054
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS. CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. ACCURANTE J.- P. MIGNE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LIV.
TOMUS PRIMUS.
1846
SANCTI
ROMANI PONTIFICIS
OPERA OMNIA,
POST PASCHASII QUESNELLI RECENSIONEM AD COMPLURES ET PRAESTANTISSIMOS MSS. CODICES AB ILLO NON CONSULTOS EXACTA, EMENDATA, ET INEDITIS AUCTA: PRAEFATIONIBUS, ADMONITIONIBUS ET ANNOTATIONIBUS ILLUSTRATA. ACCEDUNT QUAECUMQUE IN QUESNELLIANA EDITIONE INVENIUNTUR EAQUE AD CRISIN REVOCANTUR: CURANTIBUS PETRO ET HIERONYMO FRATRIBUS BALLERINIIS, PRESBYTERIS VERONENSIBUS; MANUM AUTEM ULTIMAM ADHIBENTE J. - P. MIGNE, QUI SUPERADDIDIT EXERCITATIONES IN UNIVERSA OPERA
AUCTORE PETRO THOMA CACCIARI.
TOMUS PRIMUS
SINCERA S. PONTIFICIS OPERA CONTINENS, ID EST SERMONES ET EPISTOLAS CUM APPENDICIBUS. 3 VOL. PRIX: 24 FRANCS.
1846.
- Sermones et Epistolae.
Epistola
Haec sanctissimi aeque ac doctissimi summi pontificis LEONIS MAGNI Opera, quae ad praestantissimos codices, praesertim Romanos, exacta, emendatiora et auctiora nunc prodeunt, cui potius inscriberemus quam tibi, beatissime Pater, qui tanti pontificis in eadem Romana cathedra successor, iisdem zeli ipsius ac doctrinae vestigiis insistens, idem MAGNUS LEO redivivus videris? Ille quidem ob plura et praeclara diuturni pontificatus gesta, quibus, nulla temporum rerumque vicissitudine aut difficultate, perterritus, adversus contumaces ac subdolos fidei hostes, catholicae Ecclesiae dogmata defendit acerrime, et novitiis ac temerariis quorumdam ausibus sese objiciens, Ecclesiarum privilegia et apostolicae sedis jura fortiter vindicavit, et pro custodia ac observantia ecclesiasticae disciplinae irrepentes corruptelas et abusus detegere, perstringere, emendare et exstinguere nisus est; ille, inquam, tantus pontifex ob tam praeclara gesta MAGNI titulum jure promeruit; ejusque insignia Opera, quibus res tot ac tam graves promovit atque perfecit, in perennem posterorum memoriam ad nos transmissa, maximisque encomiis non solum a Latinis, verum etiam a Graecis tum antiquis, tum recentioribus, commendata, ejusdem tituli meritum ac justitiam demonstrant.
Quid autem de te, beatissime Pater? Jam inde ab exordio pontificatus tui quot et quam implexae causae pro conditione istorum temporum concurrerunt, quibus nunc integritas fidei, nunc pontificia jura, nunc disciplina ecclesiastica sanaque doctrina morum impetitae fuere? Tu vero nulli labori, nulli meditationi parcens, opportune omnibus providisti. Assiduae curae et vigiliae tuae, quibus parcissimo cibo brevique somno contentus, die noctuque pastorali officio et actionibus publicis indefessus vacas, et quod superest subcisivi temporis, in conscribendas pro rerum necessitate doctissimas et eruditissimas Institutiones atque Constitutiones confers, omnibus notissimae sunt. Ipsa tua Opera quae pluribus voluminibus digesta hactenus prodierunt in lucem, quaeque in dies identidem prodeunt, ac in omni ecclesiastica materie non tam praesentibus, quam futuris temporibus prospiciunt, dum omnes cum voluptate et utilitate evolvunt, maximamque in iisdem non jam molem, sed eruditionem, rerum varietatem, methodum, perspicuitatem ac doctrinam admirantur, te cum antiquis praestantioribus pontificibus conferre, et MAGNUM vere, seu potius MAXIMUM confiteri non dubitant. MAGNI igitur antiqui Romani antistitis Opera tibi prae caeteris successori ac aemulatori ejus MAGNO aequissime dicanda fuere.
Huic autem congruentissimae rationi alia gravior et fortior accedit. Cum enim ante paucos annos alter e nobis Romae degeret, seque ante pedes tuos identidem sisteret; inter eos sermones, quos pro summa benignitate tua cum eodem habere, quibusque fere de optimis studiis et ecclesiasticis disciplinis non pauca solebas disserere, de ea S. Leonis editione incidit mentio, qua Paschasius Quesnellus sancti pontificis Opera non tam emendare ac illustrare, quam aliquot pravis notatiunculis, observationibus et dissertationibus non paucis in locis redarguere, pervertere et deturpare studuit. Hinc porro novae editionis, quae ad Vaticanos praesertim mss. codices ab eo inconsultos exigeretur, ejusdemque audaces conatus retunderet et infringeret, necessitatem memorasti. Cum vero hoc idem consilium quibusdam praedecessoribus tuis in mentem quidem venisset; at per eos, quibus id negotii demandatum fuit, numquam perfectum, nec perficiendum crederetur; tu minime ferens editionem tam necessariam diutius prorogari, hanc nobis imponendam censuisti. Non solum magnitudo operis, et magni adversarii eruditio ac ingenium, verum etiam et multo magis imbecillitas nostra, cujus nobismetipsis conscii sumus, [Col. 0011] suspensos initio atque ancipites animo tenuit. At voluntati et auctoritati tuae obsequendum fuit. Nos autem ut erigeres atque reficeres, non solis verbis usus es, sed tuum quoque auxilium in eamdem editionem contulisti. Cum enim in ejusmodi editionibus procurandis praestantiorum codicum subsidium potissimum requiratur; tu Vaticana exemplaria statim communicari jusisti, atque ut collatio facilior et expeditior fieret, raro privilegio ea, quibus indigeremus, domum afferri, et quamdiu opus esse retineri indulsisti: ac praeterea ut aliis ex urbibus, ubi rari essent atque inconsulti codices, accuratae collationes praestarentur, ipse pro humanitate tua effecisti, adeo ut etiam in hanc nostram urbem quorumdam antiquorum librorum variantes lectiones, quae ob longinquitatem locorum isthuc serius pervenere, humanissimis litteris tuis sociatas transmiseris. Id autem penes aequos rerum aestimatores tantum est, ut haec editio, cujus tu auctor et opitulator fuisti, tua quodammodo habenda sit; ac proinde in ea tuo nomini dedicanda non offeramus aliquid omnimo nostrum; sed verius, quod beneficio tuo accepimus, reddamus. Hinc etiam confidimus fore ut ipsam editionem benigne suscipias ac tuearis quasi rem tuam: omnesque, qui eam a te praeceptam, teque opem ferente perfectam intelligent, cum praeclaram curam et singularem favorem tuum commendabunt; tum vero si quid per nos minus apte exsecutioni mandatum invenient, nominis et patrocinii tui gratia condonaturos speramus
Antequam vero hujus epistolae finem facimus, sine, quaesumus, Pater beatissime, ut quod S. LEONI maxime congruum et gloriosum credimus, sapientissimo judicio tuo subjiciamus. De DOCTORIS titulo et cultu eidem sancto pontifici decernendo pauca quaedam tibi, ut confidimus, non injucunda proponere libet. Qui MAGNI nomen obtinuit, DOCTORIS quoque titulum mereri nihil ambigimus. Si enim DOCTORIS appellatione et cultu ii digni sunt, qui una cum eximia sanctitate insignem pariter doctrinam jungentes, et dum in vivis essent, universam Ecclesiam docuere, et adhuc post mortem illam docent iis operibus relictis, quae omni tempore pro fide ac disciplina Ecclesiae usui futura sint: nonne S. LEO, cujus sanctimonia certissima est, et docuit, et docet, et semper docturus est universam Ecclesiam, cum et instituendis Christianorum moribus, et rectae fidei conservandae, confutandisque heterodoxorum erroribus aptissima plurium sermonum et epistolarum monumenta vulgarit, quae non tam in Occidentis, quam in Orientis Ecclesiis summo cum honore suscepta, celebrantur ab omnibus, maximoque auctoritatis pondere allegantur frequentissime, aeque ac celebriorum doctorum opera allegari solent? Hinc autem non immerito DOCTORIS nomen ei olim tribuit Cassiodorus [Col. 0011] In ps. LXV. , et (qui maximi habendi sunt) duo summi pontifices Vigilius [Col. 0011] Constitut. n. 22, t. VI Concil. Ven. edit. col. 305. et Hadrianus I [Col. 0011] Epist. 97. Cod. Carolin. , ac deinceps alii, ex quibus Usuardus et Vandelbertus eumdem titulum Martyrologio inseruerunt. Plures etiam Gallicanae Ecclesiae doctores honore eum in publicis officiis colere non dubitarunt, ut ex eorum liturgicis libris didicimus. Aliquot hic tantum exempli gratia attingemus testimonia, quae eminentissimus cardinalis Philippus de Montibus huic nostro consilio maxime favens, paulo antequam e vivis excederet, ex sua lectissima bibliotheca nobis communicavit. Ex Breviario Lingonensi anni MDCCXXXI, die XXX Octobris: LEONIS I papae et Ecclesiae DOCTORIS. Ex Breviario Catalaunensi anni MDCCXXXVI, die XX Octobris: LEONIS Magni papae et Ecclesiae DOCTORIS. Eadem leguntur in Breviariis Cluniacensi anni MDCCXXVI, Rothomagensi anni MDCCXXVIII, et Claramontano anni MDCCXXXIII, die XI Aprilis; in Narbonensi anni MDCCIX, die XXVIII Janii; in Senonensi anni MDCCXXVI et Aurelianensi anni MDCCXXXI, die XXX Octobris; in Parisiensi anni MDCCXXXVI, die X Novembris; ac in Bituricensi anni MDCCXXXIV, die XXX Novembris.
Num vero tempus jam advenerit, in quo Romana quoque Ecclesia, quae non minorem hujus sui sanctissimi doctissimique pontificis, quo maxime ornatur, amorem nutrit, hunc eumdem titulum et cultum eidem solemniter tribuat, generalique decreto in universum Christianum orbem extendat, tibi, beatissime Pater, dijudicandum atque constituendum relinquimus. Tu in eo celeberrimo Opere de Beatificatione et Canonizatione, quod omnigena sacra eruditione refertum, circa ritus hujusmodi regula in posterum solemnis ac tutissima futurum est, tres [Col. 0013] conditiones ad constituendum Ecclesiae doctorem necessarias designasti [Col. 0013] Lib. IV, part. II, cap. 11, n. 13. , eminentem scilicet doctrinam, insignem vitae sanctitatem, et praeterea summi pontificis aut concilii generalis legitime congregati declarationem. Duas priores conditiones, in quibus ejus tituli decernendi radix et meritum continetur, in LEONE nostro inveniri ipsa Romana Ecclesia cum in aliis publicis tabulis, tum in Martyrologio satis testata est. Restat ut tertia conditio, qua idem titulus et cultus ipsi in universa Ecclesia legitima auctoritate constituatur, eidem accedat per te, qui ejus merita considerans, de eodem fortassis pronuntiabis, quod de S. Bernardo in eodem Opere scripsisti [Col. 0013] Ibi c. 12, n. 9. : Dolendum videtur, quod usque adhuc cogitatum non fuerit de Sancto tot meritis eximio coelestique doctrina referto, colendo titulo DOCTORIS in universa Ecclesia. Forte tibi, cui nihil jucundius quam sanctorum cultum promovere, quique peculiare tuum erga sanctum LEONEM studium, dum esses Canonicus Archivista Basilicae S. Petri, in novissima inventione [Col. 0013] Hac de re plura tom. II, in observat. ad Dissert. 1 Quesnelli ad an. 461. ejus corporis potissimum demonstrasti, tibi, inquam, haec laus reservata est, ut qui magnus es magni LEONIS successor et aemulator, tantum pontificem DOCTORIS titulo exornes hujus editionis occasione, quae dum ipsius Opera, jubente ac opitulante te, ad puriores codices exacta et illustrata tuoque nomini inscripta in lucem profert, MAGNI hujus DOCTORIS meritum etiam atque etiam confirmat. Sed hoc tuum judicium esto. Tibi interim dum volumen istud offerimus, sanctos tuos pedes humillime deosculantes, apostolicam benedictionem deprecamur.
Praefatio
I. Cum de nova editione Operum sancti Leonis papae ad mss. praesertim Romanos codices lucubranda, quae editioni Quesnellianae jam proscriptae opponi et praeferri posset, alteri ex nobis, dum Romae esset, supremus antistes Benedictus XIV onus imposuit, non pauca primum nec levia momenta terruerunt. Quae enim et quanti sit ea Leonis editio, quam summo studio curavit Paschasius Quesnellus, illi soli ignorare queunt, qui editionem ejus ignorant. Si textum expendas, qui in aestimandis veterum editionibus primum et potissimum spectandus est, et in quo quaeritur num sit emendatus ac ineditis opusculis auctus, plures ille ac praestantissimos codices nactus est, quorum praesidio multa loca in anterioribus editionibus depravata feliciter correxit, et Epistolas pontificis, quae inter ipsius Opera sacrae historiae utiliores sunt, ex uno Grimanico ms. octo et viginti antea ineditis augere Epistolis potuit. Praetera alia quaedam adjecit inedita, inter quae maxime celebris est antiquissima illa Canonum et Epistolarum Romanorum pontificum collectio, quae Dionysianae nihilum cedit, vetustissimique canonici juris studiosis maximo adjumento est. Si vero ipsius editoris lucubrationes textui vel rebus illustrandis insertas consideres (id enim alterum est quod in editionibus quaeritur), quaenam editio Patrum tot unius editoris observationibus, admonitionibus, notis et dissertationibius locupletata invenietur, quot illa Leonis, quam Quesnellus typis impressit? Quae enim ejusdem pontificis Opera parvo volumine formae, uti vocant, octavae vel quartae in antiquis editionibus comprehendebantur, ob Quesnelli additamenta duos implent non exiguos tomos in-folio. Quem porro non moveat tantum studium in Leone edendo ab eo susceptum et naviter impensum, qui praestanti ingenio et multa eruditione ornatus, plurimum poterat, quique priorem editionem novis curis recognitam post viginti quinque annos recusit auctiorem, adeo ut limata et perfecta, quantum per eum fieri potuit, iudicari debeat? Magnifica quidem elogia a quampluribus litteratis viris obtinuit ejusmodi [Col. 0015] editio, quae idcirco non tam primum impressa quam recusa, statim toto orbe dispersa atque suscepta, adhuc desideratur a pluribus; et licet ob censuras nonnullorum, ac praesertim Inquisitionis Romanae anni 1676, apud catholicos non modicum detrimenti ceperit, eam nihilominus eruditis ubique probatam affirmare non dubitavit Joannes Albertus Fabricius. Haec quidem heterodoxi viri laus, etsi Romanae censurae perperam omnino opponitur, pervulgatam tamen de eadem editione opinionem aliis etiam catholicorum testimoniis confirmatam ostendit.
II. Hisce animadversionibus, quae metum ingerebant, opponebatur novae adhuc post Quesnellianam editionis necessitas. Primo enim judicatum fuit interesse plurimum S. pontificis Opera ad Romanos praecipue codices exigere, qui etsi in Romani antistitis Operibus praestantiores atque puriores praesumendi sint, a Quesnello tamen irrito, ut in praefatione testatur, conatu quaesiti, praetermittendi fuerunt in prima editione; in secunda vero Barberinorum tantum manuscriptorum variantes lectiones accepit, ex quibus ipsis paucas admodum in solis Epistolis adhibuit. Tanto autem magis haec Romanorum exemplarium recognitio necessaria visa est, quod ex una parte Quesnellus in usu codicum negligentiae accusetur a quibusdam, ac praesertim a Baluzio et Coustantio, in antiquorum librorum studio peritissimis; ex alia vero nota ejus libertas in emendando identidem textu, nullo allegato codice, nonnullis suspicionem injecerit. Deinde plurima sunt in ejus lucubrationibus licentius inserta, quibus falsis doctrinis favet, et non tam Leonem quam Romanae sedis praerogativas nunc palam, nunc latenter impetivit: adeo ut haec editio, quae Leonem potius deturpat quam illustrat, justissimam prohibitionem meruerit.
III. His de causis, ut primum eadem editio anno 1675 in lucem prodiit, statim novae editionis Romae adornandae consilium ceptum fuisse, colligi posse credimus ex Italica epistola Laurentii Mari ad Franciscum Grisendum scripta die 30 Martii anni 1677; sibi enim significatum affirmat praeceptum illustrissimi Brancatii de nova editione Operum S. Leonis. Mi vengono comunicati i comandi di monsignor illustrissimo Brancaci mio signore sopra la nuova edizione di S. Leone; et in hanc quaesitum subdit quidquid Jo. Baptista Marus ejus frater ex mss. Romanis paraverat. Hujus epistolae, quam in codice Barberino invenimus, amplior notitia dabitur in praefatione sermonibus Leonis praemissa, § 7. Haec eadem novae editionis cogitatio iterum excitata est anno 1716, favente summo pontifice Clemente XI. Exploratum est testimonium Patrum Trivultianorum insertum Mémoires Auril., 1716, pag. 722, ubi ex epistola Romae scripta haec traduntur: On a formé le projet d'une nouvelle édition de S. Léon. Sa Sainteté, qui a une dévotion particulière à ce saint docteur, favorise ce dessein. Sub Clemente autem XII, non modo revixit idem consilium, verum etiam haec cura duobus clarissimis viris imposita fuit, collatisque istorum studiis, multisque hinc et hinc paratis, tanta hujus Romanae editionis exspectatio increbuit, ut eminentissimus cardinalis Quirinus hac de causa scripserit anno 1740, in appendice subjecta Pauli II Vitae, pag. 161, non solum piorum atque eruditorum votum deposcere, verum etiam sperare saniorem ac fideliorem editionem ad Vaticanorum praesertim codicum fidem.
IV. Dum unus e nobis anno 1748 Romam alia de causa accessit, de hac nova editione plures sciscitatus est. At alii se jamdiu nihil audire, alii vero spem omnem evanuisse responderunt. Qua de re cum sermo fuisset coram summo pontifice Benedicto XIV, is, eamdem desperationem confirmante uno ex illis duobus, quibus ea editio sub Clemente XII commissa fuerat, hocce studium nobis imposuit. Etsi vero praeter ea quae initio memoravimus nostrarum etiam virium imbecillitas deterreret, diutius tamen auctoritati tantae resistendum non fuit. Cumque de hac editione suscepta in Urbe divulgatum esset, accesserunt aliquot cardinalium, praelatorum et amicorum impulsus, qui etiam auxilium suum obtulere. Cum a codicibus exordiendum esset, laudatus summus pontifex, ut faciliorem expeditioremque collationem faceret, Vaticanae bibliothecae mss. libros, qui maximo usui forent, domum deferri peculiari privilegio concessit. Patuere etiam caeterae bibliothecae Romanae, Barberina, Chigiana, Casanatensis, Vallicellana, Angelica, et illa Basilicae S. Petri. Cum autem multi essent codices recolendi, quibus unus non sufficit, auxiliarii pretio accesserunt, alii etiam spontaneam et gratuitam operam contulere: inter quos potissimum laudandus est P. Brunus Toma, tunc lector, nunc prior Patrum Praedicatorum S. Sabinae, qui alios e suis in collationibus [Col. 0017] sibi adjunxit. In hoc labore totum id temporis, quo alter e nobis Romae versatus est, id est annum integrum cum dimidio, inter codices indesinenter consumpsit. Cumque is ex Urbe discedens nonnulla reliquisset conferenda, subsidium perhumaniter praestiterunt plures amici, P. magister Schiara, ordinis Praedicatorum, bibliothecae Casanatensi praefectus, comes Joseph Garampus, canonicus basilicae S. Petri et Vaticani archivi custos, concivis noster P. Franciscus a Puteo, presbyter Oratorii in Vallicella, Simon Ballarinus a bibliotheca Barberina, aliique nonnulli, qui variantes manuscriptorum quas desiderabamus, abs se diligenter descriptas Veronam miserunt.
V. In aliis quoque Italiae bibliothecis a Quesnello intactis, quae mss. exemplaribus celebriores sunt, Leoninos codices, quotquot alicujus pretii novimus, sive per nos, sive per amicos conferendos curavimus. Praeter exemplaria aliquot praestantissima capituli cathedralis Veronensis, quae ob insignem vetustatem nullis aliis cedunt, Venetiis in bibliotheca S. Marci, quae pluribus Graecis Latinisque codicibus instructissima est, non paucos rei praesenti utiles invenire licuit, et Antonium Zanettum, ejusdem custodem, qui omnibus studiosis favorem praestat, in Graecis praesertim libris recolendis coadjutorem humanissimum experti sumus. Patavii in bibliotheca Patrum Eremitanorum P. magister Antonius Manentius, in S. Justinae monachorum S. Benedicti P. D. Spiridion Peristianus, et in S. Antonii Patrum Conventualium S. Francisci P. magister Reginaldus Fischer codices et operam exhibuerunt. Ex insigni monasterio Padilironensi S. Benedicti in agro Mantuano P. D. Joannes Augustinus Gradonicus codicum variantes non exiguo labore collectas transmisit. Florentiae tum in bibliotheca S. Marci, tum in Laurentiana Medicea multum debemus P. lectori Philippo Mariae Sereno, qui alia contulit, alia etiam exscripsit. Fesulis, quae opus erant, procuravit P. Alexander Chiappinus, abbas generalis canonicorum Lateranensium, qui nuperrime obiit. Quoad mss. Montis Casini, magnum patronum experti sumus eminentissimum cardinalem Tamburinum, de cujus mirifico plane favore peculiaris redibit mentio in praefatione ad sermones, num. 16. Lucanorum codicum collationem sponte obtulit P. Joannes Dominicus Mansius, in antiquis mss. versatissimus, et pluribus editis documentis ac tomis notus. Bergomi opem tulit amicissimus noster P. Hyacinthus Sala, ordinis Praedicatorum, in academia Taurinensi publicus theologiae professor. Alia subsidia per alios Mediolani, Tridenti, Taurini et alibi praesto fuerunt.
VI. Extra Italiam etiam diligentiam extendimus, nimirum in bibliothecas Caesaream Vindebonensem et Ratisponensem S. Emmerami. E bibliotheca Caesarea, cujus mss. libros Gallus editor frustra quaesivit, duorum praestantissimorum exemplarium collectionis Hispanicae et Quesnellianae collationem quam diligentissimam nullo sumptui parcentes nobis comparavimus. In Ratisponensi vero servari eximium prorsus et singularem codicem Epistolarum S. Leonis, eidem bibliothecae pro Tutone episcopo dono datum exeunte saeculo nono, vel decimo ineunte, prodiderat P. Bernardus Pez in dissertatione isagogica praemissa tomo I Thesauri Anecdotorum, num. 65. Hujus codicis desiderio is qui e nobis Romae erat, adivit P. M. Thomam Ricchinium, ordinis Praedicatorum a secretis congregationis Indicis, eoque cooperante P. M. Emericus Langenuaeter, ejusdem ordinis provincialis Daciae, ac generalis magistri socius, scripsit statim ad P. M. Antoninum Veichtner, qui mox, pro insigni sua in hisce studiis peritia, codicis praestantiam ac utilitatem agnoscens, favore non minus quam labore plane singulari ipsum codicem non conferendum, sed de verbo ad verbum quam accuratissime transcribendum putavit. Id autem ut commodius per eum fieret, a reverendissimo abbate ad S. Emmeramum sacri Romani imperii principe, viro in omni litterarum et scientiarum genere excultissimo, summa benignitate concessum fuit ut idem codex Landishutum in memorati P. Antonini conventum deferretur. Quae peculiaris unius diligentia in exscribendo, et alterius humanitas in commodando tam eximio codice, de quo plura in praefatione ad Epistolas dicenda erunt, toto orbi testanda ac perenni memoriae commendanda fuit. His autem subsidiis experti sumus ipsum S. Leonis textum adhuc post Quesnellum posse emendari non modicum, et novis etiam ineditis monumentis augeri.
VII. Sermonibus emendandis mss. exemplaria Romana potissimum contulere: inter quae cum nonnulla ad basilicas Urbis certissime pertinuerint, certo Romana sunt, ac puriores lectiones nobis conservarunt. Quesnellus, etsi multa correxit, cum tamen hos codices non [Col. 0019] adhibuerit, alia inemendata reliquit, alia etiam haud satis apte vel perperam mutavit. Nos tercenta circiter loca vel certa emendatione restituere, vel ad meliorem lectionem revocare potuimus. Praeterea ex tot tantisque diversae originis codicibus simul collatis, quorum distinctam notitiam dabimus in praefatione ad Sermones, deteximus corrigendum ordinem in nonnullis sermonibus perturbatum; dividendos duos sermones qui in unum coaluerant; amovendum sermonem Leoni perperam tributum ab omnibus, nec non alium eidem a Quesnello ex suo codice affictum; alium vero, quem iste Leoni detraxit, restituendum; aliaque plura manuscriptorum ope praestitimus, ut ex admonitionibus atque annotationibus patebit.
VIII. In Epistolis similia frequentius detegentur. Correctiones non paucae nec leves identidem occurrent; et in his chronologia aliquot Epistolarum restituta, ordo omnium immutandus fuit. Quasdam Epistolas in dubium a Quesnello vocatas, et nonnulla ab eodem expuncta, adjuvantibus praesertim mss. libris, vindicare licuit.
IX. Non pauca ille tum in Sermonibus, tum in Epistolis mutavit nullo allegato codice, et ne indicata quidem veteri lectione; quod arbitrariae correctionis vel corruptionis suspicionem nonnullis injecit. Hanc quidem censuram ut ille praecluderet, in generali praefatione, num. 7, factum ultro fateri non dubitans, hanc duplicem quasi rationem subjecit: Saepe hos (codices) omisi recensere, cum videlicet indubitatae certitudinis est emendatio, et ad eam codices omnes conspirant. Sed neutra satis idonea visa est. Cum enim de apertis erroribus amanuensium vel typographorum non agitur, uti plerumque in locis a Quesnello emendatis non agitur, tunc lectiones quae antea vulgatis non malum sensum referentibus suppositae fuere, indubitatae certitudinis dici nequeunt. Generalis porro Quesnelli propositio de conspiratione omnium codicum, si fallax nonnumquam inventa est, cum de hac vel illa lectione abs se inducta scripsit, Ita omnes codices; quam fidem meretur in iis locis, in quibus emendandis nullam codicum mentionem facit? Neque vero idcirco affirmandum est eum, ubi nihil citat, vulgatum textum ex arbitrio mutasse vel corrupisse. Id videri potest iis qui solos codices contulerunt posteriorum collectionum, ex quibus vulgati prodierunt. Nos vero antiquiora et praestantiora exemplaria nacti, diligenti horum collatione discernere ac dijudicare potuimus, quae ille loca non arbitrarie, nec perperam emendavit; unde emendationes ipsas retinentes, citatis manuscriptis firmabimus. Lectiones vero quas vel nullo antiquo libro probatas, vel solis inferioris notae mss. suffultas invenimus, restituta veteri lectione, vel alia nova ex fide meliorum codicum, jure censuimus expungendas; in quo aliquando lectionem ab illo inductam, nullius antiqui libri facta mentione, libenter retinuissemus, si ille alicujus optimi codicis auctoritatem protulisset.
X. Cum autem in hac nostra editione omittenda non fuerint opera quae Leoni Quesnellus attribuit, vel suae editioni inserenda judicavit, in his quoque recolendis ad manuscriptorum fidem multa invenimus corrigenda, et nonnulla etiam supplenda, uti manifestum fiet praesertim in libris de Vocatione omnium gentium, et in Codice Canonum et Constitutionum apostolicae sedis, in quo postremo edendo ille codicem recentiorem et mendosum plerumque secutus est.
XI. Quoad inedita non solum in nostris mss. exemplaribus eas fere omnes Epistolas, et multis in locis emendatiores invenimus, quas ex Grimanico Quesnellus vulgavit, verum etiam ex insigni codice Ratisponensi tres alias novas Leonis Epistolas proferemus in lucem, ex Vaticano autem unam Graecam Anatolii Constantinopolitani episcopi ad Leonem nostrum, quae ad Eutychianam historiam illustrandam plurimum conferunt. Aliquot praeterea Epistolas Graecae interpretationis antiquae ex eodem Vaticano codice eruimus, quas publici juris facere quantum intersit, in praefatione ad Epistolas ostendetur, num. 51. Integram actionem concilii Chalcedonensis, quae in gratiam epistolae 93 Leonis habita, nondum in lucem prodiit, nobis suppeditarunt duo Graeci codices Veneti S. Marci, cum quibus etiam valde utiliter ad plura loca emendanda, Antonio Zanetto opitulante, contulimus Graecam editionem multarum Epistolarum, quae licet versiones sint, nostrae tamen editioni inserendae fuerunt. Alia actio ejusdem concilii in causa Domni Antiocheni, in qua pontificia Leonis auctoritas commendatur, ex ms. antiquissimo olim Veronensi, nunc autem Vaticano [Col. 0021] eruta edetur, et in suo lumine collocabitur tomo secundo. Plures ineditos sermones Leoni in mss. exemplaribus tributos excerpsimus, qui in appendice haud omittendi visi sunt.
XII. Aliquot Epistolarum hactenus incognitarum nostri pontificis, quae in Vercellensi antiquo libro continerentur, spem injecerat P. Franciscus Antonius Zaccaria soc. Jesu in epistola inserta tom. XLI Opusculorum quae a P. Angelo Calogera Venetiis edita sunt. Unum enim ex praestantissimae capitularis Vercellensis bibliothecae codicibus memorans, quem incomparabilem et ineditam antiquissimorum conciliorum collectionem vocat, hanc ex verbis celeberrimi editoris Evangeliarii Eusebiani testatur di parecchie non per anco vedute lettere di S. Leone, e di altri pontefici doviziosamente ornata. Ut haec tam insignia documenta nostrae editioni certius accederent, ipsius summi pontificis, qui editionem praeceperat, auctoritatem postulavimus. Itaque expensi fuerunt codices laudati capituli quam diligentissime. At nulla ejusmodi collectio inveniri potuit, quae vel unam ineditam Leonis epistolam promeret. Codicem autem qui aliquid inediti continere visus fuerat, ex documentis transcriptis et ad pontificem missis cum collatione caeterorum qui editi sunt, nec non ex aliis notitiis exinde acceptis, et ab eodem Evangeliarii Eusebiani editore certissime cognovimus, esse omnino similem aliis tribus mss. libris, quos Romae invenire et conferre licuit, et complecti collectionem Dionysio-Hadrianeam cum additamentis peculiaribus, quae indicabuntur in praefatione ad epistolas, et tomo tertio in tractatu de antiquis Collectionibus fusius describentur. Haec praecipue monenda fuerant, ne nos in exquirendis ineditis quidquam diligentiae praetermisisse videremur. Putamus autem ex hactenus dictis palam factum esse hanc editionem quoad textum Leonis Quesnelliana emendatiorem et auctiorem futuram; adde etiam quoad ipsa Leonis Opera, sinceriorem, quippe genuina illius opera secernet a supposititiis, quae ille plane arbitrarie et omnino perperam veluti Leonina traduxit.
XIII. Nunc de Quesnelli lucubrationibus, quae editionem ejus maxime celebrem reddunt. Si initio eximium hominis ingenium et eruditio metum injecerant, postquam ipsas lucubrationes exactius ad calculos revocantes, magnum in plerisque ingenii et eruditionis abusum deteximus, animi erecti et confirmati fuerunt. Etsi enim ille multa subtiliter et erudite congerat, quae non paucos nec infimi subsellii homines in ejus sententias rapuere, nihilo tamen minus diligenti singulorum examine deprehendimus sagacissimum hominem ingenio ac novitati indulgentem, et quarumdam studio partium abreptum, in conjectationes plerumque fallacissimas intemperanter excurrisse, quibus magno acumine et artificio implexis, magnaque eruditione fucatis, multa nova et falsa verisimilitudinem quamdam induerent. Ne quid acerbius contrariarum partium favore, aut Italicis, uti appellant, praejudiciis affirmasse credamur, antequam ulterius progrediatur sermo, nonnulla celebrium quorumdam exterorum, qui ejusmodi favore aut praejudiciis accusari non poterunt, testimonia praemittenda sunt.
XIV. Enormem conjectandi abusum in ea dissertatione, qua Quesnellus Collectionem Canonum abs se editam Romanae Ecclesiae asserturus, multa nisus est conjecturarum mole fulciri, satis declaravit P. Coustantius in praefatione tomi I Epistolarum Romanorum pontificum, num. 79. Dum ejusmodi conjecturis, inquit, plus aequo indulget vir clarissimus, suae ipse magis magisque prodit inanitatem opinionis. Et apertius num. 87, conjecturis fallacias adjectas notans: Singula, ait, eruditi viri argumenta gradatim prosequi et ad examen vocare longum foret. Satis est praecipua refellisse, quae si ex veritate aestimantur, aliud nihil sunt nisi vel conjecturae acute quidem, ut vocant, et belle excogitatae, sed merae tamen conjecturae; vel testimonia per vim detorta, quae suo restituta loco suoque sensu intellecta robur amittunt; vel denique probationes ex certis ductae locis, quae Romani codicis propria esse perperam existimavit. Hinc sententiam, quam ille multo nisu defendit, meram hypothesin et ingeniosum quidem, at minus firmum systema vocavit num. 43 et 63, in quo miratus est nonnihilum, idem systema ab acerrimi judicii viro non dico asseri, sed vel animo fingi potuisse. Similem conjectandi imbecillitatem animadvertit etiam atque perstrinxit Stephanus Baluzius in observationibus ad dissertationem Quesnelli de concilio Teleptensi, ubi is eidem concilio suppositionis notam impingere multis contendit. Post rem accurate discussam, inquit Baluzius, plane persuasus sum . . . : Quesnelli opinationes posse quidem oculorum aciem perstringere, certum nihil in illis esse solidi firmique. Hae observationes Baluzii insertae leguntur Concordiae [Col. 0023] Petri de Marca editionis Parisiensis anni 1704, pag. 1341. Ibidem praeterea, pag. 1347, parum sincerum ac diligentem Quesnellum in hac editione testatur, eumque reprehendit eo quod certo quodam loco secutus sit mendosam lectionem codicis Oxoniensis, cui Thuaneum exemplar cunctis nominibus erat anteferendum. Et in praefatione ad antiquam versionem Latinam concilii Chalcedonensis, num. 22, eamdem ejus negligentiam in alio argumento accusans: Si ille, inquit, veteres codices accurate, ut nos fecimus, consuluisset, hanc opinionem mente sua non comprehendisset. Eodem quoque numero 22 de quadam ejus conjectura ait: Mera divinatio est, ut pace ejus dixerim, quae ratione non constat. P. Bernardus Montfauconius seu monachi Benedictini congregationis S. Mauri in diatriba in symbolum Quicumque, tom. II Operum S. Athanasii, pag. 724, de Quesnello, qui eumdem symbolum Vigilio Tapsensi ascripserat, pronuntiant: Qui tamen, ut valet sagacitate et eruditione, non nisi conjectando loquitur: Guillelmus Caveus ad annum 440, pag. 279, de Quesnelli dissertatione, qua libros de Vocatione omnium gentium Leoni adjudicandos suscepit, pariter scripsit: Eos Leoni asserere conatur, idque longo conjecturarum potius quam argumentorum agmine. His autem conjectationibus compendio recensitis subdit: Pluribus haec dicit vir eruditus, quae cum pro cujusvis ingenio variare solent, et plus minusve in aliis reperiri possunt, haud satis firmum sententiae huic fundamentum substruere videntur. Et P. Guillelmus Cuperus in Actis sanctorum die 25 Augusti, pag. 133, de quodam argumento quo Quesnellus rejecit historiam miraculi S. Genesii, ait: Haec levis ratiuncula, vel temeraria Quesnelli conjectura corruere videtur ex chronologia. Alia plura ejusdem generis testimonia praetermittimus: haec enim proposito nostro videntur sufficere.
XV. Hactenus isti de peculiaribus Quesnelli disputationibus et argumentis, quippe qui peculiaria tantum ad examen vocarunt. Nos vero, qui universas ejus lucubrationes Leoninae editioni insertas ex instituto expendendas et ad vivum resecandas suscepimus, idipsum affirmare possumus de plerisque, ne dicamus de omnibus: unde nulla fere erit ejus dissertatio, quae subjectis nostris observationibus vel in praecipuo themate confutanda, vel in pluribus corrigenda non fuerit. Idipsum notis ejus quamplurimis accidit, quae fusiori calamo vel appendit Leonis Sermonibus, vel in Epistolas ejusdem post dissertationes rejecit. Ne vero haec ad jactantiam dicta credantur, vel suspicio sit, nos, dum Quesnellum impugnabimus, quaedam ex ipso carpere, quae a contextu ejus dissecta facile in invidiam et reprehensionem detorqueri queant, statuimus ipsas ejusdem lucubrationes integras nostrae editioni inserere, et suas cuique observationes subjicere, quibus ea quae confutatione sunt digna impugnentur vel corrigantur. Ita scilicet causae nostrae confidimus, ut adversarii faciem non refugiamus. Hinc etiam fiet ut necessaria amplius non sit Quesnelli editio, quae nostrae in totum inserta invenietur; et ut ipsius lucubrationes, quae in editionibus ejus interdictae sunt, in hac nostra cuique liceat legere et cum nostris animadversionibus atque censuris conferre; ex quo speramus futurum ut et veritas facilius innotescat, et num nimium auserimus quisque perspiciat.
XVI. Id autem profiteri hoc loco fas est, hanc concertandi rationem cum adversario praesente et a fronte dimicante difficiliorem fuisse. Richardus Simon ex Elia Dupinio in Quesnelliana editione duo notavit, nimirum Quesnelli dissertationes nimium esse prolixas, et nonnullas ad Leonis Opera non nisi remotius pertinere. Il (Dupinius) n'a pu cependant dissimuler que les dissertations sont trop longues, et que quelques-unes n'ont qu'un rapport éloigné aux Oeuvres de saint Léon [Col. 0023] Critique de la Bibliothèque . . . . . par M. Dupin,liv. II, c. 16. Haec duo difficultatem potissimam facesserunt: et ut primum dicamus de postremo capite, cum editoris sit ea diligenter scrutari et evolvere quae ad Auctorem ejusque Opera spectant, pauca admodum, quae Leonis aut ejus Operum propria sunt, in Quesnello expendere et excutere opus fuisset; neque fuissemus coacti in ea digredi, in quae ille longius et liberius excurrit; sicque non pauca difficiliora praeterire licuisset. At inserentibus omnes dissertationes, admonitiones et annotationes Quesnelli, singula examini subjicienda fuere, sive quae ad Leonem aut ejus Opera pertinent, sive quae ex occasione inducta remotissime distrahunt; nec quidquam, licet difficilius et implicatius, dissimulari aut transcurri potuit cum praesertim in ejusmodi disputationibus a Leonis editione [Col. 0025] valde remotis non pauca insint, quae censuram non exiguam mereri visa sunt. Id cum pro varietate et difficultate rerum, in quae Quesnellus excurrit, longiorem meditationem ac plures observationes postularet, id, inquam, potissimum in causa fuit ut haec editio serius quam initio credebatur typis mandari potuerit.
XVII. Ad prolixitatem vero dissertationum Quesnelli a Dupinio notatam quod pertinet, eas multis protrahere ipsi plerumque necessarium fuit. Cum enim in permultis suis thesibus careret exploratis rationibus et documentis, quae ubi adsunt, ad rem concludendam pauca sufficiunt, ad solas conjectationes easque imbecilles confugiendum fuit. Cum porro acutus homo intelligeret has, si paucae sint et paucis proponantur, minimum posse, complures simul congerere s'uduit, easque ita invicem colligare, et eruditis identidem notitiis, dicendi arte ac subtilibus ratiociniis munire, ut lectores sensim et facilius illicerent, ac in ejus sententiam attraherent. Iisdem vestigiis principio nobis quoque insistendum, et omnia ac singula quae censuram peterent refellenda videbantur. At hac methodo in eamdem nimiae prolixitatis notam incidissemus. Ne vero hoc laboris aut difficultatis declinandae credatur effugium, observamus veritatem propugnantibus satis esse si capitalia et fortiora argumenta convellant: his enim sublatis, caetera leviora, quae iisdem fulciuntur, per se cadunt, ita ut nimium morosi hominis sit in his confutandis lectores diutius distinere. Verum in hac ipsa laboris, ut videtur, imminutione difficillimum nonnumquam fuit, inter multas conjectationes eas secernere, quae capitales et praecipue refellendae essent. Ita enim plura Quesnellus miro artificio jungit ac miscet, ut vix detegatur quid praestet. Cum proposuit quaedam leviora, quibus facilis esset responsio, elabitur repente ut anguis, et ad alia transcurrit, quae etsi forte sint pariter levia, graviora tamen ex antecedentibus videntur. Nunc quaerendo potius quam affirmando conjectatur; nunc quaestioni alias interserit quaestiones, vel saltem dubia quaedam inspergit, quibus longius et eloquenter subdoleque productis deceptio non facile discernitur, et conjecturas conjecturis adjiciens, quod paucis obtinere non potuit, multitudine se consecuturum confidit. In his omnibus exacte expendendis et ad certa pauciora ac potiora capita revocandis, ne longior confutatio procederet, et lectoribus fastidium ac ex multiplicitate confusionem etiam pareret, quanta attentione ac diligentia opus fuerit, quisque peritus intelliget. Quod si in his potioribus capitibus refellendis observationes nostrae longiores nonnumquam cuipiam videbuntur, is consideret plura saepius desiderari ad revincendum quam ad proponendum errorem. Ea porro facili partitione ac methodo utemur, ut lector statim intelligat quid agatur, et cur prolixior disputatio necessaria fuerit in quibusdam capitibus, ex quibus caetera pendent. Speramus vero hac ratione cognitum iri, nos, ut brevitati, quantum fieri poterat, consuleremus, nihil praeteriisse quod capitale esset; sola autem minutiora, quae potioribus divulsis corruunt, jure neglexisse. Quod si quaedam a Quesnello in dissertationibus inserta peculiarem censuram postulabunt, quae in contextu nostrarum observationum ad singulas dissertationes opportunum locum non invenient, censuras ejusmodi, ne quid necessarium desit, in annotationibus, quae iisdem locis affigentur, paucis indicabimus.
XVIII. Richardus Simon, cujus paulo ante meminimus, de Quesnelliana S. Leonis editione testimonium ponit, quod hoc loco haud praetermittendum putamus. Recitato elogio quo Dupinius Quesnelli dissertationes commendaverat, haec subjicit: L'édition des Oeuvres de saint Léon publiée souslenom du P. Quesnel mérite sans doute celte louange; mais le bibliothécaire n'a pas su que cet ouvrage est sorti de plusieurs mains. Le P. Quesnel en a ramassé durant plusieurs années les matériaux, qui lui furent fournis en partie par plusieurs personnes savantes de Paris; mais comme ce Père ne savait pas assez le latin pour composer son ouvrage en cette langue, il le composa d'abord en francais, et il le donna à mettre en latin à un savant Hibernois, qui avait été auparavant de l'Oratoire, et qui professait alors la rhétorique dans le collége de Beauvais. Il composa aussi en francais la Vie de S. Léon; et elle fut traduite en latin par le P. Gérard du Bois, qui était alors dans la maison des Pères de l'Oratoire rue Saint-Honoré avec le P. Quesnel. Le P. du Bois changea dans cette Vie quelques endroits, qui lui parurent trop durs contre Rome; changements que le P. Quesnel ne put approuver; mais s'il avait profité áes bons avis que son confrère lui donna, il n'aurait peut-être pas eu le déplaisir de voir son ouvrage flétri à Rome. Au reste, ie n'avance rien ici dont je n'aie été bien instruit: en sorte [Col. 0027] qu'on peut dire de l'auteur de l'édition de S. Léon, publiée sous le nom du P. Quesnel: SUMUS LEGIO [Col. 0027] Critique de la Bibliothèque . . . par M. Dupin, liv. II. c. 16. . Hactenus Richardus Simon, qui in congregatione Oratorii una cum Quesnello diutius vixit usque ad Leoninae editionis circiter tempora. In hoc autem testimonio illud praesertim observandum est, adeo acerbum et infensum in Romanam sedem fuisse Quesnellum, ut uni e suis quoque confratribus quaedam loca displicuerint, qui idcirco in interpretatione Latina ea emollienda existimavit. Cum vero id Quesnellus respuerit, nihil hac in parte ab interpretibus additum vel exaggeratum dici potest; sed quidquid acerbius in ea editione legitur, totum ex ipsius Quesnelli mente atque sententia profectum agnoscitur.
XIX. Duo praecipua fuerunt praejudicia quibus hic laborabat, alterum in materia gratiae, alterum vero adversus quasdam Romanae sedis praerogativas. In materia gratiae, quam male senserit palam faciunt ea quae postea edidit, et solemni Constitutione proscripta fuerunt. Ex his nonnulla editioni Leonis inspersit, sed latenter et parcius: de quibus in aliquot observationibus ad Leonis Sermones et ad dissertationem secundam in libros de Vocatione omnium gentium, nonnihilum disseretur. In pontificias autem praerogativas apertius et latius divagatus est. In has vero male licet animatus, ut passionem omnem ac praejudicium occuleret, protestationes quasdam observantiae, cultus et reverentiae in apostolicam sedem magnificentissimis verbis identidem exposuit; re autem auctoritatem ejus quibuscumque rebus posset extenuare et imminuere nisus est. Tantum vero se supra caeteros ejusdem factionis homines hac in re praeventum Quesnellus prodidit, ut documenta quae Romanis praerogativis favere videbantur, licet omnino certa, ipse velut supposititia vel saltem dubia traducere inanissimis conjectationibus studuerit. Hac, ut videtur, de causa expungenda, ex. gr., censuit concilium Teleptense cum epistola Siricii papae, actionem Chalcedonensem de Domno, et vitam S. Romani, aut saltem textum, quem eidem insertum et intrusum comminiscitur. Alia plura, quae hominem in Romanos pontifices non bene affectum detegent, in nostris observationibus atque etiam in nonnullis annotationibus identidem occurrent: quas quicumque aequo animo legerit, fatebitur, ni fallimur, necessarium fuisse aliquam editionem Quesnellianae opponere, qua omnes hujus lucubrationes singillatim subjicerentur examini, ac justis censuris opportune notarentur. Solum displicet, id negotii iis fuisse impositum, qui et eruditione et scientia minus parati sunt. Id tamen veritatem magis magisque manifestam faciet. Si enim nos, qui modicum valemus, evicerimus, quam perperam Quesnellus in multis scripserit, id non ingenio, non arte, non ullo peculiari subsidio, sed veritate ipsa demonstrante factum patebit
XX. Nunc reliquum est ut nostrae editionis ordinem explicemus. Quesnelli editio duobus tomis continetur. Primus Leonis Opera non tam genuina quam supposititia complectitur. Genuina sunt Sermones et Epistolae. Libri autem duo de Vocatione omnium gentium, Capitula de gratia, et Epistola ad Demetriadem, seu liber de Humilitate, quos Leoni Quesnellus perperam tribuit, inter supposititia referimus. In fine ejusdem tomi adjecit S. Hilarii Arelatensis Vitam, et nonnulla ejusdem Opuscula. Secundo tomo antiquissimam et praestantissimam Collectionem Canonum et Constitutionum apostolicae sedis e codicibus edidit, quam Codicem Canonum et Constitutionum Ecclesiae Romanae inscribendam putavit, non quod hanc inscriptionem praeferant codices, sed quia hanc Collectionem Romanae Ecclesiae propriam, Leonis aetate vigentem, et ab eodem pluribus auctam opinatus est. Tum subjecit sexdecim dissertationes in Leonis Opera et in laudatam antiquissimam Collectionem Canonum atque Constitutionum sedis apostolicae. Tandem in Epistolas S. Pontificis varias lectiones, notas et observationes impressit. Notandum vero est Quesnellum in secunda editione Lugdunensi anni 1700 non pauca addidisse quae deerant in prima editione Parisiensi anni 1675. Quaedam enim monumenta quae post primam editionem prodierunt in lucem, inseruit, nimirum duas Graecas Martiani epistolas ad Leonem ab Arnoldo editas, unam Eutychis ad eumdem pontificem vulgatam a P. Lupo, fragmentum Epistolae Anatolii Constantinopolitani, et Graecum textum Epistolae Flaviani, quae typis dedit Cotelerius, ac dissertationem Joannis Ciampini de vocis correctione in sermone VII S. Leonis de Nativitate Domini. Praeterea ex tribus mss. Barberinis Epistolarum variantes, quas postea accepit, in notis vel in postillis non numquam [Col. 0029] adhibuit. Non pauca etiam in dissertationibus ac notis adjecit, quibus priores suas sententias a Lupo, Baluzio aliisque censoribus oppugnatas defendere et confirmare ut cum maxime nisus est.
XXI. Nostram editionem in tomos tres partiemur. Primus tomus exhibebit omnia genuina Leonis Opera, id est Sermones et Epistolas sinceras, in quibus recognoscendis et emendandis ita nostris codicibus usi sumus, ut Quesnelli etiam variantes expenderimus. Sic et nostra et Quesnelli exemplaria ad hanc editionem perficiendam contulerunt. Praefationes, et admonitiones, ubi opus fuit, praemisimus. Annotationes Sermonibus ac Epistolis subjectae emendationum rationem reddent, et variantes lectiones tum nostrorum, tum Quesnelli codicum accurate designabunt, et ipsum pontificis textum, ubi indigere visus est, illustrabunt. In his etiam locum habebunt illae notae quas Quesnellus Sermonibus vel Epistolis ipsis quandoque apposuit, ut quidquid illius est non desideretur. Cum vero is Sermonibus quasdam notationes aut postillas affixerit, quae longiorem disputationem postulant, harum causa post Sermones edemus Observationes nostras in quaedam peculiaria loca eorumdem Sermonum; et in his insertae invenientur memoratae Quesnelli notationes vel postillae, sicut et laudata Ciampini dissertatio, quae ad unum sermonem illustrandum pertinet. Sermones dubios, vel Leoni male affictos partim editos, plerumque autem ineditos rejecimus in appendicem Sermonum, in cujus praefatione inter caetera notitia affertur aliorum Sermonum qui in nonnullis mss. exemplaribus Leoni perperam ascripti, et aliis atque aliis auctoribus in aliis codicibus attributi, cum inter aliorum Patrum Opera prodierint, repetendi non fuere; quibus autem in libris editi sint, indicavimus. Leonis Epistolas excipiet dissertatio de epistolis deperditis tum S. Leonis ad alios, tum aliorum ad S. Leonem, ac de aliis monumentis ad epistolas pertinentibus, dispositis ordine chronologico; ubi Leonina fragmenta quae supersunt inserentur. Sequetur notitia decretorum quae Leoni in Pontificali libro tribuuntur. Tandem appendix epistolarum S. Leonis Magni, aliquot litteras supposititias, aliaque documenta ad Epistolas pertinentia comprehendet, quae inter ejus Epistolas collocanda non fuerunt
XXII. Tomus secundus exhibebit appendicem prolixiorum Operum quae Leoni ascripta fuere. Primo edetur Sacramentarium omnium vetustissimum, Leoninum in vulgatis appellatum, eo quod Leoni tribuatur. Inter certa hujus pontificis Opera referri non potuit, cum nec omnia quae in eo continentur Leonis sint, nec ipsius compingendi auctor idem pontifex appellari certo queat. At cum quaedam Leonina in eo inserta legantur, ex quibus Leoni in editis adjudicatum fuit, omitti non debuit in appendice in qua edenda fuerunt alia Opera Leoni tributa, quae nihil Leoninum certissime continent. Id autem multo magis erat faciendum, quia Quesnellus tres praefationes veluti Leoninas in calce Sermonum edidit, quarum duae in ea ejusdem Sacramentarii parte quae superest inveniuntur, tertiam vero in ea parte quae intercidit, exstitisse probabiliter credimus. Secundo edemus duos libros de Vocatione omnium gentium, Capitula seu Auctoritates de Gratia et Libero Arbitrio, et Epistolam ad virginem Demetriadem, seu tractatum de Humilitate; quibus omnibus Quesnellus Leonis nomen praefixit. Haec ad mss. codices recognovimus, quorum praesidio cum non pauca emendavimus, tum nonnulla etiam quae alicubi deerant supplevimus. Subjicietur Breviarium adversus haereticos (alias vocatum Breviarium fidei adversus Arianos ), quod P. Sirmondus sine auctoris nomine edidit: Leoni enim assertum invenimus in duobus antiquis codicibus Patavino atque Mediolanensi, qui aliquot correctiones praebuere. Cur autem hunc non inter Leonis Opera, sed inter supposititia recensuerimus, ex prae nissa admonitione patebit. Post haec, ne quid desit quod Quesnellus suae editioni inseruit, S. Hilarii Arelatensis Vita, et ejusdem Opuscula (duobus per nos adjectis) cum aliquot mss. exemplaribus collata et emendata prodibunt. Hic appendicis finis. Porro ut Quesnelli lucubrationes, quemadmodum spopondimus, nostrae editioni inserantur, ex sexdecim ejus dissertationibus undecim hoc tomo recudentur, quae vel ad Leonem, vel ad praemissa Opera pertinent; caeterae enim quinque reservantur tomo tertio, eo quod spectent ad Codicem Canonum et Constitutionum apostolicae sedis, quem in tomum tertium rejecimus. Cuique dissertationi, cum praecipuum thema a Quesnello propositum refellendum erit, subjicientur observationes quae dissertationis censoriae vicem gerent. Ubi autem quaedam tantum in dissertationibus corrigenda aut confirmanda erunt, notationes in calce paginarum apponendae [Col. 0031] sufficient. Id praesertim servari debuit quoad primam dissertationem, quae S. Leonis Vitam describit; ubi etsi non pauca castiganda, nonnulla etiam adjicienda erunt, plura tamen satis constant. Hunc tomum concludent ejusdem Quesnelli observationes et notae in Leonis Epistolas, quas uti prolixiores ipse quoque post dissertationes vulgavit; easque, ubi opus erit, aliis nostris annotationibus distincte propositis emendabimus.
XXIII. Tertio tomo separatim edendo et ad justam molem compingendo occasionem dedit vetustissima Collectio Canonum et Constitutionum apostolicae sedis, quam sub arbitrario et falso titulo Codicis Canonum et Constitutionum Romanae Ecclesiae Quesnellus in lucem produxit initio tomi secundi. Haec ab eodem ex ms. Oxoniensi libro recentiori et valde mendoso vulgata fuit: Thuaneo enim antiquiori et optimae notae exemplari, quod serius novit, modicum nec satis apte usus est. Nos multo plura ex hoc codice aliunde accepimus. Accesserunt autem quamplurima ex alio hactenus ignoto, at pervetusto bibliothecae Caesareae libro ejusdem collectionis; et his subsidiis permulta menda corrigere, et ipsam collectionem meliori ac primigeniae formae restituere potuimus. Cum vero, ut huic collectioni seu corrigendae seu illustrandae ex aliis quoque collectionibus aliquid adjumenti quaerentes Romae et alibi expenderimus quotquot invenire licuit manuscripta aliarum veterum collectionum exemplaria, in quibus omnia vel fere omnia laudatae collectionis documenta, licet sparsim inserta, reperire et recognoscere non inutiliter contigit, aliam ex hoc studio multo praestantiorem utilitatem collegimus. Nacti enim sumus in his codicibus non pauca rarissima, vel etiam omnino ignota antiquissimi canonici juris monumenta, quae post memoratam Collectionem vel emendatiora proferre, vel primum edere gratum et utile futurum arbitramur. Haec quae et cujus usus atque praestantiae sint, ex iis intelligetur quae dicentur in praefatione ad tomum tertium. Hoc vero diligenti quamplurium manuscriptarum collectionum examine factum est, ut non solum aliquot ignotas et ineditas Collectiones Canonum deprehenderimus, sed plures etiam notitias nacti simus circa collectiones vulgatas, quae novissimos quoque et eruditissimos harum rerum scriptores latuerunt, quibusque antiqui juris canonici historia illustrari maxime potest. Hinc tractatum de antiquis tum editis, tum ineditis collectionibus et collectoribus Canonum ad Gratianum usque Quesnellianae collectioni praemittemus, quo haec omnia fuse explicabuntur. Tandem post prisca documenta edentur quinque dissertationes Quesnelli, quas, cum ad Collectionem Canonum ab eo vulgatam pertineant, huc reservavimus nec non observationes nostrae, quae eisdem confutandis, ubi perperam sensit, ex suscepto consilio necessariae videbuntur
XXIV. Distinctam singularum editionum notitiam, quae in generali praefatione aequum locum habuisset, omisimus: haec enim exhibetur in praefatione Quesnelli, quam, ne quid Quesnellianae editionis ex instituti nostri ratione desideretur, additis paucis annotationibus mox subjicimus. Illud sub finem monemus, quod cum Romae et alibi studiosorum hominum querelas audierimus de hodiernis editionibus, quae folio magno ad magnificentiam impressae tractandi ac legendi usui, praesertim nocturno tempore, difficiles sunt, folii parvi, quod commode evolvi ac legi possit, formam eligendam putavimus.
Praefatio
[Col. 0031A] 1. Sanctae Ecclesiae catholicae fundamentum a Christo positum unum est, fides divina. Fidei porro fons unicus, verbum Dei, seu illud quod sacris litteris expressum legitur, seu quod apostolis viva voce creditum per sanctorum Patrum traditionem ad nos usque transmissum accepimus. Quamobrem hic labor, haec opera homine ecclesiastico digna in primis censenda [Col. 0032A] est, quae in eo ponitur, ut geminus ille catholicae fidei alveus ab adventitia colluvie purior semper evadat: ne, vivis illis ac coelestibus veritatis divinae aquis peregrinarum doctrinarum luto turbatis, inficiantur potius quam reficiantur fidelium mentes.
