidem fuisse Domnum tamquam mendicum, et alimoniae obtinendae sollicitum, indecens et ridiculum valde esse postremo contendit Quesnellus. Domnum quippe ait tantae sedis episcopum qualis erat Antiochena, quique, cum avunculi sui loco successit, opibus, amicis et auctoritate debuit pollere, non ad illum calamitatis profundum pervenire potuisse, ut alimenta ei omnino deessent, nisi [Col. 1286A] successoris arbitrio provisum et esset. Sed unde colligit Quesnellus haec omnia, quae modo confingit? Domnus ad synodum non venit, sumptus illos sibi dari non petiit, nullus alius pro eo id petiit, Maximus sponte sua id fecit. Immo si conferamus ea quae in antecedentibus descripsimus cum Evagrii verbis, paulo ante laudatis, suspicari licet numquam ejusmodi taxatam pensionem Domnum percepisse, qui, sua sorte contentus, reliquum vitae in monasterio absconditus transegit, nihil amplius commune cum Antiochensibus habens. Caetera vero quae addidit Quesnellus ut supposititiam probaret actionem, quod videlicet a reliquarum Graecarum synodi Chalcedonensis corpore distracta sit, quod incertam sedem hactenus nacta, quod inducta longe post Acta collecta, prorsus nutant et corruunt. Quid? Si valerent adductae rationes, jam consequens esset actionem de Photio et Eustathio, quae Rustici, Liberati et Evagrii aevo distracta erat a corpore reliquarum Graecarum actionum, synodi Chalcedonensis, falsam esse et supposititiam. [Col. 1286B] An non haec inducta fuit longe post Acta illa collecta? Tamen cum eam reperiisset Balsamon in antiquo exemplari quo utebatur, et postmodum in aliis atque aliis codicibus conspecta fuerit, idcirco hactenus nemo eruditorum illam supposititiam esse judicavit, quoniam apprimo respondet iis quae contigerunt in latrocinio Ephesino et in duabus Constantinopolitanis synodis, in quibus actum est de Anatolii electione, ipsiusque in episcopum Constantinopolitanum ordinatione. Annon similes characteres et notas habere Domni actionem perspicue ex Chalcedonensibus gestis probavimus? Photii Tyrii pariter actio incertis sedibus jactata fuit. Nam in Balsamonis codice legebatur in fine gestorum. Modo vero in vulgatis editionibus ponitur in calce actionis quartae. Facundi Hermianensis verba a Quesnello objecta nullatenus collapsae suae causae praesidium afferunt. Ea enim non pertinent ad quaestionem institutam, cum nihil aliud ex Facundi Hermianensis silentio [Col. 1286C] elicere possimus quam Domnum Antiochenum non fuisse damnatum in concilio Chalcedonensi, quod nos ipsi ultro jam dedimus.
24. Utinam ergo Quesnellus tantopere suis studiis indulgere non voluisset, modo commenta excogitando, modo fallacias contexendo; modo vero ad pravas violentasque interpretationes veterum PP. testimonia trahere satagendo, ut chimericum sibi propositum systema de Romanorum pontificum auctoritate propugnaret; adhibitis quam saepissime iis virulentis conjecturarum fulcimeniis, quae ecclesiasticam antiquam historiam evertunt, sacram regiminis oeconomiam abolent, novamque disciplinam canonibus contrariam inducunt. Quis vero affirmabit animum habuisse, laboremque suum insumpsisse in adornandis S. Leonis Magni scriptis? Profecto quicumque non caecutiat nobiscum fateri debebit Leonina Opera ab eo fuisse deturpata, detruncata et in pravam significationem deducta, catholicae Ecclesiae hostibus ea arma suppeditando, quae ipse tamquam clericalis ordinis [Col. 1286D] presbyter ab eorum manibus eripere debuisset. Interim tandem mihi dolendum est quod hactenus quidam inventi sint qui, Quesnelli principiis insistentes, commentitiam esse hanc actionem propugnare publice ausi fuerint.
1. Photii Tyrii, Theodoreti Cyrensis et Domni Antiocheni causis ad trutinam revocatis atque expeditis, prout nos edocent Chalcedonensis concilii Acta et S. Leonis epistolae, vix grave aliquod nobis [Col. 1287A] pertractandum superesset, si demum in ultima illius actione Anatolii ambitus in perniciem jurium aliarum Ecclesiarum principatum sibi nancisci non quaesivisset super caeteras principaliores Orientis Ecclesias, suam sedem quasi apostolicae Romanae sedi aequiparare concupiscendo. Ambitum vero hunc Anatolius ad synodi exitum usque multis simulationibus cohibuit. Sed facta tandem libera facultate ut in synodo particulares quaestiones moverentur ad quosdam praecavendos sive in posterum tollendos abusus, qui in ecclesiastica administratione contigerant, postremo sibi reservavit sua jura augere, aliorum honorem dejicere, et colore imperialis urbis, novae Romae appellatae, immediate post apostolicam Romanam sedem primatum obtinere. Igitur fidei definitione jam facta, synodi PP., praeter causas trium illorum episcoporum, aliam quoque Ibae Edesseni recognoverunt. Is namque, Dioscoro agente, in latrocinio Ephesino absens et inauditus sacerdotio fuerat privatus. Propterea in suae causae praesidium imperatori libellum [Col. 1287B] obtulerat, qui rem ad synodum detulit. Patres vero, examinatis Actis synodalibus Tyri atque Beryti, habitoque testimonio a clericis Edessenis, cum probatae fidei et integrae vitae a pontificiis legatis esset compertus, sacerdotio et suae sedi restitutus est. Aliquid tamen de Nonno, qui Ibae sedem acceperat, cum a synodo adhuc esset deliberandum, ad Maximum Antiochenum judicium fuit remissum. Huic autem placuit ut honore episcopatus non careret, donec aliter cum episcopis suae dioecesis deliberaret. Addit praeterea Quesnellus decretum editum fuisse de abolenda pseudosynodi Ephesinae memoria, et e synodorum numero expungendam, rogandum imperatorem ut decreto vetaret ne synodus diceretur, ne ejus acta reciperentur. «Ordinationem (addit) Maximi jam S. synodus ratam habuerat, quia legitime ab episcopis provinciae consecratus et in communionem sanctissimi patriarchae Leonis admissus; quam ob rem superflua exceptio, quam pauci commemorarunt, [Col. 1287C] cum etiam Ephesinis Actis accensendam non esse pronuntiarent legati sedis apostolicae. Actio de Domno commentitia est, ut alibi probamus.» Hactenus Quesnellus, cum quo nunc novam instituere congressionem non intendimus. Sed duo pro pleniori rei veritate superaddere debuisset: alterum, jam pridem a S. Leone proscripta et abolita fuisse latrocinalia Acta, eo quod contra canones facta sit synodus Ephesina, et Acta ejus judicentur illegitima nec rite facta. Ita legimus in antiqua synopsi epistolae 39 ad Theodosium augustum, quam habent mss. Vaticana exemplaria atque Florentinus cod., et eam servaverunt veteres editores, Surius, Bibliothecae PP. et conciliorum collectores. Quamvis eam in adornandis S. Leonis Operibus Quesnellus expunxerit, aliamque omnino diversam sine auctoritate mss. in suam editionem induxerit, quemadmodum in notis observabimus. Ex hoc autem alterum sequitur, videlicet Paschasinum Leonis legatum, 507 pontificii decreti jampridem [Col. 1287D] lati optime conscium, solemni declaratione in synodo facta, voluisse ut laudata Acta tamquam irrita et nulla proscriberentur; atque ut Eutychianae factioni omne effugium praeriperet, imperiali lege hanc sanctionem roborari quaesivisse, ut, videlicet, abolita praecedenti Theodosii publica lege, qua praeceperat atque constituerat nemini licere abjicere seu infringere ea synodalia Ephesina Acta, quorum Dioscorus fuerat auctor. Clare id indicant laudati Paschasini verba. Si ergo (ait) a beatissimo et apostolico Romanae urbis episcopo omnia ibi gesta vana sunt habita, claret quia et sanctissimus episcopus Antiochenae civitatis extra haec est, quem et post haec beatissimus episcopus in propria communione suscepit. Necessarium est enim ut rursus eumdem tranquillissimum et Christianissimum [Col. 1288A] principem adeamus, quatenus illud concilium sacra et pia lege neque nominari praecipiat [Col. 1287D] Acta Chalcedonen. concilii, tom. IV, p. 1587. . Ex quibus potius liquet jam pridem anno 449 sanctissimi summi pontificis Leonis Magni decreto irrita et abolita fuisse illius synodi Acta. Nec novi quidquam ab ipsis Chalcedonensibus Patribus fuisse definitum.
2. Bassiani, praeterea, et Stephani controversia duas subsequentes actiones, 11 et 12, occupavit. Ille ex Ephesina sede depositus, alter subrogatus. Bassianum enim ab episcopatu Ephesino quem invasione obtinuerat, sancti pontificis Leonis Magni jussione, remotum fuisse, testabatur Stephanus, qui in ejus sedem fuerat subrogatus [Col. 1287D] Actione 11 Chalced., tom. IV Conc., pag. mihi 1614. . Et quoniam ipse Stephanus per conjurationem episcopatum sibimet acquisivit, juste judicatum fuit ut alius eligeretur, qui et fidem integre sciat, et vita noscatur ornatus ut esse possit episcopus. Sequentibus duabus actionibus, 13 et 14, Eunomii Nicomediensis episcopi et Anastasii Nicaeni lis cognita fuit. Et, prolatis in medium pro utraque parte accusationibus, quatenus metropolitae jus sibi [Col. 1288B] usurpaverat Anastasius, se subtrahendo a Nicomediensis episcopi subordinatione, atque lecto canone 4 concilii Nicaeni, quo statutum fuerat episcopum ab omnibus provincialibus episcopis ordinari, et Valentiniani lege pro Nicomediensibus facta, tandem judicatum est Nicaeam, subditam Nicomediae, honorem, non jus metropoliticum ei traditum edicto Valentiniani; et ex Nicaeno concilio unam tantum esse metropolim in unaquaque provincia.
3. In sessione 14 de Perrhenorum episcopatu contentio fuit mota. Athanasius, qui, a suis accusatus, et pluries vocatus in judicium a Panolbio, et insuper ab ejus successore, et demum a Domno patriarcha Antiocheno concilium agente, adesse recusavit, idcirco depositus fuit, et Sabinianus in istius locum ordinatus per Dioscorum sede pulsus est. Causa ergo in synodo discussa remissa fuit ad Maximum Antiochenum, et concilium quod cum eo est; ita tamen ut intra octo menses a praesenti die numerandos examinatio fieret. [Col. 1288C] Si reus Athanasius, sede mulctaretur; sin innocens, restitueretur. Sabinianus vero honorem episcopi, non jus, retineret, et pascatur (aiunt) sicut reverendissimus episcopus Antiochenorum Maximus secundum faculatem Perrhenorum sanctissimae Ecclesiae disposuerit.
4. Summa pace et semoto omnium contentionum strepitu causae omnes in synodo propositae, recognitae et expeditae fuerunt. Sed cum Constantinopolitani clerici, Anatolii episcopi suggestione, ambitu ducerentur augendi honorem suae Ecclesiae, Patres rogarunt ut aliquid constituere dignarentur. Judices sibi cavere consuluerunt a dicenda sententia, et affirmarunt causam ad synodum pertinere, atque nulla interposita mora abscesserunt, eosdemque apostolicae sedis legati secuti sunt. Nihilominus tamen PP. superstites, qui tum aderant, varios canones ediderunt; 30, ut habent Graeci codices, quos Gentianus Herveto interpretatus est, ut 508 in Labbei collectione apparet; [Col. 1288D] Latini autem 28, ex quibus postremus est de Constantinopolitana [Col. 1288D] Actio 14 exstat tom. IV Concil., p. m. 1679. sede in quo renovatum et confirmatum fuit quod sub Theodosio seniore, Nectarii tempore, in oecumenico concilio de ejus patriarchatu fuerat statutum. Quod cum legati pontificii cognovissent, sequenti die, hoc est kalendis Novembris, irritos reddere volentes injustos Anatolii conatus, petierunt, ut ait Liberatus diaconus [Col. 1288D] Liberatus diaconus, in Breviario, cap. 13. , ut rursus convenirent cum judicibus ad concilium. Quibus requirentibus a concilio quid pridie fuerit ordinatum, lectis gestis, cognoverunt. Jussum itaque est decretum pridie illius diei sancitum legi; post cujus lectionem, illi adjacens subscriptio episcoporum recitata est, primoque loco positus Anatolius. Jure apostolicae sedis legati reclamarunt, et prae caeteris Lucentius ita [Col. 1289A] judices compellavit: Primo gloria vestra perpendat qua circumventione cum sanctis episcopis gestum sit, ut non conscriptis canonibus, quorum mentionem fecerunt, subscribere sint coacti. Et deinde ut prorsus irritos Anatolii et Constantinopolitanorum clericorum conatus redderet, qui, posthabitis Nicaenis sanctionibus, praevalere contendebant canonem Constantinopolitanum centum et quinquaginta Patrum ante octoginta prope annos constitutum, haec subjicit: Si ergo his temporibus hoc beneficio usi sunt, quid nunc requirunt? Si numquam usi sunt, quare requirunt? Post quae requisiti legati exhibere mandatum quod a S. Leone acceperant, Bonifacius illud recitavit: Sanctorum (habet) quoque Patrum constitutionem prolatam nullam patiamini temeritate violari, vel imminui, servantes omnibus modis personae nostrae in vobis, quos vice nostra transmisimus, dignitatem. Ac si qui, forte civitatum suarum splendore confisi, aliquid sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis. Anatolii, atque etiam Constantinopolitanorum clericorum [Col. 1289B] maximum ambitum a longe etiam subodoratum fuisse S. Leonem Magnum, quis non intelliget?
5. Ad canones interim ab utraque parte provocatum est; et Paschasinus recitavit quintum Nicaenum pro dioeceseon distinctione, cujus est illud exordium: Quod Ecclesia Romana semper habuit primatum. Sed, oblato alio Nicaenorum canonum codice, Aetius diaconus Constantinopolitanae sedis illum obtruncavit, et deleto illo exordio, sextus canon aliis verbis et ordine conscriptus injectus est, et statim subjectus fuit canon concilii Constantinopolitani sub Nectario. Verum cum tandem propter subornationes judicumque circumventiones item fuerit in Anatolii sententiam, Lucentius sequentem protestationem interposuit. Sedes apostolica, quae nobis praecipit praesentibus, humiliari non debet. Et ideo quaecumque in praejudicium canonum vel regularum hesterna die gesta sunt, nobis absentibus, sublimitatem vestram petimus ut circumduci jubeatis; sin alias contradictio nostra his gestis inhaereat, [Col. 1289C] ut noverimus quid apostolico viro universalis Ecclesiae papae referre debeamus, ut ipse aut de suae sedis injuria, aut de canonum eversione possit ferre sententiam. Latius et abundantiori stylo hanc historiam descripsit Baronius, quem lectores consulere poterunt ad refellenda quae Paschasius Quesnellus de Romanae Ecclesiae privilegiis commentus est, contendendo «haec derivata esse a PP. propter imperium Romanum: centum quinquaginta Patres sub Nectario Constantinopoli congregati paria privilegia Constantinopolitanae tribuerunt; quia nova Roma imperio et senatu sicut vetus ornata sit [Col. 1289D] Quesnellus, tom. II, pag. 161, colum. 1, ad actionem 15 Chalcedonensis synodi. .» Verumtamen, ne hoc Quesnellianum assertum, quod ad fundamentum catholicae hierarchiae et societatis sensim labefactandum et evertendum ordinatum est, sine debita censura praetereamus, necessarium ducimus illud conferre cum praecedenti protestatione a Lucentio episcopo facta. Duo enim habet Lucentius in ea: alterum eo canone vigesimo octavo sedem 509 apostolicam humiliari, eidemque injuriam inferri; [Col. 1289D] alterum vero canones everti; de quibus ab apostolico viro universalis Ecclesiae papa ferenda erat sententia. Aliquibus tamen, qui sedulo istius canonis vim et scopum non scrutentur, videri posset eo nec Romanam Ecclesiam humiliari, nec injuriam pati potuisse, sed utrumque potius redundasse in perniciem Alexandrini et Antiocheni episcoporum, quorum alter secundum locum, alter vero tertium inter patriarchas pacifica et inveterata possessione obtinuerat. Cum igitur salva et integra, absque ullo prorsus injuriae vestigio, antiqua privilegia Romanis pontificibus adjudicarentur, non apparet cur tam vehementer apost. sedis legati debuissent commoveri, atque tantopere reluctari decreto quod solos Orientales patriarchas inter se consentientes respiciebat. [Col. 1290A] Ita profecto ratiocinari possent quos apostolicae sedis jura prorsus laterent, et qui laudati decreti vim, ordinem atque rationem non assequerentur. Et primo illius decreti vis in eo posita erat, ut ex urbium splendore et magnificentia, principum et magistratuum gloria, episcopalium sedium honor, dignitas et privilegia derivarent, nullo habito prorsus respectu vel ad divinam institutionem, vel ad apostolos, qui ipsas Ecclesias fundarunt; hoc enim legati pontificii sine apostolicae sedis injuria dare non poterant. Nec enim istius super omnes episcopos primatus, et in universam Ecclesiam regimen, ex quadam ecclesiastica dispositione et canonum sanctione derivabat, sed ab ipso Domino, qui Petrum suum vicarium et caput totius ecclesiastici coetus constituit, cujus potestatis praerogativae legitimo successionis jure in Romana Ecclesia manent perpetuoque mansurae sunt. Hocce divinum apostolicumque jus plane et multo studio, quasi quod parvipendendum esset, reticuerunt in eo canone. Quamvis in priori, tertia et sexta [Col. 1290B] actione, et alibi passim, Romano episcopo Leoni illud asseruerint, et etiam in synodica epistola, ut paulo post annotabimus. Igitur Lucentius apprime intelligens suis legitimis juribus Rom. pontificem esse fraudatum, et illum ecclesiasticae hierarchiae ordinem a Christo Domino derivatum aboleri, nulla alia dispositione servata, nisi ea quae ex civili Rom. imperii administratione oriebatur, ad quam Ecclesiae canones respexisse contendebant; ideo merito protestatus est, dicendo apost. sedem humiliari non debere, nec gravem hanc injuriam pati posse.
6. Quod si deinde illius canonis ordinem et rationem spectemus, haec vim et injuriam Romano pontifici caeterisque patriarchis intulisse quis non videt? Neque enim concilii Patribus quidquam definire licitum erat quod aliqua ratione a Nicaenis canonibus discordaret: Nam quod ab illorum regulis constitutioneque discordat, apostolicae sedis numquam obtinebit consensum [Col. 1290D] S. Leo M., in epist. ad Maximum Antioch., cap. 5. . Igitur et in hac parte pontificiae auctoritati [Col. 1290C] grave vulnus inferebatur, quoniam Nicaeni canones evertebantur, quorum observantiam toto animi conatu Romani pontifices necessario curare debebant. Qui quemadmodum propriae sedis jura infringi numquam sinebant, ita nec aliena ab ambitiosis surripi permittere debebant. Quod si in canonum regulis ad indulgentiam lapsis concedendam poenarumque relaxationem synodorum Patres inconsulto Romano episcopo, ut vidimus, dispensare non poterant, quanto magis id cautum esse debebat cum ageretur de abolendo sexto Nicaeno canone et evertendis juribus Alexandrini et Antiocheni patriarchatus?
7. Et quod ad Alexandrinum patriarchatum spectat, Constantinopolitanorum clericorum et ipsius Anatolii nimis fraudulentam agendi rationem attendamus. Deposito jam episcopo Dioscoro, qui acerrime pro suae sedis privilegiis tuendis etiam contra juris regulas semper decertavit, ut in sexto, septimo et octavo prioris libri capitibus vidimus, nemo in [Col. 1290D] ultima 510 actione aderat qui posset Constantinopolitanorum ambitum retundere, horumque conatibus se opponere. Ecclesia enim illa legitimo pastore erat adhuc privata. Et quamvis in sexta actione jussum fuisset Aegyptiis episcopis ne Chalcedone recederent, sed novi episcopi electionem exspectarent, haec tandem tamdiu prolata est, quamdiu concilium absolveretur, nec quisquam adesset qui se gravatum profiteretur de jurium usurpatione. Quam graviter deinde Alexandrinae sedis jura vulnerata fuerint in iis quae ad episcoporum Asianae, Ponticae, Thraciae provinciarum ordinationes pertinebant, nemo est qui ignoret. Nam Anatolius, adductus colore schismatis in posterum praecavendi, harum ordinationum habendarum honorem sibi suaeque sedi vindicare studuit, [Col. 1291A] quamvis Thraces reluctati fuerint, et non pauci aliarum provinciarum, qui circumveniri non potuerunt, protestati fuerint antiquitus traditas regulas horumque ordinem haud esse immutandum. Copiosius et eruditione qua pollebat totam hanc controversiam descripsit, illustravitque doctissimus Christianus Lupus in appendice ad Chalcedonense concilium, pag. mihi 1011, ad quam lectores remittimus. Addimus dumtaxat verba laudati canonis 28 ab omnibus posse lustrari apud Conciliorum collectores, et nos interim magis ordinata methodo gradum faciemus ad ea quae a S. Leone gesta sunt pro isto canone abolendo.
1. Gravissimo illato vulnere Chalcedonensibus Actis ab unius Anatolii ambitu, huic pro viribus ipsi Orientales mederi curarunt, cum in epistola synodica post synodum ad S. Leonem scripta, tum conquisito et nacto sibi Marciani imperatoris et Pulcheriae augustae praesidio, quo strenue egerunt ut idem S. pontifex vigesimum octavum canonem de Constantinopolitanae Ecclesiae privilegiis minime aboleret, sed cum aliis sanctionibus firmaret, ratumque haberet. Anatolius praeterea secum reputans operam atque honorem quibus impense S. Leonem et legatos pontificios usque ad illam diem fuerat prosecutus, sibi blandiebatur pontificis animum posse suis epistolis leniri, si, in mentem revocatis quae hactenus in catholicae fidei testimonium et apostolicae sedis honorem [Col. 1291C] et famulatum praestiterat, dignam aliquam mercedem pro tot laboribus exantlatis rependere voluisset. Credidit quoque Julianum episcopum Coensem, qui apud Orientales vicarii apostolici munere fungebatur, posse suis votis prodesse. Atque propterea hujus officia interponere non distulit, ut nimirum, sequestris partibus assumptis, et ipse apud eumdem sanctum pontificem ageret ut Constantinopolitani episcopatus jura et privilegia augerentur. Ad quorum omnium agendi rationem cum sedulo ego attendissem, certo mihi persuasi totius Orientis maxime episcopos in synodis generalibus congregatos, et imperatores ipsos, firmiter credidisse nulla conciliorum decreta in Ecclesia robur obtinere, et canonis rationem habere 511 posse, quae a Romano pontifice non essent probata, immo omnibus viribus cadere, quoties expresse definita reprobentur, ut perspicue explicavimus in praecedenti libro, et potissimum in capitibus 4, 5, 6, et novissime indicavimus ex mox [Col. 1291D] dictis ad actionem 11 istius Chalcedonensis concilii.
2. Atque ut vere et solide disseramus, primo annotare liceat quid de vigesimo illo octavo canone in sua synodica scripserint ad S. pontificem. Praeterea attendamus hac occasione ibidem vocasse Leonem vocis beati Petri legitimum interpretem, illique supremi capitis principatum sincera confessione adjudicasse, contra quem suam insaniam Alexandrinus antistes Dioscorus expleverat, excommunicationem meditando. Gloriosa tandem assecuta victoria post tot tantasque clades, quibus trium annorum spatio Ecclesia Orientis potissimum afflicta remanserat, laetantui, quia S. P. Ecclesiae corpus unire feliciter festinaverat. Subdunt deinde: Haec sunt, quae tecum, [Col. 1292A] qui spiritu praesens eras; et complacere tamquam fratribus deliberasti, et qui pene per tuorum vicariorum sapientiam videbaris a nobis, effecimus. Quantum igitur laudant fidei triumphum summa felicitate S. Leonis praesidio, sapientia atque influxu assecutum, tantum studium impendere conantur, ut ipsi persuadeant pacis et quietis desiderio adductos fuisse ad definitionem quorumdam statutorum quae Ecclesiarum incolumitati prospicerent: scientes (aiunt) quia et sanctitas vestra addicens et probatura, et confirmatura est eadem. Quorum statutorum confirmationem ut facilius assequerentur, ad eam consuetudinem provocant, quae ex longo jam tempore obtinuit, quam habuit Constantinopolitanorum sancta Dei Ecclesia ad ordinandos metropolitanos provinciarum tum Asianae quam Ponticae, et Thraciae, et nunc synodali decreto firmavimus, non tam sedi Constantinopolitanae aliquid praestantes, quam metropolitanis urbibus quietem congruam providentes, eo quod frequenter episcopis vitam finientibus multae turbae nascuntur, clericis ac populis [Col. 1292B] qui per easdem sunt civitates absque rectore remanentibus, et ecclesiasticum ordinem confundentibus.
3. Hoc igitur quaesito ecclesiasticae tranquillitatis colore, quo sibi bona multa polliceri affirmabant, a quacumque censura vindicare conabantur eos audaciae ausus, quibus vetusta disciplinae consuetudo pessumdabatur. Quare ne S. pontifex aegre ferret quod a se constitutum judiciorum ordinem minime in concilio servassent, et praeter legatorum institutiones, jussa et protestationes ad illa condenda statuta venissent de quibus agunt, in ipsius mentem revocant praeterita Ecclesiae Ephesiorum dissidia, aemulationes et jurgia, unde quidam vobis saepius fuerunt importuni. Narrant deinde quemadmodum canonem Constantinopolitanum confirmaverint, decernentes post vestram sanctissimam et apostolicam sedem honorem habere Constantinopolitanam (quae secunda est ordinata ). Quare enixe S. Leonem exorant ut suis pontificiis decretis jam factum judicium honorare [Col. 1292C] dignaretur, de qua supplicatione cum ipsi jam verba fecerimus in priori libro, cap. 6, ideo non est cur iterum de eadem disseramus. Solam hanc Chalcedonensium Patrum synodicam epistolam, cum quandoque tacitus mecum considerassem, haud parum animo commovebar in eos qui conciliorum etiam generalium canonibus omne robur, et vim adjudicare ausi sunt, quacumque apostolicae sedis approbatione et confirmatione semota. Quinimmo magis commovebar, oculos conjiciendo in alteram epistolam ab imperatore Marciano conscriptam. Qui quamvis civilium rerum administrationi vacare assuetus, et nimio studio laboraret imperialis urbis honorem et praerogativas augendi, tamen arbitrabatur nec a se ipso nec a synodi decreto illud honoris incrementum pendere posse, nisi ab ipso Romano summo pontifice ratum atque firmum redderetur.
4. Igitur et ipse imperator, postquam Leoni et sibi gratulari censuit, 512 quod, explosa omni contentione [Col. 1292D] et discordia quam livor fidei inimicus objecerat . . . , narrat quemadmodum et ipse sanctae synodo interesse festinasset, quamvis, ait, nos in aliis locis expeditiones et necessitates publicae detinerent. Deinde paucis describere pergit quemadmodum in synodo cuncta cum veritatis triumpho et fidei gloria processissent, cum juxta litteras (subjicit) sanctitatis tuae universi assenserunt expositioni prout veritas postulavit. Veniens tandem ad decretum Constantinopolitani concilii, in hac synodo iterum renovatum, vel confirmatum, pontificem interpellat, ut etiam dignetur huic parti proprium adhibere consensum. Quamvis reverendissimi episcopi, qui tuae religionis vicem agentes ad sanctam synodum convenerunt, contradixerint [Col. 1291D] In describenda hac Marciani epistola Lucae Holstenii versionem sumus secuti, quamvis Paschasius Quesnellus in altera Operum sancti Leonis editione 1700, addito Graeco textu aliam exhibuerit, factam [Col. 1292D] ab Andrea Arnoldo Norimbergensi, quam Lectores facile consulere poterunt, quamvis revera a praecedenti Holsteniana non plurimum discordet. . [Col. 1293A] Easdem quoque sequestris partes hac de causa Pulcheriam augustam subiisse, idem S. Leo patefacit ex epistola ad eam rescripta. Et quamvis ejusdem Pulcheriae epistola de hocce argumento hactenus ab eruditis desideretur, tamen ex Leonina responsione fit manifestum Anatolium et Constantinopolitanos clericos multam fiduciam collocasse in officiis quibus tantae virtutis et auctoritatis mulier suam operam impendebat. Non minorem quoque sollicitudinem pro hocce negotio adhibuit Julianus episcopus Coensis, cujus epistola etsi nondum lucem aspexerit et temporum injuria forte deperdita sit, tamen cum S. pontificis epistola supersit, qua eum increpat quod nimirum Anatolium amaverit, volueritque illi favere in illicita causa contra universalis Ecclesiae statum, ideo hunc quoque sequestris partes obiisse jam manifestissimum est.
5. Anatolius ipse tandem minime diffidens posse pontificium animum movere ad concedendum quod maximo ductus ambitu appetebat, satis prolixas [Col. 1293B] summo pontifici litteras dedit, totumque studium adhibuit ut sese in ipsius clientelam insinuaret, ipsique persuaderet novo Constantinopolitanae sedis honore adaugeri Romani episcopatus praerogativas, ea ratione, quod filiorum honos totus in parentum gloria redundet. Hanc Anatolii epistolam in praecedentibus editionibus desideratam ipsi indicavimus cap. 5 prioris libri historiae Eutychianorum, pag. 562 et sequenti; eamque, ut diximus, ex Vaticano Graeco ms. cod. exscripsimus, anno 1738, et Latinam reddidit cl. dominus Franciscus Mariani in Vaticana bibliotheca Graecarum litterarum scriptor et interpres.
6. Interim vero in horum litteris percurrendis S. pontificis animus nec leviter moveri potuit, ut, posthabitis Nicaenis sanctionibus, Anatolii ambitui indulgeret, seseque flecteret ad saeculi potestatum et totius synodi supplicationibus annuendum. Quare die undecima kalendarum Junii anni quadringentesimi [Col. 1293C] quinquagesimi secundi, arrepto calamo, ad praecedentes indicatas epistolas respondit, ea usus animi constantia et fortitudine quae summum et universae Ecclesiae pastorem maxime decebat. Et primo quidem verba faciemus de epistolis ad Marcianum et Pulcheriam, quae in Quesnelliana editione primum quoque locum obtinuerunt. Imperatorem igitur in sua epistola S. Leo alloqui aggrediens, de fidei victoria magno divinae misericordiae munere in totam Ecclesiam redundante, gaudendum esse profitetur, et, quibusdam subjectis, ex Scripturarum testimoniis mutuatis, quae duarum naturarum in Christo Domino post unitionem existentiam manifestant, statim in altero epistolae capite, injustum Anatolii ambitum exagitat, cum potius illi consulendus esset, ut, ordinatorum suorum errorem deserens, in assensum catholicae fidei salubri correctione transiret. Eutychiana enim quandoque Anatolium fuisse tinctum fuligine rationabiliter 513 S. Leo semper dubitavit, utpote qui erat Dioscori apocrisiarius, et ab Eutychiana factione, et a [Col. 1293D] Chrysaphii Eunachi artibus post Flaviani necem ad Constantinopolitanam sedem assumptus. Quem sane numquam summus pontifex in communionem assumpsisset, nec ipsius electionem ordinationemque ratam habuisset, nisi Marcianus ipse atque Pulcheria suis supplicationibus pontificium animum vicissent, et nisi Anatolius publicam fidei confessionem coram toto clero et Constantinopolitana plebe in manu legatorum pontificiorum edidisset, quos hac de causa praecipue Constantinopolim direxit, ut vidimus in priori libro, cap. 12. Haec omnia ergo in imperatoris mentem modo revocat S. Leo, dicens: Custodire tamen debuit, ut quod vestro (plerique codd., ut notant Baronius et Quesnellus, in margine habent, nostro) beneficio noscitur consecutus nullius cupiditatis pravitate turbaret. Et quia imperator et Pulcheria augusta pro Anatolii fide spoponderant ut in communionem apostolicae sedis reciperetur, ideo subjicit: Nos enim [Col. 1294A] vestrae fidei interventionis habentes intuitum, cum secundum suae consecrationis auctores ejus initia titubarunt, benigniores circa ipsum quam justiores esse voluimus. Indicare enim intendebat Anatolii ordinationem, utpote factam ab haereticis atque schismaticis, prorsus illicitam fuisse, et Anatolium potuisse ab episcopali ministerio deponi, utpote iis canonicis poenis irretitum, propter quas a sacro obeundo munere perpetuo praepeditus atque suspensus remanere debuisset. Quare in testimonium benignitatis erga Anatolium adhibitae, ad tollendas perturbationes omnes quae, operante diabolo, fuerant excitatae, (ait) se usum fuisse iis lenitatis remediis quae illum modestum magis quam immoderatum facere debuerunt. Et quia causam agebat cum Christianissimo, religioso et vere orthodoxo principe, cui studium fidei et ecclesiasticae disciplinae tuendae cordi esse sciebat, altiora adhuc fundamenta datae repulsae assignat. Ea videlicet, ut etsi Anatolius nullis prorsus sordibus fuisset aspersus, sed praecipuis meritis optimoque judicio legitime [Col. 1294B] fuisset ac solemniter ordinatus, contra reverentiam tamen canonum paternorum, contra sancti Spiritus instituta, contra antiquitatis exempla, nullis posset suffragiis adjuvari. Igitur posteaquam asseveravit nec ratum habere velle nec assensum praebere posse canoni de quo quaestio agebatur, protestatur nequaquam gloriam Constantinopolitanae urbis derivatam ab imperatorum auctoritate atque potentia diminutam remanere posse, etiamsi illius urbis antistes ad altiorem gradum et ordinem non ascenderet. Alia tamen (ait) ratio est rerum saecularium, alia divinarum: nec praeter illam petram quam Dominus in fundamentis mire posuit, stabilis erat illa constructio; sed propria perdit, qui indebita concupiscit. Atque discrimen afferens inter regiam urbem et apostolicam sedem, Ecclesiarum privilegia unde deriventur indicavit, subjiciendo: Privilegia enim Ecclesiarum sanctorum Patrum canonibus instituta, et venerabilis Nicaenae synodi fixa decretis, nulla possunt improbitate convelli, nulla violari [Col. 1294C] novitate. In quo opere (sequentium verborum pondus animadvertere lector noster non negligat), auxiliante Christo, fideliter exsequendo, necesse est me perseverantem exhibere famulatum: quoniam dispensatio mihi credita, et ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum quae in synodo Nicaena ad totius Ecclesiae regimen, Spiritu Dei instruente, sunt conditae, me, quod absit, connivente, violentur, et major sit apud me unius fratris voluntas quam universae domus Dei communis utilitas.
7. Jam vero si in his rebus conscribendis brevitatis studio nimis non urgerer, latissimus mihi aperiretur campus eorum systema evertendi qui Romanos pontifices conciliorum sanctionibus subesse fabulantur, uti etiam judicare voluit Quesnellus subdole ad marginem illius loci annotando: «Canonibus obnoxius pontifex Romanus, iisdem famulari debet in dispensationibus.» Non enim aut Romanorum pontificum universalis auctoritas 514 limitatur, neque ipsi Romani pontifices conciliis subesse dicuntur, si, [Col. 1294D] in iis quae ad universale Ecclesiae regimen spectant, regulas sanctionum spiritu Dei instruente conditas custoditas volunt, et ut fideliter exsecutioni demandentur satagunt. Possunt tamen Romani pontifices in Ecclesia agere quod a generalibus conciliis facere cautum est. Immo possunt abolere, in irritum mittere, reformare, et tamquam nulla declarare synodorum statuta quae ecclesiasticis regulis repugnent, quaeque ad disciplinae ordinem et oeconomiam subvertendam ordinata sunt; quae sane nullum argumentum suppeditant eos conciliis generalibus subesse; sed potius concilia ipsa vim et auctoritatem a solis Romanis pontificibus obtinere. Et quidem cum canonum dispensatio, auctore ipso Leone, solo Romano pontifici credita sit, et ad hujus tendat reatum, si, posthabita universae Ecclesiae utilitate, apud eum praevaleat unius fratris voluntas, ambitus atque libido caeteris dominandi, jam quaestio non amplius in ea versatur, [Col. 1295A] an Rom. pontifex supra concilia habeat auctoritatem, sed in quibus circumstantiis et casibus ea uti debeat, ne dispensationes ad ipsius reatum tendant; caeterum in iis quae ad ecclesiasticum spectant regimen, solius justissimo Domini Dei subdi judicio, qui numquam sine ullo reatu permitteret ut regulas per Spiritum sanctum inspiratas ab ipso violarentur et perverterentur.
8. Verumtamen ista praetereamus, quae fusius explicari possunt ab iis qui in scholis talia argumenta tractare solent. Unum aliud dumtaxat subjicimus, quod ad canonum custodiam et observantiam spectat, a quibus cum recessisset Anatolius, Patrum mandata contemnendo, nova testimonia sui ambitus exhibuerat in ordinatione Maximi episcopi Antiocheni, quam sibi sine ullo exemplo usurpaverat. Hocce novum crimen tamquam paci et sacerdotali concordiae contrarium S. Leo dissimulare voluit; hancque ordinationem non retractasse asseverat amore reparandae fidei et pacis studio, cum aliunde Anatolio minime [Col. 1295B] licuisset Antiochenae Ecclesiae sine ullo exemplo contra instituta canonum episcopum ordinare. Irritam enim et nullam jure hanc ordinationem sine ulla difficultate declarare potuisse asseverat. Quod solius fidei et pacis studio facere praetermisit. His ergo aliisque gravissimis rationibus adductis, imperatorem Marcianum reverenter exorat, ne hujusmodi repulsam aegre ferat; huncque obtestatur ut sedula suggestione ausus improbos unitati Christianae pacique contrarios ab omni pietatis vestrae (ait) abdicetis assensu, et fratris mei Anatolii nocituram ipsi, si perstiterit, cupiditatem salubriter comprimatis. Tandem Lucianum episcopum et Basilium diaconum, qui imperialia scripta ad eum detulerunt, partes susceptae legationis implevisse testatur. Nec enim (ait) est aestimandus negotio defuisse, quem potius causa deseruit. His verbis epistolam clausit undecimo kal. Junii, ut diximus, anno 452. Quesnellus in altero tomo suae editionis hanc epistolam notis et observationibus adornavit [Col. 1295D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis M., pag. 85, col. 1. . Et, [Col. 1295C] recensitis primo variis lectionibus quae in aliorum editis et mss. codd. occurrunt, quaestionem movet super illa verba cap. 3, videlicet: Non dedignetur regiam urbem, quam apostolicam non potest facere sedem. Sedes autem, seu Ecclesiae apostolicae non una ratione dicuntur, ait. Sed istam nuncupationem ob sex potissimum causas Ecclesiis veteres scriptores tribuere consuevisse, cum ex Tertulliano, Theodoreto, et Augustino asseverat, minime indicata potissima ratione qua Romana Ecclesia, apostolica sedes a S. Leone passim appellata fuerit. Ait ergo: Romana sedes apostolica ἀντονομαστικῶς appellatur, quia a principibus apostolorum fundata et utriusque sanguine consecrata fuit. Subdit hanc denominationem aliis et aliis de causis convenire Ecclesiae Alexandrinae, Antiochenae, Hierosolymorum, Ephesiorum, atque nonnullis, juxta PP. diversas loquendi formulas, quas ibidem describit. Quid vero ex tam incongruo eruditionis 515 apparatu lectoribus insinuare [Col. 1295D] voluerit, prorsus ignoro. Immo si suspicari mihi liceret, conjicerem eo voluisse Romanorum pontificum praerogativas minuere, cum principaliorem causam reticeat ob quam Romana sedes apostolica appelletur. Dato igitur quod aliorum Ecclesiae ob alias et alias acceptiones honoris causa a veteribus apostolicae dictae fuerint, nulla tamen principalius, et cum omni proprietate talis dicta est, nisi sola Romana sedes, in qua divi Petri auctoritatem vivere et perpetuo duraturam esse S. Leo ipse innumeris locis fassus est, quamque haereditario jure Romani pontifices ipsius Petri successores in universum Ecclesiae corpus diffundunt, ut nihil prorsus in caeteris membris esse possit quod ab isto capite non dimanet. Hanc praerogativam specialem quidem numquam habere [Col. 1296A] potuerunt, aut Alexandrina, aut Antiochena, vel quaecumque alia Ecclesia, cui secundum varias acceptiones nomen illud apostolicum tributum sit, ut videre est ex ipso Leone, vel in sermonibus habitis in anniversario die suae assumptionis ad pontificatum, vel in epistola ad Anastasium Thessalonicensem vel ad Theodosium imperatorem, vel ad Galliarum episcopos, et in epistola ad Pulcheriam augustam, in causa de qua agimus ut mox videbimus [Col. 1296D] Consule cap. 9 prioris lib., in causa appellationis S. Flaviani ad apostolicam sedem, pag. 393. .
9. Non itaque Romana Ecclesia apostolica sedes dumtaxat dicta est quia apostolorum sanguine fundata et consecrata fuit, sed quia divi Petri apostoli auctoritas illiusque in Ecclesia universali principatus adhuc vivit, et perdurat in Rom. pontificibus, ut etiam in epistola 79 ad Pulcheriam ipse S. Leo asseverat. In iis enim quae ad ecclesiasticum regimen spectant, nihil agunt Romani pontifices sine divi Petri auctoritate, quod privilegium certe nulli alii episcopo datum est, cum ipsi haereditaria successione concessum fuerit ut caeteris episcopis praesiderent. [Col. 1296B] Hinc ergo S. pontifex Leo sibi in omnibus scriptis mire concinens, hac divi Petri auctoritate uti voluit, cum in irritum misit prorsusque cassavit canonem illum de Constantinopolitani episcopi primatu, injuria ab Anatolio sibi usurpato. Etenim, postquam dixerat haudquaquam posse suffragari Constantinopolitanae sedi canonem illum, jam a sexaginta annis Theodosii senioris tempore editum, ad quem Anatolius multa jactantia provocabat: Nam (ait) sexagesimus fere annus hujus conniventiae esse jactatur, qua se praedictus episcopus aestimat adjuvari, frustra cupiens id sibi prodesse, quod etiam si quisquam ausus est velle, nullus tamen potuit obtinere; gradum facit ad reprimendum elationis spiritum, qui Anatolio dominabatur. Idcirco modestiam humilitatemque Flaviani ei imitandam proponit: Cujus si (ait) velit splendere virtutibus laudabilis erit, et in omni loco plurimum dilectionis acquiret, non ambiendo humana, sed promerendo divina. Hac autem observantia meum quoque [Col. 1296C] illi animum spondeo copulandum, et apostolicae sedis dilectionem, quam Constantinopolitanae Ecclesiae semper impendimus, nulla mutabilitate violandam. Hinc tandem ad canonem illum consensione episcoporum editum, legatis pontificiis reclamantibus, veniens, prorsus in irritum mittit, et per auctoritatem (ait) beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassamus, in omnibus ecclesiasticis causis his legibus obsequentes quas ad pacificam observantiam omnium sacerdotum per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit. Sibi grave incommodum afferri ex his verbis praesensit Quesnellus. Quod ut diminueret et devitaret plurimum operis adhibuit. Quare, dissimulatis prorsusque neglectis prioribus illis verbis, per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione, in quibus totum gravissimum hujus sententiae pondus adest, quaeque quali quantaque auctoritate in ecclesiasticarum rerum administratione Romani pontifices polleant sine ulla 516 ambiguitate [Col. 1296D] manifestant, dumtaxat ad hanc vocem, Cassamus, attendendum esse censuit, dicendo. «Idem hoc verbum usurpat in sequenti epistola, necnon epist. 73, cap. 1, et 99, cujus vocis non idem semper est significatus. Plerumque enim idem est ac irritum facere; aliquando autem cassari idem est ac irritum esse et omni auctoritate vacuum; nonnunquam etiam idem est cassare ac irritum declarare, et cassum declarare, et cassum pronuntiare; et hoc modo sumi mihi videtur in praesenti a divo Leone.» Sed frivolum, atque fictitium esse hoc Quesnelli assertum, probat imprimis totus illius sententiae textus. In priori enim sensu a Quesnello indicato adhibuisse Leonem vocem illam cassamus, perspicue innotescit ex modo et agendi ratione ipsius S. pontificis, qui ait beati Petri [Col. 1297A] personam agere, et istius auctoritate uti ad proscribendum penitusque abolendum canonem illum, jam a concilio editum, et apostolicae sanctae sedi propositum, ut hunc confirmaret ratumque haberet. Quis porro non videt tunc veras supremi judicis partes obiisse Leonem? Cum videlicet ageretur de servandis Ecclesiarum juribus, illi opus erat infirmare, abolere, et omnibus viribus privare solemnem contractum per mutuum partium consensum in concilio celebratum, quo Constantinopolitanus antistes sibi vindicabat eas praerogativas quas illi sponte Antiochenus episcopus cedebat, et illas quae Alexandrinae conveniebant Ecclesiae, tunc praesulem non habenti, cui nemo Orientalium episcoporum patrocinari visus est, vel quia regiae urbis gloriam, amplitudinem et potentiam exoptabant, vel quia sibi persuadebant quod, semel adjudicatis Constantinopolitano episcopo ordinationibus provinciarum Ponticae, Asianae atque Thraciae, magis consuleretur illarum Ecclesiarum tranquillitati et paci. Contractui autem illo tam solemni nemo ex [Col. 1297B] illis PP. se opposuit, si legatos pontificios excipiamus. Immo unus ex his, Julianus videlicet, episcopus Coensis, apostolicae sedis vicarius apud Orientales, in caeterorum abiens sententiam, Constantinopolitano episcopo, post Romanum, primatum adjudicavit; ita ut concilii Patres non tantum solemnes testes fuerint illius initae jurium transactionis, sed judices etiam, illamque in publicas conciliorum tabulas inferri jusserint, illique sponte sine coactione et metu subscripserint. Non ergo vigore et auctoritate vacuam dumtaxat dicendam esse arbitramur in sensu a Quesnello usurpato, qui Leoninis verbis vim inferens subdit: «Quod autem omni penitus auctoritate vacuum, quod sine cunctatione statim ac praesumptum est cassatur; quod ab initio sui caducum est, dudumque collapsum, nulla sententia, nulla auctoritate necessum est cassum et irritum effici, sed tantummodo irritum et cassum declarari et denuntiari. Quod hic facit Leo ut canonum custos et [Col. 1297C] exsecutor, unita secum imperatoriae fidei pietate.» Quod enim ex hac infirma et dumtaxat fictitia ratione? Oportebat primo eum animadvertere, aut non dissimulare, S. P. loquendi formulam, qui praefata D. Petri auctoritate uti asseverat, quando pronuntiat: Generali prorsus definitione cassamus. Haec certe verba a judicibus apud jurisconsultos usurpata esse, ad indicandam definitivam sententiam, quae ultimo datur, et rem totam absolvit, legitur in cod. de sententiis Unde nemini amplius licere poterat vel novum judicium instituere, vel aliter pontificiam definitionem interpretari; quae cum generalis esset, omnes singulasque cujuscumque ordinis, gradus et qualitatis personas afficiebat, illique sub schismatis poena omnes obtemperare debebant.
10. Nec sane mihi objici potest laudatum canonem Nicaenis sanctionibus repugnasse, cui ne vulnus inferretur S. Leo, tamquam canonum custos et exsecutor, permittere haud poterat. Nam rogabo Quesnellum [Col. 1297D] an PP. Chalcedonenses id ignorassent? Non ignorasse perspicuum est. Nam Nicaeni canones, et sextus perspicue instante Paschasino, et iterum in synodo lectus est, et ab omnibus fuit auditus. Igitur illi PP. vel indicarunt 517 canonem illum 6 Nicaenum in posterum suffragari non posse Alexandrino et Antiocheno patriarchis propter alias et alias rerum atque temporum circumstantias, vel arbitrati sunt pollere auctoritate obsoletos faciendi et antiquandi veteres canones, novosque condendi, qui ad meliorem tutioremque Ecclesiarum administrationem et tranquillitatem pertinerent, in iis quae ad disciplinam et oeconomiam referuntur. At qualecumque eorum fuerit judicium, Leo abolevit, cassavit, irritum fecit. Cum itaque hoc non tamquam particularis, sed universalis episcopus fecerit, synodi generalis judicium reformando, cassando et abolendo, jam ipsum nec synodorum decretis subesse, nec synodorum decreta aliquam vim et vigorem habere sine suo [Col. 1298A] suffragio atque confirmatione evidentissime patefecit.
11. At Launoii nugatorias interpretationes jam opus est excutiamus, quemadmodum jam pridem in scholis collegii urbani Propagandae Fidei facere consuevimus, hujusmodi argumenta tractantes. Launoius igitur quaestionem illam examinandam assumens, quae ad pontificiam universalium synodorum confirmationem pertinet, cardinalem Bellarminum graviter exagitat, quod lib. II de Conciliis, cap. 17, scripserit Rom. pontificem simpliciter et absolute esse supra Ecclesiam universalem et concilium generale, ita ut nullum supra se judicium agnoscat. Inter caetera autem argumenta in istius causae praesidium a Bellarmino prolata, locum habet illud, quod ex hac epistola Leonis ad Pulcheriam colligitur. Sed Launoius assumptum probari posse inficiatur. Immo Bellarminum fraudis accusat, quod S. P. testimonium obtruncaverit, iis vocibus sublatis, unita nobiscum vestrae fidei pietate, quae ad Pulcheriam pertinent: deinde e media oratione subductis quae sequuntur, [Col. 1298B] generali prorsus definitione cassamus, omnino reticuerit. «Ideo ratiocinari pergens (ait) Bellarminus, priora verba ideo sustulit, ne quod est Leoni, cum Pulcheria commune videretur, et ne Pulcheria in partem abrogati canonis quo Constantinopolitanae Ecclesiae praerogativa sanciebatur venisse crederetur, et iis ita constitutis facilius posset concludere papam esse supra concilium.» Et infra Launoius rationem assignat quare S. P. in abrogando eo canone sibi unitam habere voluerit fidei pietatem Pulcheriae, subjiciendo. «At pontifex verba illa ideo addidit, quod principibus custodiendorum canonum curam incumbere cognosceret. Id enim scribit in epistola 74 ad Leonem augustum.» Causam tandem noster criticus inquirens cur Bellarminus posteriora verba resecuerit, concludit: «Ne pontificem ecclesiasticis legibus obsequentem videret et lectori suo proponeret, ne id quod faciebat pontifex, hunc Nicaenae synodi auctoritate facere constaret. Quapropter auctor [Col. 1298C] ille non apposite quidem ad rei veritatem, sed ad scopum instituti operis Leonem mutilavit.» Verum in fine, quasi fugiens Bellarminum excusare velle, ait hunc Romae tum scripsisse, non quidem in sedis apostolicae, sed in curiae reprehensionem non modicam incurreret, et prohibitorio ascriberetur. Hactenus Launoius, in epistola ad Jacobum Bevilaquam, nonnulla alia subnectens quae videri possunt part. II, epist. 4, pag. mihi 53.
12. Gravem esse hanc in Bellarminum censuram omnes intelligunt; haud tamen scio an tamquam injustam eam condemnent. Hoc posterius tamen nos facile assequemur, animadvertentes Bellarmini scopum non fuisse totam atque integram S. Leonis epistolam exscribere, et in suum usum convertere, sed verba illa dumtaxat referre quae ad institutam sibique propositam quaestionem spectabant. Et ea potissimum quae ecclesiasticam auctoritatem et jurisdictionem indicabant. Quis itaque umquam theologorum, [Col. 1298D] etiam infimae notae, hactenus confinxit mulieres cujuscumque conditionis et gradus, quacumque suprema saeculi potestate praeditas, jurisdictionem in Ecclesia obtinuisse, hancque jure exercuisse? Nec heterodoxi (si Montanistas et Cataphrygas excipiamus) per somnium cogitarunt mulieres 518 Petri apostoli auctoritate uti posse in legibus ecclesiasticis tuendis, condendis atque abolendis. Pietate fidei quidem legibus Ecclesiae obtemperare et obsequi possunt, et ut exsecutioni demandentur suum laborem impendere, rebellium improbos conatus poenis cohibere, et ea subsidia ecclesiasticis judicibus praestare quae ad canonum conservationem ordinata sunt. Caeterum quis per somnium arbitrari aut saltem cogitare potuit aliquam etiam minimam auctoritatem et jurisdictionem exercere potuisse, judicando de Ecclesiae praerogativis, juribus, canonibus, ordinationibus, et id genus aliis, de quibus tum quaestio habebatur? Certe id totum sequeretur, si, ut Launoius [Col. 1299A] nugatur, «quod Leoni erat, cum Pulcheria fuisset commune, et Pulcheriam in partem abrogati canonis quo Constantinopolitanae Ecclesiae jura sanciebatur venisse crederetur.» Igitur si mulieres ejusmodi juribus prorsus divina lege carere debent, locus Bellarmino doctissimo atque catholico viro superesse non poterat ut Leoni atque Pulcheriae augustae communem faceret illam auctoritatem et jurisdictionem, ob quam summus pontifex scribit: Unita nobiscum fidei vestrae pietate in irritum mittimus, et per auctoritatem beati Petri apostoli generali definitione cassamus. Pudeat ergo Launoium ita ratiocinari voluisse, et attendat duplici titulo dumtaxat S. Leonem Pulcheriam rogasse ut in partem abrogati canonis veniret, neuter quorum ipsius systemati suffragatur. Primus enim titulus erat pietas fidei augustae, qua multifarie et multis modis semper operam dederat ut Leonis vota implerentur, tum in iis quae Flaviani omniumque orthodoxorum causas respiciebant, tum in caeteris quae ad Eutychianorum exitium et [Col. 1299B] condemnationem ordinabantur. Alter vero erat titulus servandae ecclesiasticae pacis et tranquillitatis, quae procul dubio vulnerata et disrupta omnino fuisset, si sextus Nicaenus canon, qui ad pacificationem omnium sacerdotum fuerat editus, injuria demum tum abolitus mansisset. Quod indicare volens S. pontifex, immediate subjecit: In omnibus ecclesiasticis legibus obsequentes, quas ad pacificationem omnium sacerdotum per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit. Itaque Pulcheriam interpellat, ut, relictis Anatolii partibus, cujus causae multo studio coeperat patrocinari, servata fidei consueta pietate qua apostolicae sedi conjungebatur, ingratum non haberet si consensiones episcoporum Chalcedonensium sanctorum canonum apud Nicaeam conditorum regulis repugnantes in irritum mittebat, et per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassabat.
13. Hunc quidem esse genuinum Leoninorum verborum sensum nemo inficiabitur, qui animadvertat [Col. 1299C] Pulcheriam et Marcianum factos fuisse sequestres et mediatores Anatolium inter et Romanum pontificem, ut canon ille 28 ratus haberetur et confirmaretur. Marcianum enim atque Pulcheriam in Anatolii favorem fuisse praeventos, Leo ipse optime ex eorum epistolis cognoverat: sed confisus potissimum de fidei pietate Pulcheriae, qua A. S. uniebatur, non est veritus humanissime denegare quod ipsa petebat; immo importunum Anatolii ambitum penitus retundere atque frustrare, subtrahendo ipsi praesidia, quibus patrocinari sibi quaesiverat. Summam autem fiduciam habuisse S. Leonem in augustae Pulcheriae pietate, ex eo innotescit, ut ipsi demandaverit Anatolii ambitum continere atque reprimere, suam epistolam his verbis claudendo: Et quia moris vestri est pro pace et unitate Ecclesiae laborare, fratrem meum Anatolium episcopum ex vestra mihi insinuatione dilectum in his quae ipsi profutura sunt continete; ut gloria clementiae vestrae sicut magnificatur de fide reparata, [Col. 1299D] ita praedicetur de ambitione compressa. Caetera quae ex his verbis deduci possent, ad magis atque magis Launoii systema evertendum, ipsi silentio praeterimus, cum quilibet ex nostris lectoribus perepicuo intelligat quemadmodum et in quibus rebus Pulcheria fidei pietate A. S. semper unita fuerit.
1. Frustratos omnino mansisse Anatolii Constantinopolitani [Col. 1300A] conatus, quibus sibi blandiebatur efficacissima praesidia ex saeculi potestatibus nactum esse, quae suo prodessent ambitui, abunde jam in praecedentibus explicavimus. Cujus quidem rei ipse non tantum ex imperatoris Marciani, Pulcheriae augustae et Juliani episcopi Coensis relationibus certior factus fuit; sed ex ipsius santi pontificis epistolis, qui acri aliquo stylo ad eum rescripsit, ut ipsius ambitum refrenaret atque comprimeret. Debuit enim tunc Anatolius apprime cognoscere S. Leonis animi robur et fortitudinem, qui nulla ratione movebatur ad eas ecclesiasticas leges infringendas et abrogandas, quae justitiae et aequitati maxime erant conformes, quasque Patres, Spiritus sancti ducti afflatu, in totius Ecclesiae bonum apud Nicaeam salubriter condiderunt. Primo itaque S. pontifex in Anatolii mentem revocat illud ecclesiastici monitum XXVIII: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere, quae verba grave objurgationis genus praeseferunt. Deinde molli brachio sensim eum aggreditur, ex una parte [Col. 1300B] praecedentia facinora, in quae lapsus fuerat, eidem objiciendo, et ex altera parte commemorat lenitatem et indulgentiam cum eo adhibitam, qua toleravit suae ordinationis defectus, et culpam quam incurrerat Antiocheni episcopi ordinationem injuria sibi vindicando. Has autem culpas se tolerasse ait studio fidei reparandae, et amore concordiae. Non ita tamen novam culpam patienter sustinere posse asseverat, qua sanctissimas Nicaenorum canonum constitutiones conabatur infringere, arrepta occasione ex temporis opportunitate quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit; ut his locis juri tuo subditis, omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur. Hinc ergo Anatolium tamquam novi schismatis reum vellicat; quod videlicet propitio tempore exspectato, quo Alexandrina sedes esset vacua pastore, ob Dioscori depositionem, et quando Antiochenum episcopum sibi habebat conjunctum, ob [Col. 1300C] sacram ordinationem illi recenter collatam, prorsus inaudita atque insolita tentasset, synodum dumtaxat ad haeresim exstinguendam et ad confirmationem fidei catholicae congregatam in ambitus occasionem trahendo. Quare ad praeripiendas eas excusationes quas adducebat, contendendo duplo numerosiorem fuisse Chalcedonensium synodum Nicaena, illam huic neque comparandam, neque praeferendam esse asseverat, cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid fuerit ab illorum constitutione diversum. Non dissimulat praeterea indicare quemadmodum illam Chalcedonensium PP. multitudinem quadam conniventia, blanditiis atque officiis sibi comparatam, in suam sententiam impulerit, quae argumento erant PP. artibus fuisse seductos ad 520 assentiendum nimis pravis et improbis conatibus ejusdem Anatolii. Unde S. pontifex ait: In totius Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio, [Col. 1300D] quae ita abuti voluit concilio synodali, ut fratres in fidei tantummodo negotio convocatos, et definitione ejus causae quae erat curanda perfunctos, ad consentiendum sibi, aut depravando traduceret, aut terrendo compelleret. Interim autem cum haec omnia Anatolio objiciebat, ut tamquam omni prorsus vigore vacuum illum canonem esse proscriberet, utpote profectum ab illis qui auctoritate carebant, atque ab illis qui, aut seducti malis artibus, aut minis deterriti, perfecta libertate minime pollebant, nobis indicare voluit episcopos etiam in generalibus synodis congregatos non alias posse causas tractare et definire, nisi eas quas apostolica Petri sedes discutiendas proposuerat. Hac quippe ducti ratione, pontificii legati protestationibus reclamationibusque usi sunt, ut se praecaverent ab eo canone conscribendo, qui apostolicae sedis commonitorio et institutionibus prorsus repugnabat. De quorum protestationibus, cum ipso [Col. 1301A] Anatolius in epistola ad S. pontificem conqueri voluisset, querimoniam repulit respondendo: In quo quidem multum illos mihi haec scribendo commendas; sed temetipsum, quod eis parere nolueris, dum illicita moliris, accusas, superflue non concedenda et insalubriter tibi contraria concupiscens. quae nullum umquam nostrum poterunt obtinere consensum.
2. Jam vero his paululum insistere mihi opus est, ut vetustam illorum temporum doctrinam assequamur, atque intelligamus an pontificiis legatis primus dumtaxat honoris locus in generalibus synodis concederetur, vel jurisdictionis; et an synodis jure aliquid liceat statuere, reclamantibus protestantibusque Romanorum pontificum legatis; et denique an generalis ipsa synodus supra Romanum pontificem polleat potestate. At tres istas quaestiones, quae aliquando theologorum ingenia torquere consueverunt, ob quorumdam novas doctrinas, perperam in vulgus sparsas, liquido hic a S. Leone esse definitas, quis non videt? Illis namque non honoris titulo dumtaxat [Col. 1301B] aliis episcopis praeesse datur, quibus caeteri episcopi parere tenentur; cum nemini jurisdictione privato parere teneamur, nec quidquam jure validum et ratum esse potest, cui protestationibus reclamationibus ipsi pontificii legati se opponant. Immo tanto magis evidentissime explicatur Romanos pontifices supra concilia generalia auctoritate pollere, quanto fortius, cum Anatolius, tum Chalcedonenses Patres adhaerere et insistere contendebant decreto alterius generalis synodi ante sexaginta annos conscripto, cui Orientales ipsi in Theodosii augusti senioris gratiam et magni Nectarii honorem fuerant suffragati pro Constantinopolitanae sedis honore, privilegiis et praerogativis adaugendis. Canonem porro hunc, tum etiam omni effectu caruisse, quia Leonis praedecessores illum haud approbarunt, nec pro firmitate obtinenda Constantinopolitani PP. ad apostolicam sedem illum transmiserunt, S. P. asseverat. Persuasioni enim tuae (scribit S. Leo) in nullo penitus suffragatur quorumdam [Col. 1301C] episcoporum ante sexaginta annos (ut jactas) facta conscriptio, numquam a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis transmissa notitiam, cui ab initio sui caducae dudumque collapsae sera nunc et inutilia subjicere fulcimenta voluisti, eliciendo a fratribus speciem consensionis quam tibi in suam injuriam verecundia fatigata praeberet. Laborarunt omnes scriptores inquirentes cur canon iste de quo agitur jam a sexaginta annis in Constantinopolitano concilio conscriptus, omni effectu caruisset; atque in diversas abierunt opiniones, aliter et aliter ratiocinantes, potissimum cum noster S. pontifex affirmet: Numquam a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis transmissa notitiam, et aliunde innotescat Constantinopolitanum primum concilium ab apostolica sede fuisse receptum. Inter caeteros autem qui hanc quaestionem excitavit, fuit Paschasius Quesnellus, sed paucis 521 eam dirimire potuisset, si S. P. loquendi modum attendisset [Col. 1301] Quesnellus, in notis et observationibus ad hanc epistolam, tom. II, p. 484. . Ait enim conscriptum canonem [Col. 1301D] ab initio sui cecidisse, dudumque esse collapsum; ut nimirum indicaret primarios Orientis episcopos, quorum jura violabantur, huic sanctioni seu descriptioni suffragari noluisse. Immo forte arbitrari possemus reclamationibus protestatos fuisse, quin aliquando darent suum assensum, quem tandem diuturnis gravissimisque stimulis Anatolii fatigati in Chalcedonensi synodo, cum suarum sedium injuria praebuerunt.
3. Hanc quidem, et non aliam, arbitror esse genuinam verborum S. Leonis interpretationem, quae omnes nodos in quos praecedentes scriptores inciderunt, facile solvere poterit. Etenim Romanos pontifices notitiam non habuisse Constantinopolitani generalis concilii primi, affirmari haud potest, cum adhuc supersit illorum centum quinquaginta PP. synodica epistola, scripta ad Damasum papam, Ambrosium [Col. 1302A] Mediolanensem, Brittonem Trevirensem, aliosque Occidentales episcopos, in qua dumtaxat mentionem faciunt de haeresibus in ea synodo damnatis; sed nec unum habent verbum de illo tertio canone, quem in gratiam et honorem archiepiscoporum Constantinopolitanorum conscripserant. Quis ergo aestimabit hujus canonis decretum apostolicae sedi aliisque Occidentalibus episcopis, quibus laudata synodica erat inscripta, reticere voluisse, aut potuisse, si unanimi consensione, sine protestationum reclamationumque strepitu illum conscripsissent? Igitur si, auctore Leone, ab initio sui tamquam caducum atque collapsum canonem illum habuerunt, etiam apud Orientales, omni prorsus affectu caruit; nec Alexandrini et Antiocheni passi fuerunt suarum Ecclesiarum jura infringere, atque violari, neque tum speciem consensionis praebuerunt. Haec autem nostra interpretatio prorsus evertit Quesnelli aliter ratiocinantis opinionem, qui sibi maluit imaginari ne verbum quidem fecisse in laudata synodica de canone jurium et privilegiorum [Col. 1302B] Constantinopolitanae sedis, quem sciebant Occidentalibus minime placiturum: «Vel persuasi, episcopis Orientalibus de Orientalium Ecclesiarum ordinatione aliquid decernentibus, Occidentalium consensum nequaquam necessarium esse, sufficere porro (subjicit) si quod de fidei symbolo adversus haereticos in illorum notitiam venire curarent; quia cum fidei causa omnibus non modo episcopis, sed et catholicis laicis sit communis, et propria sit oecumenici concilii materies, omnibus quoque innotescere necesse est quae ad eam spectant, omniumque imprimis episcoporum capiti, cujus est praecipue ex apostolicae sedis specula fidei custodiae ac sinceritati invigilare.» At quot quibusque fallaciis referta sit hujusmodi Quesnelli ratiocinatio, nemo est qui non intelligat. Quas singillatim refellere in praesens supervacaneum ducimus; cum passim in hisce nostris scriptis probaverimus synodorum etiam generalium decreta quaecumque viribus esse vacua, si consensu apostolicae [Col. 1302C] sedis non approbentur et confirmentur; solam apostolicam sedem super antiquos canones ab Ecclesia conditos posse dispensare; eamdem tandem apostolicam sedem in iis etiam quae ad disciplinam et ecclesiasticum regimen spectant, specialem habere curam et diligentiam Ecclesiarum omnium Orientis, ut ex sexcentis exemplis in nostris hisce Exercitationibus expressis, atque pariter ex aliis subjiciendis evidentissime fit manifestum.
4. Siquidem animadvertens S. Leo Anatolium praeter secundum locum sibi cum injuria Alexandrini et Antiocheni episcoporum usurpatum, jura quoque convellere voluisse provincialium primatuum, et metropolitanos antistites, privilegiis antiquitus institutis fraudasse, cum universalis Ecclesiae perturbatione, in integrum hanc disciplinae et regiminis ecclesiastici partem restitui et custodiri mandat, imperando: Non 522 convellantur provincialium jura primatuum, nec privilegiis antiquitus institutis metropolitani fraudentur [Col. 1302D] antistites. Nihil Alexandrinae sedi ejus quam per sanctum Marcum evangelistam beati Petri discipulum meruit pereat dignitatis; nec, Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente, splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis. Et disserens statim de Antiochenae sedis juribus, praecipit: Antiochena quoque Ecclesia, in qua primum, praedicante beato apostolo Petro, Christianum nomen exortum est, in paternae constitutionis ordine perseveret, et in tertio gradu collocata numquam se fiat inferior. Conferat nunc, quaeso, lector haec quae ex Leone descripsimus cum iis quae Quesnellus confinxit, et judicet an Orientalium synodalia decreta ad illarum Ecclesiarum disciplinam et regimen pertinentia RR. pontificum approbationi, irritationi atque judicio subessent. Videat qualis et quanta Quesnelli fabulationibus fides adhibenda sit. Potissimum cum is inconstantia laborans fateri fuerit [Col. 1303A] coactus provincialium jura primatuum prorsus remansisse abolita. «Nisi fortiter incoeptis obstitisset S. Leo, quo id saltem assecutus est, ut ulterius non tenderet effrenis illius episcopi ambitio [Col. 1303D] Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis M., in notis et observationibus ad epist. 80. .
5. Sed jam hujus Romanorum pontificum auctoritatis in Ecclesiarum Orientis disciplinam et administrationem alia evidentissima argumenta nobis suppeditata sunt ex nostri S. P. Leonis epistolis, anno sequenti, in causa Aetii et Andreae Constantinopolitanae Ecclesiae diaconorum conscriptis. Ipse Anatolius itaque novitatibus nimis studebat, nedum aliorum jura sibi usurpando, sed et probatissimos orthodoxos viros e suis muneribus dejiciendo. Aetium enim Constantinopolitanae Ecclesiae archidiaconum honoris colore degradavit, et dispensationem totius causae et curae ecclesiasticae in Andream Eutychianistam transtulit. Aetium enim fuisse unum ex illis Constantinopolitanis clericis qui constanter adversum Nestorianos et Eutychianos decertaverant, et S. Flaviano semper adhaeserunt, idem S. Leo testatus est in epistola ad Marcianum [Col. 1303B] et Pulcheriam. Praeterea ipsius Aetii pietas in fidei negotiis, et industria in rebus agendis, jam dudum universo orbi innotuit, ex muneribus non tantum archidiaconi, sed et primicerii notariorum urbis Constantinopolitanae, quibus functus fuerat, ut Chalcedonensis concilii Acta testantur. Hunc ergo honoris specie presbyterum ordinavit; et non inveniens (ait S. P.) quod argueret in fide, quod reprobaret in moribus, eum ad sacra mysteria peragenda in coemeterio longe ab urbe constituto deputavit, ut quamdam exsilii poenam subiret. Hunc ergo imperiali pietati commendavit S. Leo, ne ulterius noxiis ingravari possit insidiis, quem Dominus ut comperi, ait, sub vestra defensione constituit. Irregularem praeterea prorsus fuisse Andreae ordinationem, non tantum ob Eutychianam haeresim, cui adhaeserat, sed et ob falsas accusationes contra S. Flavianum constructas, nemo poterat inficiari. Propterea licitum non erat Anatolio illum ad altiores gradus promovere, atque caeteris catholicis [Col. 1303C] clericis praeponere. Quare Marcianum imperatorem S. P. obsecrat, ut Anatolium a professione sua dissonum, et nimis, ut ait, testimonii vestri ac favoris vestri oblitum, increpare dignemini. Cesset (subjicit) catholicos insectari; cesset eos qui sanctae memoriae Flaviano placuere conterere, et eorum societatem (intellige Eutychianorum) quos improbavit eligere [Col. 1304D] S. Leo, epist. 84, cap. 2. . Denique ne videretur in reliquis quae tractu temporis contingere poterant Orientalium rerum curam dimittere, quasi ad ipsum non spectasset vigilis partes obire, cum in fidei causis, tum aliis ad tranquillitatem et ad Ecclesiarum disciplinam pertinentibus, apostolicae sedis vicarium Julianum episcopum instituit, quem in affectu imperatoris Marciani et Pulcheriae augustae haberi desiderat, cujus obsequiis praesentiae 523 meae vobis imago reddatur. Nam de fidei ejus sinceritate confidens vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi; atque, propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset exegi. Sibi omnino concinit S. pontifex in subsequentibus [Col. 1303D] duabus epistolis eadem die conscriptis, quarum unam ad Pulcheriam augustam, altam vero ad Julianum Coensem direxit. In hac postrema duo dumtaxat superaddidit, quorum in praecedentibus nullam facit mentionem; alterum ad Aegyptios et Palaestinos monachos tumultuantes pertinebat, quos an Eutychianae impietati famularentur ignorabat: An implacabiliter dolerent episcopum suum in eam impietatem potuisse traduci, qua ab incarnationis Dominicae veritate descivisse cognoverant. In re autem tanti momenti (ait) cupio me plenius edoceri, ut etiam talium correctioni congrue studeatur. Addit quoque De Ecclesiae Alexandrinae pace quid ad vos veris nuntiis perferatur desiderare, ad cujus episcopum Proterium recenter ordinatum, istiusque ordinatores, seu clericos, [Col. 1304A] qualia scripta direxerim, missis exemplaribus, Julianum ipsum scire voluit. Alterum quod huic epistolae ad Julianum superaddendum censuit, pertinebat ad epistolam de Domini incarnatione jam pridem a quatuor annis ad Flavianum scriptam, et ad gesta synodalia Chalcedonensis concilii. Suspicione enim ducebatur S. pontifex ipsi traditam non fuisse laudatam epistolam, quam per Basilium diaconum miserat, et aliunde cum synodalia gesta propter linguae diversitatem parum clara reperiisset, ideo eidem injunxit: Ut in unum codicem universa facias congregari, in Latinum scilicet sermonem absolutissima interpretatione translata; ut in nulla parte actionum dubitare possimus, neque ullo modo esse possit ambiguum, quod ad plenam intelligentiam te fuerit studente perductum.
6. Quesnellus, in altero tomo Operum S. Leonis, scite annotavit ab hoc munere, Juliano episcopo Coensi tum imposito, nuntiorum pontificiorum originem et consuetudinem derivari, quod aliqui forte ultro concedere non repugnabunt. Sed cum addat [Col. 1304B] hos, non male viros eruditos secutus, se comparare cum patriarcharum Orientalium apocrisiariis, inter utrosque tamen variis discriminibus servatis, omnino ei assentiri non possumus. 1 o (Ait), apocrisiarios ad comitatum imperatoris Orientalis a patriarchis fuisse destinatos, cum Byzantium imperii sedes translata fuit, vicarios autem paulo post, vel paulo ante Chalcedonensem synodum fuisse institutos; 2 o apocrisiarios patriarcharum non pro causa fidei, sed pro specialibus Ecclesiae vel dioecesis negotiis in comitatu moratos esse, nuntios vero Romanos pro rebus fidei curandis ibidem residere jussos; 3 o illos plerumque ex diaconorum vel presbyterorum ordine assumptos fuisse ad hujusmodi munus, hos interdum etiam ex episcopali, pro dignitate scilicet apostolicae sedis, ut in Juliano apparet. Addit praeterea idem Quesnellus: «In hujus ergo vicarii institutione Orientalium patriarcharum morem aemulatus est Leo, in multis tamen ab eisdem se pro sua praerogativa discernens, [Col. 1304C] et certis incrementis et accessionibus munus hoc complens et adornans. Quod penitus inspicere otiosum, opinor, non erit, neque ab hoc loco alienum.
7. Quesnelliana haec tamen doctrina, etsi quamdam veritatis speciem praeseferre videatur, in multis quidem vacillat; nec praesentem S. P. Leonis agendi rationem indicat, nec pontificia munera Juliano Coensi demandata explicata sunt quemadmodum oporteret. Vacillat imprimis, immo prorsus cadit quoad apostolicorum nuntiorum originem. Si enim apostolicae sedis vicarios cum apostolicis nuntiis confundamus, jam utrorumque originem altius esse repetendam ostendunt Romanorum pontificum epistolae, Damasi papae videlicet, Syricii, Innocentii primi, Zosimi, atque Coelestini. Quaestionem hanc de apostolicae sedis vicariis, horum antiqua institutione et potestate, magno eruditionis apparatu pertractavit cl. D. Franciscus Antonius de Simeonibus, et secutus Holstenii Rom. collectionem, 524 jam ante Damasum papam, hoc vicarii munere apud Illyricos [Col. 1304D] functum fuisse Acholium, deinde Anysium, probat ex epistola Innocentii papae primi ad Rufum. Sed eo tempore apocrisiarii nomen et officium a veteribus indicata fuisse, undenam Quesnellus deducit? Vacillat deinde praecedens doctrina, si vicarios apostolicos cum apocrisiariis conferamus. Quid enim significare habuit vox illa apocrisiarius apud mediae aetatis scriptores, nisi quemcumque legatum, seu ministrum missum a pontifice, vel ab episcopis, ut habetur in Constitut., novell. 123? Contra vero vicarii apostolici nomen et officium, cum alterius personae vices agere importet, quibus hoc munus a Romanis pontificibus erat demandatum, intererat, praeesse illarum regionum Ecclesiis, quae ab urbe Roma longe aberant, atque subito malis omnibus quae oriebantur obviam [Col. 1305A] ire. Hanc pontificiorum vicariorum ideam ex multis ecclesiasticis monumentis colligimus, quae singula referre supervacaneum ducimus. Sed ne dumtaxat insistere videamur Leonis agendi rationi, de qua Quesnellus perperam affirmavit S. pontificem nostrum Orientalium patriarcharum instituta aemulatum fuisse, subjicere non piget S. Innocentii papae primi verba ad Rufum, suum in Illyrico vicarium: Divinitus ergo haec procurrens gratia, ita longis intervallis disterminatis a me Ecclesiis distat consulendum, ut prudentiae gravitatique tuae committendam curam causasque, si quae exoriantur per Achaiae, Thessaliae . . . . . . Ecclesias, Christo Domino annuente, censeam. Vere enim ejus sacratissimis monitis lectissime sinceritatis tuae providentiae et virtuti hanc injungimus sollicitudinem. Neque verum est vicarios apostolicos dumtaxat pro fidei rebus a RR. PP. fuisse institutos; sed etiam pro aliquantis culpis non levibus, quae ad ad nos, ait Coelestinus papa, cum simus longius, non ita ut sunt acta interposito temporis spatio perferuntur, quas omnes, intercessione [Col. 1305B] fratris et coepiscopi nostri Rufi, cujus experientiam comprobatam esse in causis omnibus et vitae actibus liquet, volumus resecari [Col. 1305D] S. Coelestinus primus, in epist. ad episcopos per Illyricum constitutos. . Hisce autem verbis veram et legitimam potestatem pro pontificiis partibus agendis hujusmodi vicariis fuisse delegatam, nemo sanae mentis inficiabitur; quam quidem obtinuisse apocrisiarios, ex nullo certo testimonio evinci potest. Quaenam tandem officia implenda Juliano Coensi episcopo sanctus pontifex Leo Magnus demandasset, jam ipsi in priori hujus historiae libro, cap. 13, pag. 444, indicavimus; magisque demonstrabimus ex iis quae in sequenti capite dicturi sumus.
1. Anatolii Constantinopolitani episcopi ambitus, hujusque subdola agendi ratio Eutychianorum sacrilegam audaciam jam in Chalcedonensi concilio et S. pontificis sanctionibus compressam redivivere fecisset, nisi imperator Marcianus et Julianus episcopus Coensis, apostolicae sedis legatus, novas turbas et molimina iterum in Oriente excitata, magna cum sollicitudine, S. pontifici Leoni patefecissent. Non una tamen fuit harum turbarum et motuum causa, sed plures. Quarum altera oriebatur ex pontificiorum legatorum protestatione, qua strenue se opposuerunt conatibus Anatolii quaerentis aliarum sedium Orientis privilegia sibi usurpare; altera fuit rumor undequaque per Orientem sparsus, non fuisse a S. Leone receptam Chalcedonensem synodum, cum [Col. 1305D] jam innotuisset irritum et vigore vacuum declaratum fuisse vigesimum illius octavum canonem, pristino juri restitutos fuisse metropolitanos provinciarum primates. Ex istius ergo canonis abolitione plerique suspicabantur et contendebant aeque omnia synodalia gesta fuisse infirmata, ut nec vim obtinerent in iis quae ad fidei sanctiones pertinebant. Tertia denique causa fuit Anatolii agendi ratio, qui cum aegre admodum tulisset S. pontificis objurgationes atque gravem repulsam, quibus et patrata crimina ei exprobrabat, et ipsius ambitum comprimebat, ira actus, et verecundia adductus, publicum dedecus praecavere studuit, eas S. Leonis litteras occulendo, in quibus is fatebatur toto corde complecti ea synodalia [Col. 1306A] gesta quae in Chalcedonensi civitate ob confirmationem fidei celebrata erant [Col. 1305D] Sanctus Leo, in epistola 80 ad Chalcedonensem [Col. 1306D] asynodum, cap. 1 et 2. ; in totum vero reprobare quidquid adversus Nicaenos canones improbus ambitus concupiverat, cum imminutione jurium primarum Ecclesiarum. Verumtamen laudatae S. pontificis objurgationes atque repulsae ipsum Anatolium de spe desiderati honoris non deturbarunt. Quinimmo S. pontifex scribens ad Julianum Coensem ait: Illud etiam nosse te volumus, Anatolium episcopum post coercitionem nostram in suae praesumptionis adeo temeritate persistere, ut Illyricianos episcopos, ut sibi subscriberent, conveniret [Col. 1306D] Epist. 88, cap. 5. . Hic novus ausus ita sancti pontificis animum commovit, ut jam deliberasset in posterum minime dare suas epistolas ad eumdem Anatolium, quamvis (ait) ipse hoc peteres fieri, quia eum corrigi nolle perspeximus.
2. Majorem tamen animi commotionem S. Leonem passum fuisse arbitror, cum, novis acceptis a Marciano imperatore epistolis, intellexit universum Orientem esse turbatum, et in admirationem raptum, [Col. 1306B] quod illuc non pervenerint pontificia rescripta super Chalcedonensia gesta, quorum 526 defectu omnium corda nutantia haerebant an illius concilii gesta ab apostolica sede confirmata fuissent. Vehementer (ait imperator) admiramur quod, synodo in Chalcedone celebrata, et litteris venerabilium episcoporum ad pietatem tuam missis, per quas omnium rerum in synodo gestarum seriem exposuerunt, neutiquam illae a sanctitate tua emissae, quae tamen in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam pervenire debebant. Antiquum morem igitur tum fuisse, consuetudine quidem receptum, ut apostolicae sedis litterae certa suppeditarent argumenta celebratas synodos confirmatas et indubiae fidei habendas, quin quispiam in dubium eas revocaret, hic Marcianus augustus perspicue indicavit. Qui pariter designare voluit synodalia decreta dumtaxat coactivam vim obtinuisse, atque obtinere posse, postquam ejusmodi litterae synodorum comprobativae in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam [Col. 1306C] pervenerunt. Firma enim erat eorum temporum regula, ab omnibus catholicis aeque ac haereticis usu et consensione recepta, oecumenica concilia Romanorum pontificum anctoritate decerni ac confirmari debere. Unde (subjicit Marcianus) aliquibus, qui Eutychis falsam opinationem et pravitatem etiam dum persequuntur, magnus est injectus scrupulus utrum beatitudo tua, quae synodum decrevit, confirmaverit. Quorum quidem verborum vim et significationem Quesnellum fugisse, aut studiose dissimulasse, credendum est. Qui passim in divi Leonis Operibus adornandis imperatoribus facultatem cogendorum conciliorum adjudicat, atque contendit synodalia decreta vim et robur ex sese obtinere quacumque apost. sedis confirmatione seclusa, ut paulo post dicemus.
Aliter igitur ratiocinatum esse Marcianum imperatorem, quis non videt? Ita enim necessariam esse duxit hanc apostolicae sedis confirmationem, ut sine hac, infirma et viribus vacua ipsa synodalia gesta crediderit; et propterea in solemne et authenticum [Col. 1306D] pontificiae voluntatis et judicii testimonium statim subjicit. Idcirco pietas tua emittere litteras dignetur, queis omnes et Ecclesiae et populi cognoscant Acta synodi a tua beatitudine approbari. Aeque pariter imperator Marcianus Romano pontifici jus asseruit abolendi et in irritum mittendi synodorum generalium canones atque sanctiones. Etenim cum ex praecedentibus litteris a sancto Leone acceptis cognovisset prorsus reprobare ea Chalcedonensia gesta, quae Anatolii ambitui patrocinabantur, et aliarum Ecclesiarum jurium jacturam respiciebant, ideo, deposito eo consilio, quo pridem cum Pulcheria augusta et Juliano Coensi mediatoris partes apud apostolicam sedem obierat, pro adaugendo honore et praerogativis [Col. 1307A] Constantinopolitanae sedis, modo ita S. Leonem compellat, hujusque animi constantiam eximiis laudibus ornat, quod antiquos Ecclesiarum mores et ordinem nulla novitate aboleri passus esset. Ait enim: Illud nimirum quod episcopum sedis apostolicae addecet tua sanctitas praestitit egregie, ecclesiasticos canones custodivit, antiqui moris et ordinis olim constituti, et constanter usque in hunc diem servati, nihil passa est novitate quadam aboleri. Marcianus tandem in hujus epistolae fine magis instat fortiusque urget ut quamprimum S. Leo per litteras ubique significet, quibus (ait) planissime ostendat synodum Chalcedonensem te ratam habere, ne dissensionum dissidiorumque cupidis de judicio sanctitatis tuae ulla relinquatur suspicio.
3. Epistolam hanc, quam summatim per sua capita ipsi modo descripsimus, ex Boldeiano Oxoniensi codice, Graece et Latine in alteram suam editionem transtulit Paschasius Quesnellus, illamque primus [Col. 1307B] omnium publici juris fecit. Verumtamen mihi liceret suspicari, vel eam sedulo non lustrasse, vel studiose praetermisisse annotare quae in ea contenta sunt. Et quo ad primum attinet, quis umquam arbitrabitur illum hanc epistolam lustrasse, qui scripsit: «Hujus synodi approbationem non nisi ex occasione calumniae esse natam, ne videlicet fallax cujusquam simulatio sententiam 527 ejus habere vellet, et ne per malignos interpretes dubitabile videretur utrum quae in synodo Chalcedonensi de fide statuta erant, approbaret.» Subdit deinde: «Non igitur ideo hanc approbationis epistolam scripsit, ne robur sacrosanctis decretis deesset, sed ne ex venerandae synodi contemptu ipse infamaretur; neve eo duce gloriarentur qui Chalcedonensis synodi definitionibus obnitebantur; ne denique imperatoriae voluntati videretur contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur.» Ita Quesnellus in notis ad epistolam 87 scriptam episcopis qui synodo Chalcedonensi interfuerant. [Col. 1307C] Atque tandem in suae causae praesidium vocat Joannem Launoium, part. II epist. ad clariss. virum Jacobum Bevilaquam, qui de hujusmodi confirmatione Chalcedonensis synodi egit [Col. 1307] Quesnellus, tom. II, in notis et observationibus ad epist. 87, pag. 496. . At studiose annotare praetermisisse quae in praecedenti Marciani epistola continentur, certissimum est, cum hanc nullis notis et observationibus adornaverit, ne retractare cogeretur quae conscripsit contra apostolicae sedis auctoritatem in synodis decernendis et confirmandis. Quis tamen dissimulare potest quae contra apertam veritatem confingendo descripsit Quesnellus? Confirmationem Chalcedonensis concilii, nonnisi ex occasione calumniae natam asseverat, quando Marcianus scribit: Vehementer admiramur quod synodo in Chalcedone celebrata, et litteris venerabilium episcoporum ad tuam pietatem missis . . . . . . neutiquam illae a S. T. fuerint emissae, quae tamen in sacris Ecclesiis lectae in singulorum notitiam pervenire debebant.
Marciani ergo admiratio oriri certe non poterat ex [Col. 1307D] insolita re, usu nondum recepta, quae omissa fuisset; sed ex violata consuetudine, qua Romani pontifices, acceptis synodalibus Actis, mittebant ad synodi Patres epistolas encyclicas decretorum seu canonum confirmativas, quae in Ecclesiis publice legebantur, ut vis coactiva decretorum in singulorum notitiam veniret. Hanc confirmationem necessariam judicatam fuisse, certe indicant illa postrema verba, in singulorum notitiam pervenire debebant. Praeterea, quae calumnia movere poterat Leonis animum ad rem insolitam agendam; et Marcianum ad eam exposcendam? Forte cum ageretur de solis fidei decretis Leo, tamquam Eutychianista, aut Nestorianus, in suspicionem traducebatur, ita ut suae fidei publicum testimonium eum dare oporteret? Figmentum apage, nec a fatuis quidem excogitatum? An non plurium annorum cursu improbos gravissimosque labores subiit, ad utramque [Col. 1308A] haeresim exstinguendam? Testabantur id omnes litterae huc illucque, et ad Orientales potissimum missae; Marcianus praeterea atque etiam Pulcheria augusta hoc ipsum testabantur, ut nulli calumniae umquam locus esse posset.
4. Mirari deinde oportet quod Quesnellus affirmet Leonem eam epistolam ad Chalcedonensem synodum non scripsisse ut robur sacrosanctis concilii decretis tribueret, «sed ne ex venerandae synodi contemptu ipse infamaretur, neve eo duce gloriarentur qui Chalcedonensis synodi definitionibus obtinebantur; ne denique imperatoriae voluntati videretur contradicere.» Qui numquam aut S. Leonis Opera lustrasset, nec aliquando in Chalcedonensia gesta oculos injecisset, haec somniare potuisset? Quid? An non totius Chalcedonensis concilii Patres Leonem enixe rogarunt ut suis decretis eorum honoraret judicium? Rogamus igitur (aiunt) et tuis decretis nostrum honora judicium; et sicut nos capiti in bonis adjecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat. [Col. 1308B] Quid? An non Anatolius ipse sperans Chalcedonensia Acta approbationem et stabilitatem ex Leoninis decretis esse consecutura, non credidit plenum et consummatum robur ab apostolica sede obtinere debere? Atque hujusmodi exemplum erga vestram sanctitatem synodus protulit, ut nos quidquid 528 approbationis et stabilitatis consequi possumus, et ut hoc a vobis, sanctissimi fiat obsecramus. Non absimilia quidem scripsisse Marcianum ad eumdem summum pontificem vix absoluta generali synodo, sequentia verba patefaciunt: Et petimus ut ea quae sancta synodus statuit, etiam religio tua in perpetuum observari praecipiat. Quid enim? Statuta illa quidem, quae alterius praecepto indigent, ut in perpetuum obligent vimque coactivam obtineant, robur et firmitatem assequuntur ab eo qui eorumdem praecipit observantiam. Igitur male omnino suae perditae causae Quesnellus consuluit, atque prospexit, scribendo Chalcedonensis concilii confirmationem nonnisi ex [Col. 1308C] occasione calumniae esse natam, ne sanctus Leo Magnus infamaretur, nec eam robur et vim synodi statutis praebere potuisse.
5. At denique arbitrabimur S. Leonem litteras synodi confirmatorias scripsisse, ne imperatoriae voluntati videretur contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur? Aut saltem tamquam certam infallibilemque probabimus Launoii doctrinam, ad quem veluti suum antesignanum atque magnae auctoritatis doctorem provocavit Quesnellus? Nugae, merae nugae! Saeculi potestatibus utique debitum honorem S. Leo semper impendebat, horumque votis annuere non renitebatur in rebus quae divinis et ecclesiasticis juribus non repugnarent. At vero cum agebatur vel de canonibus infringendis, aut de aliqua injuria subeunda in iis quae ad universalem et supremam Ecclesiae administrationem pertinebant, vel in dedecus sui muneris et pontificiae sedis redundare poterant, numquam imperatorum votis voluit obtemperare. Nitide atque perspicue id [Col. 1308D] intellexisset Quesnellus, si non dissimulasset animadvertere ad illam animi constantiam et fortitudinem, qua S. P. Marciani et Pulcheriae petitionibus, quibus efflagitabant et orabant imperialis urbis splendorem augeri, sese opposuit. Tantum enim abfuit ut horum votis obtemperaret, quinimmo abolevit et cassavit canonem illum de privilegiis Constantinopolitanae Ecclesiae, subtrahendo ab ipso Anatolio ea ordinationum jura quae sibi usurpaverat. Marcianus enim atque Pulcheria, a Christiana edocti pietate se ad imperium dumtaxat esse assumptos ut humanis et civilibus rebus praeessent, nulla ratione commoti sunt ob gravem repulsam a Leone acceptam, quae certe in eorumdem augustorum dedecus redundabat, cum ipsi aeque forte ac Anatolius, regiae urbis honorem atque splendorem augere exoptabant. Deinde, [Col. 1309A] quo sensu generatim vera esse potest laudata Quesnelli assertio: S. Leonem non voluisse imperatoriae voluntati contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profitetur, si jam pridem sui muneris partes impleverat, ipsamque synodum Chalcedonensem confirmaverat, in iis quae ad fidei decreta pertinebant?
6. De hac autem synodi confirmatione jam pridem a S. Leone facta, minime opus est consulamus Launoium, virum pontificiorum jurium subversorem, ad quem suos lectores Quesnellus remisit, sed S. pontificis epistolas percurramus. Primo enim in epistola 88 ad Julianum episcopum Coensem fatetur, jam implevisse quae imperator Marcianus ei suggesserat: Ut ad omnes fratres qui Chalcedonensi synodo interfuerunt scripta dirigerem, quibus placuisse mihi quae a sanctis fratribus nostris de regula fidei confirmata sunt demonstrarem; propter eos, scilicet, qui ad occasionem velundae perfidiae suae infirma vel dubia videri [Col. 1309B] volunt statuta concilii quae nulla sunt consensus mei sententia roborata. Quid enim? An non si ex quodam falso colore, novoque praetextu, nulla consuetudine recepto, occasionem suae velandae perfidiae Nestoriani aut Eutychiani arripere voluissent, contendentes concilii statuta infirma aut dubia videri, quia pontificii consensus sententia minime roborata, Leo hanc contentionem rejecisset, tamquam a falso postulato derivatam? An dicere 529 praetermisisset injustam esse hanc arrogantiam? Ita quidem. Sed sanctus pontifex aliter respondit, dicendo jam pridem, post reversionem fratrum quos vice mea miseram, ad Constantinopolitanum episcopum epistolis dederim; ut si eas publicare voluisset, abunde ex ipsis potuisset agnosci quanto gaudio ea quae de fide sanxerunt approbarem. Epistola autem haec qua asseverat fidei synodalia decreta approbasse, legatorum quoque pontificiorum ad urbem regressus, referenda est ad mensem Maium praecedentis anni quadringentesimi secundi Herculano clariss. consule [Col. 1309D] Leonis epist. 78, 79, 80, 81. ; et calumnia illa a [Col. 1309C] malignis interpretibus nata, qua dubitabatur utrum quae in synodo Chalcedonensi de fide statuta erant approbaret, audita est, et in vulgus fuit sparsa anno sequenti, in Februario mense, cum jam Opilio consulatum agebat [Col. 1309D] Marciani Augusti epistola ad S. Leonem, tom. I, apud Quesnellum, pag. 307. Leonis epistola ad Julianum Coensem 88, ad eumdem Marcianum 89, et ad Pulcheriam 90. . Unde ergo colligit Quesnellus approbationis epistolam fuisse scriptam a Leone, «ne ex contemptu venerandae synodi ipse infamaretur, neve eo duce gloriarentur qui Chalced. synodi definitionibus obnitebantur.»