Secernendis eluendisque mendis quibus sacrae paginae seu temporum ignorantia, seu malitia haereticorum [Col. 0033A] inspersae fuerant, tam diligenti cura, tam felici successu laboratum est ab eruditis Ecclesiae catholicae alumnis, ut ab isto jam limpidissimo fonte scientiam salutis haurire cuique sine ulla erroris formidine liceat. At SS. Patrum scripta, per quae velut per alterum alveum veritas a Christo capite ad nos usque volventibus saeculis traducitur, nondum ab erratorum et interpolationum faece satis purgata sunt, nondum suae puritati plene reddita: tametsi jam a centum quinquaginta et amplius annis hoc moliri coeperint haud mediocribus vigiliis viri impense docti, ut nobis sancti Patres toti quasi renascerentur. Aetati nostrae servata palma haec videtur; in qua praecipuorum ex illis Opera accurata recensione, luculentisque eruditorum virorum commentariis [Col. 0033B] illustrata vel prodierunt non ita pridem, vel brevi sunt proditura. Mihi pro mearum tenuitate virium haec tam multiplicis laboris particula contigit, ut S. Leonis papae Opera expurganda pristinoque, si possent, nitori restituenda susciperem: Leonis, inquam, scriptorum mole minimi, cognomine Magni, vitae sanctimonia, gestisque juxta et scriptis rebus maximi; cujus scripta tanto sunt majoris in sacra traditione momenti, quanto et majores apostoli quibus successit, et Romana quam rexit Ecclesia, caeteris Occidentalibus antiquior, omnibus eminentior propter potentiorem, ut loquitur Irenaeus, principalitatem semper est habita.
In eo autem, quem nobis sumpsimus, labore tot antecessores habuimus, ut vix inter sanctos Patres [Col. 0033C] unus sit cujus scriptis medicam manum plures adhibuerint, nec alius tamen qui ea cura magis indigeret. Antequam igitur nostri in hac editione instituti ac laboris rationem reddamus, operae pretium est brevi hic elencho repraesentare quid ab aliis praestitum in suis editionibus, tum ne sua cuiquam debita laus pereat, tum ut quid opella nostra huic accesserit, facilius quisque possit intelligere.
II. JOHANNES ANDREAS Aleriensis in Corsica insula episcopus primam Operum S. Leonis I editionem procuravit [Col. 0033D] Dicendum est Romae ante annum 1472, ut patebit ex dicendis in praefatione ad Sermones S. Leonis num. 22. Addenda est etiam altera ejusdem editionis repetitio Venetiis an. 1482, quae praecessit Venetam anni 1485. Hoc loco memoranda pariter est interpretatio Italica Sermonum S. Leonis ex eadem Aleriensis editione Latina; ita ut et quinque epistolae ejusdem pontificis, et ipsa Aleriensis nuncupatoria epistola [Col. 0034D] Italice redditae fuerint. Hujus autem rarissimae editionis in-folio, quam apud cl. virum apostolum Zenum inspicere licuit, hic titulus est: Corsini di Bartolomeo Fiorentino. Sermoni del Beato Leone papa di lingua Latina in lingua Toscana da lui tradotti adi 21 di Maggio 1485. Venetiis ann. 1485; typis Andreae Parmensis socii artis impressoriae. Haec prima editio paucas admodum Epistolas continet Sermonibus adjectas.
Eadem editio ibidem repetita est an. 1505, in typographeio [Col. 0033D] Bartholomaei de Zanis de Portesio, librariae artis peritissimo, expensis haeredum nobilis viri Q. Domini Octaviani Scoti.
Prodiit Parisiis anno 1511 alia editio, in qua insertus habetur tractatus de Conflictu virtutum et vitiorum.
JACOBUS MERLINUS, theologiae doctor Parisiensis, [Col. 0034A] evulgavit Parisiis an. 1524 Isidorianam Conciliorum et Epistolarum pontificiarum Collectionem, in qua Epistolae Leonis nonaginta quatuor habentur, multis quidem locis mendosae, sed vicissim in aliquibus multo recentioribus emendatiores. Prelo haec iterum subjecta Coloniae an. 1530, et Parisiis 1535.
PETRUS CRABBE, Minorita, Mechliniensis ampliorem Conciliorum editionem accuravit an. 1538, excuditque Coloniae; in qua, ut monet ille, Epistolarum Leonis papae I magis propria et apta ordinatio; quae enim addit idem, prius confuse conscriptae sunt, nunc secundum consulum (modo sciri possint) ac mensium debitum ordinem sunt constitutae; quibus deficientibus ordo reliquarum Epistolarum, qui aptior visus est, servatur. Prima igitur laus tentati Epistolarum [Col. 0034B] istarum ordinis Crabbeo debetur, cujus editio denuo excusa est an. 1551.
PETRUS CANISIUS Noviomagensis, clericus tunc Coloniensis dioecesis, qui postea societati Jesu nomen dedit, ac pietate doctrinaque insignis fuit, uberiorem Operum S. Leonis collectionem publicavit Coloniae ann. 1546 et 1547: Adminiculo, ut scribit, admodum vetustorum et emendatissimorum exemplariorum adjutus, quamquam haud sine gravi labore. Laudanda viri adhuc tum junioris diligentia; non laudandus ubique successus: dum enim auctiorem vult promere Leonem, ejusdem scriptis inseruit libellum illum De conflictu vitiorum et virtutum, quem vel sola mentio Regulae S. Benedicti non esse Leonis nostri persuadere debuerat. Plura etiam menda magnificasque aliquot [Col. 0034C] epistolarum inscriptiones continet, quae nec in anterioribus Canisiana editionibus, nec in codicibus mss. leguntur, ut suis locis annotabimus.
LAURENTIUS SURIUS Carthusianus tota Ecclesia celebris operam suam in Leonis editione navavit an. 1561, in qua multum se temporis ac operae posuisse profitetur in corrigendis illius operibus, licet ante annos aliquot, inquit, doctorum virorum studio emendata prodiissent. Fatetur tamen non se totum Leonem suae ubique integritati ita restituisse, ut nihil jam reliquum esset castigatione dignum: Nec mirum, inquit, cum ipse Leo fateatur etiam tum cum adhuc in humanis ageret, vitiatam fuisse epistolam illam suam, quae est ad Flavianum.
Idem Leonis Epistolas inseruit suae conciliorum [Col. 0034D] Collectioni, quae anno 1567 Coloniae prodiit et priorem editionem omnium illius Operum anno 1569 Coloniae recudit.
JOANNES SICHARDUS Clementis Romani Opera collegit, quibus et veterum pontificum pseudoepistolas adjecit. Haec post plures editiones [Col. 0034D] De Sincera Sichardi editione Basileensian. 1536, vide praefationem ad Epistolas S. Leonis num. 28. in Germania emissas Parisiis etiam prodierunt anno 1568, cum plurium [Col. 0035A] pontificiarum epistolarum praesertimque Leonis nostri accessione, quas ad fidem veterum exemplarium Victorinorum restitutas fuisse testatur editionis hujus procurator anonymus. Haec ipsa est editio quam Sichardi nomine designavimus in notis et variis lectionibus.
JOANNES ULIMMERIUS prior S. Martini Lovaniensis, caeterique ejusdem coenobii canonici regulares anno 1575 Leonis Opera cum mss. codicibus contulerunt, inter quos vetustum Epistolarum codicem Joannis Vuamesii J. U. doctoris laudat Ulimmerius. Haec editio Lovanii annis 1575 et 1577, et Antuerpiae 1583, prodiit.
Insertae quoque habentur Litterae Leonis editioni Conciliorum Venetiis emissae an. 1585, apud Dominicum [Col. 0035B] Nicolinum, qui operam DOMINICI BOLANI ex ordine Praedicatorum in illorum recensione positam maxime commendat.
Successit his omnibus celebris illa Epistolarum Decretalium summorum pontificum Collectio, quae Romae prodiit ex Aedibus Populi Romani an. 1591, a doctissimo cardinale ANTONIO CARAFA sacrorum Bibliorum et sanctorum Patrum editionibus notissimo adornata, ope vetustissimorum codicum Vaticanae bibliothecae et aliorum ex diversis et longinquis regionibus undique conquisitorum. Id quidem in epistola ad Innocentium IX nuncupatoria testatum reliquit ANTONIUS DE AQUINO, qui rapto praematura morte Carafae, quem incumbentem operi adjuverat, ejus in lucem emittendi provinciam suscepit.
[Col. 0035C] SEVERINUS BINIUS, ineunte praesente saeculo, suam illam Conciliorum edit. Latinam an. 1606 in publicum emisit Coloniae, quam altera Graeco-Latina post duodecim fere annos subsecuta est, anno scilicet 1618. Quae postrema Morellianis typis Parisiis excusa est anno 1638. His porro insertam habemus Epistolarum S. Leonis collectionem.
Integra Leonis opera Parisiis ante annum 1614 et 1618 edita fuisse non novi: illa autem una cum Maximi Taurinensis et Petri Chrysologi homiliis edita sunt tribus auctiora sermonibus ex veteri ms. Nicolai Fabri codice, quem nunc celeberrima Thuanorum bibliotheca Parisiensis servat charactere quasi Saxonico exaratum. Haec postmodum prelis saepe saepius repetitis excusa tum Lugduni, tum etiam Lutetiae [Col. 0035D] Parisiorum annis 1623, 1633, 1651, 1661, 1671 et 1672. Demum postrema Parisiensis Conciliorum omnium congeries locum Epistolis S. Leonis PP. dedit tom. IV.
De Leone nostro optime etiam meriti sunt doctissimus cardinalis Baronius, qui plures sancti pontificis epistolas suis Annalibus inseruit ex codice Arelatensis Ecclesiae, descriptas, et Gerardus Vossius Tungrensis praepositus, qui nonnullas ex mss. codicibus cardinalis Sirleti magni apud eruditos nominis publicavit suis notis illustratas. Immo spoponderat idem [Col. 0036A] Vossius editurum se opera omnia S. Leonis in multis suo studio atque labore recognita, aucta, et illustrata. Ita profitebatur ad calcem Operum S. Ephrem a se editorum; sed morte praeventus, ut opinor fidem liberare non potuit.
Sua laus pariter hoc nomine debetur doctissimo Jacobo Sirmondo e S. J. quod Leonis Epistolas Gallicanam Ecclesiam attinentes. ad mss. codices antiquos emendavit, unius additione auxit, et notis etiam suis exornavit, quas uberiores repraesentat appendix tomi IV Labbeanae Conciliorum editionis.
Denique praecipuae Leonis epistolae ad Flavianum emendandae et illustrandae operam suam contulerunt, ac partim Latinam, partim Graeco-Latinam ediderunt Josias Simlerus in Collectione Scriptorum de [Col. 0036B] duabos in Christo naturis Tiguri an. 1571, et Joannes Leunclavius anno 1578, uterque extra Ecclesiae castra positus: necnon et duo catholici doctique viri Gerardus Vossius jam laudatus, et Petrus Franciscus Chiffletius S. J. ad calcem Operum Vigilii Tapsensis
III. Post tot tantorumque virorum curam ac diligentiam in emendando Leone illustrandoque collocatam, aliquid operae reliquum nobis fuisse nemo facile credet, nisi quid a nobis fuerit praestitum vel jam oculis ipse lustraverit, vel hic quae pro reddenda consilii nostri ratione praefari tenemur, perlegerit.
TOTUM Opus in duos tomos partiti sumus: quorum primus quidquid Leonis est complectitur; in alterum [Col. 0036C] quae Leoni accedunt, vel appendicis nomine, vel illustrandi Scriptoris nostri gratia, non sine lectoris commodo conjecimus.
Libelli duo plane aurei [Col. 0035D] Hi libelli et duo sequentes, utpote Leoni perperam afficti, inter supposititia opera in tomum secundum rejicientur, ubi et Quesnelli argumenta ac [Col. 0036D] dissertationes ad eos Leonis asserendos lucubratae confutabuntur. , DE VOCATIONE OMNIUM GENTIUM caeteris Leonis Operibus praeeunt: quoniam scripti ab eo videntur cum adhuc archidiaconi munere fungeretur in Ecclesia Romana. Jampridem editi fuerant, primum inter S. Ambrosii Opera, postmodum inter Prosperiana, ubique cum mendis longe plurimis ac gravissimis, quas ope praeclari codicis ms. Thuaneae Bibliothecae eluimus, collatis etiam antiquis editionibus, quae nonnumquam in dubiis subsidio fuerunt. Breviores Notas sparsimus, ubi lucem obscurior textus poscero visus est; ab uberioribus, quibus patebat celebris materies et diuturnis [Col. 0036D] vexata disputationibus, consulto abstinuimus, ne contentioni studere magis videremur, quam illustrando Scriptori.
AUCTORITATES DE GRATIA ET LIBERO VOLUNTATIS ARBITRIO subsequuntur. In quibus recensendis minus a nobis laboratum: quia et jam olim ab omnibus Conciliorum et Epistolarum Pontificiarum editoribus emendatae, et mss. earumdem codicibus abundant bibliothecarum foruli.
EPISTOLA seu LIBELLUS AD DEMETRIADEM VIRGINEM succedit utrique illi opusculo. Mss. porro codicum, [Col. 0037A] qui illum contineant, tanta penuria est, ut ne unum quidem nancisci potuerimus, qui in locis obscuris depravatisque restituendis opem ferret. Sola exemplaria antiquitus edita adminiculo fuerunt, cum scholiis perbrevibus Petri Nannii Alcmariani in S. Ambrosii Opera Basileae excusa an. 1551. Ubi haec defuerunt, conjecturae indulgendum fuit: an infelici successu, unusquisque judicabit.
Erunt fortasse non pauci, qui reum me poscant temeritatis ac non exspectati doctiorum judicii, quod tria opuscula proxime numerata Leonis operibus indubitanter accensuerim, ne uno quidem in Leonis gratiam clamante codice vel excuso vel ms. reclamante ab octingentis et amplius annis conciliorum scriptorumque plurium testimonio. Hoc unum in [Col. 0037B] praesenti postulo, ut se paulisper ab omni praejudicio sustineant, qui ita sentiunt, usque dum dissertationes 2, 3 et 4 quibus consilii nostri rationes continentur, perlegerint. Interim temeritatis notam abs me deprecor doctissimorum virorum exemplo, qui scriptoribus celeberrimis nonnulla opuscula ex unius styli suffragio vindicare ac sub eorum nomine publicare non dubitarunt.
SERMONES Pontificis nostri [Col. 0037D] Confer nostram praefationem Sermonibus praemissam. excipiunt praemissos libellos: quae pars Operum Leonis, quia magis in omnium usu omniumque teri solita manibus, magis etiam varietati lectionum, interpolationibus, mendisque fuit obnoxia. Quod ad eosdem spectat, duo sunt genera codicum mss. qui occurrunt in bibliothecis: alii continent omnes sermones Leonis in [Col. 0037C] unum corpus collectos, et secundum solemnitatum anni seriem ordinatos, eo fere modo, qui in editis conspicitur; alii vero sunt Lectionarii libri ad usum Ecclesiarum descripti, qui variorum Patrum Leonisque imprimis sermones et homilias habent in nocturnis officiis recitandas. Id priores commodi habent, quod sub uno conspectu omnes Auctoris nostri sermones complectantur; incommodi vero, quod recentiores plerumque sint, et quia longius a fonte recedunt, minus emendandis erratis idonei. Posteriores antiquitate proculdubio praestant caeteris; at non uno laborant incommodo. Primum est quod non omnes continent sermones, et hi quidem aliquos, illi alios pro diverso Ecclesiarum more, quarum usui descripti sunt: adeo ut immensa et innumera plerumque [Col. 0037D] evolvenda tibi sint volumina, ut paucos aliquos sermones ad illos codices recenseas. 2 o Cum iidem variis propriisque Iocorum solemnitatibus accommodati sint, saepe saepius peregrinis quibusdam additamentis et ab auctoris mente prorsus alienis auctiores habentur: quibus nonnumquam discernendis vix sufficias. Insigne hujusmodi exemplum habes in sermone 41 qui quartus est de quadragesima. 3 o Quia iis sermonibus describendis addicti sunt [Col. 0038A] saepissime rudiores monachi, nec satis linguae Latinae periti, hinc maculosi mendisque scatentes frequenter hujusmodi libri occurrunt. Iis igitur ex aequo et bono usi sumus, nec fidem cuiquam habuimus, nisi re pensiculatius examinata.
Sermones omnes sub una numerorum serie ordinavimus, non omissa tamen usitata prius numerandi ratione. Nulli suo loco moti sunt, tribus solummodo exceptis, scilicet quarto in anniversario assumptionis suae, sexto de collectis et eleemosynis, et nono de jejunio decimi mensis: qui olim ex codice ms. v. cl. Nicolai Fabri ad calcem caeterorum adjecti erant; nunc vero suo loco jacent col. 19, 37 et 61. Numerum sermonum non auximus, immo vero minuimus, uno et altero in appendicem rejectis. Unicum sermonem [Col. 0038B] 96 in cathedra S. Petri [Col. 0037D] Hic sermo suppletus et integer in appendice supposititiorum sermonum edetur serm. 14. Admonitio eidem praefixa legenda erit. , ex Regio codice descriptum caeteris accensuimus, nec accensuisse poenitet. Etsi enim hoc ipso praefationis loco primae editionis nostram ipsi censuram castigassemus, re tamen iterum examinata styloque perpenso, ad priorem mentem redimus, hunc sermonem Leoni adjudicare non ausi
Quid ex Pontificali Romano, quamque ob rationem Sermonibus attexuerimus, quid istorum appendicula contineat, admonitiones suis quaeque locis praefixae satis superque explicant.
IV. EPISTOLAE [Col. 0038D] Vide praefationem Epistolis praemissam. , quae ultimam tomi primi partem occupant, primum merito locum inter Leonis Opera omnium sententia tenent, eo quod plurima habeant decreta, quae ad totius ecclesiasticae disciplinae seu [Col. 0038C] generalis seu sacramentalis notitiam conferant, ac praesertim poenitentialis, in quam quasi fibulam, totius Ecclesiae disciplinam coarctari jam olim Pacianus monuit. Nec disciplinam solam perdocent epistolae, sed et quidquid rerum majoris momenti, ab anno 440, per viginti et amplius annos actum est in Ecclesia, id fere totum his epistolis vel continetur, vel illustratur.
Sed porro circa eas a nobis praestita sunt. 1 o Rejectae spuriae ac subdititiae. 2 o A germanis abstersae mendorum et interpolationum maculae. 3 o Mutatus ordo et ad genuinum quoad fieri potuit revocatus. 4 o Auctus est plurium accessione earum numerus. 5 o Suam cuique synopsim praefiximus, quod nec in Sermonibus est omissum. 6 o Quotquot occurrerunt [Col. 0038D] ad S. Leonem datae ab aliis Epistolae, relativis ejus litteris inseruimus, quibus intelligendis saepe sunt necessariae, nec legenti Leonem plerumque ad manum sunt.
Unam, quae est ad Germaniarum et Galliarum episcopos, de chorepiscopis, omnino rejecimus: quia de ejus suppositione dubitari non potest; rejectionis que causas dissertatione 11, quae tom. II habetur, exposuimus. Septimam [Col. 0038D] Hanc, quae in nostra editione est epist. 2, et sequentem ad episcopos Siculos, quae nobis quoque est epist. 17, Leoni prorsus adjudicandas in peculiaribus admonitionibus demonstrabimus. , quae ad Septimium scripta [Col. 0039A] legitur, et decimam septimam, quae ad universos Siciliae episcopos, ex epistolarum Leonis nostri numero expungendas censuimus in notis, suum tamen eis locum servavimus, ne doctiorum judicio, quibus rationes nostras subjicimus, praejudicare videremur.
De genuinarum emendationibus abunde a nobis ratio reddita in notis, ad quas lectorem remittimus.
Immutatum epistolarum ordinem incusabit aliquis, tum quia molesta res videtur antiquo numero assuetis, novum menti velut inscribere, tum quod difficile futurum sit loca a Scriptoribus sub priori numero citata adire, epistolis scilicet novo notatis numero, et ignoto jam ordine collocatis. Verum omnem incommodi metum auferent indices praefationem secuturi, [Col. 0039B] qui non posteriorum modo editionum ordinem repraesentabunt, sed et antiquiorum, quod in nullis aliis invenias. Jam vero quam necessario ineunda fuerit nova epistolarum ordinatio, facile intelliget quisquis recentiorem nostram cum antiqua contulerit, perpenderitque quantopere chronicus epistolarum historicarum ordo et memoriam adjuvet, et ad claram rerum notitiam conferat, et enodandis plerumque gravissimis difficultatibus prodesse consueverit. Innovandi ordinis necessitatem auxit, et earum accessio epistolarum quas primum publicamus, et veterum confusio: ut enim quaeque secundum annorum ordinem positae unam historiae seriem constituunt; ita si triginta de novo additae, et triginta ex antiquis, quae nullo temporum ordine servato [Col. 0039C] prius editae sunt, promiscue collocarentur, informe omnino et inconditum epistolarum corpus conflarent. Tantum vero interest epistolas restituta genuina serie recenseri, ut Pelagius II PP. seu sub ejus nomine Gregorius Magnus, in epistola ad Eliam et caeteros Istriae episcopos, hoc in eis arguat, quod fuci faciendi causa aliqua ex S. Leonis epistolis ac encycliis testimonia sumpsissent permixto confusoque ordine. Et statim recensens ipse testimonia ab Istricis episcopis prolata ex epistola ad Leonem Augustum, quae antea 78 numerata, nunc vero 132 nostrae editionis est [Col. 0039D] Nobis est epist. 162. , hanc ultimam Leonis epistolam vocat; ultimam procul dubio codicis epistolarum, qui Romae pontificum manibus volvebatur, qualis nullus [Col. 0039D] Ratisponensem praestantissimam collectionem invenire nobis feliciter contigit: in qua quidem ultima Leonis epistola est illa. quae a Pelagio II indicatur; eamque esse collectionem a Vigilio papa compactam et indicatam ab eodem Pelagio ostendemus in praefatione ad Epistolas numer. 42. Hinc Quesnelli inquisitio, num haec collectio exhibeatur in Thuaneo codice, omnino superflua, et aliunde etiam inanis est. Cum enim in hoc codice continetur collectio 5 [Col. 0040D] quam non Romanam sed Gallicanam tomo tertio probabimus; tum vero Leonis epistolae 32 in eadem collect. 5 primitus descriptae desinunt, non in epistola ad Leonem Augustum, sed in epistola ad Dorum; adeo ut ea solum, quae huic epistolae in Thuaneo codice subjiciuntur, additamenta sint, quae in puris ejusdem collectionis manuscriptis desunt, nec indicantur in ipsa Thuanei codicis tabula, ubi primaevae originis monumenta recensentur. , puto, ad hanc usque diem emersit e tenebris. In [Col. 0039D] Thuaneo exemplari ms. Codicis Romani, huic adjicitur: Collectio triginta et trium epistolarum Leonis nostri, quae antiquissima est et vix ab ipso Canonum et aliorum Constitutorum Codice divellenda: eamdem tamen esse, quam Pelagius II et Gregorius I [Col. 0040A] prae manibus habebant, non ausim affirmare: quia licet epistola ultima ab illo appellata, ultima sit earum, quae ad Leonem Augustum datae sunt, in laudato Codice, non omnium tamen ultima est: duae enim ad Anatolium, tertia ad episcopos qui Chalcedonensi concilio interfuerant, quarta ad Dorum Beneventanum, et post aliqua interjecta, quinta ad Theodoritum habentur in eo exemplari ms. An ei postmodum superadditae fuerint, asseri vel negari a quoquam nisi divinando posse non existimo.
Jam de aucto epistolarum numero paulo fusius disserendum. Duas ex Collectione Romana Lucae Holstenii viri doctissimi accepimus: tertiam enim ante ipsum non editam ex Grimanico Codice emendatiorem habemus. Unam ex Codice Bonaevallensi [Col. 0040B] descriptam subministravit Tomus I antiquorum Conciliorum Galliae J. Sirmondi. Unicam etiam transcripsimus ex Bibliotheca Floriacensi; sed cujus fides plurimum vacillat.
V. Sed viginti et octo insignes epistolas debet Ecclesia Codici Cardinalis Dominici Grimani, quem bibliotheca domus Institutionis Oratorii D. Jesu in Parisiensi S. Michaelis suburbio nunc possidet dono acceptum a R. P. Andrea de Berziau Oratorii presbytero de eadem domo bene merito. Huic Codex, paternae haereditatis pars non ignobilis, obvenit a nobilissimo viro, parente suo, Theodoro de Berziau Classium Inquisitoriarum in curia Parisiensi praeside, non avita solum nobilitate, sed propria etiam laude propter eximias animi dotes, litterarumque [Col. 0040C] studium singulare clarissimo. Is porro Codicem Leoninum cum aliis optimae notae habuit a Vitrico suo illustrissimo Andrea Huralto Messaeo Regibus Christianissimis Carolo IX, Henrico III et Henrico IV, a sanctioribus consiliis, viro in tractandis publicis rebus prudentiae dexteritatisque non vulgaris, quem celeberrimus Huraltus Chevernius Franciae cancellarius regii sigilli custodem etiam se vivente deligi peroptarat, quem denique gemina ad rempublicam Venetam legatio difficillimis temporibus feliciter obita clarum reddidit. Is cum ea occasione Venetiis ageret, ut erat litterarum studiosissimus, plurima selectorum librorum volumina, partim excusa, partim manuscripta diligenter conquisivit, pecunia redemit, inque Gallias exportata suae intulit bibliothecae. [Col. 0040D] Ex hujus penu jam a septuaginta et quinque annis aliqua Synesii Opuscula Graeca prodiere studio Frederici Morelli Regii tunc in Academia professoris, ope ms. codicis Graeci, qui Epistolas et Tractatus aliquot continet, quo etiam usus est, mutuante eodem [Col. 0041A] Morello, doctissimus Petavius in sua omnium Synesii Operum editione anni 1612, annis 1631 et 1640 repetita. Servatur modo codex iste in Oratoriana eadem Sammichaelini suburbii bibliotheca.
Venetiis igitur asportatus in Gallias nostras codex Epistolarum S. Leonis, qui olim fuerat celebris illius Dominici Grimani cardinalis: ita enim codicem notatum num. 1124 propria, ut videtur, manu inscripserat: Liber DOMINICI GRIMANI CARDINALIS S. MARCI. Is fuit Antonii Venetiarum ducis filius, Sabellici, Niphi, Erasmi, Pici Mirandulae, aliorumque scriptis celebratissimus, episcopus Portuensis et patriarcha Aquileiensis, vir inculpatissimae vitae, rarae in patrem pietatis, omnium scientiarum peritissimus; qui instructissimam 8000 voluminum bibliothecam, omnijugis, [Col. 0041B] ut de ea loquitur Erasmus, omnium linguarum libris refertam reliquit, quam nescio an eamdem illam esse recte crediderim bibliothecam, quam in coenobio D. Antonii Venetiarum idem Dominicus Grimanus cardinalis exstruxit, instruxitque marmoreis signis ac libris exquisitissimis publicae commoditati, sumptu maximo: quod ita testatur Joannes Dominicus Trajanus in praefatione Operum Guillelmi Alverni episcopi Parisiensis, quorum editionem Venetiis procuravit an. 1591, ope imprimis Grimanici hujus bibliothecae codicis. Ex his libris manuscriptus unus fuit, quem laudamus, quemque ut eximiae notae codicem cardinali obtulerat quidam Antonius Bellonus Utinensis Tabellio [Col. 0041D] De hoc praestanti viro vide Muratorium Rerum Italic. tom. XVI, pag. 23 et 68. Alias vero ejusdem Bellonis litteras scriptas anno 1515, iis anteriores, quas Quesnellus huic praefationi inseruit, hic appendimus. Ex his enim inter caetera discimus, eximium hunc Leoninum codicem antequam in ipsius Belloni et cardinalis Grimani potestatem veniret, fuisse Petri Passerini, celebris Forojuliensis patriae antiquarii, de quo idem Bellonus in epistola eodem anno data ad Jacobum Purlilianum comitem scripsit: Nihil est in universa patria librorum vetustorum, nihil antiquae sculpturae, quod non accurate viderit, adamussim collegerit, etc. Antonius Bellonus Petro Passerino Sal. Librum sanctissimi Leonis papae, dono quamvis abs [Col. 0042D] te mihi quondam datum, non ut meum, sed ut tuum adhuc reverenter custodivi. Ita enim accipere servareque nolui, ut de Leone tibi liceret non minus quam de me ipso disponere. Cupio nunc ad tui imitationem Angelum Gabrielem illius munere, si concedas, afficere. Poterit enim, cum sit patricius in republica Veneta et litteraria praestantissimus, et Leonem suae dignitati restituere, et nobis prodesse plurimum. Tu vero de libro non amplius poteris, de me tamen ut semper disponere. Vale. Hanc Belloni epistolam, sicut et recitatum alterius epistolae fragmentum, nobis pro humanitate sua communicavit comes Franciscus Florius cathedralis Utinensis primicerius, qui de optimis studiis, ac de vetustis documentis rebus pluribus bene meritus est. , quod ejusdem epistola seu Donationis libellus codici praefixus testatur. Hunc [Col. 0041C] describimus, posteris scilicet significaturum ex quo primum fonte, quem quidem noverimus, prodierint tot egregiae Leoni Magni epistolae.
Reverendissimo D. D. Dominico Grimano cardinali Sancti Marci Antonius Bellonus Utinensis Tabellio S. P. D.
Audio te Venetiis erigere bibliothecam, pulcherrimum Grimanae virtutis atque munificentiae monimentum, et maxime laetor: ipsa enim artes liberales, unde clarus honos, colentur in omne tempus. Debebunt et tibi plurimum studiosi, qui posteros omnes multorum participatione voluminum quaesiveris fieri sapientes. Nec mirum: quippe ille es, in quo sapientia cum liberalitate, liberalitas cum sapientia de principatu contendunt. Ut autem ipse quantulocumque possum munusculo [Col. 0041D] tuam augeam istam bibliothecam (librorum namque vetustate, copia, delectu condecoratur) divi [Col. 0042A] Leonis codicem hunc antiquitate venerabilem ad te do. Videbis, et si dignus visus fuerit, delectis inseres. Caeterum spero, si virtuti fortuna se subscribere dignata fuerit, te quemadmodum scientia et sanctitate, ita gradu et sede, quo nil sane bonis omnibus desideratius, relaturum quondam Leonem ipsum, decimo, qui sedet, si forsan majorem non licet dicere, in nihilo certe inferiorem. Vale.
E regione istius epistolae habetur etiam nuncupatorium codicis ejusdem epigramma Germani Belloni, Antonii, ut promptum est credere, consanguinei. Et hoc lectori repraesento.
Leoninus iste Grimani codex annorum fere est nongentorum, continetque centum et septem Leonis epistolas, quarum viginti et octo antehac numquam editae; quas authenticas germanasque esse et stylus, et materies, et codicis antiquitas, et quidquid optimae notae sinceritati fetus suffragari potest, manifestissime demonstrant. Earum praeterea nonnullas indubitatae fidei asserunt testes locupletissimi ex variis orbis Christiani regionibus, ex Africa, inquam, Italia, Gallia, et Anglia advocati, sedis apostolicae pontifices Vigilius papa et Pelagius II, Facundus Hermianensis [Col. 0042C] episcopus, Prudentius Tricassinus episcopus, et Beda presbyter, qui fragmenta earum aliqua protulerunt suis locis notanda. Leo ipse plures earumdem indicat in aliis ejusdem materiae epistolis, ut in notis nostris observatum lector inveniet.
Nec hoc solum debemus Grimanico codici, quod plurimis magnique momenti epistolis auctiora Leonis scripta reddiderit, sed etiam quod longe emendatiora quam ante essent. Nullus enim codex occurrit ex quo plures insignioresque castigationes hauserimus.
Post epistolas habes aliarum aliquot fragmenta, ut et Commonitorii legatis ad Chalcedonense concilium proficiscentibus dati; quibus et unica adjicitur quae restat Juliani episcopi Coensis ad Leonem Augustum epistola; cujus Juliani tot ad Leonem nostrum [Col. 0042D] datae ex legationis officio litterae nisi temporum injuria excidissent, et Leonis nostri epistolae, et rerum [Col. 0043A] tunc in Ecclesia gestarum memoria maximam inde lucem mutuarentur.
Tomum primum fere claudit Vita S. Hilarii Arelatensis episcopi scriptore S. Honorato episcopo Massiliensi illius discipulo. Haec ut Leonis Operibus subjiceretur, postulavit initum a nobis Apologiae Hilarianae conscribendae consilium; cujus occasione cum plurima ex ejus Vita decerpserimus in dissertatione quinta lectori fontem ipsum adire cupienti commodum erit eum sub oculis invenire. Nec fas fuit ejus consanguinei, magistri, et in episcopatu Arelatensi praedecessoris Honorati Vitam ab ipso Hilario conscriptam ab hujus Vita sejungere, tum propter arctum utriusque nexum, tum ut quod reliquum habemus Opusculorum Hilarii si quis cum ejus Vita et [Col. 0043B] Apologia conferre voluerit, ea ad manum habeat, et quidem castigatiora antiquis exemplaribus, quae etiam rara sunt. Habes eodem loco Metrum de Genesi ad S. Leonem papam, quod sub Hilarii nomine circumfertur, et perbrevem ejusdem epistolam ad Eucherium Lugdunensem episcopum scriptam.
VI. TOMUS ALTER hujus operis complectitur Appendicem seu Codicem canonum et constitutorum sedis apostolicae ex codicibus mss. Thuaneo et Oxoniensi nunc primum editum, deinde Dissertationes tum in ipsum hunc Codicem, tum in Leonem nostrum; denique notas, varias lectiones et observationes nonnullas.
Codicem illum [Col. 0043D] Hunc codicem vetustum quidem et eximium esse nemo inficiari potest. At nec amplissimum esse omnium collectionum, nec Romanam collectionem exhibere, patebit ex iis quae tomo tertio de eodem [Col. 0044D] codice ac de aliis incognitis collectionibus canonum et constitutionum apostolicae sedis fuse disputabuntur; ubi etiam ea confutabimus quae Paschasius Quesnellus ex eodem suo praejudicio subinde colligit. amplissimum vetustissimumque inscripsi omnium qui huc usque editi sunt in lucem, nec contra aliquem dicturum confido. Certe si de codicibus [Col. 0043C] canonum et constitutorum Romanae Ecclesiae loqui velimus, amplius aliquid audeo: nec enim vetustissimum modo et amplissimum, sed unicum dicere debueram. De Justelli prisco codice quid sentiendum, dissertatio nostra duodecima explicat. Dionysii vero Exigui uterque codex, unus canonum synodicorum, alter Epistolarum pontificiarum, numquam conditus est ad usum Ecclesiae Romanae vel episcoporum Romanorum seu mandato seu consilio; sed ille quidem instantia Stephani episcopi Salonitani, hic vero Juliani presbyteri Sanctae Anastasiae piis, ut ipse ait, studiis et sollicitudine; quos postmodum usu celeberrimo Ecclesia Romana complexa est: ita enim ex Cassiodoro (Div. Lect. cap. 3) asserunt vulgo scriptores rei canonicae; licet de solo canonum ecclesiasticorum [Col. 0043D] codice precibus Stephani adornato, non de altero, id Cassiodorus asseveret. Verum sit ita de utroque; haec tamen una laus Codicis Dionysiani, quod privati hominis industria conditus, ab Ecclesia Romana meruerit adoptari, suisque deputari usibus sexto saeculo jam mediam partem elapso. At codex noster is ipse est quem sibi confecit Ecclesia Romana statim atque scripto jure et ipsa administrari coepit et Ecclesias ad suam ordinationem pertinentes regere. Enim vero ante Nicaenos Sardicensesque conditos [Col. 0044A] canones sola consuetudine ecclesiastica, solis regulis partim a principibus apostolorum, partim a proximis eorum successoribus usu ipso vivaeque traditionis manu acceptis jus ecclesiasticum dictum videtur in Ecclesia Romana; post Sardicensem vero synodum, de condendo canonum codice cogitari coepit, qui ex Nicaenis Sardicensibusque canonibus sub una numerorum serie colligatis conflatus, solus per aliquod tempus rerum ecclesiasticarum regendarum legem sanxit, ac variis per succedentes aetates accessionibus auctus eam formam induit, quam nunc habes prae oculis, quaeque ducentorum beatioris illius aevi annorum disciplinam genuine repraesentat.
Vel ex hoc uno intelligit quisque cujus palato sapiunt antiquitas ecclesiastica et canonica disciplina [Col. 0044B] vetus, quo in pretio habendum egregium istud utriusque καμήλιον, quo melius aliquid et ecclesiasticae rei convenientius haud scio an praesente saeculo fuerit a tenebris vindicatum. Plura tamen adhuc sunt quae codicem commendent. Quid enim quod exhibet antiquam illam canonum Orientalium versionem, quae in usu fuit per plures Ecclesias Occidentales ante Dionysianam? Hanc quidem ex parte habemus in Isidoriana Collectione; sed nec hanc illam antiquam esse confidentius quis pronuntiare ausus esset, antequam id ex ejus collatione cum nostra appareret; nec sincera omnino habetur apud Isidorum, sed mendis, interpolationibus, aliisque corruptelis vitiata. Praeterea antiqua Romanae Ecclesiae disciplina ex ista versione innotescit, dum aliquos [Col. 0044C] canones Orientales ab ea rejectos docet, alios mutatos suoque accommodatos usui: quod ex Dionysii versione obscurum manet, quippe qui canones ad fidem Graeci textus transtulit, non habita ratione receptae ab Ecclesia Romana disciplinae. Mitto quod antiquas primasque habet versiones opusculorum sanctorum aliquot Patrum, qui saeculi quinti initio celebres fuere, et pontificum Romanorum conciliorumque usu consecratae; quod Romanae Africanaeque disciplinae nexum notiorem facit; quod plures fidei libellos qua editos, qua non antehac editos continet; quod aliqua Africanorum decreta in editis praetermissa redintegrat; quod epistolas aliquot Romanorum pontificum aliaque monumenta egregie interpolata sinceritati suae restituit; quod non ea solum [Col. 0044D] exhibet quae ad disciplinam ecclesiasticam pertinent, sed etiam quidquid fere pro fidei causa actum scriptumque est vel ab apostolica sede, vel ab aliis episcopis per illa tempora, id codex comprehendit; in quo praestat et Dionysiano et caeteris canonum constitutorumque codicibus, qui nihil de rebus fidei attingunt, si capitula de gratia et libero arbitrio Coelestini epistolae annexa excipias, quae apud Dionysium habentur et desiderantur in nostro, et Gangrenses anathematismos.
[Col. 0045A] Haec et alia hujusmodi, quae suis locis occurrent, praeclara quidem sunt. Duo tamen praeter illa sunt quae Ecclesiae Romanae studiosos (ecquis porro hujus studiosus non sit, si catholicus?) et antiquitatis ecclesiasticae amatores magis afficient. Unum, quod ope hujus codicis dignoscitur, quae quove tempore Orientales synodi in usum receptae fuerint in Ecclesia Romana, quo Antiocheni canones, Constantinopolitani, Africani, et si qui alii in controversiam vocantur.
Alterum est, ex eodem nostro codice repelli ac funditus convelli impudentem calumniam, quam famosi illi Magdeburgenses centuriatores adversus sanctissimos pontifices Romanos Zosimum, Bonifacium et Coelestinum sceleratissime struxerunt, cum eos palam et publice traducunt velut Nicaenorum canonum [Col. 0045B] adulteratores, falsatores, corruptores; quasi per immane scelus et impietatem, ac furiosam ambitionem a Zosimo papa sciente ac volente suppositi sint Sardicenses canones pro Nicaenis, cum illos sub Nicaenorum nomine Carthaginensi concilio per legatos suos obtulit in celebratissima illa Appiarii presbyteri causa: In qua nefaria decretorum Nicaenorum adulteratione pervicaciter perstiterit Bonifacius, homo ambitiosus, inquiunt, et impius, ac pertinaciter perseveraverit Coelestinus: licet Africanam synodum veriora exemplaria Nicaenorum canonum Constantinopoli et Alexandria accepisse, ac sceleratam fraudem falsatorum canonum detectam esse, probe sciret. Certa erit deinceps ex codicis inspectione non dicam modo apud catholicos, sed et apud quosvis non desperatae conscientiae [Col. 0045C] homines, et scelerata hominum mente corruptorum protervia, et sinceritas candorque episcoporum Romanorum, qui quod acceptum a majoribus in suo codice legebant, bona fide protulerunt; quos eam ob rem ignorantiae accusare non possis, quin Africanos episcopos, Orientales, ac plerosque Occidentales pariter insimules, quibus vel nullatenus vel obscure admodum innotuerant Sardicenses canones ac Nicaenorum numerus, de quo ad nostram usque aetatem perseveravit eruditorium controversia.
VII. Haec quidem optime, dicet aliquis, ac probata manet utilitas sinceritasque codicis: sed quamobrem Leonis Operibus annexus, ut simul prodirent? si quidem ille una cum dissertationibus sibi propriis volumini seorsim excudendo sufficere poterat.
[Col. 0045D] Non una profecto ratio id consilii persuasit. Non dicam per id temporis a me codicem inventum, cum Leoni edendo incubarem, et inde natam utrumque uno partu emittendi cogitationem; eodem codice usum esse Leonem nostrum; nonnullam lucem ex eo conciliari Leonis Operibus, ac praesertim eo loci ubi Sardicenses canones pro Nicaenis ab eo laudantur: multa ejus aetate in codicem fuisse illata, magnam partem ab eodem illi insertam; maximam Eutychis sectatorumque ejus damnata dogmata attinere, quae propria est et Leonis victoria et scriptorum ejus materies. [Col. 0046A] Sed potior ratio fuit, quod Leonis Epistolae quae Operum ejus pars est insignior, sunt velut necessarium codicis supplementum; quo resecto, codex nobiliore sui parte minutus mancusque erit; quo adjecto, jam perfectus est, integramque exhibet juris canonici veteris Romani bibliothecam, ex qua ecclesiasticae administrationis leges depromptae per tot saecula fuerunt ab apostolicae sedis praesulibus.
Epistolas Leonis necessarium dixi codicis supplementum, quia nihil omnino quod Leonis sit codici insertum habemus [Col. 0045D] Leonis epistolas triginta duas huic collectioni fuisse insertas innuimus annot. 8. Quesnelli praejudicium unde originem duxerit, explicabimus in observationibus [Col. 0046D] ad dissertationem ejusdem duodecimam, quae tomo tertio edetur. : cum tamen omnium a Siricio papa usque ad Anastasium II praesulum Romanorum epistolas praecipuas complectatur, exceptis Anastasio, I, cujus nihil superest, Sixto III, qui vix duas epistolas, et Hilaro PP., qui plures scripsit. Et tamen [Col. 0046B] cujus potius epistolae suum in codice locum obtinere debuerant, quam Leonis, qui et plura caeteris scripsit de disciplinae ecclesiasticae observantia, et in Pelagianis Eutychianisque damnandis (quae haereses reliquum fere codicis occupant) pars magna fuit, et in posteriori etiam praecipua? Istam omissionem non ex casu vel oblivione contigisse, multo minus ex contemptu natam quisquam dixerit. Ex industria igitur factum ab iis qui codicis capitibus 41 et 42 (quae adversus Euthychen gesta continent et a Leone videntur inserta) satius duxerunt una serie subjungere, quae adversus eosdem haereticos acta erant Simplicio, Felice et Gelasio Romanis pontificibus, quam actorum filum interrumpere prolixis Leonis nostri de multiplici materia epistolis; ex quibus si tantum aliquid [Col. 0046C] delibassent codici inserendum, rem minus utilem et commodam facturi essent, quam cum plerasque ejusdem epistolas in unum corpus collectas ad calcem codicis posuere, ut ego factum suspicor.
Conjecturae huic nostrae suffragatur utrumque codicis exemplar ms. Thuaneum et Oxoniense, ad quorum calcem Leonis epistolae instar supplementi descriptae sunt; ut in dissertatione duodecima diximus, et in indice integro Thuanei, quem codici praefiximus, quisque cernere potest.
De caeteris hujus voluminis partibus vix aliquid hic habemus praefandum. Dissertationum materiem exhibet illarum index mox secuturus. Notae, observationes lectionesque variae per se clarae sunt. Plerumque codices mss. ex quibus istae manant, vel quae genuinam [Col. 0046D] restituere, designavi; saepe hos omisi recensere, cum videlicet indubitatae certitudinis est emendatio et ad eam codices omnes conspirant. Earum aliquae prolixiores fortassis videbuntur et aliquatenus alienae: in hoc plurimorum eruditorumque scriptorum exemplo obsecutus sum, qui perspicuitati magis studuere quam brevitati, nefasque duxerunt non ea vel alieno loco illustrare, quae illustranda quavis occasione occurrebant.
In his nonnumquam a doctissimorum virorum opinionibus recedimus, eas aliquando etiam impugnamus; [Col. 0047A] non alio ducti quam veritatis aperiendae studio. Hanc dum sincere quaerimus, si ab ea quandoque aberrare contigit, quod saepe accidisse mihi merito vereor, de errore a quolibet, sive amico animo, sive inimico admoneri, id laudis ac beneficii loco referam; eumdem agnoscere ac delere, victoriae deputabo.
VIII. Praefari desinam, si prius praestitero ne litterarius orbis ignoret, quorum beneficio promota et adjuta sit nostra in expurgando Leone opera, dum codicum mss. copiam fecerunt, omnemque opem benevole contulerunt. Regia librorum mss. Gaza uti libentissime permisit vir clariss. D. Carcavi hujus gazophylacii vigilantissimus praefectus. Quidquid e celeberrima Sangermanensis coenobii bibliotheca usui [Col. 0047B] nobis esse potuit, qua excusum, qua manuscriptum, id omne liberalissime profudit R. P. Domnus Lucas Dacheri, cujus doctrinam et pietatem cum omnibus suspicio, cujus amicitia cum paucis glorior. Codicem Leonis manuscriptum perhumaniter communicavit ditissimae S. Victoris bibliothecae scientissimus custos D. le Tonnellier. Quantum debeam viro doctissimo Eduardo Bernardo astronomiae in Oxoniensi academia Saviliano professori, dicere non valeo. Non tantum enim codicis Romani aurum contra aestimandi apographum cura sua descriptum ad me transmisit, sed et bibliothecas Oxonienses summa diligentia ipse scrutatus est, archiva Laudina, Bodleiana, Orielensia, Baliolensia, Pembrochiana, etc., excussit, edita cum mss. codicibus contulit, varias lectiones propria descripsit [Col. 0047C] manu, ea cura, eo studio, ea humanitate, cui parem vix ac ne vix quidem invenias. Nec satis fuit viro liberalissimo sua profudisse, nisi et amicorum studium ac laborem impendisset, quorum oculis Cantabrigenses bibliothecas et codices mss. lustravit, indeque excerptas misit variantes lectiones. Humanissimo D. Thomae Gale hanc me opem debere quando [Col. 0048A] Bernardus significat, ingratus sim, si viri nomen hoc loco reticeam. Neque tuum, Josephe mi Quesnelle, charissime agnate, vel silentio premere queam, vel sine grati animi significatione commemorare, qui ex ditissimo illo illustrissimi Thuani penu litterario, cujus fidissimus es promus condus, et codicis Romani exemplar ms. et tot Leonis mss. codices subministrasti, non singulari in me solum, sed et in litteras amore. Clarissimum virum D. Vion d'Herouval si pro collata codicum ope laudare omisero, solus ero omnium qui vel eruendae vel illustrandae antiquitati adlaborant, qui, nec si velint, se subtrahere queant beneficentissimo ejus erga litteras litteratosque studio. Caeteros, quibus aliquid officiosae opis debemus, sua laus manet propriis locis commemoranda.
[Col. 0048B] Quod nec Caesaream Viennae bibliothecam [Col. 0047C] De Vindebonensis et Romanarum bibliothecarum codicibus, qui nobis usui fuerunt, in generali praefatione aliquid attigimus; sed in praefationibus peculiaribus ad Sermones et Epistolas plura. Codicem [Col. 0048C] vero qui Joannis Baptistae Mari canonici S. Angeli variantes, lectiones Sermonum S. Leonis tantummodo praefert, in bibliotheca Barberina invenimus. Vide hac super re praefationem ad Sermones, num. 27. , nec Romanas laudo, erit qui succenseat, quasi opulentissima illa ἀρχεῖα adire neglexerim. Non profecto peperci operae, non amicis, quo ad illa litterarum adyta liceret penetrare; sed irrito conatu. Optassem in primis particeps fieri codicis Operum S. Leonis, quem a doctissimo viro Francisco Pegna cum Romanarum bibliothecarum mss. codicibus olim collatum didiceram a cl. viro Emerico Bigotio Rothomagensi eruditionis omnibus notissimae. Codex ille mortuo Francsico Pegna ad Marium S. Angeli canonicum venerat, huncque in ejus bibliotheca prae manibus habuit Bigotius, qui post Marii mortem de codice per litteras sciscitans, aliud responsum non retulit, nisi quid de illo factum esset, ignorari. Forsan quae primae [Col. 0048C] huic editioni non adfuere, alteri adornandae, si quando id contingat, suppeditabuntur: quod ut ab eruditis omnibus prompto animo praestetur, pro sua eos in sanctissimum apostolicae sedis pontificem doctoremque Ecclesiae reverentia, pro suo in Ecclesiam ipsam studio enixis precibus cohortamur.
Notitia
[Col. 0047D] Sancto Leoni Magno Ecclesiae Romanae episcopo, nec tantae sedis impari, viro apostolico [Col. 0047D] Hincm. Rem. l. de Praedest. c. 33. , Ecclesiae luminari [Col. 0047D] Facund. l. V, cap. 5. , orthodoxae fidei columnae [Col. 0047D] Libell. episc. Oriental. ad Agapetum PP. , vocis Petri interpreti [Col. 0047D] Lib. ep. 2 Syriae ad Justinianum imper. , apostolicorum dogmatum defensori [Col. 0047D] Relat. conc. Chalc. ad Leonem PP. , apostolis coaequando [Col. 0047D] Libell. synodicus c. 89. , angelis aequali [Col. 0047D] Idem, c. 94. ; cujus sententiam [Col. 0048D] quidquid ubique catholicum est [Col. 0048D] Prat. Spirit. c. 149. , velut coeleste oraculum miratur, celebrat, veneratur; catholicae veritatis assertori [Col. 0048D] Adrian. PP. II in concil. CP. IV. , sed pacifico; ecclesiasticae pacis amatori, sed intrepido [Col. 0048D] Ep. 20 (nunc 23) S. Leon. ad Flav. c. 2; ep. 69, 89 (nunc 89. 115) , etc. ; evangelicae legis interpreti, sed non ex suo [Col. 0048D] Ep. 78, 79, 80, 81 (nunc 104, 105, 106. 107) , etc. ; sacerdotalis sanctimoniae praeconi, [Col. 0049A] sed non otioso [Col. 0049B] In Serm. et alibi passim. ; Ecclesiae catholicae doctori, sed traditionis discipulo [Col. 0049B] Vid. Dissert. 1, de Vita et Reb. gestis. ; canonicae disciplinae instauratori sapientissimo [Col. 0049B] Leo ep. 134, 135 (nunc 165, 166) , etc. Et Simplic. PP. ep. ad Zenon. Aug. , exsecutori religiossimo [Col. 0049B] Facund. l. II, c. 6. , vindici [Col. 0049B] Idem, ibid. fortissimo [Col. 0049B] Ep. decr. 1, 2, etc. Gelas. PP. ep. ad Dardan. et Marcian. August. ibid. ; fideli ac fidenti Ecclesiae propugnatori [Col. 0049B] Facund. l. V, p. 213, et diss. 1, de Vita. , haereticorum non ficto aut trepido impugnatori [Col. 0049B] Facund. l. II, c. 5. : cujus pro catholica fide sollicitudinem ac diligentiam, laborem et industriam, libertatem atque constantiam omnis Ecclesia praedicare non cessat [Col. 0049B] Idem, ibid. : qui mysterium sacrosanctae Trinitatis contra Priscillianistas [Col. 0049B] Idem, l. V, c. 4. , Jesu Christi incarnationis necessitatem contra Judaeos [Col. 0049B] Epist. 15, ad Turrib., et Serm. de Pentecost. , eamdem cum Patre substantiam contra Arianos [Col. 0049B] Serm. de Nat. et Epiph. Dom. , humanae proprietatem naturae contra Eutychen [Col. 0049B] Ibid. et in Epist. , personae singularitatem contra Nestorium [Col. 0049B] Ep. 24 (nunc 28) , ad Flav., etc. , Ecclesiae jura ac potestatem contra Novatianos [Col. 0049B] Ep. 27, 46, 64, 77, 92, 96, 97 (nunc 31, 59, 84, 102, 119, 123, 124) , et in Serm. Eulog. ep. [Col. 0050B] Alexand. in defens. S. Leonis PP. , corporis mystici unitatem contra Donatistas [Col. 0050B] Ep. 14 (nunc 18) , ad Januar. Aquil. et ep. 1 (nunc 12) , ad Afr. , gratiae [Col. 0050C] Epist. 1 (nunc 12) , ad Afr. et in Sermon. [Col. 0049B] sanguine mediatoris partae omnimodam necessitatem, [Col. 0050A] gratuitam largitionem, insuperabilem virtutem, contra Pelagianos Pelagianorumque reliquias [Col. 0050B] Lib. de Voc. gent. Ep. ad Demetr. capitul. de Grat. et Lib. Arb. Epist. 6, ad Aquileiens. episc., etc. ; mysteriorum omnium veritatem, dignitatem, sanctitatem, contra Manichaeos [Col. 0050B] Ep. 8 (nunc 7) , ad episc. Ital. Ep. 15, ad Turribium. Serm. 8, 15, 23, 74 (nunc 9, 16, 24, 76) , etc. ; sincerum religionis cultum contra impios et Pseudo-Christianos [Col. 0050B] In Sermon. passim, etc. , coelesti doctrina, pietate singulari, invicto animo, exemplo, sermonibus, scriptis ex ipso apostolorum corde prolatis explicuit, asseruit, propugnavit [Col. 0050B] Hormisdas PP. ep. ad. cler. et archimandr. 2 Syriae. . Tantae sanctitatis, tantae fidei, tantae doctrinae [Col. 0050B] Ep. Episc. 44 Galliae ad Leonem cap. 5 (nunc ep. 99) . , pontifici, Ecclesiae ad victoriam divinitus praeparato [Col. 0050B] Allocutio concil. Chalc. ad Marcian. Aug. , se ac suam hanc qualemcumque opellam in scriptis ejus colligendis, purgandis, illustrandis positam, e Gallicanae Ecclesiae sinu unde olim ad Petri cathedram ille quaesitus est [Col. 0050B] Prosper in Chronico. , offert, dicat, consecrat, devotissimus cliens Paschasius Quesnel Parisinus, presbyter congregat. Oratorii D. Jesu. IV kalend. Julii Leonis [Col. 0050B] Magni memoriae sacro. A. R. S. CIC IC C. LXXV [Col. 0050B] Vide tom. II, diss. 1, ad an. 461, num. 8 [Col. 0050C] et seq .
Notitia
Leo cognomento Magnus, patria Romanus fuit. De anno natali ejus in antiquis Ecclesiae monumentis nihil traditum accepimus, nec ex iis quae de vita ejus [Col. 0049D] nobis supersunt, nec ex aetate, qua decessit, certi quidquam conjicere licet. Patrem habuit Quintianum nomine, incertae, sed proculdubio haud infimae conditionis, quippe a quo filius tam maturae indolis non vulgari ratione educari debuit; nisi mavis, eum inter sacerdotes demum, a quibus juvenis veteris Ecclesiae more ad Ecclesiae munia obeunda formatus est, et [Col. 0050C] suimet ingenii felicitate id adeptum esse, quo postea tantopere excelluit, et inter pontifices Romanos Magni nomine meruit distingui, paratissimum scilicet ad quaevis non solum Ecclesiae, sed et alia quae nec cum fide nec cum disciplina quidquam conjunctum [Col. 0050D] habebant, negotia apte et decore administranda ingenium. Certe jam mature virtutis a natura insitae et studii in officio documenta dedisse eum oportet, siquidem acolythus adhuc sub Zosimo papa a. 418 Carthaginem ad pontificis de Coelestio sententiam Aurelio caeterisque Africae episcopis perferendam adhibitus fuit [Col. 0049D] Constant haec testimonio epistolae 104 Augustini ad Sixtum Romanae Ecclesia tunc presbyterum, postea Coelestini in episcopatu successorem, qui eadem occasione usus fuerat, ad Augustinum epistolas [Col. 0050D] mittere. Nec alium ab hoc Leone fuisse memoratum acolythum, ex temporum congruentia maxime fit probabile. . Coelestini papae temporibus diaconum [Col. 0051A] egit. Sed quae de administratione rerum ecclesiasticarum ab eodem Coelestino ei concredita Quesnellus disputat, alia desiderant, quam quibus ille nititur, argumenta [Col. 0051D] Quesnellus in Vita Leonis ad an. 430-32, num. 3, apud Ballerinios T. II, p. 406. Sed confer horum notata ad Epistolam Leonis ad Maximum Antiochenum 119, T. I, p. 1216, n. 24. . Attamen qua aestimatione Leo tunc Romae fuerit, testatur luculentissime Cassiani epistola, qua an. 431 libros de Incarnatione contra Nestorium hortatu ipsius Leonis scriptos ei obtulit. Sed et alia adsunt hoc non inferiora documenta auctoritatis et gratiae, qua non Romae solum apud pontificem, sed in principum aula etiam valeret. Nam si Prospero credimus, Leonis maxime vigilantia et hortatu factum est, ut Sixtus papa Juliani Eclanensis artibus, quibus in communionem Ecclesiae irrepere moliebatur, resisteret; legatio autem quam anno 440 jussu imperatoris ad conciliandos Aetii et [Col. 0051B] Albini exercitus Romani in Gallia ducum, odio toti imperio timendo dissidentium, animos suscepit, ipsa ejus ad episcopatum Romanum electione notior est reddita. Dum enim Leo adhuc in negotio isto distinebatur, Sixtus papa diem obiit, cunctaque statim cleri ac populi Romani suffragia diaconum Leonem episcopum nominarunt. Accitus igitur legatione honorifica atque ordinatus, novum munus solemni gratiarum actione auspicatus est, eumdemque ordinationis suae diem quotannis sermone celebravit.
Incidit quidem episcopatus ejus in funesta imperii Romani in Occidente tempora. Quippe in extrema principum socordia et stupore, undique barbarorum cohortes aut imperii finibus ingruebant, aut provincias incursionibus inundabant, easque aut devastabant [Col. 0051C] ac depopulabantur, aut pulsis subactisve incolis sibi ipsis sedes faciebant. Calamitatem quam Ecclesia universa ex singularum provinciarum afflictione necesse sentiebat, intueri non licebat, quin metus ne similis Italiam ipsamque Romam fortuna maneret, suboriretur, a cujus oppressione, si duratura esset, gravissimum sedis apostolicae dignitati, quae nunc erat, damnum portendebatur. Quo accedebat barbarorum Arianismo imbutorum in Ecclesiae catholicae asseclas odium et graves passim persecutiones. Inter has ergo suborientis tempestatis nubes animi sane robore opus erat episcopo Ecclesiae gubernaculum suscipienti. Caeterum non item desperatus erat internus Ecclesiae status; quin immo non carebat laetis auguriis, siquidem ex pontificis Romani [Col. 0051D] commodis aestimandus erat. Haereticorum enim qui tam crebri erant per ista saecula motus non poterant sollicitare novum episcopum auctoritatis sedis suae promovendae et exemplorum priscorum non penitus ignarum, utpote qui nosse debebat, quanta incrementa ex singulis fere ejusmodi disceptationibus etiam per minus doctos et parum firmati animi episcopos Romanae sedis auctoritas potestasque cepisset, quantisque [Col. 0052A] amplificationibus per nuperas Orientis contentiones locus factus esset [Col. 0051D] Quesnellus quo magis arduum describeret episcopatus Leonis initium, praeter calamitosum imperii statum etiam Ecclesiam internis hostibus, haereticis [Col. 0052D] scilicet passim propullulantibus, misere vexatam ac quasi discerptam fingit; recte sane, si universe res aestimanda erit; non item, si ex Romani episcopi, et Leonis in primis persona, meo judicio. . Quanto vero majora Leo sperare debebat, qui praeter caeteras animi ingeniique dotes eruditionis et eloquii auctoritatem ad hanc dignitatem afferebat, et in gravissimis ac subtilissimis de fide quaestionibus definiendis Graecis nedum par, sed etiam superior sibi videri poterat. Atque haec taliave Leonem sensisse eventus comprobavit. Utut enim sincerum erat et strenuum ejus disciplinae ecclesiasticae regendae fideique antiquitus acceptae tuendae studium, quod a primordiis muneris statim et numquam non deinceps per omne episcopatus sui tempus declaravit, et sane propria ipsi animi alacritate et firmitate plurimum adjuvabatur: non minus tamen eodem ad augendam sedis suae dignitatem et [Col. 0052B] auctoritatem usus est, et in hisce conaminibus insita ingenii vis in arrogantiam et pertinaciam intolerabilem saepe et insanam degeneravit. Testis est concertatio ejus cum Hilario Arelatensi, plena superbiae et affectuum tanto episcopo indignorum; tametsi minime Quesnello in excusando et defendendo Hilario assentiamur. Alia ejusdem animi documenta suppeditat historia causae Eutychianae, et quidem talia ut, si lubenter concedamus antecessores ejus in sede Romana nonnisi pro re nata auctoritati potestatique suae promovendae studuisse, hunc primum meditato consilio omnes caeteros episcopos suo imperio subjicere conatum esse, et vero hoc consilium non in ipso episcopatu demum fovere coepisse, sed ad eumdem attulisse existimem. Referenda mihi huc in primis videtur illa ejus sollicitudo, [Col. 0052C] qua doctrinam de dignitate potestateque Romanae sedis in Petro fundata, et ab eo in successores transmissa stabilire, et cunctorum per Occidentem et Orientem animis inserere studuit.
Coepit haec doctrina in Innocentio, a cujus deinde successoribus numquam ea neglecta fuit, a Leone autem ita explicata et firmata est, ut non ipsi solum, sed omnibus deinceps Romanis episcopis pro fundamento machinationum evehendae et amplificandae dominationis esset, nec ulla monstris opinionum eidem faventium inveniretur feracior. Neque solum ea utebatur si quid auctoritate sua efficere vellet, sed coram populo peculiari studio tum alias saepe, tum in anniversario ordinationis suae tractare solebat. Ac primum quidem quae Petro prae caeteris apostolis [Col. 0052D] a Christo concessa fuerint dona atque privilegia adeo extollit atque exornat, ut jam profiteri ausus sit, huic viro consortium suae potentiae tribuisse divinam dignationem, et si quid cum eo commune caeteris voluerit esse principibus, numquam nisi per ipsum dedisse quidquid aliis non negaverit [Col. 0052D] Sermo 4 apud Ballerin., p. 16, n. 12, quem si ab initio lustraveris, intelliges, verbum principes non carere dolo. . Mox dum ejusdem Petri vices sustinere se affirmat, eo omnem operam suam confert, ut persuadeat audientibus, [Col. 0053A] Soliditatem illam quam e Petra Christo etiam ipse Petra factus acceperit, in suos quoque se transfudisse haeredes; eumdemque sedi suae praeesse non desinere, ipsum salubribus consiliis, aequis judiciis praesidere, seque non tam sedi ejus praesidere quam servire, adeo ut si quid jam a Romano pontifice recte agatur et disponatur, illius operibus, illius sit gubernaculis deputandum. Porro ex ejusdem Petri firmitate consurgere debuisse statuit sublimitatem Ecclesiae, eaque de causa specialem a Domino Petri curam susceptam et pro fide Petri proprie supplicatum fuisse: tamquam aliorum status certior esset futurus, si mens principis victa non fuisset. Hac mente atque hoc ingenio Leo causam Eutychis tractare coepit. Hic archimandrita Constantinopolitanus, dum nimis strenue Nestorianismi reliquias [Col. 0053B] persequeretur, et quosdam episcopos Orientales injusta haeresis suspicione premeret, in alium eidem oppositum errorem incidit, atque duas in Christo naturas post adunationem in unam coaluisse statuere non est veritus. Diligens erat tam sacrarum Scripturarum quam expositionum sanctorum Patrum scrutator, quique aperte fatebatur se illas potiores habere et solas certas firmasque existimare. Sed ex eodem solitario studio et Nestorianismi metu religiosius verba curabat, nimiaque ancipitum locutionum fuga potius quam ulla alia de causa in errorem incidisse videtur [Col. 0053D] S. V. Griesbach in Locis Theologicis ex Leone II. collectis, sect. 3, § 18, p. 40, 41. . Nec vero pertinax erat, sapientiorumque et doctiorum respuebat correctiones; sed in ipsa synodo Constantinopolitana ( ἐνδημούσῃ ), in qua primum a. 448 causa ejus coram Flaviano agitata [Col. 0053C] est, sententiam ejus lubens amplectebatur, modo aliter sentientes exsecrari, ut jussus erat, verebatur et aperte renuebat. Atque hac solum de causa ipse a synodo anathema tulit et ab officio simul et communione Ecclesiae remotus est. Tum vero Eutyches acri suo contra Nestorianismum studio se pessumdatum sentiens, imperatorem adire, aliorumque episcoporum, in primis autem Alexandrinae et Romanae sedis antistitum auxilium implorare coepit. Nec frustra. Imperator enim, qui Nestorianam haeresim peste quavis capitaliorem aestimabat, et suopte ingenio, et fortasse etiam amicorum quorumdam (Chrysaphium eunuchum indigitant acta hujus rei), qui vel ipsi minus Flaviano favebant, vel vere injuriam ab eo Eutychi illatam dolebant, studiis patrocinium [Col. 0053D] ejus suscepit. Alexandrino autem episcopo, nisi perenne in Constantinopolitanos praesules odium fuisset, vel ob unius Cyrilli memoriam vir hujus animi praesidio suo dignus videri debebat, et vero Dioscuro nulla gratior animum in rivali explendi occasio obtingere potuisset. Tandem Leonis etiam pro causa ejus deplorata non obscura jam voluntas erat. Quippe cum Eutyches dudum ei studio suo contra Nestorianos per litteras olim ad eum directas commendatus, jam non ipse solum de injuria sibi facta apud eum questus esset, sed Theodosius etiam magnum perturbationis [Col. 0054A] strepitum a Flaviano excitatum scripsisset, et ut laboranti Eutychi succurreret rogasset, vehementer cum Flaviano expostulare coepit, mirari se significans, qui scandalum illud ipsi silere potuerit, nec potius procurarit, ut primitus insinuatione relationis ejus instrueretur, et poscens ut quam primum judicii ejus ratio omniaque quae gesta essent, plenissime et lucide ad notitiam suam pervenirent. Mox autem cum de Eutychis haeresi per Flaviani epistolam edoctus esset, tam detestanda ipsi ejus opinionis visa est pravitas, tam late patens et multiplex errorum ex ea pullulantium propago, tantum periculum quod ex ea fidei puriori immineret, ut extemplo quidem assensum suum brevi epistola Flaviano declararet, simul autem pleniorem epistolam polliceretur, in [Col. 0054B] qua Flavianum episcopum, quid de tota causa constitui deberet, instructurus esset. Haec vero fuit celebris illa ad Flavianum epistola, qua totam de Incarnatione sententiam discussit atque definivit, Nestoriique et Eutychis erroribus proscriptis, catholicam doctrinam adeo accurate tum sententiis, tum sermone declarare studuit, ut quidquid in ea scriptum est ex apostolica et evangelica probaretur sumptum esse doctrina. Constantinopolim mittere decreverat per eumdem, qui priores Flaviani litteras apportaverat, clericum. Sed cum interea ab imperatore synodus generalis Ephesum in kalendas Augusti a. 449 indicta esset, legatis eodem destinatis dedit ut in synodo publice recitarent. At de synodi istius exitu constat. Latrocinalis nomine infamis est; solus imperitabat Dioscurus; [Col. 0054C] prohibiti legati Romani a lectione litterarum Leonis ad Flavianum, et postquam factionis furor omnia miscuisset, in custodiam dati, solo Hilario per fugam elapso. Vani erant oppressorum clamores, vana omnium bonorum indignatio, vanae Leonis apud Theodosium et Pulcheriam, ad clerum plebem et archimandritas Constantinopolitanos querelae. Frustra gesta ejus synodus Romana reprobavit; frustra per Valentinianum et Placidiam Pulcheriamque Augustas concilium in partibus Occidentis a Theodosio impetrare nitebatur; cum subito morte Theodosii (die 28 Julii a. 450) tristis rerum facies in laetiorem, et quidem Romani pontificis auctoritati auspicatissimam conversa est. Etenim novus imperator Marcianus, Pulcheria ejus uxore adjuvante, ab initio imperii sui [Col. 0054D] eo omnem curam atque cogitationem conferebat, ut damnum ab Eutyche fidei illatum resarciretur, studiumque suum de concilio quam citius cogendo Leoni per epistolam declaravit [Col. 0053D] Ep. 73 apud Ballerin. . Interim Eutyches ex Urbe egredi jussus, et synodus Constantinopoli praesentibus Romanis legatis coacta est, ibique lecta dogmatica Leonis epistola ad Flavianum, cui novus Constantinopolis episcopus Anatolius cum caeteris episcopis, archimandritis, presbyteris et diaconis subscripserunt [Col. 0054D] Vid. Ep. Leonis ad Anatolium, 80 apud Ballerin. , eamdemque omnibus qui ubique essent metropolitis subscribendam miserunt [Col. 0054D] Conc. Chalced. act. 4. . Huc [Col. 0055A] igitur rebus vergentibus, Leo, occasionem esse ratus judicii sui auctoritatem latius proferendi, novos spiritus sumere et, quasi ad se unum definitio tota pertineret, arrogantia sua aliorum moderationi illudere audet. Hujus fastidii plena est epistola modo laudata ad Anatolium, qua laetari se significat, quod epistolae suae ad Flavianum assensum praebuerit, seu, ut ipsius verbis utamur, gloriatur quod sequacem se evangelicae eruditionis ostendat et de confirmata apud se pace sedis apostolicae ei gratulatur. Sed plura et luculentiora documenta per legatos suos in concilio Chalcedonensi dedit. Ac primo quidem quam enixe poterat, studuit efficere, ut tota synodus differretur, prae exens aptius tempus esse exspectandum, quo plurimi etiam de longinquioribus provinciis episcopi [Col. 0055B] evocari possent; sed fortasse non aliam ob causam quam quia speraret fore ut sua unius epistola, cui omnes totius orbis episcopi nomina sua cum anathematizatione Nestorii et Eutychis errorumque eorum subsignaverant, et porro erant subsignaturi, haeresis confecta existimaretur, praesertim cum de restituendis episcopis in synodo Ephesina injuste a sedibus suis depulsis et Dioscuro cum asseclis a communione prohibendo jam in Constantinopolitana synodo ex suorum quoque legatorum praeceptis [Col. 0055D] Ep. 80, ad Anatolium. actum esset. Accedit quod haud difficulter intelligitur eum veritum esse ne Constantinopolitanus episcopus, cujus in Flaviano sedes per Dioscurum gravi ignominia affecta erat, repentina Alexandrini adversarii depressione elatus hac occasione et animorum affectione [Col. 0055C] uteretur ad sedis suae praerogativas augendas. Nec vero vanus iste metus fuit, ut ex sequentibus patebit. Enimvero cum nec hoc, nec ut in Italia haberetur impetrare potuisset, Paschasinum Lilybetanum episcopum et Bonifacium presbyterum Nicaeam, quo primum indicta erat undeque post Chalcedonem traducta fuit synodus, legatos misit. Incoepit synodus Chalcedone octavo idus Octobris, absolutaque est kalendis Novembribus 16 actionibus [Col. 0055D] Totidem scilicet in actis reperiuntur. Alias 93, ab aliis item 15 numerantur. , in quibus nihil plane a legatis Romani episcopi omissum est, quo auctoritatem ejus supra illam synodi tollerent. Tam parum etiam ab iisdem sive episcopis praesentibus, sive magistratibus qui cum potestate aderant, reverentiae habitum fuit, ut non semel clamarent, sic velle, sic jubere Leonem, id esse in mandatis suis, et [Col. 0055D] minitarentur adeo se discessuros ni ita fieret. Ac in plerisque quidem pacis studio causarumque disceptandarum urgente necessitate et erga imperatorem observantia, ita iis synodus obsecuta est, ut a Leonis nutu et moderamine pependisse videri possit. De ipsa autem, quae prima tanti dissidii causa fuerat, Eutychis haeresi, quemadmodum et illa Nestorii, tantum abest ut novi aliquid congregati Patres decreverint, ut potius in tribus, quibus quaestio haec partim legatorum Romanorum, partim aliorum episcoporum studio agitata fuit actionibus [Col. 0056D] In 2, 4 et 5. , eadem [Col. 0056A] iterum iterumque ad Flavianum epistola, tamquam firmissimum contra istas pravitates praesidium inculcata unaque cum symbolo Nicaeno, Constantinopolitano et duabus Cyrilli ad Nestorium epistolis (ex concilio Ephesino) pro unica et perpetua fidei norma ab omnibus sit approbata. Itaque nunc primum episcopi Romani definitio universae Ecclesiae fidei regulam constituit, ab eoque universae quasi Ecclesiae dictata est. Quo triumpho ille tamen non tamquam novo potitus esse videri voluit, sed vultu et sermone ad gravitatem composito nihil, nisi quod ex ordine et consuetudine Romanae sedis esset, gessisse se simulavit. Sed quo laetior hic rerum successus fuit, tanto majorem ipsi attulit aegritudinem Anatolii episcopi, quam ipse vocare solebat, ambitio, seu, ut [Col. 0056B] ille prae se tulit, cleri ejus, citra ipsius culpam, in sedem Constantinopolitanam studium. Scilicet, peractis omnibus quae ad primariam synodi curam pertinere visa erant, actione 16 a clero Constantinopolitano et episcopis flagitari coeptum, ut in honorem sedis Constantinopolitanae synodus aliquid statueret. Leoni id nequaquam improvisum atque inexspectatum fuit. Dederat enim legatis suis in mandatis, ut si qui forte episcopi civitatum suarum splendore confisi tentaturi essent sibi usurpare, id qua dignum esset constantia retunderent. Quapropter summa illi animi contentione hisce novationibus obnituntur, nec tamen impedire potuerunt quominus decerneretur ut Constantinopolitanus tamquam novae Romae episcopus primo post Romanum honore frueretur, et jus [Col. 0056C] potestatemque in Thraciae, Ponti et Asiae dioeceses earumque metropolitanos haberet, et barbarorum episcopos ordinaret. Exierant de synodo legati Romani cum de canonibus hac in re condendis agi coepisset, sed ubi nihilosecius conditos acceperant, postridie redierunt, ac graviter et subdole de actis sese absentibus conquesti, tandem, ut mandato suo ex parte saltem satisfacerent, solemniter iis contradixerunt, aliaque ab humanitate ac sobrietate aliena egerunt, de quibus in epistola ad Leonem moderate dolet Anatolius [Col. 0056D] Ep. 101 apud Baller. p. 1134. . At multo impotentior animi Leo fuit. Spreta imperatorum humanissima voluntatis significatione, spretis episcoporum Orientalium precibus, continuo ille saevire in Anatolium, objurgare eum quod legatis suis parere detrectaverit, ambitum [Col. 0056D] pravum et cupiditatem universae Ecclesiae perniciosam objicere, nihil probi, nihil fidi in eo existimare, quin ordinationis ejus initia culpare et jam communionis privationem minari. Ac tamdiu ipsi aliqua in Pulcheria et facillimi animi imperatore Marciano spes supererat, nihil artis ac verborum intentatum reliquit, quo eos sibi conciliaret et impelleret ut Anatolio assensum cohiberent et canones sibi invisi rescinderentur. Non solum enim Nicaenae synodi decreta istis violari contendebat, sed et Alexandrinae et Antiochenae sedis praerogativis offici, et multorum [Col. 0057A] metropolitanorum jura imminui querebatur, majoraque Ecclesiae ex importuno episcopi hujus honorum appetitu mala praesagiebat [Col. 0057B] Singulare Balleriniorum acumen est, contendentium, [Col. 0057C] non idcirco a legatis Romanis canoni 28 contradictum eumdemque a Leone improbatum esse, quod proximus Constantinopolitano episcopo post Romanum honor (τὰ ἶσα πρεσβεῖα τῆς τιμῆς μετὰ τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον) decretus, aut illi jus in tres novas Ponti, Asiae et Thraciae dioeceses datum esset: quippe quo utroque nihil neque dignitatis, neque jurisdictionis primatui Romani pontificis derogatum sit, sed solummodo propterea quod privilegia Romanae Ecclesiae a Patribus propter imperium concessa dixisset atque episcopo CP. ob novae Romae dignitatem paria conferre praesumpsisset, cum tamen sedes Romana non a Patribus nec ob imperii dignitatem Urbi annexam, sed ab ipso Deo per Petrum apostolum primatum suum acceperit, adeoque sedes Constantinopolitana neque institutione divina neque jurisdictione cum ea comparari potuerit. Vid. notae ad diss. Quesn. de Vita Leonis T. II, p. 514, 515. Sed hujus offensionis, quae facile quidem tolli potuisset, [Col. 0057D] ne verbo quidem mentio ab iracundo Leone injecta est. . Interim ad litteras episcoporum ex synodo Chalcedonensi ad eum directas, quibus quaecumque acta fuerant significaverant, nihil rescripsit; unde apud nonnullos decreta illius in suspicionem adducta sunt, et de orthodoxia eorum, utpote quibus episcopus Romanus refragaretur, ambigi coepit. Sed ubi irrita hac ex parte sua studia vidit, et imperatores potius urgerent ne ultro decreta Chalcedonensia confirmare differret, in tantum illorum auctoritati cessit, ut ipsum obsequii sui non poeniteret, adeoque omnia, quae fidei negotium concernerent, assensu suo confirmavit, illos autem de honore sedis Constantinopolitanae canones penitus [Col. 0057B] reprobavit. Quid quod ab omni cum Anatolio litterarum commercio abstinuit, ac novo prorsus exemplo tamquam minus fidei catholicae intento custodem ex suis addidit, et gestorum ejus speculatorem Julianum episcopum Coensem [Col. 0057D] Vulgaris ea est opinio, in hoc Juliani Coensis officio primum apocrisiarii apostolici in aula principum exemplum exstitisse. Sed qui ubique summa cum religione honori sedis Romanae student Ballerinii monuerunt, Leonem dum Juliano vicem suam in imperatoris comitatu committeret, non eo consilio commisisse, ut Alexandrini episcopi aut aliorum Orientalium insigniorum exemplum sequeretur, sed hac solum de causa, ut is fidei integritati apostolico zelo prospiciens caveret ne quid a Nestorianis vel Eutychianis catholica fides detrimenti caperet; et ut in hanc rem, ubi opus esset, imperatoris patrocinium et opem posceret. Neque enim tunc Romanam urbem, aeque ac Orientales, imperatori Orientis subjectam fuisse observant, ut pro variis causis ac negotiis agendis aliquo ministro indigeret; totamque responsalium et apocrisiariorum Romanae Ecclesiae institutionem sub Justiniano demum, qui non minus Italiae quam Orienti [Col. 0058B] imperabat, incoepisse. Ad hoc autem Leonem commotum [Col. 0058C] fuisse, quia in Anatolio non eum vigorem catholicum, quem circumstantiae postularent perspexisset. Atque haec sane tum historiae, tum Leonis dictis consona sunt. Ad Marcianum enim scripsit (Epist. 111) : Illud quoque clementiae vestrae benevolentiam peto, ut veneratorem vestrum fratrem meum Julianum episcopum, in vestro, sicut facere dignamini, habeatis affectu; cujus obsequiis praesentiae meae vobis imago reddatur. Nam et de fidei ejus sinceritate confidens, vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi; atque propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut a comitatu vestro non abesset, exegi; cujus suggestiones, pro concordia catholicae unitatis, tamquam meas audire dignemini, placentes Deo qui vobis praeter regiam coronam etiam sacerdotalem conferat palmam. Juliano autem mandat (Epist. 113) : studeat dilectio tua, frater charissime, piam et necessariam curam sollicitudini apostolicae sedis impendere, quae tibi apud se nutrito catholicam contra Nestorianos et Eutychianos [Col. 0058D] haereticos actionem materno jure commendat, ut divino fultus auxilio, speculari de Constantinopolitanae urbis opportunitate non desinas; ne praedictorum dogmatum impius usquam turbo consurgat. Et quia tanta est gloriosorum principum fides, ut confidenter eis possis quae sunt insinuanda suggerere, pietate ipsorum ad utilitatem Ecclesiae universalis utaris. Consulente autem dilectione tua de his in quibus putaveris ambigendum, non deerit relationibus tuis meae responsionis instructio: ut sequestrata eorum actione causarum quae in quibusque Ecclesiis praesulum suorum debent cognitione firmari, hanc specialem curam vice mea functus assumas, ne haeresis vel Nestoriana vel Eutychiana in aliqua parte revirescat, quia in episcopo Constantinopolitano catholicus vigor non est, nec multum aut pro sacramento salutis humanae, aut pro sua aestimatione sollicitus: cum si quid illi inesset spiritualis industriae, ita et a quibus ordinatus sit, et cui viro successerit, cogitare deberet, ut magis beatum Flavianum quam sui honoris sequeretur auctores. ? Et licet postea instante Marciano, et Anatolio quoque flagitante, in gratiam cum eo redire se simularet, ipsa tamen ejus pacis declaratio adeo in opprobrium et injuriam Constantinopolitani episcopi spectabat, adeo captiosa erat et anceps, ut mirum non sit ab hoc inde tempore Ecclesiae Orientalis episcopum primarium a Romana sede fuisse alienatum. Post partam de Eutyche victoriam suaeque formulae triumphum non alia re gesta [Col. 0058A] clarior exstitit Leo, quam legatione ad Attilam eodem anno quo Chalcedonense concilium peractum est, suscepta. Nimirum Attila, redintegratis post acceptam in campis Catalaunicis cladem viribus, per Pannonias Italiam invaserat, summa imperatoris et Aetii ducis socordia ne levissimo quidem praesidio munitam. Quin tanta utriusque ignavia fuit, ut ipsi ex omni potius Italia discedere mallent, quam ad defendendam aliquid moliri. Patuere igitur nobilissimae provinciae omni hostilis rapacitatis ac libidinis furori, et primo velut impetu regiae civitates, Aquileia, Ticinum et Mediolanum, captae ac direptae sunt, jamque Hunnus inopinato rerum successu superbus Romam properabat. Tum in extrema omnium trepidatione nullum salubrius principi senatui ac populo [Col. 0058B] Romano consilium visum est, quam ut per legatos pax a truculentissimo rege expeteretur. Concreditum fuit paciscendi negotium Leoni, additis duobus viris consularis et praefectoriae dignitatis, Avieno et Trigetio. Sed de partibus horum, sicut et de conditionibus quas offerre debebant, silet historia, unius pene Leonis memoriae celebrandae hac in re curiosa. Quid egerint et quomodo, pariter ignoramus; sed solus effecisse dicitur, ut ab hostili animo Attila abstineret et subito discessum pararet. Tota legatione dignanter accepta, ita summi Sacerdotis praesentia rex gavisus est, ut bello abstineret, et ultra Danubium discederet, Prosper narrat, innuens [Col. 0059A] quasi ab oris atque corporis Leonis augustiori specie id profectum esse, quod Attilae animum frangeret. Alii eloquentiae ejus hanc vim asserere maluerunt; et licet haud difficulter animadverti possit, ad Hunni animum movendum fortiores existere debuisse causas, nec desint etiam in historia expeditionis ejus quae sat probabiles dici queant [Col. 0059] Vid. ill. Heyne d. de Leone M. Attilae et Genserico supplice facto in T. III Opusculor. Academicor. p. 127 sqq. , fuere tamen quibus tota res a miraculo non aliena videretur, iidemque commentis suis effecerunt, ut et apud eos quibus tum ob longinquitatem, tum ob aciem hebetiorem virtutes ejus occulerentur, nomen illustre esset. Econtrario alia ejus ad Gensericum Vandalum occursio, multo licet utilior, parum inclaruit. Nam cum a. 455, Valentiniano imperatore perempto, Maximus imperium Occidentis invasisset, Eudoxiamque [Col. 0059B] uxorem ejus parricidii nesciam matrimonio sibi junxisset, illa mox sceleris Maximi in marito perpetrati certior facta necem ulcisci statuit atque irae nimio studio totam Urbem excidio devovit, Genserico Vandalorum rege ex Africa arcessito. Illico enim Vandalus ingenti cum exercitu in Italiam trajecit Urbemque ab omni praesidio vacuam aggressus occupavit jamque totus ad caedes atque incendia se dedisset, nisi Leo extra portas ei obviam factus supplicatione sua impetrasset, ut direptione contentus a caede atque incendio abstineret. Certe hoc quidquid fuit miserae opis, totum Leonis erat. Neque enim hic Attila erat superstitiosis terriculamentis vexatus inter eundum et redeundum fluctuans, aut attritis lue atque inopia copiis hostilem occursum metuens; sed hostis cuncta [Col. 0059C] jam in potestate tenens, cui praeter insitam ferociam ipsa religio irae stimulos adderet, cujusque saevitiam adeo nulla nisi orationis vis frangere aut flectere potuit. Postremam ipsi sollicitudinem attulerunt turbae in Alexandrina Ecclesia a Timotheo Aeluro a. 457 excitatae, per quas concilii Chalcedonensis auctoritas haud leve in discrimen adduci videbatur. Res omnis sub novo imperatore Orientis Leone et per Constantinopolitanum episcopum transacta, episcopi autem Romani studiis et prudentia plurimum adjuta est, qui postquam denuo causae suae victoriam et expulso Timotheo Aeluro alium Timotheum (Solophaciolum) rite sedem Alexandrinam occupare viderat, non diu inter mortales versatus, ultimum curae suae pro Ecclesia [Col. 0059D] monumentum, litteras ad novum episcopum, ejusque ordinatores et clericos Alexandrinos gratulatorias reliquit, nec integro anno post, die 10 Novembris 461 ad superos migravit.
Scripta Leonis M. Sermonibus et Epistolis constant. Utrumque genus juxta Balleriniorum editionem enumerabimus, addito Quesnelli et anteriorum editionum ordine.
- I—V. De Natali ipsius, habiti in die ordinationis suae et anniversario ejusdem. Apud Quesn. I—IV. nam primus a Balleriniis in duos est divisus, quorum prior capite 1, posterior capitibus 2 et 3, constat.
- VI—XI De Collectis. Apud Quesn. V—X.
- XII—XX. De jejunio decimi mensis. Apud Quesn. XI—XIX.
- XXI—XXX. De Nativitate Domini. Apud Quesn. XX—XXXVII.
- XXXI—XXXVIII. In Epiphania Domini. Apud Quesn. XXX—XXXVII.
- XXXIX—L. De Quadragesima. Apud Quesn. XXXVIII—XLIX.
- [Col. 0060B] LI. Homilia habita ante secundam Dominicam Quadragesimae de Evangelio secundum Matthaeum: In illo temporis assumpsit Jesus Petrum, etc. Apud Quesn. XCIV, inscr. de Transfiguratione Domini.
- LII—LXX. De Passione Domini, apud Quesn. L—LXVIII.
- LXXI—LXXII. De Resurrectione Domini. Apud Quesn. LXIX—LXX.
- LXXIII—LXXIV. De Ascensione Domini. Apud Quesn. LXXI—II.
- LXXV—LXXVII. De Pentecoste. Apud Quesn. LXXIII—V.
- LXXVIII—LXXXI. De Jejunio Pentecostes. Apud Quesn. LXXVI—IX.
- LXXXII. In Natali apostolorum Petri et Pauli. Apud [Col. 0060C] Quesn. LXXX.
- LXXXIII. In Natali S. Petri apostoli. In Appendice Quesn. sermo IV.
- LXXXIV. In Octavis apostolorum Petri et Pauli. Apud Quesn. LXXXI.
- LXXXV. In Natali S. Laurentii martyris. Apud Quesn. LXXXIII.
- LXXXVI—XCIV. De Jejunio septimi mensis. Apud Quesn. LXXXIV—XCII.
- XCV. De Gradibus ascensionis ad beatitudinem. Apud Quesn. XCV.
- XCVI. Tractatus contra haeresim Euthychis. Apud Quesn. XCIII.
Ab his segregati sunt et in Appendicem rejecti tamquam falso Leoni tributi.
- [Col. 0060D] I. Tractatus adversus errores Eutychetis et aliorum haereticorum. In Appendice Quesnelliana V.
- II. In Nativitate Domini. In eadem Appendice II.
- III. IV. De Quadragesima.
- V. VI. De Passione Domini.
- VII. In Dominica Palmarum.
- VIII.—X. De Resurrectione Domini.
- XI. In Ascensione Domini. In eadem Append. III.
- XII. De Sanctissima Trinitate.
- XIII. In Natali S. Vincentii Martyris. In eadem Append. I.
- [Col. 0061A] XIV. In Cathedra S. Petri a Quesnello primum editus inter genuinos num. XCVI, sed ipsius postea judicio remotus. Suppletus est a Balleriniis ex Vatt. codd.
- XV. In Annuntiatione B. Virginis Mariae.
- XVI. In Natali SS. apostolorum Petri et Pauli.
- XVII. In Natali B. Pauli apostoli.
- XVIII. De S. Petro, quomodo de carcere eductus est.
- XIX. In Natali SS. septem fratrum Machabaeorum, nunc primum in Appendice collocatus et S. Augustino restitutus. Apud Quesn. Sermo LXXXII.
- XX. De Transfiguratione Domini.
[Col. 0061B] I. Ad Aquileiensem episcopum (Q. 6, A. 86). II. Ad Septimum Altini ep. (Q. 7, A. 85). [Col. 0061D] III. Est Paschasini Lilyb. Ep. ad Leonem (Q. post. ep. 2, A. post. ep. 63). IV. Ad episcopos per Campaniam, Picenum et Tusciam provincias constitutos (Q. 3, A. 1). V. Ad Metropolitanos per Illyricum (Q. 5). VI. Ad Anastasium Thessalonicensem (Q. 4). VII. Ad universos per Italiam episcopos (Q. 8, A. 2). [Col. 0061D] VIII. Novella Valentiniani Augusti contra Manichaeos (Q. post. ep. 8). IX. Ad Dioscurum Alexandrinum episcopum (Q. 11, A. 81). X. Ad Viennensis provinciae episcopos (Q. 10, A. 89). [Col. 0061D] XI. Novella Valentiniani Aug. adversus S. Hilarium (Q. post ep. 10). XII. Ad episcopos Mauritaniae Caesareae (Q. 1, A. 87). XIII. Ad Metropolitanos Illyrici (Q. 13). XIV. Ad Anastasium Thessalonicensem (Q. 12, A. 84). XV. Ad Turribium Asturicensem de Priscillianistis (Q. 15, A. 93). XVI. Ad episcopos Siciliae (Q. 16, A. 4). XVII. Ad eosdem Siculos (Q. 17, A. 104). XVIII. Ad Januarium Aquileiensem (Q. 14, A. 13). [Col. 0061C] XIX. Ad Dorum Beneventanum (Q. 18, A. 5). XX. Ad Euthychem CP. abbatem (Q. 19, A. 6). [Col. 0061D] XXI. Eutychis ad S. Leonem epistola, a Balleriniis primum inserta. XXII. Flaviani ep. CP. ad S. Leonem (Q. post ep. 33, A. post ep. 8). XXIII. Ad Flavianum CP. (Q. 20, A. 8). XXIV. Ad Theodosium Aug. (Q. 21, A. 7). [Col. 0061D] XXV. Petri Chrysologi ep. Ravennatis ad Eutychem (Q. post ep. 23). XXVI. Flaviani ep. CP. ad Leonem (Q. post ep. 21, A. post ep. 6). XXVII. Ad Flavianum CP. (Q. 22). XXVIII. Ad eumdem (Q. 24, A. 10). XXIX. Ad Theodosium Aug. (Q. 26, A. 12). XXX. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 30, A. 18). XXXI. Ad eamdem Pulcheriam (Q. 27, A. 13). XXXII. Ad Faustum, Martinum et alios archimandritas CP. (Q. 28, A. 14). XXXIII. Ad synodum Ephesinam (Q. 29, A. 15). XXXIV. Ad Julianum Coensem episcopum (Q. 31, A. 19). XXXV. Ad eumdem (Q. 25, A. 11). [Col. 0062A] XXXVI. Ad Flavianum CP. (Q. 32, A. 16). XXXVII. Ad Theodosium Aug. (Q. 33, A. 17). XXXVIII. Ad Flavianum CP. (Q. 34, A. 20). XXXIX. Ad eumdem (Q. 35, A. 21). XL. Ad episcopos Arelatensis provinciae (Q. 36, A. 106). XLI. Ad Ravennium Arelatensem (Q. 37, A. 90). XLII. Ad eumdem (Q. 38, A. 107). XLIII. Ad Theodosium Aug. (Q. 39, A. 24). XLIV. Ad eumdem (Q. 40, A. 25). XLV. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 41, A. 26). [Col. 0061D] XLVI. Hilarii Diaconi postea pontificis Epistola ad Pulcheriam (Q. post ep. 47). XLVII. Ad Anastasium Thessalonicensem (Q. 43, A. 29). XLVIII. Ad Julianum Coensem (Q. 44, A. 30). XLIX. Ad Flavianum CP. (Q. 42, A. 27). L. Ad clerum et plebem CP. (Q. 45, A. 22). LI. Ad Faustum et caeteros archimandritas CP. (Q. 47, A. 28). [Col. 0061D] LII. Theodoreti episc. Cyri ad Leonem epistola (Q. post ep. 47). LIII. Anatolii ep. CP. fragmentum [Col. 0062D] epistolae ad Leonem de ordinatione sua (Q. post ep. 57). LIV. Ad Theodosium Aug. (Q. 23, A. 9). [Col. 0062D] LV. Valentiniani Aug. ad Theodosium Aug. (Q. post ep. 47). LVI. Placidiae Augustae ad eumdem Theodosium (Q. ib.). LVII. Eudoxiae Aug. ad eumdem Theodosium (Q. ib.). LVIII. Placidiae Aug. ad Pulcheriam Augustam (Q. ib.). LIX. Ad clerum et plebem [Col. 0062B] Constantinopolitanam (Q. 46, A. 23). LX. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 48, A. 31). LXI. Ad Martinum et Faustum presbyteros (Q. 49, A. 32). [Col. 0062D] LXII. Theodosii Aug. ad Valentinianum Aug. LXIII. Ej. ad Placidiam Augustam. LXIV. Ej. ad Eudoxiam Augustam (Q. post ep. 47). LXV. Episcoporum Arelatensi sedi faventium ad S. Leonem papam libellus seu preces (Q. post ep. 49. A. 108). LXVI. Ad Gallicanos episcopos sedi Arelatensi faventes responsio (Q. 50, A. 109). LXVII. Ad Ravennium Arelatensem (Q. 57, A. 110). [Col. 0062D] LXVIII. Ceretii, Salonii et Verani Gallicanorum episcoporum ad S. Leonem epistola (Q. post ep. 76, A. post ep. 98). LXIX. Ad Theodosium Augustum (Q. 52, A. 33). LXX. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 54, A. 35). LXXI. Ad archimandritas CP. (Q. 53, A. 34). LXXII. Ad Faustum presbyterum (Q. 57, A. 98). [Col. 0062D] LXXIII. Marciani ad S. Leonem (Q. post ep. 57). LXXIV. Ad Martinum presbyterum (Q. 55, A. 36). LXXV. Ad Martinum et Faustum presbyteros (Q. 56). [Col. 0062D] LXXVI. Marciani Aug. ad S. Leonem (Q. post ep. 61). LXXVII. Pulcheriae Augustae ad S. Leonem (Q. post ep. 58). LXXVIII. Ad Marcianum Augustum (Q. 58, A. 38). LXXIX. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 59, A. 39). LXXX. Ad Anatolium CP. (Q. 60, A. 40). LXXXI. Ad Julianum [Col. 0062C] Coensem (Q. 61, A. 41). LXXXII. Ad Marcianum Augustum (Q. 62, A. 42). LXXXIII. Ad eumdem (Q. 63, A. 44). LXXXIV. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 64, A. 45). LXXXV. Ad Anatolium CP. (Q. 67, A. 48). LXXXVIII. Ad Paschasinum Lilybetanum (Q. 68). LXXXIX. Ad Marcianum Aug. (Q. 69, A. 49). XC. Ad eumdem (Q. 73, A. 43). XCI. Ad Anatolium CP. (Q. 70). XCII. Ad Julianum Coensem (Q. 71). XCIII. Ad synodum Nicaenam, postea Chalcedonem translatam (Q. 72, A. 47). XCIV. Ad Marcianum Aug. (Q. 74, A. 50). XCV. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 75, A. 51). XCVI. Ad Ravennium Arelatensem (Q. 76, A. 111). [Col. 0063A] [Col. 0063D] XCVII. Epistola Eusebii et synodi Mediolanensis ad Leonem (Q. post ep. 77, A. post ep. 52). XCVIII. Synodi Chalcedonensis relatio ad S. Leonem Graece, cum versione Rustici. Item Alia versio antiquior cum subscriptionibus (Q. post ep. 77). XCIX. Ravennii Arelatensis et aliorum 43 episcoporum Galliarum ad S. Leonem (Q. post ep. 76, A. post ep. 57). C. Marciani Aug. ad S. Leonem. Eadem epistola Graece, cum [Col. 0064D] nova versione (Q. post ep. 77). CI. Anatolii CP. ad S. Leonem antea inedita. CII. Ad Ravennium Arelatensem aliosque episcopos Gallicanos (Q. 77, A. 52). CIII. Ad Rusticum aliosque episcopos Galliarum (Q. 82, A. 94). CIV. Ad Marcianum Aug. (Q. 78, A. 54). CV. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 79, A. 55). CVI. Ad Anatolium CP. (Q. 80, A. 53). CVII. Ad Julianum Coensem (Q. 81, A. 105). CVIII. Ad Theodorum Forojuliensem (Q. 83, A. 91). CIX. Ad Julianum Coensem (Antea inedita). [Col. 0064D] CX. Marciani Aug. ad S. Leonem (Q. post ep. 88). CXI. Ad Marcianum Aug. (Q. 84, A. 57). CXII. Ad Pulcheriam Augustam (Q. 85, A. 58). CXIII. Ad Julianum Coensem (Q. 86, A. 56). CXVI. Ad episcopos, qui in synodo Chalcedonensi fuerant congregati. CXVII. Ad Julianum Coensem (Q. 88). CXVIII. Ad eumdem (Q. 91, A. 80). CXIX. Ad Maximum Antiochenum (Q. 92, A. 62). CXX. Ad Theodoretum Cyri episcopum [Col. 0063B] (Q. 93, A. 63). CXXI. Ad Marcianum Augustum (Q. 94, A. 64). CXXII. Ad Julianum Coensem (Q. 95, A. 65). CXXIII. Ad Eudoxiam Augustam (Q. 96, A. 66). CXXIV. Ad monachos Palaestinos (Q. 97, A. 83). CXXV. Ad Julianum Coensem (Q. 98, A. 67). CXXVI. Ad Marcianum August. (Q. 99). CXXVII. Ad Julianum Coensem (Q. 100, A. 68). CXXVIII. Ad Marcianum Aug. (Q. 101). CXXIX. Ad Proterium Alexandrinum (Q. 103). CXXX. Ad Marcianum Augustum (Q. 104, A. 69). CXXXI. Ad Julianum Coensem (Q. 102). [Col. 0064D] CXXXII. Anatolii CP. ad S. Leonem (Q. post ep. 105). CXXXIII. Proterii Alexandrini ad S. Leonem (Q. post ep. 103). CXXXIV. Ad Marcianum Aug. (Q. 105, A. 70). CXXXV. Ad Anatolium CP. (Q. 106, A. 71). CXXXVI. Ad Marcianum Augustum (Q. 107). CXXXVII. Ad eumdem (Q. 108). CXXXVIII. Ad episcopos Galliarum et Hispaniarum (Q. 109, A. 95). CXXXIX. Ad Juvenalem [Col. 0063C] Hierosolymitanum (Q. 110, A. 72). CXL. Ad Julianum Coensem (Q. 111). CXLI. Ad eumdem (Q. 113). CXLII. Ad Marcianum Aug. (Q. 112). CXLIII. Ad Anatolium CP. (Q. 114). CXLIV. Ad Julianum Coensem (Antea inedita). CXLV. Ad Leonem Aug. (Q. 115, A. 73). CXLVI. Ad Anatolium CP. (Q. 116). CXLVII. Ad Julianum Coensem (Q. 117). CXLVIII. Ad Leonem Aug. (Q. 122, A. 74). CXLIX. Ad Basilium Antiochenum (Q. 118). CL. Ad Euxitheum Thessalonicensem, Juvenalem Hierosolymitanum, Petrum Corinthium et Lucam Dyrrachenum (Q. 119). CLI. Ad Anatolium CP. (Antea inedita). CLII. Ad Julianum Coensem (Q. 120). CLIII. Ad Aetium presbyterum (Q. 21). CLIV. Ad Aegyptios episcopos apud Constantinopolim constitutos (Q. 123). CLV. Ad Anatolium CP. (Q. 124, A. 76). [Col. 0063D] CLVI. Ad Leonem Aug. (Q. 125, A. 75). CLVII. Ad Anatolium CP. (Q. 126). CLVIII. Ad episcopos catholicos ex Aegypto constitutos apud Constantinopolim (Q. 127). CLIX. Ad Nicetam Aquileiensem (Q. 129, A. 79). CLX. Ad episcopos Aegyptios apud Constantinopolim constitutos (Q. 130). CLXI. Ad presbyteros, diaconos et clericos Ecclesiae Constantinopolitanae (Q. 131). [Col. 0064A] CLXII. Ad Leonem Aug. (Q. 133). CLXIII. Ad Anatolium CP. (Q. 128, A. 77). CLXIV. Ad Leonem Aug. (Q. 133). CLXV. Ad eumdem (Q. 134, A. 97). CLXVI. Ad Neonem Ravennatem (Q. 135, A. 37). CLXVII. Ad Rusticum Narbonensem (Q. 2, A. 92). CLXVIII. Ad episcopos per Campaniam, Samnium et Tusciam constitutos (Q. 136, A. 80). CLXIX. Ad Leonem Aug. (Q. 137, A. 99). CLXX. Ad Gennadium CP. (Q. 138, A. 100). CLXXI. Ad Timotheum Alexandrinum (Q. 139, A. 101). CLXXII. Ad presbyteros et diaconos Alexandrinos (Q. 140, A. 102). CLXXIII. Ad Theophilum et alios episcopos Aegyptios (Q. 141, A. 103).
Scriptae sunt omnes intra annos 442 et 460, et quidem ex Balleriniorum computatione, hac serie: I, II, III, a. 442. IV, a. 443. V, VI, VII, a. 444. VIII—XI, [Col. 0064B] a. 445. XII—XIV, a. 446. XV—XVIII, a. 447. XIX—XXI, a. 448. XXII, eodem exeunte, aut ineunte a. 449. XXIII—LIV, a. 449. LV—LXXVII, a. 450. LXXVIII—CI, a. 451. CII—CIX, a. 452. CX—CXXV, a. 453. CXXVI—CXL, a. 454. CXLI—CXLIII, a. 455. CXLIV—CLVIII, a. 457. CLIX—CLXVI, a. 458. CLXVII, eodem aut sequenti, CLXVIII, a. 459. CLXIX—CLXXIII, a. 460.
De deperditis tam sermonibus quam epistolis Leonis adeundi utique sunt Ballerinii. Novo exemplo libros IV de Vocatione omnium gentium, item epistolam ad Demetriadem, et Auctoritates praeteritorum apostolicae sedis episcoporum de gratia, quae etiam Prospero, ut alios taceam, tribui solent, ad eum referre ausus est Quesnellus; sed paucos in hac sententia sibi astipulantes [Col. 0064C] invenit. De Antelmii opinione vide quae ad Prosperum traduntur.
Inter celeberrimi nominis pontifices Romanos nullus est, cujus scripta, quamvis clara, tanta celebritate gavisa sint, tantaque ab omni inde aevo veneratione et studio fuerint excepta, quam Leonis. Id non solum testatur multitudo impressorum exemplarium, quae per tria abhinc saecula per varias regiones provenerunt, sed multo magis declarat immensa mss. librorum copia ac varietas, per quos ab initio tot illius sermones et epistolae ad nos deductae sunt. Ac horum quidem mss. accurata exploratione et distinctione tantum jam per novissimos editores effectum est, ut [Col. 0064D] historia Operum Leonis ab ipso pene auctore abs intercapedine repeti possit. Cumque haec antiquior scriptorum historia tanto majoris momenti, immo apprime necessaria sit ad impressorum rationes perspiciendas editorumque merita ponderanda, in eo scilicet auctore qui splendorem suum non tam ingenio quam subsidiis eorum qui in eo perpoliendo occupantur, [Col. 0065A] exspectat, nos equidem lubenter de manuscriptorum sermonum ac epistolarum Leonis vicissitudinibus, in quantum ad editionum notitiam collustrandam facerent, ex Balleriniis delibata hoc loco inseruissemus, si quam illi diuturno labore et indefesso studio pararunt doctrinam tam facili negotio et paucis verbis sine totius dispendio complecti licuisset, neque consultius videretur, universa illorum hac in re observata summatim et stylo quantum licet contractiori huic de Leonis scriptis et editionibus commentario appendere; id quod aptius tamen in sequentibus fiet, ubi de codicibus ab editoribus praecipuis consultis sermo institui debet. Ablegatis itaque eodem qui instrui cupiunt lectoribus, ad Operum pontificis hujus, ex quo typis mandari coeperunt, fortunam [Col. 0065B] more nostro enarrandam progrediamur.
Prima itaque edendorum scriptorum Leonis auspicia dedit Joannes Andreas episcopus Aleriensis in Sermonibus Romae per Conr. Sweynheim et Ant. Pannartz a. 1470 impressis, quos eodem aut sequenti anno ibidem, sed sine loci atque anni mentione recudit Ulricus Han, paulo post Veneti typographi 1482, 1485 et 1505, et Joannes Parvus Parisiis 1515, aliique, qui latere quam nomen profiteri maluerunt, quamquam ex innominatis editionibus illae quas in sequenti indice a. 1475, et numero II praenotavimus, paulisper ab archetypo Aleriensis recedant, una autem num. III (IV) insignita plane diversa esse videatur. Per idem tempus varii Leonis sermones in diversis Homiliarii doctorum editionibus evulgari [Col. 0065C] consueverunt. Sed Epistolas primus Jacobus Merlinus doctor theologiae Parisiensis protulit in Collectione conciliorum et epistolarum pontificiarum Parisiis a. 1524, repetita ibidem a. 1530 et 1535. Quem mox secutus est Sichardus edita alia quinquaginta epistolarum collectione ad calcem Clementis Romani a. 1536, recusa Parisiis 1568. Jam vero Petrus Crabbeus Mechliniensis de ordinandis epistolis sollicitus fuit, epistolasque a Merlino editas ad consulum ac mensium debitum ordinem constitutas inseruit Collectioni conciliorum Coloniae a. 1538, paratae et recusae a. 1551. Petrus autem Canisius Noviomagensis, clericus tunc Coloniensis dioecesis, qui postea societati Jesu nomen dedit, primum in conjungendo utroque scriptorum genere experimentum cepit, epistolasque [Col. 0065D] et sermones duobus tomis Coloniae a. 1546 et 47 imprimi curavit. Hunc exceperunt Laurentius Surius [Col. 0066A] Vitarum sanctorum editione post celebrior, qui eadem Leonis Opera ad mss. exemplaria correcta et castigata edidit Coloniae a. 1561, iterumque a. 1569, nec non epistolas Leonis concillis a se editis inseruit, sicuti sermones aliquot cum Homiliario doctorum a se aucto denuo repraesentavit; quibuscum pari gressu incedit Canonicorum Reg. S. Martinii Lovaniensis editio e mss. itidem codicibus emendata, Lovanii a. 1575-77, et iterum Antwerpiae 1583. Interea Epistolae Leonis aliquod incrementum ceperunt ex Collectione epistolarum decretalium card. Antonii Carafae quae Romae a. 1591, curante Antonio de Aquino, magna cum pompa prodiit, nec non Caesaris Baronii Annalibus a. 1566, et Gerardi Vossii, Tungrensis praepositi Miscellaneis Patrum, Operibus Gregorii Thaumaturgi [Col. 0066B] Moguntiae a. 1604 adjectis; quae omnia fere complectitur ordine justo disposita Collectio conciliorum Severini Binii a. 1606, iterumque et tertio deinde Coloniae et Parisiis emissa. Epistolas etiam ad Ecclesiam Gallicanam pertinentes ad mss. codices emendatas et unius accessione auctas dedit Jac. Sirmondus in Conciliis Galliae a. 1629. At Vossius ille, qui loco laudato epistolas e codd. mss. Vaticanis et card. Sirleti proposuit, integram Operum Leonis editionem e mss. eductam et illustratam meditabatur apud Michaelem Sonnium Parisiensem bibliopolam prodituram, de qua non semel in aliis lucubrationibus mentionem et promissa fecit [Col. 0065D] Ad calcem Operum S. Ephrem, nec non in notis ad tr. Leonis contra Eutychem in laudatis Miscellaneis vulgatum, ubi observata sua in recognitione Leonina et ad marginem Epistolarum annotata excitat. Adde Nic. Fabrum in epistola ad eumdem (in Opusculis Fabri p. 113, 114) , qua se audisse testatur Michaelem Sonnium Parisiensem typographum exspectare quam citius ipsius Operum S. Leonis editionem. Ac sane Joannes Baptista Marus nactus erat editionem Sermonum Leonis, in cujus marginibus Gerardus Vossius variantes lectiones notaverat, quibus ipse quoque usus est; et Ballerinii (in praef. ad Sermones Leonis pag. 81) suspicantur, codicem Operum S. Leonis collatum a Francisco Pegna cum Romanarum bibliothecarum [Col. 0066D] mss. codicibus, quem Quesnellus (in fine praef. gen. ) olim post Pegnae mortem apud Marium Sancti Angeli canonicum vidisse scribit Emericum Bigotium, Vossianum fuisse. Ostendunt enim laudatum Marium nullum alium esse quam Joannem Baptistam Marum, quem alibi Quesnellus diserte S. Angeli in foro Piscium canonicum appellat, quemque codicem Leonis a Vossio variis mss. librorum lectionibus notatum penes se habuisse dictum est. Errore itaque Bigotii factum esse volunt, ut, quod Vossio esset adjudicandum, Pegnae tribueretur, eo quod Vossii codex in hujus manus venisset, antequam in Mari bibliothecam transiret. . Sed haec exspectatio morte viri (a. 1609) irrita facta Leonis studiosos aliam spem inchoare jussit, quae iterato [Col. 0066C] tamen concidit. Nam cum Parisienses quidam bibliopolae instituissent Leonis M. Opera una cum Maximo Taurinensi, Petro Chysologo aliisque, in primis homiliarum auctoribus, quorum numerus sensim auctus est, privato consilio excudere, post plures eorum editiones a. 1614, 1618, 1623, in quibus Lovaniensis tantum non simpliciter recusa, sed tribus sermonibus ex veteri ms. Nicolai Fabri codice aucta fuit, tandem cura haec ad Theophilum Raynaudum magni nominis theologum pervenit, qui Heptadem horum scriptorum complevit, in eaque Leonis in primis Opera ad germanam sententiam revocare studuit. Prodiit haec ejus editio Parisiis a. 1633, denuoque prelo subjecta est annis (1651) 1661 et 1671. Sed cum non tam varietate codicum typis editorum [Col. 0066D] et mss. antiquorum fide quam ingenio suo et doctrina niteretur, provinciam ab eo inchoatam suscepit [Col. 0067A] Joannes Baptista Marus canonicus Romanus, editis a. 1644 quibusdam Augustini sermonibus ex mss. Vaticanis et Barberinis, iterumque ex Vat. codice Desiderii Casinensis abbatis, postea Victoris III dialogis, et a. 1633 Petri diaconi de viris illustribus Casinensibus opusculo, notus. Et sermones quidem, codicibus mss. Vaticanis et basilicae S. Petri, item aliis et Vossii variantibus suffultus, absolvit, sed mors repentina totum opus e manibus excussit, Sermonumque ad plurium mss. fidem restitutorum volumen per fratrem ejus cardinali Michaeli Angelo Riccio traditum, totum, praeter praefationem, oblivione est sepultum.
Hactenus igitur virorum doctorum in Leone M. restituendo studium processerat. Nihil enim refert [Col. 0067B] in hoc generali editionum censu commemorare varias impressiones Epistolae ad Flavianum per plura diversi consilii opera hoc et superiori saeculo factas, aut Sermones in Bibliothecis Patrum et Concionatoria insertos, aut Epistolas in conciliorum collectionibus ex superioribus editionibus iterum descriptas. Illa autem respicientes fateri cogimur magnas quidem a prima inde Sermonum editione variis occasionibus Operum Leonis accessiones factas esse, sed quod textus emendationem atque explicationem attinet, virorum eruditorum studia atque ingenium, non quidem culpa omnium, ut vidimus, admodum desiderari. Sed quod per duo integra saecula frustra exspectatum fuerat, dummodo ingenia copiis, quibus Leonis editor necesse instructus esse debebat, modo [Col. 0067C] copiae ingeniis defuerant, id unus subito, absque speciosa significatione, praestitit PASCHASIUS QUESNELLUS,, a quo tota editionum Leonis historia nova quasi auspicia capit.