7. Jam pudet me diutius in eripiendis Quesnellianis nugis esse immoratum. Nam Leo ipse in epistolis ad calcem paginae annotatis, omnium turbarum, suspicionum falsique rumoris originem malis Anatolii artibus tribuit, quia cum in epistolis anni 452, in superioribus laudatis, synodi confirmatoriis ad ipsum C. P. episcopum scriptis, responsum contineretur quo istius ambitio comprimebatur, ignorari voluit (ait S. P.) quod de fraternis constitutionibus sentiebam, ne simul cognosceretur quod pro inviolabili Nicaenorum canonum auctoritate rescripseram. Parum absimiles [Col. 1309D] loquendi formulas adhibuit scribendo ad Marcianum imperatorem, et Pulcheriam augustam, in quibus epistolis fatetur, quod, redeunte Luciano episcopo Constantinopolim, qui jam Romam venerat cum Anatolii epistolis, talia scripta ad Constantinopolitanum episcopum direxisset, quae evidenter ostenderent me ea quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant approbare. Sed quia in iisdem litteris ea quae per occasionem synodi male sunt attentata reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Et tandem ad Pulcheriam ait: Cum per Constantinopolitanum [Col. 1310A] episcopum, cui laetitiam meam largiter indicavi, in omnium potuerit notitiam pervenire, quod scripseram, nisi maluisset meum gaudium tacere, quam repulsam sui ambitus publicari.
Sic itaque exagitato Anatolio encyclicas epistolas synodi confirmatorias conscripsit, quae ut ad notitiam omnium sacerdotum Ecclesiarumque pervenirent, ipsius Marciani praeceptum auctoritatemque interpellat, sperans quod, omnibus dissentiendi occasionibus amputatis, apostolicae ubique doctrinae pax regnet et veritas.
1. Multa mihi adhuc superessent scribenda, si ordinata et stricta methodo, et S. Leonis epistolarum ordine servato, singula referre vellem quae in reliquis sui pontificatus annis in universalis Ecclesiae regimen, bonum et incolumitatem ab eo gesta sunt. Sed cum alia et alia occurrant quae longe a nostro instituto posita videntur, nec adversarii, cum quibus in praecedentibus negotium habuimus, gravissima motiva suppeditent novas instituendi congressiones, idcirco quasi currente sermone narrabimus quae ad Eutychianae haereseos reliquias exstinguendas ab eodem S. pontifice necessario stabilita et imperata fuerunt. Atque imprimis cum plerique monachi et monasteriorum archimandritae Eutychetis damnationem aegre tulissent, seditiones atque tumultus in populos excitare conabantur. Propterea S. P. operam dedit suis suggestionibus ut Marciani imperatoris edicto imperita eorumdem insania reprimeretur, et [Col. 1310C] monasteriorum praesules Pulcheriae augustae reprehensionibus increparentur [Col. 1310D] Epist. 88 ad Julianum Coensem, cap. 2, et epist. 89 ad Marcianum, cap. 2. . Quia vero hujusmodi seditiones a monachis potissimum excitabantur, dum sacrilegas conciones contra fidem habebant, ideo imperialem etiam implorat potestatem, ut in posterum a praedicationis officio prohibeantur, ne ea (ait) quae ad sacerdotes pertinent sibi audeant vindicare. Sperat tandem imperatoris zelum contra parricidas Alexandrinos esse accendendum, ut nimirum agat, quod paci ecclesiasticae intelligit profuturum [Col. 1310D] Epist. 91 ad Julianum Coensem, cap. 2; et epist. sequenti 92 ad Maximum Antiochenum, cap. 6. .
2. Antiochenae Ecclesiae rebus et juribus quoque prospiciendum esse censuit. Et quamvis eum non lateret quali quantaque puritate fidei Maximus polleret, tamen in ejus mentem revocat istius sedis praerogativas, et quemadmodum Christiana fides universo orbi annuntiata, speciali D. Petri magisterio, ipsi Antiochenae et Romanae Ecclesiae tradita fuisset. Confidens igitur S. pontifex quod divi Petri fundatoris institutis firmiter Maximus adhaereret, non tantum ejus animum excitat ad propulsandam omnem [Col. 1310D] Nestorianam et Eutychianam ipsaniam; sed praeterea eidem omnes Orientis Ecclesias sibi subjectas, ne pravis iniquisque erroribus labefactentur et corrumpantur, commendat: Cum te (ait) his deceat sacerdotali auctoritate resistere, nosque saepius de profectu Ecclesiarum relationibus quid agatur instruere. Pari ratione eum hortatur apostolicae sedis fieri consortem, sollicite tuendo privilegia tertia, quae in nulla umquam ambitione minuantur, paulo infra subjiciens: Etsi enim diversa nonnunquam sint merita praesulum, tamen jura permanent sedium; quibus etsi possint aemuli perturbationem aliquam fortassis inferre, non [Col. 1311A] tamen possunt minuere dignitatem. Pravos hic ambitus Anatolii conatus taxare voluisse, et Maximo persuadere ut totis viribus se opponeret quidquid Antiochenae Ecclesiae privilegia aut infringere aut elevare poterat, etiam ex subsequentibus verbis 531 innotescit. Siquidem addidit: Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit, propriis litteris studeas explicare, ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus. At forte voluisse adhuc S. Leonem molliter reprehendere Maximum episcopum Antiochenum, illumque in posterum magis cautum reddere in procuranda Nicaenorum statutorum observantia, mea opinio est. Is enim anno 450 nimis facile indulsit Eustathii Berytensis studiis, et ambitui in perniciem Ecclesiae Tyriorum hujusque metropolitae Photii. De qua re fuit in Chalcedonensi synodo postulatus actione 4, ut ipsi vidimus in cap. 4 hujus lib., pag. 468. Nam S. Leo in subsequenti suae epistolae capite, quamdam generalem regulam subjiciens, ait: Quod [Col. 1311B] si quid a quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacumque synodo vel tentatum est, vel ad tempus videtur extortum, nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis, et facilius erit quarumlibet dissensionum pacta dissolvi, quam praedictorum canonum regulas ulla ex parte corrumpi. In hac igitur regula recensenda, ut diximus, valde probabile est S. Leonem nimiam Maximi Antiocheni facilitatem seu indulgentiam taxare voluisse, qua Eustathio permisit se subtrahere a metropolitico jure Ecclesiae Tyriorum, cui Berytensis Ecclesia a prima sua origine fuerat subjecta. Conjecturam nostram corroborant cum Eustathii tum Photii verba in actione quarta descripta, de quibus ipsi in superioribus jam verba fecimus.
3. Gravis eodem anno controversia de Paschate celebrando exorta est. Quam ut dirimeret, memor (ait) dispensationis creditae, Marciani imperatoris studiis petiit adjuvari, ut in ea observantia, quae certa semper ratione variatur, nihil possit erroris incurri [Col. 1311D] Epist. ad Marcianum august. 94. . [Col. 1311C] Curam paschalis cycli Alexandrino episcopo olim esse demandatam asseverat. Sed quia subjicit: Sanctae memoriae Theophilus. Alexandrinae Ecclesiae episcopus, cum hujus observationis annos centum numero collegisset, septuagesimi sexti anni paschale festum longe aliter quam alii decreverant tenendum esse constituit. Totius enim hujus magnae controversiae motiva recenset, et ne mutabilis lunaris cursus erroris causam praeberet, imperatorem hisce verbis compellat: Obsecro clementiam vestram, ut studium vestrum praestare dignemini quatenus Aegyptii, vel si qui sunt alii qui certam hujus supputationis videntur habere notitiam, scrupulum hujus sollicitudinis absolvent, ut in eum diem generalis observantia dirigatur, qui nec paternarum constitutionum normam relinquat, nec ultra praefixos terminos evagetur. Julianum quoque episcopum Coensem apostolicae sedis vicarium, diligenter de eadem quaestione inquirere, et quanto citius etiam rescribere rogat [Col. 1311D] Epist. 91. .
[Col. 1311D] Summam quidem nostri S. pontificis sollicitudinem in definiendis iis ritibus qui ad paschalis festi solemnitatem pertinebant, ut nimirum omnes fideles in eamdem observantiam convenirent, non tantum duae praecedentes epistolae patefaciunt, verum etiam nobis indicatum est ex paschali canone diligenter hac de causa conscripto a Victore Aquitano, qui de mandato ejusdem S. pontificis ab Hilaro Romanae Ecclesiae archidiacono interpellatus fuit, ut cyclum paschalem in tabulas redigeret, et, explicatis discordiae causis, quae in diverso supputandi modo occurrebant, tandem quid magis veritati congruebat patefaceret. Victorius ergo Aquitanus, seu, ut alii volunt, [Col. 1312A] Victorinus, vir fuit summa pietate praeditus, et in mathematicis calculis perquam exercitatus, impositum ab Hilaro opus aggressus est, et perfecte absolvit. Illudque omnium primus publici juris fecit, eruditissimis quidem commentariis adornatum, cl. Aegidius Bucherius soc. Jesu, atque ipsi iterum ad Vaticanorum codicum lectiones emendavimus, 532 ut inter Leonina Opera debitum locum obtineat. Non arbitror quidem hocce nostrum consilium improbari posse ab iis qui laudatum canonem quandoque lustrantur. Nam praeter quod Victorius eum conscripsit pontificiis mandatis obtemperare cupiens, gravissimam tandem etiam quaestionem de Paschate in antiquis cyclis duplici designatione notato solvit scribendo: Quod non meo judicio aliquid definitur, sed pro Ecclesiarum pace apostolici pontificis electione servatum. Quatenus nec ego quod ad meum pertinebat officium praeterirem, et in ejus constitueretur arbitrio, qui universali Ecclesiae praesideret, quinam potissimum dies in tali conditione solemnitati praecipue deputetur. [Col. 1312B] Ad hanc gravissimam dirimendam quaestionem, etiam suum laborem insumpsit de imperatoris Marciani mandato Proterius Alexandrinus, vix ad illam Ecclesiam regendam assumptus, qui scribens ad nostrum sanctum pontificem, centenalem Theophili laterculum librarii aut mendosi codicis vitio corruptum affirmat, et propterea nusquam esse recedendum a centenario annorum cursu ejusdem beatissimi patris et episcopi nostri Theophili, qui antiquorum paginis omnino concordat [Col. 1311D] Proterii episcopi Alexandrini epist. ad S. Leonem, cap. 1. .
4. Jam vero intelligo me animo alienatum a constituto proposito extra terminos Eutychianae haereseos vagatum abiisse; et, quasi inconsulto Leoninarum epistolarum ordinem et numerum sequendo, in eam gravissimam incidisse quaestionem, quae diu multumque pontificis animum torsit, quaeque gravissimos nodos in se continet, nec facile solvendos ab iis qui etiam in mathematicis calculis et supputationibus faciendis sedulo versantur. Quod autem quaestio haec pontificium [Col. 1312C] animum graviter agitaverit, ex aliis et aliis ejusdem epistolis conjicitur [Col. 1311D] De hac paschalis festi controversia mentionem [Col. 1312D] facit S. Leo in epist. 100 et 102 ad Julianum episcopum Coensem. Rursus in epist. 105 ad Marcianum augustum, et in epistola 109 ad episcopos Galliarum et Hispaniarum. . Quod spectat itaque ad Anatolii res, et ad Eutychianorum superstites reliquias, horumque nefarias artes, superest tandem ut describamus. Anatolius imprimis gravissime ab imperatore Marciano increpatus ad optimam frugem redactus est, quem in suam gratiam S. Leo se recepturum esse spondet, dummodo canonibus satisfaciat, et sacerdotum jura non convellat. De qua sponsione cum certus factus fuisset, idem Anatolius non distulit suas epistolas scribere ad S. pontificem, in quibus humillime de intermisso epistolarum commercio conqueritur; quod sane magnae anxietatis et doloris augmentum eidem attulerat, cum desiderasset frequentius potiri pontificiis affatibus. Protestatur se esse paratum obediendo complere quae vestris omnifariam perfectissimis sensibus placita videbantur. Cujus quidem rei plura in praesentiarum exhibens testimonia, primo ait Aetium et archidiaconi ministerio dejectum [Col. 1312D] in priori loco, atque honore ecclesiastico jam esse restitutum; Andream vero, qui archidiaconi dignitate fuerat honoratus, jam ab Ecclesia esse separatum, et gradu dejectum, quia contra S. Flavianum pro Eutychis partibus decertaverat: quamvis excusationibus plurimis et subscriptionibus propriis, quas epistolae sanctitatis vestrae subdiderant, jam viderentur satisfecisse praeteritis. Duo alia praeterea suae resipiscentiae argumenta in hac epistola profert. Alterum pertinet ad initam pacem et summam conjunctionem quam cum Romano pontifice Leone in posterum habere et inviolabili nexu conservare desiderat. Alterum vero respicit praecedentem sui ambitus culpam, [Col. 1313A] quam a se amolitur, eamque in cleri sui episcoporumque Orientalium studium refundit. Illud unum addens, quod Quesnelliana et Launoii commenta maxime evertit, affirmando Chalcedonensium gestorum vim omnem et confirmationem auctoritati apostolicae sedis fuisse reservatam. Cum et sic (ne inepte fabulari videar Anatolii verba subjicio) cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata [Col. 1313D] Anatolii epistola ad S. Leonem exstat tom. I Quesnellianae editionis, pag. 325. .
533 5. Hisce ergo litteris acceptis non distulit S. Leo responsum dare Anatolio, et nihil minuens de pontificia majestate, firmum incommutabileque propositum in ejus mentem revocat, quo curae communis gratiae debuisset studere, ne ullam anxietatem sibi ingereret. Subjicit se optasse in ecclesiasticis curis talem habere consortem quales erga apostolicam sedem quamplurimi ejus praedecessores se exhibuerunt, quos inter expresse nominat Joannem Chrysostomum, Atticum, Procum, atque Flavianum. Laudat eum praeterea, quod quaedam in officiis clericorum [Col. 1313B] male gesta correxerit, et Aetium presbyterum in gratiam affectionemque revocaverit, et Andream ab archidiaconi actione submoverit. Verumtamen indulgentiam quamdam adhiberi cupiens cum iis qui quondam Nestoriana et Eutychiana haeresi fuerant infecti, et contra Flavianum decertaverant, eidem Anatolio demandat veniam dare, si exsecrabilia dogmata condemnent, et correctionis argumenta exhibeant. Ait enim: Andream sane, qui rationabiliter archidiaconi est privatus officio, et Eufratam, qui sanctae memoriae Flaviani, ut comperi, improbus exstitit accusator, si professionibus plenissime scriptis non minus Eutychianam quam Nestorianorum exsecrabile dogma condemnant, quorum venia est praestanda correctis, presbyteros consecrabis. Et paulo infra, loquens de caeteris pari errore inquinatis, subdit: Si veniam simili professione cum satisfactione deposcunt suis ordinibus reformarentur, his tantum ad officiorum primatum admissis, quos ab omni errore liberos fuisse [Col. 1313C] constiterit [Col. 1313D] Epistola 106, cap. 1 et 2. .
6. Pontificiae quoque auctoritatis majestatem conservans, gradum facit ad disserendum de epistolarum intermisso commercio, quod causa ambitus abruperat, cum laudatum canonem 28 auctoritate sancti Petri prorsus cassaverat atque aboleverat. Et desiderans quidem in Anatolio majorem sinceritatem in culpa agnoscenda, majoremque efficaciam in ea detestanda, aperte fatetur praefatam culpam ad sola Constantinopolitanorum clericorum consilia non debere transferri, quod sine tua voluntate (ait) non potuit tentari. Quia sicuti in mala suasione delinquitur, ita et in mala confessione peccatur. Subjicit deinde non esse sibi ingratum, quod eum displiceret, quod jam placere non poterat. Quam secutus persuasionem, veterem gratiam ei promittit, maxime principis Christiani attestatione suffragante. Sibi quoque concinit S. pontifex in alia epistola eadem die scripta ad Marcianum imperatorem, expresse affirmans, Anatolium in suam gratiam recepisse, quia per omnia me [Col. 1313D] clementiae vestrae parere delectet. Subdit praeterea: Amabilem, fidumque se praebeat, et ab ea, quam illi spondeo charitate nulla se deinceps varietate dissociet, eos sibi sincera affectione conjungens quos catholicae fidei probavimus defensores [Col. 1314D] S. Leo, epist., 107, cap. 3. . Interim autem Constantinopolitanae Ecclesiae majori bono atque tranquillitati prospiciens, imperatorem rogat ut Carosus monachus nimis imperitus, nimisque perversus, qui, ut comperi (ait), multorum corda subvertit sua venena pietatis vestrae beneficio ultra non exerat, qui nimis audacter haereticorum exstinctos conatus redivivos fieri quaerebat, perfidiam Eutychianam defendendo, et synodalem auctoritatem violando. Et quidem nec inutilis, nec optato effectu vacua fuit S. pontificis deprecatio, [Col. 1314A] nam sequenti anno 456, tertio idus Februarii, debitas gratias eidem imperatori Marciano rependit, quod Carosum illiusque socium Dorotheum, qui haeretica pravitate in multorum perniciem damnatos tuebantur errores, ex antiquis eorum monasteriis expulerit, jubendo apud eos degere, quibus nocere non possent, quod ut spero multis remedio erit, quos a perversis doctoribus liberastis. At Carosum tandem sincera fidei confessione haereseos virus ejecisse, credidit S. P. e relatione a Juliano Coense accepta [Col. 1314D] S. Leo, epist. 113, cap. 1. . 534 Sed eum adhuc ecclesiastica fuisse communione privatum, ob quasdam cum Anatolio discordias, eadem in epistola nobis indicatum est. Quarum quidem discordiarum originem aut inquirere aut referre ad nostrum haud arbitror pertinere institutum, cum ad exitum perducere dumtaxat intendamus, eas in D. Leonis Opera Exercitationes, quae ad Eutychianam haeresim et historiam pertinere cognovimus.
7. Maximam quidem ergo injuriam subirem, si [Col. 1314B] qui, ad praesentem hanc meam scribendi methodum attendentes, vitio dare vellent quod prorsus narrare praeterierim gravissimam illam cladem Romano Occidentali imperio illatam, ob quam Urbs ipsa a Vandalis capta, incensa atque direpta fuit. Haec itaque clades tanta tristitia et moerore sancti pontificis animum affecit, ut prorsus eo tempore Orientalium rebus vacare non potuerit. Immo, Quesnello etiam teste, intermisso omni epistolarum commercio, totus fuit in reparanda civitatis et ecclesiarum strage, et annum fere integrum dare debuit ut afflictae patriae necessitatibus opitularetur. Nullam tamen de hac clade Urbi a Vandalis illata in suis epistolis S. Leo facit mentionem. Dumtaxat in orationibus ad R. populum habitis paucis eam descripsit. Verumtamen, eam timuisse, et jam a quinque annis prophetico quodam spiritu praenuntiasse, ipsi, ex epistolis ad Marcianum imperatorem, et ad Pulcheriam augustam, quando Chalcedonense concilium adire rogabatur, [Col. 1314C] jam in praecedentibus observavimus. Neque vero sola haec Urbis direptio a Barbaris facta pontificium torsit animum; verum etiam hujus moerorem maxime auxit Marciani imperatoris optimi principis obitus, qui quoadusque vixit omnino pendebat a S. pontificis insinuationibus, monitis atque suggestionibus, quin umquam ab ipsius nutibus resiliret. Is ergo in imperio sex annis, et totidem mensibus, duobus aut tribus diebus consumptis, ex hac luce migravit. Cui Leo tribunitius ex senatu-consulto communi calculo in imperio successit. Marciani tamen obitus Eutychianis in Aegypto aliisque in Orientalium provinciis delitescentibus occasionem dedit ut in catholicos episcopos irruerent, contenderentque audacissime Chalcedonensia gesta esse retractanda, novumque habendum concilium ut fidei causa discuteretur. Prae caeteris audaciores facti sunt Alexandrini, qui Dioscoro etiam vita functo semper adhaeserunt; quibusque maxime invisus erat sanctus Proterius episcopus catholicus, omni virtutum genere ornatus. [Col. 1314D] In hunc ergo irruere non exhorruerunt eidem sacrilege caedem inferentes, et, maximis commotionibus tum in tota Aegypto tum etiam in Constantinopolitana Ecclesia excitatis, quasi sibi blandiebantur intentum posse consequi finem, si a novo imperatore hujusque ministris aliquid praesidii obtinuissent. At prava spe decepti fuerunt. Leo namque, habito nuntio quod ad Orientis imperium Leo tribunitius fuerat assumptus, suis epistolis eidem gratulatur, paginae suas adjiciens supplicationes, ut catholicae fidei rebus praesidium praestaret, ne Alexandrina potissimum Ecclesia, haereticorum furore vexata atque impugnata ad plenum exitium perduceretur. Quod opus (ait) virtutibus vestris gloriaeque conveniens celerem a Deo placitum habebit [Col. 1315A] effectum, si sanctam Chalcedonensem synodum, de Domini Christi incarnatione firmatam, nulla permiseritis retractatione pulsari. Neque vero Leonem augustum omnes Eutychianorum conatus latebant; cum isti jam post Marciani obitum novum imperatorem multis variisque molitionibus circumvenire curassent, ut in eam sententiam veniret de Chalcedonensi synodo abolenda, quorum improbos ausus summa prudentia et religione qua pollebat prorsus irritos reddiderat, etiam antequam a sancto pontifice supplicaretur. Istius autem facti notitiam multorum relatione S. Leo acceperat. Et propterea nunc eum exorat non moveri a tanta animi constantia, sed fortius in ea persistere, subdens: Unde quod negandum illis sponte vidistis, gloriosum vobis universali Ecclesiae me supplicante concedere, et incommutabiliter perpetuoque 535 praestare, ut quae secundum Evangelium Christi, et praedicationis apostolicae veritatem omnibus retro saeculis una fide unaque intelligentia roborata sunt, nulla ulterius possint actione convelli. Epistolam hanc [Col. 1315B] tandem claudit, suggerendo imperatori necessitatem consulendi reparationi pacis Alexandrinae Ecclesiae, et per catholicos sacerdotes (ait) talem providere jubere pontificem, in quo et in actus probitate, et in fidei professione, nihil possit reprehensibile reperiri [Col. 1315D] S. Leo Magnus, epistola 115 ad Leonem august., cap. 1 et 2. .
8. Anatolii autem Constantinopolitani episcopi persuasione praecedentem epistolam ad novum imperatorem scriptam fuisse, perspicue S. P. indicat, rescribendo ad eumdem Anatolium. Ab isto enim plenam acceperat relationem eorum quae apud Alexandriam in Christianae religionis opprobrium contigerunt, quaeque ab improbis Eutychianis moliebantur ut Chalcedonensis concilii decreta abolerentur, sed horum insidias strenue repulsas fuisse ab ipso imperatore. Nunc ergo Anatolium laudat ob curam quam impendit in Ecclesiarum bonum, poscendo ut pontificiis precibus imperialis opitulatio quaereretur, pro iis remediis adhibendis, quae et vulneribus sanandis, et ad haereticorum audaciam frangendam necessaria [Col. 1315C] videbantur. Hunc praeterea admonet de epistolis hac de causa jam scriptis ad imperatorem. Atque tandem subjicit: Superest ut fraternitas tua ex opportunitate praesentiae fidelissimi imperatoris animum studeat enixius deprecari de statutis synodi Chalcedonensis sine ulla retractatione servandis.
9. Sed tantarum perturbationum causam et auctores nos referre oportet, ut reliqua intelligamus quae ad Eutychianam historiam pertinent, et in quibus apostolica S. Leonis sollicitudo versabatur explicemus. Liberatus diaconus rerum omnium seriem narravit dicendo post Chalcedonense concilium Dioscorum in Gangrena civitate exsulare fuisse coactum, et Alexandrinos episcopos et clericos, concilii Chalcedonensis auctoritate et imperiali Marciani mandato, novum episcopum eligere jussos fuisse, ut etiam ex Actis Chalcedonensibus ipsi annotavimus. Collecti sunt ergo nobiles (ait Liberatus) ut eum qui esset vita et sermone pontificatu dignus, eligerent . . . . Cum super [Col. 1315D] hoc multa dubitatio processisset, volentibus civibus neminem penitus ordinare, ne adulteri viderentur (Dioscoro quippe vivente), tandem omnium sententia in Proterium declinavit, cui etiam Dioscorus commendaverat Ecclesiam, qui eum archipresbyterum fecerat [Col. 1315D] Liberatus diaconus, cap. 19 in suo Breviario. . Proterii igitur in Alexandrinum episcopum electio et subsecuta ordinatio causa fuit maximi schismatis, cujus auctores simulationibus secretas eorum molitiones occulere nisi sunt, quoadusque Marcianus in imperio fuit superstes. Sed, eo vita functo, Egyptii fidem facile expugnari posse crediderunt, seditionem diu animo conceptam excitantes. Nam Timotheus Aelurus, et Petrus Moggus diaconus, ambo a Dioscoro ordinati, [Col. 1316A] urbem circumcursantes, plebem novitatum avidam coeperunt sibi conciliare, et collectis turbis haereticorum, quae Dioscorum sequebantur, et ascitis duobus episcopis ob apertam haeresim jam sacerdotio privatis, Timotheus Aelurus seditionis princeps episcopus ordinatur, Proterii sedem invadit, legitimo pastore expulso. At Proterius Eutychianorum furorem evadere cupiens se in baptisterium recepit. Quem locum satellites Timothei invadere non exhorruerunt, ipsum Proterium occidentes, unco trahentes per vicos ejus cadaver, quod laniatur, ejicitur, et funus ejus incenditur, sparguntur cineres ejus in ventos. Rem totam narrat Liberatus diaconus capit. 15, addens. Ab isto ergo Timotheo duo episcopi Alexandriae coeperunt esse. Et idcirco populus, et clerus in duas factiones contrarias divisi, alii Chalcedonense concilium defendebant, alii vero gravius apud imperatorem 536 Leonem instabant ut Chalcedonensis synodus tolleretur. At imperator (subjicit Liberatus) ambarum partium supplicationes legens, et considerans [Col. 1316B] nimis esse grave vexari tanto itinere (novum concilium Eutychiani petebant) sacerdotes, quorum aut aetas, aut infirmitas, aut paupertas hunc laborem subire prohibebat, impossibile judicavit eos congregari. Sed scripsit singularum civitatum episcopis de utroque negotio; nimirum de ordinatione Timothei Aeluri, atque de supplicationibus sibi factis pro abolendo synodo Chalcedonensi. At divina dispositione factum ut episcopi omnes qui ad synodum Chalcedonensem convenerant sine ulla prorsus haesitatione statim rescriberent: Chalcedonensem synodum usque ad sanguinem vindicandam, eo quod non alteram fidem teneret quam synodus Nicaena constituit. Timotheum vero non solum inter episcopos non haberi, sed etiam Christiana appellatione privari. Nescio tamen cur Liberatus praecedentem hanc rerum gestarum seriem fideliter describens, penitus referre omiserit quae a S. Leone gesta sunt pro inviolabili Chalcedonensium decretorum observantia, et pro amovendo ab Alexandrina [Col. 1316C] sede Timotheo Aeluro, et abolendo diro illo schismate quod Ecclesiam illam affligebat et ad exitium catholicam fidem perducebat. Neque enim pontificis nostri gesta Liberatum latere poterant.
10. Nam interea dum Alexandrina Ecclesia in alto fluctuabat haereticorum et seditionum tempestatibus, S. Leo pontifex satagebat catholicorum constantiam excitare, datis hac causa novis epistolis, vel ad Julianum episcopum Coensem, vel ad Basilium nuper ad episcopatum Antiochenum assumptum, vel ad Euxitheum Thessalonicensem, vel ad Juvenalem Jerosolymorum, vel ad omnes metropolitas Orientalium Ecclesiarum, omnes singulosque adhortans ut sancta et strenua constantia sceleratorum ausibus se opponerent, ne in quoquam nostrum communis fides aut trepida inveniatur aut tepida [Col. 1315D] Epistola ad Basilium Antiochenum 118, et in [Col. 1316D] 119 ad Euxitheum Thessalonicensem et Juvenalem Jerosolymorum. ; certo sibi persuadens quod si episcopalis constantia a synodi Chalcedonensis definitionibus non recederet, jam Clementissimus et Christianissimus princeps libenter (ait) tuebitur sententiam suam et quod sponte jam praestitit, [Col. 1316D] multo magis rogatus efficiet, ne bene finita atque composita aliqua possint novitate violari [Col. 1316D] Epistola 120 ad Julianum Coensem episcopum. . Neque fidei catholicae tuendae ardor et studium penitus exstinguendi mala quae Alexandrinam opprimebant Ecclesiam pontificium excitarunt animum ad encyclicas scribendas epistolas, et imperatorem rogandum ne aures praeberet nefariis Eutychianorum petitionibus; sed praeterea Julianum Coensem et Aetium presbyterum sollicitat, ut quanto citius pontificia scripta ad unumquemque episcoporum metropolitarum facerent pervenire, ut toto conatu novitatibus resisterent. Mirari deinde se subjicit quorumdam calumniatorum audaciam, qui, nodum in scirpo quaerentes, epistotam [Col. 1317A] pontificiam scriptam ad Flavianum, ab omnibus tamquam fidei regulam acceptatam, accusabant tamquam obscuram sensu, vel sermone ambiguam, quasi quod ipsius epistolae assertiones ex evangelica et apostolica doctrina non essent derivatae. Miror sane (inquit) calumniantium vanitati aliquid adhuc in epistola mea, quae toto mundo placuit, obscurum videri, ut de ea putent aptius exponendum; cum illius praedicationis tam plena et solida sit assertio, ut nihil accipiat vel in sensu vel in sermone novitatis. Quia quidquid a nobis tunc scriptum est ex evangelica et apostolica probatur sumptum esse doctrina [Col. 1317D] Epistola 120 ad Julianum Coensem. . Quam calumniantium vanitatem volens refellere, et evidentissime probare novis expositionibus locum superesse non posse, quas Eutychiani fieri petebant, ad vulnerandam saltem Chalcedonensis synodi auctoritatem, Aetio suo vicario exemplaria litterarum quas Galli et Itali ad se scripserant misit, ut ostenderet omnes etiam Occidentis 537 episcopos summa consensione eamdem profiteri doctrinam. Exemplaria quoque litterarum quae [Col. 1317B] Galli ad nos atque Itali Episcopi concordi credulitate miserunt pariter direximus, ut quam etiam illorum nobiscum sit fides una non lateat [Col. 1317D] Epist. 121 ad Aetium, cap. 2. . Digna haec quidem erant ut a Liberato diacono Eutychianistarum historiam scribente leviter saltem indicarentur. Et quemadmodum ipse minime dissimulare poterat quae a S. Leone gesta fuerant ad latrocinale Ephesinum abolendum, Dioscori et Eutychetis impietatem coercendam atque damnandam, et demum etiam explicavit studium quod adhibuerat ad catholicam fidem in oecumenico Chalcedonensi concilio firmandam; ita quoque paucis eum describere oportebat quanta qualiaque noster S. P. fecerat, cum pro sustinendis ejusdem concilii decretis, tum pro reparandis iis gravissimis malis, quae post Marciani mortem, ob nefarias Eutychianorum molitiones, Alexandriam, Aegyptum et ipsam Constantinopolitanam Ecclesiam quoque dire cum catholicae fidei exitio vexabant. Jam vero Liberato Carthaginensi diacono veniam demus, qui [Col. 1317C] quamvis in conscribendo Breviario de Nestoriana et Eutychiana haeresi prae manibus habuisset synodorum gesta, et SS. Patrum epistolas, ut ipse in praefatione hujus opusculi asseverat, tamen non omnem diligentiam servavit; et in causa de qua agimus potius animo intendebat referre gravissimum illud Alexandrinorum schisma, quam indicare apostolicae Romanae sedis studium et gravissimos conatus ut illud comprimeret et repararet.
11. Caeterum Liberatum minime latere poterant quae S. Leo fecerat, ante et post Proterii mortem, pro eludendis Alexandrinorum nefariis artibus, horumque Ecclesiam ad perfectam tranquillitatem et pacem inducendam. Acceptis namque a Proterio epistolis suae ordinationis indicibus ad eumdem rescribere haud distulit, et orsus a gratulationis officiis, ait: Laetificaverunt me litterae dilectionis tuae, quas frater et coepiscopus noster Nestorius (Beda habet Nectarius) pio adoptavit affectu. Oportebat enim ut ab Alexandrinae [Col. 1317D] Ecclesiae praesule talia scripta ad sedem apostolicam mitterentur, quae ostenderent magisterio beatissimi Petri apostoli hoc ab initio per beatum Marcum ejus discipulum didicisse: Aegyptios, quod constat credidisse Romanos [Col. 1317D] Leonis epist. 103 ad Proterium, cap. 1 et 2. . Multis deinde eadem epistola suam doctrinam in epist. ad Flavianum contentam defendit adversus haereticorum calumnias; quam legi optat frequenti concione, ut Alexandrinos de sua doctrina faciat certiores. Atque tandem jubet ut allata Patrum testimonia cum sua epistola publice conferat, qua palam fieret eum Nestorium pariter et Eutychetem damnare. Specialem ergo curam Romanum pontificem de Alexandrina Ecclesia semper habuisse, variis argumentis in harum Exercitationum cursu ipsi jam observavimus, quae quidem tanto magis augebatur, [Col. 1318A] quanto majores erant necessitates quibus premebatur, et R. pontificem prospicere oportebat.
1. Verbis haudquaquam explicare possemus S. P. Leonis studium in reparanda Alexandrinae Ecclesiae clade, nisi ejusdem agendi ratio post Proterii mortem adhibita perspicue illud patefaceret. Sed praeter momenta illa quae jam in superioribus ad hanc veritatem ostendendam a nobis adducta sunt, et alia supersunt ex quibus apprime cognoscimus S. Leonem reliquos suae mortalis vitae dies insumpsisse ut omnes Eutychianos conatus et molitiones eluderet, compesceret, attereret; Chalcedonensem synodum tueretur; catholicam fidem sustineret, et orthodoxos episcopos [Col. 1318B] oppressos, et seditiosorum factione exsulatum abire coactos, ab aerumnis quas patiebantur eximeret. Colligimus id potissimum ex epistola tertia quam scripsit ad Leonem augustum, qua primo ei gratulatur quod Chalcedonense concilium custodire voluerit; et gradum faciens ad pertinaces et insidiosas haereticorum contentiones, postulat ut pro Christianae reipublicae, et imperii incolumitate et bono, regia potestate utatur ad eos compescendos atque frenandos. Cujus pertinax (ait) et insidiosa contentio illico conquiescet, si imperiali potestate frenetur [Col. 1318D] Epist. 122. . Voluisse autem S. pontificem imperatori consulere, Alexandrinos haereticos in exsilium pellere, aliisque poenis multari, indicant verba subsequentis epist. scriptae ad Aegyptios episcopos catholicos; qui, post Timothei Aeluri ordinationem, relictis suis sedibus, venerant Constantinopolim, solamen atque praesidium quaesituri. Eos autem pro fide extorres pontifex consolatur, et ut pro incarnationis mysterio patienter adversa [Col. 1318C] tolerent hortatur, sibi persuadens: Ut per vestram patientiam (ait) multorum devotio roboretur, et cum gloria venerandi principis Alexandrina Ecclesia, depulsis haereticis, antiquam recipiat dignitatem [Col. 1318D] Epist. 123. . Pontificis autem voluntas non plene suum effectum assecuta est, nescio an ob nimiam imperatoris clementiam, vel ob Anatolii desidiam, quibus factum est ut etiam inter Constantinopolitanos clericos nonnulli haberentur qui Alexandrinis latronibus adhaerebant, et Eutychiana dogmata imbiberant, maximo Chalcedonensium decretorum contemptu et injuria. Quae cum S. pontifex rescivisset, arrepto calamo, primo litteras dat Anatolio Constantinopolitano: excitat ejus vigilantiam contra haereticorum conatus: eum arguit, ut inter dilectionis tuae quidam esse dicuntur qui adversariorum conniveant pravitati, et vasis irae vasa misericordiae misceantur. Tum Anatolii vigilantiam urget, ut severitate congrua coerceat atque investiget haereticos, ita ut quibus prodesse non potuerit correctio, [Col. 1318D] non parcat abscisio. Atque denique in hujus mentem revocat illud Evangelii mandatum: Ut si nos oculus, aut pes, aut dextra scandalizaverit manus, a compage corporis auferatur; quia melius sit his in Ecclesia officiis carere membrorum, quam cum ipsis in aeterna supplicia ire. Fortius quidem urgere Anatolium hujusque vigilantiam excitare quaesivit alia epistola paulo post ad eumdem scripta, cujus determinatum tempus haudquaquam definire possumus, cum consulari nota careat. Est enim inter Leoninas 126.
2. Tum recenter S. pontifex ab Anatolio litteras acceperat, quibus Alexandrinae Ecclesiae lacrymabilem statum expresserat, ipsius tamen 539 atrocia facinora epistolarum paginae explicare non potuerunt. Maximo autem dolore id cognovisse [Col. 1319A] asseverat. Sed quoniam locorum maxima distantia et Eutychianorum impetus Leoni non permittebant effrenem eorumdem frangere contumaciam, cum omnes ecclesiasticas leges et poenas non reformidarent; idcirco suggerit Anatolio ut supplicare non desinat imperatorem, et crebris suggestionibus poscere ut quamprimum a pervasoribus suis Alexandrina Ecclesia liberetur. Sibi praeterea consolationem allatam fuisse asseverat ex relatione accepta: quod ex omni numero episcoporum qui Aegyptianis dioecesibus praesunt solum dudum damnati potuerunt quatuor inveniri, qui Timotheo et impietate haereseos et sceleris latrocinio jungerentur; qui ad petendam synodum admitti nullatenus possunt, etiamsi de solo haeretico arguerentur errore. Catholicos deinde episcopos ex Aegypto profugos, qui Constantinopolim convenerant, imperatori commendasse, ut opem obtinerent, testatus est. Tandem in ipsum Anatolium stylum convertit, huncque vehementer arguit quod Attici Constantinopolitani presbyteri contumaciam non represserit, qui ad eam insolentiam [Col. 1319B] profecit, ut in ecclesia contra catholicam fidem et Chalcedonensem synodum ausus fuerat disputare. Cogor (ait) vehementius de tua dissimulatione causari. Minaturque se pro sua auctoritate facturum, si detrectet illum Andreamque socium suae impietatis a communione abscindere. Quem nos, si fieri potest, emendari malumus, quam perire. Qualia vero emendationis argumenta praescribat, ex subsequentibus intelligimus. Vult enim Leo ut de eo loco, unde contra catholicam fidem multa disseruit, aperte nunc ipsius fidei praedicator appareat, et nihil Eutychiani dogmatis praetermittat, quod non manifestatione suae professionis Christiano populo audiente condemnet [Col. 1319D] Leonis epist. 126. . Graviter tamen hoc objurgationis genus Anatolio displicuisse, quasi res suae Ecclesiae non curaret, et ea dissimularet quae ad fidei catholicae perniciem in Constantinopolitana contingebant Ecclesia, ex istius querimoniis innotescit. Moderate tamen Anatolii querimonias Leo accepit; illique ait inquirere delegasse utrum vera [Col. 1319C] essent quae de Attico fama jactaret. Neque in aliquo (subjicit) honorem tuum laesi: cui discutienda ea quae ad me erant perlata commisi. Denique ad excludendam omnem suspicionem qua Atticus tamquam laesae fidei homo in omnium ore traducebatur, monet et mandat ut is non voce tantum sed propria subscriptione publice, quae in ecclesia, Christiano populo praesente, recitetur, Eutychianum damnet errorem, et Chalcedonensis synodi decretis apost. sedis auctoritate firmatis se adhaerere profiteatur.
3. Haec tamen controversia de Attico presbytero nova non erat. Nam S. pontifex jam scripserat ad imperatorem in C P. Ecclesia reperiri clericos ambiguae fidei, quos ab Anatalio ejici petebat, huncque arguebat quod negligenter ferret aliquos de fide perverse sentire et loqui. Quare imperatorem ita compellat, ad justitiam ultionis illum excitando, ne Constantinopolitanae Ecclesiae puritas obscuretur: In qua inveniuntur clerici quidam haereticorum sensui consonantes, ut intra catholicorum viscera assertionibus suis [Col. 1319D] haereticos adjuvantes; in quibus deturbandis si frater meus Anatolius, cum nimis benigne parcit, segnior invenitur [Col. 1319D] Epist. 126. . Hinc ergo pontifex ipsum augustum rogat ut dignetur pro sua fide etiam istam Ecclesiae praestare medicinam, ut tales non solum ab ordine clericatus, sed etiam ab Urbis habitatione pellantur, Ne ulterius sanctus Dei populus perversorum hominum contagio polluatur. Leonis votis annuit augustus, Atticumque impulit ut de sua fide ad Rom. pontificem scriberet, et meditata professione omnem de sua doctrina suspicionem amoveret. Perfecit Atticus in speciem quod augustus jusserat; edidit Romamque misit confessionem fidei, sed valde obscuram et verborum ambage implicatam. Quam fidei 540 professionem cum S. pontifex lustrasset, seduloque ad verborum vim [Col. 1320A] et significationem attendisset, eam taliter incertam esse judicavit, ut confirmaverit potius quam diluerit quidquid (ait) ad nos de eo fama pertulerat; cum si conscientiam suam voluisset probare sinceram, non Eutychen sibi odiosum fuisse, sed quod perfidiam ipsius reprobaret atque damnaret, debuerat confiteri [Col. 1320D] Epist. 128. . Illa ergo fuit Attici subdola agendi ratio, ut profiteretur sibi odiosum fuisse Eutychetem, cui anathema dicere non detrectabat, quin istius prava dogmata reprobaret. Quare S. pontifex volens ipsius vafritiem eludere, talem ab eo fidei professionem fieri postulabat, de qua umquam dubitare non liceret. Alias imperabat ut ipse et Andreas ejusdem criminis socius ab ordine et omni honore clericali amoverentur. Atticum vero (ait) et Andream, quorum nomina fratri et coepiscopo meo Anatolio missis ante litteris indicavi, quos a vestra laudabili fide dissentire cognovi (scribit ad presbyteros, diaconos et clericos Ecclesiae Constantinopolitanae) atque apertissime Eutychianorum connivere per fidiae, nisi prius hostilia dogmata propria voce ac [Col. 1320B] subscriptione damnaverint, et fidem Chalcedonensi concilio roboratam, in ecclesia, populo Christiano praesente, se professi fuerint secuturos, ordinis sui honore priventur. Qualem tandem exitum Attici et Andreae causa obtinuerit, neque ex S. Leone, neque ex alio Christianae rei monumento potuimus investigare. Sed minime ambigendum est, aut eos, servatis omnibus conditionibus recensitis, suam perfidiam abjecisse; aut a catholicorum societate fuisse avulsos, et clericali honore privatos, cum numquam sanctissimus pontifex recesserit a decisis.
4. Restat jam tandem ut videamus quid de Eutychianis Alexandrinam Ecclesiam diripientibus factum fuisset, cum jam S. pontifex crebris suarum epistolarum suggestionibus opem ab imperatore petiisset, pro exturbando Timotheo Aeluro, illius sedis praedone et invasore; alioque habendo episcopo, qui catholicam fidem profiteretur. Leonem autem augustum suam opem et auctoritatem adhibuisse, ut res ad felicem [Col. 1320C] exitum perducerentur, minime ambigendum est. Sed facile non potuit omnes Eutychianorum insidias praecavere, qui pro Ecclesiae et imperii rebus componendis novam synodum necessariam esse confingebant, quorum spem S. P. iteratis litteris frustraverat; qua amputata, saltem publicum colloquium petunt cum iis quos S. Leo maluerit. Aequa sane postrema haec Eutychianorum petitio videbatur iis qui subdolas horumce artes non intelligebant; potissimum cum petitio rumoribus comitaretur, hos sincere velle edoceri fidei veritate, opinionumque non ita esse tenaces, ut nollent emendare eas si falsatas esse demonstrarent. Per aulicos itaque ministros Eutychiani imperatorem adierunt, ut huic collationem persuaderent, qui circumventus ab aliorum consiliis, scribit ad S. Leonem, affirmando synodum frustra peti postquam synodo Chalcedonensi finita controversia erat, quia perfectio incrementum et adjectionem plenitudo non recipit. Quae verba S. Leo in suam epistolam transtulit, imperatoris sententiam laudando. Ea ergo [Col. 1320D] humanitate animique promptitudine qua solebat statim S. Leo imperialibus epistolis dedit responsum, et, manifestato sui animi gaudio, imperatori gratulatur: Cum clementiae vestrae (ait) excellentissimam fidem augeri . . . . . . agnosco [Col. 1320D] Epistola 132, cap. 1 et seq. . Fidei soliditatem supra firmissimam petram aedificatam praedicat, a qua procul omnium opinionum varietates arcendas esse asseverat, ne ingrati divinae misericordiae muneribus inveniamur, et tamquam nulla sint quae adepti sumus, contraria potius exspectamus. Nam (subjicit) quae patefacta sunt quaerere, quae perfecta sunt retractare, et quae sunt definita convellere, quid aliud est, quam de adeptis gratias non referre, et ad interdictae arboris cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere? 541 Negat praeterea se communionem habere velle [Col. 1321A] cum haereticis, qui de argumentationum suarum versutia gloriantur, ut Evangelio Christi contradicant. Sed confidens per omnia de imperiali pietate, se missurum spondet aliquos legatos, non ut disputent cum Eutychianis, sed eos instruant, quia de rebus apud Nicaeam, et apud Chalcedonam, sicut Deo placuit definitis, nullum audemus inire tractatum [Col. 1321D] Leonis epist. 131. . Sub finem epistolae labentem Alexandrinam Ecclesiam eidem commendat, ut, ejectis ex urbe parricidis, eam tandem in libertatem vindicet.