Quesnellus enim insigni copia codicum mss., maxime Gallicanorum, qui, paucis exceptis, a nemine antea adhibiti fuerant, tam Sermones quam Epistolas innumeris in locis castigavit, novis auxit, nova ratione digessit ac disposuit, varietatisque lectione ubere, notis, amplioribus observationibus, dissertationibus doctissimis, variarumque et cum Leonis gestis remotius subinde conjunctarum rerum tractatione abundantibus adeo nobilitavit, ut qui modo tam jejune habitus fuerat, auctor jam ac causa novae eruditionis, multarumque ac sane tum gravissimarum [Col. 0067D] quaestionum atque disputationum fieret. Prodiit Quesnelliana editio 1675 Parisiis, quaternis, duobus splendidis voluminibus; sed non citius omnium admirationem atque acclamationes, quam severam pontificis Romani animadversionem in se excitavit. Nam cum novus editor liberius de nonnullis tam fidei quam disciplinae veteris Ecclesiae capitibus disseruisset, [Col. 0068A] praecipueque pontificis Romani auctoritatem in multis usurpatam ostendere atque testimoniis consensuque tum Leonis sententiarum, tum aliorum scriptorum demonstrare ausus esset, sacrae inquisitionis vindictam effugere non potuit, sed anathemate percussus fuit in decreto anno 1676, tertio kalendas Maias proposito, omnibusque Ecclesiae catholicae filiis, ne novas, peregrinas atque venenatas doctrinas imbiberent [Col. 0067D] Cacciarii verba sunt, ex praef. t. I, pag. 3, ubi apostolicam sedem divino Spiritu ductam, ac suorum filiorum pietati ac saluti praecaventem hanc sanctionem sanxisse ait. Quod si recte ab eo statutum fuit, non potuit non a malo quopiam spiritu profecta esse sacrae facultatis theologicae Parisiensis censura (d. 14 mensis Junii 1670) , qua nihil se in hoc editione nactos esse profitentur isti theologi, quod [Col. 0068D] dogmatibus revelatis sit contrarium, moribus Christianis repugnans et a disciplina Ecclesiae universae alienum; econtrario probarunt editoris fortitudinem, qua Ecclesiae Gallicanae splendorem, Gallicanorum praesulum innocentiam et veras Ecclesiae Gallicae libertates animose ex occasione propugnaverit. , sub eadem anathematum poena depravatorum a Quesnello Operum Leonis lectione interdictum, omniaque ejus in Leonem annotata disputataque in prohibitorum indicem [Col. 0068D] Anni 1682, pag. 277. relata sunt. Sed cum bene esset perspectum in Romana curia omnem humanam naturam pronam esse in vetitum, facileque sentiebant hac sua obvallatione non posse [Col. 0068B] ab omnium animis tam perniciosarum opinionum contagionem arceri ac defendi, remedium infectis exoptabant, quod omnem veneni vel imprudenter vel ex prava appetentia hausti vim statim retunderet et penitus exstingueret, editionem Anti-Quesnellianam. Nec sane vana ista sollicitudo fuit. Tot enim lectores atque amatores nova haec editio invenit, ut anno hujus saeculi ultimo iterum typis tradi posset; id quod Lugduni forma maxima factum est; atque Quesnellus tam parum resipuit, ut nihil ex omnibus quae tantopere Romanae sedi displicuisse cognoverat, in Lugdunensi editione tolleret aut retractaret. Contra desiderio isti novae editionis Leoninae tardius satisfactum fuit. Non defuerunt quidem homines eruditi, qui imponi sibi hoc onus paterentur, aut [Col. 0068C] sponte illud subirent; et erat utique quod causae pondus addere et honoris cupidos invitare poterat, desiderata a nonnullis viris doctis in Quesnelli emendationibus cura vel etiam ingenuitas, et ex altera parte codicum Romanorum et quasi archetyporum ostentatio, unde Leo purior educi posse videbatur. Sed sive quod minus alii pensitassent cum suis viribus, aut in profligando opere difficultatibus obrepti destitissent, aut alio quovis impedimento spes certissimae identidem evanuerunt. Interea privato bibliopolarum aliquot Venetorum instituto, Augustini Savioli a. 1741, et Andreae Poletti a. 1748 Leonis Opera juxta Quesnellianam editionem, additis plus minus ex notis et dissertationibus ejus recusa et cito distracta sunt. Post eos Petrus Thomas Cacciarius, carmelita, theologiae [Col. 0068D] polemicae in collegio Romano de Propaganda Fide lector, novam, ad codices mss. Romanos potissimum formatam et Quesnello oppositam, Romae, tribus voluminibus in-folio, quorum primum Exercitationes in Leonem, reliqua duo opera ipsa complectuntur, a. 1751, 1753 et 1755, protrudit. Sed licet non deessent ipsi quotquot exoptari poterant manuscriptorum [Col. 0069A] librorum copiae, sola voluntate tamen, aut fiducia in vires ipsi non satis cognitas, efficere non potuit quod propositum, et vero insolentius promissum erat. Quo evenit sane ut cum eodem pene tempore praestantissima BALLERINIORUM opera Venetiis 1753-56-57 prodiisset, omnis ejus labor obscurari et oblivione mulctari inciperet, nec iis quidem quae recens ex codicibus Vaticanis et Ratisbonensibus protulit, scilicet quod eadem omnia et aliquanto plura apud Ballerinios etiam deprehenderentur, gratiam ab eruditis inire posset. Quippe Ballerinii optimorum codicum mss. abundantia et peritia, usu critices, accurata doctrina ejusque commoda distributione, nec non totius methodo talem Leonis Operum editionem perfecerunt, quali post Coustantii Epistolas pontificum [Col. 0069B] Romanorum nullus ex omnibus Latinis scriptoribus ecclesiasticis gavisus fuit; ne taceam Romanae curiae votis cumulate esse satisfactum, nec Benedictum XIV mandati sui poenitere debuisse, quo tales huic negotio viros optavit, in quibus dubitare possis majorne doctrina atque dexteritas, an officiositas et studium erga sedem Romanam fuerit; quamquam aliter affecti haud paucis in sententiis ab iis jure suo dissidebunt.
Jam itaque omnis fatorum series scriptorum Leonis, ex quo prelo committi coeperunt, duabus conversionibus, quarum altera in Quesnello orditur, altera a Balleriniis progreditur, constat. Posterior priori utique in omnibus quae ad tractationem scriptoris pertinent, longissime praestat, modo ne obliviscaris [Col. 0069C] Quesnellum suo specimine Balleriniis et omnibus omnino qui post eum ad retractandas scriptorum ecclesiasticorum editiones accesserunt, exemplum longe illustrissimum praeivisse. Sequuntur editionum singularum Leonis annales.
SAECULO XV.
1470. Romae per Conr. Sweynheym et Arn. Pannartz, in-fol. S. Leonis papae Sermones et Epistolae ex recognitione et cum praefatione Jo. Andreae ad Paulum II. In calce: Aspicis illustres, etc. M. CCCC. LXX.
Complectitur hoc volumen Sermones 92, Epistolas vero 5, quarum prima ad Flavianum episcopum Constantinop. inserta est inter Sermones post decimum [Col. 0069D] sextum, reliquae 4, nempe 1 o ad Maximum episc. Antiochenum, 2 o ad Anatolium episc. CP., 3 o et 4 o ad Leonem Augustum, post absolutos Sermones et tractatum ejusdem auctoris contra haeresim Eutychetis, quem Romae in basilica S. Anastasii habuit, quique proxime Sermonibus succedit, adjiciuntur. Finem operi imponunt ad epistolae ultimae argumentum pertinentia Symbolum Nicaenum et testimonia excerpta de libris catholicorum Patrum a Leone papa collecta Leonique imperatori directa, quod Dominus noster Jesus Christus verus sit Deus et verus homo. Cuncta vero [Col. 0070A] haec Sermonibus subjuncta, non excluso tractatu contra Eutychetem, foliis 14 constant. Ab initio occurrunt, tribus foliis, Jo. Aleriensis praefatio ad Paulum II, et Rubricae totius operis per ordinem.
Haec fere de prima Leonis editione tradidit Audiffredus in libro saepius nobis laudato p. 47, dictisque ut plurimum convenire deprehendimus habitum alterius editionis ex hac expressae, quam statim commemorabimus. Hujus vero jam ante Audiffredum mentionem injecerat P. Xav. Laire in specimine histypogr. Rom., etc., p. 153, ab illo pro more et consilio libri sui ob leviuscula aliquot παροράματα acerbo castigatus. Exhibent eam Catalogi bibliothecarum Smithianae p. 265, ducis de la Val. t. I, p. 178, Nic. Rossii, p. 47, Crevennae novissim. (in-8 o ) t. I, p. [Col. 0070B] 112, pluraque in Italia exemplaria evolvit Audiffredus, ut adeo mirum sit qui fieri potuerit ut cardinali Quirino ea non innotesceret, quippe qui in Appendice ad Pauli II Vitam, de optimis editt. Rom., dum Aleriensis praefationem ex ed. Florentina recudi curat, Maettarii de hac editione testimonium in dubium vocavit. Aliter se res habet cum editione Coloniensi 1470 in-fol., quam idem Maettarius t. I, part. I, p. 298, addito testimonio Catalogi bibl. Noriberg. Sauberti, p. 118, laudat, quam nulli umquam bibliographo visam novi.
Sine anno, loco et typogr. (Romae per Ulr. Han.) in-fol. B. Leonis Sermones, etc., descriptione totius praecedenti per omnia similis. Character Udalricum Gallum prodit, eo quem in Quintiliano excudendo [Col. 0070C] usus est plane conformis. Quam P. Lairii assertionem nos comparatione utriusque exemplaris veram deprehendimus. In utroque etiam libro paginae lineas 35 comprehendunt, sed hoc differunt quod in Leone tituli sermonum maximam partem [Col. 0069] Deficientes numeravit Audiffredus, scilicet ut negligentiae Lairium argueret, qui in genere titulos majori charactere expressos esse dixerat. litteris uncialibus exscripti sint, in Quintiliano contra omnino desint. Quod si igitur recte ad Ulricum Han. refertur hic typus, verisimile est quam maxime, vel eodem anno, vel sub initium sequentis statim ab eo fuisse elaboratum, quia ita invicem affectos novimus Romanos hosce typographos, ut si quid novi alter protulisset, alter extemplo prelo idem subjiceret. Praeter Lairium, Audiffredum et Quirinum, qui omnes oculis hanc editionem usurparunt, laudant eamdem Catal. bibl. Bunav. p. 162, ducis de la Val. p. 179, [Col. 0070D] Nic. Rossii p. 47, Pinell. t. I, p. 103. Nostrum exemplum jam notum fecit Hambergerus in Zuverl. Nachr. t. III, p. 203, qui tamen principem statuit, ut nuper etiam in Pinell. Cat. Morellus, quo jure, nescio.
(1475.) Sine loco et typographo, in fol. S. Leonis Sermones. Ab initio: Liber Sermonum sancti Leonis primi papae, doctoris floridissimi ac eloquentissimi incipit feliciter; deinde eadem linea: Sermo primus de ordinatione sua in pontificem; in fine: Expliciunt sermones Leonis papae.
[Col. 0071A] Volumen est foliorum 124, impressum charactere gothico breviori et pingui, sed nitido, binis columnis, lineis per paginam 38. Chartae sunt densae, satis candidae at paulo crudiores; margines et interstitia columnarum lata; distinctionis signa, colon et punctum; litterae initiales, numeri, custodes et signaturae desunt. Tituli sermonum vero omnes eodem charactere sunt impressi. Textum praecedunt folia tria Jo. Aleriensis praefationem et rubricas sermonum complexa; sed rubricae non nisi in lineam 13 paginae primae folii tertii per utramque columnam protenduntur. Quamquam autem propter laudatam Aleriensis episcopi praefationem videri possit hunc typum plane Romanam editionem referre, revera tamen eam non refert, quippe qui una cum tractatu contra [Col. 0071B] haeresin Eutychetis, qui ultimus est, sermones 95 numerat, et epistolis, quae in superioribus exstabant, nec non quae appendicis loco epistolis accesserant, symbolo Nicaeno et testimoniis ex PP. scriptis a Leone collectis prorsus caret. Optandum igitur esset ut ab aliquo harum rerum curioso diligentius excuteretur num fortasse in singulis etiam lectionibus a Romanis differat. Sed jam quaerentes ex me lectores audio, unde tandem, si ampliori subscriptione careat hoc Leoninorum Sermonum volumen, annum suprascriptum hauserim. Nimirum haec est illa editio, cujus in Maettarianis indicibus t. I, part. I, p. 351, fit mentio, cujus tamen praeter illum nemo bibliographorum meminit. Quamobrem succinctam ac certam ejus notitiam lectoribus diutius non invidendam [Col. 0071C] duximus. Videlicet uno eodemque charactere atque habitu simul cum Leonis Sermonibus excusae sunt Homiliae Gregorii M. atque Origenis, ita quidem ut cujusque auctoris opus ab alterius opere separari commode possit, posteriora duo tamen una eademque subscriptione ad calcem Homiliarum Origenis comprehensa sint [Col. 0071D] Sonat: Expliciunt omelie beati gregorii pape et origenis presbyteri. Addito anno, non item loco. Uberiorem descriptionem accipies inter editiones Gregorianas [Col. 0072D] in tomo sequenti. . Hinc factum est ut saepius invicem divellerentur et conjunctas cernere rarissime jam obtingat. Sic Gregorii et Origenis Homiliae, Leone avulso, occurrunt in Cat. bibl. ducis de la Val. t. I, p. 180, n. 499, eamdemque, nisi forte solas Origenis, Vallarsium tractasse dixeris, dum in Hieronymianis subsidiis laudat homiliarum aliquot Origenis editionem Basileensem a. 1475, quam ignorare me in superioribus professus sum [Col. 0072D] Vid. t. I, p. 475. . Ego tamen [Col. 0071D] diversam ab hac censeo. Certe si haec ipsa fuit, quam fortasse conjectura ductus Basileensem dixerit, me assentientem non habet. Nam, nisi omnia me fallunt, in Italia hoc volumen excusum est. Ne quis vero hac nostra argumentatione contrarium potius quam quod intendimus effici existimet, cogique nos posse putet ut absque loci et anni nota, alio quovis tempore excusam scribamus hanc Leonis editionem, utpote nulla alia de causa anno 1475 praenotatam, quam quia cum opere simili hoc anno exscripto compacta sit, respondebimus, primo, nos, missa omnino de [Col. 0072A] anno assignando quaestione, curare voluisse ut ab omnibus quam certissime dignosceretur. Quod futurum putavi, si non ultro editionum absque anno prolatarum numerum augerem et ad Maettarianam illam, alias incognitam [Col. 0072D] Vid. Denis. Garell. Bibl. p. 195. , digitum altius intenderem. Deinde vero nec magnopere me errasse existimo, quandoquidem tria illa opuscula et argumenti affinitate inter se connexa et preli exsecutione sibi simillima sunt, neque id ab antiquorum typographorum more valde abhorret, ut ex pluribus, quae junctim excuderant operibus, solum ultimum anno et loco impressionis signarent.
1482. Venetiis, per Lucam Venetum Dominici filium. VII id. August. in-fol. S. Leonis papae Sermones et Epistolae cum praefatione Jo. Aleriensis. Maitt. t. I, [Col. 0072B] part. II, 429. Occurrit in Cat. bibl. ducis de la Val. t. I, p. 180, n. 495.
1482. Spirae per Petrum Drach. in-fol. Leonis Sermones aliquot; in Homiliario doctorum vulgo Caroli Magni. Sermones sunt 21. De ipsa hac rarissima editione supra occasione Sermonum Augustini egimus. Cf. Ballerinii in praef. Sermonibus Leonis praemissa, § 6, n. 26. Hi quidem non perfunctorie hac editione usi sunt, sed ut germanas Pauli diaconi lectiones cognoscerent, cum Basileensi Nicolai Kessler a. 1496 diligenter contenderunt.
1485. Venetiis per Andream Parmensem, in-fol. min. Divi Leonis Homiliae (Sermones et Epistolae) Maitt. t. I, part. II, p. 470. Erat in Bibl. Crevennae. Vid. Cat. novissimus (in-8 o ) t. I, p. 112, n. 498.
[Col. 0072C] 1493. Basileae per Nicol. Kessler, in-fol. Leonis Sermones aliquot; in Homiliario doctorum, juxta ordinem vetustissimum bibliothecae Ecclesiae Basiliensis impresso. Cf. Augustiniana.
1494. Norimbergae per Anth. Koburger, in-4 o . Leonis aliquot Sermones; in eadem collectione.
1496. Basileae per Nic. Kessler, in-fol. Leonis aliquot Sermones; in Homiliario doctorum repetitae editionis.
1498. Basileae . . . . . in-fol. Leonis Sermones; in eadem collectione, quam laudat Maitt. t. I, part. II, p. 675.
Sine anno et loco, in-fol. (II vel etiam III hujus generis) S. Leonis I papae Sermones.
Incipit a praefatione Aleriensis, quae similiter ac [Col. 0072D] in editione a. 1475 inscribitur: Joannis Andrae episcopi aleriensis ad summum pontificem paulum secundum Venetum in laudem ipsius sancti Leonis pape. Impressa vero cernitur in aversa folii primi pagina, et linea 28 absolvitur, proximeque succedentes habet rubricas, quae prima folii tertii pagina linea 35 terminantur, aversa vacua relicta. Textus incipit eadem inscriptione ac ed. a. 1475. In fine pariter: Expliciunt Sermones leonis pape.
Constat opusculum foliis 152 impressum charactere gothico majusculo in charta alba mundaque, [Col. 0073A] lineis in integra pagina 34. Signaturae, numeri, custodes et litterae initiales absunt. Interpunctioni solum punctum inseruit. Hanc fere descriptionem editionis mihi incognitae praebet P. Placidus Braun in Not. Hist. Lit. I, p. 56, eamque jam a Bavero in Bibl. univers. T. II, p. 275, notatam esse monet. Apparet autem eam ab illa quam sub anno 1475 recensui admodum esse diversam, tametsi ex titulis concludas unam ex altera fuisse expressam, atque adeo habere in quibus a Romanis archetypis differant. Optaverim igitur ut viro solertissimo placuisset contenta ejusdem diserte indicare. Haesitavi aliquantulum, qui factum sit, ut tum Braunius, tum alii bibliographi in aestimanda editionum innominatarum aetate unam fere normam anni 1475 sequerentur. Jam Braunius [Col. 0073B] addidit a. 1475, aliam editionem absque typographi et loci nota prodiisse. Cave vero ne supra a nobis descriptam cognitam ipsi existimes. Alia causa subest, Deburii nempe commentum, quasi editio Romana absque anni nota (Ulrici Galli), anno 1475 procusa fuerit. Hinc annus iste percrebuit. Sed hunc Deburii errorem P. Xav. Laire in Specim. p. 153 reprehendit.
Sine anno, loco et typogr. in-fol. (III vel IV) . S. Leonis papae Sermones. Ab initio: Incipit liber beati Leonis papae Sermonum, et sermo primus de ordinatione sua sequitur. In fine: Ihesus Christus Maria. Insunt Sermones 94, quorum penultimus tractatus contra heresin Eutychetis, ultimus sermo de Absalon est suppositus. Tertia haec est, vel si mavis, quarta [Col. 0073C] editionum Leonis locum et annum haud praeferentium, atque omnium omnino antiquarum rarissima. Notitia ejus debetur Denisio V. Cel. in Memorabilib. Bibl. Garell. p. 194, nec praeter eum quisquam hactenus exemplum illius tractavit. Prodidit itaque folia hujus voluminis a se numerata esse 133, linearum 37, litteras esse gothicas, sed novi plane generis, majusculas nimirum, fluctuantes et asperas, quae quasi scalpro exaratae videantur. Mediis in vocibus tradit conspici passim litteras rotundas a, st, et ct, atque unciales etiam C, O, S, T, saepius Romanam formam referre. Rara litterarum compendia. Distinctionis signa, punctum et colon. Absunt custodes, signaturae, numeri, litteraeque initiales. Singulis sermonibus tituli sui sunt ascripti; singulis in fine addita vox [Col. 0073D] Amen, litteris late distantibus. Ascriptus erat exemplari Garelliano colore purpureo annus 1461, sed fraudulenter hoc factum esse suspicatur Denisius. Sibi ipsi conjecturam ferre coacto vel Antonium Sorg, Angustanum, vel Conradum Finer, Esslingensem artificem, videri pronuntiat. Illud vero ex contentis manifestum, non ex Romanis, earumque repetitionibus, Venetis, sed ex una reliquarum, quas ante recensuimus, omissis quibusdam et additis aliis, hanc editionem fuisse descriptam.
Sine anno, Coloniae per Conrad. de Homborch. in-fol. Leonis Sermones aliquot; in Homiliario doctorum, editione supra inter Augustiniana descripta.
SAECULO XVI.
1505. Venetiis in typographeio Bartholomaei de Zanis de Portesio librariae artis peritissimo, expensis haeredum nobilis viri Q. Domini Octaviani Scoti, in-fol. S. Leonis Sermones. Juxta editionem Parmensem. Commemorat Quesnellus in Praefat. gen.
1511. Parisiis per Jo. Badium Ascensium, in-4 o . S. Leonis papae Epistolae catholicae et sanctae eruditionis plenissimae. Cat. Bibl. Reg. Paris. it. Bunav. et Bodlei. Insertus est libellus de Conflictu vitiorum et virtutum, Leoni, ut tot aliis Patribus, perperam ascriptus.
1515. Parisiis, in-4 o . Leonis pontificis maximi Sermones quam diligentissime nuperrime castigati et quantum anniti ars potuit feliciter impressi. Venumdantur [Col. 0074B] Parisius (sic) in vico divi Jacobi sub Lilio aureo a Joanne Parvo (Jean Petit) .
Exemplar juxta quod descripti sunt, editionis Romanae fuit. Insunt igitur et epistolae 5, eodem omnes ordine et appendices. In fine, absoluto plane reliquo opere, post paginam vacuam folii ultimi, id est, centesimi octavi, adeo ut separari possit, additus est libellus Leonis papae de Conflictu vitiorum. Huic titulo, qui in summa pagina cernitur, subjungitur statim notula: Leoni insuper quod sequitur ascribitur opusculum. Illud ergo (quod conducere videbatur) addidimus. Tuitaque quidquid et illud est, aequilector optime bonique, consulito. Occupat folia 8, quae numeris non signantur. In fine haec clausula: Explicit praeclarus et insignis tractatus Leonis pape de conflictu [Col. 0074C] vitiorum et virtutum; una cum sermonibus ejusdem. Parrhisiisque impressus in sole aureo vici diui Iacobi per magistrum Bertholdum rembolt. Anno dni. M. CCCCC. XV. die vero II. martii. Characteres sunt gothici minuti, verba crebris compendiis concisa, in margine loca insigniora Leonis lemmate notantur, et biblicorum numeri sunt ascripti.
1516. Lugdani per Johannem Clein. in-fol. Leonis Sermones aliquot, in Homiliario doctorum f. Augustinus.
1524. Parisiis . . . . . in-fol. Epistolae Leonis papae, in Jacobi Merlini Collectione conciliorum cum generalium, tum provinc., et decretor. pontificiorum.
Testis est Quesnellus, qui nonaginta quatuor epitolas Leonis, multis quidem locis mendosas, sed vicissim [Col. 0074D] in aliquibus multo recentioribus emendatiores inesse scribit.
1525. Lugduni per Joannem Crespin. in-fol. Leonis Sermones aliquot; inter Homilias doctorum ecclesiasticorum, etc.
1525. Moguntiae apud Jo. Schaeffer, in-fol. . . . . . Decreta Leonis papae 49, in ed. principe Collectionis Concil. et Canon. Dionysii Exigui, quem saepe jam in superioribus allegavimus.
1530. Coloniae ex off. Petri Quentel. in fol. Epistolae Leonis papae; in repetita ejusdem Merlini Collectione conc. gen., etc. T. II, a fol. 188 ad 228 Epistolae numerantur XCVII.
1530. Coloniae ex off. Eucharii Cervicorni, in-fol. [Col. 0075A] Leonis Sermones aliquot; in Homiliis praestantissimorum Ecclesiae doctorum.
1535. Parisiis apud Franciscum Regnault, in-8 o . Epistolae Leonis papae; in iisdem Conciliis h. a. et l. denuo repetitis, a folio 202 ad 447.
1536. Basileae, in-fol. Leonis papae epistolae quinquaginta; una cum aliis pontificum Rom. epistolis additae Clementis Romani Recognitionibus, edente Jo. Sichardo a pag. 306 usque ad finem (id est 374).
Jam primae suae Clementis Recognitionum editioni, quae a. 1526 Basileae apud Jo. Bebelium in-fol. prodiit, addiderat Sichardus pontificum aliquot Romanorum Epistolas plerasque supposititias. Sed longe uberior accessio haec tulit, Leonis simul non exiguam partem complexa. Diligenter eam consuluerunt [Col. 0075B] fratres Ballerinii.
1538. Coloniae apud Petr. Quentel., in-fol. Epistolae Leonis papae primi, et Decreta; in Collectione conciliorum omnium, auctore Petro Crabbe Mechliniensi T. I, a fol. 343 ad 392.
Pollicetur editor magis propriam et aptam Epistolarum Leonis ordinationem. Quae enim, inquit, prius confusae conscriptae sunt, nunc secundum consulum (modo sciri possint) ac mensium debitum ordinem sunt constitutae, quibus deficientibus, ordo reliquarum Epistolarum, qui aptior visus est, servatur. Cuique epistolae praemittitur capitulorum indiculus. Notantur in margine loca Biblica, adjectaeque sunt passim lectiones variantes.
1546—47. Coloniae, in-8 o . Tomis II. D. Leonis [Col. 0075C] papae, etc., Epistolae decretales et familiares. Ejusdem Sermones et Homiliae, edeute Petro Canisio Noviomagensi, quem Quesnellus scribit professum, adminiculo admodum vetustorum et emendatissimorum exemplariorum se adjutum fuisse. Vide repetitionem hujus ed. a. 1566. Reprehendit autem Quesnellus quod librum de Conflictu vitiorum et virtutum. tamquam Leonis, addiderit.
1551. Coloniae apud Petr. Quentel., in-fol. Epistolae Leonis papae primi et Decreta; in ejusd. Petri Crabbe Conciliis editionis repetitae.
1551. Ibidem, in-fol. S. Leonis Sermones. Laudat hanc editionem, quid quod tractasse se scribit Jo. Ciampinus in Epistola ad Erasm. Gattola a Caieta. Attamen ne hac quidem professione omnem dubitationem [Col. 0075D] nobis exemit, quippe quem in aliis, quas item versavisse videri vult, manifesto lapsum deprehendimus, laudando editiones Lovan. 1566 et Antuerp. 1583, quaternis excusas. Nec magnopere etiam doctrinam suam nobis approbavit, qui, Romanus ipse et Romae degens Coloniensem hujus anni editionem antiquissimam sermonum dicere potuit.
1553. Venetiis, in-fol. S. Leonis Sermones, eodem Ciampino teste. In suspenso itaque sinamus, seorsim an in collectione aliqua editi sunt.
1555. Basileae per Henr. Petri, in-fol. Leonis papae primi Epistola ad Flavianum contra Eutychen; in Orthodoxogr. Jo. Heroldi n. 37.
[Col. 0076A] 1561. ( Coloniae ). S. Leonis opera studio Laurentii Surii.
« Laurentius Surius Carthusianus in editione a. 1561 multum temporis ac operae se posuisse profitetur in corrigendis Leonis Operibus, licet ante annos aliquot, inquit, doctorum virorum studio emendata prodiissent. Fatetur tamen non se totum Leonem suae integritati ita restituisse, ut nihil jam reliquum esset castigatione dignum; nec mirum esse, ait, cum ipse Leo fateatur, etiam tum cum adhuc in humanis ageret, vitiatam fuisse Epistolam illam suam, quae est ad Flavianum.» Haec Quesnellus, ita ut loci ubi haec editio expressa sit mentionem nullam faceret, qui tamen vix alius quam Colonia esse potest. Ego vero dubito an omnino hujus anni editio [Col. 0076B] exstet. Certe Harzhemius in Bibliotheca Coloniensi (Coloniae 1747, in fol.), p. 220, non nisi 1568 factam novit.
1566. Lovanii apud Hieronymum Wellaeum ad intersigne Diamantis, in 8 o . Voll. II. Tomus I inscribitur: D. Leonis papae, hujus nominis primi, qui summo jure Magni cognomen jam olim obtinet, Sermones et Homiliae, quae quidem exstant omnes. Altera jam vice summa cum diligentia ad antiquissima exemplaria omnia castigata et aucta. Cum duplici indice. Tomus alter habet: D. Leonis papae Epistolae decretales ac familiares, quae quidem hactenus reperiri potuerunt omnes. Altera jam vice summa cum providentia ad antiquissima exemplaria correctae.
[Col. 0076C] Uter prior posteriorve tomus sit, in titulo non significatum est. In eo vero exemplari, quod Bibliotheca Regia nobis suppeditavit, inverso ordine ac nos repraesentavimus compacti sunt. Sed anteponere visum est eum cui praefatio editoris et Leonis vita (ex prima ed. 1546-47) accedit, quique, si tempus spectetur quo primum Sermones aut Epistolae in lucem editi fuerint, merito priorem sibi vindicat locum, quem in omnibus etiam deinceps insecutis editionibus semper obtinuit. Canisii praefatio ad Joannem Lippiensem, episcopum Cirenensem, suffraganeum et ecclesiastem primarium Coloniae tendit. Incusat furorem saeculi ejusque causam, immanem philautiae rabiem, unde perversa studia novos scribendi libros, ambitiosa doctrinae ostentatio, praefractaque [Col. 0076D] quaedam sapientiae praesumptio, item effrenis libido comminiscendi nova dogmata, quibus vetera fastidire simul et antiquari documenta incipiant, tamquam ex fonte oriantur. Per hos demum seu gradus omnis impietatis inquit, huc jam . . . inculcat. Jam Leonem haud benigniorem apud hosce tam reverandarum legum et institutorum majorum contemptores fortunam habiturum praesagit, quos tamen, modo legere velint, omnes ad suspiciendum viri animum et amplexanda quae temerario ausu spreverint dogmata compulsum iri sperat. Epistolarum ordo ut nobis visum, ex Petri Crabbei editione repetitus est. Caeterum in utraque parte, ad superiorum [Col. 0077A] editionum institutum, textus Biblici et variantes quaedam in marginibus adjectae sunt.
1567. Coloniae ex off. Jo Quentel., in-fol. Epistolae Leonis papae primi et Decretalia, in Concil. Collectione Suriana.
1568. Parisiis apud Mich. Sonnium, in-fol. Epistolae Leonis papae, cum Clementis Romani Operibus, edente Joanne Sichardo.
Hanc adhibuit Quesnellus, atque haec de ea in Praef. gen. monuit: «Joannes Sichardus Clementis Romani Opera collegit, quibus et veterum pontificum Pseudo-Epistolas adjecit. Hae post plures editiones in Germania emissas Parisiis etiam prodierunt 1568, cum plurium pontificiarum Epistolarum praesertimque Leonis nostri accessione, quas ad fidem [Col. 0077B] veterum exemplarium Victorinorum restitutas fuisse testatur editionis hujus procurator anonymus. » Crediderim equidem haec ejus verba non ita esse accipienda, ut hanc Parisiensem demum editionem Epistolis illis locupletatam esse voluerit, sed quae de accessione scribit, ad Germanicas quoque editiones traxerim. Quatenus vero hoc valeat, in superioribus ad a. 1536 declaratum est. Quid quod fortassis nec Victorinorum codicum emendationibus prima gloriari possit haec editio? Praecessit enim Parisiensis apud Carolam Guillard viduam 1544, in-fol., quae nescio an fons illius fuerit. Certe Epistolas Clementis ex Victorinis codicibus emendatas titulus profitetur, quem in Addendis ad Rufinum (ad p. 635 T. I) in tomo tertio dabimus.
[Col. 0077C] 1569. Coloniae per Martin. Cholimnum, in-fol. Leonis Sermones aliquot (XXI) ; in Homiliario doctorum catholicorum selectis homiliis aucto et edito a Laurentio Surio. Jo. Ciampinus Leonis Sermones hoc anno et loco et hac forma editos, nulla addita collectionis, cui inserti essent, mentione laudat. Integram ideo editionem seorsim factam innui existimare aliquis posset, in primis cum non manu tantum tenuisse, sed accurata attentione legisse se affirmet. Sed haec ut caeterae viri illius promissiones vanae sunt, quippe qui unius vocis cura occupatus, ad alia non nisi desultorie advertit.
1569. Basileae per Henric. Petri, in-fol. Leonis papae I Epistola ad Flavianum, contra Eutychen; in Monum. Orthodoxgr. Jac. Grynaei, p. 41.
[Col. 0077D] 1572. Tiguri, in-fol. Leonis episcopi Romani epistolae duae, una ad Flavianum episc. Constantinop. contra Eutychen; altera ad Leonem Augustum contra Nestorii et Eutychetis blasphemias; inter Scripta veterum Latina de una persona et duabus naturis Domini, etc. ed. a Josua Simlero, p. 74.
1573. Venetiis, in-fol. S. Leonis Sermones. Auctor est Ciampinus, sed non significat, utrum seorsim an in collectione aliqua prodierint.
1575-77. Lovanii apud Hieron. Wellaeum ad intersigne Diamantis, excudente Joanne Masio, in-8 o , tomis II. D. Leonis papae hujus nominis primi Epistolae decretales et familiares (Sermones et Homiliae ), a mendis et maculis variis diligentius nunc repurgatae; [Col. 0078A] per canonicos regulares Sancti Martini oppidi et academiae Lovaniensis. Epistolae a. 1575, Sermones a. 1577 prodierunt. Ad manum est non nisi volumen prius, editioni Petri Canisii quoad externa persimile. Praefatio abest. Num alteri volumini addita sit, nescio. In secunda certe editione omnino desideratur. Inscripsit eam tamen Joannes Ulimmerius prior S. Martini, qui primas partes hujus recensionis sustinuisse videtur, Arnoldo Ganthois abbati monasterii Marcenensis, praedicans in epistola data Lovanii kalendis Augusti 1575: Epistolarum librum ms. Johannis Wamesii, juris utriusque doctoris, et juris pontificii in Lovaniensi universitate professoris.
1578. Basileae ex off. Henr. Petri, in-8 o . Leonis [Col. 0078B] Magni Epistola ad Flavianum Graeco Latina, rectae fidei columna; cum Legatione imp. Caes. Manuelis Comneni ad Armenios, ed. a Leunclavio a. p. 169 ad 227.
1583. Antuerpiae apud Philippum Nutium, in-8 o , tomis II. Opera D. Leonis M. per canonicos reg. S. Martini, etc., ex manuscriptis codicibus emendata cum indicibus novis.
Hic est titulus tomi primi seu Sermonum; Epistolae inscribuntur ut in prima. At charta atque characteres nitidiores sunt ac illius.
1585. Venetiis apud Dominic. Nicolinum, in-fol. Leonis Epistolae decretales; in Conciliorum omnium Collectione per catholicos quosdam theologos (potissimum Dominic. Polanum Venet. ord. Praedic.).
[Col. 0078C] 1588. Lugduni ex off. luntarum, in-fol. Leonis Sermones aliquot; in Bibliotheca homiliarum et sermonum priscorum PP. Laurentii Cumdii, ed. et perfecta a Ge. Mosano.
1591. Romae ex aedibus Pop. Rom. exc. Ge. Ferrario, in-fol. S. Leonis I Epistolae decretales; in Collectione Epistolarum decretalium summorum pontiff., adornante card. Antonio Carafa, quam publici juris fecit Antonius de Aquino.
Splendidi hujus operis vetustissimis et Vaticanae bibliothecae, et aliis permultis mss. codicibus perfecti, copiam nobis deesse vehementer doleo. Sed vide infra quae ad mentionem Collectionis Bullarum Cocquelinianae docentur.
1569. Romae typis Congreg. Orat., in-fol. Leonis [Col. 0078D] Epistolae aliquot antehac non editae; in Baronii Annalibus T. VI. Nimirum 1 o ad episcopos per Arelatensem Galliae provinciam constitutos, in sequentibus ed. n. 106, ad a. 449, n. 16, ex antiquo codice Ecclesiae Arelatensis; 2 o ad Ravennium Arelatensem episc., ad a. 449, n. 62, ex eodem codice 207; 3 o Epistola comprovincialium episcoporum metropolis Arelatensis, ad a. 450, n. 52, ex eodem fonte (108) ; 4 o Epistola Leonis ad episcopos comprovinciales metropolis Arelatensis, ad a. 450, n. 57 (109); 5 o ad Ravennium Arelatensem archiepiscopum (210) , ex eodem ms. pariter utraque.
SAECULO XVII.
1604. Moguntiae apud Balthas. Lippium sumpt. [Col. 0079A] Ant. Heirat., in-4 o . S. Leonis Papae Epistolae aliquot et alia quaedam; in Miscellaneis sanctorum aliquot Patrum Graecorum et Latinorum collectis primum et editis appendicis loco ad Gregorii Neocaes. Opera a doct. GERARDO VOSSIO Praep. Tungrensi.
Insunt a p. 144 ad 238 sequentia: 1 o Epistola ad Flavianum Gr. et Lat., cum argumento et subjunctis scholiis Vossii; 2 o Epistola ad Leonem imp. Augustum Gr. et Lat., cum argum. et scholiis; 3 o Testimonia SS. Patrum, etc., non solum Latine, ut antea edita erant, sed et Graece, sicut in antiquis mss. invenisse se testatur editor; 4 o Epistola Petri episc. Ravennatis ad Eutychen presb. contra errores ejus, pro Leone, Gr. et Lat. ex Mss. Vatic. et Card. Sirleti; 5 o Tractatus S. Leonis adversus errores Eutychetis et aliorum [Col. 0079B] haereticorum, incipiens: Ad Ecclesiae filios instruendos, etc. (ex ms. Vatic. n. 2346), quem plenius in scholiis subjunctis ex styli sententiarumque similitudine Leoni asserit editor; 6 o Edictum S. Leonis ad universos episcopos per Siciliam constitutos; 7 o Epistola ad Julianum Coensem episcopum. Utramque antehac non editam ex ms. Card. Sirleti descripsit et vere Leonis esse ex dictione et historicis monumentis demonstrare nititur. Sed qui porro additi sunt; 8 o De Martyribus, et 9 o de Absalone quando David patrem suum persequebatur, qui in antiquis aeque codicibus ac editis superioribus pro Leonmis vendebantur, eidem abjudicavit. Atque haec omnia scholiis illustravit Vossius.
1606. Coloniae apud Jo. Gymnicum et Ant. Hierat., [Col. 0079C] in-fol. Leonis papae I Epistolae et Decreta, praemissa Vita ejusdem; in Collectione conciliorum Severini Binii T. I, p. 935-1009. Insunt epistolae 110 additis scilicet quae a Baronio Vossioque recens vulgatae erant.
1614. Hamburgi typis Pauli Langii, in-8 o . Epistola Leonis Magni ad Flavianum Graeco-Latina; ex manuscripto Graeco anonymo, Byzantinae urbis direptioni subtracto, Graece primum, Latine vero ipsius Leonis verbis seorsim edita, cum praefatione M. Nicolai Glaseri. Addita post praefationem ex eodem manuscripto Gregorii Thaumaturgi de sancta Trinitate doctrina.
Editor, scholae tunc Verdensis rector, ex bibliotheca Philippi Sigismundi Ducis Brunov. et Luneb. [Col. 0079D] episcopi Osnabrug et Verdensis nactus erat ms., in quo Graeca hujus epistolae versio cum aliis quibusdam opusculis exhibebatur. Erat illud, ut scribit, ex Byzantii incendio subtractum, ab Hebraeo quodam in Aegyptum, inde in Melitam insulam, indeque a Rhodio equite in Germaniam transportatum, tandemque ab Henrico Schradaeo I. D. Osnabrug. proconsule, bibliothecae episcopali insertum. Sed cum primum eam in lucem emissurus sibi visus esset, ad finem jam perducta preli opera rescivit demum, a Leunclavio hunc honorem sibi ereptum. Contentus igitur fuit ex Leunclaviana editione variantes aliquot lectiones excerptas in calce addere.
1614. Parisiis apud Claudium Morellum, in-fol. [Col. 0080A] SS. Patrum Leonis Magni Romani pontificis, ejus nominis primi, Maximi Taurinensis episcopi, et Petri Chrysologi Ravennatis episcopi, Opera omnia quae reperiri potuerunt. Vide editionis hujus repetitionem proxime sequentem.
1618. Parisiis sumptibus Sebastiani Cramoisy, in-fol. SS. Patrum Leonis M., etc., Opera omnia. Editio nova, aucta et recognita. Sic titulus; enimvero altera haec editio non magis est recognita quam prima, sed utraque ad verbum est descripta ex Lovaniensi. Nec veriti sunt bibliopolae, quorum solum hoc est institutum, Ulimmerii epistolam in fronte operis recusam dare. Mirum vero qui Quesnellus scribere poterat integra Leonis Opera ante annum 1614 edita se nescire, cum tamen Ulimmerianam operam probe [Col. 0080B] noverit. Integriora dici poterant, si verum est, quod scribit, tribus Sermonibus ex veteri ms. Nicolai Fabri codice, in bibliotheca Thuanorum tunc servato, esse auctiora; nam nobis propter indicis defectum contendere eam cum praecedentibus non licuit. Epistolas habet 110 et tractatum a Vossio editum adversus errores Eutychetis.
1618. Coloniae Allobrog. sumpt. Ant Hierat., in-fol. Leonis . . . Epistolae et Decreta (110) ; in repetita Biniana Conciliorum editione.
1618. Ibidem per eumdem, in-fol. Leonis M. pontif. Sermones de praecipuis solemnitatibus Domini et sanctorum; Epistolae decretales et familiares, ex ed. Lovaniensi; in Bibl. PP. T. V, part. II.
1622. Coloniae Agr. sumpt. Ant. Hierati, in-fol. S. [Col. 0080C] Leonis papae I tractatus adversus errores Eutychetis et aliorum haereticorum; ejusdem Edictum de Bonis Ecclesiae non alienandis; it. Epistola de auctoritate concilii Nicaeni et de non ambiendis pluribus Ecclesiis, ex ed. et cum notis Gerardi Vossii; in Supplem. ad Bibl. PP. Coloniens. p. 157.
1623. Lugduni sumpt. Claudii Landry, in-fol. SS. PP. Leonis Magni ejus nominis primi, Maximi Taurinensis Petri Chrysologi Ravennatis, Fulgentii Ruspensis, Valeriani Cemeliensis et Asterii Amaseni Opera omnia, quae reperiri potuerunt. Editio praeter caeteras recognita auctiorque cum scholiis Gerardi Vossii ad S. Leonem, etc.
Satis commode exscriptum est volumen, quod bibliopola Dionysio Simoni de Marquemont archiepiscopo [Col. 0080D] tunc Lugdunensi dedicavit. Praemittitur Sermonum index, sed non Epistolarum. Indicem locorum Biblicorum Leo cum Maximo communem habet. Fallitur autem Quesnellus dum hanc quasi repetitionem ed. 1618 commemorat. Videlicet quod textum attinet, unius omnes sunt familiae, at quoad bibliopolae institutum valde differunt.
1633. Lugduni . . . . . . in-fol. SS. PP. Leonis M., Maximi Taurinensis, etc. Heptas praesulum christiana sapientia et facundia clarissimorum, edente Theophilo Reynaudo, soc. Jesu.
Heptadem hanc scriptorum confecit editor inserendo collectioni, ante annos decem ibidem apud eumdem, ut opinor, bibliopolam publicatae, Amedeum [Col. 0081A] Lausanensem, qui proxime Asterium antecedit. Non igitur ad editionem a. 1618 conformata est, ut Quesnellus innuit.
1638. Parisiis ex off. Morelliana, in-fol. S. Leonis Vita, Epistolae et Decreta; in Concilior. editione Biniana, postremae repetitionis.
1642. Parisiis sumpt. Cl. Sonnii et D. Bechet, infol. S. Leonis Epistola ad Theodoretum, Lat.; in calce Operum Theodoreti. T. VI, p. 724.
1644. Parisiis ex typogr. Regia, in-fol. Leonis M. Vita, Epistolae et Decreta; in Conciliorum Collectione Regia. T. VII, p. 49 272, et in T. VIII.
1651. Parisiis . . . . . in-fol. Leonis Opera. Quesnellus tamquam iterationem ed. a. 1618 laudat; sed, si omnino exstat, tota Raynaudiana haud dubie in ea [Col. 0081B] recusa est collectio.
1661. Parisiis apud Simeonem Piget (Bibliopol. juratum via Jacobaea ad insigne Prudentiae, in-fol. Leo Magnus Romanus pontifex, Maximus Taurin., Pet. Chrysol. Ravenn., Fulgent. Ruspens., Valerian. Cemel., Amedeus Lausan., Asterius Amasen. Heptas praesulum Christiana sapientia et facundia clarissimorum.
Theophilus Raynaudus soc. J. theol. priorem editionem, variis ad SS. Leonem et Fulgentium accessionibus instructam, octoginta Fulgentii Sermonibus ex ms. cumulavit. Censuram inofficiosae censurae libri de Praedestinatione et Gratia, S. Fulgentio vindicati, apposuit: Valerianum Cemeliensem accurata defensione texit, adversus parcum charitatis criminatorem. [Col. 0081C] Amedei Homilias florentissimas de Deipara addidit. Hac postrema editione D. Fulgentii liber tertius de Veritate praedestinationis et gratiae, antea mutilus, nunc primum prodit omnibus suis capitibus absolutus. Perinde atque D. Asterii Homiliae. Quibus adjuncti sunt ejusdem auctoris Sermones viginti omnino longe elegantissimi.
Titulum plenum hoc loco proponere malui, ne in sequentibus per singulos auctores discerptum conquirere lectores oporteret.
1662. Parisiis sumpt. Ant. Bertier, in-fol. Leonis Sermo in Nativitatem Domini; in Combefisii Bibl. concion. p. 241.
1662. Romae typis Jacobi Dragondelli, in-8 o . Novem. Leonis et aliorum ad Leonem Epistolae ex codice ms. [Col. 0081D] Barberino editae inter Acta synodi Romanae sub Bonifacio II; in Lucae Holstenii Collectione Romana bipartita pagg. 103-163.
Epistolae sunt sequentes: 1. Valentiniani et Marciani Augg. ad Leonem (in ed. Ballerin. 100). 2. Leonis ad Marcianum (ib. 104). 3. Ad Anatolium (ib. 106). 4. Ad Marcianum (ib. 136). 5. Anatolii ad Leonem (ib. 132). 6. Leonis ad Anatolium (135). 7. Ad Anastasium (ib. 6). 8. Ad metropolitanos Illyrici (ib. 5). 9. Ad metropolitanos Achaiae (ib. 13). Ex his sex, nimirum prima, quarta, quinta, septima et nona antea ineditae, nusquam fere in aliis mss. occurrunt; si a duabus prima et quarta recesseris. Quartam enim Quesnellus in Grimanico, Ballerinii vero in ms. [Col. 0082A] Ratisponensi deprehenderunt; primam autem Arnoldus Graece scriptam in Bodleiano codice reperit, sicuti Ballerinii in Vaticano Graeco 1455. Cf. Balleriniorum de collectionibus Epistolarum Leonis, quae infra excerpta damus, observata ad collect. 16.
1670. Cygneae typis et sumpt. Sam. Ebelii, in-8 o . S. Leonis M. Rom. pontif. ejus nominis I, Sermones in solemnitate Nativitatis Domini nostri Jesu Christi, 2, 7 et 9, in divorum PP. veterumque Ecclesiae doctorum aliquot, qui oratione soluta scripserunt Homiliis ac Meditt. in festum Nativ. J. Chr. e diversis ipsorum operibus collectae et peculiariter editae a Christ. Daumio pagg. 103-121.
1671. Parisiis sumpt. Petri Variquet, via Jac. sub signo Craticulae prope aedes S. Benedicti, in-fol. SS. [Col. 0082B] PP. Leonis M., etc., Opera per Theoph. Raynaudum. Accedunt huic postremae editioni D. Prosperi Aqu. Opera, etc.
1675. Lutetiae Parisiorum sumptibus Joh. Bapt. Coignará via Iac. sub Bibliis aureis, in-4 o . Tomis II. S. Leonis Magni papae primi Opera omnia nunc primum epistolis 30, tribusque de Gratia Christi opusculis auctiora, secundum exactam annorum seriem accurate ordinata, a supposititiis, interpolationibusque, innumerisque mendis expurgata; appendicibus, dissertationibus, notis observationibusque illustrata. Accedunt S. Hilarii Arelatensis episcopi Opuscula, Vita et Apologia. Una prodit e tenebris geminus codex canonum et constitutorum sedis apostolicae.
Ordo contentorum hic est. Agmen ducunt libri a [Col. 0082C] Quesnello demum, ut supra vidimus, Leoni vindicati, videlicet, de Vocatione omnium gentium libri duo; Auctoritates de Gratia et libero voluntatis Arbitrio; Libellus ad Demetriadem Virginem. Hos excipiunt Sermones sub una numerorum serie ordinati nec tamen omissa prius usitata numerandi ratione. Fatetur autem nullum loco suo motum esse, praeter tres, scilicet quartum in Anniversario assumptionis suae, sextum de Collectis et Eleemosynis, et nonum de jejunio decimi mensis, qui olim ex cod. ms. Nic. Fabri ad calcem caeterorum erant adjecti, a Quesnello vero justis locis p. 110, 121 et 140 sunt ascripti. Unicum sermonem 96 in Cathedra S. Petri, inquit, ex regio cod. descriptum caeteris accensuimus et accensuisse poenitet, quoniam, etsi tunc temporis ratio id non [Col. 0082D] una suadebat, modo tamen stylo et in propria iterum et in aliena trutina suspenso, prius examen castigamus, illumque Leoni abjudicamus. Enimvero hoc quoque judicium in sequiore editione reformavit et in prima sua sententia se acquiescere fassus est. Huic Sermonum 96 seriei finem imponunt praefationes ex Pontificali Romano ob affinitatem dictionis cum caeteris Leonis huc repositae et appendicula Sermonum, qui, ut ipsi visum fuit, falso Leonis nomen in codd. mss. gererent, nempe 1 o in Natali S. Vincentii martyris, 2 o de Nativitate Domini, 3 o in Ascensione Domini, 4 o in Nativitate SS. Apostolorum, Petri et Pauli, 5 o Tractatus adversus errores Eutychetis; atque haec appendicula minori quam reliqua charactere [Col. 0083A] est expressa. Alteram quasi tomi primi partem conficiunt Epistolae 141, in quibus quae a se praestita sint ipse ad sex sequentia capita refert; 1 o Rejecit spurias et subdititias; 2 o a germanis mendorum et interpolationum maculas abstersit; 3 o ordinem mutavit et ad genuinum revocavit; 4 o auxit numerum plurium triginta trium accessione; 5 o suam cuique, ut in Sermonibus quoque, synopsin praefixit; 6 o quotquot ab aliis ad Leonem datae sunt Epistolae, quae ipsius responsionibus intelligendis saepe sunt necessariae, locis suis inseruit, ita ut minori charactere facile a Leoninis discernantur. Commode vero fecit, quod numerum ipsis non addiderit. Peccatum est in hoc ab omnibus fere insignioribus Patrum editoribus, maximeque Benedictinis, ut continuo cum [Col. 0083B] scriptoris sui Epistolarum numero exhiberent eas quae ab aliis ad illum datae essent, quod saepe evolventi ista volumina permolestum accidit, in primis cum indicibus praefixis, in quibus diversarum editionum ordines contenduntur, non occurri huic incommodo videas. Unam ex ante editis epistolam, ad Germaniarum et Galliarum episcopos de Chorepiscopis, tamquam supposititiam omnino rejecit: praetereaque septimam ad Septimium et decimam septimam ad universos Siciliae episcopos ex reliquorum numero expungendos censuit, locum tamen eis servavit, ne doctorum judicio praejudicare videretur. Adjecta sunt fragmenta quaedam Epistolarum et Epistola Juliani episcopi Coensis, unica quae restat. Claudit denique hunc tomum Vita S. Hilarii Arelatensis [Col. 0083C] episcopi, scriptore S. Honorato episcopo Massiliensi, illius discipulo, Hilarianae Apologiae causa addita, cui metrum Hilarii in Genesin, et Epistola ad Eucherium episcopum Lugdunensem subjiciuntur. In praefatione, quam Johannis Cassiani ad S. Leonem Rom. Eccl. tunc archidiaconum epistola librorum suorum de Incarnatione Christi contra Nestorium nuncupatoria, et testimonia quaedam de Leone praecedunt, de superioribus Leonis editionibus, et de sua opera atque subsidiis, quibus suffultus eam aggressus sit, luculenter verba fecit. Praefationi subjunxit indices: 1 o generalem contentorum utriusque tomi, 2 o epistolarum chronicum, 3 o epistolarum anteriores editiones cum nova contendentem, 4 o alphabeticum epistolarum. Rerum index in Leonis [Col. 0083D] scripta ad calcem exstat uberrimus.
Alter tomus inscribitur: Ad Sancti Leonis Magni opera Appendix seu Codex Canonum et Constitutorum Sedis Apostolicae. Dissertationes, Lectiones Variae, Notae, Observationes, Indices. Tomus II. Singula eo ipso ordine, quo in titulo recensentur, se excipiunt, nisi quod lectiones variae, notae et observationes permistae invicem proponantur. Jam de Codice Canonum alio loco dicetur. Dissertationes sunt XVI, quorum V posteriores ad Codicem Canonum spectant, reliquae Leonem propius attingunt, quas enumerabimus. Disputatur igitur in I De Vita et Rebus gestis Leonis II. De Libris de Vocatione omnium gentium, qui Leoni vindicantur. III. De auctoritatibus de [Col. 0084A] Gratia Dei et Libero voluntatis Arbitrio eidem asserendis. IV. De libello ad Demetriadem, quod ejusdem Leonis sit, non Prosperi. V. Apologetica est pro sancto Hilario Arelatensi episcopo. VI. De Jejunio Sabbati in Ecclesia Romana tempore S. Leonis praecipit. VII. De Causa Eutychis archimandritae Cp. appellantis a sententia Concilii Cp. sub Flaviano episc. Cp. exponit. In VIII. De causa Flaviani episcopi Cp. appellantis a sententia Pseudosynodi Ephesinae. In IX. de causa Domini episcopi Antiocheni depositi in eadem Pseudosynodo, et de Maximi in ejus locum ordinatione. In X. De causa Theodoriti episcopi Cyri appellantis ab ejusdem Pseudosynodi sententia agitur. XI. Epistolam de Privilegiis chorepiscoporum ad Germaniarum et Galliarum episcopos Leonis nomine confictam [Col. 0084B] esse contendit. Post dissertationes notasque, addenda quaedam in utroque tomo et notitia aliquot Epistolarum S. Leonis et aliorum monimentorum, quae perierunt, sequuntur.
Descriptio totius operis est elegantissima. Chartae maximi moduli, densae et pellucidae tamen characteres nitidissimi. Lectorum commoditati ubique prospectum est, in primis in Epistolis, apposita in summa paginae ora chronologia, et ubique notatis in margine gravioris momenti, quae quidem Pontificiis aestimari solent, sententiis, quibus passim lectiones varias et loca biblica interspersa invenies. Singularis exempli est dedicatio operis, qua ipsi Leoni Magno illud consecratur, et raro sane acumine cuncta Leonis praeconia, tum ex vita gestisque et scriptis [Col. 0084C] ejus, tum ex coaevorum et omnis posteritatis ipsiusque Quesnelli de eo judiciis collecta, ad formam inscriptionis lapidaris redacta sunt. Quatuor paginarum spatia exaequat, additis in margine locis singulis, unde quaeque sint petita. Scilicet Quesnellus cum non posset non sentire, quantam invidiae nubem, quantosque adversarios in se concitaturus esset libertate sua judicandi et inveteratos errores oppugnandi audacia, hac quasi fidei formula contra laesi numinis pontificii calumniam se tueri voluisse videtur.
Ex his autem, quae hactenus de hujus editionis contentis atque instructione enarravimus, facile quidem, etiam absque monitore patet, quanto spatio ea omnes superiores post se relinquat, immo quantopere [Col. 0084D] omnes omnium Patrum tam Graecorum, quam Latinorum, quae ad hunc usque annum comparuerunt editiones, ingenii et doctrinae copiis studiique impensa antecellat. Quapropter haud opus esse arbitramur speciosa testium inductione, ut probetur quam honorifice utriusque Ecclesiae docti de eadem senserint ac judicarint. Nec sane catholicis scriptoribus religioni esse debet, justam ipsi, quamvis atro in Romana curia carbone notatae, laudem tribuere, novissimorum editorum exemplo, qui digna meritorum Quesnelli commendatione et aequi et perfecti arbitri personam sustinuerunt, neque aliter quam ex justa adversarii virium aestimatione et majorum conscientia victoriam sperandam esse docuerunt [Col. 0085A] Quod itaque instar omnium esse possit, Balleriniorum de Quesnelliana judicium hoc loco apponere haud poeniteat. «Quae quantaque sit ea Leonis editio, inquiunt in praefatione generali, p. 13, quam summo studio curavit Paschasius Quesnellus, illi soli ignorare queunt, qui editionem ejus ignorant. Si textum expendas, qui in aestimandis veterum editionibus primum et potissimum spectandus est, et in quo quaeritur num sit emendatus ac ineditis opusculis auctus, plures ille ac praestantissimos codices nactus est, quorum praesidio multa loca in anterioribus editionibus depravata feliciter correxit, et Epistolas pontificis, quae inter ipsius Opera sacrae historiae utiliores sunt, ex uno Grimanico ms. octo et viginti antea ineditis augere Epistolis potuit. Praeterea alia [Col. 0085B] quaedam adjecit inedita, inter quae maxime celebris est antiquissima illa Canonum et Epistolarum Romanorum pontificum collectio, quae Dionysianae nihilum cedit, vetustissimique canonici juris studiosis maximo adjumento est. Si vero ipsius editoris lucubrationes textui vel rebus illustrandis insertas consideres (id enim alterum est quod in editionibus quaeritur, quaenam editio Patrum tot unius [Col. 0085D] Non legerunt itaque Ballerinii, aut si legerunt, tamquam fabulam contempserunt, quae Richardus Simonius in Critica Bibliothecae Dupinianae, v. Leo. T. I, p. 190, sq., de Quesnello ejusque hac opera serio, ut videtur, vultu refert, nimirum, non Quesnellum solum, sed plures, et in quos illud Sumus legio quadret, hujus editionis fuisse auctores. Quesnellum solummodo per multos annos ea quae a pluribus intra Parisios viris doctis accepisset, collegisse, [Col. 0086D] et quia Latine scribere nesciret, vernaculo sermone composuisse, deinde docto alicui Hiberno, qui olim fuerat oratorii ejus socius, tunc vero rhetoricam in collegio Bellovacensi docebat, in Latinum dedisse transfundenda. Vitam Leonis autem traduxisse P. Gerardum Dubois, eidem sodalitio tunc ascriptum, eumdemque invito Quesnello duriora nonnulla ejus in Romanam sedem enuntiata inter traducendum mutavisse. editoris observationibus, admonitionibus, notis et dissertationibus locupletata invenietur, quot illa Leonis quam Quesnellus typis impressit? Quae enim ejusdem pontificis opera parvo volumine, formae, uti vocant, octavae vel quartae, in antiquis editionibus comprehendebantur, ob Quesnelli additamenta duos implent non exiguos tomos in-fol. Quem porro non [Col. 0085C] moveant tantum studium in Leone edendo ab eo susceptum et naviter impensum, qui praestanti ingenio et multa eruditione ornatus, plurimum poterat, quique priorem editionem novis curis recognitam post viginti quinque annos recudit auctiorem, adeo ut limata et perfecta, quantum per eum fieri potuit, judicari debeat?» Quae in eo reprehendi solent ad haec tria fere redeunt capita: primo arguitur negligentiae in usu codicum et quidem a summis viris et in antiquorum librorum studio peritissimis Baluzio et Coustantio; deinde accusant libertatem ejus, qua interdum textum nullo allegato codice emendat. Omnium vero gravissima reprehensio haec est, quod minime veritus sit falsarum doctrinarum patronum se in istis suis lucubrationibus fateri, et non tam [Col. 0085D] Leonem quam Romanae sedis praerogativas, nunc palam, nunc latenter impetere. Quod postremum tanto in ipso fuit invidiosius, qui non occultas jamjam odii sui in societatis Jesu asseclas significationes dederat, animumque vix a partium studio liberum gerere videbatur. Ac profecto nostrae etiam [Col. 0086A] Ecclesiae homines, qui acerrimum quemque Romani pontificis jurium impugnatorem prono fere semper studio amplexi sunt, inficiari non debuissent Quesnellum animo interdum indulsisse, et modo contendendi impetu abreptum, modo studiose nimis vulgatis opinionibus contraria sectantem, talia scripsisso quae plus speciei quam soliditatis habent. Quod priora attinet, dubium quidem non est quin juste a summis viris Baluzio et Coustantio sit reprehensus, et vel illa, quam modo notavimus, argumentandi ejus ratio aestuans magis quam sobria, non diligentissimum ubique criticum arguit. Sed caveamus ne quod culpa ejus acciderit in fraudis et malevolentiae statim suspicionem trahamus. Etenim in cognoscendis atque discernendis tot editionibus impressis, [Col. 0086B] examinandisque et conferendis codicibus mss. in tam arduo de genuinis atque supposititiis scriptis judicandi, tam implicato circa annorum rationes constituendas negotio, tam multifario rerum quas attendere debebat minutarum nexu, quis errare potuisse mirabitur et quis delassato aut nimis subinde perspicaci veniam denegabit? Illud denique non celabimus, dissertationes Quesnelli esse fere prolixiores et per singula facta circumductas, saepe etiam in causis Leonem remotius attingentibus distineri.
1677. Lutetiae Parisiorum apud Franc. Muguet, in-4 o . Leonis papae Epistolae quaedam et aliorum ad eumdem antehac fere omnes ineditae, e codice ms. Regio depromptae a Joh. Bapt. Cotelerio; in Monumentis Ecclesiae Graecae. T. I, pagg. 50-65.
[Col. 0086C] Insunt: 1 o Epistola Flaviani Cp. ad Leonem Rom., ex mss. Reg. 1026, 2614; 2 o Leonis papae et Romanae synodi Epistola ad Pulcheriam Augustam, ex ms. Reg. 1026: 3 o Leonis Synodica ad Constantinopolitanos, ex eodem codice; 4 o Hilarionis seu Hilari diaconi Epistola ad Pulcheriam, ex eodem ms.; 5 o Gallae Placidiae Epistola ad Aeliam Pulcheriam, ex eodem ms.; 6 o Leonis Rom. Epistola ad archimandritas Constantinopolitanos, ex eodem codice; 7 o Fragmentum Epistolae Anatolii Cp. ad Leonem pontif. Romanum, ex ms. Reg. 940.
1677. Lugduni apud Anissonios, in-fol. Leonis M. Sermones de praecipuis solemnitatibus Domini et sanctorum; ejusdem Epistolae decretales et familiares ad diversos; item Tractatus adversus errores Eutychetis [Col. 0086D] ut aliorum haereticorum; in Bibl. PP. Max. T. VII.
1687. Parisiis et typogr. Regia, in-fol. Decreta Leonis papae 49, in collectione Dionysii Exigui recusa in vet. codice Canon. Ecclesiae Rom. Francisci Pithaei novae editionis pagg. 228-249.
[Col. 0087A] 1700. Lugduni apud Joannem Certe bibliop. in vici Mercatorio sub signo Trinitatis, in-fol. T. II. S. Leonis M. papae I Opera omnia, nunc primum Epistolis triginta tribusque de Gratia Christi opusculis auctiora, etc.
Iteratio Quesnellianae recensionis. Mutavit in levioribus quibusdam auctor sententiam suam, sed non in iis quae impio furore contra sedem apostolicam debacchatus esse criminabatur. A pagina 195 ad 202 tomi primi insertum est: Opusculum de vocis correctione in sermone 7 sancti Leonis Magni de Nativitate Domini Γραμματίου Δωρημάτιον (sic) sive litterulae munusculum, quod reverentissimo patri Erasmo Gattola a Caieta, inclyti monasterii Casinensis monacho, ac Decano et Vic. Gen. nec non a Bibliotheca, [Col. 0087B] dono dat et offert Joannes Clampinus Romanus magister brevium gratiae ac in utraque signatura referendarius Romae M. DC. XCIII. ex typogr. Jo. Jac. Komarek Boemi apud S. Angelum custodem; in quo auctor vocem arae in laudato sermone corruptam esse contendit, et ex codicibus mss. legendum demonstrat areae ad significanda spatia quibus scalarum per quas ascensus in basilicam D. Petri detur, ordines distinguantur. Emendatio sane certissima; quapropter a Quesnello absque ulla haesitatione in textum pag. 81, addito auctoris elogio, est recepta. Ex hac epistola porro hausimus notitiam quarumdam Sermonum Leonis editionum, quas aliunde mihi innotescere haud memini. Sed lectores non celare debeo, id quod singulis in locis etiam ubi eas proponimus [Col. 0087C] monui, fidem viri in hoc non satis mihi esse exploratam. Quod reliquas hujus repetitionis dotes attinet, indices paulo copiosiores nacta est, inque his novum librorum, eorumque capitum, sermonum, Epistolarum, earumque synopse ω n, et aliorum omnium tomi primi titulorum, quo prior editio aegre caret. Enimvero displicet, eosdem, qui tamen ex superiore maximam partem sunt repetiti, in utriusque tomi titulo magna cum pompa ostentari. Denique descriptio operis facta est luculento charactere, binis per paginam columnis, in charta neutiquam contemnenda.
SAECULO XVIII.
1739. Romae typis S. Michaelis ad Ripam sumpt. Hieron. Mainardi, in-fol. S. Leonis Epistolae decretales; [Col. 0087D] in Collectione amplissima Bullarum pontif. Rom. ed. Carolo Cocquelines. T. I, a pag. 25 ad 47.
Numerus contentorum est XIX. Sunt vero, juxta Quesnelli ordinem, hae: I, II, III, V, VIII, XII, XV, XVI, XVII, XIV, XCVII, XXIX, XLVII, L, CXXXV, LXXVII, LXXXVII, CXXIX, CXXXVI. Ab initio statim editor subjecta ad primam epistolam notula monet, se omnes ex Antonii card. Carafae Epistolis decret. summor. pontif. tomo I deprompsisse, additque studio hujus cardinalis, qui scilicet codicibus Vaticanis adjutus fuit, admodum dissimiles esse redditas iis quas canonistae et Operum S. Leonis collectores ediderint.
1741. Venetiis apud Augustinum Savioli, in-fol. S. [Col. 0088A] Leonis Magni pontificis Opera omnia ad mss. codicum fidem emendata. Accedunt Opera Maximi Taurinensis.
Parum cognita editio, et cujus vix unum exemplar trans Alpes migravit. Merito quidem suo, si nostrates mutare bibliopolae nequitias olfecerint, qui codices in titulo venditavit ad emptores frequenter alliciendos; revera Opera Leonis, quae in Quesnello exhibita sunt, additis ejusdem super tribus Leoni primum ab eo vindicatis opusculis dissertationibus, recudit, et, si Cacciario fides sit, quae nobis non videtur ei deneganda, innumeris operarum vitiis foedavit. Nec vero palam eum ferre putes Quesnelli diligentiam. Immo ipse contemnens lectorum judicium Quesnelli personam induit, et quae ille scripserat a se demum Leoni [Col. 0088B] vindicata, quasi sua (bibliopolae scilicet) opera nunc primum vindicata et ad manuscriptos codices denuo emendata profert. Hac ipsa denique impudentia sua legentibus jocum dedit, dum elogio Leonis a Quesnello condito et hic pariter eadem pompa recuso in locum nominis Quesnelli substituit: Devotissimus et obsequentissimus cliens Augustinus Savioli. Caeterum meminerint lectores ab eodem bibliopola Petri Chrysologi Opera juxta editionem priscam esse recusa, quod Fulgentio pariter accidisse in sequentibus discent.
1748. Venetiis apud Andream Poletti, in-fol. T. II. S. Leonis Opera. Accedunt Codex Canonum Ecclesiae Romanae, et Sermones et Homiliae S. Maximi episcopi Taurenensis ad mss. codices denuo castigati et aucti.
[Col. 0088C] Curator hujus editionis fuit Andreas Polettus, Venetus item typographus. Ex eo primum discimus priorem Augustini Savioli editionem, quamvis misere consarcinatam, tam frequenti tamen emptorum concursu esse distractam, ut exemplaria jam desiderarentur. Quocirca cum ex re sua existimaret denuo Leonis Opera prelo committere, ipse tamen nefas esse reputasset Savioli exemplar temere exscribere, doctorum virorum consiliis ductum se asseverat, ut aliud melioris notae et accessionibus auctum exemplar repraesentari curaret, id quod non aliud quam ipsius Quesnelli editio Parisiensis fuit, demptis tamen aliquibus et additis invicem quae in titulo significantur. Illud tamen scias, non Quesnellum, sed tantum Parisiensem editionem eum appellasse, justone metu [Col. 0088D] an ut homines parce doctos, sed tanto religiosores simulatione hac falleret, non disceptaverim. Tomus primus, pariter ac Quesnellianae editiones, continet Sermones in varia capita distinctos, praefixa singulis synopsi qua a Parisino editore primum instructi sunt; Epistolas deinde totidem, eodemque ordine ac distributione, fontibus unde novae illae ductae essent Quesnelli verbis indicatis. Nec tria illa opuscula, quae in Parisina editione Leoni primum tributa sunt, repudiavit, in hoc solum ab ea recedens, quod non in fronte reliquorum, sed ad calcem potius addiderit, subjectis statim tribus quae ad eadem spectant dissertationibus. Contra quae ad primum tomum accesserant in Parisina, Vita Hilarii auctore Honorato, et [Col. 0089A] reliqua, hic in tomo altero post Codicem Canonum exhibentur, iisque denique ad voluminis complementum, quoniam reliquae Quesnelli dissertationes omissae sunt, Maximi Sermones succedunt.
Jam si quaeratur quale nomen pretiumque operae huic Poletti statuendum sit, ut lubet expurgatam seu mutilatam Quesnelli editionem recte appellaveris. Nam non ea solum quae modo indicavimus de Parisina dempta sunt, sed multa etiam ex animadversionibus et admonitionibus ipsius frustra hic exspectes. Atque hoc praecipuum est, quod in laudibus illius ponit Petrus Thomas Cacciari, sequentis auctor, cui hujus aeque ac praecedentis Venetae notitiam unice debemus. Is universe quidem reprehensione summa et dixerim pene detestatione dignum censens, quod e Quesnello [Col. 0089B] aliquid in suam derivare instituerit Polettus, tum eo magis ei succensendum arbitratur, quod famae, quae de suo (Cacciarii) molimine novae editionis spargi coepisset, nullam rationem habuerit; atque ea solum in meritis ejus ponit, quibus a Parisina editione recessit. «In primis illud minime possumus dissimulare, inquit, typographum Polettum aliquam ex eo laudem sibi comparasse, quod non praecedentem Savioli editionem exscripserit, quam innumeris typographiae mendis scatere ipsi, et quotquot eam lustrarunt, jure meritoque conquesti sunt. Alia porro laus quam Polettus comparavit sibi, ea est, quod scilicet in suam Venetam editionem quam plurimas Quesnellianas animadversiones minime intulerit, et admonitiones quae ut plurimum, aut Leoninis sensis, aut [Col. 0089C] Ecclesiae ritibus, aut ecclesiasticae hierarchiae ordinibus, vel demum etiam catholicae fidei regulis repugnant, resecarit; cujus quidem generis observationes et monita, quae in utraque Gallica Quesnelli editione legenda occurrunt, prorsus in illa desiderantur quam Polettus vulgavit; qui in suis novis typis et Quesnellianas dumtaxat synopses et Leonis textum attendens, prout ille in Galliis lucem aspexit, tantam sibi blanditus prae se ferre puritatem, ut castigatior atque limatior prodire minime possit.» Ob utrumque porro acrius in ipsum calamum diffusa Quesnelli confutatione stringit Cacciarius. Sed quod ex proprio magis instituto hoc facit, de eo post videbimus. Illud vero ejus de Poletto judicium incautius nobis visum est, quo reprehendit quod tres laudatas Quesnelli dissertationes [Col. 0089D] suscipere non gravatus fuerit, nulla interim mentione facta scriptorum illorum qui totis nervis Quesnello sese opposuerunt ad praejudicatas ejusdem opiniones refellendas, et porro quod Codicis Canonum auctoritatem ab aliis scriptoribus elevatam magni fieri dixerit a Petro Coustantio in praefatione ad Epistolas pontificum Romanorum, seque lectorum votis consuluisse professus sit, ut opus illud qualecumque alibi quaerere non cogerentur. Egregie scilicet rei suae consuluisset bibliopola, si litium istarum commemoratione scrupulum hominibus superstitiosis injecisset. Gravior haud dubie reprehensio ea est, quod plurimis typorum erratis opera Poletti laboret, et manifesta nimiae festinationis vestigia ostendat, cujus exemplum prodit [Col. 0090A] admodum turpe, nempe Tractatum S. Leonis adversus errores Eutychetis aliorumque haereticorum bis iisdem verbis et eadem epigraphe semel pagina 102, iterumque pagina 309 excusum.
1751. Bononiae apud Hieron. Corciolani et H. H. Colli, in-4 o . Sermo S. Leonis de Quadragesima, incipiens: Dilectissimi nobis, fides nostra nos admonet, cum annotationibus Jo. Chrys. Trombelli, cum aliis tribus de Resurrectione Domini, in festivitate S. Pauli, falso eidem ascriptis, et uno de Abrahae filio incerti auctoris, forte Leonis ejusdem, ex codice Bononiensi; in Opusculis vet. PP. Lat. s. Anecdotis a canonicis reg. S. Salvatoris Bononiae evulgatis. T. II, part. I, pagg. 233-253. Nullus omnino, nec prior ille de Quadragesima, ut Trombellus inscripsit, Leonis [Col. 0090B] est, docentibus Balleriniis in diss. de Sermonibus Leoni M. suppositis.
1751. Romae ex typographia Antonii Fulgonii apud S. Eustachium, in-fol. Exercitationes in universa S. Leonis Magni Opera pertinentes ad historias haeresium Manichaeorum, Priscillianistarum, Pelagianorum atque Eutychianorum, quas summo studio ac labore SS. pontifex evertit atque damnavit, et dicatae sanctissimo patri Benedicto XIV, pontifici maximo a fratre PETRO THOMA CACCIARI, Carmelita, in collegio Urbano Propagandae Fidei sacrae theologiae polemicae lectore, et Romani cleri examinatore apostolico.
Leonis Operum editionem Anti-Quesnellianam jampridem non intra animum solum volverat Cacciarius, [Col. 0090C] sed exspectari etiam ex aliquo tempore jusserat. Attamen cum diutius protrahi illa videretur, quod ipse justis causis, muneris scilicet avocationi, et ipsius negotii gravitati tribuit, et jam cavillationibus ab iis quibus vel impar huic spartae aestimaretur, vel totum consilium displiceret, peti coeptus esset; hisce tandem editis dissertationibus et invidos rumores dispellere et viam apud aequiores sibi praemunire studuit. Hoc ergo prae caeteris ratio postulat, ut quo in Quesnellum affectus sit animo ostendamus. Tria autem potissimum ab eo commissa graviter conquestus est: primum, quod plura a genuino textu abhorrentia intulerit; deinde, quod multa admiscuerit ecclesiastico agendi ordini ac rationi minus consona, et, quod gravius, a catholica regula plane aliena; [Col. 0090D] adeo ut non tam medelam pontificiis scriptis adhibuisse, sed ea graviter vulnerasse videatur; tandem, quod non solum omnia monumenta non collegerit, sed alia de industria praetermiserit, alia vero, utpote adversa scopo quem forte sibi proposuerat, tamquam omnino supposititia, vel certe, ut suppositionibus referta rejecerit vel mutilaverit. Ita summatim sese habent Cacciarii in Quesnello reprehensa, distinctius autem sic persequitur: Quesnellus, inquit, acerrimo pollens ingenio, valde facilis ad contentiones et jurgia excitanda, omnino promptus ad aequivocationes et fallacias construendas, alium sibi scopum proposuit, praeter illum quem catholici cuncti, et praecipue suae gentis homines habuerunt, in adornandis [Col. 0091A] castigandisque veterum PP. voluminibus. Ipse namque quandoque clariora sancti pontificis loca obscuris, aequivocis, falsisque annotationibus foedavit; alia ad prorsus violentas interpretationes detorsit; veritatem fallaciis occuluit, oppressit, atque perpetuo praetextu antiquitatis inquirendae et illustrandae ea systemata sensim et ubique stabilire sategit, quae haereticorum partibus faveut, et sacrae ecclesiasticae hierarchiae regimen dejiciunt; pene quandoque etiam abolita, aut saltem imminuta Romanorum pontificum vera et legitima jurisdictione super omnes alias Ecclesias, etiam Orientis. Alium interim tamen se esse simulavit. Quandoquidem in suis scribendis operibus, et in Leoninis adornandis scriptis, multo artificioso conatu usus est, reverentiam, pietatem, cultumque erga Romanos pontifices et apostolicam [Col. 0091B] sedem affectando, ut incautos deciperet, et occulti hostis quam saepissime partes agendo, post splendidum verborum apparatum, illas veneno aspersas propositiones eructat, quae erronea et in omnibus commentitia ejus systemata falso aliquo veritatis colore induere posse arbitrantur [Col. 0091D] In praefatione ipsis Operibus praemissa eamdem querelam sic effert: Tantum abest ut Quesnellus ecclesiasticae et litterariae reipublicae haec beneficia contulerit (ut scilicet Leonis scriptis primigeniam integritatem et nitorem, quemadmodum professus est, redonaret). ut ipsum potius textum compluribus in [Col. 0092D] locis gravius vulneraverit, in aliis ad violentas omnino interpretationes distorserit, et in nonnullis denique eumdem minus catholice explicaverit; ita ut ejus studia et labores nonnisi in S. Leonis injuriam, Ecclesiae catholicae perniciem et in acatholicorum praesidium atque favorem redundaverint. .
In hac ergo rerum conditione cum ingens laborum onus humeris suis impositum existimaret, cum textu a falsis et corruptis lectionibus purgando et ad pristinam integritatem restituendo, id quod synopses etiam a Quesnello studiose temeratas postulare affirmat; tum augendo aliqua genuinorum operum accessione eaque quae non nisi prava et subdola mente ab eo Leoninis inserta essent (intelligit libros de Vocatione gentium, auctoritates sedis apostolicae de [Col. 0091C] Gratia, et Epistolam ad Demetriadem, item Codicem Canonum Ecclesiae Romanae ) eliminando; neque tamen plene se consecuturum speraret quod cupiebat, nempe ut omnes Quesnelli venenatos aculeos retunderet, quorum plurimos et gravissimos in ejus dissertatione de Vita et Rebus gestis Leonis M. superesse sibi persuaserat; huc praesertim selectissimas doctrinae suae copias convertere et ingenii nervis intentissimis contra ipsum in hoc exercitatiorum campo depraeliari decrevit. Sed audi ipsum: Inter illas dissertationes fucato colore ecclesiasticae traditionis et Leoninae doctrinae illustrandae, a Paschasio Quesnello conscriptas, principem locum habet illa: De Vita et Rebus gestis S. Leonis Magni. Multis fraudibus enim magis atque commentis totam hanc dissertationem et [Col. 0091D] caeteras subsequentes esse refertas, vix intelligere potuissem, si in illis percurrendis semper ad ipsum Leoninum textum non provocassem, ut rerum veritatem inspicerem. At cum tanto artificio ipse uti soleat, ut sensim lectores etiam probos et optimos in pravas suas opiniones pertrahere possit, hosque multis praejudiciis imbuere, plurimum mihi laborandum fuisse praesens hoc opus indicabit. Vix enim enarrare possum, studium [Col. 0092A] adhibitum in exaggeranda sua erga S. Leonem et apostolicam sedem devotione animique pietate, quam testari se simulat ornata quadam oratione vel in hujus laudes excurrendo, vel Leonina gesta atque statuta cum aliorum episcoporum doctrina, pietate, religione clarissimorum operibus simul comparando, vel in medium interim adducendo quarumdam particularium synodorum regulas, quae ante Leonis aevum alicubi obtinuerunt, quibus subesse et insistere summum pontificem debuisse asseverat. Quid enim? Aliquando talem, tantumque eruditionis apparatum ad suos lectores delectandos construxit, sensim susque deque antiquas Ecclesiae res vertit, perturbavit, miscuit, ut ne vix quidem appareant illicia quibus usus est ad prava sua systemata insinuanda atque firmanda; sibi forte blandiendo, [Col. 0092B] in sacris et ecclesiasticis rebus pertractandis hominum ingenia, et dicendi arte et philosophicis conjecturis potius quam rerum veritate et rationum pondere persuaderi posse. Qualis autem quantaque diligentia, et animi attentio, ne deciperer, adhibenda mihi fuerit in percurrenda hac aliisque Quesnelli dissertationibus, nemo facile poterit intelligere, nisi ii forte qui in conscribendis eruditissimis Commentariis, ad ecclesiasticas res pertinentibus, me praecesserunt. Quemadmodum novissime factum fuisse a cl. viro Joanne Antonio Bianchinii norunt qui ejusdem sex volumina de Ecclesiae potestate aestimarunt. Is enim in familiaribus colloquiis inter nos habitis, non semel testatus est alium numquam scriptorem legisse qui tot simulationibus et artificiis uteretur praeter Quesnellium. Quippe qui cum aliquando [Col. 0092C] se facile perstringi et jugulari posse persensit, statim quasi anguis elabitur, et ex una ad aliam vel plures quaestiones progrediens, vera incertis et aequivocis admiscuit; et rursus falsa et erronea dubiis et probabilibus interserit et implicat, ut ad sibi praefixum scopum perveniat. Non igitur ad eliminanda solum e Leonis Operibus tot commenta, fallacias atque nugas, et ad asserenda sedi apostolicae sua legitima jura sufficere poterat illorum textum nudum et sincerum undequaque ab omnibus mendis, aequivocis et falsis interpretationibus expurgatum exhibere, verum etiam opus erat ordinata methodo quasdam exercitationes conscribere, quibus haud exiguum lumen Leonis gestis, apostolicae sedis juribus et ecclesiasticae regiminis formae et ordini afferri possemus.
[Col. 0092D] Scilicet enarrandam sibi sumpsit earum haeresium, vel praecipuarum certe historiam, quae tempore quo S. Leo ad summum pontificatum fuit assumptus, ad vitae ipsius exitum usque catholicae religioni vim intulerunt, et Occidentem atque Orientem infestarunt. Propterea, inquit, ut suorum munerum partes impleret, et Christianam fidem custodiret, omne studium ac laborem eum impendere oportuit ad sedandas saevissimas [Col. 0093A] tempestates quae diabolico furore debacchante fidei exitium promovebant, Christi imperium et Romanam Ecclesiam vexabant, de quibus omnibus eas victorias ipse summus pontifex reportavit, quas divo Petro hujusque successoribus Christus Dominus in Scripturis promiserat. Igitur duobus libris de Manichaeorum, uno de Priscillianistarum, libro uno de Pelagiana, libris itidem duobus de Eutychiana haeresi et historia, copiosum sermonem instituit. Ac Manichaeismi historiam ab ovo inde pertexere coepit, fortasse non ex primo consilio. Etenim jam absolutum sibi fuisse hoc pensum scribit, cum ab amico monitus, Belsobrii libellum in manus sumeret telamque jam praetextam denuo sibi retractandam esse intelligeret. Hinc Belsobrium magis quam Quesnellum in his libris debellat. [Col. 0093B] Contra in Pelagiana historia ea solum quae Leonem attingerent spectavit, omninoque in singulis quae Leonis partes vel scriptis vel factis fuerint, insigni in loco ponit. Jam cum satis ingenium consiliumque viri hisce speciminibus declarata esse reor, ad ipsam Operum Leonis editionem progrediamur.
1753-55. Romae apud Josephum Collini, in-fol. T. II. S. Leonis Magni papae primi Opera omnia ad manuscriptos codices emendata, novis monumentis aucta, notis et observationibus adornata studio F. PETRI THOMAE CACCIARI, Carmelitae.
Nimirum tria illa quae in editore requirunt Ballerinii, juxta verba eorum supra producta, ut editionem praestet emaculatam, novis scriptis auctam et [Col. 0093C] illustratam, Cacciarius quoque in hisce voluminibus effecisse sibi visus ac pollicitus est. Quippe emaculatam et locupletatam dedit ex codicibus maxime Vaticanis, quapropter Romanam appellari cupit, illustratam autem praeterquam exercitationibus praeviis, in notis jamjam textui subjectis, quae cum fere omnes contra Quesnelli opiniones atque asserta diriguntur, idcirco Anti-Quesnellianam non immerito suam editionem audire praedicat. Rescissis igitur libris quos novo exemplo Leoni vindicatum iverat Quesnellus, rescisso quoque Codice Canonum et Constitutionum sedis apostolicae, primo tomo Sermones, cum nonnullis aliis monumentis de re liturgica ex Missali et Ordine Romano et Codice Sacramentario desumptis, altero Epistolas solas complexus est. Ac in Sermonibus [Col. 0093D] quidem non una profecto ratione Quesnellum deseruit, restituendo non solum superiorum editorum ordine, quem a veteribus quoque Collectoribus, in manu exaratis archetypis, servatum observarat, et synopses quas illi concinnaverant, sed textu passim ad mss. fidem immutato, et, ut sibi quidem persuasit, emendato. Et quod varias lectiones attinet in editis et mss. libris deprehensas, nusquam vulgatas ab aliis editoribus subduxisse et novas intulisse se affirmat, nisi tum cum ipsorum codicum summa consensio et Leoninae orationis ratio id postulare videretur, vel quando manifesto antiquorum errore perspecto duorum saltem codicum subsidio easdem castigari posse et debere existimaret. In qua re, inquit, praesertim [Col. 0094A] etiam ad consuetas et satis familiares sancti pontificis loquendi formulas alibi expressas attendentes, quaedam corrupta loca ex alicubi repetitis supplevimus, admonitis tamen nostris lectoribus de causis quae Leonis obscura et difficiliora quaedam sensa aliis magis perspicuis et certis nos docebant oportere interpretari. Quae quidem omnia non magis veritatis causa quam ut artibus adversarii sui Quesnelli, quam saepissime vel Leonem accusantis, aut in praesidium suorum assertorum traducentis, occurreret, fieri debuisse significat. Hujus etiam causa se coactum fuisse scribit, textum codicum mss. subsidio ita restitutum, notis, observationibus et praemonitionibus adornare, ne forte totum illud, quantum esset, quod ex illa castigatione provenire posset utilitatis, aut penitus [Col. 0094B] interiret, aut saltem occultaretur, adeoque nonnullorum opinio de Quesnellianae editionis prae caeteris omnibus praestantia maneret, aut etiam notae ejus et observationes tantum pondus habere viderentur, quasi a nemine de errore notari aut de falsitate possent convinci. «Necesse ergo fuit, inquit, hisce Quesnellianis notis et observationibus, novas, veriores atque magis sinceriores opponere, easque non ad calcem hujus nostri voluminis reservare, ut quandoque viri alias doctissimi fecerunt, sed easdem convenientibus sibique aptis locis distribuere, ut lector nullum prorsus laborem in evolvendis libri paginis subiret, ad ea intelligenda quae hac Romana editione contra Quesnellianam conscripsimus. Quia vero tandem (ut diximus) in suarum falsarum propositionum [Col. 0094C] praesidium, Leoninum textum, perperam et violenter interpretatum, adducere consuevit. allaboravimus, ut in his typis majusculis characteribus ea loca excuderentur, quae magis apta sunt ad arguendam ejusdem nostri adversarii falsitatem et ad evertenda tot asserta minus catholica, aut maxime impudenter ab eodem pronuntiata.» Jam quod ultimam hujus editionis dotem, augmenta in hoc tomo facta attinet, plures in tot diversis, quot manu versabat, mss. codicibus Sermones Leonis nomine inscriptos invenit, quorum alii magis, alii minus sinceri videbantur, alii manifesto mentiri se hoc nomen ostendebant, et ex sexcentis aliorum pannis consuti erant, in quibus omnibus rite et apte discernendis haud levem operam et plusculum temporis perdidit, unumque ex tot impedimentis [Col. 0094D] fuisse conqueritur, cur opinato serius hanc editionem emittere potuerit. Addidit autem genuinis Leonis Sermonibus, quinque novos ex Vaticanis et Vallicellaneis cod. haustos, et postremam partem sermonis de festo Cathedrae S. Petri, quem mutilum et imperfectum primus evulgaverat Quesnellus. Sunt autem: I. De Dominica Resurrectione, idem, quem Trombellus dederat cujus de sinceritate ejus dubia prolixa praemonitione evertere noster studuit. II. De festo Ascensionis Dominicae. III, IV. In festum SS. fratrum Machabaeorum Romae kalend. Augusti in Ecclesia S. Petri ad Vincula celebrari solitum. Posteriores duo in vetustis codd. vel anonymos vel sub Augustini nomine offendit, sed suo aliorumque [Col. 0095A] doctorum virorum post examen institutum arbitrio Leoni adjudicavit. V. De Natali sancti Pauli Apostoli, itidem a Trombello tamquam alius a pontifice Leonis editus, nunc autem ad antiquissimum cod. Vat. num. 3835 repraesentatus et Leoni M. assertus. Dubios deinde spuriosque et ex diversis Leonis fragmentis consarcinatos appendicibus Quesnelli et PP. Maurinorum, qui Augustini sermones ediderunt, more secrevit, ac in primam quidem eos solos quos Quesnelli appendicula continet, compegit, in altera vero, quam novam Appendicem inscripsit, novem sermones mutilos et imperfectos, dubios et apocryphos, qui in variis mss. Leonis nomen gerebant, exhibuit, postremoque loco posuit Breviarium contra haereticos et schismaticos a Sirmondo et in Bibl. PP. pridem [Col. 0095B] evulgatum, recens autem in bibliotheca FF. Eremitarum S. Augustini Patavii in ms. codice VII saeculi sub Leonis nomine inventum. Hactenus de primo hujus editionis tomo. Alter tomus Epistolas complectitur, in quo non minori codicum mss. imprimis Vaticanorum adjutus fuit auxilio, tantamque in iis messem sibi fecisse visus est, ut libere fateri ausus sit hanc editionem prorsus novam esse ac ex mss. fide unice eductam. Et cum Graecis juxta quam Latinis codicibus mss. bibliotheca Vaticana abundaret, nova quaedam monumenta Graeca offendere contigit, quorum alia quidem jam in Conciliorum Collectione edita medicam manum postulare videbantur; alia, Graece nusquam, Latine tantum evulgata, in majorem historiae ecclesiasticae fidem, alia denique, nec Graece, nec [Col. 0095C] Latine antehac cognita, tamquam editionis suae ornamenta adjicere constituit: In quo negotio, quoniam ipse nec in Graecis scriptoribus satis versatus, multo minus compendiosas manu exaratorum librorum notas legere posset, usus est opera docti cujusdam Graeci Raphaelis Vernazza, Chio oriundi, presbyteri Romani, qui quadraginta septem epistolas Graecas exscripsit, easdemque ad alia exemplaria iterum relegit, aut cum editis ubi suppetebant diligenter contulit. Sed singula hic enumerare non refert; sufficiet indicasse quatuor epistolas, plane novas, quibus primus Quesnellianarum numerum 141 ad 145 amplificavit. Sunt illae: 1 o num. 27: Leonis ad Theodosium imperatorum de Verbi divini Incarnatione epistola, seu fragmentum potius epistolae Gr. Latinum ex cod. Vat. [Col. 0095D] num. 720, p. 74, erutum: 2 o num. 85: Ad Julianum episcopum de Monachis Eutycheti adhaerentibus; 3 o num. 117: Ad eumdem de ejusdem contra Eutychianos industria; 4 o num. 126: Ad Anatolium episcopum super Attico ep. Cp.: omnes ex codice ms. Ratisbonensi monasterii S. Emerani, de quo infra dicendi locus erit. Has igitur locis notatis inseruit; in caeteris sequitur Quesnelli ordinem, aliorumque ad Leonem Epistolis, illius more, nullos numeros ascripsit. Synopses quoque Quesnelli retinuit, ea licentia ut ubi sensibus Leonis easdem non omnino respondere existimaret, castigaret, suppleret, aut plane novas concinnaret, et ad calcem singularum fere epistolarum discrimen inter Quesnelli verba suaque notaret. Notas [Col. 0096A] denique, monita ac marginalia adjecit, quibus partim de variantibus et emendationibus rationem reddit, partim et frequentissime quidem in Quesnellum gladium stringit. Nam cum in ejus annotationibus, quas magno lectorum incommodo ad calcem ab eo rejectas fuisse censet, nec veram semper, nec sanam doctrinam continere observasset, sed quam saepissime fraudem, fallacias, malam fidem sensim in iisdem haberi detexisset, eas omnes (loquimur verbis ejus) convenientibus suis locis ad veritatis trutinam revocavit, et gravissimis rationibus insistens, eum aut hallucinatione defecisse, aut incautos lectores fallere quaesivisse demonstravit. In quo fungendo munere, inquit, non semper brevitati studuimus, cum multa quandoque et varie inter se admodum disparata [Col. 0096B] objicerentur quae paucis verbis indicare, eripere atque refellere cuique prorsus impossibile credebatur.
Restat nunc ut pauca de operis totius descriptione, specie ac norma adjiciamus. Singulis itaque tomis post dedicationem (prior inscriptus est cardinali Nerio Corsinio, alter Benedicto XV, P. S. ) subjicitur praefatio in qua de editionis consilio, editionibus superioribus, in primis Quesnelliana ejusque methodo et malis artibus, suoque denique studio et subsidiis verbosius fere disputat, et utramque indice mss. librorum, quibus usus fuit, claudit. In secundo tomo, antequam ad haecce argumenta devenit, prolixam de iis, maxime catholicae Ecclesiae doctrinis; quas Quesnellus labefactare studuerat, sermocinationem orsus [Col. 0096C] est, cui vix post quadraginta et amplius paginas finem imponit. Sequuntur deinde Sermonum Epistolarumve contentorum indices una cum synopsibus, quae dupliciter adeo impressae sunt, tandemque ipse textus binis columnis impressus, cui notae in ima ora latis lineis exscriptae subsunt. Ab intitio cujusque sermonis aut epistolae ad marginem litteris minusculis editiones et codices mss. ex quibus desumptae et castigatae fuerint, sicut in caeteris marginalibus argumenta et sententiae potiores indicantur. Monita vel admonitiones modo praemittuntur, modo ad calcem subjecta, interdum media inter duo, ad quae pertinent scripta, collocata sunt. Tandem cuique volumini index rerum et nominum memorabilium satis copiosus additus est. Characteres ut plurimum rotundi sunt, grandiusculi, [Col. 0096D] sed apti invicem pro loco suo et luculenti, et raro typothetarum vitia occurrunt.
Jam si de editore ejusque meritis sententiam requiras, satius ipsi fuisset, putaverim, si vires consideratius ponderasset, antequam tale opus Leoninarum lucubrationum in primisque Epistolarum editionem post Quesnellum, nedum contra Quesnellum, aggrederetur. Enimvero sine ulla haesitatione tanto immersit se oceano, etsi sentire debeat sibi multa eorum quae in unoquoque editore necessaria, nedum ornamento sunt, deesse. Etenim praeter doctrinam aliquam in theologia polemica, non elegantem illam, sed talem quae fortasse muneri examinatoris apostolici cleri Romani sufficeret, omnis ejus eruditio, praesertim [Col. 0097A] in historia et jure ecclesiastico, non diuturna lectione et studio acquisita, sed pro praesente rei necessitate festinanter coacta fuit, adeo ut quae modo immenso labore ab aliis addidicit, nisi a sensu ejus atque intelligentia nimis disjuncta fuerint, tamquam sua statim atque intra animum enata proferre atque alios docere audeat; id quod non solum ex Exercitationibus ejus manifestum fit, sed potissimum etiam in iis quae de Quesnello sentit, declaratur: quippe quem vix semel laudabilem aliquam in Leonis editione operam fecisse agnoscit [Col. 0097D] Praef, ad T. I, p. 21, ubi de ordine Epistolarum a Quesnello instituto, contra quem justissimis [Col. 0098D] de causis nihil moliri audebat, ait non modicam auctorem exinde laudem retulisse. , doctum numquam fatetur, sed hominum ignavorum more adversarium quem inconsulto lacessendum sibi sumpsit, non virtute sua, sed fraude et astutia metuendum clamitat. Certe, si quidquam aliud tot lepidae de Quesnelli artibus, [Col. 0097B] fallaciis, simulationibus falsis et aequivocis interpretationibus exclamationes et querelae, in singulis pene paginis repetitae, demonstrant, quanta viri ingeniosissimi eruditio Cacciario inopi negotia facessiverit, praesertim dum ipse semper circumspectans ne anguis in herba lateat, lectoribus frequenter acclamat ne ipsum timidum reputent, aut Quesnellum vinci non posse credant. Hinc fit ut huic certamini plane impar, incertus etiam apertone campo aggredi debeat, an ubi occasio data fuerit hostem vellicare, neque conserto argumentorum robore totum ejus systema falsarum doctrinarum oppugnet, neque singulis semper aptissima quaeque opponat, sed declamationibus fere utatur, et non raro pro refutatione se illum non intelligere objiciat. Caeterum hancce censuram [Col. 0097C] unusquisque, cui editionem Cacciarii manu versandi facta fuerit copia, quemque operae suae non poeniteat, veram atque justam esse deprehendet. Sed jam antequam moliminis hujus successus hominis ingenium manifestaret, nemini magis quam sibi ipsi imbecillitatem virium incognitam fuisse, ab ipso iterum edocemur. Eo scilicet tendunt illae ejus de invidis et obtrectatoribus, quorum irrisiones et adversa in se studia quotidie non sine editionis impedimento expertus sit, querimoniae, quarum jam ad Exercitationum ejus commemorationem mentio injecta est, quasque in utriusque tomi praefatione ingeminat. Qui autem propius intuebantur, nosse poterant operam in alio quovis ecclesiastico scriptore bene ab eo collocatam in Leone perditum iri, unde poterant non aut palam [Col. 0097D] aut occulto consilium illud improbare, et cum nimium diu protraheretur, opinari eum in medio opere defecisse.
1755-57. Venetiis apud Simonem Occhi, in-fol. Tomis III. Sancti Leonis Magni Romani pontificis opera post Paschasii Quesnelli recensionem ad complures et praestantissimos mss. codices ab illo non consultos exacta, emendata, et ineditis aucta; praefationibus, annotationibus et admonitionibus illustrata. Adduntur etiam quaecumque in Quesnelliana editione [Col. 0098A] inveniuntur, eaque ad crisin revocantur; curantibus PETRO et HIERONYMO FRATRIBUS BALLERINIIS, presbyteriis Veronensibus. Tomus primus, sincera S. pontificis Opera continens, id est, Sermones et Epistolas cum suis appendicibus.
Tomus secundus, continens Opera S. Leoni attributa, quae nec ad Sermones nec ad Epistolas pertinent. Accedunt S. Hilarii episcopi Arelatensis Opuscula, ad codd. exacta et aucta. Subjiciuntur dissertationes undecim Quesnelli in S. pontificis Opera, ejusque notae in Epistolas, criticis observationibus appositis.
Tomus tertius, seu Appendix ad sancti Leonis Magni Opera, seu vetustissimus Codex Canonum ecclesiasticorum et Constitutorum sanctae sedis apostolicae, [Col. 0098B] a Quesnello ejusdem pontificis Operibus adjectus, nunc autem ad praestantissima mss. exemplaria recognitus, et in meliorem multo formam restitutus; cui alia subjiciuntur rarissima, et quinque dissertationes Quesnelli in eumdem Canonum Codicem ad criticen revocatae. Praemittitur tractatus de antiquis, tum editis, tum ineditis collectionibus et collectoribus canonum ad Gratianum usque.
Ita inscribitur editio, quacum praeter Coustantii praeclaram de Epistolis Romanorum pontificum operam vix alia in tota ecclesiastica litteratura comparari potest, quaeque editoribus suis tertium merito inter studii hujus coryphaeos, Baluzium et Coustantium dico, locum assignat. Quesnellum sane non solum subsidiorum, id est, mss. librorum copia ac praestantia, [Col. 0098C] sed multo magis etiam peritia eorum et usu diligenti, tum vero eruditione prompta atque accurata superant. Nimirum codices mss. non solum ex Vaticana plurimos et praestantissimos, sed ex aliis etiam intra et extra Urbem et in omni poene Italia Bibliothecis, qui in Germania etiam ex Vindobonensi, Caesarea et Ratisbonensi S. Emerami admodum insignes habuit. Ex his sermonibus emendandis potissimum profuerunt exemplaria Romana, quorum nonnulla ad basilicas Urbis pertinuisse, certoque Romana esse cognoverunt, eorumque lectiones tamquam puriores saepius vulgatis, quae a Quesnello non emendatae erant, aut a Quesnello non apte satis vel perperam mutatis substituerunt. Quippe tercenta circiter loca vel certa emendatione restituisse, vel ad [Col. 0098D] meliorem lectionem revocasse se affirmant. Praeterea ex tot diversae originis codicibus simul collatis ordinem in nonnullis perturbatum esse detexerunt et correxerunt, duos sermones qui in unum coaluerant, diviserunt, sermonem Leoni perperam tributum, aliumque eidem a Quesnello ex suo codice affictum removerunt, alium denique quem ille Leoni detraxerat restituerunt, pluraque id genus, de quibus passim in annotationibus monent, praestiterunt. Similiter in Epistolis nec paucas nec leves correctiones intulerunt, chronologiam in aliquibus restituerunt [Col. 0099A] totumque ordinem immutarunt, item quasdam a Quesnello in dubium vocatas et nonnulla ab eodem expuncta adjuvantibus mss. libris vindicarunt. Quod inedita attinet, adjecerunt huic editioni tres novas Leonis epistolas ex codice Ratisbonensi [Col. 0099] Easdem, quas hoc ipso fere tempore Cacciarius evulgavit. , et unam Graecam Anatolii Constantinopolitani episcopi ad Leonem; item Epistolas aliquot Graecae interpretationis antiquae ex eodem Vaticano; porro ex codice Veneto S. Marci integram actionem concilii Chalcedonensis in gratiam epistolae 93 Leonis habitam, nec non aliam actionem ejusdem concilii in causa Domni Antiocheni, in qua pontificia Leonis auctoritas commendatur ex ms. olim Veronensi, nunc Vaticano, tomo secundo; denique Sermones complures Leoni in mss. tributos, in appendice. Hic primus [Col. 0099B] editorum labor fuit, nempe ut textus emendatior quam in Quesnelliana prodiret et auctior; alteram curam esse voluerunt, ut quoad ipsa Leonis Opera fieret sincerior, secernendo genuina a supposititiis, praesertim illis quae arbitrario Quesnellus eidem tribuerat. Neque enim omittenda duxerunt, quaecumque ab eo huc semel collata essent, sed segregare maluerunt, iisdemque mss. librorum medelam ubi copia facta esset, adhibere. Restabat tertium, textus intelligentia, rerumque a Leone gestarum aut eum attinentium justa explicatio, id quod absque severo omnium Quesnelli annotationum et dissertationum examine fieri nequibat. Enimvero etsi in quibus ille offensam dedit, ad duo praecipue capita, de gratia divina scilicet et sedis Romanae quibusdam praerogativis [Col. 0099C] redeant, intelligebant tamen, universe iis non eo successu obviam iri posse, ut omnes ejus errores paterent et convincerentur, sed pedetentim se eum sequi oportere, omnesque ac singulas ejus assertiones et commenta ad vivum resecare. Statuerunt itaque ipsas ejusdem lucubrationes integras editioni suae inserere, et suas cuique observationes subjicere, quibus ea quae confutatione viderentur digna, impugnarent aut corrigerent. Quo simul illud sese consecuturos esse sperabant, ut Quesnelli editio, quae huic ipsorum in totum inserta inveniretur, non amplius esset necessaria, et lucubrationes ipsius, quae in editionibus ejus interdictae essent, in hac et cum animadversionibus et censuris eorum legere liceret. Quibus ita pro consilio operis descriptis ordo [Col. 0099D] atque distributio totius haec exiit. Primus tomus exhibet omnia genuina Leonis Opera, id est, Sermones et Epistolas sinceras, in quibus emendandis tam suis codicibus mss. quam Quesnelli variantibus usi sunt. Constat ergo hic tomus duabus partibus, quarum cuique peculiaris, de fontibus mss. unde omnino tam Sermones quam Epistolae prodierint, praefatio ad universam hujus scriptorum generis tractationem criticam apprime utilis praemittitur. Ipsis porro Sermonibus atque Epistolis praefationes et admonitiones ubi opus fuit praemiserunt; annotationes autem utrisque subjectae partim emendationum rationem reddunt, [Col. 0100A] et variantes lectiones, tum ipsorum, tum Quesnelli codicum designant, partim ipsius pontificis textum, ubi indigere visus est, illustrant. In his Balleriniorum annotationibus etiam locum habent illae notae quas Quesnellus Sermonibus vel Epistolis ipsis quandoque apposuit, ne scilicet quidquam illius desideraretur. Quoniam autem ille Sermonibus quasdam notationes aut postillas affixit, quae longiorem disputationem postularent, idcirco post Sermones ediderunt observationes in quaedam peculiaria loca eorumdem, iisque Quesnelli illas notationes aut postillas, sicut et Ciampini de vocis areae in sermone 27 emendatione dissertationem inseruerunt. Optaverim vero ut simili instituto post Epistolas statim addidissent longiores Quesnelli in easdem [Col. 0100B] observationes, quo concinnius omnia quae ad Sermonum Epistolarumque elucidationem spectant, uno volumine fuissent comprehensa. Sed tomo secundo illas reservarunt eodem ordine ac apud Quesnellum post dissertationes edendas, haud dubio non aliam ob causam quam ut aequalis voluminum magnitudo evaderet. Proxime autem post Sermones sinceros sequitur appendix dubiorum aut male ipsi tributorum, maximam partem ineditorum. Praemittitur per praefationem notitia aliorum, qui in nonnullis mss. exemplaribus Leoni perperam ascripti, in aliis autem codicibus aliis auctoribus tributi, et quia inter aliorum Patrum Opera jam excusi essent, non repetendi videbantur. Epistolas porro excipit dissertatio de Epistolis deperditis tum S. Leonis ad alios, tum [Col. 0100C] aliorum ad S. Leonem, ac de aliis monumentis ad Epistolas pertinentibus, dispositis ordine chronologico; ubi simul fragmenta Leonina quae supersunt inseruntur. Sequitur eam notitia decretorum quae Leoni in libro Pontificali tribuuntur, ac denique appendix Epistolarum S. Leonis, aliquot litteras supposititias aliaque documenta ad Epistolas pertinentia, quae inter Epistolas non collocanda erant, comprehendens.
Tomus secundus exhibet appendicem prolixiorem Operum quae Leoni ascripta fuere, ac primo quidem editur Sacramentarium omnium vetustissimum, Leoninum in vulgatis appellatum ipsiusque creditum. Sed quoniam nec omnia quae in eo continentur Leonis sunt, nec ipsius compingendi auctor idem pontifex certo appellari potest, quaedam Leonina tamen in [Col. 0100D] eo deprehenduntur, ex quibus eidem in editis adjudicatum est, jure suo in appendice locum postulare visum est. Idque eo magis faciendum fuisse editores monent, quod Quesnellus tres praefationes veluti Leoninas in calce Sermonum edidisset, quarum duae in ea ejusdem Sacramentarii parte quae superest inveniantur, tertiam vero in ea quae intercidit parte exstitisse probabile sit. Sacramentarium excipiunt libri duo de Vocatione omnium gentium, Capitula seu auctoritates de Gratia et Libero Arbitrio, et Epistola ad virginem Demetriadem, seu tractatus de Humilitate; quae omnia Leonis nomine Quesnellus ediderat, Ballerinii [Col. 0101A] autem ex mss. codicibus emendarunt et nonnullis in locis suppleverunt. Subjicitur Breviarium adversus haereticos, seu, ut alibi inscribitur, Breviarium fidei adversus Arianos, quod Sirmondus olim sine auctoris nomine edidit. Leoni quippe assertum invenerunt in duobus antiquis codicibus, Patavino atque Mediolanensi, qui etiam correctiones aliquot praebuerunt. Licet autem in duobus aliis codicibus, a Sirmondo inventis inter ejusdem pontificis Opera insertum fuerit, ob manifestum tamen scriptoris discrimen ipsi pontifici attribui non posse, sed fortasse aliquid quod ad nostram notitiam non pervenerit, cum eodem conjunctum habuisse, ideoque appendice non indignum judicarunt. Post haec, ne quid deesset quod Quesnellus suae editioni inseruit, repraesentarunt Hilarii Arelatensis [Col. 0101B] Vitam et Opuscula, duobus, Sermone scilicet de miraculo Genesii Arelatensis martyris, et Carmine de Machabaeis, aucta et ex aliquot mss. exemplaribus emendata. Hactenus appendix. Dehinc in hoc tomo undecim ex Quesnelli dissertationibus, quae vel ad Leonem, vel ad praemissa Opera spectarent, recusae sunt. Cuique dissertationi subjiciuntur observationes, quae, ut inquiunt, dissertationis censoriae vicem gerere possint, et ad praecipuum quodque thema a Quesnello propositum refellendum tendunt. Ubi autem quaedam tantum in dissertationibus corrigenda aut confirmanda essent, notationes in calce paginarum appositae sunt; id, quod in prima praesertim, quae Vitam Leonis describit, servari debuit, in qua etsi non pauca castiganda, nonnulla etiam adjicienda [Col. 0101C] fuerint, plura tamen satis constare fatentur. Concludunt hunc tomum ejusdem Quesnelli observationes et notae in Leonis Epistolas, quas uti prolixiores ipse quoque post dissertationes vulgavit, una cum annotationibus editorum in ima paginae ora subjectis.
Tertius tomus, complectens vetustissimam Collectionem Canonum et Constitutionum sedis apostolicae aliaque antiquissimi juris canonici monumenta, totus editoribus proprius et peculiaris, idemque amplissimae utilitatis et maximo editioni huic ornamento est. Tametsi enim laudata collectio a Quesnello primum e duobus exemplaribus mss., Oxoniensi altero, recentiori ac valde mendoso, altero Thuaneo, antiquiori et optimae notae, sed quod, serius acceptum, non diligenter satis adhibere potuit, edita et quinque [Col. 0101D] dissertationibus, quae hic quoque subjiciuntur, illustrata fuerit; Ballerinii tamen, cum in ea non solum multo plura e Thuaneo codice aliunde, sed quam [Col. 0102A] plurima etiam ex alio, hactenus ignoto, at pervetusto bibliothecae Caesareae libro ejusdem collectionis accepissent; permulta menda corrigere ipsamque meliori et primigeniae quasi formae restituere potuerunt. Neque vero hoc contenti fuerunt; conquisitis enim, quae ad hujus collectionis castigationem et illustrationem adjumenti aliquid conferre possent, subsidiis, praesertim aliarum veterum collectionum mss. exemplaribus, in quibus omnia, vel fere omnia hujus collectionis documenta, licet sparsim inserta, reperire et recognoscere contigit: aliam ex hoc studio eamque longe praestantiorem collegerunt utilitatem. Nacti enim sunt in iisdem codicibus non pauca rarissima juris antiquissimi canonici monumenta, quae post laudatam Collectionem vel emendatiora, [Col. 0102B] vel primum omnino edere ipsis licuit [Col. 0101D] Sunt ea quidem: 1 o Prisca Canonum editio Latina, complectens Canones conciliorum Ancyrani, Neocaesariensis, Nicaeni, Sardicensis, Antiocheni, Constantinopolitani primi et Chalcedonensis, quae primum in lucem prodiit ex antiquissimo ms. Christophori Justelli, a Balleriniis autem cum aliis vetustis mss. collectionibus collata integra et emendatior exhibetur; 2 o Antiquissima interpretatio Latina Canonum Nicaenorum, nunc primum edita ex ms. Vat. Reginae Suecorum 1997; 3 o Vetus interpretatio Latina Canonum Nicaenorum, Sardicensium et Chalcedonensium, aliorumque documentorum ad Nicaenam et Sardicensem synodum pertinentium, nunc primum edita ex perantiquo [Col. 0102D] ms. codice 55 capituli Veronensis. 4 o Documenta juris canonici antiqui: 1. Canones concilii Carthaginensis celebrati a. 419, uti leguntur in antiquissimis collectionibus Italicis; 2. Concilium Carthaginense a. 421, sub Aurelio XVIII, ex ms. cod. 55 cap. Veronensis nunc primum editum; 3. Statuta Ecclesiae antiqua ex praestantissimis mss. collectionibus edita; 4. Epistola canonica: Quae debeant adimplere presbyteri, diaconi, seu subdiaconi; 5. Praecepta S. Petri de sacramentis conservandis; 6. Glycerii imp. Edictum contra ordinationes Simoniacas, nunc erutum e ms. Vat. Reg. 1997. . Simul autem hoc ipso diligenti mss. librorum examine factum est, ut non solum aliquot ignotas et ineditas collectiones Canonum deprehenderent, sed tales circa vulgatas etiam collectiones notitias colligerent, quae novissimos et eruditissimos harum rerum scriptores latuerunt, quibusque juris canonici antiqui historia eximie illustrata est. Quippe inde enatus est tractatus de antiquis tum editis, tum ineditis collectionibus et collectoribus canonum ad Gratianum usque, Quesnellianae collectioni praemissus, quo quidquid ab aliis hactenus de eadem materia disputatum fuerat, vileseere statim et quasi sordere coepit. Dispescitur ille in quatuor partes, quarum prima de Graecis Canonum collectionibus, secunda de antiquioribus collectionibus [Col. 0102C] Latinis, quae vel sunt anteriores Dionysio, vel ex fontibus Dionysio anterioribus originem ducunt, tertia, de Collectionibus Dionysianis et caeteris, quae a Dionysio profecerunt, quarta denique, de antiquis Canonum breviationibus, aliisque collectionibus Latinis in titulos et locos communes distributis, ad Gratianum usque, exponit. Claudunt hunc tomum quinque dissertationes Quesnelli ex sexdecim reliquae ad Codicem Canonum pertinentes cum prolixioribus ac valde utilibus Balleriniorum annotationibus et correctionibus. Enimvero tantum abest ut hac generali hujus editionis descriptione satis declaratum arbitremur quantum ingenii, doctrinae ac studii illi sit impensum, ut potius, si quis omnes ejus dotes rite explicare velit, singulorum ei Sermonum atque Epistolarum tractationem [Col. 0102D] enarrandam putemus. Tot sunt profecto tamque illustria artis atque sagacitatis horum virorum documenta, ut, si in aliis non sane vulgarium scriptorum [Col. 0103A] operibus evenire soleat ut usu atque consuetudine diuturniori opinio ab initio concepta minuatur, aut etiam peccata et errores auctoris passim oculis retegantur, hoc opus contra, quo magis assiduo studio versaveris, tanto impensius admirere necesse est. Exemplo sit, cui exempla sufficiunt, admonitio prima et secunda Epistolae ad Aquileiensem episcopum et Septimum Altinatem (quacum decima octava ad Januarium Aquileiensem conjuncta est), praemissa, nec non illa in epistolam vigesimam octavam ad Flavianum. Ne autem alterum hujus tam laudatae operae momentum taceam, in quo tam ob diuturnum, quod Romanae sedis episcopi eorumque jurium et potestatis rigidiores defensores aluerant, ejusmodi editionis desiderium, quam ob speciale Benedicti XIV [Col. 0103B] mandatum, pars longe gloriosissima laboris editorum posita esse debebat, Quesnelli refutationem dico: illud quidem haud inviti fatemur, doctrinam et methodum, qua singulis adversarii sui assertionibus et argumentationibus modo apertis modo tectis occurrere, easque innumeris in locis et tantum non in singulis paginis levitatis aut manifesti erroris, aut, quod magis est, fallaciae et fraudis arguere calluerunt, tam arcte cum universa ingenii atque eruditionis eorum laude esse conjunctas, ut ab ea omnino divelli nequeant, nec crebro accidere possit ut criticam eorum facultatem et explicandi artem laudando hanc in Quesnelli disputata crisin reprehendas, quod autem universam quaestionum de primatus pontificii vi ac potestate enodationem attinet, de horum virorum [Col. 0103C] haeresi, paucis, ut equidem arbitror, ignota [Col. 0103D] Notus est alter ex fratribus inter adversarios Febronii, edito opere Veronae 1768 in-4 o hoc titulos De Potestate summorum pontificum et conciliorum generalium liber, una cum vindiciis auctoritatis pontificiae [Col. 0104D] contra opus Justini Febronii, auctore PETRO BALLERINIO, presb. Veron. Accedit Appendix de infallibilitate eorumdem pontificum in definitionibus fidei. , a nobis hoc loco haud refert judicium ferri, quod vel alienissimus a partium studio propter auctorum artificium periclitetur. Diligens hujus editionis recensio exstat in Bibliotheca theologica (vernacule scripta) Jo. Aug. Ernesti, T. IV, fasc. VII (1763), pagg. 579-614.