Praecedens laudata S. Leonis epistola, labente mense Martio scripta fuit, Leone et Majoriano consulatum agentibus, quod in annum 458 incidit. Sed non statim misit legatos quos se missurum esse spoponderat. Nam ex subsequenti epistola, quam scripserat decimo sexto kal. Septembris ejusdem anni, intelligimus tum solum dirigere deliberasse Domitianum et Geminianum episcopos, qui pontificias partes agentes Ecclesiae pacem quaererent, quin bene definita ad novum tractatum revocare permitterent. [Col. 1321B] Addit omnino vitandas esse disputationes quascumque cum fidei negotia tractantur, et exemplum Christi adducit, qui Evangelii doctrinam cunctis nationibus annuntiandam, non oratoribus atque philosophis, sed hominibus piscatoribus atque humilibus commisit. Cui exemplo Eutychiani repugnabant, dogma in synodo definitum in disputationem adducere contendentes. Instabat Leo tandem apud imperatorem, ut benignas aures praebere vellet legatorum suggestionibus, quos miserat non disceptaturos cum damnatis, sed supplicaturos vobis tantum pro catholicae fidei firmitate, quin parricidis Alexandrinis omni indulgentia indignis humana remissio concedi posset, cum ille solus exorandus esset, qui talia potest digne plectere, et solus ineffabili misericordia relaxare. Cum Eutychianis vero Timothaei Aeluri partibus adhaerentibus aliam et aliam oeconomiam ecclesiasticam servari jubet; videlicet, correctis poenitentiam non negandam mandat, obduratos vero sub synodali sententia [Col. 1321C] remanere vult [Col. 1321D] Epistola 133, cap. 2, 3 et 4. .
5. Occasione hujus legationis aliam scripsit epistolam ad eumdem imperatorem, quae apud Quesnellum 134 est, sed in veteribus editionibus est 97. Continet haec epistola, ut annotavit etiam Quesnellus, prolixiorem diligentioremque de mysterio incarnationis tractationem. Plurima amplissimaque habet subjecta SS. PP. testimonia, quibus Eutychis error jampridem damnatus ostenditur. Sed in fine hujus epistolae in imperatoris mentem revocat nihil esse congruentius imperii potestate, quam ut paci Ecclesiarum Domini tua constitutione prospicias, et in omnibus tibi subditis Dei dona defendas, neque ulla ratione patiaris per invidiam diaboli ministros ipsius in cujusquam saevire perniciem. Quod diu desideravit Leo tandem assecutus est. Nam imperator, pontificiorum legatorum suggestionibus auditis, secumque ea animo revolvens quae S. pontifex ad eum in aliis et aliis scripserat epistolis, sapienter deliberavit non [Col. 1321D] amplius ferre gravissimam Alexandrinorum dissensionem, impiumque Timotheum retinere sedem illam quam invaserat; suam potestatem episcoporum auctoritati adjunxit, jubendo quod jam condemnatus Timotheus ab episcopatu abiret. Quemadmodum enim res contigerint ex monumentis, quae supersunt non sincere apparet. Quesnellus, qui a suo systemate numquam recessit, sibi imaginatur Constantinopoli habitum fuisse episcoporum conventum, et forte occasione obitus Anatolii et novi CP. episcopi eligendi; et praesentibus pontificiis legatis, Domitiano et Geminiano episcopis, lectas fuisse omnes epistolas metropolitarum cum episcoporum subscriptionibus ad Augustum missas, recitatam quoque S. Leonis epistolam 134 ad eumdem imperatorem cum subjectis SS. PP. testimoniis, atque praesentium absentiumque [Col. 1322A] consensione Timotheum ipsum fuisse condemnatum. 542 De hac in Timotheum sententia, ait idem Quesnellus, sermo est in epistola S. Leonis ad Gennadium Anatolii successorem: Universorum (inquit) Domini sacerdotum sententiis coarctatus. Et rursus S. pontifex explicare volens universalis Ecclesiae gaudium, ob improbi Timothei ab Alexandrina sede expulsionem, scribit ad imperatorem: Sciat clementia vestra omnes Ecclesias Dei cum laude vestra exsultare pariter, et laetari, quod ab Alexandrinae Ecclesiae jugo improbus parricida depulsus est [Col. 1322D] Leonis epist. 139. . Fateor quidem omnes episcopos reprobasse Timothei Aeluri in Alexandrinum episcopatum intrusionem, hunc tamquam parricidam et haereticum exhorruisse, suumque moerorem et Alexandrinae Ecclesiae cladem expressisse, tot tantisque epistolis in encyclico codice regestis, de quibus jam mentionem fecimus. Quid inde vero? Num conjectura est conciliariter habitam fuisse Constantinopoli congressionem, ut canonica sententia ferri posset? An non haec canonica sententia prolata [Col. 1322B] fuerat a sancto Leone Magno; qui iteratis vicibus, etiam antequam legatos mitteret, imperatorem rogaverat ut exsecutioni demandaretur Timothei invasoris expulsio, et novus catholicus episcopus ab Alexandrinis eligeretur? Non ea ratione igitur, quod omnes episcopi, tam absentes quam Constantinopoli commorantes, desideraverint et plausum fecerint Timothei Aeluri depositioni, dicendum est jure horum sententia fuisse damnatum et expulsum. Id certe dumtaxat indicare habent laudata verba: Universorum Domini sacerdotum sententiis coarctatus; sed attendentes criminum gravitatem, omnes episcopi summa consensione urgebant ut depositionis sententia in Timotheum Aelurum a S. pontifice Leone prolata incunctanter exsecutioni demandaretur.
6. Omnem tamen spem non abjecit Timotheus ab Alexandrino throno expulsus, sed sibi blandiebatur iterum illud posse obtinere, et consuetis adhibitis artibus, venia ab Augusto obtenta, Constantinopolim [Col. 1322C] venit, et quasi innoxius cum catholicis communicavit. Admonitus S. Leo a Gennadio novo C. P. episcopo, et audito (ait) sermone fratrum coepiscoporumque nostrorum Domitiani et Geminiani, qui ex Oriente Romam venerant, rescribit ad eumdem Gennadium, valdeque conqueritur, quod communicaret cum catholicis, multisque probat episcopatu non modo indignum, sed etiam ob parricidium et sacrilegia ab eodem patrata esse cavendum. Mandat ergo Gennadio, ut non modo a publico conventu Ecclesiae, sed a fidelium societate eum prohibeat. Et ideo dilectio tua sollicitudine qua claret eniti et elaborare debebit, ne cum tam nefario homine sermo aliquis privatim vel publice misceatur, neve sub specie correctionis ejus quorumdam conventui praebeatur occasio, ne redeundi integram capiat libertatem, de quo jam in edictis suis princeps Christianissimus judicavit. Duo tandem menses effluxerunt, cum ecce duo legati ex Alexandrina Ecclesia, Daniel presbyter nimirum et [Col. 1322D] Timotheus diaconus, cum litteris novi episcopi Alexandrini rite consecrati. Plebs enim et Alexandrinus clerus communi consensione atque suffragio Timotheum Solophaciolum rite solemniterque episcopum renuntiarunt, et deinde ordinarunt. De qua re summo gaudio S. Leo exsultans, statim eadem die tres scribit epistolas: unam ad novum episcopum electum et consecratum, eique gratulatur, eumque hortatur, ut eos qui veritati aliquatenus restiterunt, reconciliandos Deo (ait) per Ecclesiae preces instanter acquiras. Secundam epistolam scripsit ad presbyteros et diaconos ejusdem Alexandrinae Ecclesiae, quibus pariter gratulatus est de piissimo affectu quo invicem conjuncti servaverunt unitatem spiritus in vinculo pacis, remota a seipsis ea discordiae bestia, quae vineam plantationis Dominicae (sicut psalmus [Col. 1323A] propheticus canit) singulari feritate vastabat. Eos pariter excitat ad procurandam cujuslibet ordinis Christianorum resipiscentiam; ut nimirum, abjecta Eutychiana potissimum impietate, ad satisfactionis 543 remedia adhibenda faciliori via pervenire possint [Col. 1323B] Epist. 140. . Tertiam tandem epistolam scripsit ad decem Aegypti episcopos, quae in aliquibus tantum verbis a praecedenti discordat; cum istis suam laetitiam communicat, quod ille fuerit ordinatus episcopus, quem nullus ambitus traheret, nulla seditio impelleret, nulla iniquitas incitaret; sed, in medio constituta meritorum sanctitate, eum cunctis non dubitaret praeponere quem sibi universitas cuperet praesidere [Col. 1323B] Epist. 141. Quae omnes scriptae fuerunt XV Kal. Septembris anni 460. .
Hisce tandem rebus hactenus descriptis mire ea cohaerent quae Liberatus diaconus in suo Breviario tradidit. Qui indicaturus quemadmodum Alexandrinae Ecclesiae pax reddita fuerit, narrat imperatorem Leonem scripsisse duci Alexandriae Stilae, ut pelleret quidem ab episcopatu modis omnibus Timotheum, inthronizaret autem alium decreto populi, qui synodum [Col. 1323B] (intellige Chalcedonensem) vindicaret. Deinde loquens de novo episcopo Alexandrino electo, Timotheo videlicet cognomento Solophaciolo, sive Asbus, ait: Hic vixit quidem sine seditione quiete in Alexandrina Ecclesia omni tempore Leonis, et omni tempore Zenonis, donec Basiliscus arriperet tyrannidem, Zenone in Isauriam fugiente. Nihil autem praesidii catholici exspectare poterant a Basilisco, qui jam pridem Timotheo Aeluro atque Eutychianis clam saltem patrocinatus fuerat. Propterea, non mirum si, tyrannice imperio obtento, scripsit universo orbi sanctionem suam, quam appellavit encyclicam contra Chalcedonense concilium, et Timotheum Aelurum in suum episcopatum redire fecit, ut Timotheus catholicus in Canopi castellum et in monasterio latuerit [Col. 1324B] Liberatus diaconus, in Breviario, cap. 13 et 16. . Novum hoc catholicae religionis excidium non vidit S. Leo papa, cum jam a multis annis ex hac [Col. 1324A] luce migrasset. Basiliscus namque juxta eruditissimi Dionysii Petavii tabulas, summam imperii tyrannice obtinuit anno 476, cum jam Simplicius papa Ecclesiae clavum tenere coeperat, et jam S. Leo vivere desierat, anno 461.
7. Quales autem quantosque labores pro Ecclesia et Christo S. Leo pertulisset, et acres pugnas adversus fidei hostes, scriptis dictisque debellatas haereses cum victoriae triumpho, subiisset, ex dictis in hisce nostris historicis Exercitationibus perspicue innotescit. Scire autem aut animo capere promptum est qua prudentia Ecclesiam rexerit, qua constantia apostolicae suae sedis jura defenderit, servando semper, et conservando sui muneris majestatem, a qua numquam resilire aut deflecti potuit, propter dissidentium Ecclesiarum motus, episcoporum Orientalium studia et haereticorum molitiones. Intrepidus enim restitit principum petitionibus, quae canonibus Nicaenis et justitiae legibus adversabantur; synodos horumque decreta abolevit, retractavitque, quandocumque [Col. 1324B] divinis apostolicisque institutis non cohaerebant; saluberrimas condidit leges, pro disciplinae ecclesiasticae vigore reparando atque tuendo; lapsis indulgentiam dare prohibuit, quoties poenitentia salutari praeteritam contumaciam sincero corde non retractassent; neque tandem poenarum canonicarum relaxationes iisdem impertiri voluit, nisi aliqua publicae utilitatis et perfectae concordiae casua id postulasset. Certe magnificus, atque gloriosus, et vere admirabilis in Ecclesiae negotiis administrandis repertus est. Et potissimum quia post adeptum summum pontificatum Ecclesia quatuor horrendis illis haeresibus foedabatur; et totus Oriens duodecim annorum spatio turbabatur, columnis Ecclesiae dejectis aut vacillantibus; et tamen ex hac luce non prius decessit quam parta ubique pace et obmutescentibus undequaque haereticorum turbis.
FINIS SECUNDAE PARTIS.
Epistola LXXXVIII
[Col. 1325A] Leo Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis episcopus universis Germaniarum et Galliarum regionum episcopis salutem.
Cum in Dei nomine in Romana Ecclesia synodum episcoporum, sive caeterorum consacerdotum Christique fidelium [Col. 1325D] Vulgati cum quibusdam codd., coadunatum. Ex ms. S. Crucis in Jerusalem signato num. 237 emendavimus. coadunatam habuissemus, et de ordinationibus illicitis, super quibus crebrior ad nos illarum partium commeantium sermo pervenerat, atque de aliis necessariis ecclesiasticis negotiis tractantes, sacrosque canones relegentes, solerter egissemus, [Col. 1325D] Idem cod. S. Crucis, a quibusdam. a multis lacrymabili vultu relatum est nobis, quod quidam Germaniarum ac Galliarum urbium episcopi frequenter chorepiscopos, qui juxta [Col. 1325B] canones Neocaesarienses, sive secundum aliorum decreta Patrum iidem sunt, qui et presbyteri vel presbyteros destinarent qui absente pontifice altaria erigerent, basilicasque consecrarent. Quod quidem non est mirum id praecepisse viros ecclesiasticae disciplinae ignaros, quod est canonicae regulae contrarium, et statim a saeculari militia in 1271 sacerdotale ministerium delegatos atque promotos. Ergo ne ultra talis a vobis licentia usurpetur, communi sententia statuendum oportuit, scientes quia sicut chorepiscopo vel presbytero illicita consecratio est altaris, ita et constitutio. In divinis enim litteris, praecipiente Domino, solus Moses in tabernaculo Dei erexit altare, solus ipse unxit, qui utique summus sacerdos Dei erat, sicut scriptum est de eo: Moses [Col. 1325C] et Aaron in sacerdotibus ejus. Ideoque id quod tantum facere principibus sacerdotum jussum est, quorum typum Moses et Aaron tenuerunt, omnino decretum est ut chorepiscopi vel presbyteri, qui filiorum Aaron gestant figuram, arripere non praesumant. Nam quamvis cum episcopis plurima illis ministeriorum communis sit dispensatio, quaedam tamen auctoritate veteris legis, quaedam novae etiam ecclesiasticis regulis sibi prohibita noverint, [Col. 1325D] Al. in duobus mss., Caesarienses. sicut presbyterorum et diaconorum, aut virginum consecratio, sicut constitutio altaris ac benedictio vel unctio. Siquidem nec erigere eis altaria, nec ecclesias vel altaria [Col. 1326D] Ms. S. Crucis, sicut est presbyterorum et diaconorum ac virginum consecratio. consecrare licet, nec per impositiones manuum fidelibus baptizandis, vel conversis ex haeresi Paracletum Spiritum sanctum tradere, nec chrisma [Col. 1325D] conficere, nec chrismate baptizatorum frontes signare, [Col. 1327A] nec publice quidem in missa quemquam 1272 poenitentem reconciliare, nec formatas cuilibet epistolas mittere. Haec enim omnia illicita sunt chorepiscopis, qui ad exemplum et formam septuaginta discipulorum esse noscuntur, vel presbyteris, qui eamdem gestant [Col. 1327B] Editi, formam. Duorum nostrorum exemplarium collect. 11 et 20 lectionem praetulimus. figuram: quoniam quamquam consecrationem habeant, pontificatus tamen apicem non habent. Quae omnia solis deberi summis pontificibus auctoritate canonum praecipitur, ut per hoc et discretio graduum et dignitatis fastigium summi pontificis demonstretur. Sed neque coram episcopo licet presbyteris in baptisterium introire, nec praesente antistite infantem tingere aut signare, nec poenitentem sine praeceptione episcopi sui reconciliare, nec eo praesente, nisi illo jubente, sacramentum corporis et [Col. 1327B] sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito populum docere, vel benedicere aut salutare, nec plebem utique exhortari.
Canon VII
Ex editione Garsiae Loaysae.
[Col. 1326A] Septimo examine relatum est nobis venerandissimum quondam Agapium Cordubensis urbis episcopum, frequenter presbyteros destinasse, qui absente pontifice altaria [Col. 1326B] erigerent, basilicas consecrarent. Quod quidem non est mirum id praecepisse virum ecclesiasticis disciplinis ignarum, et statim a saeculari militia in sacerdotale ministerium delegatum. Ergo ne ultra talis a nobis licentia usurpetur, communi sententia statuendum oportuit: scientes quid sicut presbytero [Col. 1326D] Idem cod., consecrare permittimus. illicita consecratio est altaris, ita et constitutio. In divinis enim litteris, praecipiente Domino, solus Moyses in tabernaculo Dei erexit altare, solus ipse unxit: utique quia summus sacerdos Dei erat, sicut scriptum est: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus. Ideoque id quod tantum facere principibus sacerdotum jussum est, quorum typum Moyses et Aaron tenuerunt, presbyteri, qui filiorum Aaron gestant figuram, arripere non praesumant. Nam quamvis cum episcopis plurima illis ministeriorum communis [Col. 1326C] sit dispensatio, [Col. 1326D] Al. ed. add., Chorepiscopo. quaedam novellis et ecclesiasticis regulis sibi prohibita noverint, sicut presbyterorum et diaconorum, ac virginum consecratio; sicut altaris constitutio, benedictio vel unctio. Si quidem nec licere eis ecclesiam vel altaria consecrare, nec per impositionem manus fidelibus baptizatis, vel conversis ex haeresi Paracletum Spiritum tradere, chrisma conficere, nec chrismate baptizatorum frontem signare; sed nec publice quidem in missa quemquam poenitentium reconciliare, nec formatas cuilibet epistolas mittere. Haec enim omnia illicita esse presbyteris, [Col. 1326D] Al. ed. add., quaedam tamen auctoritate veteris legis. quia pontificatus apicem non habent, atque solis deberi episcopis, auctoritate canonum [Col. 1326D] Al. ed. add., vel chorepiscopis. praecipitur: ut per hoc et discretio graduum et dignitatis fastigium summi pontificis demonstretur. Sed neque coram episcopo licere presbyteris in [Col. 1326D] baptisterium introire, nec praesente antistite infantem [Col. 1328A] tingere aut signare, nec poenitentes sine praecepto episcopi sui reconciliare, nec eo praesente sacramentum corporis et sanguinis Christi conficere, nec eo coram posito, populum docere, vel benedicere aut salutare, nec plebem utique exhortari [Col. 1328B] Al. ed add., Quae omnia eis a sede apostolica prohibita esse noscuntur. .
Index ad primam partem
- Abrahae facta promissio quotidie impletur, 18.
- Absolutionis quae olim forma, 1500.
- Abundius cum aliis tribus legatus a Leone in Orientem missus, 472. Quando rediit Romam, 484 not. Num idem ac Abundantius, 1473 not.
- Acclamationes populi quando usurpatae, 1445.
- Actio pia et Dei et hominis est, 173.
- Adam cur peccavit, 141. Omnes homines laesit, 25. Ob ejus culpam humanae miseriae, et damnata humana conditio, 141. Ejus peccatum, 392.
- S. Adauctus martyr, 94.
- Ado in Chronico ordinem episcoporum Viennensium e diptychis derivavit, 805 not.
- Adversitatum causa sunt peccata, 123. Earum utilitates, 39, 59. Cur Deus flagellet, 40, 76. Diligendo castigat, et castigando refovet, 125. Vid. Tribulatio.
- Aegyptii episcopi pro fide extorres, 569. Leo eos consolatur, 576.
- Aegyptiorum tumultus post concilium Chalcedonense, 545. Post Marciani imperatoris mortem, 567.
- Aetherius num fuerit episcopus Magalonensis, 1477.
- Aetius ab archidiaconatu ab Anatolio depositus, 535. Ad presbyteratum promotus, et coemeterio praefectus, quatenus postea in priorem gradum fuerit revocatus, 1547. Leo quantum ei detulerit, 1513.
- Africanorum disciplina et canones in materia appellationum. Vid. Appellationes.
- S. Agapitus martyr, 84, 87, 93.
- Agrippinensis synodus contra Euphratam dubiae fidei, 775 not.
- Alexandriae num in una tantum basilica celebraretur, 1313 not.
- Alpes Grajae olim comprehensae in provincia Viennensi, 1021. Quis earum metropolita, 871, 1049.
- Alpes maritimae tempore concilii I Arelatensis non erant provincia civilis distincta a Viennensi, 1019. Quando separatae, 1021. De ipsarum Metropolita, 867, 1049.
- S. Ambrosius non est auctor librorum de Vocatione omnium gentium, 165, 616. Nec epistolae ad Demetriadem, 727, 743. Invitatus ad concilium Gallicanum, 778.
- Amor Dei et proximi est plenitudo mandatorum, 72. [Col. 1328B] Nihil diligendum nisi quod ex Deo est, 277. Amor proximi quis, 55.
- S. Anastasia martyr et virgo, 148.
- Anastasius episcopus Thessalonicensis ob gesta in Atticum a Leone reprehensus, 438.
- Anatolius ordinatur Constantinopolitanus episcopus, 453. Ejus ordinatio non inculpata, 1487. Leonem turbavit, 471. Qua via jurisdictionem sibi usurpavit in Chalcedonensi concilio, 521 not. Canones exinde violati, 524. Illyricianos sollicitat pro suae sedis privilegiis, 545. Concilium habet Constantinopoli, 547. Cum Leone reconciliatur, 486, 535, 554. Fidem profitetur, 481. Socius datus legatis Leonis, 487. Gesta in Atticum, vid. Atticus; in Aetium, vid. Aetius. Quo anno obiit, 581 not.
- Andreas archidiaconatu donatus ab Anatolio CP., 536. A quo antea ob suspicionem haeresis ejectus fuerat, ibid. Iterum ab eodem abjectus, 555.
- S. Andreae apostoli laudes, 146.
- Angelorum natura spiritalis, 99. Eorum officia, 100. Et merita, ibid. Preces ipsorum pro nobis, et patrocinium, 99, 100. Sunt honorandi, 101.
- Antelmii sententia de auctore librorum de Vocatione omnium gentium rejecta, 662, 670.
- Antiochena synodus fuit prima contra Eutychem. Vid. Domnus.
- Antiochenus canon XV explicatus, 943.
- Apocrisiariorum munus, 538. Quando apocrisiarii Romanae sedis induci coeperint, 537 not.
- Apollinaristarum error, et sectae tres, 1447.
- Apostatarum reconciliatio quae, 1497.
- Apostolatus nomen quibus tributum, 1480 not.
- Apostolica regula quid, 1391.
- Apostolicae sedes, vel Ecclesiae quae, 1483.
- Apostolos cur Deus abjectos et ineruditos elegerit, 37. Eorum praedicatio multa mysteria manifestavit, 134. Linguarum donum ipsis collatum ad omnes populos in unum congregandos tendebat, 22. Apostoli Ecclesiam protegunt, et erudiunt, 38. Quid eorum protectio efficiat, 40, 41.
- Apostolorum omnium festum infra octavam SS. Petri et Pauli celebrabatur, 44 not. Cui forte jejunium praecedebat, ibid. not.
- Apparitiones Dei antiquis Patribus et Prophetis factae, ab aliis Dei Filio tributae, ab aliis ver angelis, 1436.
- [Col. 1329] Appellationes depositionis effectum suspendebant, 989.
- Appellationibus clericorum ad transmarina cur Africani restiterint, 971. Jus apostolicae sedis non negarunt, ibid.
- Appellationes episcoporum ad Apostolicam sedem. Jus ejusmodi a Quesnello impetitum, 925. Triplici titulo defenditur.—I. Ex consuetudine, 927 et seqq. Quam male hanc consuetudinem a Galliis exclusam Quesnellus probarit, ibid. Nec Africani excluserunt episcoporum appellationes, 958. Immo receperunt, 933, 961. Appellatio Lupicini episcopi Afri, 971. Alia appellationum exempla, 934. Etiam ex Oriente, ibid. Et apud Gallos, 935, 937. Testimonia antiqua de consuetudine appellationum, 939, 941. Cur S. Hilarius Pictaviensis, et Paulinus Treverensis, licet inique damnati, non appellarint, 917. Causae primae quoque cognitionis ad Romanam sedem delatae, quantum confirment ipsum jus appellationum, ibid. et 979.—II. Ex jure ecclesiastico, quod male extorquetur a Quesnello, 831. Statuitur ex canonibus, 943 et seqq. Vid. Sardicenses canones. Nullum Africae decretum vetuit episcoporum appellationes, 963. Canon Africanus, qui eas videtur prohibere, explicatur, 965. Alius canon Africanus exponitur, 969. Synodus Romana sub Damaso, et Gratiani imperatoris lex de appellationibus, quam eadem synodus petiit, 974.—III. Ex jure divino quatenus jus appellationum Romanae sedi competat, 977, 1321 not. Jus appellationum aliis competens jure ecclesiastico, praejudicio esse nequit juri divino Romani pontificis, 979. Quatenus intacto jure quaeri possit, num expediat ipsum jus in quibusdam circumstantiis non exercere, 923, 981. Duplex quaestio distinguenda, ibid. Objectiones contra hoc jus explosae, 985.
- Appellatio Eutychis ad Leonem papam. Vid. Eutyches. Jus pontificis ab Eutyche agnitum, 1126. A S. Flaviano episcopo CP. qui illum damnaverat, confirmatum, 1127. Orientalibus etiam exploratum, ibid. Leo hoc jus circa Eutychen exercuit, 1129. Confirmatum in concilio Chalcedonensi, ibid. et 1131.
- Appellatio Flaviani ad S. Leonem. Vid. Flavianus.
- Appellatio Theodoreti. Vid. Theodoretus.
- Aquensis episcopus num olim jus metropoliticum obtinuerit in Narbonensem secundam, 1045. Num cesserit hoc jus episcopo Arelatensi, ibid. Diutius fuit subjectus eidem Arelatensi. 1047.
- Aquileia non fuit dicta civitas Romatiana, 1554.
- Aquitania inter quinque provincias censita, 1010. Nonnumquam fuit discreta a Galliis, 1011. Divisa in duas quando, 1009.
- Archidiaconorum Constantinopolitanorum quanta esset potestas, 1514.
- Arelas qualis fuerit sub gentilium imperio, 780. Ejus nobilitas a Constantini Magni temporibus, 779. Initio quinti saeculi facta metropolis civilis, 1021. Antiquiorem Metropolim non probavit Quesnellus, 1023. Cur dicta Constantina, et quo sensu appellata Gallula Roma, ac mater omnium Galliarum, ibid. Basilica Constantia Arelate, 326.
- Arelatensis sedis initia non sunt apostolica, 999. Testimonium Zozimi expensum, 998. Item testimonium episcoporum eidem sedi adhaerentium in epistola ad Leonem, 999. Non fuit Metropolis ecclesiastica a tempore S. Trophimi, ibid. Arelatensis Ecclesiae privilegia, 491. Preces Gallorum episcoporum pro iisdem privilegiis ad Leonem papam in dubium vocatae vindicantur, 1448 et seqq.
- Arelatensi episcopo non fuit jus in Narbonensem I ante Patroclum, 1001. Cur Zosimus tres tantum provincias civiles illi subditas recensuit, 1049. Ejus jus circa convocationem Synodorum e diversis provinciis non pertinet ad jus metropoliticum, 1047. Manavit ex concessione apostolicae sedis, 795 not. Fuit quaedam delegatio apostolica, ibid. Idem jus ablatum Hilario cur in successoribus sine nova concessione revixit, ibid.
- Arelatensis I concilii catalogus episcoporum a Quesnello notatus, 850. Vindicatur, 1017. Duae ejusdem concilii epistolae distinguuntur, 1019.
- Ariani rebaptizabant in Africa sub Valentiniano III, 283.
- Ascensio Christi, 19 et seqq.
- S. Athanasius episcopus Alexandrinus quando mortuus, 1544.
- Athanasii Perrhae episcopi causa in concilio Chalcedonensi, 513.
- Atticus episcopus CP. laudatus, 1546.
- Atticus Nicopolitanus cum comprovincialibus Romam ad Leonem confugit, 438 not.
- Atticus presbyter CP. contra fidem Chalcedonensem disputasse ferebatur, 573 not. Quid Leo papa ea de causa egerit, ibid.
- Attilae irruptio in Italiam, 133 not. Leonis ad eum legatio, 529. Tempus ejus, 533 not.
- S. Augustinus num auctor sit libelli confessionis Leporii, 1559. Cur ad Julianam potius, quam ad Demetriadem scripsit, [Col. 1330] 740. Ejus scripta de Praedestinatione a Patribus laudata, 709.
- Auxiliaris praefectus praetorio quando, 334 not. Auctor Romanae facundiae appellatus, 328. Fragmentum epistolae ejus ad Hilarium Arelatensem, 334. Hoc fragmentum expensum, 760.
- Baptisma tribuit remissionem omnium peccatorum, 24. Ejus virtus, et forma distinguuntur, 271. Reiteratum a quibusdam Arianis in Africa, 283. Eorum error confutatus, 303. Extra necessitatis angustias non baptizandum nisi in Paschate et Pentecoste, 441, 1392. Mellis et lactis benedicti usus post baptisma, 24 not. Baptisma a multis dilatum in pace, instante belli periculo receptum, 245.
- Baptizandorum nomina in coelis scripta, 24. Sine baptismo decedentes aeterne miseri, 235.
- S. Basileus martyr, 148.
- Basilicae S. Petri dedicatio, 15 not. Erat locus remotus ab habitatione pontificis, 401 not. Basilica Lateranensis, in qua Romani pontifices fere ordinati, ibid. Basilica Angeli in Salaria, 99. In honorem S. Michaelis sacrata, ibid. Hoc festum ante Gelasium papam celebratum, ibid.
- Basilica Constantia Arelate, 326. In eadem urbe alia basilica S. Stephani, 338. Ex marmoribus theatri demoliti constructae basilicae, 331.
- Basilicarum dedicatio dicta Natale, 99. Basilicae sacratae Deo in honorem sanctorum, ibid.
- Basilidis episcopi Hispani causa male explicata a Quesnello, 831. Qui refellitur, 930.
- Basilius Antiochenus episcopus, 564.
- Basilius Aquarum Sextiarum episcopus, 339.
- Basilius presbyter CP. Romam venit fidem suam purgaturus, 496.
- Basilius presbyter Romanus legatus in Orientem, 495.
- Bassiani Ephesini episcopi causa accuratius expensa, 442 not. Delata ad concilium Chalcedonense, 513. Et ex Leonis judicio terminata, 443 not., 445 not.
- Beatitudo sempiterna, 86. Ad eam non fragilitate carnis, sed alacritate mentis ascenditur, ibid.
- Benedictio lactis et mellis, 24. Fontis, 160.
- Benedicti XIV feliciter regnantis constitutio, qua S. Leoni doctoris cultum in tota Ecclesia praecepit, 609.
- Beneficia divina recensita, 11. De ipsis non in nobis, sed in Dei nomine gloriandum, 62. Pro beneficiis gratiae Deo reddendae. Vid. Gratiarum actio.
- Bigamia olim tolerata in clericis minoribus usque ad Ostiarium, 1601.
- Bona omnia ex aeterna Dei voluntate, 205.
- Bonifacii papae decretum pro Metropoli Narbonensi a Quesnello notatum, 857. Vindicatur, 1001. Cur allegarit Nicaenum canonem, qui iisdem verbis non invenitur, 1045. Cur causam Maximi Valentini remisit ad judicium comprovincialium, 838 not.
- Bonifacius presbyter Leonis legatus in concilio Chalcedonensi, 487, 488, 497.
- Brandea quid essent, 906.
- Breviarium fidei ad Leonem missum a Juliano quid esset, 1515 not.
- Breviarium adversus Arianos, 287. Quando scriptum, 285.
- Breviculum historiae Eutychianistarum integrum unde editum fuerit, 1414 not. Additamenta eidem ab ipso auctore facta ostenduntur, ibid.
- Burgundionibus quae Galliarum pars subesset Valentiniano III imperante, 755 not.
- S. Caeciliae natale Romae celebratum, 139. Ejus elogium, 140, 141 et 224.
- Cain oblatio cur Deo non grata, 223. A Deo monitus, ibid. De gratia Cain collata, 678. Quesnelli explicatio excussa, ibid. Posteris Cain bonitas divina affuit, 224.
- Canonum collectiones peculiares quarumdam Ecclesiarum, 907. Nullae olim fuerunt auctoritate publica conditae et editae, sed studio privato, ibid. Gallicanae collectiones praeter canones continebant etiam epistolas Romanorum pontificum, ibid. Leo se Nicaenorum canonum exsecutorem declarat, 526. Quatenus dispensare se posse sensit, 527 not.
- Cantus in exsequiis triplici lingua, Hebraica, Graeca et Latina, 355, 368.
- Capitula de gratia subjecta epistolae Coelestini, quo auctore scripta, 719 et seqq. Quando, et qua occasione edita, 723. Num inter definitiones censenda, 726.
- Carosi duo distinguendi, 561 not. Carosi archimandritae causa in concilio Chalcedonensi, 510. Unus Carosus cum Dorotheo in exsilium pulsus, alius in fidei confessione correctus, 562 not.
- [Col. 1331] Carpilio non Cassiodori pater, sed Aetii filius, 530 not.
- Cassianus. Vid. Joannes Cassianus.
- Cassiodori locus de jejunio apud Romanos in quadragesima expenditur, 1085. Idem auctor edendae Tripartitae; et notabilis in hanc rem animadversio, 418 not.
- Castitatis lex ministris altaris imposita, 1601. Etiam subdiaconis praescripta, 1356. In corpore casto Deus habitat, 129.
- Cathari. Nicaenus canon de iisdem explicatus, 1596 not.
- Causae majores episcoporum ipsa prima cognitione ad sedem apostolicam delatae, 927, 937, 979. Quo jure eidem sedi reservatae, 981. Quid in appellationibus. Vid. Appellationes episcoporum. Stylus tertiae cognitionis et sententiae concessae in causis ecclesiasticis e Sardicensi synodo dimanare videtur, 950.
- Celidonius Vesontionensis episcopus negatur a Quesnello, 761. Impugnatur, et Vesontionensis episcopatus ejus constituitur, 909 et seqq. Num fuerit metropolita, 768 not., 914, 915. Depositus ab Hilario Arelatensi Romam proficiscitur, 757. Ejus appellatio ad S. Leonem quam jure interposita, 974. Vid. Appellationes. Quo jure a Leone susceptus in communionem ante sententiam, 984. Restitutus judicio Leonis, 758. Vindicatur hoc judicium, 917, 919.
- Ceponius non fuit episcopus Bracarensis, 1365 not.
- Ceretius episcopus ad Leonem scribit, 492. Mittit epistolam Leonis ad Eusebium Mediolanensem, 493.
- Chalcedonensis concilii apparatus, 494. Cur a Nicaea translatum Chalcedonem, 500 not. Quot fuerint hujus synodi actiones, 501 not. Quaedam actiones desunt, et cur, ibid., 1235. De ordine earumdem actionum, ibid. In vulgatis ordo ipsarum non recte dispositus, 502 not. Compendium actionum, 503 et seqq. Canones XXVII conditi non actione decimaquinta, sed septima, 503 not. Quid censendum de tribus aliis canonibus, qui in vulgatis adjiciuntur, 513 not. Quando conditus canon de praerogativa sedis Constantinopolitanae 514 not. Quantum ei canoni contradictum fuerit, 515 not. Sensus ejusdem canonis explicatus, ibid. Cur S. Leo eidem maxime restitit, 1529 not. Quid in eo reprehendit, 1491. Quatenus ipsum cassavit, 1485 not., confirmatur circa fidem, 517 not., 543 et seqq.
- Chalcedonensium gestorum confirmatio reservata S. Leoni papae, 518 not. Quam necessaria, habita fuerit, ut omne dubium tolleretur, et cur, 1485 not. Petita etiam ab imperatore, 541 not. Quam erat necessaria, ut canon pro praerogativa sedis CP. editus vim haberet concilii generalis, 1523 not.
- Ex Chalcedonensis concilii gestis quae primum latine reddita fuerint vivente Leone, 1219. Continentur in vetustissimo ms. Vaticano, cujus descriptio exhibetur, 1218. Tres actiones de Maximo, Juvenali, et Domno ex eodem productae, quarum duae in Graeco desiderantur, 1223. Versio harum trium actionum qua occasione condita, 1229. Ad S. Leonem missa, 1231. Quid ex gestis hujus concilii Latine redditum ante Rusticum, et quid Rusticus praestitit, 1517
- Chalcedonensis concilii actio de Domno suppositionis notata, 1185. Vindicatur, 1215.
- Charitas Dei semen, 279. Charitatis necessitas, 222. Sine charitate inutilis fides, 218. Sine ea nihil prodest, 277. Charitas concordes facit, 124. Charitati contrarius amor mundi, 222.
- Charitas imperfecta interdum invenitur cum fidei et intelligentiae vigore, 222.
- Christianus non aliud verbis debet profiteri, aliud exercere actione, 63.
- Christus Deus et homo, 149. In eo una persona et duae substantiae, 287, 293. Aequalis est Patri, 289. Minor tamen secundum humanitatem, 291. De ejus diversis operationibus, 287. In Divinitate invisibilis, 292.
- Christus quomodo conceptus, 298. Adventus ejus tempore inventa est iniquitas robustior, ut gratia Dei manifestaretur, 226. Quae merita invenit, 227.
- Christi nativitas, et ejus encomium, 149. Figurae nativitatis Christi, 150. Ejus nativitas quomodo continua, 148. De loco ubi natus est, 1549. De die quo baptizatus variae sententiae, 1391.
- Christus pro omnibus mortuus, 228, 683. Ejus redemptio omnibus innotuit, 229. Christus in morte fuit sacerdos et victima, 12. Deo reconciliavit mundum per remissionem peccatorum, 151. Christi virtute martyribus pati posse donatum est, 4.
- Christi in coelum ascensio, ibique nos exspectat., 19. Etsi in coelis sedeat, in nobis manet, ibid. Cur non statim post resurrectionem in coelum ascenderit, 20. Ad dexteram Patris sedet, ibid. Antequam ascenderet, omnia consummavit, 21.
- Chrysaphius Eutychis patronus, 450 not. Ejus poena et obitus, 477.
- Chrodeberti episcopi Turonensis judicium de muliere adultera, 1500.
- [Col. 1332] S. Chrysogonus martyr, 145.
- Clementia sapiens petenda, 145.
- S. Clementis papae laudes, 142, 143.
- Clerici alieni sine consensu proprii episcopi non sunt recipiendi, 1350. Clerici quoad castitatem. Vid. Castitas, Bigamia.
- Clerici alicujus criminis rei, si in suum gradum recipiebantur, non subjiciebantur publicae poenitentiae. Rebaptizati in clerum non recepti, 1396 not. Haereticorum clerici ad unitatem redeuntes non promovebantur ad gradum superiorem, ibid. not.
- Codex canonum universae Ecclesiae a Justello vulgatus quid sit, 953. Vid. Canonum collectiones.
- S. Coelestinus non est auctor Capitulorum de gratia, quae subjecta sunt ejus epistolae ad Gallos, 692, 722. Coelestinus Leone usus, 405.
- Coelestis sedes gloriosa, in qua animae sanctorum exsultant, 137. Coelestis praemii gloria expetenda, 140. S. Coecilia se et sponsum ad coelestia regna perduxit, ibid. S. Clementem habitatio coelestis recepit, 143. S. Hilarii anima post mortem profecta est ad patriam supernam, 338. S. Honoratus in gloriam assumptus, 370. Sancti in coelo pro nobis orant, 365. In coelo patrocinantur nobis, 368. Sanctorum coeleste praemium, 14. Illis manet aeterna felicitas, ibid.
- Coemeteria, 33 not. Coemeterium Priscillae, 48. Jordanorum, ibid. Maximi via Salaria, ibid. Praetextati via Appia, ibid., 84. Callisti via Appia, 79, 84. Sacra in coemeteriis celebrata, iisque deputatus presbyter, 1508.
- Cogitatio bona Dei donum, 204.
- Collectiones canonum, vid. Canonum.
- Communio sanctorum, vid. Satisfactio, Intercessio.
- Concilium generale. Praesidendi praerogativa Romano pontifici competit: per legatos praesidet, 497 not. Dioscorus Alexandrinus notatus, quod sibi arrogavit in Ephesino concilio praesidere, 460 not.
- Concilium cur necessarium habitum a S. Leone post latrocinium Ephesinum, et quibus in circumstantiis, 470 not., 494 not., 1163.
- Concilium ἐνδημοῦσον, 522.
- Concilium Constantinopolitanum contra Eutychen, 446, 449 not. Duo alia item Constantinopolitana, 481 not., 483 not.
- Conciliabulum Ephesinum, 452 not., 464. A Leone rescissa ejus gesta, 1159.
- Concilium Romanum post conciliabulum Ephesinum, 452 not., 470 not.
- Concilium Mediolanense Leonis epistolam recipit, 493
- Concilium Palaestinum sub Juvenali episcopo Hierosolymitano, 556.
- Concilium Sardicense, vid. Sardicenses canones.
- Concilium Taurinense, vid. Taurinense.
- Concilium Toletanum I, vid. Toletana I Synodus.
- Confessores occultae proposito castigationis afflicti, martyrum vestigia sunt subsecuti, 5.
- Confessorum antiquus cultus, 3, 4, 5, 17. Confessorum ac martyrum eadem die celebrata festivitas, 17.
- Confessores falsi, 10. Qui intelligantur, ibid. not.
- Constantinopolitanae sedis de praeeminentia contentio unde orta, 519. Quid ei sedi fuerat tributum in concilio CP. I, 522 not. Quantum hujus concilii canon fuerit extensus, 975. In Chalcedonensi praerogativae sedis Constantinopolitanae quatenus impetitae, et quatenus approbatae, 523 not., 524 not. Leo rejecit canonem Chalcedonensem pro iisdem praerogativis editum, 525.
- Constantinopolitanum I concilium, ejus canon de honore sedis CP., 975. Num hujus synodi acta missa fuerint ad sedem apostolicam, 1489.
- Constantius episcopus missus ad Leonem placandum ab Hilario Arelatensi, 334. Inscriptus epistolae XCIX, ad Leonem, 1475 not.
- Consules anni currentis licet noti essent, non semper tamen in chronicis notationibus expressi, sed cum formula post consulatum nominati quandoque consules anni praecedentis, 1577 not.
- Continentia, vid. Castitas.
- Conversio cordis, 203.
- S. Cornelii natale, 96. Laudes, 97. Cultus, 96 not.
- SS. Coronatorum quatuor festum, 138.
- Correptio divina negligentibus eam est major causa poenarum, 60.
- Creaturae universae Deum annuntiant, 215. Creaturae ad praesidium hominum conditae, 106.
- Cresconii Breviarium, et collectio canonum sunt unius operis partes, non duo opera, 1339 not.
- Crux. Cur de Cruce Christi passiones martyrum prodiere, 34.
- Cursus canonicus pro horis canonicis, 903, 905.
- [Col. 1333] S. Cypriani natale, 96, 97. Quaedam ejus loca explicata 830 not., 930, 935, 985.
- S. Cyrillus praefuit concilio Ephesino uti Legatus S. Coelestini papae, 1467 not. Scripsit ad S. Leonem tunc Archidiaconum, 1533. Consultus ab eodem Leone jam pontifice de Paschate rescripsit, 425 not. Ejus mors, 435.
- Daemon etiam per femineum sexum prostratus, 140.
- Dallaei Calvinistae de jejunio sabbati sententia, 1077. Mala explicatio, 1082.
- Dalmatica, et ejus usus quis, 763.
- Damnari aliquando potest, qui auditus non est, et quando, 1281 not.
- Danielis vagi causa ad Romanum pontificem delata, 838. Ab Orientalibus, 927.
- Dedicatio S. Mariae ad martyres, 2 not. Basilicae S. Petri, 15 not.
- Defunctis remedia vitae collata, 134. Hostiae et oblationes prosunt, ibid. Missae pro defunctis, ibid. et seqq. Sacrificium satisfacit pro defunctis, 135. Oblatum ut in coelesti sede gloriosa exsultent, 137. Ut eorum animas lux aeterna possideat, 136. Et sanctorum societate laetentur, 138. Ipsis etiam prodest sanctorum intercessio, 137. Cantus in exsequiis defunctorum, vid. Cantus.
- Demetriadis virginis, ad quam epistola de humilitate scripta, nobilitas et laudes, 260. A sanctis viris commendata, 261 not. Quando ex Africa rediit in Urbem, 749. Immerito accusata a quodam recentiori scriptore, vindicatur, 738. Non hausit a Pelagio venenum, ibid. Licet ab eo epistolam acceperit, 739. An obscura remanserit, 741. Basilicam exstruxit in S. Stephani honorem, 566.
- Desiderium boni est a Deo, 175.
- Deus summa est ratio, 126. Omnia simul intuetur, 247. Totus ubique praesens, 294. In Deo omnia aeterna et immutabilia, 245. In ipso major et minor excluditur, 290. In Dei mente omnia creata ante creationem exstiterunt, 108. Dei est omne quod vivit, 102.
- Deus origo cunctarum perfectioque virtutum, 119. Gloriosus in sanctis, 4. In martyribus victor, 2, 5, 7. Mirabilis in sanctis, illis beatitudinem sempiternam quaesivit, et fragilitati nostrae congrua subsidia praeparavit, 14.
- Deus jugiter laudandus, 11, 62, 125. Mirabilia operatur in minimis, 155. Omnium conditor et ordinator, 188. Apud Deum ordo duplex, 214. Universum genus humanum coelesti lege disponit, 120. Ecclesiam speciali moderat dispensatione, ibid.
- Deus plura praestat quam petimus, aut meremur, 108. Praevenit vota poscentium, ibid. A Deo petendum quod ei placet, 204. Petenda digna Deo, 121. Deus si exaudit, gratia est miserationis; si non exaudit, judicium est veritatis, 214.
- Dei providentia, nec de ea conquerendum, 107. Ejus consilia abscondita, 188. Occulto ejus judicio differentiae hominum sunt ordinatae, ibid. Deus malos tolerat propter bonos, 223. Corporaliter verberat, ut mente proficiamus, 125. Castigando sanat, et refovendo benignus erudit, 58. Bene utitur malo, 1535 not. Dei dona non ad colendum, sed ad utendum data, 172. In Deo solo gloriandum, 271. Deo munera cur offerantur, 68. Qui nullis muneribus eget, 67.
- Deus vult omnium salutem, 185, 212. De hac vox Apostoli plene accipienda, ibid., 212, 213. Deus viscera misericordiae ad omnium nationum impendit salutem, 194. Vult orari pro omnibus, 186. Cur aliis misereatur, aliis non, 190. Elegit sine operibus, 192. Cur in ipso vitae exitu aliquos facinorosos convertat, alios minus malos derelinquat, inscrutabile, 191, 192. Deus inscrutabilior eligens quam puniens, 210. Ejus judicium inscrutabile in discretione parvulorum, 190. Dei bonitas non defuit impiis ante diluvium, 223. Malis nostris bona retribuit, 93.
- Dei proprium est misereri, 22. Ejus viae misericordia et veritas, 59. Praevenit semper mala merita nostra miserendo, 22. Dum praesidia largitur indignis, dignos fieri quibus meliora tribuantur, hortatur, 77. Inter angustias necessarium praestat auxilium, 62. Non desinit salutaribus praesidiis populum suum adjuvare, 9. Mentes expiando justificat, et immortalitatis capaces efficit justificando, 58.
- Deus nisi Dei munere non cognoscitur, 267. Deus dat recte sapere et velle, 180. Facit ut recte agenda cognoscamus, et exsequendi possibilitatem capiamus, 65. Sicut donat, quisque proficit, 217. Dei auxilio semper egemus, 266. Vid. Gratia.
- Diabolus, vid. Daemon.
- Diaconorum ordinatio, 112. Castitas ipsis praecepta, vid. Castitas.
- Dictinius episcopus Priscillianista in Hispania haeresim [Col. 1334] abjurat, 1373. Ejus professio genuina defenditur, ibid not.
- Diluvium universale, 392.
- Dioeceses duae in Galliis a Constantino constitutae sub duobus vicariis, altera quinque provinciarum, altera Galliarum, 1011. Postea divisae in tres, quinque provinciarum, Galliarum, et Britanniarum sub tribus vicariis, ibid. Post Hispanias praefecto praetorio Galliarum subjectas quatuor dioeceses recensitae, 1013. Tempore quo scripta fuit notitia Veronensis provinciarum sub Theodosio I Hispaniae non suberant praefecto Galliarum, 1017.
- Dioecesis dicta pro parochia provinciali, 133 not.
- Dioscorus Alexandrinus eligitur, 435. Eutychi favens synodum postulat, 460. Ejus primatus in conciliabulo Ephesino reprehensus, ibid. not. In Chalcedonensi concilio sedere prohibitus, 503. Excommunicavit S. Leonem, et ubi, 1525 not. Ejus malitia notata, 477. Ejus mors, 557. Nomen ipsius ad altare recitari Leo vetuit, 1463.
- Dispensare ab observantia canonum quando Leo se posse credidit, quando non posse, 527 not.
- Divisiones provinciarum, vid. provinciarum, dioecesum, vid. Dioeceses.
- Divites boni non desunt, 265. Sunt pauperum procuratores, et Ecclesiarum oeconomi, ibid.
- Dominica dies ordinationibus assignata, 1306. Num Dominicae post jejunium quatuor temporum officio caruerint, 1308 not. Num Romae solis dominicis diebus Missa celebraretur, 1310 not. Dies dominica dicta dies resurrectionis, 1074.
- Domnus Antiochenus episcopus primus Eutychis impietatem detexit, 448 not. Ejus synodica ad imperatorem, 1103. Quando scripta, 448 not. Ejus causa, 1183. Depositus in latrocinio Ephesino, 465. De ipsius secessu ab episcopatu, 1184. Actio Chalcedonensis de eodem discussa, 1185. Sinceritas actionis vindicatur, 1215 et seqq. Cur non restitutus in Chalcedonensi, ibid. Pensio eidem assignata, 1227, 1230.
- Dorotheus monachus, ejusque causa ad Chalcedonense concilium delata, 510. Ablegatur a monasterio, 562.
- Ebredunensis episcopus Alpium maritimarum olim metropolita, 1049. Postea Arelatensi subjectus, ibid.
- Ecclesia per Apostolos condita et protecta, 38. In apostolica soliditate fundata, 38, 46. Veris confessoribus falsisque permixta, 10. Nulla recipit consortia perfidorum, 38. Ecclesiae regimen Sedes Petri, 44. Vid. Petrus. Ecclesia inter mundi turbines fluctuat, 132. In eisque crescit, 78. Subsistit ex proposito immutabili, 246. Ecclesiae structura quae sit, 266. Ecclesiae Deo dicatae in honorem sanctorum, 99, 100.
- Ecclesia Romana, Vid. Romana ecclesia.
- Ecclesia pro omnibus orat, praesertim in parasceve Paschae, 185. Cur Ecclesiae preces pro omnibus non exaudiantur, 186. Pro Ecclesiae persecutoribus orandum, 54. Ecclesia etiam temporalia petit, 61.
- Edesii poetae versus, 328, 335.
- Electi non ex meritis, 189, 192, 197. Electorum nemo perit, 245. Electi ex omnibus glorificantur prae omnibus, 242.
- Electio boni a Deo est, 201. Electio salvandorum facta ab aeterno, 246. Non constat cuique ante finem vitae, 250. Non tollit orandi studium, 249.
- Electio episcoporum cleri populique consensu peracta, 1357. Non semper nec ubique electi e clero ejudem Ecclesiae, ibid. Num fere electi e diaconis in Romana Ecclesia, 1358 not.
- Eleemosynae mortuorum refrigeria, 363.
- Ennodii locus emendatus, 1471.
- Ephesini latrocinii gesta, 464. Ab eo appellarunt Flavianus episcopus CP. et Theodoretus episcopus Cyrensis, vid. Flavianus, Theodoretus. Ejus gesta Leo cassavit, 1159.
- Episcopatus vocatus summum sacerdotium, 121.
- Episcoporum consecratio, 110. Vid. Ordinationes. Natale eorum dictus dies consecrationis, 114, 117. Consecrationis anniversarius dies celebratus, 114, 120. Quatenus episcopi sine legitima methodo ordinati, non habiti episcopi, 1587 not.
- Episcoporum est ea exercere quae recta sunt, et praedicare quae vera, 119. Quomodo episcopi se gerere debent, 120.
- Episcoporum causae, vid. Causae majores, Appellationes.
- Episcoporum gradus distincti, et ad unitatem Ecclesiae haec distinctio instituta, 1360, 1361 not.
- Episcoporum translationes quae reprobatae, et quae non, 1359. Poena in episcopos, qui ex cupiditate ad aliam sedem [Col. 1335] transeunt, ibid. Episcopi, qui sola suarum Ecclesiarum communione frui poterant, quibus essent interdicti, 1462.
- Epistolae pacificae seu communionis ecclesiasticae, 1507.
- Eucharistia coeleste arcanum vocata, 5. Continet corpus et sanguinem Christi, 56, 64, 67. Nos divinae naturae facit esse consortes, 64. Quid nobis praestet, 103, 104, 134. Menti corporique proficit, 6. Quid martyribus contulerit, 82. Non ad judicium, sed ad praesidium sumenda, 70. Indigne sumentibus ad cumulum damnationis convertitur, 5. In Eucharistia offerimus quae accepimus, ut accipiamus quae offerimus, 11. Christi corpus a peccatis purificat, et a periculis defendit. 56.
- Eucharistiae suscipiendae ritus, 1446. Data etiam infantibus, ibid.
- Eucherius episcopus Lugdunensis Lerini incola, 360. S. Hilarii Arelatensis amicus, 327. Ad eum Hilarii epistola, 373. Non est auctor librorum de Vocatione omnium gentium, 616.
- Eudocia in Palaestina favet monachis tumultuantibus contra Chalcedonense concilium, 540. S. Leo papa a Marciano monitus ad eam scribit, 542. Eadem resipuit, ibid.
- Eudoxia quaenam catenas S. Petri donaverit, 478 not.
- S. Eugenia, 148.
- Eunomii Nicomediensis controversia cum Anastasio Nicaeno cognita in Chalcedonensi, 513.
- S. Euphemiae cultus Romae. 97. Quando in Urbem inductus, 98 not. Ejus encomium, 97, 99.
- Eusebius episcopus Mediolanensis, 1471.
- Eustathii episcopi Berytensis controversia in synodo Chalcedonensi, 510.
- Eutyches qualis, 446. Perstrictus a Domno Antiocheno, 448 not. Damnatur a Flaviano episcopo CP., 449 not. Appellat ad Leonem papam, 447 not. Libellum appellationis in judicio se obtulisse Flaviano mentitus est, 1098, 1123. Hunc tamen libellum ad pontificem misit, ibid. Jus appellationis in Romano pontifice agnovit, 1124. Ejus appellatio ad solum pontificem directa, non ad concilium Occidentale, 1130. Ad Petrum Chrysologum cur scripsit, ibid. Absolvitur in pseudo-synodo Ephesina, 465. Quid de eo Leo judicarit, 1130. Anathemate percussus, ad longinquiora loca amandatur, 553. Chronologia historiae Eutychis, 440 not.
- Eutychianae haeresis primordia, 445. Eadem haeresis in praefatione Missae notata, 152 not. 160 not.
- Exsequiae, incenso in iis adhibito. 368. Cantus triplex in eisdem, vid. Cantus.
- Famae integritas diligenda, 126.
- Falsi fratres quinam sint, 64.
- Faustus presbyter et abbas futurorum praescius a S. Hilario honoratus, 326.
- Felicitas plena est Deo jugiter servire. 60.
- S. Felicitas, 148.
- S. Felicitas alia, et ejus filii septem, eorumque coemeteria, 48 not. 50 not. Ejus encomium, 50, 544. Ante ejus festum jejunium, et cur, 49.
- S. Felicissimus martyr, 84, 87.
- S. Felix martyr, 94.
- Festa Sanctorum quomodo celebranda, 76. Festum omnium Apostolorum infra octavam SS. Petri et Pauli celebratum, 43 not., 77. Ad martyrum festa multitudo concurrebat, 16. Festum omnium martyrum quando institutum, et quo die celebratum, 2 not.
- Fidem a Deo esse probatur ex gratiarum actione, 199. Est munus Dei, 178, 198. Mensura fidei et unitas fidei a Deo, 200. Etiam spiritus fidei, 199. Fides justae actionis parens, 198. Initium verae justitiae, 193. Principium omnis meriti, 201. Fidei fortitudo quae, 212. Fidei augmentum petendum, 72.
- Fidei Breviarium, vid. Breviarium fidei.
- Filio Dei apparitiones in veteri Testamento factae a nonnullis Patribus attributae, 1436.
- S. Flavianus episcopus CP. Eutychem in synodo damnat, 448. Scribit ad S. Leonem papam, 449 not. Condemnatur a latrocinio Ephesino, 465. Appellatio ejus ad Romanum pontificem probata, 1153 et seqq. Episcopi, ad quos appellationis libellum direxit, non fuerunt episcopi totius Occidentis, sed synodi Romanae, 1155. Cur hi cum Romano pontifice conjuncti, 1155. Earum synodorum auctoritas in eodem pontifice praesertim sita, ibid. Ad pontificem appellatio a Flaviano directa, ibid. Ratione primatus, 1159. Leo reipsa judicium tulit, ibid. Idem ex Quesnello confirmatur, 1161. Flavianus non appellavit ad concilium generale, ibid. Cur S. Leo post latum abs se judicium necessarium dixerit generale concilium, 1163. Necessitas facti distinguenda a necessitate juris, ibid. Solam facti necessitatem spectavit S. Leo, et cur, ibid. et seqq. Alia ejusdem necessitatis exempla, 1165. S. Flavianus dum duceretur in exsilium, [Col. 1336] moritur, et quando, 452 not. Ejus corpus jussu principis Constantinopolim allatum et honorifice sepultum in basilica SS. Apostolorum, 490.
- Foebadius, seu Foegadius episcopus Aginnensis cur praefuit concilio Valentino anni CCCLXXIV, 1031.
- Fons baptismalis, et in eo benedicendo lac et mel benedicta, 24.
- Formatarum tradendarum privilegium episcopo Arelatensi concessum, 784 not.
- Formula post consultatum in notandis annis quandoque adhibita etiam dum noti erant consules anni currentis, 1577 not.
- Fortitudo est a Deo, 202.
- Fraternus Glandevensis episcopus, 1478.
- Galliarum divisio varia, vid. Provinciarum divisio.
- Galliae nonnumquam distinctae non solum a Narbonensi solida, sed etiam ab Aquitania, 1007.
- Gallicana disciplina in aliquot capitibus diversa a Romana, 1576.
- Gallicani quoad appellationes ad sedem apostolicam, 927, 975. Quanti fecerint decretales Romanorum pontificum, 907, 975.
- Gallicia num duos Metropolitas haberet, 1366 not.
- Gelasius Papa non est auctor Sacramentarii hoc tomo editi, praefat. Ejus Sacramentarium editum a card. Thomasio fuit primum publico Romanae Ecclesiae usui propositum, praefat.
- S. Genesius martyr Arelatensis, et de miraculo Arelate patrato, 371.
- In Genesim metrum, 387.
- Gennadii liber de Viris illustribus quae additamenta recepit, 313.
- Gennadius post Anatolium Constantinopolitanus episcopus ordinatus, 581. Num synodus contra Simoniacos sub eodem Constantinopoli celebrata, aliquid etiam contra Eutychianos decreverit, ibid. not.
- Gratia Dei non ex meritis datur, 191. Gratiae electio meritis nequit ascribi voluntatum, 189. Sed tota gratiae recipiendae ratio est voluntas Dei, 193. Gratiae gratuitae probatio sera impiorum conversio, 191. Cur hic potius, quam ille gratiam conversionis recipiat, inscrutabile, 212, 213.
- Gratia praeveniens, 22, 62, 257, 321. Ab humana voluntate non praevenitur, 273. Nec a nostris meritis, 257.
- Gratiae necessitas, 22. Sine ejus auxilio nihil boni possumus, 8, 68, 76, 139, 168, 176. Nisi gratia juvemur, diaboli insidias devitare non possumus, 253, 337. Necessitas gratiae internae, 267.
- Gratiae modus agendi, 238. Non tollit libertatem declinandi ad vitia, 220, 257. Potestas est dissentiendi etiam gratiae efficaci, 240. Sub gratia libertas, 222. Voluntas famula gratiae, ejusque consensus, 239. Gratiae cooperatio donum Dei, 247. Gratiae internae potest resisti, et multi resistunt, 682. Impiorum malignitas gratiae Dei resistit, 209. Gratia tota repellitur, nisi tota suscipitur, 266.
- Gratiae munus, 7. Ejus est velle, agere, et perficere, 68, 69, 76. Gratia dat bene velle, et posse bonum, 125. Virtutem perficit in infirmitate, 119. Sanat naturam, 174. Principium est omnis meriti, 193. Gratia fit, ut Deus ametur, et nosmetipsos veraciter et libere diligamus, 124. Agit ut agamus, 201. Et crescit, 221. Efficientia mandatorum a Dei gratia, 60. Per gratiam bene utimur libero arbitrio, 254. Omnis sancta cogitatio et motus piae voluntatis a gratia, 255.
- Gratia sufficiens quibusdam data ad remedium, omnibus ad testimonium, 226. Ejus efficacia in rebellibus Deo subdendis, 227. Ejusdem imperium et victoriae, 230. Manifestior est gratia, quo duriores sunt, quos sibi subdit, 227. Gratiae efficacia in S. Hilario, 361.
- Gratia generali Deus vult omnes salvos, 237, 242. Gratia generalis etiam interna omnibus collata admittitur ab auctore librorum de Vocatione omnium gentium, 675. Non vero quae omnes actu salvet, 678. Gratia nullis in totum subtracta, 196. Nullis saeculis subducta, 216. Gratiae differentia pro diversis temporibus, 215.
- Gratia specialis praeter generalem, 236. Peculiaris non omnibus tradita, 237, 243.
- Gratiae mensura, 204. Gratiae prima semina interdum perfecta, 221. De gratia Cain quoque collata, 678.
- Gratia vocata perpetua redemptio, 7. Gratiam resonant omnes Ecclesiae orationes, 256. Gratia a Deo petenda, per quam boni esse possimus, et exsequamur bonum, 61. Ideo datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium, 279. gratia supplicandi a Deo est, 74. In materia gratiae clara ex obscuris non obscuranda, 178.
- Gratiarum actio semper Deo reddenda, 60, 77.
- [Col. 1337] Gratitudo proficit, 107, 110.
- Gratus episcopus Carthaginensis in concilio canones Sardicenses laudat, 1350, 1351 not.
- S. Gregorius martyr, 15, 145. S. Gregorius martyr Sipontinus, ejusque annua festivitas, 15 not.
- Guesnaei fabulae de S. Leone, 403.
- Haeretici ad Ecclesiam conversi si clerici erant, quomodo recepti, si in suo gradu ob utilitatem Ecclesiae reciperentur, 1594 not.
- Haereticorum nomina e diptychis eliminanda, 488, 489.
- Helladius Lutevensis episcopus, 1477.
- Hermes e Biterensi ad Narbonensem sedem translatus contra canones, retenta sede, privatur jure metropolitico ordinandi episcopos suae provinciae, 1061.
- S. Hieronymus diversa ratione in libris diversis de Priscilliano scripsit, et cur, 1370, 1371.
- Hierusalem coelestis quid significet, 44.
- S. Hilarii Arelatensis vita, 317 et seqq. De ejusdem Vitae auctore, 314. Quantum S. Leoni deferendum sit prae auctore hujus Vitae, ubi in causa Romae agitata contraria scribunt, 902. Hilarii Arelatensis naturales dotes, 318. S. Honorato eum ad coelestia elevare conanti primum restitit, 319. Conversionis ejus deliberatio, 320. Efficacia gratiae in eo, 361. Saeculo renuntiat, 321. In Lerinense monasterium secedit, 322. Eremum ad tempus relinquit, ibid. Designatur ab Honorato Arelatensi episcopo sibi successurus, 323. Rapitur ad episcopatum, ibid. Seminarium Arelate instituit, 324. Ejus virtutes, 325. Eleemosynae etiam ex Ecclesiarum ornamentis, ibid. Quomodo se gessit in alios, ibid. Erga potestates saeculi, 326. In praedicatione, ibid. In mensa et labore manuum, 328. In tribunali poenitentiae, 329. Pythonem expellit, 330. Exeuntes e basilica post Evangelium retinet, ibid. Zelus animarum, 331. Theatra demolitus est, ibid. Levitae sanitatem impetrat, 332. Celidonium deposuit, ibid. Vid. Celidonius. Qui Romae cum Leone egerit, 333, 758. Quam diversa hac in re tradiderint Leo et auctor Vitae Hilarii, 758. Magis Leoni credendum, 902, 917, 1053, 1065, 1067. Hilarius Roma discedit inscio Leone, 759. Apologiae ab eo dictatae ante, non vero post Leonis judicium, 792 not., 1057. Notatur falsa Quesnelli hypothesis, ibid. Quid Leo egerit post discessum Hilarii ex Urbe, 759. Hic ad placandum pontificem intendit, 334, 760. Acquievit Leonis judicio, 1058. Jus metropoliticum ei a Leone ademptum, fuit poena personalis, quae in successores non transiit, 1059. Idem est de jure convocandi synodos ex aliis Gallicanis provinciis, quod ei ablatum fuit, 1047.
- Hilarius coelesti visione recreatus, qua etiam praenovit suum successorem, 335. In morte ad suos exhortatio, 336. Errorem Semipelagianorum abjecerat, 337. Mortem praenuntiat, et moritur, 338. Ejus exsequiae, ibid. Quam pretiosa ejus memoria, 339. Ejus elogium, 340. Epitaphium, 342. Hic Hilarius fuit ignotus S. Augustino, 620.
- S. Hilarii Arelatensis apologia quam male a Quesnello concinnata, 899, 923, 1066. S. Leonis memoriae ac juri injuriosa, 925. Quomodo texenda, 927, 987, 995, 1053, 1055, 1067.
- S. Hilarii Arelatensis opuscula, 328, 343 et seqq.
- Hilarius Prosperi socius, distinguendus a S. Hilario Arelatensi, 618. Non est auctor librorum de Vocatione omnium gentium, ibid.
- Hilari papae electio, 587. Idem antea diaconus, legatus ad concilium Ephesinum missus, 462. Inde fugit, et cur, 452 not., 466.
- S. Hippolytus martyr, 93.
- Historia Tripartita et notabilis in eam animadversio, 418 not.
- Hominis creatio, et ejus laudes, 391. Ad imaginem Dei conditus, ut tenorem summae justitiae et pietatis imitetur, 124. Rationalis est, et quomodo Dei particeps, 126. Deo factore conditus, auctore reparatus, jugiter operante salvandus, 151. Ejus restauratio mirabilior quam creatio, ibid. Reparatio quomodo facta, ibid. Humana conditio multis remediis provisa, 133. Hominibus etiam post mortem remedia vitae collata, 134. Vid. Defuncti.
- Homo non laeditur nisi a se ipso, 61. Nullis subditur hostibus, si pacem teneat internam, ibid. Homines quales fugiendi, 64.
- S. Honorati episcopi Arelatensis panegyris a S. Hilario habita, 347. Nobilitas consularis, 349. Baptizatur adolescens, ibid. Cum Venantio fratre peregrinatur, 352 et seqq. In Italiam venit, et apud episcopos hospitatur, 355. Lerinense monasterium ingreditur, ibid. Quanta illi cura esset in regimine monachorum, 357. Ipsius virtutes, 358. Liberalis et benignus in hospites, 359. Eucherii episcopi Lugdunensis [Col. 1338] amicissimus, 360. Ejus adhortationibus S. Hilarius ad sanctam vitam adducitur, ibid. Fuit ejus consanguineus, 368. Fit episcopus, et ejus vita episcopo digna, 362, 363. Ejus morbus, obitus et sepultura, 364. De Trinitate et Divinitate disseruit, 370.
- S. Honoratus Massiliensis episcopus num sit auctor Vitae S. Hilarii Arelatensis, 314.
- Humilitas fundamentum sanctitatis originalis, 259. Non omnis humilitas laudabilis, 262. Humilitatis officia, ibid. Ejus fortitudo, 263. Verus humilis gloriam et opes saeculi fastidit, ibid. Etiam divites humilitate ornari possunt, 264. Humilitas pares homines efficit, 266. Est virtus copulatrix, ibid. Homo per humilitatem vere Deo subditur, 276. In humilitate vera virginitas, ibid. De humilitate tractatus, seu epistola ad Demetriadem, 259 et seqq.
- Ibas Edessenus depositus in latrocinio Ephesino, 465. Ejus causa in Chalcedonensi, 512.
- Idatius non fuit episcopus Lucensis, 1365 not. Sed videtur fuisse Aquaeflaviensis, 1366 not. Cur a S. Leone ei commissa fuerit cura congregandi episcopos adversus Priscillianistas, ibid.
- Imperialis auctoritas a S. Leone quam jure interposita pro observantia sui judicii contra S. Hilarium editi, 991.
- Impositio manuum triplici occasione ac sensu usurpata, 1595 not.
- Impositio manuum in poenitentiam num clericis aliquo crimine reis et poenitentibus, qui in suum gradum reciperentur, aliquando adhiberetur, 1593 not. Canon et synodica concilii Nicaeni explicantur, 1597 not.
- Incarnatio creationem excellit, 11. Incarnationi quae electa tempora, 227.
- Ingenuus Ebredunensis a Leone reprehensus de cessione juris metropolitici, 1049. Gallicanorum epistolam ad Leonem detulit, 1476.
- Inimici diligendi, 52. Quomodo cum ipsis nobis agendum sit, ibid. 55. Pro iisdem deprecandum, 53, 55. Inimicorum dilectio a Deo petenda: de eorum correctione magis quam de ultione laetandum, 72.
- SS. Innocentium laudes, 155, 156.
- Innocentius I contra Pelagianos aliquid egit ante Palaestinum judicium, 747. Qua occasione, 750.
- Inscriptio Narbonensis Ecclesiae explicata, 1577.
- Instantii, Salviani, et Priscilliani appellatio, 835. Cur non recepta a Damaso, 933. Quesnelli commentum notatur, ibid.
- Intercessio sanctorum, 2, 4, 5, 9, 17 et seqq.
- S. Irenaeus Ecclesias fundavit in Galliis, 812. Num fuerit unus episcopus in iisdem, 814 et seqq. A Romano pontifice consecratur, 819. Ejus Legationes discussae, ibid. Quando Roman perrexit, 820.
- Iris signum multiformis gratiae, 224.
- Isidorus Mercator quo consilio apocryphas decretales finxit, 1336 not. Epistola de chorepiscopis ipsi tribui nequit, 1265 not.
- Israel cur servatus a generali lapsu, 172.
- Jejunium et ejus fructus, 23, 157. Finis, 25, 102. 105. Quomodo observandum, 102. Non solum a cibis carnalibus, sed etiam a noxiis animi delectationibus jejunandum, 104, 106. De his qui a peccatis non vacant jejunii tempore, 102.
- Jejunii sabbatici varia consuetudo, 1069. Quaestio de jejunio cujuscumque sabbati quando mota, 1070. Testimonia de jejunio sabbati in Ecclesia Romana, 1071. Hoc jejunium a Leone retentum, 1072. Vigiliae in sabbato jejunii tempore, 101, 106. Quarta et sexta feria jejunii conventus habiti, 101. Et processiones, 106. Jejunium sabbaticum qua occasione inductum, 1074. De jejunio sabbati quatuor temporum, 1075. Sabbatorum quadragesimae, 1077.
- Jejunium quadragesimale, 1078 et seqq.
- Jejunium mensis quarti, 25, 27.
- Jejunium mensis septimi, 101.
- Jejunium mensis decimi, 106, 156. Cur institutum, 109.
- Jejunium sabbati ante Pentecosten, 22, 24, 25 not., 1092. Antiqua hujus origo, 1094 not.
- Jejunis sedilia in ecclesia parabantur ad audiendum verbum Dei, 327 not.
- Joannes Cassianus quando scripsit libros de Incarnatione, 403, 408, 409 not. Leoni dicavit, 403 not., 410. An Gallus, an Scytha fuerit, 409. Quando Leonem cognovit, 403 not.
- S. Joannis apostoli et evangelistae laudes, 153, 154.
- S. Joannis Baptistae laudes, 29, 30, 31, 32. Initia gratae [Col. 1339] prius sensit, quam naturae, 221. Ante ejus festum jejunium, 29. Officium ejusdem, ibid.
- SS. Joannis et Pauli festum et laudes, 33.
- S. Jovianus martyr, 148.
- Judaeorum obstinatio in adventu Christi, 226.
- Juliano Coensi S. Leo vices suas commisit, 537. Cur, ibid. not. Non fuit legatus ad Ephesinam synodum, 1413 not. Nec eidem interfuit, 1413 not. Error in vulgatis gestis Chalcedonensibus notatus, ubi pro Julius legitur Julianus, ibid. Apud imperatorem quasi nuntius apostolicus deputatus, 1508 not.
- Julianus episcopus Caballicensis, 1478.
- Julianus Pelagianus, ejusque conatus, et itinera, 439.
- Julianus Pomerius verus auctor librorum de Vita contemplativa, 165.
- Julius episcopus Puteolanus a S. Leone missus ad synodum Ephesinam, 1411. Eidem synodo etiam interfuisse probatur, 1413 not.
- Jurisdictio ecclesiastica ex triplici capite constituta explicatur, 919 et seqq.
- Jus metropoliticum poena personali ademptum in successoribus reviviscit, 1059, 1061.
- Justitia sectanda, 19.
- Justitia divina circa miserias humanas, 235.
- Justorum patrocinia multum prosunt, 95.
- Juvenalis Hierosolymitanus Palaestinae principatum ambivit, 405. Ejus causa cum Maximo Antiocheno in synodo Chalcedonensi composita, 512. Actio de ejusmodi compositione ex tribus versionibus, quarum antiquior et exactior profertur, 1222, 1223, 1231. Post synodum Chalcedonensem excitati tumultus contra ipsum ab haereticis, 540. Fugit ille Constantinopolim, ibid. Restitutus suae sedi synodum cogit, 556.
- Lactis et mellis benedictio, 24.
- S. Laurentii martyris memoria, 9. Martyrium et laudes, 87, 88, 89, 90, 91. Ejus vigilia, 91 not. Octava celebrata, 92. Romanus fuisse probatur, 92 not.
- Legati a latere, 1438.
- Legati S. Leonis in synodo Chalcedonensi non fuere legati synodi Romanae, sed pontificis, 1465 not.
- Legati sedis apostolicae in synodis generalibus Orientis non gesserunt legationem omnium Occidentalium, 1175. Cur duplex legatio ad concilium VI directa, altera papae, altera synodi Romanae, 1181.
- S. Leonis patria et natales, 399 not. Quo anno natus, 400. Ejus baptisma, ibid. Clericatus in basilica Lateranensi, 402 not. Acolytus in Africam missus, 401. Quando factus diaconus, 403. Cassiani libri contra Nestorium ei diacono dicati, 403 not. Leo auctor fuit, ut scriberentur, 408. Coelestini papae administer, 405. Cyrillus ad eum scribit, ibid. Xystum III papam defendit, 409. Juliani Pelagiani insidias retegit, 411. Duces Romani exercitus reconciliat, 412.
- Leo pontifex eligitur, dum aberat, 413. Quo die electus, 412 not. Ad absentem legatio missa, 413. Quo animo onus susceperit, ibid. Ejus timor simul et fiducia, 414. Quae tum esset Ecclesiae facies, et quam difficiles circumstantiae, 416. Viros doctos sibi adsciscit, et inter alios S. Prosperum, ibid. Quam fuerit canonum tenax, 423. Ejus dispensationes quando, ibid.
- Leo Manichaeos insectatur, 425. Romanum conventum habet contra eosdem, quos vel emendat, vel expellit ex Urbe, ibid. Eodem tempore et Pelagianos conterit, 429 not. Duo ipsius gesta adversus eosdem distinguenda, 432 not. Lapsam disciplinam restituit, 430. Controversia de Paschate anni CCCCXLIV, 429. Vicarium creat Anastasium Thessalonicensem, 433. Epistolae ad eumdem distinguendae, et de Attici causa, 437 not.
- Leonis contentio cum Hilario Arelatensi, 435. Ejus judicium de Celidonio vindicatum, 915 et seqq., 1063, 1066. Item judicium contra Hilarium, ibid., 993, 1053, 1063. Huic judicio ipse Hilarius acquievit, 1057. Et Gallicani ipsum exsecuti, 1059. Leonis epist. X, in causa Hilarii num canonibus inserta, 766. Gallicanis collectionibus inserta, 910. Loca ejus epistolae explicata, 913, 1001. Eadem ad episcopos plurium provinciarum missa, 911. Quantum sit deferendum Leoni in iis quae de Hilario Romae gesta tradit, 902, 917. Lex imperialis judicium Leonis confirmat, 798, 991.
- Leo a Flaviano CP. litteras accipit contra Eutychem, 154. Celebrem epistolam contra Eutychis haeresim in Orientem mittit, 457. Ab omnibus subscripta, 482. In synodo Chalcedonensi laudata, 506. Alexandriae publice lecta, 549. Insidiose explicata, et num falsata fuerit, 550 not. Diverso sensu interpretationis vitiatae opinio invaluit sub Leone et sub Anastasio II, ibid. Hujus epistolae exemplum Gallicani [Col. 1340] a Leone petunt, 492. Appellatio Eutvchis a Flaviani sententia ad Leonem. Vid. Eutyches.
- A Leone legatio I in Orientem missa, 462. Legatio II, 481. Legatio III, 495. Legatio IV, 496. Legatio V, 577.
- Leo Romanum concilium contra pseudo-synodum Ephesinam indicit, 466. Multas epistolas hac de causa mittit in Orientem, 467. Nomine suo et synodi Romanae inscriptas, 468. Cur. 1157. Omnia ejus pseudo-synodi gesta irrita declaravit, 1159, 1208 not. A Theodosio petit concilium in Italia, 462 not., 470 not., 494 not. Cur hanc synodum necessariam duxerit, 1163. Post Theodosii mortem non amplius necessariam credidit, 494 not. Tandem Marciano et Pulcheriae satisfacturus annuit synodo congregandae, 497. Appellationes Flaviani et Theodoreti ad Leonem, vid. Flavianus, Theodoretus. Quid Leo egerit circa synodum Chalcedonensem, vid. Chalcedonensis concilii.
- Leo rogatur ab episcopis Arelatensi sedi adhaerentibus pro confirmandis ejusdem sedis privilegiis, 491. Consulitur a Theodoro Forojuliensi de poenitentiae disciplina, 529. Leonis legatio ad Attilam, qui promissa pace discedit, ibid., 530. De tempore hujus legationis, 534 not. De gestis cum Anatolio, 533, 536 not. Vid. Anatolius. Ob turbas monachorum Palaestinorum scribit ad Julianum, 542 not. Et ad Eudociam, 542. Vid. Palaestinorum. De Paschate anni CCCCLV Paschasinum consulit, 559. Cladem Urbis praenuntiat, 564. It obviam Wandalo, obtinetque ut ab igne et caede abstineat, ibid. Ad reparandam Urbem ac templa convertitur, 566. Legati ex Africa ad Leonem, 565. Eorum postulatis Leo annuit, 566. Consolatur episcopos Aegyptios pro fide extorres, 571.
- Leo ab imperatore Leone invitatus Constantinopolim, 571. Se excusat, 572. Atticus fidei suae rationem Leoni reddidit, 574. Scribit ad Nicetam Aquileiensem, 579. Ad Neonam Ravennatem, 580. Ad episcopos Campanos, 579. Ad Timotheum Salophaciolum ordinatum episcopum Alexandrinum, 584.
- Leo moritur, 583. Quo die, 586 not. Basilicae ab eo exstructae, 584. Leonis I et II festa confusa, 590. Martyrologia antiqua, quae ejus memoriam faciunt, 591 et seqq. Dies Leoni I consecrati, depositionis et translationis, 587 not., 597, 598, 600. Reliquiae ejus in varia loca deportatae, 602. Tres S. Leonis translationes, 604, 605, 606. Tres aliae indicatae, duae, 602 not. Tertia, 606 not. Num numisma in S. Leonis memoriam cusum, 608 not. Decretum novissimum Benedicti XIV de doctoris titulo et cultu S. Leoni tribuendo, 609.
- Leo vindicatur a studio dilatandi sui juris, 1345 not. Ejus doctrina quam sana, 683. Non est auctor librorum de Vocatione omnium gentium, 667. Nec Capitulorum de gratia, 722. Nec epistolae ad Demetriadem, 743. Nec epistolae ad Germaniarum et Galliarum episcopos, 1266. Quae tamen non est ab Isidoro conficta, ibid. not. Pannus assutus sermoni IV de quadragesima spurius ostenditur, 1086, 1088 not. Epistola ejus ad Mauros non fuit in collectione Dionysii Exigui, 1337 not.
- Leo non est auctor Sacramentarii hoc tomo recusi, praefat. In eo tamen nonnullae preces et praefationes Leonis stylum sapiunt, praefat., 11 not., 20 not., 23 not., 25 not., 26 not., 27 not., 28 not., 35 not., 39 not., 45 not., 56 not., 64 not., 80 not., 98 not., 129 not., 132 not.
- S. Leo II quo die obierit, 590.
- Leonis III locus explicatur, 1275. Num sit auctor epistolae de Chorepiscopis, 1276 not.
- Leo imperator electus post Marciani mortem, 567. Invitat Leonem papam Constantinopolim, 571. Ex Occidente episcopos mitti cupit, 576. Scribit ad omnes metropolitas, et praecipue ad Romanum pontificem petens responsum de fide, 570 not. Leonis papae ad eum responsum, 572, 578.
- Leontius episcopus Forojuliensis S. Honorati amicus, 355.
- Leontii antiquioris episcopi consensus a Leone requisitus ad cogendas synodos e diversis pronviciis Galliarum post ademptum hoc jus Hilario Arelatensi, 1047. Hic Leontius diversus fuit a Forojuliensi episcopo, 897 not., 1325 not.
- Leontio Arelatensi episcopo monarchiam quamdam Hilarus papa attribuit, et jus convocandi ad synodos omnes Metropolitanos, 1047.
- Lerinense monasterium, 355. Praeclara ejus institutio, 357. A Salviano presbytero laudata, 358.
- Leporii libellus confessionis fidei, 1559.
- Liberi arbitrii cooperatio, 174. Sub gratia, libertas, 222. Vid. Gratiae modus agendi.
- Libertas Christiana quo pretio emenda, 264.
- Linguarum varietas, quae exstructionem superbae turris dissolvit, per apostolos ad Ecclesiae aedificationem profecit, 26. Linguae XXXII ex linguarum confusione ortae, 225.
- Liturgiae antiquae Romanae notabilia, praefat.
- [Col. 1341] Lucentius S. Leonis legatus pro communione danda, 487. Item ad synodum Chalcedonensem, 488. De ejus vero nomine, 1219 not.
- SS. Machabaeorum laudes, 374.
- Manichaei sub vini specie non communicant, 426. Quaedam eorum superstitio ad Christianos derivata, 427. Vid. Leo.
- Marciani Arelatensis episcopi causa ex Quesnelli sensu, 825. Qui refellitur, 930, 935.
- Marcianus imperator eligitur, 480, 481. Prima ejus gesta, 472 not. allocutio ejus ad synodum Chalcedonensem, 511. Allocutio synodi ad eumdem, 517. Palaestinorum monachorum tumultus comprimit, 540 not., 541. Petit a Leone, ut scribat ad Eudociam, 542. Leo a Marciano petit, ut nuntium mittat Alexandriam pro statuendo die Paschatis anni CCCCLV, 560. Marcianus Aegyptiorum monachorum tumultus comprimit, 552 not. Moritur, 565.
- S. Maria Deum et hominem genuit, 153. Virgo peperit, ibid. Ejus partus sine humana concupiscentia procreatus, 149.
- Marinus Arelatensis episcopus cur in inscriptione concilii Arelatensis anni CCCXIV primus nominetur, 1033.
- Martyres innumerabiles, 13. Martyrum palmis innumeris Romae praecipue coronatur ambitus, 84.
- Martyrum encomium, 41. Martyres veritatem fidei confirmant, 12. Eorum sanguis in testificationem veritatis profusus, 17. Quid nobis conferant, 13, 83. Eorum patrocinia, 7. Intercessio, 86 Mors Ecclesiae gloriosa, 96. Natalitium vocata, 7. Martyrum celebramus triumphum, ut eorum imitemur constantiam, 8. Omnium martyrum festivitas quando instituta, et quo die celebrata, 2 not.
- Martyribus pati posse donatum ex Christi virtute 4. Cur eorum passiones de cruce Christi prodierint. 35. Ipsis Deus tribuit et in persecutione tolerantiam, et in passione victoriam, 13. Potentia Dei in martyribus elucet, 138. Eucharistia ipsis contulit in persecutione claritatem, 82. Eorum beatitudo sempiterna, 14. Illos manet aeterna felicitas, ibid. Ipsorum confessio veneranda praemium illis coeleste quaesivit, ibid. De martyrio sanctarum feminarum, 97, 140, 141.
- Maximus episcopus Antiochenus in Domni locum contra instituta canonum ordinatus, 1183, 1203, 1211 not., 1215. Quo sensu ejus ordinationem canonice factam dixerit Stephanus Ephesius, 1205 not. Confirmata a Leone, 1226. Cur, 511 not. Num ordinatus fuerit Antiochiae, 512 not. Leo ad ipsum scribit, 546.
- Maximus episcopus Avenionensis, 1476.
- Mediolanensis synodus Leonis epistolam ad Flavianum laudat, 493.
- Mellis et lactis benedictio, 24.
- Meritum omne est donum Dei, 202. Sine merito unicuique datur unde tendat ad meritum, 218. Electionem salvandorum non esse ex meritis, manifestum est in parvulis, 197.
- Metropoles ecclesiasticae sero institutae in Galliis, 999, 1031, 1035 et seqq. In Hispaniis, 1033. Initio non accommodatae dispositioni civili, 1037.
- Metropolitani a suis comprovincialibus ordinati, 1471. Quidam tamen excipiendi, ibid. not. Metropolitarum et aliarum praecipuarum sedium jurisdictio cur, et unde instituta, 978. Nihil exinde praejudicare potest juri Romani pontificis, 979.
- Metropolitae a comprovincialibus prius consulendi erant, quam ad primam sedem scriberetur, 529.
- S. Michaelis laudes, 99, 100. Ejus basilicae dedicatio, 99 not.
- Miscella historia examinatur, 531.
- Misericordia Dei omnibus saeculis et corpora aluit, et mentes juvit, 220. Major in gentiles post adventum Christi, minor in Judaeos, 219.
- Missae sacrificium frequentatum nobis prodest, 124. Deum placat, 75. Praestat et abolitionem peccati, et sanctificationem, 72. Missam celebrando opus nostrae redemptionis exercetur, 11. Olim in coemeteriis missa celebrata in memoriam martyrum, qui ibidem erant tumulati, 3 not., 93 not. Missae tres in die Natalis Domini unde, 1311 not.
- Missale Romanum plures preces continet, quae ex libro Sacramentorum Romanae Ecclesiae hoc tomo impresso, omniumque antiquissimo prodeunt, praefat. et fere omnibus notis a col. 3 ad 159.
- Morti ubique obnoxius homo, 235.
- Mundi creationis exordium, 388. Quomodo in eo aquae ab aquis se diviserint, 389. Alia in mundi creatione notata, ibid., 390.
- Narbonensis solida tempore concilii Arelatensis I erat divisa in duas, in Viennensem et Narbonensem, 1021. Variae Narbonensis divisiones, vid. Provinciarum divisio civilis in Galliis.
- Narbonensis prima, 854, 998, not.
- Narbonensis secunda unde divisa, 1021. Cui metropolitano subjecta, 854 not., 1042. Quando in jus Arelatensis episcopi transivit, 1043. Modicum hoc jus viguit, ibid. Num tributum episcopo Aquensi, 1045.
- Narbonensis episcopus ante Zosimum papam fuit metropolita, 997. Privilegium apostolicum obtinuit, ibid., 1040. Testimonium Leonis de ejus antiquo jure metropolitico vindicatur, 1001. Bonifacii decretum pro eodem jure restituendo asseritur, ibid. Quesnelli objecta soluta, 1003. Non usurpavit jus Arelatensis, 1040.
- Narbonense templum Rustico episcopo aedificatum, 1577.
- Natale Jesu Christi, et de eo multa, 148 et seqq. Missae tres eo die celebratae, et cur, 1311 not.
- Natura humana peccati vulnere vitiata, 102. Ob peccatum Adae miseriis obnoxia, et damnata ejus conditio, 141. Qualis sit sine gratia, 194.
- Nectarius episcopus Diniensis, 1475. Missus ad Leonem ab Hilario Arelatensi, 334.
- Neo episcopus Ravennas, ad quem Leo scripsit, 580.
- Nicaenae synodi excellentia, 526. Nicaenus canon de Catharis explicatus, 1596 not. Locus epistolae ejusdem synodi de Meletianis expositus, 1598 not. Nicaenus canon de metropolitano in unaquaque provincia a Bonifacio I recitatus, qui inter Nicaenos non invenitur, 1043.
- Niceta episcopus Aquileiensis de aliquot dubiis Leonem interrogat, 579. De ejus nomine, aliique Nicetae distinguendi, 1552.
- Noe arca fuit Ecclesiae figura, 224.
- Notitia dignitatum ubi et quando scripta, 1013. Circa res Occidentales minus accurata, ibid. Emendata, 1011. Supplendus in ea vicarius Galliarum, 1013.
- Notitia Galliarum, 802 not. Non est Notitia ecclesiastica, sed civilis, 1025. Nec in Viennensis episcopi gratiam lucubrata, 1027. Quando scripta, 1025. Ejus antiquitas defenditur, 1027.
- Notitia provinciarum edita a M. Scipione Maffeio e ms. capituli Veronensis, 1011, 1013. Sub Theodosio I exarata, 1015.
- Notitia alia, quae libellus provinciarum vocatur, antiqua, sed post praecedentem scripta, 1015.
- Novempopulana inter quinque provincias recensita, 1011 et seqq.
- Nuntiorum apostolicorum species et origo, 1508 not
- Nuptiae Deo auctore institutae, 131. Ex duobus unum efficiunt, ibid. Requirunt aetatem congruentem, 130. Quae in uxore desiderantur, 131. Missa in nuptiis; et velatio nuptialis, 129. De hoc ritu velationis, ibid. not.
- Oblationes virginum ad sacrum altare, 35. Ideo factae, ut castitatis propositum Dei auxilio custodirent, ibid. Offerentium nomina recitata, ibid.
- Octodurum cujus provinciae ecclesiasticae esset Leonis tempore, 1049.
- Oeconomi Ecclesiae Constantinopolitanae, 553.
- Operum effectus et sufficientia, 24. Nulla operatio sancta sine praemio, 5.
- Orationis affectus a Deo, 73. Cur Deus differat exaudire orantes, 64. Dum postulata concedit, confidentius facit sperata deposci, 77. Ut possimus impetrare quae poscimus, semper Deo placita sunt postulanda, 78. Adam peccavit, dum propriae integritati fidendo, praesidia divina non quaesivit, 141. Deus vult orari pro omnibus, 186. Ecclesia orat pro omnibus, praesertim in parasceve Paschae, 185. Cur aliqui non orent, 179. Vid. Preces.
- Ordinationes num peractae die Paschatis, 1073. Exceptio notabilis, 1306 not. Quando peractae, ibid.
- Ordinationes episcoporum quibus competebant, 1491. Jus Romani pontificis vindicatur, ibid. not. Ordinationes metropolitanorum, vid. Metropolitani. Ordinationis iteratio in Catharis aut Melerianis ad Ecclesiam reversis perperam intellecta ex canone et synodica concilii Nicaeni excluditur, 1595 not., 1598 not. Ordinationum jus quando inductum in Galliis, 1035. Semper non competivit Arelatensi episcopo, 1039 De ordinatione episcopi Vasensis facta a Ravennio Arelatensi, vid. Ravennius.
- Orientis nomen late sumptum, ut ab Occidente distinguatur, 1528 not.
- Originarii qui, et a clero remoti, 1292.
- Palaestini tumultus contra synodum Chalcedonensem, 539. Romae quando cogniti, et quid Leo egerit ad eos compescendos, ibid. not. Quid Marcianus imperator, 540. Iidem sopiti, 556.
- Papae nomen aliis episcopis datum, 1480 not.
- Parvuli mortui ante baptisma a beatitudine exclusi, 233. Aeterna eorum miseria, 190, 235. Parvulorum mors immatura quid doceat, 334.
- Pascha. De Paschate anni CCCCXLIV controversia, 429 not. Alia de Paschate anni CCCCLV, 557. Cura paschalis computi Alexandrino episcopo delegata, 558.
- Paschalium litterarum antiquitas, 1019.
- Paschales preces, 12.
- S. Pastor martyr, 148.
- Pastores gregem suum diligere debent, 121.
- Patriarchae titulus simplicibus episcopis tributus sub quibusdam barbaris, 903.
- Patroclus Arelatensis Zosimum decepit circa praerogativas sedis Arelatensis, 539, 997, 1043 not. Quaestio ab eo mota contra Proculum Massiliensem, vid. Proculus.
- S. Paulus, vid. SS. Petrus et Paulus.
- Paupertas bona, 106.
- Pax cuncta praestat, 56. In pace Deo facilius servitur, ibid.
- Peccatum originale, 174. Primi hominis peccatum quot mala peperit, 392. In peccatum facile labimur, 121. Peccata bella excitant, 56. Faciunt ut inimici dominentur, 57. Peccatorum dissimulatio cumulat Dei ultionem, 101.
- Peccatoris nullius est desperanda conversio, 10, 250. Peccatores Christiani falsi confessores appellati, 10 not. Pro peccatorum conversione oratio, 9.
- Pelagiani Romae sub Leone, et quid contra eos gestum, 665. Pelagianorum dogma, 237. Pelagiana interpretatio loci Paulini, 206. Pelagianorum, non vero Semipelagianorum errores notati in epistola ad Demetriadem, 746.
- Pentecoste, 22, 23. Preces in Pentecoste ascendentibus a fonte, 23.
- Persecutio martyres non perdidit, 34.
- Perseverantia quid requirat, 222. Est donum Dei, 241, 253. Perseverare est tentatione non vinci, 206.
- Personarum trium divinarum una substantia, 298. Divinitas et aequalitas, ibid. Unitas operis in unitate naturae earumdem, 303.