1761. Florentiae impensis Antonii Zalta Veneti, infol. Vita, Epistolae et Decreta Leonis papae I; in Jo. Dominici Mansi nova et ampliss. sacror. Conciliorum Collectione, T. V, col. 1203-1430; T. VI, col. 1-432.
Etsi hic titulus Labbeanam et Binianam editionem sapit, nec umquam fere Mansius, et ne quidem in Coustantii gratiam a Labbeo veluti in Veneta [Col. 0103D] Coletiana repraesentatur, recedere ausus est, hoc loco tamen praecessorum suorum exempla deseruit et Balleriniorum editionem exprimere curavit, non tam ob insignem hujus operae praestantiam, quam quia facilius sic negotium expediri posse videretur. Intelligebat enim, post Quesnelli, Cacciarii et Balleriniorum editiones, multa sibi in Labbeo sarcienda ac supplenda fore, et quia metuebat ne in additionibus hisce locis suis inserendis sine ipsi interdum oscitanti aliquid mendi vel transpositum obreperet, cui malo in [Col. 0104A] tanta a loco ubi editio praestabatur (Venetiis), distantia vix succurri potuisset, vel fucus aliquis fieret typographis, ut aliud pro alio folium assumerent et loco non suo nonnulla assignarent, Balleriniorum pro Labbeana assumendam judicavit. Hanc autem, inquit, quasi veritus ne satis ingenium declarasset, praeferendam caeteris existimavi, non quod praestantiorem duxerim ea quam pater Cacciari Carmelita eodem fere tempore quo Ballerinii suam adornavit et Romanis typis produxit, sed quod Venetiis excusum opus, Veneto typographo paratior erat et ad manus. Sic tota hujus immerito laudati hominis compilatio ne minimam quidem liberalitatis speciem prae se fert! Servavit ex Balleriniorum animadversionibus eas quas textui statim subjecerant, criticas fere et breviores; fusiores [Col. 0104B] autem, veluti admonitiones et dissertationes pro consilii sui a Balleriniorum fine discrepantia subduxit, aut subinde paucioribus verbis contraxit. Inseruit etiam Cacciarii additamenta, quae apud Ballerinios desideraret et Sirmondi notas rariores ex appendice ejus in Concilia, quemadmodum in Coletiana Conciliorum editione erant exhibita. De suo addidit synopsin quarumdam epistolarum Leonis vetustissimam ex codice Lucensi 190, Balleriniis non incognitam, et ne quid ex superioribus periret, vitam Leonis ex libro Pontificali cum Binii notis praemisit. Hic vero mihi aliquis objiciet fieri illud debuisse propter majorem cum caeteris partibus consonantiam. Audio equidem, neque id magnopere reprehendo, sed totam operam improbam et fama hujus viri indignam [Col. 0104C] censeo. Quid enim referebat tanta cum pompa repetere quae ante centum et amplius annos satis laudabiliter quidem conscripta essent, et alias atque alias eruditorum hominum annotationes et emendationes tam anxia sollicitudine assuere, cum longe fructuosius ipse studium suum tali operi consecrasset. Caeterum monitu non eget epistolas ad concilium Chalcedonense pertinentes non iterum in actis illius expressas esse, sed lectores ad hanc integram collectionem remitti.
1780. Helmstadii litteris viduae Schnorri, in -4 o . Leonis Magni episcopi Romani epistola contra Eutychen de vera incarnatione Domini ad Flavianum episcopum Constantinopolitanum. E recensione Balleriniorum cum praecipua varietate lectionis, notulis [Col. 0104D] et admonitione historica. Civibus academiae Juliae Carolinae in religione solemni Christo incarnato sacranda a 1780; commendata (ab Henrico Philippo Conrado Hencke theologo Helmstadiensi).
Praeclare editor celeberrimus hac solemni occasione usus est, ut juvenibus sedulo theologiae operam navantibus libelli tam illustris argumenti copiam faceret. Quapropter in praemissa ipsi epistolae admonitione historica primo loco, quanti illa in historia dogmatis de Christo momenti sit, ostendit, deinde de [Col. 0105A] auctore, occasione, consilio, auctoritate et existimatione, qualem ab initio statim et postea semper auctiorem nacta fuerit, disputat. In subsidium stabiliendae genuinae lectionis ipsius epistolae revocavit etiam versionem antiquam Graecam, eademque usus est ad difficiliores quasdam phrases Latinas explicandas. Cf. Commentarii Helmstad. de reb. nov. lit. 1781. fasc. I, sc. 5, p. 38 sq.
1789. Parisiis sumptibus Petri Didot filii primog. in-fol. S. Leonis papae I Epistolae XII ad Galliae episcopos et Epistola ad Flavianum (dogmatica XXVIII) , una ad Ravennium missa, cum notis, observationibus et annotationibus denuo illustratae a monachis Congreg. S. Mauri; in Collectione concilior. Galliae nuper ab ipsis inchoata, t. I, pagg. 442-568.
[Col. 0105B] Sirmondi editio pro fundamento fuit. In emendationibus autem Quesnellum ita secuti sunt, ut ipsi non negligerent denuo mss. codices inspicere. Suppetebant praeterea Coustantii schedae, ex quibus haud pauca observationibus suis intulerunt.
Sermones Leonis adeo olim in deliciis habitos novimus, ut haud semel in linguam Italicam transfunderentur. Gallicam versionem non nisi unam deprehendere licuit, hoc indiculo teste.
1485. Firenze, in-fol. I Sermoni di S. Leoni tradotti da Filippo di Bartolomeo Corsini, in fine: In Firenze a di 21 di Maggio 1485. Expressa est editio Andreae Aleriensis, traducta simul ejus ad Paulum II S. P. Epistola, quam excipit brevis traductoris [Col. 0105C] commendatio a Marsilio Ficino ascripta et deinceps rubricae operis. Memorant hanc editionem Ballerinii T. I, praef. p. 30, Bibl. degli aut. volg. inserta in Pacc. d'Opusc. scient. e filol. T. XXXIV, p. 261, et Argelati Bibl. degli volgarizz (in Milano 1767) . T. II, p. 300 sq.
1547. In Venezia al segno de la Speranza, in- 8 o , I divini Sermoni di san Leone papa primo nuovamente di Latino in volgar lingua tradotti per Gabriel Foresto da Brescia. Raccolta l. l et Argelati p. 301, sq., ubi fuse admodum describitur, inserta epistola integra traductoris et contentorum tabula repraesentata. Ex hoc autem apparet duas esse hujus ejusdem anni, loci et typographi, haud parum tamen quoad contenta diversas Sermonum Leonis versiones.
[Col. 0105D] 1564. In Venezia per Girolamo Scotto, in- 4 o . Sermoni (III) di S. Leone papa I: Sermone V, del Digiuno del settimo mese; Sermone XI, del Digiuno della quattro tempora; Sermone nella festa di Tutti Santi; in Sermoni de SS. Agostino, Crisostomo, Bernardo e Basilio. Parte secunda Cf. Argelati l. l et p. 158, it. t. I, p. 14. Auctor versionis fuit Galeatius Florimontius (Galeazzo Florimonzio ) episcopus.
1698. Paris, chez Andr. Pralard, in- 8 o . Sermons de S. Léon, pape, surnommé le Grand, traduits sur l'édition latine du P. Quesnel, par Nicolas Fontaine. Cat. Bibl. Reg. Paris. t. I, p. 385, n. 811.
Quae ante Quesnellum in subsidium vocata sunt ab [Col. 0106A] editoribus Leonis mss. exemplaria haud operae arbitramur sollicite circumspicere. Post Quesnellum Cacciarius plures illi haud visos codices contulit, sed longe plurimos et majori solertia Ballerinii, iique in iisdem examinandis, ordinandis et describendis tam egregiam posuerunt operam, ut ex hac de Leonis mss. codicibus notitia etiam ad aliorum scriptorum ecclesiasticorum, in primis vero pontificum Romanorum opera, non parum utilitatis proficisci possit; quapropter peculiari diligentia nobis hoc loco non indigna visa fuit.
1. Corbeiensis. Codices mss. tres olim monasterii S. Petri Corbeiensis jam Bibl. monast. S. Germani [Col. 0106B] a Pratis, in quibus Sermones LX et amplius.
2. Navarraeus, i. e. codex Bibl. Regii collegii Navarraei in Acad. Paris. Sermonum variorum, in quibus plures Leonis.
3. Regii. Lectionarii duo, in quibus plures Leonis Sermones.
4. Sammaglorianus, codex lectionarius ms. ad usum abbatiae S Maglorii Parisiensis, in Bibl. Sammagloriana seminarii archiepiscopalis presbyterorum Oratorii D. Jesu ad muros Parisienses.
5. Thuanei: 1 o codex ms. qui fuerat olim Nic. Fabri, in quo Sermones aliquot Leonis; 2 o liber lectionarius ad usum insignis Ecclesiae Lugdunensis; 3 o codex lectionarius S. Petri Fossatensis, in quo Sermones plures, scr. a. 1057.
1. Barberiniani, codices mss. tres Bibl. card. Franc. Barberinii, ex quibus varias lectiones plurimarum Epistolarum S. Leonis, jussu suo excerptas, ad Quesnellum post publicatam primam editionem transmisit. Signabantur num. 57, 77 et 2888. Tertius quoque codicem Canonum, quem Quesnellus Romanum dicit, continebat.
2. Bellovacensis, i. e. Bibl. Ecclesiae Bellovacensis codex ms. Canonum et Decretorum pontificiorum, in quibus ex Leone plura.
3. S. Germanensis, codex Dionysianae Canonum et Decretorum Collectionis ex Bibl. monast. S. Germani a Pratis.
4. Grimanicus, codex ms. D. Grimani card. S. Marci, [Col. 0106D] nongentorum circiter annorum, in quo centum et septem Leonis epistolae, quarum viginti octo ante Quesnellum non erant editae, et plures aliae pene novae. Acceperat eum ex Bibl. domus institutionis Oratorii D. Jesu ad muros Parisienses. De hoc codice fuse disputat Quesnellus in praefatione § 5. Cf. Observata Balleriniorum.
5. Corbeiensis, codex Canonum antiquissimus, cujus collectionem amplissime descripserunt Ballerinii in diss. de antiquis Canonum Collectionibus inserta tomo III, Opp. Leonis. Ex Bibl. monast. S. Germani a Pratis.
6. Herovallianus, codex ms. Isidorianae Collectionis, cui et Liberati Breviarium et alia quaedam subjiciuntur; [Col. 0107A] quem, quia beneficio D. Vion d'Heronval acceperat, Herovallianum appellavit, antequam rescivisset illam esse ex Bibl. Antonii Faure D. th. facultatis Paris. Eccl. metrop. Remensis canonici et vicarii generalis episcopi Remensium.
7. Oxoniensis, codex ms. in quo codex quem appellat Quesnellus, Canonum et Constitutorum sedis apostolicae cum variis Leonis, quae eidem annectebantur, quorum indicem una cum apographo codicis ad Quesn. miserat E. Bernardus, astronomiae tunc in academ. Ox. professor. Servabatur in Bibl. Ox. collegii Crielensis, n. 91, B.
8. Remigianus, codex ms. Epistolarum, cujus notitiam et varias lectiones ex Bibl. S. Remigii Remensis suppeditaverat D. Franc. Delfau, Benedictinus [Col. 0107B] Sangermanensis.
9. Thuanei: 1 o codex ms. Canonum et Const. sedis apost. cum triginta tribus Leonis Epistolis, num. 129; 2 o codex ms. in quo plures Epistolae ad synodum Chalcedonensem et ad Arelatensis Ecclesiae privilegia pertinentes, item Epistolae Flaviani ad S. Leonem versio antea non edita, aliaque primum e tenebris eruta, num. 780; 3 o codex ms. librorum de Vocatione omnium gentium, et aliquot Epistolarum S. Leonis, num. 729; 4 o codex ms. plurimarum Epistolarum S. Leonis notatus, num. 432; 5 o codex ms. Canonum et Decretorum PP. Rom. collectore Dionysio Exiguo; 6 o , 7 o , 8 o , codices mss. tres Isidorianae Conciliorum et pontificiarum Epistolarum Collectionis; 9 o codex ms. Can. et Decretorum pontificum [Col. 0107C] Rom., qualis editus Moguntiae a. 1525, qui fuit olim Claudii Falcheti (Fauchet); 10 o codex ms., in quo pars actorum synodi Chalcedonensis.
10. Treco-Pithoeanus, codex ms. continens Concilia plurima, Epistolas pontificias praesertimque Leonis, et alia monumenta ecclesiastica, qui olim ad celeberrimum Pithoeum pertinuit, ex Bibl. collegii Treco-Pithoeani presbyterorum Oratorii D. Jesu.
1. Cisterciensis, i. e. Bibl. abbatiae Cisterciensis Parisiis; codex ms. cujus indicem et loca aliquot communicaverat D. Jacobus de Lannoy, ejusdem abbatiae subprior.
2. Claromaricensis, i. e. Bibl. monasterii Claromaricensis prope Audomaropolim; codex ms. cujus indicem [Col. 0107D] per Jo. Mabillonium acceperat.
3. S. Mariani et Regniacensis, i. e. Bibl. monasterii S. Mariani Autissiodorensis ord. Praemonstratensis, codices mss. duo, quorum collatas lectiones una cum indice alterius, qui fuerat Regniacensis monasterii excerpsit et ad Quesnellum misit D. Chrestien Eccl. Autissiod. can. et theol. Par.
4. Victorinus, i. e. Bibl. S. Victoris Parisiensis; codex ms. Sermonum et Epistolarum fere omnium S. Leonis.
I. Vaticani.—1. Codex num. 3835. Prior pars antiqui pergameni lectionarii, continens quamplures [Col. 0108A] homilias in nocturnis divinis officiis recitandas in Natali S. Leonis, Passione, Resurrectione, Ascensione Domini, et Pentecoste, atque de sanctorum apostolorum Petri et Pauli solemnitatibus. Scr. currente saec. VIII, Romanis characteribus in duas columnas distinctis. Hujus et sequentis scripturae specimina aere incisa proposuit Cacciarius in fide hujus recensus, tomi I praef. p. 29.
2. Codex. num. 3836, altera pars praecedentis lectionarii, continens Sermones in festo SS. septem fratrum Machabaeorum, S. Laurentii, de Jejunio septimi mensis aliasque homilias usque ad Nativitatem Domini recitandas, inter quas celebris Ep. XXIV ad Flavianum de Incarnatione Verbi.
3. Codex num. 3828, pergamenus, X saeculo exaratus, [Col. 0108B] continens aliquot Sermones Leonis in variis anni solemnitatibus.
4. Codex num. 1195, pergamenus in-fol., praeter quasdam sanctorum homilias, etiam Leonis nonnullas continens. Scr. circa XI saec. Cacciario judice.
5. Codex num. 1267, ut praecedens forma majori in duabus columnis exaratus circa saec. XI, cont. inter plurium veterum PP. Sermones, nonnullos Leonis M. de Nativitate et Epiphania et de S. Stephano.
6. Codex num. 1268; pars altera praecedentis lectionarii, cont. Sermones quamplurimos a dominica Septuagesimae usque ad Nativitatem Domini legendos.
7. Codex num. 1269; postrema pars ejusdem, cont. [Col. 0108C] praeter Sermones de Tempore, orationes de Natali SS. apostolorum Petri et Pauli, de Natali SS. Laurentii et de S. Leonis Assumptione ad pontificatum.
8. Codex num. 1270, pergamenus in-folio magno, in quo varii Leonis Sermones. Cacciarius ejus subsidio potissimum sermonem de festo Cathedrae Petri, quem primus Quesnellus, sed mutilum et imperfectum, evulgarat, primigeniae integritati reddidisse testatur.
9. Codex num. 1271, pergamenus in-fol., varios Leonis Sermones exhibens.
10. Codex num. 1272, pergamenus in quarto, saeculi X, cont. Sermones et Homilias quae olim legebantur in singulis apostolorum festivitatibus. Praeter [Col. 0108D] quasdam Leonis orationes, habebat quoque antiquum quemdam Missae Canonem, homiliae de octo Beatitudinibus adjunctum, quem integrum Cacciarius una cum characterum specimine ipsi subjecto pagg. 297-304, t. I, excudi curavit.
11. Codex num. 4222, in-folio magno Longobardicis characteribus exaratus, saec. IX, cont. quosdam Leonis Sermones secundum anni dies festos legendos.
12. Codex num. 5451, saec. XII Romanis characteribus scriptus, cont. Leonis Sermones de solemnitate Paschae, Pentecostes et de festis SS. apostolorum Petri et Pauli.
13. Codex num. 6450, pergamenus, XII saeculi, [Col. 0109A] cont. homilias in nocturnis officiis recitandas, interque eas plures Leonis et illam in festo Cathedrae Petri pariter ac in Quesnelli codicibus mutilam.
14. Codex num. 6451, praecedenti non absimilis, eodem saec. et charactere scriptus, cont. sermonem tertium de Paschate, quo Cacciarius primum Leonem mactavit.
15. Codex num. 6452 duobus praecedentibus forma, figura, saeculo et charactere persimilis, cont. Leonis Sermones de Quadragesima, cum aliis nonnullis ad Domini Passionem pertinentibus.
16. Codex num. 6454, similis tribus praecedentibus in quo praeter alios Patrum sermones, Leonis nomine tum plures ex vulgatis, tum alii nonnulli occurrebant, quos ille tamquam dubios in appendicem [Col. 0109B] rejecit.
II. Vaticano-Palatini num. 442, 443. Lectionum et Homiliarum SS. PP. libri duo chartacei, cont. quamplures Sermones Leonis, quorum nonnulli mutili et imperfecti, accommodati ad usum alicujus particularis Ecclesiae. Scriptura erat Germanica, in duas columnas distincta et notis compendiariis difficillimis referta, quem se ipsum legere nequivisse fatetur.
III. Vallicellanus vetustus liber, cont. varios Leonis Sermones, quem ipse tamen Cacciarius non vidit, sed a P. Jos. Blanchinio cum editis fuit exactus et quidam sermones inde exscripti sunt, de quibus suis ille locus monet.
IV. Chisianus, codex quondam ex Vat. archivo [Col. 0109C] exscriptus, cont. varios Leonis Sermones, inter quos tres ex iis quos Chrys. Trombeltius t. II, part. I Anecdotorum primus omnium adornavit.
a ) Latini.
1. Vaticani. —1. Codex num. 541, pergamenus in-folio magno, variis picturis auro et minio diligenter circa XIII saec. ornatus, quo Nicolaus V papa utebatur, cont. omnes Leonis Epistolas in vulgatis ante Quesnellianam occurrentes.
2. Codex num. 542, pergamenus in-quarto, saec. XIII, easdem continens Epistolas.
3, 4, 5, 6, 7. Codices num. 543-547, similes omnes characterum forma, Epistolarum collectione et aetate praecedentibus. Nullus enim ante XII saec. exaratus [Col. 0109D] fuit. Lectionibus tamen inter se differebant.
8. Codex num. 630, pergamenus in folio magno, saeculi fere XIII, cont. Isidori Mercatoris collectionem Can. et Epp. pontiff. Rom., inter quas XXXIX Leonis.
9. Codex num. 631, collectionem similem praecedenti exhibens, labente saec. XII exscriptam, sed quinque tantum Leonis Epistolas.
10. Codex num. 1319, in-quarto, saeculi XII, cont. acta syn. Chalced. cum variis Leonis Epistolis in Eutychetis et Eutychianorum causa exaratis.
11. Codex num. 1321, in-folio parvo, saec. circiter XII, cont. libros Facundi Hermianensis pro syn. Chalced., inque iis non solum varia Eop. Leonis fragmenta, [Col. 0110A] sed et illas Epistolas quae Leo in illius synodi generalis confirmationem conscripsit.
12. Codex num. 1322, antiquissimus, ut ex characterum specimine, quod Cacciarius pag. 65 praef. ad t. II incudi curavit, apparet; cont. omnes et singulas Chalcedonensis synodi actiones, quas inter notat Cacciarius illam quae ad Domni Antiocheni episcopi causam pertinet, quamque veluti supposititiam, et a Latino impostore confictam Quesnellus rejiciendam esse censuit; tum quia (ut ipse aiebat) in Graecis exemplaribus non legitur, tum quia ex unico nullius auctoritatis antiquitatisve codice chartaceo ab ignotis scholaribus in lucem prodiisse affirmatur. Habet autem varias hic codex ad eamdem synodum pertinentes epistolas.
[Col. 0110B] 13. Codex num. 1342, pergamenus, saec. IX labente aut ineunte X scriptus. Characterum formam et notas Cacciarius ibidem, ubi praecedentis, exscribi fecit; cont. antiquam Canonum Collectionem cum sex decim Leonis Epistolis, quarum prima ad Rusticum Narbonensem.
14. Codex num. 1328, pergamenus, in-fol., saec. circiter XII, cont. acta concilii sexti generalis et praeter Epp. fragmenta in iisdem occurrentia alias quasdam Leonis Epistolas cum quibusdam Chalced. conc. actis.
15. Codex num. 1337, pergamenus, scr. ante saec. XI, cont. Canones diversorum conciliorum et epistolas decretales plurium summorum pontificum. Incipit Collectio a Nicaenis Canonibus, omnesque Leoninarum [Col. 0110C] Epp. decretalium titulos cum iisdem Epp. repraesentat.
16. Codex num. 1338, collectionem praecedenti similem, sed serius, saec. XIII, exaratam, continens. Recenset autem inter Leoninos Canones etiam Epistolam ad Afros Mauritanae provinciae in causa Lupicini episc. scriptam, quam Quesnellus supposititiam dicere ausus fuit.
17. Codex num. 1340, pergamenus, saec. XIII, cont. Isidori Collectionem et in ea omnes Epp. Leonis quae in editis Surii, Lovaniensium et Raynaldi occurrunt. Hac Collectione saepissime se usum esse testatur Cacciarius, quod inter recentiores magis castigatam deprehendisset.
18. Codex num. 1341, saec. XI, a diligenti et perito [Col. 0110D] amanuensi scriptus, cont. praeter diversorum concil. Canones et plurium Rom. pontiff. Epp. quadraginta unam Leoninas.
19. Codex num. 1343, saec. XI, Collectionem praecedenti plane similem continens.
20. Codex num. 1344, praecedentibus duobus forma et charactere prorsus similis, cont. acta Chalced. synodi cum Leonis Epp. ad eamdem spectantibus.
21. Codex num. 1345, saec. XI, inscriptus Collectio Cresconii, quae olim pertinebat ad celebre monasterium S. Columbani de Bobio, cont. nonnullas Leonis Epistolas.
22. Codex num. 1353, saec. XII, optime scriptus, cont. plure Leonis Epistolas.
[Col. 0111A] 23. Codex num. 3791, saec. XII, optimae notae, cont. Leonis Epistolas L.
24. Codex num. 3836, lectionarius, de quo supra in Sermonibus dictum est, cont. solam Epistolam ad Flavianum, quam saeculo VIII et IX in divinis officiis ante festum Nativitatis legere solebant.
25. Codex num. 3787, pergamenus, in-folio, saec. XII, cont. Epp. VI de causa Eccl. Alexandrinae et Timothei Aeluri.
26. Codex num. 4661, praecedenti respondens, cont. totidem Epistolas.
27. Codex num. 5748, cont. Cresconii Concordiam Canonum cum nonnullis Leonis Epistolis decretalibus.
28. Codex num. 5750, scr. ante saec. IX. Olim fuit [Col. 0111B] monasterii S. Columbani Bobiensis. Cont. XXXI Leonis Epp. cum priore synodi Chalcedon. actione. Formam ac characterem Cacciarius aere incisam dedit pag. 65.
29. Codex num. 5845, antiquissimus et Cacciario plerumque Longobardicus dictus, cont. Collectionem Canonum et Epp. pontiff. Rom., inter quas XXIV Leonis.
II. Vaticano-Palatinus codex, num. 579, saec. X, cont. IV tantum Leonis Epistolas.
III. Vaticano-Urbinates. —1. Codex num. 65, pergamenus, optime saec. XV scriptus, cont. omnes Epp. editionum ante Quesnellum vulgatarum.
2. Codex num. 179, recens, adeoque exigui usus, cont. Collectionem Isidori Mercatoris.
[Col. 0111C] IV. Vaticano-Alexandrini, i. e. Vaticani, qui quondam fuerant reginae Suecorum, Christinae Alexandrae.
1. Codex num. 586, membranaceus in-4 o , saec. XII, inter caetera cont. Paschasini Lilyb. Epistolam ad Leonem.
2. Codex num. 755, membr. in-fol. parvo, saec. XIII, cont. ejusdem Ep. de Paschae observatione.
3. Codex num. 849, membr., saec. XII, cont. Collectionem Canonum praecipue ex Africae conciliis, quaedam acta. conc. Chalced. et Ep. Leonis ad Anastasium episc. Thessalonicensem.
4. Codex num. 1038, membr. in-fol., saec. XII, cont. Decreta pontiff. Rom. ex Isidori Collectione nec non Bedae librum de Computo, etc.
5. Codex num. 1039, membr. in-fol., saec. XIV, [Col. 0111D] cont. Cresconii Concordiam discord. Canonum.
6. Codex num. 1040, in-fol., saec. XI, cont. concilium generale VI.
7. Codex num. 1044, membr. in-fol., saec. XIII, cont. Epp. Rom. pontiff. a Clemente ad Leonem.
8. Codex num. 1043, membr. in-fol., saec. XIII, cont. Collectionem Canonum, forte Dionysianam inquit Cacciarius, cum adjectis Symmachi et Hormisdae Decretis.
9. Codex num. 1127, membr. in-fol., saec. X, cont. varia PP. opuscula et codicem Canonum, apostolorum et conciliorum Decreta et pontiff. Rom. Epistolas complectentem.
10. Codex num. 1997, pergamenus in-fol., saec. X, [Col. 0112A] cont. Collectionem Dionysianam, in qua V tantum Leonis Epistolae.
V. Taurinensis, Bibliothecae regiae codex num. 29, D. IV, pergamenus in-folio, circa saec. XIII optime exaratus, cont. LII Leonis Epistolas et nonnullas aliorum. Contulerat pro Cacciario P. Cyrillus Gubernatis Carmeli Taurinensis alumnus, a. 1739.
VI. Florentinus, Bibliothecae Medicaeae codex pergamenus in-folio, saec. XIII, cont. omnes Leonis Epp. editionum ante Quesnellum vulgatarum.
VII. Grimaneus. Celebris hujus codicis exemplar Cacciarius in chartaceo folio Parisiis exscribi fecit ad explorandam Quesnelli fidem, indeque in Vaticana Bibl. reposuit.
VIII. Ratisbonensis, Bibliothecae monasterii S. Emerami, [Col. 0112B] codex num. 113, DDAA. membraneus in-quarto, constans foliis 157, cont. Epistolas Leonis LXXII. Characterum formam ex delineatione Frobenii Forsteri tunc temporis apud S. Emeranum prioris et bibliothecarii, qui easdem Epistolas in usum editoris Romani diligentissime exscripserat, aere incidendam curavit Cacciarius pag. 62, praef. Aetatem ejus monente Forstero Bernardus Pezius in t. I Thes. Anecdot. p. 11, prope mille annorum aestimavit. Plura de eodem dabit Forsteri epistola (d. ad. S. Emeran. XII kal. Septembris a. 1752), pag. 61 sq. excusa.
b ) Graeci.
I. Vaticani. —1. Codex num. 451, chart. in-folio, saec. XIV, inter variorum PP. Graecorum scripta, fragmentum [Col. 0112C] Epistolae Flaviani ad Leonem de Incarnatione D. N. J. Chr. continebat.
2. Codex num. 730, chart. in-folio, saec. circiter XV, cont. Theodoreti episc. Cyri Epistolas.
3. Codex num. 720, pergamenus in-folio, saec. X; inter diversorum PP. Opera aliquas Leonis Epistolas continet.
4. Codex num. 712, in 8 o , saec. XIV, cont. diversorum PP. Epistolas, et praesertim quas Flavianus in Eutychetis causa ad Leonem scripsit, cum responsis illius.
5. Codex num. 1178, chartaceus in-folio, saec. XV, cont. omnia Chalced. conc. acta cum Leonis Epistolis ad illud pertinentibus.
6. Codex num. 1431, pergamenus in-folio, saec. XII, cont. inter diversorum Opera et Epistolas etiam Leonis [Col. 0112D] cum Chalced. conc. Collectaneis.
7. Codex num. 1455, bombycinus, saec. XIII, optime scriptus, cont. pontiff. Rom. et SS. PP. Epistolas, quas inter Epistolae Flaviani, Theodoreti, Anatolii et Marciani ad Leonem, cum Leonis responsis.
II. Regio-Vaticani.—1. Codex num. 44, chart. in-4 o , saec. XVI, cont. plurium SS. PP. aliorumque auctorum Homilias et Opera, tum ad Scripturam, tum ad ecclesiasticas res pertinentia, inque illis nonnullas Leonis Epistolas.
2. Codex num. 57, chart. in-folio, saec. XIV, cont. conciliorum general. et partic. Canones et alia antiquorum PP. Opera, quae inter Flaviani et Gennadii episc. CP. ad Leonem Epistolae.
[Col. 0113A] 3. Codex num. 67, chart., saec. XV, cont. unam dumtaxat Leonis Epistolam.
III. Vaticano-Ottobonianus, codex num. 29, non absimilis Vat. num. 1178, cont. omnia Chalced. conc. acta cum variis in iisdem Leonis Epistolis.
I. Vaticani. —1. Codex num. 541, pergamenus, Nicolai V jussu auro et variis coloribus ornatus, cont. solummodo Leonis Sermones et Epistolas, et quidem eas quae in editis ante Quesnellum vulgatae sunt.
2. Codex num. 542, pergamenus in-quarto, saec. XII labentis. Similis Collectio.
3. Codex num. 644, pergamenus in-folio, saec. circiter XIII. Collectio non absimilis.
[Col. 0113B] 4. Codex num. 545, pergamenus in-4 o scr. circa finem saec. XII. Totidem Sermones et Epistolas complectitur.
5. Codex num. 546, membr. in-folio, saec. XII. Collectio similis praecedenti.
6. Codex num. 547, membr. in-4 o , ejusdem aetatis et conditionis.
7. Codex num. 548, membr. in-4 o . Praeter Sermones in superioribus contentos exhibebat etiam sermonem de Absalon, sed quem ad Leonem non pertinere judicavit, ideoque omisit Cacciarius.
8. Codex num. 549, membr. in-4 o , praecedenti similis et eumdem de Absalone sermonem in fine praeferens.
9. Codex num. 550, membr. in-4 o , praecedentibus [Col. 0113C] per omnia similis.
II. Regio-Vaticanus, Bibliothecae Alexandrinae codex num. 139, membr. in-4 o optime exeratus, saec. XII, solam Leonis Serm., Homil. et Epistolar. collectionem exhibens.
III. Urbinas. Codex num. 65, pergamenus in-fol. parvo, saec. labentis XIV, eamdem collectionem praeferens.
a ) Lectionarii.
I. Bergomenses, codices duo, saec. circiter XII, ex tabulario DD. Consortii Ecclesiae S. Alexandri in Columna apud Jos. de Salvaneis de Roteriis patricium Bergomensem, cont. XII Leonis Sermones.
[Col. 0113D] II. Chigiani, codices duo Bibl. Chigianae num. 3 et 5, saec. XII, cont. IV Leonis Sermones.
III. Padilironenses, codices tres monasterii Padilironensis S. Benedicti in agro Mantuano, cont. IX Leonis Sermones et Ep. ad Flavianum.
IV. Patavinus, codex PP. Conventualium S. Antonii num. 408, saec. XIII, cont. Sermones XXX.
V. Patavini Heremitanorum, codices tres PP. Heremitanorum SS. Philippi et Jacobi, num. 111, 110, et 113, cont. XVI Sermones cum Ep. ad Flavianum.
VI. Patavini S. Justinae, codices duo monachorum [Col. 0114A] Casinensium S. Justinae, saec. XV, cont. XIV Sermones cum praedicta Epistola.
VII. Basilicae S. Petri in Vaticano, codices tres num. 107, 105 et 106. Sed duo priores longe tertio praestantiores erant, qui saec. licet XII exaratus, tamen non plures quam sex sinceros Leonis Sermones complectebatur, aliosque falso illi ascriptos.
VIII. Tridentinus, codex ms. capituli Tridentini saeculi XIV, cont. IV Leonis Sermones.
IX. Vallicellani, i. e. codices Bibliothecae S. Mariae in Vallicella Patrum Oratorii S. Philippi Nerii Romae, quae plures saeculi XI et XII codices Balleriniorum usui concessit, ex quibus enumerarunt codices 25 et 26, qui praeter epistolam CLXV, ad Leonem Augustum lectam Adventus tempore (cujus loco in [Col. 0114B] aliis lectionariis habetur Epistola XXVIII, ad Flavianum) continebat Sermones XXV; codicem 2, cont. Epistolam ad Flavianum et Sermones XXIV; codicem A. 6, cont. Sermones VII; codicem A. 7, cont. Sermones XIII; codicem A. 9, qui ad S. Euticii monasterium pertinuit, cont. Sermones X; codicem A. 10, cont. Sermones VII; codices 7, 20, 23, A. 16, cont. Sermones V, IV, vel III.
X. Vaticani, lectionaria omnium antiquissima, quae inter in primis eminebant num. 3835 et 3836 vere Romana, quae diligentissime recognoverunt. Alios plures autem lectionarios codices non quidem per omnia, sed ubi opus fuit, inspexerunt.
XI. Veneti, codices duo Bibliothecae Venetae S. Marci, lectionarii signati num. 153 et 154, saec. circiter [Col. 0114C] XIII, in quibus LI Sermones Leonis.
XII. Vercellenses. Ex lectionariis Eusebianae Bibliothecae Vercellensis capituli habuerunt collatas lectiones Sermonum XI Leonis.
XIII. Veronenses Cap. i. e. Biblithothecae capituli Veronensis; codices lectionarios duos, qui XV Leonis Sermones praebuerunt, praeterea codex 74. praecedentibus antiquior, cont. Sermones VIII, et recentior ms. liber num. 214, cont. Sermonem unum.
XIV. Veronensis S. F. i. e. codex PP. Conventualium S. Firmi Majoris; lectionarius saec. circiter XIII, cont. unum Leonis Sermonem.
b ) Collectiones.
Collectionum harum ms. quinque distinxerunt genera, ex quibus singulis maxime insignes codices [Col. 0114D] tantum indicantur, videlicet, ex Collectione I, liber ms. Casinensis num. 126; ex Coll. II, Barberinus, num. 88, et Casanatensis C. III, 7; ex Coll. III, exempla primae editionis, quam ex hujus collectionis ms. desumptam censuerunt; ex Coll. IV, Vaticanus num. 546, et qui aliquando adhibitus est 541; ex Coll. V denique Vaticanus num. 544.
De his in sequentibus Balleriniorum observationibus [Col. 0113D] Sub titulo Observationum Balleriniorum Schoenemannus exhibet fragmenta praefationum quas fratres editores Sermonibus et Epistolis S. Leonis praemiserunt. [Col. 0114D] Nos vero has praefationes suo loco exhibituri, eo lectorem remittimus. EDIT. tam luculenter ac copiose disputatum est, ut singulorum enumeratio supervacanea videretur.
Testimonia
Epistola Joannis Cassiani presbyteri librorum suorum de Incarnatione Christi contra Nestorium Nuncupatoria.
Absolutis dudum Collationum spiritalium libellis sensu magis quam sermone insignibus (quia alto sanctorum virorum sensui sermo nostrae imperitiae impar fuit), cogitaram, et propemodum constitueram post illum proditae inscitiae pudorem, ita me in portu silentii collocare, ut excusarem, quantum in me esset, per taciturnitatis verecundiam, loquacitatis audaciam. Sed vicisti propositum ac sententiam meam laudabili studio et imperiosissimo affectu tuo, mi Leo, veneranda [Al. mi Leo venerande] ac suspicienda charitas mea, Romanae Ecclesiae ac divini ministerii decus, producens me ex illo [Col. 0115B] praemeditati silentii recessu in publicum formidandumque judicium; et nova subire cogis adhuc de praeteritis erubescentem: cumque etiam minoribus impar fuerim, par majoribus a te esse compellor. Ego enim ne in illis quidem opusculis quibus per ingenioli nostri oblatiunculam Domino sacrificavimus, moliri aliquid aut usurpare tentassem, nisi episcopali tractus imperio. Crevit itaque per te oris nostri et styli dignitas. Nam qui jussi antea de Dominicis studiis locuti sumus, nunc id exigis ut de ipsa Incarnatione Domini ac majestate dicamus: ita qui prius in sancta templi velut per sacerdotalem manum introducti sumus, nunc ductu tuo atque subsidio quasi in sanctorum sancta penetramus. Magnus honor, sed periculosa progressio [Al. professio] ; [Col. 0115C] quia obtineri sacrorum penetralium ac divini praemii palma non potest, nisi hoste superato. Exigis itaque ac jubes adversum recentem haeresim ac novum fidei hostem conserere imbecilles manus, et contra pestiferi serpentis graves hiatus aperto, ut aiunt, ore consistere: scilicet ut insurgentem in Ecclesias Dei sinuosis tractibus draconem vis prophetica et sermonis evangelici divina virtus, me quasi incantatore, irrumpat. Pareo obsecrationi tuae, pareo jussioni; malo enim de me ipso tibi, quam mihi credere, maxime quia id tecum amor Jesu Christi Domini mei praecipit, qui hoc ipsum etiam in te jubet. Superest ut effectum imperati negotii ab ipso postules per quem imperasti. Tua enim jam hic magis causa quam mea vertitur, tuum magis [Col. 0115D] judicium quam meum officium periclitatur. Me enim, sive par sim tuo imperio, sive non sim, ipsa aliquatenus obedientiae ratio atque humilitatis excusat; nisi quod hoc plus meriti est in obsequio meo, si minus est in possibilitate. Facile enim cujuslibet jussioni ex abundantia satisfacimus: illius officium grande est et mirabile, qui etiam idem in voto habet quod in viribus non habet. Tua ergo haec res, tuum negotium, tui pudoris opus est: ora et obsecra ne imperitia mea periclitetur electio tua; et opinioni [Col. 0116A] tantae nobis non respondentibus, etiamsi ego per obedientiae veniam bene pareo, tu tamen per inconsiderantiam judicii male imperasse videaris.
Theodoretus, episcopus Cyrensis, in epistola ad Abundium episcopum, apud Baronium an. 450, n. 33.
Legimus quae (S. Leo) ad sanctae et beatae memoriae Flavianum scripsit; et gratias egimus Domino nostro humanissimo Deo, quod advocatum et propugnatorem veritatis invenimus. His et ego litteris consensi . . . . cui etiam subscripsi; et ex hoc probavi quod regulas apostolicas, hoc est vera dogmata, sequor.
In concilio Chalcedonensi act 2, post recitatam Leonis epistolam 2, ad Flavianum, Patres clamaverunt.
Petrus per Leonem ita locutus est . . . . Pie et [Col. 0116B] vere Leo docuit.
Idem concilium in relatione ad Pulcheriam edita tom. IV Concil. Ven. edit. pag. 1354.
Ipsi naves suas in cursu repetiere rectores, Christo ad intelligentiam prospere dirigente, qui ostendit in Leone mirabili veritatem; qui sicut sapiente Petro, ita et isto utitur assertore.
Idem concilium in allocutione ad Marcianum imperatorem, tom. IV Concil. pag. 1758.
Nobis impenetrabilem omni errore propugnatorem Deus providit, et Romanae Ecclesiae papam ad victoriam praeparavit, et doctrinis eum per omnia veritatis astringens, ut quemadmodum Petrus, et hic affectu ferventiore decertans, omnem ad Deum sensum intelligentiamque perducat.
Leontius episcopus Arelatensis in epistola ad Hilarum papam Leonis successorem tom. V Concil. p. 63.
Quod Leonem sanctissimum praedecessorem tuum mors abstulerit, contra haereses invigilantem, et lolium in agro Domini, heu! nimis fructificans eradicantem, dolemus.
Simplicius papa in epistola ad Leonem imperatorem, tom. V p. 98.
Leo papa ita plene atque dilucide sacramentum Dominicae incarnationis exposuit. ut non modo catholicus, sed ne Christianus quidem valeat nuncupari, quisquis illic ( id est in Leonis epistolis) et redemptionis suae causas non evidenter agnoscat.
Gelasius papa in synodo Romana 70 episcoporum, in decreto de apocryphis libris, tom. V p. 387.
[Col. 0116D] Epistolam (suscipimus) B. Leonis papae ad Flavianum CP. episcopum destinatam, de cujus textu quispiam si usque ad unum iota disputaverit, et non eam in omnibus venerabiliter acceperit, anathema sit.
Orientales episcopi in epistola ad Symmachum papam, tom. V p. 436.
Qui praecessit beatitudinem tuam, inter sanctos constitutus, Leo archiepiscopus, ad Attilam tunc erronem barbarum per se currere non duxit indignum, [Col. 0117A] ut captivitatem corrigeret corporalem. Et infra p. 437., Vera rectae fidei confessio tradita nobis a papa Leone, inter sanctos constituto.
Cassiodorius in Expositione psalmi LXV.
Leo papa ad Flavianum scribens, Doctor apostolicus, dicit, etc.
Facundus Hermianensis, lib. XII c. 2.
Quis hujus Romani antistitis (Leonis) gravitatem non praedicet? Quis tantam constantiam non honoret? Movere hunc posset ullo modo saecularis potestas a sententia non retractandi quae divinitus fuerant constituta (in concilio Chalcedonensi) quem corporaliter loco movere non potuit?
Vigilius papa in Constituto diei VII kal. Martiarum anni 554, tom. VI Concil. Ven. edit. pag. 305 n. 22.
[Col. 0117B] Tam praeclari pontificis atque doctoris, id est beati Leonis, epistolam aperte pia dogmata continentem, etc.
S. Gregorius papa in epist. 52 libri IX.
Sanctissimae Orientis Ecclesiae uno sensu, una doctrina, fidem ejusdem sanctae memoriae Leonis tenent.
S. Maximus Graecorum theologus in spiritali ac dogmatico tomo contra Heraclii imperatoris Ecthesin.
Magnae Romanae Ecclesiae antistes, vir fortissimi pectoris sanctissimusque Leo.
Hadrianus I ad episcopos per universam Spaniam, epist. 97 codicis Carolini.
Sed et beatus Leo egregius papa atque praecipuus [Col. 0118A] doctor ex sermone sanctae Epiphaniae ita nos docuit, etc.
Nicolaus I papa in epist. ad Michaelem imperatorem.
In Ephesino latrocinio cunctis praesulibus et ipsis quoque patriarchis prolabentibus, nisi Magnus Leo, imitator scilicet Leonis illius de quo scriptum est, Vicit Leo de tribu Juda, divinitus excitatus, os aperiens, totum orbem et Augustos ipsos concuteret, et ad pietatem commoveret; religio Christiana penitus corruisset.
Photius CP. in epist. ad Michaelem Bulgariae principem.
Leonis sanctissimi papae Romani gloria magna magnusque pietatis ac religionis zelus fuit et studium.
Menologium Graecorum Basilii imperatoris jussu digestum.
Leo admirabili virtute animi, sapientia et sanctitate praeditus, Romanae Ecclesiae pontifex, praeclarissimis monumentis virtutem suam, praecipue autem rectam fidem testatam reliquit.
Ado episcopus Viennensis in Chronico.
Leo urbis Romae beatissimus episcopus doctrina fidei clarus habetur.
Libellus Synodicus c. 94.
Leo Romae papa, apostolis aequandus.
Alia antiqua testimonia partim in epistolis ad Leonem scriptis, partim in admonitionibus, praesertim ad epist. 28, inserta inveniuntur.
Praefatio
1. Duo universim sunt manuscripti fontes ex quibus sanctorum Patrum sermones attingere seu emendare licet, nimirum Ecclesiarum Lectionaria ex variorum sanctorum sermonibus compacta, et peculiares sermonum alicujus sancti collectiones.
2. Lectionaria antiquioris originis esse solent. Paucis enim sanctis contigit quod SS. Zenoni, Gaudentio, et Petro Chrysologo, ut sermonum collectiones auctoribus aequales vel quasi aequales ad nos usque pervenerint; idque iis forte accidit quorum sermones in Lectionaria haudquaquam traducti, si peculiaribus collectionibus non fuissent custoditi, periissent. At cum non multo post auctoris mortem sermones tantae auctoritatis ac celebritatis fuere, ut apud universas fere Ecclesias in Lectionaria relati, inter officia publica legerentur; tunc vel nullae collectiones factae, vel si quae factae fuerunt, sensim periere: cum enim omnes, aut fere omnes sermones in Ecclesiarum libris servarentur, horum collectionem separatim describere superfluum videbatur. Ita Augustini sermones, seu, uti vocabantur, tractatus, in bibliotheca Hipponensis Ecclesiae aliqua fortassis serie dispositos exstitisse Possidius subindicat. In Augustini enim Vita c 18 perinde loquens de tractatibus ac de caeteris S. doctoris operibus, quae sane in distinctis codicibus continebantur, omnium indiculum se subjecisse affirmat, ut sibi quisque voluerit ad legendum et cognoscendum eligat, et id ad describendum vel de bibliotheca Hipponensis Ecclesiae petat, ubi emendatiora forte exemplaria poterunt inveniri, vel unde voluerit, inquirat, et inventa describat. Vetustissima tamen ejusmodi exemplaria desiderantur. Tres enim antiquiores quae supersunt collectiones sermonum S. Augustini de Verbis Domini, de Verbis Apostoli, et homiliarum quinquaginta, ut observarunt doctissimi Patres Maurini in praefat. ad tomum V, licet in mss. octingentorum annorum et amplius repertantur, non tamen Augustino aequales credi queunt, non solum quia earum Possidius non meminit, sed praesertim quia supposititiis non carent. In Lectionaria nimirum ejus sermones sparsim traducti, collectionum describendarum laborem sustulere. Ex Lectionariis autem tres memoratae collectiones posterius fuerunt digestae, ac deinceps alii sermones ex aliis Lectionariis descripti Augustinianis adjecti fuerunt in editionibus quae subinde apparuerunt; nec deerunt qui alios ejusdem doctoris sermones ex iisdem fontibus derivare queant, sicuti nos viginti et amplius genuinos in Anecdoctis Miscellaneis aliquando edituri sumus.
3. Simile quidpiam S. Leonis sermonibus accidisse arbitramur. Hunc sanctum pontificem multo studio sermones lucubrasse, et accurata eorum exempla apud se retinuisse illud indicio est, quod in suis dogmaticis epistolis, quae ob sublimem difficilemque explicationem dogmatum de quibus disseruit, maximam non tam sententiarum quam verborum cautionem et delectum flagitabant, quaedam ex sermonibus non exigua fragmenta inseruerit. Haec autem sermonum autographa exemplaria in archivo apostolico diutius fuisse custodita, dubitare non licet. Cum vero pro auctoritate ac celebritate auctoris et cura peculiari in sermonibus lucubrandis hi, paulo post Leonis obitum, in Lectionariis Romanarum Ecclesiarum inter aliorum sanctorum sermones fuissent transcripti, et exinde transissent in similes codices aliarum Ecclesiarum totius Occidentis; hinc factum fuit ut eorumdem sermonum in aliquo separato volumine colligendorum cura antiquitus defuerit. Quare nihil mirum si Gennadius, qui memorat sermones S. Maximi Taurinensis, in Leone, c. 70, nullam ejusdem sermonum mentionem facit: aliquam enim Maximi sermonum vetustissimam collectionem, nullam autem Leonis invenit, nec ad Lectionaria in quae hujus sermones traducti fuerant oculos ac mentem intendit.
4. Fontes igitur vetustiores ex quibus Leonis sermones ad nos pervenerunt, sunt antiqua Lectionaria. Ex his sane eos allegarunt noni saeculi scriptores, Hincmarus Remensis, Remigius Lugdunensis, Prudentius Tricassinus, ac praesertim Florus. Is nimirum, qui in mss. collectaneis ad Pauli epistolas, in Carthusia Majori custoditis, integrum duarum et sexaginta ingentium columnarum librum, compendiariis notis scriptum, ex Leonis testimoniis digessit, sermonum fragmenta ex Lectionariis manifestissime excerpsit, utitur enim iisdem ordine ac titulis quos in Lectionariis basilicae S. Petri invenimus. Ante hos omnes iisdem Lectionariis usus est Paulus Diaconus in Homiliario, in quo plures Leonis sermones pro festorum ratione descripsit.
5. Plures id genus et praestantissimos codices, qui diversam originem praeferunt, videre et consulere licuit in bibliothecis Romanis Vaticana, basilicae S. Petri, Vallicellana, et Chigiana, in Venetis S. Marci, et S. Gregorii Majoris, in Patavinis monachorum S. Justinae, conventualium S. Antonii, et eremitanorum SS. Philippi et Jacobi, in Vercellensi Eusebiana capituli cathedralis, in Regia Taurinensi, in Padilironensi Casinensium S. Benedicti, in Bergomensi S. Alexandri in columna, ac tandem in nostra capitulari Veronensi. Ex his mss. utpote antiquioribus sermonum fontibus lectiones, seu lectionum correctiones potissimum sumendae erunt. Quesnellus, qui horum codicum praestantiam et antiquiorem originem supra mss. collectiones deprehendit (ut patet ex ejus praefatione generali, ante medium), in recolendis sermonibus Lectionariis plurimum deferendum agnovit; ac praecipuae eorum emendationes, quas in textum induxit, his mss. debentur. At id incommodi in ejusmodi libris expertus, quod non omnes contineant sermones, et hi quidem aliquos, illi alios pro diverso Ecclesiarum more, quarum usui descripti sunt; adeo ut immensa et innumera plerumque evolvenda tibi sint volumina, ut paucos aliquos sermones ad illos codices recenseas: id, inquam, incommodi [Col. 0121] expertus, non multa Lectionaria recoluit, nec in iis quae adhibuit omnes Leonis sermones nactus, non paucos, hoc subsidio desertus, cum posterioribus tantummodo collectionibus, quae minus emendatae sunt, conferre coactus fuit. Nos autem cum Lectionariis potissimum deferendum intellexerimus; nulli labori parcentes, quotquot potuimus diligenter exquisivimus, quoad felici successu omnes sermones in Lectionariis reperire et conferre utiliter licuit, quatuor tantum exceptis memorandis num. 9, quos in tam multiplici Lectionariorum copia frustra quaesivimus. Hic vero profitendum est, nec potuisse nos, nec necessarium putasse singulos sermones relegere cum omnibus ejusmodi mss., cum in permultis eos descriptos invenimus. Satis enim duximus, si conferrentur cum Lectionariis praestantioribus, caeteri vero hujusmodi codices expenderentur, ubi quaedam loca varias hinc inde lectiones afferentia majorem difficultatem facesserent.
6. Sed ut de ejusmodi Lectionariis peculiaria quaedam dicantur, non tam eorum multitudinem quam nonnullorum praestantiam plurimi facimus. Quesnellus nuilos Romanos ejusmodi codices vidit, qui tamen semper in Romana Ecclesia diligenter custoditi, et ad posteros transmissi, cum ex originariis et autographis Leonis scriptis originem ducant, maximae sunt auctoritatis. Nos autem quatuor mss. libros invenimus, quos certe Romanos possumus affirmare, eo quod in publicis Romanarum Ecclesiarum officiis olim adhibiti fuerint. Tales autem sunt primo duo codices Vaticani pergameni in-folio 3835 et 3836. qui Romanis, seu, ut aiunt, uncialibus litteris octavo circiter saeculo scripti ad basilicam SS. Philippi et Jacobi pertinebant, uti docet haec antiquarii notatio in fine cod. 3835. Qui legis, obsecro, ut ores pro scriptore, ut per apostolorum principum (Leg. principem) solvantur vincula Agimundi presbyteri peccatoris sicut inutilis scriptoris. Deo coeli grates. Basilica apostolorum Philippi et Jacobi. Miram autem antiquitatem primi exscriptoris confirmant haec verba sermonibus de Ascensione subjecta, quibus Leo nondum inter sanctos relatus domni titulo donatur. Expliciunt sermones domni Leonis pape de Ascensione Domini nostri Jesu Christi numero duo. Deo gratias. In hoc ms. 3835, qui a P. Josepho Blanchinio accurate describitur cum characteris specimine tom. II Evangel. quadrupl. pag. 602, exstant Leonis de Passione primi decem sermones, duo de Ascensione, tres de Pentecoste, et duo de S. Petro. Vaticanus 3836 exhibet tres sermones de jejunio decimi mensis, in editis primum, septimum, et octavum, tres item de natali ipsius, id est de assumptione. Leonis ad pontificatum, in editis primum, cui secundus annectitur, tertius, et quartus, novem de jejunio septimi mensis, et sermonem de S. Laurentio.
7. Alii porro duo sunt Lectionarii libri basilicae S. Petri. Primus signatus num. 107, licet charactere posteriori exaratus, pluris tamen habendus est. Non solum enim descriptus fuit ex antiquiori Lectionario ejusdem basilicae, longo usu detrito, aut fere consumpto, originem ducente ex iis autographis quae Leo Romanae Ecclesiae reliquerat; verum etiam emendatior est multo quam caeteri: unde permultas et insignes ex hoc emendationes excerpsimus, quas nullis vel paucis aliis in libris reperimus. Hunc autem ad usum spectasse ipsius basilicae, dubitare non sinit accurata quae in fine legitur descriptio redituum qui ex toto christiano orbe eidem basilicae solvebantur. Continet autem sermones ab Adventu ad Passionem Domini, et cum omnes sermones Leonis nomine inscriptos sinceros, nullos autem supposititios exhibet: tum vero nulli ejus temporis sermones Leonis in hoc codice desiderantur, quatuor tantum exceptis: 20, de jejunio decimi mensis; 51, de Quadragesima, et 56 ac 60, de Passione: dum alii libri Lectionarii aliarum Ecclesiarum non paucos sermones praetereunt, et nonnullos plerumque Leoni tribuunt qui alios habent auctores. Huic codici similis plane est alter ejusdem basilicae 105, nisi quod librarius in postremis aliquarum solemnitatum sermonibus describendis nonnumquam defecit. Ex eodem tamen exemplo prodit, cum sermones quos exhibet eodem ordine ac iisdem fere lectionibus praeferat. Si superessent in eadem basilica exempla alterius partis, quae a Paschate ad Adventum excurrit, nihil dubitamus quin caeteros omnes, aut fere omnes Leonis sermones pariter descriptos invenissemus, adeo ut ex hac una bibliotheca emendationes tutius peti potuissent. Sed cum haec pars ibidem desideretur, quae exactissima omnium fuisset magno ac potiori subsidio orbati fuimus.
8. Cum vero Lectionaria aliarum Ecclesiarum jam memorata expenderimus, licet nulla ita universim sint accurata uti laudati basilicae Vaticanae codices, tamen non paucas lectiones optimas vel confirmarunt, vel praebuere, et sermonibus qui in illis deerant praesidium non modicum attulerunt. Quorumdam etiam sermonum exempla nemini inventa, multiplicitate codicum quos undequaque exquisivimus, reperire nobis feliciter contigit. Quatuor sermones de collectis, et unum de octavis apostolorum, quos ob causam peculiarem Leonis caeteris Lectionariis insertos desperabamus, invenimus in ms. Lectionario Vallicellano A. 6. Sermones ejusdem proprios de natali sui, quos nullis in Lectionariis Quesnellus nancisci potuit, in Vat. 3836, nec non in Vallicellano A. 7, inventi fuere, quinto excepto, qui ex singulari Fabri codice editus fuit.
9. Reliqui sunt sermones quatuor, quos in nullo Lectionario nancisci potuimus, nimirum sermo quintus de natali papae, sextus de collectis, nonus de jejunio decimi mensis, et nonagesimus sextus, inscriptus: [Col. 0123] Tractatus contra Eutychianos, habitus in templo S. Anastasiae. Hic sermo contra Eutychianos cum conservatus fuerit in mss. collectionibus S. Leonis, quae, ut videbimus, e Lectionariis dimanant, haud dubitamus quin in aliquo Lectionario libro contineatur, quem hactenus reperire nobis non contigit.