- Petronianus vagus, qui se Romanae Ecclesiae diaconum in Galliis venditabat, 469 not.
- Petronius legatus episcoporum Galliae ad S. Leonem, 798.
- S. Petrus Chrysologus. Cur ad eum Eutyches post damnationem scripserit, 1129. Quid responderit, 1130. Duae editiones hujus epistolae S. Petri distinguendae, 1403 not.
- SS. Petrus et Paulus apostoli eodem die, sed tempore discreto mortui, praefat. 47. Id haeretici tribuit Gelasius, ibid. Petri et Pauli encomium, 33, 37, 47. Per eos Ecclesia sumpsit religionis exordium. 35.
- S. Petrus apostolus praecipuus discipulus, 241. Quibus oculis eum Christus respexit, ibid. Princeps fidei confitendae, 47. Ejus dignitas, 15. Potestas omnibus in locis magnificata, ibid. In apostolicae dignitatis culmen adscitus, 36. Ipsi potestas ligandi atque solvendi non tam pro caeteris, quam prae caeteris apostolis data, 1321 not.
- S. Petri sedes regimen totius Ecclesiae effecta, 44. In ea centrum et origo unitatis, 830 not. Ecclesia suscipiat, quod sedes ista censuerit, quam Deus tenere voluit principatum, 43. Quod haec sedes praedicavit, servandum est, 44. Inferi portae apostolicae confessioni non praevalent, 116. Jus apostolici principatus Romae positum, 37.
- S. Petri catenae a qua Eudocia donatae, 478 not. De basilica S. Petri, vid. Basilica.
- Philastrii locus, 1010.
- Photii episcopi Tyri controversia in concilio Chalcedonensi, 510.
- Photii CP. locus de S. Prospero Romae Pelagianos impetente explicatus, 666.
- Poenitentiae forma deprecatoria, 329. Pro poenitentium reconciliatione allocutio archidiaconi ad episcopum, 161.
- Poenitentia publica clericis in suum gradum recipiendis nequaquam imposita, 1593 not. Qui publicae poenitentiae subjiciebantur, a clero erant exclusi, 1595 not. Canon et synodica concilii Nicaeni explicantur, 1596 not. 1598 not.
- Poenitentia secreta in confessionibus imposita, 329 not.
- S. Pontianus martyr, 93.
- Pontificis Romani primatus, 230. Principatus apostolici juris in Romana arce positus, 37, 39. Unitas fidei cum fide Petri et Romanorum pontificum necessaria, 1319 not. Hi tantummodo filii veritatis existunt, qui a principali traditione non discedunt, 39, vid. Petri sedes, Romanae Ecclesiae [Col. 1344] fides. Pontifices Romani semper in Ecclesia praeconis officium sustinuerunt, 413, 418, 419. Suas faciunt sententias quas probant, 252. Episcopis aequales dicti secundum rationem humilitatis, non autem jurisdictione, 537 not. Jus eorum in majoribus causis, vid. Causae majores. Ipsis non est consuetudo in conciliis interesse extra Italiam, 462. Vid. Romanus pontifex.
- Praecepta omnia in Dei et proximi dilectione posita, 10 Eorum violatio a paradiso expulit, observatio ad ejus beatitudinem revocat, 23.
- Praedestinatio nec libertatem tollit, nec studium orandi, 249. Vid. Electio.
- Praedicationis officium qualiter Petro et successoribus ejus praecipue commissum, 1315 not. Praedicandi consuetudo in Romanis pontificibus contra Sozomenum defensa, 1417 not. Praedicationis tempore diebus jejunii sedilia auditoribus parata, 325 not.
- Praescientia non est causa peccatorum, 224.
- Preces omnia justa impetrant, 75. Quomodo faciendae, ibid. Vid. Orationis. Preces diurnae, 52, 72. Matutinae, vel ad vesperum, 71. In velatione nuptiali, 130. Ob siccitatem, 132. Contra inimicos catholicae professionis, 26. Post infirmitatem, 40, 42.
- Presbyterorum ordinatio, 117. Inter presbyteros ordo antiquitatis servandus, 445.
- Primatus Romani pontificis, vid. Pontificis Romani.
- Priscillianistarum secta in Hispania revixit, 440.
- Proculi Massiliensis causa in synodo Taurinensi excussa, 1035, 1040. Ad Zosimum papam delata, 835 not. 1043. Quesnelli animadversio rejecta, 983. Quid Zosimus in eum statuerit, 1043.
- Projecti episcopi Gallicani ad Leonem litterae de superordinato sibi episcopo, 842. Leonis narratio perperam in suspicionem adducta, 843. Vindicatur, 993. In qua provincia Projectus fuerit episcopus, 844. Confutatur Quesnelli sententia, et probatur eum fuisse episcopum in provincia ab Hilarii Arelatensis jure aliena, 993, 997.
- Promulgationi decretorum non est necessarium, ut ea codici canonum inserta sint, 1296 not.
- Prophetis non ignota mysteria quae praedicabant, 230.
- Prosper Aquitanus non est auctor libri de Promissionibus, 433. Nec librorum de Vocatione omnium gentium, 622, 662. Nec librorum de Vita contemplativa, 165. Nec epistolae ad Demetriadem, 743, 751. Num huic Prospero tribuenda sint Capitula de gratia, subjecta epistolae Coelestini ad Gallicanos, 694, 722. Qua occasione scripta, 723. Libelli ab eodem Prospero contra Pelagianos Romae oblati, 666. Scripsit librum contra objectiones Vincentianas, antequam Romam accedens, obtineret laudatam Coelestini epistolam, 723. Prosperi cyclus, 561.
- Prosper Aurelianensis non est auctor librorum de Vocatione omnium gentium, 621. Sed alius Prosper ignotus, 165.
- Prosperitas terrena gaudia superna impedire non debet, 59. Sola prosperitas est a Deo non recessisse, 57.
- S. Proterius Alexandrinae Ecclesiae praeficitur, 545. Litterae ejus ad Leonem papam, 548. Leonis responsio, 549. occiditur, 567.
- Providentia Dei in omnibus, 103, 107. Erga omnes nationes, 172. Nec injustos ac malos deserit, 107. Providentia subest secretioribus Dei consiliis, 215.
- Provinciarum civilium divisio in Galliis varia, 848. Quae sub Augusto, 1005. Sub Diocletiano, ibid. Sub Constantino, 1007. Narbonensis provinciae divisio aetatis incertae, 849. Quatuor divisiones provinciarum in Nabonensi saeculo quarto, 1021. Solida Narbonensis primum divisa in duas provincias, ibid. Aliae ejus divisiones, ibid. Eam divisam credit Quesnellus in partes quatuor ante dimidium saeculum quartum, 852. Ac dein in quinque provincias dissectam sub finem ejusdem saeculi cum plerisque censet, 1007. Haec quo fundamento nixa, ibid. Fuse impugnatur, ibid. et seqq. Quinque provinciarum institutio et divisio, 1009. Auctore, ut videtur, Constantino, 1011. Non tota Narbonensis solida in quinque provinciis comprehensa, ibid. Quae fuerint quinque provinciae, ibid. Aquitania inter quinque provincias censita, 1009. Item et Novempopulana, ibid. Ex quinque provinciis circa annum CCCLXIX sex provinciae factae, ibid., 1013. Dein septem provinciae constitutae, 1014. Hae septem provinciae ex sectione quinque provinciarum conflatae sine additione ulla, 1015. Quinque provinciarum appellatio aliquandiu obtinuit etiam post inductam septem provinciarum divisionem et cur, ibid. Septem provinciarum divisio est antiquior saeculo quinto, ibid. Vigebat sub Theodosio primo, 1017. Narbonensis secunda exsecta potius e Viennensi quam ex Narbonensi, 1021. Cur dicta Narbonensis, si e Viennensi secta fuit, 1023. Novem provinciae in quadam inscriptione notatae quae fuerint, 1015 not. Vid. Dioeceses.
- [Col. 1345] Proximus diligendus, 59. Quomodo, 55.
- Pulcheria Marcianum solio sociat, 480. Concilio Chalcedonensi actione sexta interfuit, 511. not.
- Quadragesimale jejunium, vid. Jejunium.
- Quesnellus confutatus, elucidatus, vel suppletus, omnibus fere notis a col. 410 usque ad 1588.
- Ratio humana non sufficit ad fidem, 175.
- Ravennius ordinatus episcopus Arelatensis, 469 not. Qui episcopi ejus ordinationi interfuerint, 794 not. Ejus ordinatio non fuit contraria Leonis decreto, qui solam Hilarii personam tangebat, 993 not., 1059. Praerogativa primatus Ravennio a Leone relicta unde manaverit, 795 not., 1059. Controversia de ordinatione Vasensis episcopi a Ravennio peracta ad Leonem defertur, 797. Et jure delata, 982 not.
- Rebaptizatio, vid. Baptisma.
- Regnorum protectionem Deus habet, 102. Eorum jura in manu Dei sunt, ibid.
- Reliquiarum munera data, 906. S. Gregorii locus de reliquiis explicatus, ibid. Reliquiae dictae sanctuaria, seu lintei, velamina, et alia, quae sanctorum corpora attigissent, ibid.
- S. Remigii loca explicata, 686.
- Renatus S. R. Ecclesiae presbyter apud Delos mortuus ante Synodum Ephesinam, ad quam a Leone legatus fuerat, 1412 not.
- Romae ambitus martyrum palmis coronatus, 84.
- Romana sedes Petri, vid. Petri Sedes.
- Romanae Ecclesiae traditio ac fides. Cum hac concordare debent omnes Ecclesiae, 1316 not., 1468 not. Unitas cum fide Romanorum pontificum necessaria, vid. Pontifices Romani.
- Romani rectores, 67, 78. Principes, 72.
- S. Romani dalmatica, 763. Locus vitae ejus discussus, 762, 765.
- Romanus pontifex speciali ratione dictus Episcopus Ecclesiae catholicae, 1433 not. Romani pontificis auctoritas quanta apud Patres concilii Ephesini, 1467 not. Quanta apud episcopos concilii Mediolanensis, 1470 not. Quantum statuatur ex actione Chalcedonensi in Domni causa, 1235. Ejus principatus sacerdotii in totum Christianum orbem, etiam extra R. imperii limites, 230. Hic principatus a Gallis episcopis agnitus, 494 not. Romani pontificis jus in ordinationibus episcoporum, 1491 not.
- Romanorum pontificum epistolae Gallicanis codicibus insertae, et quanti a Gallis habitae, 907, 975. Quatenus iidem pontifices se exsecutores dixerint canonum synodorum generalium sine suae auctoritatis praejudicio, 1246 not. Vid. Pontifices Romani.
- Romatiana civitas num dicta fuerit Aquileia, 1554.
- Rusticus Romanae Ecclesiae diaconus unde sumpserit actionem Chalcedonensem de Domno, 1234, 1235. Quid praestiterit in versione Actorum Chalcedonensium, 1518 not.
- Rusticus inter ordinatores Ravennii recensitus, diversus est a Rustico Narbonensi, 1442.
- Rusticus Narbonensis episcopus fuit monachus Massiliensis, non Tolosanus, 1572 not. Quo anno ad eum S. Hieronymus scripsit, ibid. Varia ejusdem gesta, 1573 et seqq. Inscriptio Narbonensis, in qua ejus fit mentio, explicatur, 1577.
- Sacerdotis nomen pro presbytero acceptum, 315. Sacerdotalis animus et industria quatenus etiam laicis competere possint, 1525 not.
- Sacramentarium vetustissimum Romanae Ecclesiae, 1. Quo auctore digestum, 111 et seqq. Est primus Sacramentarii fetus, praefat. De ejus praestantia et utilitate, praefat.
- Sacrificium quotidianum Deus praecipit exhibere, 78.
- Sacrificium Christi, et ejus figurae, 150.
- Sacrificium Missae, vid. Missae.
- Salvianus presbyter, 358.
- Sancti patroni appellati, 17. Invocandi, et quomodo, 35. Praesertim ubi eorum sunt reliquiae, ibid.
- Sanctorum intercessio pro nobis, 3, 4, 5, 9, 365. Patrocinium, 368. Satisfactio eorum pro nobis copiosa, 16. Sancti pro nobis audiuntur, 95. Ipsorum exempla nobis proficiunt, 419. Sicut et eorum memoria, 5. Nec non solemnia frequentata, 10. Quomodo celebranda, 76. Sanctorum glorificatio dicta glorificatio membrorum Christi, 7. Ad Dei gloriam et laudem recurrit, 90, 93. Deus in sanctis honoratur, 141. Eosdem magnificat, 84.
- [Col. 1346] Sanctorum mors pretiosa, 80. Quid acquirant in morte, 96. Fuit in ipsis pugna voluntatum, 241.
- Sanctuaria quid significent, 906.
- Sara fuit lougaeva et fidelis, 131.
- Sardicenses canones a Grato allegati in concilio Carthaginensi, 1351 not. Quid statuerint circa appellationes ad sedem apostolicam, fuse explicatur, 945 et seqq. Causa condendorum eorumdem canonum, 1169. Quesnelliana eorum interpretatio excussa, 1171. Leonis mens in allegando canone Sardicensi exposita, ibid.
- Satisfactio justorum pro nobis copiosa, 16, 18.
- Seminarium Arelate, in quo cum clericis vivebat S. Hilarius episcopus, 331.
- Senator Mediolanensis, Ecclesiae presbyter, postea episcopus, legatus a S. Leone in Orientem, 1468.
- Siccitas et orationes in siccitate, 132.
- S. Silvester papa. Oratio in ejus obitu, 137.
- S. Simplicius papa. Oratio in ejus obitu, 138.
- Socratis locus de jejunio sabbati discussus, 1078 et seqq.
- Sozomeni locus de R. Ecclesiae consuetudine expensus, 1417 not.
- Spectacula in Ecclesiae precibus reprobata, 74 not.
- Spes in Deo. Qui vere in Deo confidit, nulla ei praevalebit hostilitas, 127. Spes a Deo, 200.
- Spiritus sanctus auctor omnis boni, 203. Omnes sanctos regit, 220. In Missa munera nostra sacramentum efficit, 70. Corda purificat, ibid. Ejus Deitas probata, 296.
- S. Stephanus primitiae martyrum, ubi quiescat, 79. Ejus encomium, ibid. et seqq. Cur ejus festum celebretur statim post Natale Christi, 83. Ejus basilica Romae indicata, ibid. not.
- S. Stephanus papa et martyr, 79 not.
- Stephanus ordinatus et pulsus a sede Ephesina, 442 not.
- Suburbicariae provinciae num haberent singulae suos metropolitas, 1386 not.
- Superbiae duplex genus, 267. Ejus exordium a diabolo, 268. Avaritia nominatur, ibid. Virtutibus insidiatur, ibid. Etiam ex bonis operibus oritur, 269. Quae nocentior, 276, 278. Humilitate et charitate excluditur, ibid.
- Symposii professio Toletanae I synodo subjecta a suppositionis nota vindicatur, 1376 not.
- Synodi, vid. Concilium.
- Synodorum convocandarum jus Arelatensi episcopo concessum, est distinctum a jure metropolitico, 1047.
- Synodus V apud Gallos diutius non recepta, 1504.
- Taurinense concilium. Tres quaestiones in eo agitatae expenduntur, 1035 et seqq. In eo metropolis nomine intelligenda non civilis metropolis, sed ecclesiastica, ibid. Occasio quaestionis ex Quesnelli sententia, 776. Quae impugnatur, 1037.
- Tentatio et pugna voluntatum etiam in sanctis, 241.
- Testes in causa Celidonii producti, et de testibus animadversio, 1063.
- Testimonia Patrum Leonis epistolae ad Flavianum perperam subjecta in vulgatis actione secunda concilii Chalcedonensis, 1425 not. A Leone, non a Theodoreto collecta, ibid. Unde Graecorum Patrum testimonia Leo sumpserit, ibid.
- Theatra demolita, et ex eorum marmoribus constructa templa, 331.
- Theodoreti depositio in pseudo synodo Ephesina unde orta, 1238. Ejus appellatio ad Leonem papam a Quesnello impugnata, 1232 et seqq. Defenditur, 1257 et seqq. Leonis judicium, quo illum restituit, quodnam fuerit, 1259. Cur in Chalcedonensi concilio de eo actum fuerit post Leonis judicium, 1262. Leo ad ipsum scribit, 547. Quaedam testimonia Patrum Latinorum in dialogis inserta ex Leone sumpsit, 1425 not.
- Theodosius II imperator in Eutychen propensus, 464. Ejus mors, 478.
- Theodosius monachus in sedem Hierosolymitanam intrusus et pulsus, 563.
- Theophilus a Leone honorifice nominatus, 1481 not.
- Thessalonicensis episcopi vicariatus apostolicus privilegium personale fuit, 1301 not. Non sola custodia canonum hoc privilegio eidem commissa, ibid. not.
- S. Tiburtius martyr ab alio ejusdem nominis distinguendus, 1 not.
- Timoris utilitas, 239. Timor duplex, servilis et liberalis, 262. Servilis transeat in affectum filiorum, 128.
- Timotheus Aelurus ex monacho presbyter Alexandrinus dux Aegyptiae seditionis, 567. Intrusus in Alexandrinam sedem, 569. Quatuor tantum episcopi ei adhaerent, 573. [Col. 1347] Fidem Chalcedonensem et Leonis epistolam damnat, 575. Constantinopoli advolat Alexandrina sede pulsus, 582.
- Timotheus Salophaciolus catholicus Alexandrinus episcopus ordinatur, 584.
- Toletana I synodus anno CCCC affigenda, 1373 not. Canones vulgati ad eam pertinent, non ad aliam synodum sub Leone, 1378 not. Ad eamdem spectant professiones Symposii et Dictinii, ac sententia synodalis, quae a suppositionis nota vindicantur, 1376 not. Regula fidei canonibus subjecta adjudicatur synodo sub Leone, ibid. Duo loca vulgati Toletani concilii excussa, 1379 not.
- Traditio Ecclesiarum particularium, ut vera sit, concordare debet cum Romana, 1468 not. Qui a traditione principali non discedunt, filii veritatis existunt, 39.
- Treveris metropolis Galliarum, 1023.
- Tribulatio, vid. Adversitatum. Ad coelestia perducit, 39. Exercet ad salutem, 57. Non opprimit, 103. Cur prospera et adversa in Ecclesia, 76.
- Trinitas. Personarum trium distinctio, 154. Una earum substantia, 298. Divinitas et aequalitas, ibid. Unitas operis in unitate naturae, 303.
- Tripartita Historia, vid. Historia.
- S. Trophimi missio in Gallias ad apostolica tempora non pertinet, 999. Zosimi de eo testimonia expensa, 1001.
- S. Turribius Asturicensis, ad quem Leo scripsit, 1362. Distinctus a Turribio R. Ecclesiae notario, 1363. Turribii epistola ad Leonem, commonitorium, et libellus ejusdem contra Priscillianistas, 1369.
- Ursus episcopus Senecensis, 1476.
- Usura etiam in laicis ab antiquissimis quoque Patribus damnata, 1295 not.
- Valentiniani Augusti constitutio adversus Hilarium, 798.
- Valentini I concilii subscriptiones, et quid inde eliciendum, 805, 1031.
- Vandalorum direptio Romanae urbis indicata, 26 not., 45 not., 56 not. Romam invasuris Leo occurrit, 564 not. Romanorum in ea irruptione negligentia notata, 27 not.
- Vasensis episcopi ordinatio ab Arelatensi facta, 797. Quaestio de hac re mota, et ad Leonem delata, ibid. Vid. Ravennius.
- Velatio nuptialis, 130. Quid esset, 129 not.
- Venantius S. Honorati episcopi Arelatensis frater peregrinatur et moritur, 352, 354. In ejus exsequiis cantus triplici lingua, 355.
- Veranus episcopus Venciensis, 1460.
- Veritatis inquirendae modus tenendus, 196.
- Vesontionenses episcopi serius fuerunt metropolitae, 915.
- [Col. 1348] Vicarius pro successore, 142.
- S. Victorinus martyr, 148.
- Vienna in Galliis fuit civilis metropolis ante Arelatem, 1023, 1029. Quo sensu sic olim, appellata ex Quesnelli interpretatione, 807. Qui impugnatur, 1025. Fuit metropolis quinque, et dein septem provinciarum, ac ex ejus nomine appellata in Notitiis dioecesis Viennensis, 1029.
- Viennensis provinciae civitates quot, 788 not. Quot ex his a Leone Viennensi episcopo tributae, 800 not. Jus episcopi Viennensis assertum, 799 not. Quaestio inter Viennensem et Arelatensem episcopos in Taurinensi concilio, 1035. Ordo episcoporum Viennensium in Adonis Chronico defensus, 805 not. Quid esset Viennensis Ecclesia tempore Aurelii imperatoris, 808.
- Viennensis provincia civilis dissecta a Narbonensi solida ante concilium I Arelatense, 1021. Initio comprehendebat Alpes maritimas, 1019. Et Alpes Graias, 1021.
- Virginitatis propositum Deo inspirante suscipitur, 129. Virginitas aemula integritatis angelicae, 129. Deus virginitatis sponsus et filius, 130. Diabolus virginitatis inimicus, ibid. Quae virginibus Deus praestet, ibid.
- Virginum oblationes ad sacrum altare, 35. Ad ipsum altare earum nomina recitata, ibid. Earum benedictio, 129. Quibus virtutibus virgines indigeant, 130. Virginalis sanctitatis fundamentum humilitas, 259. Vera virginitas in humilitate, 276. Virginum propositum et consecratio distinguenda, 1608.
- Virtus omnis a Deo, 172, 217. Virtutes verae a falsis discernendae, 261.
- Vitae principium mortis exordium, 234.
- Vita S. Romani interpolationis notata, 762. Vindicatur, 903 et seqq.
- Vitia ex peccato Adae contracta, 173.
- Voluntas triplex, sensualis, animalis, spiritualis, 169. Quae spiritu Dei non agitur, animalis est, 170. Voluntas numquam sine amore, 174. Omnis bona voluntas a Deo, 172. Sola est voluntas hominis in malis, non autem sola in bonis actibus, 222. Voluntas famula gratiae, ejusque consensus, 239.
- Xystus I papa et martyr, ac ejus encomium, 84, 85.
- Xystus III, 136. Quo die mortuus, ibid. not. A Leone defenditur, 409.
- Zosimi papae ordinatio indicata, 117 not. Ejus rescripta pro sedis Arelatensis praerogativis, 781, 857. A Patroclo per subreptionem impetrata, 998. Falsitatis indicia detecta, 999. Locus epistolae Zosimi explicatus, 854 not.
- Zosimi et Leonis testimonia de quodam jure episcopi Arelatensis comparata, 1001.
[Col. 1327] A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
[Col. 1342] N
O
[Col. 1343] P
Q
R
S
T
U
V
X
Z
Index ad posteriorem partem
- Abundius episcopus Comensis S. Leonis legatus, 438 et seqq.
- Acacii damnatio, 486.
- Acta synodorum generalium a Rom. pontifice confirmanda, 352, 515 et seqq.
- Acta Maximi Tyranni in Priscillianistas ad Rom. pontificem transmissa, 224.
- Acta Romanae inquisitionis in Manichaeos, 144.
- Addas Manichaeorum scriptor, 116.
- Adimantus Manichaeus, 118.
- Aegyptii episcopi in Chalced. synodo, 464. Eorumdem contentio in Theodoretum, 481. Exsilio pulsi, Constantinopolim veniunt, 524. S. Leonis epistolae ad eosdem, 526.
- Aeonum auctores, 23.
- Aerii et caeterorum haereticorum neniae, 62.
- Aetius notarius et archidiaconus CP. Ecclesiae, 472.
- Aetius et Andreas CP. clerici, 532. Ejus causa cum Andrea, 521. Pro eo agit S. Leo ut pristino honori restituatur, [Col. 1348] 522 et seqq. Agit apud Leonem Aug. de mandato S. P., 536.
- Africanorum schisma, 310.
- Africae vastatio, 151.
- Agapetus sententiam in Anthimum latam imperatori exsequendam demandat, 196.
- Agapii Manichaei scripta, hujusque prava dogmata, 118, 119.
- Albaspinaei et Ferdinandi Mendozae notae in concilium Illiberitanum, 238.
- Alexander Lycopolitanus Manichaeus, 118.
- Alexandri Zacagnii studium, 92 et seqq. in hist. Manich.
- Alexandrinae Ecclesiae privilegia, 510. Eutychiani Alexandrini, 530 et seq. Novus episcopus catholicus Alexandrinus, 534 et seq.
- Altini urbs, 307, 308.
- Ambrosius Mediolanensis in Priscillianistas, 331. Epistolae pro Symphosio ad Hispaniarum episcopos, 333 et seqq. Summi pontificis legatus, 442 et seqq.
- Ambrosii Morales opinio de Turribio, 281 et seq.
- Anastasius Rom. pontif., 174.
- [Col. 1349] Anastasius Thessalnicensis S. Leonis vicarius per Illyricum, 400.
- Anastasius imper. Symmachi accusator, 180. Manichaeis et Eutychianis patrocinatur, ibid. Communione privatur, 181. Manichaeis et Arianis favebat, 186.
- Anastasius Perrhaenorum episcopus depositus, 507.
- Anathematismi S. Leonis M. jussu editi, 265.
- Anatolius S. Flaviani successor, et hujus epistola ad S. Leonem M., 352 et seqq. Ejus fidei professio, ibid. Hujus supplicatio pro confirmando XXVIII canone Chalcedon., 355, 502, 503 et seqq. Quemadmodum ad episcopatum assumptus et ordinatus, 440. Ipsius fides suspecta ob tria potissimum, 442, 465. Favebat Eustathio Berytensi episcopo, 468. Hujus agendi rationem PP. exsecrati sunt, 470. Ejus ambitus et conatus in concil. Chalced., 471, 506. Epistolas S. Leonis M. Chalced. synodi confirmatorias occuluit, 514, 515 et seqq. In gratiam recipitur a S. Leone M. Marciani et Pulcheriae precibus, 521, 522. S. Leo Anatolium potuisset deponere ab episcopatu, 513 et seqq. Synodus numerosior ei non potuit suffragari, 519 et seq. Indulgentiam adhibuit erga eum S. Leo, 512, 513. Novum ipsius crimen, 514. Provocat ad canonem concilii primi CP., 415. Ejus ambitum continet S. Leo Pulcheriae insinuatione, 518, 519. Ipsius conatus in metropolitanos episcopos, 519.
- Anatolii studium apud Leonem Augustum, 535. Hujus mors, 537.
- Andreas et Athanasius diaconi quare in synodo admissi, 441.
- Andreas CP. clericus irregularis, 522.
- Angeli ex Gentilium testimoniis, 23, 24.
- Anthimus Manichaeorum instituta secutus, 195.
- Antiochia Theopolis appellata, 190.
- Antonina Constantinopolitana virgo e lupanari educta, 209.
- Antoninus Bremond Mag. generalis ord. Praed. laudatur, 198.
- Antonius Emeritensis episcopus, 275.
- Antonius Salinas cler. regul. Lateranensis laudatur, 290, 294.
- Apostoli quinam dicti a veteribus, 3. Quo spiritu ducti Epistolas scripserunt, 64.
- Apostolicae sedis detractores perstringuntur, 557. Ejusdem sedis auctoritas, 255 et alibi passim.
- Appellationes ad concilium generale non admittendae tamquam remedium necessarium, 397. Appellationes episcoporum ad apost. sedem divino jure deferuntur, 424. Eutychetis appellatio, 356. Appellationis libellus ejusdem Eutychis, 357. Appellationis libellus Aegyptiorum, ibid. Appellatio Flaviani per totam dissert., 395 usque ad 416. Appellatio Theodoreti episcopi Cyri, 475 usque ad 488.
- Aquileiensis synodus anni 388, 307. Aquileienses episcopi, 376.
- Arabiae partes et Arabum scientiarum cultus et religio, 3, 4.
- Arcadius et Projectus episcopi a synodo absentes, 409.
- Archelaus Cascharae episcopus, 7. Ejus acta naevis referta, 19. Ipsius disputatio cum Manete, 41, 51. Hujus testimonia perperam a Beausobre interpretata, 43. Pietas ejusdem, 55. Testamentorum concordiam contra Manetem probare intendit, 65. Veterum traditiones secutus, 68. Calumniatur a Beausobre, 70. Ipsius fides vindicatur, 72, 74. Manetem variis Scripturarum textibus perstringit, 75, 76. Iterum vindicatur a Beausobrianis calumniis, 77, 80, 81. Turbonis Manichaei confessionem excipit, 83. Argumenta ab eo prolata contra Manetem, 92, 93, 94, ipsius disputatio Cyrillo innotuit, 100. Quinam fuerint interpretes ipsius disputationis, 101 et seqq.
- Ariani a Julio Rom. pont. vocantur ad causam dicendam, 417.
- Assemanus a Beausobre laudatus, 17. Ejusdem clar. viri judicium et testimonium, 103, 105. Ejusdem opinio proponitur, 182, 184. Quale judicium fecerit de Xenaia, 187.
- Athanasii scripta perperam interpretantur, 385. Ipsius causa ante Sardicense concil. acta, 416, 417. Cum Marcello Ancyrano aliisque exsilio pulsus est, ibid. Genuinus sensus verborum ejusdem Athanasii, 424.
- Atticus CP. haereticus Eutychianus, 512.
- Attici et Andreae CP. clericorum causa, 539, 540.
- Augustini testimonium de numero discipulorum Manetis, 40. Manichaeos exagitat ob animarum transmigrationem, 119. Adimanti objecta rejicit, 120. Ejusdem judicium de Fausto Manichaeo, 122. Quemadmodum e Manichaeorum laqueis solutus, 123. Manichaica instituta refellit, 141. Liber de fide contra Manichaeos perperam ei adjudicatus, 149. Manichaeorum systema nec mutavit, nec corrupit, 150. Ejus testimonium de Manichaeorum simulacris, 177. Hujus annus emortualis, 264, 292. Ejusdem agendi ratio in hostes fidei, 292. Ejus fama a Coelestino papa vindicatur, 294.
- [Col. 1350] Augustini Savioli Veneta editio, 461 et num. 4 praefat. hujus voluminis.
- Baptismi virtus ex Leone M., 279.
- Barbari ex Septentrione et Africa ecclesiasticas res turbarunt S. Leonis aevo, 171.
- Baronii opinio de virgine Theodora, 209. Ejusdem opinio de Innocentii epistola, 227. Idem vindicatur, 230. Quid scripserit de Flaviano, 322. Ejus assertum de Leone in causa Eutychetis, 329. Agit de epistola S. Leonis ad Theodosium, 367. Laborat pro interpretandis Graecis Theodoreti epistolis, 477. Ejus testimonium de Domni actione, 491, 536.
- Basilius Antiochenus episcopus post Maximum.
- Basilii episcopi allocutio, 342, 386.
- Basilius et Paschasinus episcopi Siciliae, 450.
- Basilius et Joannes presbyteri CP. de haeresi postulati coram S. Leone se sistunt, 447. Basilius diaconus et Lucianus episcopus S. Leonis legati, 514.
- Bassiani, et Stephani epp. controversia, 507.
- Beausobre historia Amstelodami typis commissa, 1. Falsae ejusdem conjecturae refelluntur, 4. Non sibi constat, 5. Variis exemplis perstringitur, 33. S. Epiphanii testimonium ab ejus censura vindicatur, 34. Usserio Armacano astipulatur, 35, 36. Ejus conjecturae et nugae evertuntur, 36, 43. Archelai testimonium perperam ab eo explicatur, ibid. SS. PP. et alios scriptores exagitat, 44. Maneti medicam artem adjudicat, 45. Non sibi constat in assignanda causa regii odii in Manetem, 48. Laudat Manetem, 49. Quemadmodum disserat de clade a Romanis in Persas patrata, 55, 56, 57. Quare Manichaei S. Paulum venerentur, 59, 60. Ejus nugae eripiuntur, 61. Falsa ejus opinio de aequali auctoritate presbyterorum et episcoporum, 63. Mala ipsius fides in interpretandis Archelai dictis, 66 et seqq. Manichaeo et Priscilliano adhaeret, 70. Ejusdem commentum de Spiritus sancti descensu, 72, 73. Archelaum plurium haeresum facit auctorem, 77. Doctrinam PP. priorum saeculorum taxat, 79. Epiphanium exagitat, et ejus objecta cadunt, 81, 82. Eruditionem exaggerat, 83. Repugnantiam falso inter scriptores comminiscitur, 84. Ejus opinio de Manetis natali et gestis, 95, 96. Ejus negativa argumenta refelluntur, 99, 102. Ecclesiasticas res susquedeque vertit, 104. Postrema ejus argumenta contra sinceritatem actorum Archelai, ibid. Injuria conqueritur de Manichaeorum libris dispersis, 127. Ejus argumentum de sibyllinis versibus solvitur, 128. Injuria carpit S. Leonem et S. Augustinum, 143 et seqq. Perstringitur variis argumentis, 149. Hujus malae artes agendique ratio, 193.
- Bellarminus vindicatur, 423, 517, 518.
- Benedictus XIV. Summus pontifex ecclesiasticos ritus praescripsit, 22. Varias in Urbe scientiarum academias instituit et instauravit, 189, 199 et seq. et 470.
- Binii opinio de Priscilliano valde nudat, 211.
- Blondelli et Tillemontii opinio, 219.
- Bollandistae Brittonem inter sanctos confessores recensent, 218.
- Bracarensium PP. agendi ratio qualis fuerit, 165. Iidem ex S. Leonis epistola, capitula et anathematismos hauserunt, 267.
- Budas Indus Gymnosophisticae sectae auctor, 19.
- Budae Manichaei disputatio cum Persarum sacerdotibus, 20. Hospitio recipitur a vidua, ibid.
- Caesaraugustana synodus in Priscillianistas, 212. Quinam fuerint ejusdem concilii PP., 214.
- Cajetanus Cenni laudatur, 230.
- Campania et Roma et Italia a Pelagianis expurgata, 299. Canones concilii Toletani, 337. Canones Ecclesiae Romanae ex Basilio, 310. Canones Carthaginenses et Apostolorum Constitutiones, 62, 303. Concilii Gangrensis canones in Manichaeos, 208, 113. Canones robur obtinent ab apostolica sede, 303, 513. Constantinopolitani primi concilii canon, 350. Canones Chalced., 513 et seqq.
- Capillorum tonsio servitutis signum, 303 et seqq. Vide Appendicem ad Historiam Manichaeorum.
- Cardinalis Norisii opinio de S. Prosperi libellis, 290. Ejus opinio de S. Leonis epistolis probatur, 305, 306, 307. Cardinalis Aguirre disserendi ratio, 232. Se opponit Baluzio, 253. Aliquae ejus conjecturae probantur, 254. Cardinalis Perronii judicium de Prosperi libellis, 293. Cardinalis Casanate Baluzii studiis favet, 490. Vide Bellarminum.
- Carosus poenitens et Dorotheus ejus socius, 533, 534.
- Cassiani Massiliensis epistola ad S. Leonem diaconum, 287. Catholicae Ecclesiae ritus a Deo praescripti, 191. A notis [Col. 1351] Beausobrianis vindicantur, 195. Priscilliana haeresis catholicos ritus abolevit, 251.
- Catholicorum studium in servandis Scripturarum codicibus, 48.
- Causae haereticorum apostolicae sedis judicio definiendae, 304. Causae in provincialibus synodis pertractatae quandonam apostolicae sedis judicio sint reservatae, 331.
- Cavei allucinationes, 109, 123, 124. Idem injuria Augustinum de errore insimulat, 110. Ejusdem opinio de Priscilliano valde nudat, et eripitur, 211, 212. Altera hujus, et aliorum opinio de Prosperi libellis, 287, 291.
- Chalcedonensis concilii PP. quid senserint de S. Leone, 350. Horum agendi ratio circa patriarchatum C. P., 351. Eorum supplicatio pro obtinendis pontificiis decretis, ibid. Hujus synodi tempus, 461. Patrum et actionum numerus, 462. Concilii decretum, 470. Photii Tyrii causa in integrum restituta, 470. Latrocinii Ephesini acta quare in Chalcedonensi synodo recitata. Hujus synodi sententia in Theodoreti causa, 448. Ejusdem concilii Chalcedonensis acta a S. Leone confirmata, 511, 512 et seqq. Eutychiani Chalcedonensem synodum abolere cupiunt, 522, 523, seqq. Ejus Canon XXVIII, 508, 509.
- Chorepiscopi omni supremo jure privati ad presbyterorum gradum rediguntur, 63.
- Christi anima ad inferos descendit, 69. Christi et Jesus nomina quemadmodum differant, 71. Christi promissiones, 93.
- Christiani die Dominica ruri et in oppidis conventus agebant, 61.
- Christianus Lupus a Quesnello exagitatus, 356. Ejusdem scribendi ratio et opinio circa Eutychis appellationem vindicatur, 360, 361. Ejus opinio de Theodosio imperatore, 379, 380. Rom. pont. auctoritatem propugnat, 419.
- Chrysostomi silentium de Persarum ritibus nil officit Justini testimonio, 58. Monachos Aegyptios exsilio pulsos recepit Constantinopolim, 459.
- Claudianus sacrilege ab Afris ordinatus Rom. Ecclesiam perturbat, 310.
- Clemens Alexandrinus vindicatur, 195.
- Clemens Arostegui studium in adornanda veteri Hispaniarum rerum historia laudatur, 280.
- Clerus Romanus et senatus duas in partes divisi, 174.
- Clerici ad necem conquiruntur, 248. Iidem poenitentes quomodo recipiendi, 301.
- Clodii Romani grave facinus, 207.
- Codd. mss. diversitas unde orta, 265.
- Coelestini papae Leonis praedecessoris agendi ratio cum Nestorio, 344. Hujus commonitorium pro oecumenico concilio Ephesino, 408.
- Comasius olim Priscillianista quare Sanctae memoriae dicatur, 237.
- Commonitorium de Manichaeis ad fidem conversis, 140.
- Communio sub utraque specie a S. Leone praescripta, 172. Communione privatis collectiones facere vetitum fuit, 241.
- Concilium Rom. anni 680, 308. Concilia non semper necessaria, et quando cogenda, 167, 168. Concilium Cangrense contra Manichaeos coactum, 197. Concilium Valentinum, 218. Aliud a Lusitanis et Galleciis habitum, 288, 278. Concilium Illiberitanum et Emeritense, 238. Vid. Synodus.
- Constantinopolis quare nova Roma appellata, 350. Constantinopolitanus episcopus apost. sedi subjectus, 352. Eorumdem episcoporum ambitus omnia perturbavit, 471. Constantinopolitanae Ecclesiae status, 432. Constantinopolitana synodus a pontificiis legatis indicitur, 469. Ejusdem decretum abolitum, 471. C. P. clerici ambitu ducti, 507.
- Constantini monachi character et agendi ratio, 338.
- Constantinus imper. qua potestate usus in Nicaena synodo indicenda, 390.
- Constantius Romanus civis quondam Manichaeus ad fidem convertitur, 137, 138.
- Cornelii papae decretum contra Clynicos, 310
- Cubricus Persa a vidua adoptatus, 5.
- Custodes carcerum ob Manetis fugam necantur, 47.
- S. Cyrilli Alexandrini agendi ratio, 389. Idem cum Philippo presbytero S. Coelestini legatus, 407.
- Cyrillus Hierosolymitanus Manichaeorum gesta recenset, 5. Ejus silentium de Manetis sacerdotio, 34 et alibi in Manich. Hist.
- Daniel presbyter et Timotheus diaconus Alexandrinae Ecclesiae legati ad S. Leonem, 542.
- Daemones quare angeli in Scripturis appellati, 26. Eorum vis in elementa et corpora, ibid. Daemoniaci a Christo liberati, 27. Sacrorum ministrorum potestas in iis expellendis, 28. Iidem Persarum magistri, 57.
- [Col. 1352] Dei Filius verus homo ex Maria, 71.
- Deuteronomii lex Judaeis, non Gentilibus data, 206.
- Diocletiani decretum in Christianos, 504.
- Diodorus scribit ad Archelaum episcopum, 65. Disputat cum Manete, ibid.
- Dictinii episcopi causa, 228. Librum scripsit quem refellit Augustinus, 229. Quandonam in haeresim lapsus, ibid. Sub quibus conditionibus fuerit Ecclesiae reconciliatus, 232. Recessit a fide data Ambrosio Mediolanensi, 233. Inter catholicos moritur, 234. Hujus annus emortualis, 235. Quare Sanctae memoriae dicatur, 237. Hujus fidei professio non integre recitata, 238, 239. Retractavit in concilio quae contra fidem scripserat, ibid. Ejus scripta et Tractatus, 260.
- Dioscorus Alexandrinus universum orbem turbavit, 352.
- Dioscori Alexandrini studium, 362. Ejus excusatio in Chalcedonensi synodo facta, 379, 381. Ejus ambitus et audacia, 382. De perjurio convincitur, 383. Vim intulit episcopis in latrocinali Ephesino, 386. Hujus sententia in Flavianum et Eusebium Dorylaei, 387. Et multa alia, ibid. Primatus jurisdictionem Rom. pont. adjudicat, 388. Quaestiones ab eo propositae S. Leoni, ibid. Ecclesiasticas regulas deinde contempsit, 389. Accusatur ab Eusebio Dorylaei, 462. Ad synodum vocatur, 463. Concilii Chalced. sententia in eum lata, 464. Exsulatur apud Gangrenam ibique mortuus, 525.
- Discrimen inter regiam urbem et Ecclesiam apost., 335.
- Dispensationes ab apost. sede concedendae, 243.
- Dissertationes apologeticae contra Beausobre, 66.
- Diversi gradus poenitentiae pro Manichaeis, 140.
- Divini adjutorii vis, 289.
- Doctrina Ecclesiae Africanae, 268.
- Domini mandatum de muliebri coma tondenda, 205.
- Domnus Antiochenus quare a Dioscoro damnatus, 392. Non fuit ei permissum ad suam sedem remeare post Chalced. synodum, 454. Actio de eodem Domno in concil. Chalced. habita minime supposititia est, ibid. per tot. dissert. Ejus consilium et agendi ratio, 505. Quae spectant ad Domnum Antiochenum vide 489 usque ad 505.
- Dulcitius notarius S. Leonis ad synodum Ephes., 492.
- Duplex solemnis legatio ad sextum concilium oecumenicum, 409.
- Ecclesiastica consuetudo haereticis invisa, 126. Hujus severitas in Manetis haeresim relapsos, 139. Ecclesiastici judicii forma ex Leone M., 155. Ejus disciplina ad exitium perducta ob Priscillianam haeresim, 227. Disciplinae rigor quandonam relaxatus, 300.
- Ecclesiae catholicae ordo in officiis et liturgiis, 25. Ejusdem Ecclesiae disciplina ex Justino martyre, 60. Ecclesiarum Orientis status, 104. Pastorum Ecclesiae jus unde derivatum, 156. Ecclesiae causae injuste ad saeculi tribunal delatae, 216. Ecclesiae unitas commendatur, 251. Ejus usus in proscribendis corruptis et apocryphis libris, 259, 260. Hujus praxis in haereticis recipiendis ante Leonis aevum, 313. Rom. Ecclesiae ritus in divinis officiis persolvendis, 374. Ecclesiae omnes ex apost. sede hauriunt doctrinam, 304. Erronea quorumdam opinio de ecclesiastica jurisdictione refellitur, 155.
- Eleusini diaconi testimonium pro Eutychetis appellatione ad S. Leonem, 341.
- Encyclicarum epistolarum notae et characteres, 362.
- Ephesinae generalis synodi epistola ad Coelestinum. Ejusdem definitio in Messalianos et Euchitas, 313. Pseudo-Ephesina synodus Eutychianae haeresi praestat incrementum, 365. Quandonam haec synodus incoepta, 379. Quo sensu legitime congregata dici possit, 395.
- Epiphanii opinio de numero discipulorum Manetis, 40. Ejus testimonium de Manichaicis libris, 48. Ipsius testimonia vindicantur, 82.
- Episcopalium sedium honor et praerogativae unde derivatae, 219. Discrimen inter regias et apostolicas sedes, 512. Episcopi Hispaniae et Galliciae praepediti ne concilio interessent, 263. Episcopi Burdigalensis synodi cur inconstantes, 221. Episcopi in synodis agentes exsecutores decretorum apost. sedis, 488. Episcoporum schisma, 221. Episcoporum nomina qui in Toletana synodo agebant, 236. Episcoporum et presbyterorum secundo et tertio saeculo distincta ministeria, 62. Eorum agendi modus in iis quae ad universale Ecclesiae regimen pertinent, 313. Horum dignitas a jurisdictione distinguenda, 317. Quo sensu pares in dignitate, dispares in jurisdictione, 330. Non est injuriosum ipsis se coram apost. sede sisti, 331. Non est ipsis licitum extra Rom. pont. consensum fidei causas audire et ultimo definire, 364. Episcopi in conciliis suos habebant [Col. 1353] notarios, 492. Episcopi, 47. Orientales provocant ad Agapetum R. P. 193. Quare episcopi Romae convenirent singulis annis, 399. Etiam in conciliis generalibus RR. PP. subsunt, 484. Episcopatus nomen unde derivatum, 304.
- Epistolae Manetis ad Marcellum, 50, 51.
- Epistola synodalis Carth. concilii contra Pelagianos, 303. Epistola S. Leonis ad Anastasium Thessalonicensem, 332. Et alibi passim.
- Ethnicorum philosophia vana, 25. Quare philosophi ad Archelai disputationem vocati, 103.
- Eufrates Eutychianus, 532.
- Eunomii Nicomediensis allocutio ad PP. Chalc., 470. Ejus controversia cum Anastasio, 507.
- Eusebii Caesariensis testimonium de Manetis discipulis, 39.
- Eusebius Dorylaei Eutychis accusator, 318. Quare Dioscoro fuit invisus, 333. Jubetur interesse latrocinali Ephesinae synodo tamquam reus, 385. Eutychetis fautores contra eum in eadem synodo exclamarunt eumque damnarunt, 386.
- Eusebii Ancyrani episcopi testimonium, 341.
- Eusebianorum querimoniae contra Julium papam, 418. Horum legati refutati atque confusi, 421.
- Eustathius Sebastenus, 312. Quemadmodum episcopus ordinatus, 313.
- Eustathius Berytensis quemadmodum schismatum auctor, 467, 531.
- Euthimii abbatis de Domno vaticinium, 489.
- Eutychetis errores, 318. Accusatus iterum, et tertio in jus vocatur, 319. Ipsius excusationes, 320. In Constantinopolitana Flaviani synodo damnatur, 321. Subdola ipsius fidei confessio, 334. Quemadmodum ad fidei suae rationem reddendam vocatus, 335. Ipsius appellatio ad apost. sedem, 338. Ipsius libellus ad Rom. pont. Leonem, 342. Quo sensu fuerit mentitus, 443. Quare de hujus appellatione disserendum sit, 346. Nemini licuit Eutychis rebus se immiscere absque S. Leonis auctoritate, 348. Contestatorii Eutychianae recusationis libelli, 354. Duplex ejus querimonia, 358. Novum judicium petit a Rom. pontif., 359, 361. Ejus epistola minime encyclica, 363. Ejusdem agendi methodus in epistolis conscribendis, 364. Damnatum fuisse a S. Leone produnt epistolae ad Theodosium, Flavianum et alios, 370. Negavit omnium mysteriorum veritatem, 375. Latrocinium Ephesinum Elpidii comitis mandato ingreditur, 388. Fidei professionem in eadem synodo recitavit. Flavianum, et Eusebium Dorylaei tamquam de conspiratione reos accusat, 384. Ipsius acervus mendaciorum, 385. Injuria absolvitur a Dioscoro, 386. Quemadmodum ejus haeresis differret a Nestoriana et Manichaica, 182 et 316.