10. Id ipsum autem dici non posse credimus quoad alios tres sermones, videlicet quintum de natali papae, sextum de collectis, et nonum de jejunio decimi mensis, qui ex ms. Nicolai Fabri editi sunt. Sicut enim desunt in collectionibus sermonum S. Leonis, quae e Lectionariis manarunt; ita in nullis Lectionariis inventos aut inveniendos censemus. In uno igitur codice Nicolai Fabri hos tres sermones contineri putamus, nisi fortassis alius similis aliquando prodeat. Hic autem Fabri codex, qui in bibliothecam Thuanaeam Quesnelli aetate transierat, unde Thuanaeus ab eodem appellatur, postea vero in Colbertinam, postremo autem in Regiam Parisiensem migravit, varia Patrum opuscula continet. De hoc fuse agit Joseph Antelmius diss. 6, De veris operibus SS. Leonis et Prosperi n. 4 et seqq., eumque ante annos nongentos exaratum Mabillonii, Baluzii, aliorumque peritorum judicio testatur. Inter diversorum Patrum opuscula tres laudati Leonis sermones describuntur, quorum primus omnino erronee Prospero tribuitur hoc titulo: Incipit sermo Prosperi de natale papae; alii autem duo sermones sic inscribuntur: Incipit de collectarum die, et: Incipit de mensis decimi jejunio. Omnes hos sermones Leonis esse, styli ratio ac argumenti sententiarumque consonantia cum aliis eorumdem titulorum sermonibus plane Leoninis omnino evincunt. Nicolaus Faber, qui ipsum codicem possidebat, in epistola ad Vossium praepositum Tungrensem opusculis inserta hoc idem pervidit. De primo enim sermone, qui Prosperum praefert, inquit: Qui Prospero ascribitur, ejusdem esse auctoris cum reliquis, argumento sunt mihi similitudo, et quod auctor ipsius de se velut pontifice Romano loquitur. Quamvis enim opera Prosperi usum fuisse B. Leonem dicant, nemo tamen mihi persuadeat disertissimum pontificem aliena verba emendicasse, et pro suis ad populum pronuntiasse. Idem Antelmius, qui in laudata dissertatione non tam hos tres quam omnes Leonis sermones Prospero aliqua ratione asserere visus fuerat, hujusque codicis inscriptionem ingesserat, mentem suam apertius explicans in epistola secunda Gallice scripta die 4 Novembris an. 1689, num. 35 et 40, communi sententiae qua Leoni tribuuntur, suum quoque calculum addidit. Unde vero tres hi Leonis sermones hoc uno in codice, qui nihil praeterea Leoninum habet, reperiantur, et cur primus saltem Prosperi nomen exhibeat, quis divinet: Num Prosper, qui Leoni intimus fuit, et ab Adone notarius ejus dicitur, hos separatim sua manu descripserat, ac in Gallias miserat, ubi conservati nobis fuerunt; primus autem amanuensis qui eos codici inseruit, ex charactere sibi noto exscriptorem fecit auctorem? Simile quidpiam epistolis accidit. Quinque enim Leonis epistolae inter alias aliorum conservatae nobis fuerunt in solis exemplaribus mss. collectionis Avellanae, de qua fusius agetur in praefatione ad epistolas Leonis; et solae quidem illae quinque epistolae ex omnibus Leoninis in eadem collectione inveniuntur. Sicut autem ignotum est quatenus hae epistolae, quae in omnibus aliis collectionibus desunt, separatim migrarint in eam collectionem; ita qua ratione tres illi sermones in Fabri codicem venerint, latet.
11. Ut autem ad Lectionarios codices revertamur, horum incommoda Quesnellus in praefatione recensens, peregrina additamenta potissimum urget. Cum, inquit, iidem variis propriisque locorum solemnitatibus accommodati sint, saepe saepius peregrinis quibusdam additamentis, et ab auctoris mente prorsus alienis, auctiores habentur, quibus nonnumquam discernendis vix sufficias. Insigne hujusmodi exemplum habes in sermone 41 (nobis 42) qui quartus est de Quadragesima. Aliqua additamenta in quibusdam Lectionariis, sicut etiam quidam saltus, atque mutilationes nonnumquam contingunt. At saepe saepius id evenire saltem in Leone, plures licet contulerimus id genus libros, falsissimum est. Immo ejusmodi defectus, quos in posterioribus collectionibus frequentius deprehendimus, ex Lectionariis feliciter deteximus et emendavimus; sicut idem Quesnellus ex quinque Lectionariis sustulit additamentum sermonis 4 de Quadragesima, quod ex posterioribus collectionibus Leoninis in editiones irrepserat. Quod porro idem Quesnellus queritur de frequentibus maculis et mendis quibus librariorum sive incuria sive ignorantia ejusmodi libri vitiantur, commune est omnibus mss. codicibus: sed alii aliis corriguntur, nobisque nonnulli codices optimae notae ac praesertim mss. basilicae S. Petri maximo adjumento fuere, quibus quingenta circiter loca saniori lectioni restituere aut emendare licuit.
12. Antequam a Lectionariis ad collectiones transeamus, notandum est praecipuum inter Lectionarios libros discrimen. Non solum enim alii plures, alii pauciores Leonis sermones ad eamdem solemnitatem pertinentes praeferunt; alii unius, alii alterius festivitatis sermones praetermittunt: sed ordo etiam eorumdem sermonum in diversis Lectionariis diversus est. Exemplo sint insigniora Lectionaria Romana basilicarum S. Petri ac SS. Philippi et Jacobi. In Lectionariis S. Petri sermones, ex gr., de Passione diversum ordinem habent ac in Vaticano 3835 basilicae SS. Philippi et Jacobi: ex quo cum alter liber ab altero non prodierit, verisimillimum est hos perantiquos Lectionarios codices Romanos ex autographis S. Leonis sermonibus diverso ordine primum descriptis profectos fuisse. Varius vero ordo qui in aliis Lectionariis aliarum Ecclesiarum deprehenditur, ex librariorum arbitrio dimanare potuit. De supposititiis sermonibus qui in Lectionariis (non tamen Romanis paulo ante laudatis) passim Leoni tribuuntur, in praefatione ad appendicem dicemus non pauca.
13. Nunc ad collectiones sermonum S. Leonis accedamus. Prima quae nobis occurrit harum collectionum apud scriptores mentio, non est anterior saeculo XI. Micrologus, de Ecclesiasticis Observationibus, c. 25, non solum Leonis sermones collectos innuit in codice, quem librum Sermonum appellat, sed probaturus quarti mensis jejunium nonnisi hebdomada Pentecostes celebratum fuisse, lectores ad eumdem librum evolvendum remittit haec addens: Neque hoc tantum in uno sermone, sed in pluribus, quos de Pentecoste in diversis annis fecisse legitur: quod illum subterfugere non poterit, quicumque eumdem librum diligenter perlegerit. Inter codices quos Desiderius abbas montis Casini, postea Romanus pontifex Victor III, bibliothecae ejus monasterii addidit, unus cum titulo Sermones Leonis papae memoratur a Leone Hostiensi in Chronico Casinensi lib. III c. 63. Primus inter scriptores de viris illustribus seu de scriptoribus ecclesiasticis, qui sermonum Leonis meminerunt, est anonymus Mellicensis auctor XI saeculi, quem prius edidit P. Pez, dein Albertus Fabricius. Sic autem ille, c. 7: Leo Magnus apostolicus declamator egregius fuit, qui verbo et exemplo christianae religioni plurimum profuit. Porro sermonum illius incertus est numerus, quorum tamen de Adventu Domini, de Nativitate, de Apparitione, de Jejunio, de Passione, de sancto Pentecoste plurimi habentur. In sanctorum quoque natalitiis nonnulli habiti inveniuntur: Dum eam ferme sermonum seriem, quae in collectionibus exstat, recenset, collectiones indicare videtur. Dum autem incertum affirmat numerum, in Lectionaria potius, quae diverso numero sermones continent, intendisse credi potest. Haec antiquiora sunt testimonia, quae pro collectionibus sermonum Leonis afferri queunt, quod indicio est ejusmodi collectiones antiquiores multo non fuisse.
14. Enim vero inter quamplures mss. libros sermonum Leonis, quos in variis bibliothecis vidimus, nullum reperire licuit qui XI saeculum excedat, cum non pauca Lectionaria Leonis sermones exhibentia vetustioris aetatis deprehenderimus. Id autem evenisse credimus, eo quod circa saeculum XI S. pontificis sermones colligi coeperunt. Sane quinque collectiones diversae originis nacti sumus, quarum vetustiores ad idem saeculum referuntur. E Lectionariis autem sumptae fuerunt, non solum quod antiquior collectio nulla invenitur ex qua exscribi potuerint, verum etiam quia sermonum numero, ordine, vel saltem titulis, ac praeterea variis lectionibus differunt, prout ex Lectionariis simili ratione diversis originem ducunt.
15. Plurimum vero interest singularum discrimen notare quam diligentissime; hinc enim non modo patebit diversa earumdem origo, sed cautio etiam in usu ejusmodi manuscriptorum adhibenda cognoscetur. Ubi nimirum plures ejusdem collectionis inveniantur codices, cum ab eodem primo exemplari proficiscantur, eaedem fere lectiones occurrent in omnibus, solis erroribus aut arbitrariis librariorum correctionibus exceptis; adeo ut qui unum codicem unius collectionis contulerit, omnes plerumque contulerit. Ex quo illud maxime animadvertendum sequitur, frustra ut plurimum allegari duodecim aut viginti codices, si unius ejusdemque collectionis omnes sint: duo siquidem vel tria exemplaria diversarum collectionum ad aliquam lectionem statuendam plus probare solent quam centum unius.
16. Primam collectionem illam credimus quae reperitur in codice membranaceo saeculi XI, nunc signato num. 126 bibliothecae Casinensis, cum titulo: Leonis primi papae pars prima, sermones. Hic ille idem codex videtur quem, Desiderio abbate praecipiente, saeculo XI compactum innuimus testimonio Leonis Hostiensis, qui sane, cum alterum quoque librum epistolarum seu, uti vocat, Registrum Leonis, ab eodem abbate in eadem bibliotheca positum tradat, quid contineret secunda pars, quae nunc desideratur, satis indigitat. In hoc codice XCI sermones leguntur, inter quos unus bis describitur, alter dubius est, decem vero supposititii sunt, ac propterea restant sinceri et certi sermones LXXIX. Ipsam sermonum seriem appendere juverit, ut caeterarum collectionum discrimen facilius innotescat.
- 1. Si fideliter. In nostra editione sermo XII.
- 2. Praesidia. Serm. XVIII.
- 3. Cum de adventu. Sermo XIX.
- 4. Sublimitas. Sermo XVI.
- 5. Evangelicis. Sermo XVII.
- 6. Quod temporis. Sermo XIII.
- 7. In Dominico agro. Sermo XIV; cui eodem contextu in ms. annectitur sermo editionis nostrae XV, qui inscribi debuisset in hac serie sermo octavus, et incipit Confidenter. Hunc eumdem ordinem cum eadem unione duorum sermonum deprehendimus in ms. Lectionario basilicae S. Petri 107.
- 8. Exsultemus in Domino. Serm. XXII.
- [Col. 0126A] 9. Festivitatis hodiernae. Serm. XXVII.
- 10. Saepe ut nostis. Serm. XXX.
- 11. Excedit. Serm. XXIX.
- 12. Dum semper. Serm. XXVIII.
- 13. Quamvis, dilectissimi. Serm. XXV.
- 14. Semper quidem. Serm. XXIV.
- 15. Omnibus quidem. Serm. XXVI.
- 16. Salvator noster. Serm. XXI.
- 17. Nota quidem. Serm. XXIII. Idem ordo est in laudato codice 107 basilicae S. Petri.
- 18. Justissime, fratres, festivitatis praesentis diei, etc. Sermo Leoni perperam affictus, est S. Maximi Taurinensis hom. 2 de Nativitate.
- 19. Celebrato. Serm. XXXI.
- 20. Gaudete in Domino. Serm. XXXII.
- [Col. 0127A] 21. Quamvis sciam. Serm. XXXIII.
- 22. Justum et rationabile. Serm. XXXIV.
- 23. Causam, dilectissimi. Serm. XXXVIII.
- 24. Hodiernam festivitatem Serm. XXXV.
- 25. Memoria rerum. Serm. XXXVII.
- 26. Dies, dilectissimi. Serm. XXXVI.
- 27. Semper quidem, dilectissimi, sapienter. Serm. XLI.
- 28. Hebraeorum quondam populus. Serm. XXXIX.
- 29. Apostolica, dilectissimi, doctrina. Serm. XLIII.
- 30. Licet nobis. Serm. XL.
- 31. Praedicaturus. Serm. XLII.
- 32. Semper quidem, dilectissimi, misericordia. Serm. XLIV.
- 33. Appropinquante. Serm. L.
- 34. Virtus, dilectissimi. Serm. XLV.
- 35. Devotionis. Serm. XLVI.
- 36. In omnibus, dilectissimi Serm. XLVII.
- 37. Inter omnes. Serm. XLVIII.
- [Col. 0127B] 38. In omnibus quidem Serm. XLIX.
- 39. Jejunii tempora secundum Scripturas. Est sermo supposititius, excerptus ex libro de Ecclesiasticis Officiis S. Isidori Hispalensis cap. 37-40.
- 40. Dilectissimi, nobis, fides nostra nos admonet. Est pariter Leoni perperam affictus, et cum antecedenti sine Leonis nomine genuinis hujus sermonibus subjectus in Lectionariis codd. 105 et 107 basilicae S. Petri, de quo in praefatione ad appendicem plura, ubi hic postremus sermo dabitur.
- 41. In omnibus quidem. Est inepta repetitio antecedentis sermonis 38 de jejunio Quadragesimae.
- 42. Omnia quidem tempora. Serm. LXIV.
- 43. Evangelica lectio, dilectissimi, quae sacratissimam. Serm. LXVI.
- 44. Magnitudo. Serm. LXIX.
- 45. Scio quidem, dilectissimi, paschale festum. Serm. [Col. 0127C] LVIII.
- 46. Sacramentum, dilectissimi, Dominicae Passionis. Serm. LXX.
- 47. Creator et Dominus. Serm. LVI.
- 48. Inter omnia, dilectissimi, opera misericordiae. Serm. LIV.
- 49. Sponsionis nostrae. Serm. LVII.
- 50. Sermone proximo, dilectissimi, his quae comprehensionem Domini praecessere, decursis. Serm. LIX, qui alia verborum collocatione exorditur Decursis, dilectissimi, sermone proximo iis quae comprehensionem, etc.
- 51. Cum multis modis. Serm. LXI.
- 52. Exspectationi nostrae. Serm. LV.
- 53. Semper quidem, dilectissimi, fidelium mentes. Serm. LXVII.
- 54. Sermo proximus. Serm. LXVIII.
- [Col. 0127D] 55. Sermone proximo, dilectissimi, non incongrue. Serm. LXXI.
- 56. Sacram, dilectissimi, Dominicae Passionis historiam. Serm. LXX.
- 57. Sacramentum, dilectissimi, Dominicae Passionis quam Dominus Jesus Dei Filius. Serm. LII.
- 58. Sermonem, dilectissimi. Serm. LXV.
- 59. Gloria, dilectissimi. Serm. LXIII.
- 60. Desiderata nobis. Serm. LXII.
- 61. Totum quidem. Serm. LXXII.
- [Col. 0128A] 62. Item de Resurrectione. Licet omnes solemnitates. Inter dubios sermones in appendice edetur.
- 63. Post beatam et gloriosam Resurrectionem. Serm. LXXIII.
- 64. Sacramentum, dilectissimi, salutis nostrae. Serm. LXXIV.
- 65. Puncta subjiciuntur loco tituli, quae sequens additamentum extra ordinem ipsi librario cognitum indicant. Additamentum autem incipit: Et quando de cruce nostra processit oratio, foras civitatem solemnitatem celebravimus. Reperitur in antiquis editionibus Latinis S. Joannis Chrysostomi.
- 66. Hodiernam solemnitatem. Serm. LXXV.
- 67. Hodiernam, dilectissimi, festivitatem descensione sancti Spiritus consecratam. Serm. LXXVIII.
- 68. Plenissime. Serm. LXXVI.
- [Col. 0128B] 69. Dubitandum. Serm. LXXIX.
- 70. Sanctorum solemnitate dierum. Serm. LXXX.
- 71. Inter omnia, dilectissimi, apostolicae instituta doctrinae. Serm. LXXXI.
- 72. Honorabilem mihi, dilectissimi. Serm. II.
- 73. Quoties nobis. Serm. III.
- 74. Gaudeo, dilectissimi. Serm. IV.
- 75. Laudem Domini. Serm. 1. Hic idem horum quatuor sermonum ordo, et ante S. Petri festum cernitur in Lectionario Vallicellano cod. A. 7.
- 76. Apostolici natalis.
- 77. Beatissimorum apostolorum Petri et Pauli.
- 78. Beatissimorum apostolorum passio, fratres. Tres isti sermones sunt hom. 2, 3 et 4 de eadem festivitate [Col. 0128C] inter S. Maximi Opera.
- 79. Omnium quidem sanctarum solemnitatum. Serm. LXXII.
- 80. Exsultemus in Domino. Serm. LXXXIII.
- 81. Gemina hodiernae festivitatis. In appendice prodibit.
- 82. Sanctum est, fratres.
- 83. Sicut patrum nostrorum. Sunt hom. 1 et 2 S. Maximi de S. Laurentio.
- 84. Observantiam quidem vestram. Serm. LXXXVI.
- 85. Deus humani generis. Serm. LXXXVII.
- 86. Apostolica institutio. Serm. XCII.
- 87. Omnis, delectissimi, divinorum eruditio. Serm. XCIII.
- 88. Scio quidem, dilectissimi, plurimos. Serm. XCIV.
- [Col. 0128D] 89. Praedicante. Serm. XCV.
- 90. Hodiernam solemnitatem, dilectissimi, toto terrarum orbe. Serm. LXXVII.
- 91. Fratres charissimi, Ascensionis Dominicae inclytum et regale mysterium. Est in appendice Augustini serm. 179.
[Col. 0127] Hanc sermonum seriem, aliasque ex eodem codice notitias et collationes a Casinensi abbate procuravit eminentissimus cardinalis Tamburinus, qui cum omnibus sacrorum praesertim studiorum, in quibus maxime eminet, cultoribus favorem praestat, tum vero mihi, dum Romae essem, et huic editioni a summo pontifice impositae materias pararem, omnem opem, quibuscumque rebus posset, conferre non destitit. Cum vero in patriam reversus, in editione curanda alia plura ex eodem codice Casinensi desiderarem, quae majorem laborem ac diligentiam postulabant, idem cardinalis ne quemquam monachorum Casinensium gravaret, codicem [Col. 0129] Romam transmittendum curavit, et ipse per se eumdem conferre ac variantes notare et describere voluit: quod in tantae dignitatis viro tot gravissimis curis distento plane mirificum, insignem ejus in haec studia propensionem, in nos autem singularem humanitatem declarat.
17. Hanc collectionem e Lectionariis compactam indicant non modo supposititii sermones, qui in Lectionariis frequenter occurrunt, sed etiam ipsa series nonnullorum sermonum quam in iisdem libris observare licuit, ut superius innuimus. Neque mirum accidat, si cum aliquot supposititii inserti fuerint, plures sinceri desiderentur. Id ex libris Lectionariis, qui collectori usui fuere, originem ducit; in his enim identidem alieni sermones uni auctori vindicantur, nec sinceri omnes continentur. Idipsum Augustino contigit, cujus sermones ex Lectionariis olim collecti, plures perperam ascriptos praeferunt, multos autem sinceros praetermittunt.
18. Secundam collectionem dicimus quam nacti sumus in tribus mss. libris Casanatensi G. III 7, basilicae S Petri 210, et Barberino 88. Primi duo ad XII circiter saeculum pertinent. Casanatensis aliquot foliis mutilus est, et variantes ex collectionibus posterioribus a quopiam studioso ad marginem appositas et textui nonnumquam superadditas exhibet. Haec collectio centum sermones continet. Incipit a Leonis epistola ad Flavianum, quam in pluribus et antiquis Lectionariis insertam vidimus. Sequuntur sermones septem de jejunio decimi mensis eodem ordine ac in prima collectione, conjunctis similiter in unum sermonibus XIV et XV. Subjiciuntur decem sermones de Nativitate Domini, et octo de Epiphania, qui exstant in prima collectione, sed ordo paululum immutatus aliam originem indicat. Inter sermones octavum et nonum de Nativitate, num. 16 inseritur sermo de Absalon perperam Leoni tributus, et in nonnullis mss. posteriorum quoque collectionum in fine adjectus, qui deest in prima collectione; et e contra non apparet sermo 18 primae collectionis, qui S. Maximum habet auctorem. Sermones de Quadragesimae jejunio, et de Passione, qui leguntur in prima collectione, ordine non parum diverso exstant etiam in hac secunda, iis duobus pariter comprehensis quos subdititios vidimus; ac praeterea pro sermone 41 in prima collectione inaniter repetito haec secunda addit, num. 56, unum Leonis sincerum de Domini Passione Exigit fides, in editione nostra serm. LIII, qui in collectione Casinensi desideratur. Sequitur sermo dubius de Resurrectione Licet omnes solemnitates, qui in utraque collectione est num. 62; tum duo genuini de Ascensione, 63 et 64, ordine eodem. Omittitur sermo 65 primae collectionis plane supposititius. Adduntur septem sermones de Pentecoste, qui sunt in prima collectione; sed in hac alio ordine simul ponuntur; dum in prima hoc loco praeferuntur tantum sex, unus autem separatim in fine adjectus fuit Hucusque tribus sermonibus in secunda collectione insertis, et tribus praetermissis, sermonum numerus in utraque collectione tandem concurrit. Utrobique enim sunt sermones 71. Majus in sequentibus discrimen catalogum reliquorum apponendum suasit, cum praesertim peculiares tituli occurrant, quos ex tabula in fine ms. Casanatensis excerpsimus.
- 72. Devotionem. In editione nostra sermo XCI. Deest in prima collectione.
- 73. Observantiam. Serm. LXXXVI.
- 74. Apostolica. Serm. XCII.
- 75. Deus humani generis. Serm LXXXVII.
- 76. Omnis, dilectissimi, divinorum eruditio. Serm. XCIII.
- 77. Scio quidem plurimos. Serm. XCIV. Hi quinque eodem ordine et suo loco in prima collectione describuntur.
- 78. Quoties nobis. Serm. III.
- 79. Laudem Domini. Serm. I.
- 80. Apostolici natalis.
- 81. Beatissimorum apostolorum Petri et Pauli.
- [Col. 0129B] 82. Beatissimorum apostolorum passio.
- 83. Exsultemus in Domino. Serm. LXXXIII.
- 84. Gemina hodiernae festivitatis. Confer annotata superius in prima collectione.
- 85. Misericordia. Serm. IX.
- 86. Apostolicae traditionis. Serm. X.
- 87. Multis divinarum Serm VI.
- 88. Christianae pietatis. Serm. VIII.
- 89. Religiosam. Serm. LXXXIV. Sex antecedentes [Col. 0130A] sermones eodem ordine leguntur in ms. Lectionario Vallicell. A. 6, quinque autem ultimi in prima collectione non leguntur.
- 90. Omnium quidem sanctarum solemnitatum. Serm. LXXXII.
- 91. Gaudeo, dilectissimi. Serm. IV.
- 92. Sanctum est, fratres.
- 93. Sicut patrum. Hi duo sunt sancti Maximi, ut in superiori collectione notatum fuit.
- 94. Cum omnium. Serm. LXXXV. Deest in prima collectione.
- 95. Praedicante. Serm. XCV.
- 96. Evangelica lectio, quae per aures. Serm. LI.
- 97. Gratias, dilectissimi, agamus. Hunc in appendicem primi rejecimus.
- 98. Ad exorandum. Serm. LXXXVIII.
- 99. Praedicationem. Serm. LXXXIX.
- 100. Sacramentum, dilectissimi. Serm. XC.
[Col. 0131] Postremi quinque sermones, qui desunt in prima collectione, extra propriam sedem positi sunt; nam primus collocandus erat inter sermones de Quadragesima, ut in Lectionariis et posterioribus collectionibus habetur; secundus de Machabaeis ante sermones de S. Laurentio statuendus erat; caeteri autem tres de jejunio mensis septimi adjiciendi erant aliis sex ejusdem tituli sermonibus, a num. 72 usque ad 77, superius proprio loco descriptis. Id autem palam facit hanc collectionem prima cura lucubratam fuisse ex iis libris Lectionariis qui his sermonibus carebant: postea vero in collectoris manus venisse alios libros, qui cum hos sermones praeferrent, eos in fine adjiciendos putavit.
19. In hac collectione inveniuntur omnes genuini Leonis sermones qui exstant in collectione prima, excepto serm. 2, de natali papae, qui incipit Honorabilem: at duodecim alios germanos complectitur, qui in Casinensi desiderantur. Quamvis plures alieni sermones in his duabus collectionibus Leoni tribuantur, qui in tribus sequentibus non inveniuntur, unde hoc nomine illis postponendae sint; cum tamen lectiones plerumque meliores praeseferant, multum per se editoribus utiliores, ac pluris aestimandae sunt. In ms. 210 basilicae S. Petri, post centum sermones hactenus indicatos, exstant quaedam S. Cypriani opera: haec autem excipit epistola S. Leonis ad Leonem Augustum 165, quae in Lectionario Vallicellano 26 inserta est, et dein quatuordecim alii sermones subduntur sine ullo auctoris nomine, qui fere in appendice Augustiniana recensentur. In codice autem Barberino 88 haec sermonum additio subnectitur centum sermonibus memoratis, ita ut ejusdem Leonis videri possit. At deest omnino in ms. Casanatensi G. III 7, unde nec primi collectoris opus esse, nec ad hanc collectionem spectare cognoscitur. Petrus Mallius XII saeculi scriptor, in Historia basilicae S. Petri a Bollandistis edita tom. VI Act. SS. part. II, cum cap. 3 num. 37, mentionem facit cujusdam collectionis sermonum S. Leonis, quae praeferebat etiam epistolam ad Flavianum; tum vero c. 7 n. 131 allegat sermonem laudatae appendicis, inquiens: Est et castellum, quod fuit memoria Hadriani imperatoris, sicut legitur in sermone S. Leonis papae de festivitate S. Petri; refert autem testimonium ex sermone 13 laudatae appendici inserto, quem in appendice nostra edemus. Respicere videtur collectionis memoratae exemplum, quod in archivo basilicae S. Petri servatur.
20. Tertiam collectionem appellamus eam quae exstabat in ms. unde prima editio Romana a Joanne Andrea episcopo Aleriensi sumpta fuit. Hanc nos invenimus in Vaticano ms. 545, qui solos Leonis sermones continet. Ad hanc eamdem collectionem pertinere credimus codicem Bononiensem, cujus variantes notatas invenimus in ms. Barberino 3520, hae enim cum lectionibus primae editionis fere conveniunt. Continet autem haec collectio Leonis sermones XCIII, omnes sinceros, nullos ascititios, si unum de Machabaeis excipias, quem in appendice Augustino vindicabimus. Sermonibus de Natali Domini praemittit epistolam ad Flavianum, quae hanc quoque collectionem ex Lectionariis derivatam innuit. Desunt ex sinceris tres soli sermones, qui ex ms. Nicolai Fabri editi sunt. Ordo autem sermonum XCIII idem est ac in vulgatis communioribus, qui his tribus sermonibus carent, hac una exceptione, quod sermo 51 in Evangelium Matthaei c. XVII describitur inter sermones de Quadragesima, uti in omnibus Lectionariis positus est sabbato quatuor temporum Quadragesimae, editi autem in alium locum transtulerunt.
21. Haec collectio, praeter ordinem ab anterioribus longe diversum, duos sermones in iisdem omissos exhibet, unum de collectis, cui initium Notum vobis, in nostra editione serm. VII; alterum contra haeresim Eutychetis, qui incipit Sicut peritorum, nobis serm. XCVI. Titulos autem sermonum peculiares habet, quibus tam ab editis quam a caeteris collectionibus maxime discrepans, sicut et in lectionibus saepe valde dissimilibus, alium omnino fontem apertissime prodit. Titulos diversos indicasse sufficiat. Duodecim sermones de Quadragesima hanc peculiarem divisionem et hos titulos praeferunt: Quatuor primi inscribuntur de Quadragesima; quintus, de jejunio Quadragesimali sermo V; sextus, septimus et octavus, de Passione et Resurrectione Domini sermo I, II et III; nonus, decimus et undecimus, de Festo paschali sermo I, II et III; duodecimus autem, de Passione Domini sermo quartus. Dein subjecto sermone in Evangelium Matthaei c. XVII, sermones 19 vulgati de Passione et duo sequentes de Resurrectione, continuata numerorum serie sic efferuntur: Primus In Parascevem Domini de Passione sermo primus; quinque sequentes, de Passione Domini II, III, IV, V et VI; septimus, de Pascha Domini sermo septimus; alii quatuor de Passione VIII, IX, X et XI. Caeteri editi octo de Passione et primus de Resurrectione hac inscriptione praenotantur: De Passione et Resurrectione Domini XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, XIX et XX. Tandem postremus sermo, de Resurrectione Domini sermo XXI.
22. Cum vero quoad hanc collectionem usi simus frequentissime exemplo primae Romanae editionis, quae rarissima est, et Quesnello ignota fuit, de hac non nihil dicendum videtur. Ille quidem in praefatione generali, n. 2, veluti primam traduxit sermonum editionem Venetam an. 1485, quae Joannem Andream episcopum Aleriensem auctorem praefert, eamdemque alicubi, sed rarissime in variantibus adhibuit. Sed praeterquam quod exstat alia editio Veneta Lucae Veneti an. 1482, utraeque hae editiones recusae fuerunt ex Romana, quam laudatus episcopus ex Vaticano codice Romae vulgaverat, et Paulo II Romano pontifici inscripserat. Qui typographicos Annales edidere, hanc editionem Romanam assignant an. 1470, et in ejus [Col. 0133] calce legi testantur versus Aspicis illustres, etc., qui typographorum in aedibus familiae Maximae laborantium nomina referunt. Quo autem fundamento haec tradiderint, latet. Non solum enim omni temporis locique notatione, ac memoratis versibus carent duo quae eminentissimus cardinalis Quirinus vidit ejus editionis exemplaria, verum etiam illa tria quae nobismetipsis videre contigit, unum Romae apud eminentissimum Passioneum, alterum Veronae in bibliotheca Muselliana, tertium in suburbio Veronensi apud canonicos Lateranenses S. Leonardi emptum in Urbe a celeberrimo viro Celso Maffeio anno 1472, ut in manuscripta ejusdem Maffeii notatione traditur. In catalogo quidem librorum qui a Conrado Sweynheim et Arnoldo Pannartz Germanis typographis in aedibus Maximorum fuerant impressi usque ad diem 20 Martii an. 1472, et a supradicto Aleriensi recensentur initio tomi V Operum Nicolai de Lyra; in hoc, inquam, catalogo referuntur Divi Leonis papae Sermones, et notantur edita exemplaria CCLXXV, quo factum est ut rarissima sit haec prima editio, cum tam pauca exemplaria impressa fuerint. Ante annum vero 1472, typis subjectam fuisse liquet ex Aleriensis epistola ad Paulum II, qui supremum diem obiit XII kal. Augusti an. 1471 [Col. 0133] Hic, in Erratis tomo suo II annexis, Ballerinii addenda indicant sequentia: «His in prima editione perseriptis, a P. Montio bibliothecario S. Mariae Gratiarum PP. Praedicatorum Mediolani moniti fuimus, in bibliotheca ejusdem ecclesiae inveniri exemplum Romanae editionis anni 1470, in cujus calce leguntur praeter anni notationem indicati versus Aspicis illustres, etc., uti in Annalibus typographicis editi sunt. Haec autem editio omnium carissima differt ab ea pariter Romana cujus quinque exemplaria recensuimus. Non solum enim ista posterior versus memoratos annique notationem ignorat, verum etiam in lineis et singulis paginis discrepat; ac praeterea prior illa caret iis quatuor Leonis epistolis, quibus secunda ditata fuit. Cum vero haec altera quam recognovimus e prima editione omnino fuerit expressa, eumque codicem referat quem Aleriensis in priori editione exhibuit; allegationes primae editionis, quas in notis attulimus, corrigendae non sunt.» EDIT . .
23. Quarta collectio frequentior in mss. occurrit. Eosdem autem omnino sermones eodem ordine praefert, ut in anteriori vidimus: titulis autem, qui iidem sunt ac in vulgatis, ab illa discrepat, ac praeterea variantibus nec modicis, nec infrequentibus, quae diversae origini, non librariorum lapsui vel arbitrio tribui queunt. Plerique codices annexam habent epistolarum collectionem, et hac de causa omittunt inter sermones epistolam ad Flavianum, cum in epistolis suo loco ponatur. Ejusmodi autem sunt tres mss. Vatt. 541, 546 et 547; Vat. Urbinas 65; unus Angelicae Eremitarum S. Augustini; alius Venetus S. Marci 79; et Fesulanus canonicorum Lateranensium. Hanc eamdem collectionem cum epistola ad Flavianum, sed sine collectione epistolarum, invenimus in mss. Justinae Patavino Casinensium, nec non in alio Veneto monachorum S. Georgii majoris. Nullum exemplar saeculo XIV vetustius reperire licuit, unde collectionem valde recentem colligimus. Omnium certe vitiosissima est: cumque ex codice hujus collectionis profectae videantur vulgatae editiones sermonum per eos qui Aleriensis editionem ignorarunt, nihil mirum si pluribus mendis et corruptis lectionibus scateant.
24. Quintam collectionem sermonum ab epistolarum collectione in nullo codice separatam invenimus. Sicut autem epistolarum collectio quae huic adjungitur diversa est a collectione epistolarum quae cum quarta collectione sermonum copulantur, ita etiam sermonum collectio aliquot, etsi paucis at exploratis characteribus, distinguitur, et diversam originem promit. Mitto discrepantes lectiones, quibus etsi melior sit haec quam duae lectiones praecedentes, primae tamen et secundae collectionibus facile cedit. Praecipuum discrimen est in duobus sermonibus Exsultemus de SS. Petro et Paulo, et Gratias, dilectissimi, de Machabaeis, qui in hac collectione non leguntur: primus autem in quatuor antecedentibus legitur, secundus vero exstat in secunda, tertia et quarta. Ordo autem in caeteris sermonibus idem est ac in collectionibus tertia et quarta, hoc uno discrimine, quod post sermones de jejunio Pentecostes habetur ordine inverso primum In octavis apostolorum, Religiosam, serm. LXXXIV; dein In natali apostolorum Petri et Pauli, Omnium quidem, serm. LXXXII, qui ordo horum sermonum est in collectione 2. At rectius in tertia et quarta inserto sermone Exsultemus, efferuntur sic: In natali SS. apostolorum Petri et Pauli serm. I; Omnium quidem, serm. II, Exsultemus et In octavis apostolorum Petri et Pauli, Religiosam. Haec collectio, quae est omnium purissima, cum nihil subdititium contineat, invenitur in Vat. 544 saeculi circiter XII, in Vat. Reginae Suetiae 139 saeculi XIII, vel XIV, et in uno Caesenate Minorum Conventualium S. Francisci saeculi XV, nec non in Victorino, quem Quesnellus adhibuit.
25. Hae sunt collectiones quas vidimus. Porro Quesnellus codicem Oxoniensem saeculi XI, vel XII, laudat dissert. 12, cap. 2, in quo collectio quaedam sermonum Leonis una cum ejusdem epistolis continetur, adeo ut primo intuitu credi possit alterutra ex duabus postremis collectionibus quae sermones et epistolas pontificis jungunt. Sed aliam omnino esse quam hactenus invenire nequivimus, hoc Quesnelli indicium demonstrat. Epistolis, inquit, insertae sunt constitutiones imperatorum Theodosii et Valentiniani adversus Manichaeos et contra Hilarium Arelatensem. Sermonibus subjiciuntur duae epistolae Proterii Alexandrini, et Paschasini Lylibaetani ad Leonem nostrum, et alia nonnulla ad vitam S. pontificis attinentia. Sicut autem epistolarum collectio cum memoratis additamentis nullibi a nobis inventa fuit, ita collectio sermonum, ex indicatis additionibus, ab omnibus quas vidimus discrepat. Displicet Quesnellum exactiorem hujus collectionis notitiam [Col. 0135] non dedisse; ex ordine enim et quantitate sermonum speciale de eadem judicium ferre possemus. Hunc tantum peculiarem titulum ex eodem codice recitat in observatione ad primum sermonem, quam praemissae admonitioni inseruimus. In nomine Dei summi. Incipiunt tractatus quos a die ordinationis suae per continuum quinquennium beatissimus papa Leo dixit ad populum. Ex his autem verbis colligi posse credidit Quesnellus hanc sermonum collectionem derivare ex exemplo collectionis Leonis aevo exaratae. Inquit enim: Totus vetustatem spirat titulus iste, indicatque sermones, seu tractatus (quae vox Leonis aevo familiaris), descriptos fuisse ex codice pontificis istius aetate exarato. Cum enim ex ipsis sermonibus nulla indicia prodeant quibus appareat quo quisque anno dictus fuerit, oportet ut statim fere post quinquennium illud descriptum sit primum codicis istius exemplar. Vox quidem tractatus pro sermonibus usurpata antiquitatem redolet; at si codex editos sermones continet, titulus qui hos primo quinquennio pontificatus Leonis tribuit, id est inter annum 440 et 445, manifestum errorem prodit. Etenim sermones novem de jejunio mensis decimi, decem de Nativitate Domini, octo de Epiphania, unum et viginti, vel saltem decem et novem de Passione Domini, ex ipsa sermonum, qui diversis annis recitati fuerunt, computatione quinquennium excedunt; quemadmodum transcurrunt etiam nonnulli sermones de collectis, uti ex annorum characteribus in iisdem indicatis liquet. Sermones octavus de Nativitate, et sextus de jejunio septimi mensis, Eutychem veluti haereticum expresse nominant, quod fieri debuit citius ann. 449, vel potius aliquanto post: hoc enim anno errorem quidem ejus Leo condemnavit; sed cum Eutychem correctum iri speraret, personae pepercisse videtur. Sermo de octavis apostolorum, qui post direptionem Romanae urbis habitus fuit, post an. 445 collocari debet. Tractatus contra haeresim Eutychetis (nobis sermo XCVI) recitatus fuit in basilica S. Anastasiae post Proterii mortem, quae incidit in annum 457. Ex his igitur confirmatur quod initio statuimus, nullum superesse codicem qui collectionem Leonis aetate exaratam contineat.
26. Restat ut de Homiliario Doctorum nonnulla dicamus, hoc enim pariter veluti codice utendum erit. Hujus Homiliarii auctor est Paulus Diaconus, qui jussu Caroli Magni varias Patrum homilias pro festorum ratione collegit exeunte saeculo VIII. Id liquet ex praefatione ejusdem Caroli praefixa rarissimae editioni Spirensi an. 1482, et a Mabillonio recusa tom. I Analectorum pag. 25. Leonis sermones XX, ibidem inserti leguntur. Haec autem collectio cum originem ducat ex mss. libris antiquioribus saeculo IX qui Paulo Diacono usui fuere, non minimi facienda fuit. Cum vero plures ejusdem Homiliarii editiones prodierint, Quesnellus aliquando hoc allegans adhibuit editionem valde posteriorem, in qua alii ex editis Leoninis non pauca mutarunt. Nos vero ut germanas Pauli Diaconi lectiones cognosceremus, contulimus editionem Basileensem Nicolai Kessler anni 1496, sumptam ex vetustissimo codice Ecclesiae Basileensis; quae licet non minus quam Spirensis nonnullos sermones auctorum posteriorum addititios praeferat, genuinam tamen Pauli Diaconi editionem quoad caeteros et Leoninos exhibet: qui sane sine addititiis in duobus mss. Augiensibus inveniuntur, eodem Mabillonio teste tom. IV Analector. pag. 631 et 632.
27. Antequam ab hac praefatione manum submoveam, praemonendum est, me, dum Romae versarer, in bibliotheca Barberina invenisse recentiorem codicem 3320, qui non paucas variantes sermonum S. Leonis editioni paratas exhibet. Praemittitur Italica epistola Laurentii Mari scripta die 30 Martii 1677. Cum eminentissimi cardinalis Francisci Barberini et Brancacii tum praelati nomine ab eo quaesitum fuisset quid Joannes Baptista Marus frater suus in editionem Leonis reliquisset, respondit ante aliquot annos in manus ejusdem fratris venisse editionem sermonum Leonis, in cujus marginibus Gerardus Vossius, praepositus Tungrensis, variantes lectiones notaverat: has autem exinde excerpsisse Joannem Baptistam, aliasque variantes ex aliis codicibus et editionibus addidisse eo consilio, ut novam sermonum editionem vulgaret cum titulo: Sermones S. Leonis Magni restituti ad fidem plurium codicum mss., concluditque, editionem praedictam cum variantibus Vossii, et sui fratris lucubrationes se tradidisse Michaeli Angelo Riccio, postea cardinali, ex quo, quicumque velit, ea petere poterit. Sequitur praefatio Joannis Baptistae Mari editioni praemittenda, quam hic subjicimus.
«Prodit iterum in lucem divus Leo rebus omnibus magnus, ultima manu et accuratiore quam ante diligentia restitutus. Tanta est dignitas auctoris, eloquentiae majestas, sanctitas vitae, tanta devictarum haeresum, et frenati Attilae, ac servatae Romae gloria, ut in ipsius scriptis ad germanam sententiam revocandis non possit sine uberrimo Ecclesiae fructu et sine summa eruditorum voluptate elaborari. Fuit iste labor paucis ante annis P. Theophili Rainaudi soc. Jesu theologi, de cujus multiplici eruditione praeclara monumenta ab eo typis edita abunde testantur. At quoniam non tam ex ingenio et doctrina quam ex varietate codicum typis editorum et fide antiquorum manuscriptorum opus susceptum pendebat; licet non sine laude et utilitate in eo desudarit, tamen cum plurima utriusque generis exempla ei defuerint, non potuit pro voto tanti pontificis scripta nativo nitori restituere: quo factum est ut et operi deesset optata absolutio et in sacri [Col. 0137] officii lectionibus, quas sancta Ecclesia in praecipuis anni solemnitatibus ex magni Leonis divina eloquentia mutuari solet, menda non pauca residerent, quod in typis renovandis ad ultimam editionem velut emendatiorem soleat recurri. Quare cum diversa exempla typis edita, et fide digna manuscripta antiqua non pauca, quibus caruerat Theophilus Rainaudus, nacti essemus; lucem, quae ex illis copiosa confici poterat, in honorem tanti pontificis scriptorumque ejus optatam restitutionem, et utilitatem Ecclesiae, atque eruditorum voluptatem duximus conferendam. Vale, amice lector, et dum foveris labore nostro, fave, ac si quid melius nosti, prome.»
Hic Joan. Baptista Marus, qui hisce studiis delectabatur, an. 1644, ex mss. Vaticanis et Barberinis quosdam Augustini sermones, et ex Vat. cod. 1203 dialogos Desiderii abbatis Casinensis, postea Victoris III, ac tandem anno 1655 e ms. Barberino Petrum Diaconum de Viris Illustribus Casinensibus Romae ediderat. Observamus autem in laudata praefatione nullam mentionem fieri variarum lectionum Vossii, quas Laurentius Marus memoravit. In codice autem Barberino subduntur plures variantes sermonum ordine nonnumquam perturbato. Pleraeque sumptae sunt ex codicibus basilicae S. Petri, aliae ex Vaticanis, nonnullae ex cod. Bon., id est Bononiensi. Frequentiores sunt in iis sermonibus qui continentur in Lectionariis basilicae S. Petri. Ubi autem haec Lectionaria defuere, rarissimae et quandoque nullae variantes indicantur. Quae sint variantes ex Vossio sumptae, quae autem additae a Maro, discerni nequit. Vossium quidem, qui Romae aliquando studuit Romanos codices, quoad Leonem contulisse colligitur ex Miscellaneis SS. Patrum subjectis editioni Moguntinae an. 1604 Operum S. Gregorii Thaumaturgi, ubi aliqua Leonis ex Romanis mss. edidit. Plura tamen quam quae innuuntur in epistola Laurentii Mari, eum parasse probant quae idem Vossius tradit in calce Operum S. Ephrem, in qua non solos sermones, sed omnia S. pontificis Opera recognita et illustrata se editurum pollicetur: et in notatione ad tractatum S. Leonis in Eutychem vulgatum in laudata editione Moguntina testatur: De pluribus per nos, inquit, in recognitione nostra Leonina observatis, ac ad marginem epistolarum annotatis, ubi, praeter sermones, epistolas pariter a se recognitas, et variantes ad marginem editionis epistolarum annotatas ostendit. Unde etiam Nicolaus Faber in epistola ad eumdem Vossium inter ejusdem Fabri Opuscula pag. 113 et 114 se audisse testatur Michaelem Sonnium Parisiensem typographum exspectare quam citius ipsius editionem Operum S. Leonis. Quesnellus in fine praefationis generalis memorat codicem Operum S. Leonis, quem collatum a doctissimo viro Francisco Pegna cum Romanarum bibliothecarum mss. codicibus, olim post Pegnae mortem apud Marium Sancti Angeli canonicum viderat Emericus Bigotius. Cum Joannes Baptista Marus paulo ante memoratus S. Angeli in foro piscium canonicus in editis ejus Operibus appelletur, nihil dubium est quin Marius a Quesnello laudatus idem sit ac Joannes Baptista Marus. Quis autem fuerit codex quem Bigotius apud ipsum invenit ex Barberino ms. innotescit; et errore forte Bigotii, quod Vossio erat adjudicandum tributum fuit Pegnae, eo quod Vossii codex in hujus manus venisset antequam in Mari bibliothecam transiret. Nos ipsum codicem seu editionem Leonis a Vossio cum mss. collatam non invenimus, sed Mari lucubrationem nacti sumus in codice Barberino, quae Vossii et Marii variantes complectitur. Hujus vero Barberini manuscripti multa loca contulimus cum Lectionariis basilicae S. Petri; cumque ea exacte notata deprehendimus, a fusiori collatione eorumdem levati fuimus; sicque aliis quampluribus tum ejusdem basilicae, tum Vaticanis, tum aliarum Romanarum bibliothecarum mss. exemplaribus recognoscendis vacare commodius potuimus.
Sermones
In anterioribus editionibus unus erat sermo qui nunc a nobis in duos divisus profertur. Hujus facti rationem ut, lector, intelligas, nonnulla praemonenda sunt. In vulgatis ante Quesnellum enitionibus primo sermoni ex duobus sequentibus compacto hic titulus praefigebatur: In anniversario de die assumptionis ejus ad summi [Col. 0139] pontificis Romani culmen et onus. At Quesnellus, qui in prima editione eumdem titulum receperat, in secunda mutandum censuit hoc modo: In octava consecrationis ejus. Id longa observatione probare studuit, quam hic integram subjicimus.
Primum hunc S. Leonis sermonem, velut in anniversario die assumptionis dictum, sub eodem quo pridem gaudebat titulo veteres editiones omnes secutus in prima mea editione reliqui, tametsi scrupulus nonnullus remorderet. Ut rem iterato examini subjicerem, in causa fuere eruditorum e societate virorum Joannis Garnerii et Danielis Papebrokii nova in eumdem sermonem cogitata. Ille pagina 33 Libri Diurni Romanorum pontificum, haec scribit: S. Leo in ipso suae assumptionis die sermonem huic concioni (quam secundae professioni fidei Gregorii PP. II insertam dicit) similem fecit, nisi quod fidem sermoni non perinde subjunxit. Fortasse tunc nondum usu receptum erat alteram professionem edere, quam quae ad corpus S. Petri fiebat. Fortasse, quod magis reor, fides omissa fuit a collectore sermonum Leonis, propterea quod forma communis erat, et a symbolo apostolico Romano non diversa. Et in appendice pag. 172, scribit vocem anniversario in titulum irrepsisse, quod sermo, inquit, ipse docet, seque habitum in ipso assumptionis die evidenter ostendit . . . . . Enimvero si, inquit pag. 174, anniversarius dies significari debeat, et non ipsemet natalis, quorsum dicitur: Obsequium consecrati pontificis inchoari? Quorsum mentio reditus a longa peregrinatione? Quorsum actio gratiarum pro electione? Quorsum praesentis temporis verbum provehit, si jam unum saltem annum, totum in pontificali sede transegisset? Dictus igitur sermo, ut putat, recurrente electionis die, ut scilicet qui electus fuerat feria 6, quae dies 29 Martii, ordinaretur eadem feria, quae dies 10 Maii.
Socii sui opinionem Daniel Papebrokius in suo conatu ad chronologiam summorum pontificum amplexus est quoad eam partem quae sermonem ipsi consecrationis diei assignat; ad alteram vero quae consecrationem ipsam feria 6 celebratam indicat, vidit vir doctissimus quam immanis hallucinatio; cum ex apostolorum doctrina et institutione veram asserat Leo ipse auctoritatem consuetudinis, qua semper observatum, ut his qui consecrandi sunt sacerdotali vel levitica ordinatione, numquam benedictio nisi in die Dominicae Resurrectionis, hoc est die Dominica, tribuatur.
Certum est mihi pariter diei anniversario assignari non posse primum istum sermonem; sed nec ipsi consecrationis diei ascribi debere, manifestum faciunt vel haec sola Leonis verba: Recurrente igitur per suum ordinem die, quo me Dominus episcopalis officii voluit habere principium, etc. Principium enim episcopalis officii ordinationem esse nemo non videt; recurrentem vero per suum ordinem hujus principii seu ordinationis diem, esse alteram Dominicam quae ordinationem proxime secuta est, seu octavam ab ordinatione diem, necesse est asserere, ut Leo cum Leone concordet. In ipsa igitur ordinationis solemnitate, seu in die octava, quae pars et clausula illius erat, dictum puto primum hunc S. Leonis sermonem, recurrente consecrationis die per ordinem suum, hoc est post elapsos septem hebdomadae dies, primo seu Dominico die per ordinem dierum redeunte. Quod profecto in alium sensum trahi non potest, si semel constet de anniversario die explicari non posse, ut revera constat ex tota sermonis ipsius serie.
Novam hanc opinionem confirmat vetus codex bibliothecae Bodleianae, in academia Oxoniensi, ad quem Leonis nostri sermones et epistolas plures contulerat vir doctissimus Edmundus Bernardus in eadem academia Savilianus astronomiae professor, collectasque ex illo codice varias lectiones ad me olim miserat. Codicis antiquitatem commendat haec inscriptio in fronte conspicua: In nomine Dei summi incipiunt tractatus, quos a die ordinationis suae per continuum quinquennium beatissimus papa Leo dixit ad populum. Totus vetustatem spirat titulus iste, indicatque sermones seu tractatus (quae vox Leonis aevo familiaris) descriptos fuisse ex codice pontificis istius aetate exarato. Cum enim ex ipsis sermonibus nulla indicia prodeant quibus appareat quo quisque anno dictus fuerit, oportet ut statim fere post quinquennium illud descriptum sit primum codicis istius exemplar. In eo autem codice primi sermonis titulus est, non In anniversario, ut in consequentium capite habetur, sed Sermo I de ordinatione sua; qui solus in die ordinationis, ut prior titulus indicat, haberi potuit, nimirum in die recurrente, quemadmodum dixit Leo ipse, seu in octava die.
Porro recte post expletam solemnitatem ordinationis obsequium consecrati pontificis inchoari dicit: nam ipse quidem ordinationis dies principium episcopalis officii fuit, ut disertis verbis habet Leo; at non inchoatio obsequii, seu exercitium suscepti muneris, quod tam solemnis diei, diuturnis precibus ac prolixis caeremoniis occupatae spatia non sinebant.
Caeterum hoc semel constituto, consuetudo celebratae octava die consecratorum pontificum solemnitatis innotescit, quam aliunde notam haberi non memini. Sed ita fieri solitum facile persuadent et annua consecrationis festa religiose celebrata, et similis consuetudo celebratae diei octavae consecrationis baptismalis fidelium, immo et dedicationis sacrarum basilicarum, quae postrema etiam hodie perseverat, etsi ordinatione pontificia longe inferior sit templorum dedicatio.
Hactenus Quesnellus. Itaque diem anniversarium primo sermoni, ut editus erat, ascribi non posse vidit, eo quod, observante Garnerio, in prima sermonis parte dicatur, obsequium consecrati pontificis inchoari, et mentio fiat reditus a longa peregrinatione, quae diei anniversario nequaquam congruunt. Hinc ipse ordinationis dies admittendus videbatur. Cum autem verba, Recurrente igitur per suum ordinem die, etc., diei ordinationis proprio non conveniant, diem octavae huic sermoni praefigendam Quesnellus putavit. Verum diei octavae solemnitas, in qua episcoporum congregatio haberetur, ut sermonis verba exigunt, toti antiquitati ignota est. Ipso autem non tam ordinationis die quam anniversario episcoporum conventus fieri consuevisse, patet ex Paulini epist. 16, ad Delphinum, Xysti III epist. ad Cyrillum, et Hilari papae, qui Leoni successit, epist. ad Ascanium. Hinc Tillemontius in notatiuncula ad artic. Leonis tom. XV, pag. 417, de duplici sermone perperam juncto suspicatus est.
Hunc vero nodum solverunt sex codices. In tribus scilicet mss. collectionis secundae, id est Barber. 88, basilicae S. Petri 210, et Casanatensi G, III, 7, nec non in lectionario Vallicellano 26 praefertur sermo incipiens, Laudem Domini, qui concluditur verbis, testimonium praestitistis, et cum finali quidem clausula: Per Christum Dominum nostrum. Codex autem Casinensis 126 collectionis primae, qui num. 75 exhibet eumdem sermonem cum eodem fine, num. 72, praemiserat uti distinctum sermonem incipientem: Honorabilem mihi, dilectissimi, hodiernum diem fecit divina dignatio, etc., qui alibi perperam, inserta post vocem Honorabilem particula igitur, assutus fuerat primo sermoni, efficiebatque caput secundum ac tertium. In ms. etiam lectionario Vallicellano A, 7, eadem utriusque sermonis distinctio deprehenditur, et eodem pariter ordine: prius enim occurrit sermo Honorabilem pag. 185, dein sermo Laudem Domini, pag. 189.
Ex his optime conciliantur omnia. Nam primus sermo Laudem Domini, qui formulas exhibet diei ordinationis proprias, habitus fuit ipso natalis seu ordinationis die; et prolixior fortassis ejus diei solemnitas longiorem [Col. 0141] sermonem non patiebatur. Secundus vero sermo Honorabilem recitatus fuit in die anniversario, recurrente, uti Leo ait, per suum ordinem die, quo me Dominus episcopalis officii voluit habere principium. Difficultas quam Garnerius obtrudit ex voce sermonis apud nos secundi provehit, si S. Leo unum saltem annum in pontificali sede transegisset, levis est, quae cum unius litterae emendatione facile tollatur scribendo provexit, e librariorum oscitantia potuit proficisci. Forte etiam provexit in nonnullis emendatioribus codicibus legebatur; sed cum hic sermo junctus fuit cum priore, qui diem ipsum ordinationis respicit, in tempus praesens traducta fuit lectio, ut cohaerentia cum antecedentibus servaretur. Eadem ratione scriptum fuisse videtur, ipse mihi fiet, quod pontificatus initio convenit, pro ipse est, quod in nonnullis mss. exemplaribus custoditum, uti anniversario diei magis conveniens, restituimus. Unionem vero duorum sermonum in unum nemo miretur: nam in ipsis Leonis codicibus alia ejusdem generis exempla reperimus. Sic in mss. libris collectionum primae et secundae, duo sermones de jejunio decimi mensis, tertius et quartus in unum coeunt. Forte cum primus sermo visus esset brevior quam usitatae lectiones divini officii postularent, duos simul conjungere in aliquibus lectionariis etiam antiquioribus placuit ex quibus eadem conjunctio in plerasque collectiones manavit.