- Eutychianorum archimandritarum disputatio, 465. Concilii Chalced. abolitionem petunt apud Leonem Augustum, 526. Iterum petunt aboleri synodum Chalced., 536.
- Eutropius et Paulus episcopi Augustinum consulunt, 271.
- Euxitheus Thessalonicensis episcopus, 536.
- Evodius praefectus qualis, et ejus agendi ratio in Priscillianistas, 222.
- Excommunicatio lata in eos qui proscriptis libris utuntur, 260.
- Exconsulum Rom. bellum, 175.
- Exorcismorum ritus qualis ex Beausobre, 19. Eorum efficacia et virtus, 26, 27. Continent orationum genus, 28. Ordo exorcistarum, et exorcismorum virtus ex Leone M., 29.
- Faustus episcopus Manichaeus, 121. Hujus promissiones, 122. Numquam in mathematicis disciplinis versatus, ibid. In insulam relegatur, 123.
- Felix Manichaeus quandonam floruerit, 122. Presbyter fuit, 125, 139.
- Feminis non fuit vetitum comam tondere, sed velamen capitis abjicere, 201.
- Festi et Probini factio in Symmachum, 176.
- Flavianus episcopus C. P. concilium agit, et ad S. Leonem acta mittit, 322. Tertia ejus epistola ad S. Leonem, ibid. et 324. Ejus observantia erga apost. sedem, 325. Negat generale concilium in Eutychetis causa esse cogendum, 354. Solum S. Leonis judicium in Eutychetis causa sufficere affirmat, ibid. et seqq. Refragatur Dioscoro Alexandrino, 383. Commovetur ex Eutychetis allocutione, 385. Tamquam reus judicatur et damnatur, 386. Ejus appellatio ad apost. sedem, 387, 393. Falsa Quesnelli sententia de ejus appellatione, 396, 397. Ad solum Rom. pontificem, non ad generalem synodum appellavit, 404. De ejus nece variae opiniones, 432. Quandonam dies ejus natalis celebrandus, 433. Ipsius corporis translatio, 441. Ipsius [Col. 1354] epistolae fragmentum in causa Basilii et Joannis presbyterorum C. P. ex bibl. Vaticana, 447.
- Florentius ab imperatore ad synodum missus, 321.
- Fortunatus Manichaeorum presbyter, 120. Ejus cum Augustino de Lege disputatio, 121.
- Galatiae populi etiam intra Hispanias, 214.
- Gallorum episcoporum studium et observantia erga apost. sedem, 456.
- Gallaeciae et Hispaniarum status quandonam deterrimus, 257. Horum regnorum res afflictae, 270. In Gallicia duo concilia coacta, 275.
- Gangrensis concilii acta contra Manichaeorum errores, 112.
- Gelasio S. P. agente Manichaei ex Urbe expulsi, 173. Rom. concilium pro abolendis eorum libris, 174. Ejusdem emortualis annus, ibid. Ipsius decretum de epistola S. Leonis ad Flavianum, 374. Gelasii epistola, 423. Ipsius testimonium de synodis ab A. S. reprobatis, 431.
- Gennadius novus C. P. episcopus, 540 et seqq.
- Gentilium poetarum fabulae, 176.
- Germanus Capuanus unus ex S. A. legatis ad imperatorem Justinum, 189.
- Gothorum reges in Hispania, 250.
- Gratianus quare inconstantia laboraverit, 218.
- Graviorum criminum relaxatio RR. PP. reservata, 415.
- Gregorii praefecti agendi ratio, 218.
- Gregorius episcopus Patruini Emeritensis successor, 245.
- Harduini annotatio, 263. Ipsius et Quesnelli opinio rejicitur, 267. Ipsius falsa suspicio, 440.
- Heliodorus Altini episcopus, 307.
- Herena episcopus cum suis clericis sacerdotio dejectus, 241.
- Haereticorum studium quale fuerit semper, 67. Quibus praesdiis suas haereses propugnaverint, 82. Eorum vafrities, 121, 234. Quare contendant laicis deberi jus suffragii in synodis, 169 Eorumdem argumenta eripiuntur, 242. Quemadmodum corporalibus poenis possint torqueri, 257. Quemadmodum poenitentes ad superiores ordines non sint promovendi, 312. Una cum schismaticis A. S. privilegiis invident, 316. Horum antiquae loquendi formulae, 319. Haeretici quemadmodum denuntiandi, 161.
- Heterodoxi quemadmodum possint perstringi, 374.
- Hilari diaconi fuga ex latrocinali Ephesina, 378. Ejus protestatio pro tuendis A. S. juribus, 379, 382, 387. Epheso fugiens Romam venit, et quare, 391. Successit S. Leoni in pontificatu, 172. Ipsius studium erga Flavianum, 432.
- Hilarius et Elpidius quare Romam profecti, 247. Ad A. S. ex Hispania convolarunt, 244.
- Hincmarus Rhemensis episcopus, 293.
- Hispaniarum praesules A. S. mandatis semper obtemperarunt, 241, 257, 270.
- Humanae voluntatis cooperatio, 298.
- D. Hydae opinio a Beausobre laudata roboratur, 58.
- Ibas Edessenus cum Cyrillo Alexandrino an: 445 inivit pacem, 183. Idem a Dioscoro damnatur, et quare, 392.
- Idatius in Chronico Priscillianam a Manichaeorum haeresi distinguit, 225.
- Idelfonsi studium atque consilium, 280.
- Idiginus Cordubensis communicat cum Priscillianistis, 215. Ipsius lapsus, 228.
- Imperatores quemadmodum concilia convocare curaverint, 390.
- Imperiales leges latae in Priscillianistas, 253. Imperiales ministri Christianorum conventus impedire conabantur, 62. Status Romani Imperii in Oriente sub Probo, 93. Hujus vicissitudines provinciarum ordinem turbarunt, 105.
- Impostores antiquitus varia scripta commenti sunt, 253.
- Indulgentia cum Dictinio et asseclis adhibita a PP. conciliorum Hispaniae, 235. Indulgentia adhibita a S. Leone cum iis qui lapsi sunt in latrocinio Ephesino, 420, et seqq.
- Inferiorum culpae in desides pastores rejiciuntur, 311.
- Innocentii papae epistola, 227. Ejusdem epistola ad Toletanam synodum, 244. Ejus tempus non designatur, 245. Quaerit abolere schisma Hispanorum, 246. Mandat corripi Rufinum episcopum, ibid. Ejus lenitas in delinquentes, 247. Bigamos a sacris ordinibus excludit, ibid. Ipsius epistola ad Carthaginenses PP., 304.
- Inquisitionis vocabulum unde derivatum, 154. Roma ex ecclesiastica inquisitione derivata, 155. Inquisitionis Romanae acta ad omnes Italiae episcopos missa, 158. Ejusdem [Col. 1355] inquisitionis forma vindicatur, 162. Alia inquisitio in Manichaeos apud Carthaginem, 137.
- Instantius et Salvianus Priscillianistarum episcopi, 212. Instantius Mediolanum ad Ambrosium proficiscitur, 217.
- Ishacius ex Perside in Orientem adveniens multorum facinorum auctor fuit, 194. Hujus blasphemia in Deum, et odium in imagines, ibid.
- Ithacius imperiali decreto non audet resistere, 218. Postulatur a Priscillianistis apud proconsulem, ibid. Idem apud imperatorem instabat pro nece Priscillianistarum, 221. Ejus agendi ratio, 222. Ithacianae factionis concilium, 224.
- Januarii episcopi Aquileiensis ordinatio, 299. Ejus nomen mss. codd. praeseferunt, ibid. Ejus ad Leonem relatio temporis injuria deperdita, 314.
- Joannis David argumentum de Flaviani appellatione, 406.
- Joannes Antonius Bianchi laudatur in praefatione.
- Joannes marchio Poleni laudatur in eadem praefatione.
- Judaeorum instituta quaenam fuerint ex Tertulliano, 200.
- Julianus Coelestii discipulus, Innocentio vita functo, latius haeresim propagavit, 284. Qualis hujus agendi ratio, 285. Ecclesiasticis et imperialibus legibus mulctatus, a suis ad poenitentiam conversis deseritur, ibid. Coelestino et Xyto RR. PP. fucum facere nititur, 286. Hujus et Pelagianorum artes, 290.
- Julianus Apostata Carram proficiscitur, idolis sacrificaturus, 103. Hujus exemplum a Beausobre adductum, 104.
- Julianus episcopus Coensis, quare a S. Leone laudatus, 375. Hujus epistolae ad S. Leonem desiderantur, 444. Ab haereticis vexatur, ibid. Favet Anatolio, 510 et seqq. Instituitur vicarius in Orientem, 519 et seqq. et alibi passim.
- Julius papa Arianorum ambitum exagitavit, 419, 421. De Athanasii et sociorum causa judicavit, 426.
- Julii Puteolani episcopi protestatio facta in synodo, 385.
- Jura gentium et Ecclesiae qualia, 81.
- Justinus martyr Persarum ritus descripsit, 57. Ipsius querimoniarum scopus, 128.
- Juvenalis et Thalasii episcoporum nomina quare in Theodosii imperat, litteris expressa, 380. S. Leo scripsit ad eumdem, 518.
- Laicis suffragii jus in conciliis non debetur, 189. Horum munus in iisdem conciliis, 170.
- Lapsorum episc. poenitentia, 463.
- Latina lingua vocibus abundat, 166.
- Latini scriptores conventum pro concilio usurparunt, 165.
- Launoius Bellarminum exagitat, 396. Hujus commenta de RR. PP. auctoritate, 420. Maxima ipsius oscitantia annotatur, 512. Paschasius Quesnellus in sui praesidium ad eumdem Launoium provocat, 522. Iterum Bellarminum exagitat, 510. Launoii artes in exagitando Bellarmino, 517. Pont. jura subvertit, 528.
- Legati S. L. quandonam ad Ephesinam synodum missi, 368, 372. Eorumdem protestatio qualis, 386. Actis minime inserta, 387. Ipsorum reclamatio ad quem finem directa, 400. Ipsis primus locus debetur in synodis, 452, 519, 520.
- S. Leo Magnus enumerat persecutiones Ecclesiae usque ad Probi et Paulini consulatum, 9. Quare non suffragatur Augustino, ibid. Quemadmodum usurpaverit verbum desaevio, 10. Manichaeos et Priscillianistas exagitat, 24. Eusebio Caesariensi suffragatur, 38. Ejusdem testimonium de Christi animae descensu ad inferos, 69. Ipsius decretum de Priscillianistarum et Manichaeorum libris, 128. In Manichaeorum causa suorum praedecessorum vestigiis institit. Ejus scopus in epistola ad Italiae episcopos, 144. In epistola ad Turribium Asturicensem duo judiciorum genera distinguit, 145. Maledictis proscinditur a Beausobre, 146. Vindicatur, 147. Ipsius studium in Manichaeos detegendos, 153, 155, 156, 157. Inquisitionis Romanae acta ad Italiae episcopos mittit, 159. Manichaeorum simulationem detegit et vitari praecipit, 160, 161. Communionem sub utraque specie praescripsit, 162. Scribit ad impp. pro Ecclesiae tranquillitate, 163. Veri judicis partes exercuit in Manichaeos, 164. Novam oeconomiam instituit pro haereticis denuntiandis, 169, 170. Ejus emortualis annus, 172. Quandonam ad pontificatum fuerit assumptus, 187. Laudat Turribium Asturicensem in sua epistola, 253. Hujus epistolae fragmentum ex Vatic. Palatino codice, 255. Retractat quaestiones a Turribio propositas, 257. Priscillianistarum artes describit, 260 et seqq. Ad quam synodum S. Leonis praeceptum sit referendum, 274. Ipsius mandata ad Turribium, 281. Adhuc diaconus Pelagianos insectatur, 286. In publicis conventibus eosdem Pelagianos exagitat, 296. Nonnullos ad poenitentiam [Col. 1356] adducit, 297, Semipelagianos pariter impetit, 298. Duas epistolas scribit ad Januarium Aquileiensem propter Pelagianam haeresim, 298, 300. Januario concilium indicere jubet, 301. Conditiones praescribit pro Pelagianis poenitentibus, 305. An altera epistola ad Januarium genuina sit, 307. Scribit pariter ad Septimium, ibid. Ipsius mandata, et Ecclesiastica lex, 311. Ejus animus commovetur in Januarium, 313. S. Leonis agendi modus in Eutychianos, 316. Quandonam scripserit ad Flavianum, 325 et seqq. Quare C. P. Ecclesiae scandata aliquando ignoraverit, 328. Eutychetis causam sibi judicandam reservat, 330. Flavianum et Eutychem voluit audire, 331. An in Flaviani et Eutychetis causa judicium tulerit, 332. Judicis et vindicis partes sibi assumit, 333. C. P. concilii acta sub Flaviano reprehendit, 334. Quatuor mittit legatos in Orientem pro Eutychetis causa, 335. Tria se sua auctoritate praestiturum in Eutychetis causa spondet, 349, 366. Theodosium alloquitur, ne sinat se fraudibus Eutychetis seduci, ibid. Altera ipsius epistola ad Flavianum, 367. Quare ad Ephesinum concilium non venerit, 370. Commonitorium dat suis legatis, 371. Ipsius studium et ratio in epistolis scribendis, 373. Ejus dogmatica epistola, 374. Eutychen esse extra Ecclesiam declaravit, 376. Imperatoris Theodosii votis annuit, 377. Ipsius epistolae ad Pulcheriam Augustam et Julianum Coensem, ibid. Eutychianorum machinationes percipit, 378. Flaviani judicium confirmat, 381. Petit servari leges aequitatis in Ephesina synodo, 382. Ephesinum conventum synodum non appellat, 396. Novum fieri generale concilium decernit, 399, 400. Communicat cum Flaviano, et Dioscorum damnat, 401. Suscipit Flaviani appellationem, 403. Judicat de Flaviani causa et de Ephesino latrocinio, 404. Scribit ad episcopos Galliarum, 410. Ipsius verba quinto Nicaeno canoni respondent, 414. Excommunicatorum quorumdam absolutionem sibi reservat, ibid. In epistolis XXXIX et XL ad genuinos Nicaenos canones respexit, 415. Julio R. P. concinit, 424. Ejus agendi ratio post Ephesinum concilium, 430. Rom. Leonis synodus, 431. Quatuor mittit in Orientem legatos pro excipienda Anatolii fidei professione, 434 et seqq. Scribit ad Pulcheriam et ad archimandritas C. P. aliosque, 436 et seq. Legati ipsius in Orientem missi ad fidem catholicam insinuandam, 440. Pulcheriae gratulatur, et orthodoxos commendat, 443. Gratulatur Marciano, 445. Quare scribat ad Anatolium C. P. 446 et seq. Vices suas Paschasino Lilybaei demandat, 449, 450. Marciani arbitrio noluit obsistere, 451. Scribit ad PP. concilii Chalced., 452. Catholicos episcopos injuria depositos suis sedibus restitui jubet, 453. Quemadmodum jubeat haereseos principibus indulgentiam dari, 454, 466. Iterum jubet Constantinopoli concilium haberi, 468. Legatos mittit, 469. Episcopis judicandi formam praescribit, 476. Hujus decretum episcopi Orientales et concilii judices ratum habent, 480. Sub quibus conditionibus communicaverit cum Anatolio, 483. Ratam habuit Maximi Antiocheni ordinationem, 502. Proscripsit pseudo-Ephesinam synodum, 506. Mandatum dat legatis ad Chalced. concilium venientibus, 508. Epistolas accipit a Marciano, et Pulcheria August, pro confirmando XXVIII Chalced. canone, 510 et seq PP. Chalced. petunt ab ipso synodi confirmationem, 511. Ejusdem responsiones ad epistolas acceptas hac occasione, 512 et seq. Auctoritate B. Petri canonem XXVIII Chalced. cassavit, 515. Ejus verba a jurisconsultis interpretata, 516. Pulcheriae mandat Anatolii ambitum continere, 518. Multis modis Anatolii ambitum compressit, 519. Theologorum quaestiones ex ejus verbis definitae, 520. Encyclicas scribit epist. et quare, 535 et seqq. Omnem curam adhibet pro Alexandrinae Ecclesiae rebus, 537. Leonem Augustum interpellat pro deturbando Timotheo Aeluro, et eligendo novo catholico episcopo, 538. Atticum et Andream presbyteros C. P. tamquam Eutychianos damnat, 540 et seqq. Legatos novi episcopi Alexandrini catholici suscipit, 541. Omnem jurisdictionem in Ecclesiam Alexandrinam exercuit, 543. Diem claudit, anno Domini CDLXI, ibidem.
- Leo tribunitius imperator renuntiatur post Marciani obitum, 530. S. P. Leonis epistolae gratulatoriae quibus cum interpellat pro Chalcedonensis synodi firmitate, 531. Eutychiani incassum eum circumvenire quaerunt, ibid. Negat novam synodum esse habendam, 536. Catholicis Alexandrinis favet, 537. Jubet exturbari Timotheum Aelurum, 538. Auxilium catholicis praestat pro novo episcopo Alexandrino eligendo, 539 et seqq.
- Libelli accusationum Leoni et synodo oblati contra Dioscorum, 463.
- Liberati diaconi testimonium de concilio Ephesino nobis suffragatur, 369. Ejus agendi ratio in describenda Alexandrinae Ecclesiae clade, 537 et seq. Aliud ipsius test, de Leone August., 543.
- Librorum proscriptorum lectio etiam privata cavenda est, 259. Librorum vetusta communicatio inter Rufinum et Hieronymum, 289.
- [Col. 1357] Litterarum apost, sedis vis et efficacia, 326. Litterae indices conc. Ephes. protractae, et quare, 369.
- Lucentius episc. et Basilius presb. Leonis legati, 445.
- Lucianus episcopus Anatolii ad S. Leonem M. legatus etiam imperatori charus, 353.
- Lucretii episcopi loquendi formula, 264. Hujus sententiam concilii PP. approbarunt, 266.
- Ludovici Capelli erronea opinio et argumentum eripitur, 200.
- Lutheranorum insulsa argumenta, 162.
- Magorum caeremoniae, 57.
- Manes damnandus innotuit sub Probo et Paulino coss., 7. Ipsius natalis annus et patria, 30 et seqq. Natale nomen rejecit, 32. An fuerit sacerdotio initiatus, 33, 34. Ejus nomen varie interpretatum, 35. Palmaria ipsius dogmata, 37, 38. Scripturarum libros sibi comparat, ibid. Ejus discipulorum nomina, 40. Ejus falsa sanctitatis fama, 44, 45. Ipsius discipuli ex prima missione regressi, 48, 49. Scribit ad Marcellum, 50 et seqq. Cascharam ad Marcellum proficiscitur, 52 Cum Diodoro presbytero nititur disputare, 59. Superatur a Diodoro, 64, 66. Disputationes cum Archelao declinare quaerit, 67. Nova hujus disputationis argumenta ex Beausobre, 74. Archelaus eum confutat, 74, 75, 78. A ministris regis Persarum comprehenditur, et mortis poena mulctatur, 78, 79. Populi tumultus, et odium in eumdem, 81. Negat veram Christi Domini carnem, 86. Fabulatur de animarum purgatione, 87. Variae opiniones de ejus supplicio, 87, 97. Ejus discipuli ad Armeniam profecti, 111. Ejus sectae incrementa ex S. Augustino, ibid.
- Manichaei omni impudicitiae labe inquinati, 13. Nihil commune habebant cum Christianis, 14. Sub Acephalorum nomine aliquando delitescebant, 34, 189. Eorum de Incarnatione blasphemiae, 52. S. Paulum venerantur, ex Beausobre, 58 Magistri natalem diem celebrant, 84, 85. Eorum ritus, 86. Unde animarum salus, 87. Animarum transmigrationem admittebant, 88. Quascumque ablutiones, sive naturales, sive civiles abhorrebant, 89. Multae eorumdem superstitiones, 90, 91 et seqq. Eorum hierarchia, 111. Eorum scriptores et libri. 114 et seqq. Ipsorum volumina catholicis perniciosa, 128. Diversa Ecclesiae agendi ratio in recipiendis Manichaeis poenitentibus, 139 et seqq. Injuria a catholicorum societate abhorrebant, 143. Ex urbe Roma expelluntur tempore S. Siricii, 151, Imperiali et sacerdotali sententia afflicti, 152. Cum Urbem inhabitabant, Romanis superstitionibus adhaerebant, 153. In jus vocantur a S. Leone coram frequenti conventu, 155, 157. Horum sacrilegia publica confessione detecta, 158, 160. Eos vitari mandat S. Leo, presbyteris denuntiandos, et quare, 161. Horum judicium non ad saeculi potestatem, sed ad Ecclesiam pertinuit, 162. Tempore S. Gelasii iterum ex Urbe expelluntur, 173. Sexto Ecclesiae saeculo adhuc Urbem inhabitant, 175. Symmachus horum simulacra et codices disperdit, 176. Fabulosa eorumdem figmenta, 177 et seqq. Omnium primi bellum sacris imaginibus intulerunt, 186. Photius et Petrus Siculus eorum historiam scripserunt, 188. Severus Manichaeis adhaerebat, 192, 197. Priscillianistis erant affines, 273.
- Marcelli epistola ad Manetem, 52. Manete optime agnito ad Archelaum misit, 53. Ejus pietas in captivos, 55. Eumdem Palmyreni tentant regem renuntiare, 56. Idem Mesopotamiae administrator, ibid.
- Marciani imp. allocutio, 170. Adepto imperio Pulcheriae studio scribit ad S. Leonem, illiusque legatos honorifice suscipit, 439. Quare generalem synodum indicendam petat, ibid. Revocat ab exsilio episcopos a Dioscoro damnatos, 440. Dat litteras S. Leoni pro synodo habenda de quo saepius cogitat, 441, 445, 449. Ejus edictum ad Eutychianorum seditiones compescendas, 455. Ejus epistola pro C. P. sedis juribus, 511. Marcianus et Pulcheria mediationem agunt pro Anatollo, 518. Moritur, atque ei succedit Leo tribunitius, 530.
- Marcus Alexandrinae Eccl. episc., S. Petri discipulus, 388.
- Marius Mercator in Commonitorio, 284. Ejus testimonium, 285.
- S. Martini Turonensis preces ad imperatorem, 221. Concilium Ithacianae factionis adire compellitur, 224. Angelorum monitis recreatur, ibid. Sponte se ab omnium episcoporum conciliis abdicat, ibid. Ejus emortualis annus, 225.
- Martinus Steyaert in notis ad carm. de Ingratis, 288. Hujus explicatio et argumenta refelluntur. 294.
- Maximus Tyrannus minime praedecessorum exempla secutus, 221. Ejus animus quomodo mutatus, 222. Scribit ad Syricium pontif., 223. De sua fide requisitus, ad catholicorum sacerdotum testimonium provocat, narratque pontifici quae in Priscillianistas decreverat; ibid Seriem omnium [Col. 1358] actorum in Priscillianistarum causa ad S. pontificem mittit, 224. Apud Aquileiam capite plectitur, 225.
- Maximus Taurinensis quando floruit, 460.
- Maximus novus Antiochensis episc. Enstathii indulsit ambitui, 469.
- Maximus Eutychetis magister, 465.
- Mediolanensis synodus cur et quando habita, 460 PP. hujus synodi S. Leonem laudantes, illius epist. pragmaticam secuti sunt, ibid.
- Metrop. episc. onus, 300.
- Milevitani PP. apost. sedem consuluerunt, 303. Hujus concilii epistola synod. ad Innocentium pont., ibid. Nullum canonem ediderunt, ibid.
- Ministri imperiales Christianorum conventus impedire conabantur, 62. Ministri principum fautores discordiarum, et quare, 365.
- Mithrae sacerdotes Scripturis abutebantur, 58.
- Moderatio in Ecclesiasticis judiciis servanda, 454.
- Monachorum supplicatio ad Justinianum qualis, 196.
- Monasteriorum relatio de Eutychetis erroribus, 320.
- Mosaicum praeceptum an per Evangelium fuerit abolitum. 205. Idem minime caeremoniale, sed ad justitiam veritatemque referendum, et quare, 206, 207.
- Mulieres fide et pudore a Manichaeis spoliatae, 160. Horum recens consuetudo reprehenditur, 205. An indui possint veste virili, ibid.
- Murmur excitatum in C. P. conventu contra Constantinum monachum, 340.
- Mysteria divina in novo Testamento relata, 25.
- Natalis Alexandri opinio de num. discipulorum Manetis, 39. Augustini testimonium sibi suffragari perperam asseverat, 40. Ejusdem opinio de conventu cum Manete habito, 53. Quid senserit de saeculi potestate, 256. Altera ejus opinio de Priscil. erroribus, 257.
- Naturae principia quid doceant. 208.
- Nazareatus lex a Domino praescripta, 204.
- Nestoriana et Eutychiana haeresis quemadmodum distat a Manichaica, 182. Nestorii obitus, 187.
- Nicaeni concilii PP. Theodori lectoris testimonium approbarunt, 185. Nicaena synodus de Catharis poenitentibus agit, 311. Ejusdem concilii PP. omnes canones de recipiendis haereticis poenitentibus lustrarunt, 312. Eadem synodus a Constantino imperatore indicta ex sacerdotum sententia, 390.
- Nicephori testimonium adducitur, 369.
- Nicetas Aquileicusis Januarii episcopi successor, 314.
- Nonni episcopi causa ad Maximum remissa in conc. Chalc., 506.
- Notarii Stephani Ephes. vim passi in latrocinio conc., 383.
- Novitates praesenti aevo prosequuntur, 317.
- Occidentis Ecclesiarum vetus disciplina, 270.
- Opiniones praejudicatae fidei pietatem laedunt, 78.
- Opus Imperfectum in Matthaeum minime fabulosum, 58.
- Oratio Danielis, modus, et tempus, 22. In abscondito facienda, 21.
- Ordo divinarum precum in SS. Missis faciendarum, 270. Ab apostolis derivatus, ibid. et seq.
- Orientalium Ecclesiarum status qualis sub Symmacho, 181. Orientalium episcoporum judicium, 193. Quare synodo a Damaso coactae interesse non potuerint, 220. Orientalium Ecclesiarum status qualis sub Dioscoro, 330 et seqq. Orientales etiam ante S. Leonis aevum in fidei et gravioribus causis ad Rom. sedem provocarunt, 339. Orientalium synodorum judicia rescissa et abolita, 418. Orient. epist. a Theodoreto laudata, 219.
- Origo dissidiorum Photium Tyrium inter et Eustathium Beryti, 467.
- Pagius et Quesnellus insulse se opponunt Baronio, 165. Eorum argumenta evertuntur, 166, 167 et seqq.
- Pansophius comes lator epistolarum S. Leonis ad Flavianum, 323.
- Papus et Thomas Manetis discipuli, 118.
- Pascentius Manichaeus pluries cogitur exsulare, 273.
- Paschasinus Lilybaei episcopus a S. Leone interpellatus supra cyclum paschalem, 412. Ejus epistolae ad S. Leonem, 414. Instituitur legatus ad synodum Chalced., 415. Anatolio restitit in concilio Chalced., 465. Vide nostras Exercitationes in actiones concilii Chalced. Ejus testimonium concinit antiquae epistolarum synopsi S. Leonis, 507.
- [Col. 1359] Paschasius, vid. Quesnellus.
- Pastorum Ecclesiae jus unde derivatum, 156. Eorum prudens consilium, 171.
- Paternus Bracarensis episcopus Symphosii ordinator, 240.
- PP. congregationis S. Mauri, 110. Opus de Fide contra Manichaeos Evodio adjudicarunt, 149. Eorum judicium laudatur, 271, 272.
- Patriarchalis dignitas C. P. episcopis honoraria dumtaxat, 471. Quemadmodum horum episcoporum causa ad exitum perducta, 474.
- Patruinus concilii Toletani praeses, 237.
- Paulus apostolus in Epistola prima ad Corinth. sibi factus interpres, 200. Quemadmodum capillos improprie velamen appellaverit, 201, 202. Nazareatus legem servavit, 204. A praeside Festo ad Caesarem appellavit, 398.
- Paulinus nobilis Consularis, 249. Ejus poenitentia, ibid.
- Pelagiana haeresis semper ab ap. sede proscripta, 292. Pelagianorum motus per Italiam, 286. Poenitentes in communionem assumebantur, 299.
- Persarum superstitiones, 24. Quandonam religionis exercitiis intenti, 55. Eorum sacrificia panis et aquae, 57 et seq. Eorumdem ritus circa mortuorum cadavera, 84. Illorum regum catalogus et series, 94, 95.
- Pervincius ad apost. sedem Turribii legatus, 257. Ecclesiae Asturicensis diaconus institutus, 281.
- Clar. Petri de Marca opinio, 343 et seq. Insistit Elpidii comitis testimonio, 389. Ejus opinio de synodis ad examen revocatur, 390. Item ejus opinio de Theodoreti causa, 479.
- Petrus Siculus legatus ad Armenos, 110.
- Petrus Iberus Severi socius ad evertendam Alexandrinam urbem, 192. Ab Hormisda excommunicatur tamquam Manichaeus, 192.
- Petrus episcopus Altinensis, 307.
- Philippus Coelestini legatus, primus ad interloquendum assurgebat in synodo Ephesina, 408.
- Photii Tyrii depositio intentata in latrocinio Ephesino, 469.
- Photii C. P. testimonium de Manetis fuga, 47. Epiphanio non repugnat, ibid. Aliter describit disputationes Archelaum inter et Manetem, 53, 54. Quamvis schismaticus de Ecclesiae rebus apprime instructus, 79. Ipsius testimonia cum Norisii opinione conciliantur, 288.
- Poenitentes in Toletana synodo recepti, 240.
- Poetarum gentilium fabulae, 176.
- Pontifices Rom. quibus de causis synodos habendas decreverint, 167. Horum dignitas major quam imperatorum, 180. Horum vigilantia in C. P. Ecclesiam, 351. Eadem vigilantia passim comprobata ex iis quae in duobus libris de Eutychianorum Historia habentur, ibid.
- Populi frequentia ad Manetis et Archelai disput. audiendas, 53.
- Pragmaticae sanctionis idea ex veterum testimoniis, 274. Prorsus abolentur in Chalced. synodo: vid. tot. diss. in causa Photii Tyrii, 466.
- Praefectus Evodius, et ejus agendi ratio in Priscillianist., 222 et seqq.
- Presbyteri die Dominico sacra mysteria peragebant, 62. Cur cautum ne sibi episcopalia munera assumerent, 63.
- Primatus Rom. Eccl. ex Vigilii papae epistola, 277.
- Principes cur in Priscillianistas animadvertunt, 145. Ecclesiae jurium vindices, 156, 163, 223, 256. Principes Gallaeciae et Lusitaniae, 250.
- Prisciliani errores quales, 211, 266. Ejus haeresis ex Marco Aegyptio prodiit, 212. Ejus patria qualis, 213. Ex laico fit episcopus, 215. Cum sociis Romam venit, nec in Damasi conspectum admissus, 216, 217. Mediolanum proficiscitur ad Ambrosium, ibid. Provocat ad Maximum Tyrannum, 221. Cum duobus sociis capite damnatur, 222. Ejus haeresis ab apost. sede damnata, 166. Alii ex Priscillianistis exsilio deportati, 222. Sub quibus conditionibus poenitentes reciperentur, 231. Cum Manichaeis conveniebant, 261. Ithacianum schisma horum causa exortum, 233. Ad synodum Toletanam vocati, venire recusant, 261. Apocryphae eorumdem scripturae, 252. Hujus sectae sacrilegia ex Leone M., 255. Religionis et reipublicae jura laedebant, 256. Palmares eorum errores, 257. Prava simulatione utebantur, 260. Quid senserint de hominum animabus et corporibus, 270. Sexto adhuc Ecclesiae saeculo in Gallaeciae regno reperti, 275. Glorificationis hymnum corrumpebant, 276. Nulla Priscillianist. mentio habetur post Bracarense concilium, 183.
- Probus imperator Aurelius nominatus, 7.
- Procuratorum munia quaenam, 401.
- Profuturus episc. Bracarensis, 278.
- Projectus episc. et Philippus presb. A. S. legati, 302.
- Promiscua vestum confusio quando obtinuerit, 206 et seqq. Quando dumtaxat sit licita, 208.
- [Col. 1360] Prosper Aquitanus in Chronico, 286. Hominum licentiam suis scriptis cohibuit, 288. Ejus libri in vulgus editi, 289. Ejus scopus in carmine de Ingratis, 290. Ipsius epistolae ad Augustinum, 291. Suspensus haeret in quaestionibus super Pelagianos, 292. Proficiscitur ad Coelestinum R. P., 293. Omni Ecclesiastica auctoritate denudatus, 295.
- Provinciarum Rom. vetusta institutio et divisio 106.
- Pseudo synodi Antioch. testimonium de Xenaia non baptizato, 185.
- Pulcheria Augusta pro synodo scribit ad S. Leonem, 441. Ejus litterae ad Strategium consularem, 455. Ejus epistola ad S. Leonem pro Anatolio, 512. Ejus pietatem S. pontifex Leo sibi uniri petit, et quare, 518.
- Quesnelli opinio de Manichaicae sectae exordiis, 6 et seqq. Quid scripserit in Leonis Vita, 140. Ejusdem lapsus, 152. Se opponit Baronio, sed infirmis adductus rationibus, 155 et seqq. Nova ipsius argumenta eripiuntur, 169 et seqq. Varia ejus commenta rejiciuntur, 217. Ejus opinio de Toletani concilii causa, 228. Male Symphosii et Dictinii causam refert, 230 et seqq. De allucinatione notatur, 233 et seqq. Ipsius opinio de professionibus Symphosii, et Dictini, et Comasi, 237 et seqq. Perperam provocat ad S. Leonem, 210. Ejus loquendi formulae, 242. Infirma ipsius ratiocinia, 264 et seqq. Perperam arbitratus est sibi suffragaturos Patres congregationis S. Mauri 272. Quid scripserit de Turribio Asturicensi, 281. Ipsius licentia in taxando Zosimo pont., 285. Ejus disserendi modus et studium, 301 et seqq. Male sensit de epistola S. Leonis, 306, 308. Norisium aggreditur, 309. Subdola ipsius annotatio subvertitur, 310 et seqq. Ecclesiasticis monumentis perstringitur, 313. Subdolae artes ipsius et verborum ludus, 317. Refragatur Baronio, sed injuria, 322. Objectiones circa epistolam Flaviani refelluntur, 324, 327. Ejus animus in apost. sedem, 326. Ecclesiastici regiminis formam evertit et Baronium exagitat, 329. Perperam provocat ad epist. XII S. Leonis, 330 et seqq. Appellationes ad apost. sedem oppugnare intendit, 336. Hujus argumenta de Flaviani appellatione cadunt, 337, 338. Perperam provocat ad Constantini monachi testimonium, 339. Exagitat Joannem David, 340. Ex concilii C. P. actis perstringitur, 341, 343. Provocat ad clar. Petrum de Marca, 345. Ipsius argumenta ad evertendam Eutychetis appellationem, 346 et seqq. Ipsius systema Orientalibus ignotum, 348. Aliud ipsius argumentum circa Eutychis appellationem, 349. Sensim S. Leonem carpit, 350. Adhuc novum ipsius argumentum evertitur, 355. Violentae ipsius interpretationes refelluntur, 354, 355. Multa commentus est exagitando Christianum Lupum, ibid. et seqq. et 359. Lepida et ingeniosa ipsius distinctio, 357. Omnia susquedeque vertit, 360. Negat Eutychis appellationem esse canonicam, 361. Ejus conjectura refellitur, 362. Novum argumentum proponit, quod eripitur, 363. Ipsius non spernenda annotatio, 367. Quid scripserit de apost. sedis legatis, 372. Tria colliguntur ex epist. dogmatica S. Leonis contra eumdem Quesnellum, 374. Nova quaestio ab eodem rationabiliter excitata, 377, 378. Sophisma construxit contra Flaviani appellationem, 394. Ejus sophisma et aequivocatio solvitur, 395. Iterum Joannem David exagitat, 398. Rom. pont. causarum fidei procuratorem appellat, 401. Falso contendit Flavianum ad synodum appellasse, 402. Iterum injuria Joannem David exagitat, 403, 404. S. Innocentii papae testimonio perstringitur, 405. Ipsius fallaciae rejiciuntur, 406 et seqq. Ipsius commentum circa Rom. pont. auctoritatem refellitur, 420. Opinionem de appellationum jure male fundavit, 425. Mutilatum excripsit III Sardicensem canonem, 426. In Theophilum Alexandrinum episcopum invehitur, 459. Falsa ipsius opinio de Theodoreti causa, 475. Unde ejus argumenta desumpta, 476. Aliter interpretatur epistolam XCIII. S. Leonis, 477. Perperam ad alias Theodoriti epistolas provocat, 478. Mutilatum recitat Liberati diaconi testimonium, 479. Romanos theologos carpit, 482. Actionem de Domno integram exscripsit, et quare, 489. Ejus opinio reprobatur a Baluzio, ibid. Ipsius argumenta in causa Domni, 490. De oscitantia notatur, 491. Omnia ipsius argumenta evertit Baluzius, 492. Rusticum de mala fide accusat, et inconstantia laborat, 493. Domnum mortuum fuisse ante concilium Chalcedonense confingit, 495 Baluzius insigni exemplo ipsum perstringit, 497 et seqq. Ex epist. S. Leonis ad Juvenalem ejusdem opinio refellitur, 449, 500. Ejus pueriles conjecturae de Domni morte, 501. Male exponit Stephani Ephesini testimonium, 502. Insulsae conjecturae de falsis characteribus ejusdem actionis, 503 et seqq. Ultimum ejusdem argumentum in causa Domni rejicitur, 505. Antiquas epistolarum synopses S. Leonis expunxit, 506. Ejus commentum de Rom. Ecclesiae privilegiis, 508 et seqq. Ipsius annotationes ad examen revocantur, [Col. 1361] 514 et seqq. Infirma et fictitia ejusdem assertio, 516. Ejus doctrina circa pontificios legatos, 523. Injuria negavit synodi Chalcedonensis confirmationem a S. Leone fuisse factam, 529, 533.
- Quaestio de processione Spiritus sancti Afris prorsus obscura, 269. Quaestiones tres discussae in conciliorum Academia a SS. D. nostro BENEDICTO XIV Romae instaurata supra Gangrenses canones, 199 et seqq. Aliae similes ad act. IV. Chalc. synodi, 466 et seqq.
- Ravennius Arelatensis episcopus quare in sua synodica veniam a S. Leone petat, 457.
- Reconciliati cum Ecclesia in sac. Tabb. descripti, 228.
- Recusationem pro appellatione veteres acceperunt, 341.
- Regis Persarum sententia in Manem, 79.
- Regula prescripta in recipiendis aliarum Ecclesiarum clericis, 300. Regula fidei in epistola dogmatica ad S. Flavianum contenta, 371.
- Rei plenarie absolvendi post apost. sedis judicium, 241.
- Religio apud veteres, 126. Religionis cath. fons et origo ex A. S., 457. Religionis res apud Rom. mutare aut pervertere numquam licitum, 160.
- Reservationes graviorum criminum sedi apost., 431.
- Ritus sacri a S. D. N. BENEDICTO XIV definiti, 22.
- Romae urbs a Vandalis capta atque incensa, 534.
- Romana synodus quotannis in Octobri habita, 399, 407. Romanae Ecclesiae ritus a Christo Domino et apostolis derivati, 22. Contra hos ritus Beausobre insurrexit, 23.
- RR. PP. judicia irretractabilia, 302. Quesnellianum commentum de RR. PP. judicio refellitur, 401. Eorum PP. agendi ratio post acceptas appellationes, 412. Eorumdem jurisdictio in omnes orbis Ecclesias ex Dei institutione derivata, 414. Quare suas definitiones episcopis in synodis proponant, 486. Quare conciliorum statuta exsecutioni mandent, 487. Eorum auctoritas in can. confirmandis et dispensationibus concedendis, 513. et seqq.
- Romanorum militum furor in Persas, 55.
- Romanae sedis hostes quemadmodum ratiocinentur de lege lata in Manichaeos, 140.
- Romanorum lex in damnandis de crimine postulatis, 470.
- Romanum concilium sub. Gelasio papa, 259. Rom. Imperium in Orientis partes sub Probo, 93.
- Rufinus et Gregorius e forensi munere ad sacerdotium evecti, 246.
- Rufus episc. qualis, 222.
- Rustici diaconi digna annotatio pro apost. sedis juribus, 341. Altera ad divalem Theodosii imp., 380. Interpres act. Chalced., 382, 493 seqq. Vindicatur a Baluzio in act. de Domno: Vid. nostram Exercitationem, 488 et seqq.
- Sabinianus cum aliis episcopis a Dioscoro damnatus, 392.
- Sacerdotes Mitrae Scripturis abutebantur, 58. Sacerdotum grave facinus et culpabile silentium, 251.
- Salonii, Ceretii, Verani episcoporum synodica epistola ad S. Leonem, 457.
- Salvianus et Instantius Priscillianistarum episcopi, 212. Idem Salvianus Romae mortuus est, 217.
- Sanctorum Patrum et Scriptorum consensus in describenda Manetis nece, 83, 84. Eorumdem consensus de numero discipulorum Manetis, 40. Scriptores Latini conventum pro concilio usurparunt, 165. Priscilliani patriam non indicarunt, 213. Horum conflictus de Symphosii et Dictinii causa, 229.
- Sardicensis concilii canon IV, 392. Canones isti inter se non pugnant, 426. Quinti canonis variae interpretationes, 428. Quatuor in hoc canone distinguenda sunt, 429.
- Schisma Romanum Symmachum inter et Laurentium diaconum, 174.
- Scotiae clerus quaestiones Joanni R. P. discutiendas proponit, 314.
- Scripturae adulterinae ex quibus fontibus prodierint, 48.
- Scythiani patria, instituta, et volumina, 2. Ejus divitiae et liberales artes, ex Beausobre, 11. Ipsius uxor et religio, 12, 13. Ejus mors qualis, 16. Ipsius deliria et fabulosa opinio de mundi exitio, 91.
- Secundini Manichaeorum auditoris qualis patria, 123. Hujus objurgationes et verba in Augustinum, 124, 148. Ejus artes ne propria causa caderet, 150.
- Sedis apost. auctoritas multis comprobatur, 247. Hoc ipsum ex S. Leonis agendi ratione, 262.
- Sedium episcopalium honor, et praerogativae undenam derivatae, 219.
- [Col. 1362] Senatusconsultum quale, 126. Ex S. C. Marcianus imperator instituitur, 478 et seq. Item Leo imper. renuntiatur, 530.
- Sententia libellaris PP. concilii Hispaniarum quid significet, 225.
- Septimii Altinensis episcopi epistola deperdita, 299.
- Severini Binii opinio de Celenensi synodo, 274.
- Severitatis poenae Ecclesiae adjumenta sunt, 257. Beausobriana commenta refelluntur, ibid.
- Severus haereticus honorifice ab Anastasio imp. susceptus, 189. In Antiochenam sedem intrusus, 190. Alexandrinis haereticis sincere non communicabat, 191. Ejus crimina et superstitiones, ibid. Ab Hormisda papa tamquam Manichaeus excommunicatus, 192. Reliqua ejus facinora, vid. ibid.
- Sidera et coelorum signa ad hominum utilitatem condita, 24.
- Spiritus sancti processio ex Patre, et Filio quemadmodum ex Leonis dictis probata, 267.
- Stephani Baluzii conjecturae de Turribii epistola, 250. Se opponit card. Aguirre opinioni, 251. Ipsius conjecturae non probantur, 254. Laudatur ejus studium in nova Conciliorum collectione, 282. Ejus labor in Quesnellianis fallaciis evertendis in causa Domni Antiocheni, 504, per tot dissertat.
- Supremi judicis necessitas in Ecclesia, 318.
- Symmachus et Laurentius a Theodorico rege Ravennam acciti, 174. Hujus in Laurentium indulgentia, et concilium. Romae coactum, 175. Ipsius probitate tranquillitas Urbi et pax Ecclesiae reddita, 176. Manichaeorum simulacra et codices disperdit, ibid. Publicum pietatis testimonium ipsius, 178. Injuria tamquam Manichaeus accusatus, 179. Apologetica epistola calumnias diluit, 180. Tamquam excommunicatum imp. reprehendit, 181.
- Symphosii et Dictinii episcoporum causa, 228. Eorumdem lapsus, 229. Symphosius Caesaraugustano primo concilio subscripsit, 231. Poenitentiam agit sub conditionibus a Syricio definitis, 232. Recedit a fide data Ambrosio Mediolanensi, 233. Quare sanctae memoriae dicatur, 237. Hujus professio non integre recitata in subsequenti concilio, 238.
- Synodorum auctoritas a Beausobre in contemptum adducta, 1. Pseudosynodus Antiochena, 185. De synodo Asturicensi, 252. De synodis Asturicensi, Cellenensi, et Bracarensi in Galliciae regnis habitis, 273. Bracarensis et Tarraconensis synodorum acta, 267. Novissima synodus Bracarensis Ecclesiae, 275. Ad quem annum haec synodus sit revocanda, 280. Synodus Chalced. quando congregata, 169. Synodus congregatur apud Chalcedonam, 455. De tempore et numero PP. Chalced. synodi, 461 et seqq. Vid. tot. lib. II. Hist. Eutych. in quo agitur de hac synodo Chalced. Caesaraugustana synodus, 214, 215. CP. Flaviani synodus in Eutychetis causa, 318. Hujus acta Flavianus cum suis epistolis transmittit ad S. Leonem, 321 et seqq. CP. synodus Anatolii, 433 et seqq. Alia CP. synodus in causa Anatolii atque lapsorum, 438, 441. CP. synodus sub Agapeto, 193. Synodi generalis Ephesinae definitio in Messalianos et Euchitas, 313. Synodus Ephesina Eutychianae haereseos causa coacta, 365, 368, 370. Dioscori studio in latrocinium conversa est, 373. S. Leo scribit ad hanc synodum, 376. Hujus synodi sententia in Flavianum et Eusebium Dorylaei lata, 387. Ab hac tamen sententia iidem appellarunt, 393. Synodi latrocinalis acta abolita a S. Leone, 430. Gallicana synodus, 456. Alia Gallicana synodus, 457 et seqq. De synodis Galliciae et Hispaniarum S. Leonis praecepto habitis, 263. Synodus Gangrensis contra Manichaeorum sectam, 197 et seq. Istius Canones, 199. Synodorum generalium acta a RR. PP. confirmanda, 352, 512, 520 et seqq. Ad synodum VI generalem duplex solemnis legatio, 409. Synodum generalem in Italia S. Leo haberi cupit, 442. Nova generalis synodus in Oriente congregatur, 449. Synodorum indictio ad quem spectet, 391. Mediolanensis synodus, 455. Synodus II Nicaena generalis, 185. Synodorum provincialium decreta ad apost. sedem transmissa, 331. Synodus Rom. in Manichaeorum causa, 165. Synodus Rom. habita anno DCLXXX, 308. Rom. synodus S. Leonis post latrocinalem Ephesinum, 399, 400. Rom. synodus sub Julio papa in causa Athanasii et Eusebianorum, 417 et seqq. Sardicensis concilii canon IV, 392. De synodi Sardicensis canonibus, 416. Synodus Toletana in Priscillianistarum causa coacta, 225 et seqq. De Toletana synodo in qua Symphosius et Dictinius tamquam poenitentes suscepti sunt, 236 et seq. Ejusdem synodi acta, 240 et seq. Synodus Toletana S. Leonis aevo habita, 263.
- Syricius ad pontificatum assumptus an. Domini CCCLXXXIV, 140. Ejus vita ex libro Pontificali, 151. Ejusdem decreta in Priscillianistarum causa, 159, 242. Ejus epistola prima ad Himerium Tarraconensem, 231. Aliud hujus decretum [Col. 1363] quando Hispanis innotuerit, 243. Idem decretum genuinum, et quando exaratum, ibid.
- Templorum eversio et sacerdotum occisio, 248. Hujus exidii causa et diuturnitas, 249.
- Terebinthi magicae artes, 12. Ejus in Persidem fuga, 16.
- Tertulliani testimonium de distinctis episcoporum et presbyterorum ministeriis, 62. Quamdam proponit quaestionem eamque resolvit, 204.
- Theodoreti testimonium de numero discipulorum Manetis, 40. Quid sentiendum sit de epistola ab eodem laudata, 219. Damnatur a Dioscoro in latrocinio Ephesino, 292. Ipsius erga apostolicam sedem reverontia, 442. Appellat ad A. S., 478. Tamquam orthodoxus agnitus in synodo Chalced., 481. Vid. Dissert. nostram pro ejus causa conscriptam.
- Theodoricus Arianus quibus dominabatur, 263.
- Theodorus lector fert testimonium de Xenaia, 184. Probatum fuit hoc testimonium a PP. II. Nicaeni concilii, 185.
- Thomas Mamachius theologus Casanata laudatur in praefatione.
- Theodosius imper. Eutychis causam a S. Leone petiit judicari, 328. Hujus agendi ratio ex Liberato diacono, 369. Nota temporis ipsius epistolae corrupta est, 369. Dioscoro Alexandrino mandat synodo praeesse, 371 et seqq. Divinis institutis insistens, A. S. adhibet auctoritatem pro congreganda generali synodo, 376. Quare concilium haberi voluerit, 377. Quemadmodum a schismatis nota possit purgari, 381. Iterum pro indicenda Ephesina synodo S. Leonis adhibet auctoritatem, 399. Ab Eutychete et Dioscoro decipitur, 433. Ejus animus mutatur, et in Chrysaphium malorum auctorem, furorem effudit, 437. Eudociam conjugem objurgat, 438. Hujus poenitentiae argumenta, ibid. Moritur, 439.
- Theodulphi testimonium, 267.
- Theophanes Petri Fullonis gesta describit, 185.
- Theophilus CP. interrogatur de his quae ab Eutychete audierat, 320. Idem et Mammas ad Eutychem missi, 321.
- Theophilus Alexandrinus vindicatus a notis criticis Quesnelli, 459.
- Thomae Evangelium apocryphum, 114.
- Tillemontii judicium et conjecturae de clade a Romanis in Persas patrata, 55. Ipsius opinio de Brittone Trevirorum episcopo, 219. Altera ipsius sententia de Toletani concilii causa, 228. Quid senserit de Syricii papae decreto, 244.
- Timotheus Aelurus Alexandrinae sedis invasor, 535. Quemadmodum a S. Leone damnatus, 542. Timotheus Solophaciolus episcopus catholicus Alexandrinus, 542.
- Timotheus diaconus et Daniel presbyter ab Alexandrinis missi ad apostolicam sedem tamquam legati, 541.
- Toletana prima synodus quare coacta, 226, 227. Syricii papae epistolae in ea synodo recitatae, ibid. Altera ejusdem habendae synodi causa, 228. Tempore Anastasii papae habita fuit, 229. Altera Toletana synodus, in qua Ambrosii epistolae fuerunt recitatae, 233. Hujus acta mutilata et imperfecta, 236. Hujus concilii tempus et episcoporum nomina, ibid. Canones XX in eadem conscripti, 337. Quemadmodum poenitentes in III Tolet. synodo recepti fuerint, 240. Quaestiones in ea synodo excitatae, 241. R. P. sententiam exspectandam esse illi PP. decreverunt, ibid. Coacta fuit aevo Leonis, 263. Toletanorum PP. diversa agendi ratio cum Simplicio Mediol. episc., 422.
- Trevirorum sedis antiquus honos ex Valent. synod. conjicitur, 219.
- Tribuni imperatoris Maximi Priscillianistas ad necem inquirunt, 224.
- Tryphonis sententia a Chalced. PP. reprobata, 470.
- [Col. 1364] Turbo legatione fungitur pro Manete, 50. Negat ad Manetem regredi, 52. Tamquam poenitens se sistit coram Archelao facto eidem confessione, 85. Nullam in se continet falsitatem, 91. Vindicatur a notis criticis Beausobrianis, ibid. et seqq.
- Turribii Asturicensis epistola de apocryphis scripturis ad S. Leonem, 115. Dictinii successor, 236. Ejus studium in disperdendis Priscillianistarum libris, 250. Scribit ad S. Leonem, et ejus scripta perierulit, ibid. Quandonam Asturgiam reversus, 251. Aliorum episcoporum studium excitat, 252. Nonnulla argumenta suppositionis proferuntur pro ejus scriptis, 253. Quid sentiendum de hujus epistola ad Idatium et Ceponium scripta, 254. Hujus epistolae scriptor saltem de oscitantia arguendus, ibid. Universalis traditio hanc epist. S. Leoni adjudicat, ibid. Ejus consultationes, 274.
- Unitas ecclesiastici corporis quemadmodum ex divina institutione servanda, 485.
- Urbium direptiones et excidia, 248. Urbs regia differt multum ab apostolica ecclesia, 513.
- Ursacii atque Valentis libellus poenitentialis, 422.
- Usserii opinio de Prospero Aquitano, 287.
- Valentinianus Manichaeos poenis plectendos decrevit, 164. Hujus novella contra eosdem Manichaeos, 274. Ejus epist. ad Theodosium, 399.
- Valentinum concilium, 218.
- Valeriani et Gallieni perseculio in Christianos, 10. Valerianus imp. Macriani dolo a Sapore captus, 95.
- Vandali foedere juncti Attalo, 249.
- Varia munera Christianis demandata ethnicorum impp. decretis, 104.
- Vegentini episcopi causa ad examen revocatur, 241.
- Velaminis significatio, 201.
- Vestium discretio a natura et lege praescripta, 207. Earumdem promiscua permutatio turpissimum vitium, ibid. Quando haec Romae et apud Gentiles obtinuerit, 206. Vestium mutatio quando licita, 288.
- Veterum catholicorum principum consuetudo novos Romanos praesules litteris salutandi, 181.
- Vetusta Romanarum provinciarum institutio, 106.
- Viator Manichaeus, 137.
- Victorinus Mallianensis subdiaconus Manichaeorum auditor, 138. In judicium vocatus ab Augustino, in exsilium pellitur, ibid.
- Victoris Aquitani canon paschalis, 531. Ejus judicium in controversia de Paschate, 532.
- Vigilii verba de esu carnium Lutheranos, Calvinistas, Centuriatores, aliosque sectarios perstringunt, 276. Argumenta contra hanc epist. adducta refelluntur, 278.
- Vox consessus pro concilio usurpata, 166.
- Vulgi agendi ratio et praeposterum judicium, 289.
- Xenaias tamquam Manichaeus habitus, 162. Nondum natus ante concilium generale Ephesinum, 183. Tamquam paganus accusatur, 184. Tamquam Manichaeus a Justino Seniore in exsilium pulsus, 185. Idem ab Anastasio CP. vocatus, 186, 189. An ejus scripta sint genuina, 187, 188.
- Zacagnii studium, 92. Idem laudatur, et quare, 99. Ejusdem judicium de Archelai disputatione, 101. Ejus lapsus ex codd. ortus, 102. Vindicatur a Beausobrianis censuris, cap. VI et VII et seqq.
- Zoarae improbitas et superstitiosa religio, 193.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
X
Z
Ordo rerum
- Praefatio in librum Sacramentorum Romanae Ecclesiae. 9
- LIBER SACRAMENTORUM ROMANAE ECCLESIAE omnium vetustissimus, S. Leoni papae in vulgatis tributus. 21
- ALLOCUTIO archidiaconi ad episcopum pro reconciliatione poenitentium, in eamque monitum. 157
- [Col. 1364] Admonitio in libros de vocatione omnium gentium. Ibid.
- DE VOCATIONE OMNIUM GENTIUM LIBRI DUO, Leoni Magno a Quesnello perperam attributi, qui ignoto cuidam Prospero adjudicandi videntur. 159
- PRAETERITORUM SEDIS APOSTOLICAE EPISCOPORUM AUCTORITATES DE GRATIA DEI, quas a S. Leone [Col. 1365] Romanae Ecclesiae tunc diacono collectas Quesnellus credidit. Ibid.
- INCERTI AUCTORIS EPISTOLA ad sacram virginem Demetriadem, seu de humilitate tractatus, quem Leoni Magno Quesnellus attribuit. 161
- Admonitio in Breviarium adversus Arianos. 179
- BREVIARIUM adversus Arianos, in quibusdam mss. Leoni papae inscriptum, in aliis vero, ejus operibus intextum, cujus auctor incertus, at eidem pontifici suppar. 181
- Vita et Opuscula S. Hilarii Arelatensis episcopi, in hac editione auctiora quam in Quesnelliana, et ad praestantes mss. codices emendata. 183
- PASCHASII QUESNELLI DISSERTATIONES in S. Leonis Magni Opera cum annotationibus, et observationibus in easdem. 183
- Admonitio in primam Quesnelli dissertationem. Ibid.
- DISSERTATIO PRIMA.—De vita et rebus gestis S. Leonis Magni in qua servato annorum ordine cum praeclare ab eo gesta, tum scripta ejus singula recensentur. Ibid.
- Appendix, in qua documentum affertur, quo S. Leonem Magnum a Benedicto XIV Doctoris titulo et cultu honorandum statuitur. 335
- DISSERT II.—De auctore Librorum de Vocatione omnium gentium, qui Prospero Aquitano vulgo tribuuntur: in qua et abjudicantur Prospero, et Leoni Magno vindicantur 339
- Editorum Observationes in Dissertationem secundam Quesnelli. 371
- DISSERT. III.—S. Leoni Magno asseruntur capitula, seu praeteritorum Sedis Apostolicae episcoporum auctoritates de gratia Dei, et libero voluntatis arbitrio, quae Coelestino papae vulgo tribuuntur: et celebris exceptio de profundioribus difficilioribusque incurrentium quaestionum partibus ad examen revocatur. 387
- PARS PRIMA. Ibid.
- PARS ALTERA. 399
- Editorum Observationes in Dissertationem tertiam Quesnelli. 409
- DISSERT. IV.—De auctore libelli seu epistolae ad Demetriadem virginem, Prospero hactenus ascriptae: in qua nec Prosperi esse, nec alterius quam S. Leonis papae I ex conjecturis asseritur. 413
- Editorum Observationes in hanc Dissertationem. 423
- DISSERT. V.—Apologia pro S. Hilario Arelatensi, et antiquis S. Ecclesiae Arelatensis juribus, in tres partes distributa. 429
- Praefatio. Ibid.
- Dissertationis pars prima, de causa Celidonii. 432
- CAPUT PRIMUM.—Totius controversiae origo et status. Ibid.
- CAP. II.—In qua provincia Celidonius episcopatum obtinuerit? An in Maxima Sequanorum? Ubi Vitae S. Romani abbatis locus expenditur. 435
- CAP. III.—Celidonium nec Vesontionensem, nec cujusvis metropoleos episcopum fuisse, aliis argumentis probatur. 440
- CAP. IV.—S. Hilarium Arelatensem legitimum judicem fuisse Celidonii, eo quod Arelatensi episcopo potestas metropolitica in provinciam Viennensem competeret. Hujus potestatis vestigia ab aetate S. Trophimi usque ad Taurinensem synodum. 443
- CAP. V.—Quid pro primatu seu metropolitica potestate contulerit Arelatensi episcopo synodus Taurinensis. 446
- CAP. VI.—Zosimi papae decreta, quibus metropolitica potestas asseritur Arelatensi episcopo, expenduntur, et a falsi suspicionibus vindicantur. 449
- CAP. VII.—Honorium Augustum, Bonifacium, Coelestinum, et Leonem ipsum, pontifices Romanos, nec non et Valentinianum III Augustum habuisse Hilarium pro metropolitano. 454
- CAP. VIII.—Ex his quae post Hilarii reditum in Gallias usque ad ejus obitum, et in Ravennii ordinatione sunt gesta, metropoliticam Arelatensis Ecclesiae dignitatem confirmari. 457
- CAP. IX.—Idem evincitur ex ordinatione episcopi Vasensis, et quae eam secuta est, provinciae divisione, Leonisque epistola in eam rem missa. 460
- CAP. X.—Solvitur objectio petita ex notitia provinciarum et civitatum Galliae adversus antiquitatem metropoliticae dignitatis in Ecclesia Arelatensi: illiusque notitiae aetas nunc primum figitur. 464
- CAP. XI.—Objectiones aliae diluuntur, quibus metropolitica dignitas Viennensi episcopo asseri videtur. 466
- CAP. XII.—De statu Viennensis Ecclesiae temporibus Marci Aurelii imperatoris, cum martyres Lugdunenses agonem compleverunt. 469
- CAP. XIII.—Probabile esse unicum Galliis fuisse episcopum, [Col. 1366] quo tempore Lugdunensi Ecclesiae praepositus est Irenaeus. 475
- CAP. XIV.—Quid de Celidonii appellatione ad Sedem Apostolicam sentiendum sit; et utrum eidem contradicens Hilarius Arelatensis ordinem a majoribus suis custoditum turbaverit? ubi primum de causa Marciani Arelatensis episcopi. 480
- CAP. XV.—Ex ejusdem aevi disciplina illustratur Marciani Arelatensis causa in synodo absoluta. 485
- CAP. XVI.—Excutiuntur aliae episcoporum causae, quae ante Hilarium exortae sunt in Galliis post Nicaenum et Sardicense concilia. 488
- Dissertationis pars secunda, de Projecti episcopi negotio. 493
- CAPUT PRIMUM.—Status quaestionis aperitur, et cujus provinciae episcopus fuerit Projectus, inquiritur. Ibid.
- CAP. II.—Arelatensem episcopum, solidae olim Narbonensis provinciae metropolitam, merito jure praecipuas ejus partes sibi post divisionem vindicasse: ubi et divisio haec examinatur, et de subscriptionibus primae synodi Arelatensis inquiritur. 496
- CAP. III.—Utramque Narbonensem Arelatensi episcopo olim fuisse subjectam, ex epistolis Zosimi papae comprobatur. 501
- CAP. IV.—Bonifacii decretum expenditur, cum Zosimi epistolis confertur, et istae a subreptione vindicantur. 504.
- CAP. V.—Utrum Bonifacii constitutio effectum sortita sit in Galliis? et quid post ipsum circa istud negotium contigerit in utraque Narbonensi? 507
- CAP. VI.—De jure Arelatensis episcopi in provinciam Alpium Maritimarum. 511
- CAP. VII.—De Alpium Grajarum provincia. Quid in eam juris habuerit Arelatensis episcopus? 514
- Dissertationis pro S. Hilario pars tertia. 516
- CAPUT PRIMUM.—An, et quo sensu Hilarius Arelatensis ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicarit, aut vindicare potuerit? 517
- CAP. II.—Utrum in hac agendi ratione, quam pontifex redarguit in Hilario, aliquid superbiae, praesumptionis, et arrogantiae emicuerit? 520
- CAP. III.—Quid ad illud epistolae, quod Hilarius rationabile quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere, non habuit? quid de testibus a Celidonio productis? 523
- CAP. IV.—Caetera accusationum momenta discutiuntur, ac praesertim ea quibus Hilarius tamquam immitis et inhumanus arguitur. 525
- CAP. V.—Hilarii pietas erga pauperes expenditur, nonnullaque de eodem clarissimorum virorum testimonia referuntur. 527
- CAP. VI.—An fuligo Semipelagiana adversus Hilarium hac infectum commoverit S. Leonem? An in ea ad mortem usque ille perseveraverit? Veterum testimonia pro Hilario referuntur. 529
- Editorum Observationes in hanc Quesnelli Dissertationem. 533
- Praefatio. Ibid.
- Observationes in primam Partem. De causa Celidonii: ubi de jure appellationum episcopalium ad Apostolicam Sedem fusius disseritur. 534
- CAPUT PRIMUM.—Documenta quae in hac causa suppetunt, eorumque auctoritas statuitur. Ibid.
- CAP. II.—Celidonius Vesontionis episcopus constituitur. 538
- CAP. III.—Depositio Celidonii per Hilarium, et ejusdem restitutio per Leonem expenduntur. 542
- CAP. IV.—De Leonis jure in causa Celidonii judicata in Galliis ab Hilario Arelatensi, seu de jure appellationum ad Apostolicam Sedem. Praemittuntur nonnulla principia, ex quibus tota res dirimenda est. Quesnellianae disputationis omissiones. Hilarii Apologia quam male a Quesnello contexta. In quaestione facti, quam tantum agendam proposuerat, involvit quaestionem juris, Hilariumque apostolicum jus in appellationibus episcoporum non agnoscentem, ac juste renitentem audacissime exhibet. 544
- CAP. V.—Consuetudinis titulus circa episcoporum appellationes ad Romanam Sedem a Leone assertus vindicatur; et Quesnelli conatus, ut eum illi eripiat, eliduntur. 548
- CAP. VI.—De appellationibus ad Romanam Sedem ex jure ecclesiastico. Expenditur canon quartus Antiochenus, qui omnem appellationem videtur excludere. Sardicenses canones explicati. Quesnelli commenta circa istos disjecta. Quam recepti fuerint etiam in Galliis. Quid de Africanis? De pontificiis constitutionibus circa appellationes. Observatio in canonem primae synodi Constantinopolitanae. 557
- CAP. VII.—De appellationibus ad Romanam Sedem ex [Col. 1367] divino jure: et quatenus appellationum jus in primatu radicem habeat. 576
- CAP. VIII.—Duo Leoni objecta in Celidonii negotio refelluntur. 584
- Observationes in secundam partem, De causa Projecti: ubi de ecclesiasticis Galliarum provinciis ac metropolibus. 585
- CAPUT PRIMUM.—Duo accusationum capita adversus S. Hilarium Arelatensem in Projecti causa a Quesnello perperam constituta ostenduntur. Ibid.
- CAP. II.—Ordinatio in aliena provincia ab Hilario peracta demonstratur. Narbonensis prima Narbonensi metropolitae semper subjecta, abjudicatur a metropolitano Arelatensi. Zosimo subreptum fuit a Patroclo circa missionem S. Trophimi. 587
- CAP. III.—De dispositione civili provinciarum Galliae praesertim circa Narbonensem solidam. Quinque provinciae non ex sola Narbonensi excisae, sed Aquitaniam, et Novempopulanam comprehendebant. Alia divisio provinciarum sex sub Theodosio I. Divisio septem provinciarum quarto saeculo facta ostenditur. Omnium Galliarum divisio in duas dioeceses, quae duobus Vicariis praefecti praetorio Galliarum suberant. De notitia provinciarum ex ms. Veronensi edita, quae libello provinciarum, et notitia dignitatum utriusque imperii vetustior ostenditur. Catalogus episcoporum concilii Arelatensis I vindicatur: aliaque anterior Narbonensis solidae divisio conjicitur. 592
- CAP. IV.—De Arelatis et Viennae praerogativis in dispositione civili. Utriusque metropolis initia statuuntur. Notitia Galliarum civilem, non ecclesiasticam dispositionem exhibet. Ejus antiquitas a Quesnelli censuris vindicatur. 602
- CAP. V.—De antiqua institutione et dispositione provinciarum ac metropoleon ecclesiasticarum in Galliis, ac praesertim in provinciis dissectis e Narbonensi solida. Sera earumdem initia, nec ad civilem formam omnino exacta demonstrantur. 607
- CAP. VI.—De jure metropolitico in Ecclesiis provinciarum Narbonensis secundae, Alpium maritimarum, et Alpium Graiarum. 613
- Observationes in tertiam partem. 618
- CAPUT PRIMUM.—Duae Leonis adversus S. Hilarium censurae a Quesnello perperam dilutae. Aequior ejusdem S. Hilarii defensio proponitur. Ibid.
- CAP. II.—Leonis decreto nec Hilarium, nec episcopos Gallicanos restitisse, adversus Quesnellum probatur. 620
- CAP. III.—Vindicantur Leonis verba, quibus Hilarium nihil rationabile protulisse tradidit. De testibus a Celidonio productis. Judicium S. Leonis vindicatur. Quid sentiendum de aliquot accusationibus adversus Hilarium Leonis epistolae insertis. 624
- DISSERT. VI.—De jejunio sabbati in Ecclesia Romana observato, tempore S. Leonis PP. I ad Dioscorum Alexandrinum episcopum, cap. 1: Continuato sabbati jejunio et ad clausulam hanc sermonum de jejunio mensium septimi et decimi, atque Pentecostes: Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud B. Petrum Apostolum pariter vigilemus: quae verba a sermone IV de Quadragesima, cui male hactenus inserta leguntur, rejicienda esse; et unde nata interpolatio demonstratur. 627
- DISSERT. VII.—De causa Eutychis archimandritae Constantinopolitani a Flaviano episcopo CP. in synodo damnati; ad epistolas S. Leonis papae XX. 645
- Appendix ad hanc Dissertationem. De appellatorio Eutychis libello, quem ex Cassinensi codice edidit Christianus Lupus: an revera sit appellationis libellus. 661
- Editorum Observationes in hanc Quesnelli Dissertationem de causa Eutychis. 663
- DISSERT. VIII.—De causa Flaviani episcopi Constantinopolitani in Pseudosynodo Ephesina damnati atque depositi. 669
- Editorum Observationes in hanc Quesnelli Dissertationem de causa S. Flaviani. 685
- DISSERT. IX.—De causa Domni Antiocheni episcopi, ejusque damnatione; deque Maximi successoris ejus ordinatione: ubi epistolae S. Leonis, conciliique Chalcedonensis acta illustrantur, et actio de Domno his actis inserta, commentita esse demonstratur. 701
- Editorum Observationes in hanc Dissertationem. 725
- DISSERT. X.—De causa Theodoriti episcopi Cyri, Pseudoephesinae synodi sententia depositi, a S. Leone papa restituti, in Chalcedonensi synodo purgati. 739
- Editorum Observationes in hanc Dissertationem. 753
- DISSERT. XI.—De suppositione epistolae ad Germaniarum et Galliarum episcopos de privilegio chorepiscoporum, sive presbyterorum. Leonis papae I nomine contictae, quae est in prioribus editionibus LXXXVIII. 757
- LIBER PRIMUS. 783
- CAPUT PRIMUM.—De praecipuis Manichaeorum sectae auctoribus. 784
- CAP. II.—Quo tempore potissimum Manes sua dogmata in Orbem spargere coeperit. S. Leonis Magni testimonium illustratur, et de nimia oscitantia Paschasius Quesnellus convincitur. 788
- CAP. III.—Isaaci Beausobre falsa argumenta, praecedentibus duobus Capitibus repugnantia, refelluntur. 793
- CAP. IV.—De Manete, et praecipuis ejus Dogmatibus. Nova adhuc Beausobriana commenta deteguntur et evertuntur. 812
- CAP. V.—Manetis Pseudo-Apostolorum numerus ex SS. Patribus definitus. Natalis Alexandri opinio refertur, atque rejicitur. 822
- CAP. VI.—De nece filii Regis Persarum per Manetem patrata. Beausobriana commenta, et conjecturae prorsus rejiciuntur. In carcerem trusus Manes, pecunia corruptis custodibus, et fuga arrepta, e Perside Mesopotamiam versus proficiscitur. 824
- CAP. VII.—Quemadmodum, quibusve artibus Catholicam Religionem in Mesopotamia Manes subvertere nisus est. S. Archelai Cascharae episcopi studium ad hosce conatus eludendos. Beausobrianae de hocce argumento conjecturae adnotantur. 832
- CAP. VIII.—Manes Caschara digressus, latebras quaerens in Diodoridem ejusdem Urbis Vicum, seu Paroeciam se recipit. Ubi invento Diodoro Presbytero novas de fidei Dogmatibus concertationes aggreditur. Admonitus Archelaus, primo Diodoro dedit epistolas, de quibus verba faciens Beausobre, nugis Ecclesiasticam disciplinam evertere conatur. Adveniente deinde Archelao, Manes incassum fugam tentare nisus est. 842
- CAP. IX.—Archelai apud Diodoridem cum Manete disputatio a notis criticis, et Beausobrianis calumniis vindicatur. Mala acatholici scriptoris fides in recensendis Archelai testimoniis explicatur. Demum merito tamquam Catholicum, et sanctum Archelaum in Ecclesia haberi, cum ex scriptus, quae circumferuntur, tum ex ejus, in veram Christi religionem studio demonstratur. 850
- CAP. X.—Manes e Diodoride aufugiens a Persicis Ministris comprehenditur, et pelle exutus, improbitatum poenas luit. Perperam Beausobre hujus necis auctorem facit Archelaum; ejus argumenta rejiciuntur. Manichaei tandem solemni ac religioso ritu Manetis Natalem agunt. 861
- CAP. XI.—Fabulosa Manichaeorum philosophiae ac theologiae figmenta a Turbone Manetis discipulo ad Catholicam fidem converso, exsecrata, quae ab Archelao deinde Cascharae episcopo Marcelli persuasione, una cum Manetis disputationibus scripto consignata fuerunt. 871
- CAP. XII.—De emortuali Manetis anno. Variae de eo opiniones, pro quibus conciliandis nonnulla momenta afferuntur. Beausobrianus scopus in quaestione de qua agimus, explicatur. 876
- CAP. XIII.—An Archelai acta cum subjectis disputationibus contra Manetem habitis, prout circumferuntur vera, et genuina sint. Beausobre opinio ad examen perducitur, illiusque argumenta tamquam infirma refelluntur. 882
- LIBER II.—DE MANICHAICAE HAERESEOS INCREMENTIS. 889
- CAPUT PRIMUM.—Scriptoris disserentis scopus explicatur. Ibid.
- CAP. II.—Quibus in locis, quibusve subsidiis Manete occiso, ejus haeresis huc illucque propagata fuerit et aucta. Beausobrianus et Cavei lapsus annotantur. Hujus nimia in Augustinum licentia castigatur. Quemadmodum tandem Armeniam, Mesopotamiam, aliasque Asiae regiones nefaria haec secta labefactaverit, inquiritur. 891
- CAP. III.—De Manichaeorum libris, atque scriptoribus, quarto, et quinto Ecclesiae saeculo fere per universum Orbem dispersis. 896
- CAP. IV.—S. Leonis Magni, Gelasii, Symmachi, atque Hormisdae Romanorum Pontificum agendi ratio in disperdendis, ignibusque concremandis Manichaeorum libris, a notis criticis Beausobrianis vindicatur. Veterum quoque Ethnicorum exemplis ostenditur, gravissimum nefas semper judicatum fuisse, eorum librorum lectionem populo permittere, ex qua in rebus ad religionem pertinentibus, etiam leviter a majorum institutis posset resilire. 909
- CAP. V.—Imperialium legum in Manichaeos Africae rigor ad examen revocatur. Quo videlicet perterrefactus Felix, et S. Augustini auctoritate, et disputationibus victus, tandem Hippone suae haereseos errores ejuravit. Variae denique in hac causa quaestiones occurrentes expediuntur. 913
- CAP. VI.—De Ecclesiae Carthaginensis judicio in Manichaeorum causis adhibito. Catholicorum episcoporum studium, [Col. 1369] et Ecclesiasticae disciplinae ratio in iisdem poenitentiam agentibus recipiendis. 918
- CAP. VII.—A probris et maledictis Beausobrianis S. Leonis Magni in Manichaeos agendi ratio vindicatur. S. Pontificem non tantum in concionibus declamasse, sed eorum errores patefecisse explicatur. S. Augustini pariter scripta, contra Manichaeos exarata, nec fabulas, nec sophismata continere, contra eumdem Beausobre ostenditur. 925
- CAP. VIII.—A quo Christi anno repetendus sit Manichaeorum in Urbem adventus. Falsum ea de re Paschasii Quesnelli judicium. 933
- CAP. IX.—Romana sancti Leonis Magni in Manichaeos Inquisitio. De cujus judicii forma quinque potissimum, tum ex ejusdem S. P. scriptis, tum ex Rom. Imperatorum legibus annotantur, et expenduntur. 936
- CAP. X.—Romanum in Manichaeorum causa concilium. Antonii Pagii et Paschasii Quesnelli erroneum de ea quaestione judicium. A quorum criticis annotationibus cardinalis Baronii sententia tandem vindicatur. 947
- CAP. XI.—Post magni Leonis obitum Manichaei iterum Urbem inhabitant. Gelasii papae studium in iis detegendis. Gullielmi Cavei circa communionem sub utraque specie erroneum judicium. Idem S. Gelasius tandem nefarios hos homines ex Urbe eliminat, et eorum codices disperdit, anathematis addita sententia. 954
- CAP. XII.—S. Gelasio vita functo, Manichaei tertio Urbem inhabitant, quos tandem Symmachus papa, praedecessorum suorum exemplis insistens in exsilium pellit, horum simulacris, et codicibus ante Constantinianae Basilicae fores incensis. De quorum simulacrorum usu dum agimus, explicamus, quemadmodum Symmachus varie ab imperatore Anastasio exagitatus, perperam de Manichaica labe fuerit postulatus. 957
- CAP. XIII.—De Symmachi papae apologetica epistola adversus famosos imperatoris Anastasii libellos. Idem imperator multorum haereticorum Vindex, et Fautor, etiam Xenaiam, Manichaeorum principem, in suam clientelam recepit. Ex quibus tandem occasionem arripimus, ut ejusdem Xenaiae mores, institutum et scripta paucis expendamus. 961
- CAP. XIV.—Manichaeos Urbem Romam adhuc inhabitantes, Hormisdas papa plagarum examinatione discussos exsulatum abire cogit. Beausobre nugae, cavillationesque refelluntur. Constantinopolitana Mennae patriarchae synodus, Severum, Anthimium, aliosque Acephalorum principes veluti Manichaici dogmatis propugnatores damnat. Tandem nonnulla annotantur de Manichaeis ex Petri Siculi et Photii historiarum libris. 970
- Appendix ad Manichaeorum historiam. Theologica dissertatio de canonibus XIII et XVII concilii Gangrensis. 981
- DE PRISCILLIANISTARUM HAERESI ET HISTORIA LIBER. 991
- CAPUT PRIMUM.—Quisnam fuerit Priscillianus. Ibid.
- CAP. II.—Quo tempore, et unde potissimum Priscilliana haeresis coeperit grassari. 993
- CAP. III.—Instantius atque Salvianus Hispaniarum episcopi Priscilliano morem gerentes, eum Abulae episcopum consecrarunt. Eodem fere tempore in Caesaraugustana synodo primum damnatus, tum Gratiani edicto ab Hispania expulsus, Romam ad Damasum proficiscitur. 996
- CAP. IV.—Gratianus imperator a Macedonio circumventus Instantium et Priscillianum suis Sedibus restitui jubet. De Brittone Trevirorum episcopo, illiusque Sedis honore, et praerogativis. Blondelli, et Tillemontii falsae conjecturae contra Apost. Sedis jura evertuntur. 999
- CAP. V.—De Maximo Tyranno, et ejusdem in Priscillianistas judicio, agendive ratione. 1002
- CAP. VI.—Maximus Tyrannus ad Romanum pontificem Catholicae fidei confessionem scripto exaratam dedit. Novas clades imperator contra Priscillianistas per Hispanias excitavit. 1006
- CAP. VII.—De Toletanis synodis Priscillianistarum causa coactis. 1007
- CAP. VIII.—Ad refellendas quorumdam, et Paschasii Quesnelli potissimum falsas opiniones, Symphosii, et Dictinii episcoporum causa, exactius ex Ecclesiasticis monumentis ad examen revocatur. 1012
- CAP. IX.—De Toletana synodo, in qua Symphosius, et Dictinius tamquam poenitentes suscepti sunt, et de Gallaeciae schismate horum causa exorto. 1018
- CAP. X.—De caeteris episcopis, et clericis Priscilliana labe pollutis in Toletana prima synodo condemnatis, vel absolutis. 1022
- CAP. XI.—De gravi schismate in Hispaniis orto post Toletanam synodum. 1026
- CAP. XII.—Alanis, Vandalis, Suevisque Galliam et [Col. 1370] Hispanias latius populantibus, catholicae religionis res plene ad exitium reducuntur. 1029
- CAP. XIII.—De Turribio Asturicensi episcopo, ipsius ad A. S. consultationibus rebusque ab eo gestis ad Priscillianam haeresim penitus exstinguendam, et ecclesiasticam disciplinam reparandam. 1032
- CAP. XIV.—De epistola XV S. Leonis magni ad Turribium Asturicensem scripta Priscillianae haereseos occasione. Novum ejusdem fragmentum de canonicis scripturis, ex Vat. Palat. Biblioth. Cod. erutum. 1036
- CAP. XV.—De conciliis in Galliciae et Hispaniae regnis, S. Leonis magni praecepto habitis. Falsum Paschasii Quesnelli judicium de antiquo Cod. canonum Rom. Ecclesiae. 1044
- CAP. XVI.—An fidei illa professio Toletanis PP. adjudicata, Augustini stylum, et aetatem redoleat. Adhuc canonum codicem a Quesnello editum falso Romanae Ecclesiae esse adjudicatum ostenditur. 1049
- CAP. XVII.—De Asturicensi, Celenensi, et Bracarensibus synodis, in Galliciae regnis apost. sedis decreto habitis, vel ejus suffragio probatis. 1054
- CAP. XVIII.—Novissima Bracarensis Ecclesiae acta ad aliquas superstites Priscilliani erroris reliquias abolendas. 1056
- CAP. XIX.—Duos Leonis tempore exstitisse Turribios, perperam Paschasius Quesnellus comminiscitur. Ad quem potissimum Christi annum Bracarense concilium, de quo egimus, sit revocandum. 1062
- DE PELAGIANA HAERESI LIBER. 1065
- CAPUT PRIMUM.—De Pelagiana haeresi magni Leonis aevo in dies gliscente. De Juliano Eclani episcopo, ejusque agendi ratione, ut Pelagianam haeresim latius in vulgus spargeret. Ibid.
- CAP. II.—Sancti Leonis magni studium in Juliano et Pelagianis evertendis Campaniam populantibus. 1067
- CAP. III.—De tempore, quo S. Prosper suos libellos in Pelagianos conscripsit. 1071
- CAP. IV.—Praecedentium scriptorum argumenta eripiuntur. 1075
- CAP. V.—De S. Leonis magni scriptis contra Pelagianos exaratis. 1076
- CAP. VI.—De S. Leonis Magni epistolis ad Januarium Aquileiensem Episcopum scriptis contra Pelagianae haereseos fautores. Quesnelli agendi ratio in his epist. adornandis. 1079
- CAP. VII.—De aliis atque aliis Scriptorum opinionibus circa praecedentes sancti Leonis M. Epistolas. Nostra autem statuitur. 1086
- CAP. VIII.—Divi Leonis epist. XIV, ad Januarium Aquileiensem, ad examen revocatur, et Quesnelli nugae rejiciuntur. 1090
- LIBER PRIMUS. 1095
- CAPUT PRIMUM.—Eutyches male sentiens de Christi Domini Incarnatione, ab Eusebio Dorylaei episcopo, in Constantinopolitana synodo accusatur. Iterum et tertio a PP. in jus vocatus se sistere recusat. 1098
- CAP. II.—Flavianus episcopus absoluta praecedenti Provinciali synodo cum omnium actorum serie litteras dirigit ad sanctum Pontificem Leonem Magnum, gestorum petens confirmationem. Id injuria negat Paschasius Quesnellus, cujus argumenta proponuntur simulque evertuntur. 1101
- CAP. III.—Idem Paschasius Quesnellus novis excogitatis doctrinis prorsus Ecclesiastici regiminis formam pervertit de Flaviani et Eutychetis causa disserendo. Cardinalis Baronii ea de re asserta sancti Leonis Magni decretis vindicantur. Ejusdem S. Pontificis epistola XII a Quesnello perperam explicata, auctior prout in ms. Cod. Vatic. reperitur, exponitur. A cujus epistolae decretis minime recessisse Sanctum Leonem Magnum suprema Pontificatus jura exercendo, ex aliis et aliis ejusdem epistolis explicatur. 1109
- CAP. IV.—De Eutychis ad Apostolicam Sedem appellatione. Hanc maxima injuria negavit Quesnellus, cujus multa argumenta cum ex Flaviani, et Leonis epistolis, tum ex secundi Constantinopolitani Concilii Actis eripiuntur, et dissolvuntur. Demum Cl. Petri de Marca opinio ad examen revocatur, et tamquam veritati minus consona annotatur. 1115
- CAP. V.—Alia Quesnelli argumenta contra Eutychis appellationem proponuntur, et solidius discutiuntur. Ejusdem Eutychis epistola ad S. Leonem papam scripta, ad examen perducitur, atque tandem Christiani Lupi sententia vindicatur, et propugnatur. 1126
- CAP. VI.—De Eutychis epistola, et libellis ad S. Leonem [Col. 1371] Magnum scriptis, Christiani Lupi de iisdem sententia a Quesnelli notis criticis vindicatur; et postremo hujus agendi scribendive rationem nonnisi fallacias et nugas praeseferre ostenditur. 1136
- CAP. VII.—De Ephesina synodo Eutychianae haereseos causa coacta. Sancti Leonis apud imperatorem agendi ratio pro concilio in Italia cogendo. Cujus S. P. studiunt a suspicionibus et notis criticis Quesnelli vindicatur. Synodo Ephesinae praefuit Dioscorus Alexandrinus episcopus de mandato imperatoris Theodosii, injuria sibi hoc jus arrogantis. Quemadmodum, et quando Apostolicae Sedis Legati ex Urbe discesserint, de quibus disserens idem Quesnellus in errorem lapsus est. 1144
- CAP. VIII.—De aliis atque aliis S. Leonis Magni epistolis Ephesini Concilii occasione scriptis. S. P. studium pro Orientalium scandalis abolendis, Catholicaque Fide firmanda, Christiani Lupi opinio exponitur, et illustratur. Dioscorus vero Alexandrinus imperiali abusus potentia, Catholicis episcopis vim oppressionemque inferens Eutychem absolvit, et Synodum in latrocinium convertendo Apostolicae Sedis Legatos praesidium quaerere, et fugam arripere coegit. 1153
- CAP. IX.—De S. Flaviani Constantinopolitani episcopi ad Apostolicam sedem appellatione. Falsa Launoii, Paschasii Quesnelli aliorumque sententia, quod ad novum generale Concilium appellaverit proponitur. Deinde tamquam infirma, et valde fallacia horum argumenta, certis, evidentibusque demonstrationibus evertuntur, et prorsus eripiuntur. 1173
- CAP. X.—De tribus Sardicensibus Canonibus potissimum agitur, ad quos respicientes Launoius, Quesnellus, aliique contendunt: S. Flavianum eorum vigore et auctoritate dumtaxat adductum, ad S. Leonem Magnum provocasse ut in numerosiori Synodo ipsius causa ad novum examen perduceretur. Horum argumenta in medium adducuntur; et ex epistolis SS. Julii, et Leonis, et Gelasii RR. PP. tamquam prorsus infirma, vel falsa evertuntur. 1196
- CAP. XI.—Abolitis Ephesini latrocinii actis S. Leo epistolas scripsit ad Orientales. S. Flavianus martyrio occubuit, et in hujus locum Anatolius suffectus est. R. P. non consensit in hujus ordinationem, quoadusque solemnem fidei professionem juxta formam a se praescriptam non emisisset. Ad hanc excipiendam quatuor e suo latere mittit Legatos, qui Constantinopolim proficiscerentur. 1211
- CAP. XII.—Theodosius Augustus poenitentiam agens moritur. Pulcheriae Augustae studio, et S. C. Marcianus Imp. renuntiatur. Is statim Eutychianos poenas solvere jubet. Scribit ad Leonem de nova habenda generali Synodo. Abundium caeterosque Leonis Legatos honorifice suscipit. Constantinopolitanum celebratur Concilium in causa Anatolii atque lapsorum. Iterum Marcianus et Pulcheria a S. Leone generale Concilium fieri petunt. Theodoreti, Ibae et Aquilini episcoporum litterae ad Abundium R. P. Legatum. 1219
- CAP. XIII.—Orientalium res in melius mutatae, Eutychianis exitium parant, catholicis praesidium, et Magni pontificis Leonis moerorem vertunt in gaudium. Hujus gaudii testimonium exhibuit variis in epistolis ad Marcianum, ad Pulcheriam, ad Anatolium, ad Julianum Coensem scriptis. Istius patria inquiritur. Baronii, Henrici Valesii et cl. Stephani Baluzii opiniones annotantur. Omnem denique laborem S. pontifex impendit pro generali synodo habenda. 1223
- CAP. I.—Diu desideratam a Leone Magno generalem Synodum, tandem in Oriente habendam Imperator Marcianus permisit. Cujus dispositioni S. P. gravioribus ductus rationibus cum posset obsistere, tamen praepeditus ne Synodo interesset, quatuor Legatos in Orientem mittit, qui ipsius nomine, vice et loco Synodo praesint. Omnia idcirco agenda disponit, datis hac de causa aliis et aliis epistolis ad Paschasinum, ad Marcianum, ad Anatolium, ad Pulcheriam Augustam, et ad Julianum Coensem. 1229
- CAP. II.—Quare generalis synodus Epheso indicta [Col. 1372] Chalcedonem transfertur: De S. Leonis epistola ad Ravennium. Galliarum episcopi in duabus Synodis conveniunt, eorumque Synodicas epistolas multa sapientia, et eruditione adornatas transmittunt ad Apostolicam Sedem. Tandem de Mediolanensi Eusebii Synodo agitur, hujusque Synodicis ad S. Leonem missis. 1235
- CAP. III.—De tempore, numero Patrum, atque sessionum synodi Chalcedonensis. Omnia quae in votis habuit S. Leo feliciter executioni mandata sunt. Catholica fides stabilita: episcopi lapsi ad poenitentiam suscepti sunt: Dioscorus, et Eutyches damnati; et demum apostolicae sedis jura in Ephesina synodo abolita, summa consensione reparata, et stabilita fuerunt. 1241
- CAP. IV.—Dissertatio in quartam Chalcedonensis synodi actionem, habita in pontificia conciliorum academia, anno Domini MDCCXLVII. 1246
- CAP. V.—Theodoretum a Dioscoro in latrocinio Ephesino depositum ad apostolicam sedem appellasse, et a S. Leone judicatum, suaeque sedi restitutum fuisse ostenditur. Launoii et Paschasii Quesnelli argumenta refelluntur. Cl. Petri de Marca, et Christiani Lupi sententiae de hac causa exponuntur. Denique cum ex actione octava Chalcedonensi, tum ex sancti Leonis epistola XCIII suprema, et irretractabilia esse apostolicae sedis judicia probatur. 1255
- CAP. VI.—Chalcedonensis actio de Domno Antiocheno supposititia non est. Illam ex Graeco in Latinum transtulit cum reliquis gestis Rusticus diaconus Maxima injuria id negavit Quesnellus, cujus argumenta tamquam falsa, et prorsus infirma jam rejecit, atque summa eruditione solvit Clarissimus Stephanus Baluzius. Hujus denique vestigiis in hac describenda Exercitatione nobis passim insistere opus fuit. 1268
- CAP. VII.—De reliquis Chalcedonensis synodi actionibus, et de postrema praecipue, in qua contra ecclesiasticos canones de Constantinopolitanae sedis novo honore, et praerogativis contra jura episcopi Alexandrini atque Antiocheni XXVIII canon conscriptus est. 1286
- CAP. VIII.—De iis, quae post Chalcedonensem synodum in Anatolii favorem gesta sunt. PP. synodi generalis, Marciani, et Pulcheriae Augustorum epistolae ad S. Leonem pro confirmando, ratoque habendo XXVIII concilii canone. S. Pontificis agendi ratio in eodem canone irritando atque cassando. Paschasii Quesnelli interpretationes recensentur. Launoii tandem in doctissimum cardinalem Bellarminum censuram tamquam falsam et injustam rejicimus. 1291
- CAP. IX.—S. Leo magnus multis modis Anatolii ambitum compressit. Theologorum quaestiones ex S. P. scriptis definitae. Paschasii Quesnelli effugia describuntur, et decretum de servandis provincialium primatuum privilegiis explicatur. Aetii et Andreae Constantinopolitanorum clericorum causa proponitur. Julianus episcopus Coensis apostolicae sedis vicarius instituitur; cujus munera et praerogativas Paschasius Quesnellus injuria elevare nisus est. 1299
- CAP. X.—Anatolii C. S. ambitus, atque agendi ratio Eutychianis favens novas turbas excitat in Orientem. S. Leo admonitus a Marciano et Leone imperatoribus se jam synodum in fidei rebus confirmasse asseverat. Negat Paschasius Quesnellus, cujus argumenta evertuntur. Tandem S. Pontifex novis epistolis synodi confirmatoriis suam voluntatem omnibus patefecit, atque etiam Anatolii dolosas artes exagitavit. 1305
- CAP. XI.—Pro exstinguendis Eutychianorum reliquiis S. Leo omnem operam impendit. Maximo Antiocheno suae Ecclesiae jura custodire praecipit. Gravis controversia de Cyclo Paschali excitatur. Marcianus imperator moritur, et Leo Tribunitius ad imperium assumitur. Eutychianorum seditio in Proterium Alexandrinum, in omnes catholicos, et eorumdem conatus pro abolendis Chalcedonensis concilii decretis 1310
- CAP. XII.—Summum tandem studium usque ad vitae exitum S. Leo adhibuit in firmandis Chalcedonensibus decretis, in reparanda Alexandrinae Ecclesiae clade, et in haereticis Eutychianis exstinguendis. 1318
[Col. 1368] DE MANICHAEORUM HAERESI ET HISTORIA LIBRI DUO.
DE EUTYCHIANA HAERESI ET HISTORIA LIBRI DUO.
LIBER II.
FINIS TOMI QUINQUAGESIMI QUINTI.