S. Leo absens electus gratias pro beneficio rependit, et Ecclesiae suae preces sollicite postulat.
Laudem Domini loquatur os meum (Ps. CXLIV, 21) , et nomen sanctum ejus anima mea ac spiritus, caro et lingua benedicat. Quia non verecundae, sed ingratae mentis [Col. 0141D] Codex Vaticanus Longobard., vitium. indicium est, beneficia tacere divina; et satis dignum est a sacrificiis Dominicae laudis obsequium [Col. 0141D] Alias consecrationis. Post pauca duo codd. Vallicell. omittunt mihi ante vocem mirabilia. consecrati pontificis inchoare. Quia in humilitate nostra memor fuit nostri (Ps. CXXXV, 24) Dominus, et benedixit nobis: quia fecit mihi mirabilia magna solus (Ibid., 4) , ut praesentem [Col. 0141B] me [Col. 0141D] Editi cum aliquot codd. habebant cerneret. Substituimus [Col. 0142B] crederet ex aliis mss., ac praecipue ex Vat. Longobard., nec non ex antiquissimo Vat. 3836, cum haec lectio congruentior visa sit. Mox quidam codd. pro fecerat habent fecit. crederet vestrae sanctitatis affectio, quem fecerat necessitas longae peregrinationis absentem. Ago igitur Deo nostro gratias, et semper acturus sum pro omnibus quae [Col. 0142B] Sic plerique et vetustissimi Romani codices. Editi, tribuit. retribuit mihi. Vestri quoque favoris arbitrium debita gratiarum actione concelebro, evidenter intelligens, [Col. 0142C] Prima editio: Quantum mihi profuit et reverentiae amoris et fidei studia vestrae dilectioni impendere. Idem habetur in Vat. Longobard., ubi solum loco verbi profuit legitur possent. quantum mihi possint reverentiae, amoris et fidei studia vestrae dilectionis impendere, animarum vestrarum salutem pastorali sollicitudine cupienti, qui tam sanctum de me, nullis admodum praecedentibus meritis, judicium protulistis. Obsecro igitur [Col. 0142C] Alias, per misericordiam. per misericordias [Col. 0142A] Domini, juvate votis quem desideriis expetistis, ut et Spiritus gratiae maneat in me, et judicia vestra non fluctuent. 8 Praestet in commune nobis omnibus pacis bonum, [Col. 0142C] Erat in editis: Qui nobis unanimitatis studia infudit. At Vat. 3836, unanimitatis vocem postponit voci studia, syntaxi plane Leonina. Vobis autem emendavimus non tam ex prima editione, quam ex codice Longobardico ac tribus aliis Vaticanis, eo quod eligentium unanimitatem Leo indicare videatur. In his tamen codd. habetur etiam vobis in anteriori membro: Praestet in commune vobis omnibus pacis bonum; ubi pacem tum sibi tum auditoribus communem Leonem praecari arbitramur. Iidem mss. cum prima editione humanitatis pro unanimitatis praeferunt. Lectionem nostram confirmat cod. Vallicel. 26. qui vobis unanimitatis studia infudit: ut omnibus diebus vitae meae, in omnipotentis Dei servitium, et ad vestra paratus obsequia, cum fiducia possim Dominum deprecari: Pater sancte, conserva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi (Joan. XVII, 11) : semperque proficientibus vobis ad salutem, magnificet anima mea Dominum, et in futuri retributione judicii ita mihi apud justum Judicem sacerdotii mei ratio subsistat (I Thess. II, 19) , ut vos mihi per bona opera vestra sitis gaudium, vos corona, qui bona voluntate sincerum praesentis vitae testimonium praestitistis. [Col. 0142D] Hanc clausulam ex illis codicibus adjecimus, qui sermonem hoc loco finiunt, ut in praemissa admonitione diximus. Per Christum Dominum [Col. 0142B] nostrum.
I. Nemini vel de justitia sua praesumendum, vel de misericordia Dei diffidendum. —II. Conventus episcoporum in anniversario die consecrationis Romani pontificis, quem Petri haeredem Ecclesia tamquam Petrum suscipit.
Honorabilem mihi, dilectissimi, hodiernum [Col. 0143A] diem fecit divina dignatio: quae dum humilitatem meam in summum gradum [Col. 0143C] Legebatur provehit. Emendationem unius litterae mutatione necessariam, ut in admonitione ostendimus, nulli licet codices suffragentur, facere vel inviti debuimus. provexit, quod neminem suorum sperneret, demonstravit. Unde etsi necessarium est trepidare de merito, religiosum est tamen gaudere de dono: quoniam 9 qui mihi [Col. 0143D] Sic antiquissimus Vat. 3836, et unus Vat. collect. 5. Lectionarium Vallicell. A 7, ms. Casin., honoris auctor, ipse est. Quesnellus, oneris est auctor, ipse mihi fiet; in margine autem pro lectione oneris laudat cod. Reg., et Victor. notat vero in codice Regio legi, ipse est, pro ipse mihi fiet. Caeteri editi eamdem Quesnelli lectionem, exhibent, excepto honoris loco oneris. oneris est auctor, ipse est administrationis adjutor; et ne sub magnitudine gratiae succumbat infirmus, dabit virtutem, qui contulit dignitatem. Recurrente igitur per suum ordinem die quo me Dominus [Col. 0143D] Cod. Vat. Longobard., episcopatus. Dein Massonus in Leonis Vita legit principatum pro principium, quod in nullis non solum editionibus, sed nostris etiam codicibus reperimus. episcopalis officii voluit habere principium, vera mihi in gloriam Dei causa est laetandi: qui mihi, ut multum a me diligeretur, multa dimisit; et ut mirabilem faceret gratiam suam, in eum munera sua contulit, in quo meritorum suffragia non invenit. Quo opere suo Dominus, quid cordibus [Col. 0143B] nostris insinuat, quidve commendat, nisi ut de justitia sua nemo praesumat, et de ipsius misericordia nemo diffidat, quae tunc [Col. 0143D] Vat. 3836, evidenter prominet. Post pauca, meritorum nostrorum, pro nostrorum operum in cod. Vallicell. evidentius praeeminet, quando peccator sanctificatur, et abjectus erigitur. Neque enim de qualitate nostrorum operum pendet coelestium mensura donorum: aut in isto saeculo, in quo tota vita tentatio est (Job. VII, 1) , hoc unicuique retribuitur, quod meretur: ubi si iniquitates Dominus observaret, nullus judicium [Col. 0143D] Sic ex Lectionario Vallicell. et ex ms. Longobard. alioque Vat. Al., suum. ipsius sustineret.
Magnificate ergo, dilectissimi, Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in invicem (Ps. XXXIII, 4) , ut tota ratio celebritatis hodiernae ad laudem sui referatur auctoris. Nam quod proprie ad affectum animi mei pertinet, confiteor me plurimum [Col. 0143C] de omnium vestrum devotione gaudere. Cumque hanc venerabilium consacerdotum meorum splendidissimam [Col. 0143D] Codd. Reg. et Vict. Quesnelli, atque unus ex nostris Vat., frequentationem. Hoc porro loco Quesnellus [Col. 0144C] et in synopsi hujus capitis, et in postilla ad marginem editionis secundae notaverat, episcoporum conventus in octava consecrationis Romani pontificis propterea quod sermonem hunc in eadem octava habitum crederet. Sed et hunc sermonem, et conventum episcoporum in anniversario consecrationis die [Col. 0144D] habitos, in admonitione ostendimus. Mox esse pro interesse in cod. Vallicell. frequentiam video, angelicum nobis in tot sanctis sentio interesse conventum. Nec dubito nos abundantiore hodie divinae praesentiae gratia visitari, quando simul adsunt, et uno lumine micant tot speciosissima tabernacula Dei, tot membra excellentissima corporis Christi. Nec abest, ut confido, ab hoc coetu etiam beatissimi apostoli Petri pia dignatio et fida dilectio; nec vestram devotionem ille [Col. 0144A] deseruit, cujus [Col. 0144D] Ita correximus ex mss. antiquissimo Vatic., Vallicell. et duobus aliis Vat., cum antea minus congrue in plerisque editis legeretur nos. Paulo post cod. Longobard., in consortiis, pro in consortibus. vos reverentia congregavit. De vestro itaque et ipse gaudet affectu, et in consortibus honoris sui observantiam Dominicae institutionis amplectitur, probans ordinatissimam totius Ecclesiae charitatem quae in 10 Petri sede Petrum suscipit, et a tanti amore pastoris nec in persona tam imparis tepescit haeredis. Ut ergo haec pietas, dilectissimi, quam erga humilitatem meam unanimiter exhibetis, fructum sui studii consequatur, [Col. 0144D] Prima editio, misericordem. Cod. Vallicell., Domini nostri. Mox exorate, pro obsecrate in tribus Vaticanis. misericordissimam Dei nostri clementiam supplices obsecrate, ut in diebus nostris expugnet impugnantes nos, muniat fidem [Col. 0144D] Ita praestantiores codd. Vat. 3836, et Longobardicus, cum legeretur in editis: Muniat fidem vestram, multiplicet devotionem ac dilectionem, augeat pacem. Codd. Vallicell. et Casin. ac Vat. 541, collect. 4, nostram lectionem praeferunt, hac una exceptione, multiplicet dilectionem. nostram, augeat dilectionem, augeat pacem, meque servulum suum, quem ad ostendendas divitias gratiae suae gubernaculis Ecclesiae voluit praesidere, sufficientem tanto operi, et utilem vestrae [Col. 0144D] Ita omnes nostri novem codices et duo Quesnelli Regius et Gaudiivall. Editi, defensioni. aedificationi [Col. 0144B] dignetur efficere, et ad hoc tempora nostrae servitutis extendere, ut proficiat devotioni, quod fuerit largitus aetati, per Christum Dominum nostrum. Amen.
I. Ad Deum referendus honor sacerdotii. Hujus figura in Melchisedech praecessit; utriusque discrimen. —II. Quam impar tanto oneri humana infirmitas. Christus Ecclesiam semper regit. Soliditas fidei Petri permanet. —III. Petri elogia, qui Ecclesiae curam etiam nunc non deserit. Quo sensu petra et fundamentum. —IV. Petrus in successoribus honorandus: Primas omnium episcoporum. Profectus gregis, laus pastoris.
Quoties nobis misericordia Dei donorum suorum dies renovare dignatur, justa, dilectissimi, et rationabilis causa est laetandi, si officii origo suscepti ad laudem sui referatur auctoris. Hanc enim observantiam omnibus quidem sacerdotibus congruam, sed mihi necessariam maxime esse cognosco, [Col. 0144D] Al., quoniam. QUESN. —Ita etiam tres nostri codices Vaticani. qui respiciens ad exiguitatis 11 meae tenuitatem, et ad suscepti muneris magnitudinem, etiam ego illud propheticum debeo proclamare: Domine, audivi auditum tuum, et timui; consideravi opera tua, et expavi. Quid [Col. 0145A] enim [Col. 0145D] Codd. Bodleian. et Gaudiival. ad marginem, sollicitum. QUESN. —Ita quoque antiquissimus Vat. 3836. tam insolitum, tam pavendum, quam labor fragili, sublimitas humili, dignitas non merenti? Et tamen non desperamus neque deficimus, quia non de nobis, sed de illo praesumimus, qui operatur in nobis. Unde et Davidicum psalmum, dilectissimi, non ad nostram elationem, sed ad Christi Domini gloriam consona voce cantavimus. Ipse est enim de quo prophetice [Col. 0145D] Duo mss. Vatt., dictum est. scriptum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Hebr. VII, 11) : hoc est, non secundum ordinem Aaron, cujus sacerdotium per propaginem sui seminis currens, temporalis ministerii fuit, et cum veteris Testamenti lege cessavit; sed secundum ordinem Melchisedech, in quo aeterni Pontificis forma praecessit. Et dum quibus parentibus sit editus non refertur, in eo ille intelligitur [Col. 0145B] ostendi, cujus generatio non potest enarrari. Denique cum hujus divini sacerdotii sacramentum etiam ad humanas pervenit functiones, non per generationum tramitem [Col. 0145D] Alias, currit. QUESN. curritur, nec quod caro et sanguis creavit, eligitur; sed cessante privilegio patrum, et familiarum ordine praetermisso, eos rectores Ecclesia accipit, quos Spiritus sanctus preparavit; ut in populo adoptionis Dei, cujus universitas sacerdotalis atque regalis est, non praerogativa terrenae originis [Col. 0145D] Manifestum est, ni fallor, ex hoc loco materialem episcoporum unctionem jam tum in usu fuisse in ordinatione episcopali, apud Romanam saltem Ecclesiam. Siquidem apud Leonem idem est obtinere unctionem ac fieri episcopum; quod de sola spiritali unctione si intelligeretur, valde ambiguum esset. Est et in sermone sequenti, cap. 1, non absimilis mentio, magis tamen obscura, materialis unctionis. Vide etiam serm. 8 de Passione Dom. cap. 7: Nunc, inquit, et ordo clarior levitarum, et dignitas amplior seniorum, et sacratior est unctio sacerdotum. Ad exteriorem etiam sacerdotum unctionem manifeste alludit in subsequenti sermone, cum de spiritali omnium baptizatorum seu fidelium unctione sermonem facit c. 1: Omnes in Christo regeneratos sancti Spiritus unctio consecrat sacerdotes. Et infra: Effuso benedictionis [Col. 0146D] unguento, etc. QUESNELLUS . obtineat unctionem, sed dignatio coelestis gratiae gignat antistitem.
Quamvis ergo, dilectissimi, nos ad explendam nostri officii servitutem, et infirmi inveniamur et segnes, dum si quid devote et strenue agere [Col. 0145C] cupimus, ipsius nostrae conditionis fragilitate tardamur; habentes tamen incessabilem propitiationem omnipotentis et perpetui Sacerdotis, qui similis nostri, aequalis Patri, divinitatem usque ad humana submisit, humanitatem usque ad divina provexit, digne et pie de ipsius constitutione gaudemus: quoniam etsi multis pastoribus curam suarum ovium delegavit, 12 ipse tamen dilecti gregis custodiam non reliquit. De cujus principali aeternoque praesidio, etiam [Col. 0146D] Editi ante Quesnellum, apostolici operis. Ille praetulit lectionem codd. Vict. et Gaudiival. Quibus quatuor nostri Vatt. suffragantur. Porro accipimus pro accepimus est in antiquissimo Vaticano. apostolicae opis munimen accepimus, quod utique ab opere suo non vacat: et firmitas fundamenti, cui totius Ecclesiae superstruitur altitudo, nulla incumbentis sibi templi mole lacessit [F. leg. lassescit]. Soliditas enim illius fidei, quae in apostolorum principe est [Col. 0146A] laudata, [Col. 0146D] Idem cod. Vat., perpetuat. Quesnelli annotationem huic loco subjectam, in observationes quae post Sermones edentur, rejecimus; ibique Leonis sententiam explicabimus. perpetua est; et sicut permanet quod in Christo Petrus credidit, ita permanet quod in Petro Christus instituit. Cum enim, sicut evangelica lectione reseratum est, interrogasset Dominus discipulos, quem ipsum, multis diversa opinantibus, crederent, respondissetque beatus [Col. 0146D] Duo mss. Vatt. addunt, apostolus. Petrus, dicens: Tu es Christus filius Dei vivi: Dominus ait: Beatus es, Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est. Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum. Et [Col. 0146D] Ms. Vatt. 3836, quaecumque ligaveris . . . . . erunt ligata. Et quaecumque solveris . . . . . erunt soluta. Similis lectio occurrit etiam in sermone sequenti c. 3. quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis: et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI, 16-19) .
Manet ergo dispositio veritatis, et beatus Petrus in accepta fortitudine [Col. 0146D] In eodem cod. et in alio Vat. vox petrae deest. Post pauca iidem mss., non relinquit. petrae perseverans, suscepta Ecclesiae gubernacula non reliquit. Sic enim prae caeteris est ordinatus, ut dum Petra dicitur, dum fundamentum pronuntiatur, dum regni coelorum janitor constituitur, dum ligandorum solvendorumque arbiter, mansura etiam in coelis [Col. 0146D] Vetustissimus cod. Vat., judiciorum definitione praefinitur; alius Vat., perficitur. judiciorum suorum definitione, praeficitur, qualis ipsi cum Christo esset societas, per ipsa appellationum ejus mysteria nosceremus. Qui nunc plenius et potentius ea quae sibi commissa sunt peragit, et omnes partes officiorum atque curarum in ipso et cum ipso, per quem est glorificatus, exsequitur. Si quid itaque a nobis recte agitur, recteque [Col. 0146D] Idem antiquissimus codex, decernitur, et forte melius. discernitur, si quid [Col. 0146C] a misericordia Dei quotidianis supplicationibus obtinetur, illius est operum atque meritorum, cujus in sede sua vivit potestas, et excellit auctoritas. Hoc enim obtinuit, dilectissimi, illa confessio, quae a 13 Deo Patre apostolico inspirata cordi, omnia humanarum opinionum incerta transcendit, et firmitatem petrae, quae nullis impulsionibus quateretur, accepit. In universa namque Ecclesia, Tu es Christus Filius Dei vivi, quotidie Petrus dicit, et omnis lingua, quae confitetur Dominum, magisterio hujus vocis imbuitur. Haec fides diabolum vincit, et captivorum ejus vincula dissolvit. Haec erutos mundo inserit coelo, et portae inferi adversus eam praevalere non possunt. Tanta enim divinitus soliditate munita est, ut eam [Col. 0147A] neque haeretica umquam [Col. 0147C] Perrumpere edidit Quesnellus, tametsi notarit editos codices et Gaudiival. habere corrumpere. Nos editorum lectionem restituimus, quippe quam antiquiores mss. approbant. corrumpere pravitas, nec pagana potuerit superare perfidia.
His [Col. 0147C] Duo Vatt., igitur pro itaque. itaque modis, dilectissimi, rationabili obsequio celebratur hodierna festivitas, ut in persona humilitatis meae ille intelligatur, ille honoretur, in quo et omnium pastorum sollicitudo cum commendatarum sibi ovium custodia perseverat, et [Col. 0147C] Ita restituimus ex vetustissimo Vaticano, cum alias editum esset, cujus etiam dignitas in indigno. In [Col. 0147D] prima editione et in aliquot codd. deest etiam. cujus dignitas etiam in indigno haerede non deficit. Unde venerabilium quoque fratrum et consacerdotum meorum desiderata mihi et honoranda praesentia hinc sacratior est atque devotior, si pietatem hujus officii in quo adesse dignati sunt, ei principaliter [Col. 0147D] Vat. 544, referunt, et forte melius, cum significetur honorem pontificibus delatum ad Petrum referri. deferunt, quem non solum hujus sedis praesulem, sed et omnium episcoporum noverunt esse primatem. Cum ergo cohortationes nostras auribus vestrae sanctitatis adhibemus, ipsum vobis, cujus [Col. 0147D] Vicem alicujus gerere, et vicarii antiqua locutione dicuntur etiam successores, qui non minori quam praecessor dignitate et potestate funguntur, ut pluribus antiquis testibus demonstrare possemus. Romani autem pontifices speciali modo dicti sunt fungi vice, aut vicarii Petri, ut intelligantur non suimet propriam obtinuisse, sed eamdem accepisse, in omnes successores transfusam, dignitatem ac auctoritatem Petri, cujus, ut ait Leo hoc ipso in sermone c. 3, in sua sede, id est, in successoribus, vivit potestas, et excellit auctoritas; et cap. 4, cujus dignitas etiam in indigno haerede non deficit. Haec notare libuit ob postillam quam hoc loco Quesnellus posuerat: Primatus Petri, cujus Romani pontifices vicarii sunt. vice fungimur, [Col. 0147B] loqui credite: quia et illius vos affectu monemus, et non aliud vobis, quam quod docuit, praedicamus: obsecrantes, ut succincti lumbos mentis vestrae castam et sobriam vitam in timore Dei ducatis, nec concupiscentiis carnis mens principatus sui oblita, consentiat. Brevia et caduca sunt terrenarum gaudia voluptatum, quae ad aeternitatem vocatos, [Col. 0148C] Vat. 3836, a coelesti vita conantur avertere. a semitis vitae conantur avertere. Fidelis ergo et religiosus animus, ea quae sunt coelestia, concupiscat, et divinarum promissionum avidus, in amorem se incorruptibilis boni, et in spem verae lucis attollat. Certi autem estote, dilectissimi, quod labor vester, quo vitiis resistitis, et carnalibus desideriis repugnatis, placens in conspectu Dei est atque [Col. 0147C] 14 pretiosus, nec solum vobis, sed etiam mihi apud Dei misericordiam profuturus: quia de profectu [Col. 0148C] Vict. cod. delet Dominici. QUESN. Dominici gregis gloriatur cura pastoris. Corona enim mea, sicut Apostolus ait, et gaudium vos estis (I Thess. II, 19) ; si fides vestra, quae ab initio Evangelii in universo mundo praedicata est (Rom. I, 8) , in dilectione et sanctitate permanserit. Nam licet omnem Ecclesiam, quae in toto est orbe terrarum, cunctis oporteat florere virtutibus, vos tamen praecipue [Col. 0148A] inter caeteros populos decet meritis pietatis excellere, quos in ipsa apostolicae petrae arce fundatos, et Dominus noster Jesus Christus cum omnibus redemit, et beatus apostolus Petrus prae omnibus erudivit. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Amen.
I. Festivitatem hanc omnibus esse communem Christianis, qui et reges sunt et sacerdotes. —II. Quanta Petro prae caeteris sint collata: Ecclesiam in Petro, et in ejus fide fundatam. —III. Transivit in alios apostolos potestas clavium, quas Petrus accepit. Speciale privilegium Petri, cujus specialis cura a Domino suscipitur, et pro fide cujus proprie Christus oravit, ut firmitas quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur. — [Col. 0148B] IV. Petri precibus et sollicitudini deberi quidquid boni a successoribus ejus agitur.
Gaudeo, dilectissimi, de religioso vestrae devotionis affectu, et Deo gratias ago, quod in vobis pietatem Christianae unitatis agnosco. Sicut enim ipsa frequentia vestra testatur, intelligitis hujus diei recursum ad communem laetitiam pertinere, et honorem celebrari totius gregis per annua festa pastoris. Nam licet universa Ecclesia Dei distinctis ordinata sit gradibus, ut 15 ex diversis membris sacrati corporis subsistat integritas; omnes tamen, [Col. 0148D] Verba, sicut ait Apostolus, a Quesnello omissa, ex omnibus nostris codicibus et anterioribus editionibus revocavimus. Tres codd. Vatt. et editi ante Quesnellum habent: Nos tamen omnes, sicut ait Apostolus, in Christo Jesu unum sumus. sicut ait Apostolus, in Christo unum sumus (I Cor. XII, 13) ; nec quisquam ab alterius ita est divisus officio, ut non ad connexionem pertineat capitis cujuslibet [Col. 0148C] humilitas portionis. [Col. 0148D] Vat. 3836, In unitatem. In unitate igitur fidei atque baptismatis, indiscreta nobis societas, dilectissimi, et generalis est dignitas, secundum illud beatissimi Petri apostoli [Col. 0148D] Ita omnes editiones, et codices nostri, inter quos antiquissimus Vaticanus, et laudatus Casinensis, qui duo solum pro secundum illud habent secundum Evangelium. Quesnellus vero expunctis vocibus sacratissima voce dicentis, unius codicis, quem non designat, auctoritate alia substituens, hunc locum sic expressit. Secundum illud beatissimi Petri apostoli, cui iste sermo debet famulari: Et ipsi tamquam lapides, etc. sacratissima voce dicentis: Et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini in domos spiritales, sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias acceptabiles Deo per Jesum Christum; et infra: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II, 5, 9) . Omnes enim in Christo regeneratos, crucis signum efficit reges, sancti [Col. 0149C] Particula vero deest in antiquissimo Vaticano, et in Casinensi, qui postremus pro consecrat habet efficit. Post pauca in Vat. laudato deest nostri. vero Spiritus unctio consecrat sacerdotes: ut praeter istam specialem nostri ministerii servitutem, universi spiritales [Col. 0149C] Sic tres praestantiores nostri codices et prima editio. Reliqui vulgati ante Quesnellum, et alii mss. cum cod. Gaudiival., et rationabiles: quas voces [Col. 0149D] Quesnellus expunxit, et margini apposuit. et rationabiles Christiani agnoscant se regii generis, et sacerdotalis officii esse consortes. Quid enim tam regium quam subditum Deo animum corporis sui esse rectorem? Et quid tam sacerdotale quam vovere Domino conscientiam puram, et immaculatas pietatis hostias de altari cordis offerre? Quod cum omnibus per Dei gratiam commune sit factum, religiosum tamen [Col. 0149D] Ita tres mss. Vaticani et unus Bononiensis cum prima editione; et sane melius, cum S. Leo auditores laudet, qui de provectione seu ordinatione sua tamquam de proprio honore gaudebant. In caeteris editis et in nonnullis codd., nobis; in aliquibus mss. deest tamen. vobis atque laudabile est, de die provectionis nostrae quasi de proprio honore gaudere; [Col. 0149D] Vetustissimus Vaticanus omittit sequentia usque ad finem capitis. Paulo post de effuso in ms. Casinensi. ut unum celebretur in toto Ecclesiae corpore pontificii sacramentum, quod, effuso benedictionis [Col. 0149B] unguento, copiosius quidem in superiora profluxit, sed non parce etiam in inferiora descendit.
Cum itaque, dilectissimi, de consortio istius muneris magna sit nobis materia communium 16 gaudiorum, verior tamen nobis et excellentior erit causa laetandi, si non in nostrae humilitatis consideratione remoremini; cum mulio utilius multoque sit dignius ad beatissimi Petri apostoli gloriam contemplandam aciem mentis attollere, et hunc diem in illius potissimum veneratione celebrare, qui ab ipso omnium charismatum fonte tam copiosis est irrigationibus inundatus, ut cum multa solus acceperit, nihil in quemquam sine [Col. 0149D] Praetulimus lectionem praestantiorem codicum Vatt. et Cas. Aliqui mss. collectionis quartae cum editis pro ipsius habent, illius; alii, ejus. ipsius participatione transierit. [Col. 0149D] Erat in editis: Verbum enim caro factum fuerat, et habitabat jam in nobis, ut reparando humano generi totum se Christus impenderet. Magis placuit lectio vetustissimi Vaticani et Casinensis, quam etiam confirmant mss. collectionum quartae et quintae quoad postremam partem et reparando, . . . . impenderat. Verbum caro factum jam habitabat in nobis [Col. 0149C] (Joan. I, 14) , et reparando humano generi totum se Christus impenderat. Nihil indispositum sapientiae, nihil erat arduum potestati. Famulabantur elementa, [Col. 0149D] Ita omnes editi et codices, excepto Casinensi, [Col. 0150C] qui pro ministrabant habet adorabant. Quesnellus notavit sic legi non solum in editis, sed etiam in mss. Gaudiival. At quo fultus codice hanc lectionem excluserit, et in textu ediderit: Famulabantur elementa, spiritus angelici serviebant, non docuit. ministrabant spiritus, angeli serviebant, nec ullo modo poterat inefficax esse sacramentum, quod simul ipsius Deitatis unitas operabatur et Trinitas. Et tamen de toto mundo unus Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi, et omnibus apostolis, cunctisque Ecclesiae Patribus praeponatur: ut [Col. 0150A] quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint [Col. 0150C] Quesnellus expunxit voces, multique pastores, [Col. 0150D] quae legebantur in editis, quatuor mss. allegans, qui his verbis carent. Nos vero non tam editorum omnium quam Romanorum et praestantiorum Italiae codicum auctoritate eas voces revocavimus. multique pastores, omnes tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus. Magnum et mirabile, dilectissimi, huic viro consortium potentiae suae tribuit divina dignatio; et si quid cum eo commune caeteris voluit esse principibus, numquam nisi per ipsum dedit quidquid aliis non negavit. Omnes denique apostolos Dominus quid de se homines opinentur interrogat; et tamdiu sermo respondentium communis est, quamdiu [Col. 0150D] Ita Vaticanus antiquissimu et Casinensis. Alii Vaticani cum editis intelligentiae pro ignorantiae; sed explicatur constanter exhibent. Quesnellus ex quatuor mss. edidit, humanae intelligentiae ambiguitas perstitit; et notavit in Gaudiival. aeque ac in editis legi, explicatur. Si ignorantiae pro intelligentiae reperisset in antiquis codicibus, lectionem nostram facile antetulisset. humanae ignorantiae ambiguitas explicatur. At ubi quid habeat sensus discipulorum exigitur, primus est in Domini confessione, qui primus [Col. 0150D] Quesnellus cum mss. collectionis quintae, erat. Ex caeteris pluribus et praestantioribus mss. libris est restituimus, quod retinetur etiam in sermone 83, cap. 1, cui hic locus ab ipso Leone insertus fuit. est 17 in apostolica dignitate. Qui cum dixisset: Tu es Christus Filius Dei vivi, respondit ei Jesus: Beatus es, Simon Bar-Jona, quia caro [Col. 0150B] et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI, 16, 17) ; id est, ideo beatus es, [Col. 0150D] Secuti sumus praestantissimos codices Vat. et Casin. Vulgati cum aliquot mss. habebant, quia Pater meus te docuit. . . . . sed inspiratio coelestis te instruxit; et non caro et sanguis, etc. quia te Pater meus docuit, nec terrena opinio te fefellit, sed inspiratio coelestis instruxit: et non caro nec sanguis, sed ille me tibi, cujus sum unigenitus Filius, indicavit. Et ego, inquit, dico tibi: hoc est, sicut Pater meus tibi manifestavit divinitatem meam, ita et ego tibi notam facio excellentiam tuam: Quia tu es Petrus: id est, cum ego sim inviolabilis petra, ego lapis angularis, qui facio utraque unum, ego fundamentum praeter quod nemo potest aliud ponere (Ephes. II, 14 et 20) ; tamen tu quoque petra es, quia mea virtute solidaris, ut quae mihi potestate sunt propria, sint tibi mecum participatione communia. [Col. 0150C] Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) . Super hanc, inquit, fortitudinem aeternum exstruam templum, et Ecclesiae meae coelo inferenda sublimitas in hujus fidei firmitate consurget.
Hanc confessionem portae inferi non tenebunt, mortis vincula non ligabunt: vox enim ista, vox vitae est. Et sicut confessores suos in coelestia provehit, ita negatores ad inferna demergit. Propter [Col. 0151A] quod dicitur beatissimo Petro: Tibi dabo claves regni coelorum. Et quaecumque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis; et quaecumque 18 solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI 19) . Transivit quidem etiam in alios apostolos [Col. 0151C] «Ita mss. codd. Hincmarus Remensis opusc. 55, adversus Hincmarum Laudun. c. 20, et in ep. Caroli Calvi nomine ad Adrianum PP. opusc. 43. Et in ep. ad Joannem VIII PP. nomine Caroli II imp. et cardin. Jacobatius in tract. de Concilio. In editis legitur vis. » Hactenus Quesnellus. Jus habent etiam Romani codices et Casinensis, quos contulimus. Facile autem fuit legere vis pro jus. In serm. 83, c. 2, quod hinc sumptum fuit, jus pariter legitur. jus potestatis istius, et ad omnes Ecclesiae principes decreti hujus constitutio commeavit; sed non frustra uni [Col. 0151C] Vat. 544, commendavit. commendatur, quod omnibus intimetur. Petro enim ideo hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma [Col. 0151C] Cod. Casinensis, proponitur. praeponitur. [Col. 0151C] Prolixam annotationem Quesnelli huic loco subnexam, in observationibus post Sermones subjiciendis dabimus; eamque ad calculos revocantes, genuinam S. pontificis sententiam ex contextu exponemus. Post pauca pro fertur in antiquissimo Vat. legitur refertur. Manet ergo Petri privilegium, ubicumque ex ipsius fertur aequitate judicium. Nec nimia est vel severitas, vel remissio, ubi nihil erit ligatum, nihil solutum, nisi quod beatus Petrus aut solverit aut ligaverit. Instante autem passione sua, Dominus, quae discipulorum [Col. 0151B] erat turbatura constantiam, [Col. 0151C] Sic prima editio, et codd. Casinenses 39 et 126, Concinit lectio serm. 83, c. 3. Quesnelli et Rainaudi editiones: Simoni inquit: Simon, ecce, etc. Simon, inquit, Simon, ecce Satanas expostulavit vos, ut [Col. 0151D] Ita cum mss. codd. legit Hincmarus opusc. 33, hunc locum referens. In editis, cribraret. QUESN. — Prima tamen editio habet, cerneret, et similiter tres mss. Vaticani ac duo Casinenses, qui solum habent velut pro sicut. Codices collectionis 4 habent cribraret, et ita etiam legitur in serm. 83, c. 3. Paulo post in editis et aliquot inferioris notae codd., ut non deficiat. Praetulimus praestantiores mss. Vat. 3836, et duos Casinenses, cum quibus congruit lectio serm. 83, cap. 3, in alio vetustissimo Vaticano 3835, et in Casinensi. Tres priores mss. mox omittunt aliquando; non tamen delevimus, quia in alio sermone 83 hoc adverbium ex optimis codicibus retinetur. cerneret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ne deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos, [Col. 0151D] In sermone 83, c. 3, ne intretis in tentationem. Haec autem verba apud Lucam XXII, 32, in Graeco et Latino vulgato textu desunt; et solum post aliquanto [Col. 0152C] leguntur v. 40. Olim vero lecta fuisse uno contextu etiam v. 32, non tantum liquet ex hoc Leonis loco, nec non etiam ex alio simili sermone 83, verum etiam ex auctore librorum de Vocatione omnium gentium lib. I, c. 24, et lib. II, c. 28, et ex Prospero in epist. ad Rufinum c. 10, qui tamen duo scriptores ante verba ne intretis, praemittunt, et rogate, vel, et roga. Enimvero in quatuor antiquissimis mss. Evangeliorum libris Vercellensi, Veronensi, Corbeiensi, et Vindebonensi a nostro P. Josepho Blanchinio nuperrime editis, qui priscam lectionem referunt, haec additio pariter legitur: Et rogate ne intretis in tentationem. Hinc in Leonis textu adjicienda videntur haec verba, et rogate, quae tamen sine ullius Leoninae editionis aut codicis auctoritate noluimus inserere. Immo eum non uno tantum in sermone, sed in duobus haec verba constanter absint in omnibus editionibus omnibusque codicibus quos contulimus, ac praesertim in duobus antiquissimis Vaticanis ac certo Romanis unciali charactere exaratis, [Col. 0152D] quorum unus hunc, alius alterum sermonem exhibet, Leonem sine iis verbis hunc evangelicum locum in suis libris legisse probabilissimum credimus. ut non intretis in tentationem (Luc. XXII, 31, 32) . Commune erat omnibus apostolis periculum de tentatione formidinis, et divinae protectionis auxilio pariter indigebant, quoniam diabolus omnes exagitare, omnes cupiebat elidere; et tamen specialis a Domino Petri cura suscipitur, et pro fide Petri proprie supplicatur, tamquam aliorum status certior sit futurus, si mens principis victa non fuerit. In Petro ergo omnium fortitudo munitur, et divinae gratiae ita [Col. 0152A] ordinatur auxilium, ut firmitas, quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur.
Cum itaque, dilectissimi, tantum nobis 19 videamus praesidium divinitus institutum, rationabiliter et juste in ducis nostri meritis et dignitate laetamur, gratias agentes sempiterno Regi Redemptori nostro Domino Jesu Christo, [Col. 0152D] Ita Vat. et Casinens. mss. Similiter habetur serm. 83, c. 4, in quem S. Leo haec traduxit. Al., qui. quod tantam potentiam dedit ei quem totius Ecclesiae principem fecit, [Col. 0152D] Ita omnes editi et codices quos vidimus. Nescimus autem qua auctoritate Quesnellus post verbum fecit, posito puncto et omissa particula ut, scripserit: Si quid etiam nostris temporibus . . . illius est operibus deputandum; nisi quia forte aliqui codices habent est pro sit, licet habeant, ut si quid. ut si quid etiam nostris temporibus recte per nos agitur, recteque disponitur, illius operibus, illius sit gubernaculis deputandum, cui dictum est: Et tu conversus confirma fratres tuos; et cui post resurrectionem suam Dominus [Col. 0152D] Al., trini. Mss. duo Quesnelli. ad trinam aeterni amoris professionem, mystica insinuatione ter dixit: Pasce oves meas (Joan. XXI, 17) . Quod nunc [Col. 0152B] quoque proculdubio facit, et mandatum Domini pius pastor exsequitur, confirmans nos cohortationibus suis, et pro nobis orare non cessans, ut nulla tentatione superemur. Si autem hanc pietatis suae curam omni populo Dei, sicut credendum est, ubique praetendit, quanto magis nobis alumnis suis opem suam [Col. 0152D] Quatuor codices et editi ante Quesnellum, dignatur. dignabitur impendere, apud quos in sacro beatae dormitionis toro eadem qua praesedit carne requiescit? Illi ergo hunc servitutis nostrae natalitium diem, illi ascribamus hoc festum, cujus patrocinio sedis ipsius [Col. 0152D] Ms. Casin. 39, meruimus habere consortem. meruimus esse consortes, auxiliante nobis per omnia gratia Domini nostri Jesu Christi, qui vivit et regnat cum Deo Patre, et Spiritu sancto, in saecula saeculorum. Amen.
I. Omnia in Deum esse referenda. —II. Quo quisque altiorem in Ecclesia tenet locum, eo magis illi timendum esse. —III. Christum verum esse Sacerdotem secundum ordinem Melchisedech, et suae semper adesse Ecclesiae. —IV. Petrum Romanae sedis semper curam gerere. —V. Illi potissimum honorem esse impendendum, cujus sedi successores ejus serviunt.
Sicut honor est filiorum, dilectissimi, dignitas patrum, ita laetitia est plebis, 20 gaudium sacerdotis. Quod quia ex divino venit munere: omne enim, sicut scriptum est, datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) : gratias agere bonorum omnium [Col. 0153B] debemus auctori, quoniam sive in naturalibus incrementis, sive in moralibus institutis, ipse fecit nos, et non ipsi nos (Psal. XCIX, 3) ; cumque hoc pie et fideliter confitemur, neque in nobis, sed in Domino gloriamur, fructuose in nobis renovantur vota cum tempore, et religiosa festa justa sunt gaudia, in quibus nec ingrati sumus tacendo de donis, nec superbi praesumendo de meritis. Omnem igitur, dilectissimi, causam et rationem solemnitatis hodiernae ad originem suam caputque feramus; et illum debita gratiarum actione laudemus, in cujus manu et gradus officiorum, et momenta sunt temporum. Nam si ad nos et ad nostra respicimus, vix aliquid reperimus unde merito gaudeamus. Mortali etenim carne circumdati, [Col. 0153C] et fragilitati corruptionis obnoxii, numquam ita liberi sumus, ut non aliqua impugnatione pulsemur; nec tam felix capitur in hoc agone victoria, ut non etiam post triumphos surgant rediviva certamina. Unde nemo tam perfectus est pontifex, tam immaculatus antistes, qui placationis hostias pro populi tantum delictis, non etiam pro suis debeat offerre peccatis.
Quae conditio si omnes sacerdotes generaliter tenet, quanto magis nos et onerat et obstringit; quibus ipsa suscepti operis magnitudo creberrima est offensionis occasio. Quamvis enim singuli quique pastores speciali sollicitudine gregibus suis praesint, sciantque se pro commissis sibi ovibus reddituros esse rationem, nobis tamen cum omnibus [Col. 0153D] cura communis est; neque cujusquam administratio, non nostri laboris est portio: ut dum ad beati apostoli Petri sedem ex toto orbe concurritur, et illa universalis Ecclesiae a Domino eidem commendata dilectio etiam ex nostra dispensatione deposcitur; tanto amplius nobis instare oneris sentiamus, quanto cunctis majora debemus. In hac ergo materia trepidationis, quae nobis esset dependendae fiducia servitutis, [Col. 0154A] nisi non dormitaret, neque obdormiret qui custodit Israel, et qui discipulis suis ait: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) : nisi dignaretur 21 non solum custos ovium, sed ipsorum etiam pastor esse pastorum; qui corporeo quidem intuitu non videtur, sed spiritali corde sentitur; absens carne, qua potuit esse conspicuus; praesens deitate, qua ubique semper est totus. Quia enim justus ex fide vivit (Habac. II, 4) , et haec est justitia credentis, ut recipiat animo quod non cernit aspectu; ascendens Dominus in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ps. LXVII, 19) , fidem scilicet, et spem, et charitatem, quae inde magna sunt, inde fortia, inde pretiosa, quia quod carnis oculis non [Col. 0154B] attingitur, id miro mentis affectu et creditur, et spe ratur, et amatur.
Adest igitur, dilectissimi, quod non temere, sed fideliter confitemur, in medio credentium Dominus Jesus Christus: et quamvis ad dexteram Dei Patris sedeat, donec ponat inimicos suos scabellum pedum suorum (Ps. CIX, 3) , non deest tamen Pontifex summus a suorum congregatione pontificum, meritoque illi totius Ecclesiae et omnium sacerdotum ore cantatur: Juravit Dominus, et non poenitebit eum: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Ibid. 6) . Ipse enim verus et aeternus est Antistes, cujus administratio nec commutationem potest habere, nec finem. Ipse est cujus formam Melchisedech pontifex praeferebat, non Judaicas hostias offerens [Col. 0154C] Deo, sed illius sacramenti immolans sacrificium, quod Redemptor noster in suo corpore et sanguine consecravit. Ipse est cujus sacerdotium Pater non secundum ordinem Aaron cum legis tempore transiturum, sed secundum ordinem Melchisedech perenniter celebrandum cum firmamento insolubilis jurationis instituit. Nam quia jusjurandum inter homines iis definitionibus adhibetur, quae perpetuis pactionibus sanciuntur, divini quoque juramenti testificatio in his invenitur promissis, quae incommutabilibus sunt fixa decretis: et quia poenitentia mutationem indicat voluntatis, in eo Deus non poenitet, in quo secundum aeternum placitum non potest aliud velle quam voluit.
Non est itaque nobis, dilectissimi, praesumptuosa festivitas, qua suscepti sacerdotii diem divini muneris memores honoramus; 22 quandoquidem pie et veraciter confitemur, quod opus ministerii nostri in omnibus quae recte agimus, Christus exsequitur; et non in nobis, qui sine illo nihil possumus, sed in ipso, qui possibilitas nostra est, gloriamur. Subjungit autem se ad rationem solemnitatis [Col. 0155A] nostrae, non solum apostolica, sed etiam episcopalis beatissimi dignitas Petri, qui sedi suae praeesse non desinit, et indeficiens obtinet cum aeterno Sacerdote consortium. Soliditas enim illa quam de Petra Christo etiam ipse Petra factus accepit, in suos quoque se transfudit haeredes, et ubicumque aliquid ostenditur firmitatis, non dubie apparet fortitudo pastoris. Nam si omnibus fere ubique martyribus pro susceptarum tolerantia passionum, hoc ad merita ipsorum manifestanda donatum est, ut opem periclitantibus ferre, morbos abigere, immundos spiritus pellere, et innumeros possint curare languores; quis gloriae beati Petri tam imperitus erit aut tam invidus aestimator, qui ullas Ecclesiae partes non ipsius sollicitudine regi, non ipsius ope credat augeri? Viget prorsus [Col. 0155B] et vivit in apostolorum principe illa Dei hominumque dilectio, quam non claustra carceris, non catenae, non populares impetus, non minae regiae [Col. 0156A] exterruerunt; et insuperabilis fides, quae bellando non cessit, vincendo non tepuit.
Cum ergo in diebus nostris moestitudines in laetitiam, labores in requiem, discordiae vertuntur in pacem, agnoscimus nos praesulis nostri meritis et precibus adjuvari, et documentis frequentibus experimur ipsum salubribus consiliis, ipsum aequis praesidere judiciis; ut manente apud nos jure ligandi atque solvendi, per moderamen beatissimi Petri et condemnatus ad poenitentiam, et reconciliatus perducatur ad veniam. Et ideo quidquid in nobis hodie sive [Col. 0155B] Officium quo fratres sibi aliquid ex dignatione detulisse S. Leo tradit, eos tantum respicit episcoporum conventus, ad quos isti ob celebrandum anniversarium diem ordinationis ejus invitati concurrerant. Lege serm. 2, c. 2. Haec et his similia officia, [Col. 0156B] ad quae nulla lex, praeceptum nullum cogeret, sicut pietate filiorum, ita dignatione fratrum pendebantur. Nihil ergo erat cur Quesnellus huic loco generalem propositionem in postilla apponeret: Episcopi ex dignatione officia deferunt Romano pontifici. dignatione fratrum, sive pietate filiorum detulistis officii, illi vos mecum religiosius et verius impendisse cognoscite, cujus sedi non tam praesidere quam servire gaudemus, sperantes orationibus ipsius [Col. 0156B] esse praestandum, ut Deus misericordiarum ministerii nostri tempora benignus aspiciat, pastoremque ovium suarum custodire semper dignetur, et pascere.
Celeberrimi sunt S. Leonis sermones de Collectis; quippe peculiares quasdam collectas indicant, quae etsi ex Leone memorentur a pluribus, eas tamen a quopiam explicatas reperire non licuit. Quesnellus in notatione ad primum de Collectis sermonem hoc unum subjecit: De collectarum usu et antiquitate multa hic congerere esset actum agere. Consulat qui volet em. card. Baronium ad an. Ch. 44, n. 30, 31, et ad an. 58, num. 35. Illas non in sola Dominica fieri solitas Leonis tempore, patet ex sermone 2 et 3, ubi secundae et tertiae feriae fit mentio. Non tamen de communibus collectis, quae in omnibus Ecclesiis olim fiebant, sed de extraordinaria ac praecipua eleemosynarum collectione S. Leonem his in sermonibus loqui credimus: quae certo anni tempore, ac in certum primum diem indicta et incoepta, aliis consequentibus diebus perficiebatur.
Patet indictio in certum diem ex unoquoque sermone: nam sermone primo in Dominicam, secundo in secundam feriam, tertio in feriam tertiam, quarto in quartam feriam, vel potius quintam, quinto iterum in primam Dominicam, ac sexto in diem sabbati collectae indicuntur. Cum hi sermones diversis annis habiti fuerint, in hac dierum varietate certus procul dubio alicujus mensis dies innuitur, qui uno anno in Dominicam, alio in feriam secundam, alio in tertiam, etc., incideret, et annorum cursu iterum caderet in Dominicam. Dies autem in his sermonibus memoratus, non unicus sed primus collectarum dies appellatur sermone 2, et serm. 5, c. 4 dicitur: Die Dominica prima est futura collectio. Igitur aliis diebus aliae collectiones fiebant; ac perinde hae collectae in aliquot dies producebantur.
His autem diebus Romani per Ecclesias suarum regionum debebant convenire ad eam eleemosynarum largitionem, quam et facultas et pietas suadebat, uti traditur serm. 3 et 4, c. 3, et serm. 6, c. 2. Erant vero Leonis tempore septem regiones ecclesiasticae in Urbe, quarum singulae suam diaconiam habebant, ubi nosocomia et pauperum diversoria erant, in quibus viduae aliique egentes ecclesiastica stipe alebantur. Vide Mabillonium Comment. in Ordin. Roman. tom. II Musei Italici, pag. 17. Ad has ergo diaconias deferendae erant eleemosynae, quae per praesidentium curam necessariis serviebant expensis: quia ad Ecclesiam maxime ab unoquoque opem quaerente decurritur, ut ait Leo serm. 6, c. 2.
Nunc statuenda, si fieri poterit, harum collectarum institutio, nec non in quem mensem inciderent, et quo inchoarent mensis die, quotque diebus peragerentur. Institutionem subindicat S. pontifex serm. 3, 4 et 5, ubi collectas ejusmodi olim a Patribus inductas prodit, ut eo die quo pagani superstitionibus suis diabolo serviebant, Christiani suas oblationes Deo sacratius offerrent. Sic enim serm. 2: Ad destruendas antiqui hostis insidias in die quo impii sub idolorum suorum nomine diabolo serviebant, providentissime in sancta Ecclesia prima est instituta collectio. Et apertius serm. 4, cap. 3; Dies nos apostolicae institutionis invitat, in quo sanctarum collationum prima collectio est prudenter a Patribus et utiliter ordinata, ut quia in hoc tempore gentilis quondam populus superstitiosius daemonibus serviebat; contra profanas hostias impiorum sacratissima nostrarum eleemosynarum celebraretur oblatio. Quod quia incrementis Ecclesiae fructuosissimum fuit, placuit esse perpetuum. Et serm. 5, c. 1, testatur hanc institutionem antiquis profuisse ad destructionem vanitatum. Duo ex his colligenda. Primum ab antiquis Ecclesiae Patribus, qui plures alios dies superstitionibus polluros in pios cultus traduxerunt, celebrem aliquam paganorum superstitionem, qua profanae hostiae, seu oblationes aliquae conferebantur celebri quodam die in impium idolorum cultum, in pias ejusmodi collectas fuisse conversam. Secundum adeo solemnem hanc institutionem fuisse, et Ecclesiae utilem, ut iidem Patres voluerint esse perpetuam; et idcirco sublata licet ea veteri superstitione, Leonis adhuc aetate vigebat.
Quae porro haec superstitio fuerit, unde ejusmodi collectae originem sumpserint, et quem in mensem ac diem inciderint, unde collectarum mensis ac dies statuatur, cum S. Leo nihil prodat, aliunde colligendum est. In id autem juvat horum sermonum ordo quem in aliquot mss. reperimus. In Lectionario Vallicellano A, 6, quatuor ex his sermonibus continentur. Describuntur autem post sermones diei SS. Petri et Pauli, et ante sermonem Leonis 84, qui in mss. collectionibus tertia, quarta, et quinta octavae eorumdem apostolorum affigitur; idemque ordo deprehenditur in codicibus collectionis secundae. Igitur in initium Julii et superstitiones jam memoratae, et [Col. 0157] collectae ejusmodi incurrisse videntur. Initio autem Julii superstitiosus fuerat dies pridie nonas, quo pagani praecipua solemnitate Apollinares ludos peragebant, in quos etiam celebrandos conferebant nummos. Post Cannensem nimirum cladem instituti fuerunt ex Martii clari vatis carmine, cujus in libris haec inventa Livius recitat lib. XXV, c. 12. Hostes, Romani, si expellere vultis . . . . . Apollini vovendos censeo ludos, qui quotannis comiter Apollini fiant, cum populus dederit ex publico partem, privati uti conferant pro se suisque; iis ludis faciendis praeerit praetor. Hoc carmine invento et ad senatum delato censuerunt Patres Apollini ludos vovendos, faciendosque a praetore Urbis. Hic autem in circo maximo cum facturus esset, edixit ut populus per eos ludos stipem Apollini, quantum commodum esset, conferret. Initio nulla statuta die hi ludi edebantur. At A. U. C. 546, P. Varus praetor urbanus lege ad populum lata jussus est certum diem statuere. Itaque ipse primus, inquit Livius l. XXVII, ita vovit, lecitque ante diem III nonas Quintiles. Is deinde solemnis servatus. Ex duobus autem antiquis calendariis Maffeiano et Blanchiniano corrigendus Livii textus, et pro III nonas legendum est II nonas Quintiles: quod pariter confirmat tertium calendarium marmori insculptum et Amiterni repertum, a Muratorio editum tom. I Thesauri Inscript. pag. 101. Solum calendarium, non tamen ex marmore, sed ex manuscripto Caesareo vulgatum a Lambecio, quod aetate etiam posterius, tribus laudatis praeferendum non est, III nonas ponit. Id autem librariorum lapsu facile contingere potuit. Bollandistae tom. VI Junii parte II, huic calendario, quod Lambecius primus ediderat, e regione apposuerunt aliud antea ineditum calendarium a Polemio Silvio Leonis nostri aetate conscriptum, in quo aeque ac in calendariis marmoreis II non. memorati ludi assignantur. Una dies initio his ludis constituta, dein eosdem repetitos, sive continuatos in plures dies, ex aliquot veterum testimoniis, qui alios et alios dies memorant, collegit Norisius in Cenotaphiis Pisanis dissert. 2, cap. 6, et ante ipsum Manutius de Legibus Romanorum, et Comment. in ep. 1, lib. XVI, ad Atticum. Ex calendario autem Romano, quod primo Ecclesiae saeculo insculptum in museo Capitolino servatur, et a Francisco Blanchinio editum fuit tom. II Anastasii pag. 305 tab. C, nec non ex Maffeiano saepius recuso, discimus Apollinares ludos inchoasse II non. Julias, et continuasse usque ad IV idus, seu usque ad diem ejusdem mensis duodecimam. In calendario Lambeciano iidem ludi Apollinares notantur etiam III idus ejusdem mensis, id est die 13. Id explicatur ex Cicerone ep. 4, l. XVI, ad Atticum, ubi venationem memorat postridie ludos Apollinares, quae velut appendix ludorum Apollinarium habebatur. Hinc calendarium Blanchinianum III id. habet In Circo, et Maffeianum cum Amiternino eodem die, Ludi in Circo.
Hac ergo superstitione ab antiquis Patribus in pium usum conversa, primus collectarum dies fuisse videtur II nonas Julii, qui est dies octavae SS. Petri et Pauli; isque ante aliquanto erat indicendus, ut populus ad collectionem sese opportune pararet; ac proinde hos sermones inter diem natalem et octavam SS. apostolorum habitos fuisse verisimillimum est. Quod si tres ex his sermonibus in divinorum officiorum usum assumpti, diebus Dominicis 2, 3 et 4 post natale apostolorum assignati inveniuntur in laudato Lectionario Vallicellano, id posteriori tempore accidit, ut Dominicus dies singulis assignaretur; quemadmodum etiam sermo 84, qui ad octavam Apostolorum pertinet, in eodem Lectionario Dominica 6 post eorumdem natale legendus describitur.
Ex his porro, quae hactenus constituimus, facile est annum singulorum indicare. Cum enim S. pontifex Romanae Ecclesiae praefuerit ab an. 440 usque ad an. 461, primus et quintus sermo annis distinctis recitati, in quibus indicitur prima collecta die Dominico, assignandi sunt an. 441, vel 447, vel 452, vel 458; his enim annis dies sexta Julii ex littera Dominicali E incidit in Dominicam. Secundus sermo, qui denuntiat primam collectam feria secunda, ascribendus est an. 442, vel 453, vel 459, in quibus dies II nonas Julias fuit feria secunda: similique ratione tertius sermo, qui designat tertiam feriam adjudicandus est an. 443, vel 448, vel 454, in quibus idem dies fuit feria tertia; ac sermo sextus, qui praefert diem sabbati, habitus fuit an. 446, vel 457, cum dies sextus Julii in sabbatum incidit.
Unus dies feriae quartae, qui sermone quarto designatur, cum alio charactere ejusdem sermonis non videtur congruere. Nam hic sermo manifeste habitus fuit cum sub initium detecti erroris Romae ageretur adversus Manichaeos, unde ad hos deferendos apud presbyteros S. pontifex auditores excitat cap. 4. Id autem mense Julio convenit soli anno 444, nam anno 443 Manichaei eo mense nondum detecti fuerant; serius vero hunc sermonem producere usque ad annum 449, vel 455, vel 460, in quibus dies sextus Julii concurrit cum feria quarta hoc sermone designata, Manichaeismi Romae detecti initia nequaquam sinunt. Haec difficultas de indicata a Leone alia superstitiosa solemnitate, cujus prima dies, eidemque alligata prima collectio anno 444, inciderit in feriam quartam, suspicionem injecerat. At cum nulla alia paganorum solemnitas, quae perinde congrueret, inventa nobis fuerit, nulli autem ethnicae superstitioni magis conveniant caeteri omnes horum sermonum characteres, quam ludis Apollinaribus, qui die sexta Julii inchoabantur; mendum in feriae quartae notationem sermone quarto irrepsisse arbitramur. Perfacile autem fuit amanuensium allucinatione feriam quartam legere, aut scribere pro feria quinta; quae sane an. 444 concurrit cum die secundo nonas Julii.
Eleemosynae commendatione praemissa, Dominicam collectarum adesse monet.
Multis divinarum Scripturarum testimoniis edocemur quantum eleemosynarum meritum et quanta sit virtus. Certum est enim unumquemque nostrum animae suae benefacere, quoties misericordia sua inopiae succurrit alienae. Prompta ergo, dilectissimi, et facilis apud nos largitas esse debet, si credimus id sibi unumquemque praestare quod indigentibus tribuit. Thesaurum enim suum condit in coelo qui Christum pascit in paupere. Benignitatem itaque in hoc et dispensationem divinae pietatis agnosce. Idcirco [Col. 0158A] enim te abundare voluit, ut per te alius non egeret, et per ministerium operis tui pauperem ab egestatis labore, teque a peccatorum multitudine liberaret. O mira providentia [Col. 0157A] Voces et bonitas desunt in prima editione. et bonitas Creatoris, ut uno facto duobus vellet esse succursum! Ventura igitur Dominica dies, collectarum futura est. Hortor et moneo sanctitatem vestram, ut singuli quique et pauperum memineritis et vestri, et pro possibilitate virium vestrarum intelligatis 28 in egentibus Christum, qui tantum nobis pauperes commendavit, ut se in ipsis vestiri ac suscipi [Col. 0157A] Ms. Vallic., testetur. Mox in eodem codice omittuntur [Col. 0158A] voces, cum Patre et Spiritu sancto. testaretur, et pasci Christus Dominus noster (Matth. XXV, 40) , qui cum Patre, et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Eleemosynam alterum esse lavacrum a peccatis, et opus maximae charitatis.
Notum vobis, dilectissimi, et familiare mandatum pastorali praedicamus hortatu, ut in opere misericordiae studeatis esse devoti. Quod etiam si numquam a vestra sanctitate negligitur, nunc tamen promptius est et impensius exsequendum: quia primus collectarum dies saluberrime a sanctis Patribus institutus hoc exigit ut unusquisque, prout votivum atque possibile est, in usus atque [Col. 0159D] Prima editio, eleemosynam. alimoniam pauperum de vestris facultatibus conferatis; scientes praeter illud regenerationis lavacrum, in quo universorum ablutae sunt maculae peccatorum, hoc remedium infirmitati [Col. 0159B] humanae divinitus esse donatum, ut si quid culparum in hac terrena habitatione contrahitur, eleemosynis 29 deleatur. Eleemosynae enim opera charitatis sunt, et scimus quod charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8; Prov. X, 12) . Proinde, dilectissimi, in secundam feriam spontaneas [Col. 0159D] Al., collectiones. Ita etiam ms. Gaudiival. apud Quesnellum, et tres nostri Vaticani, pro quo perperam alius Vat., collationes. collectas vestras sollicite praeparate, ut quidquid vobis de temporalibus substantiis desumpseritis, id multiplicatum in aeterna retributione sumatis.
Collectas occasione paganarum superstitionum esse institutas, a quibus ne pauper quidem excluditur; eleemosyna cruciari daemones; pauperes a collectarum fructu non esse alienos.
[Col. 0159C] Christianae pietatis est, dilectissimi, ut quae apostolicis sunt traditionibus instituta, perseveranti devotione serventur. Nam illi beatissimi discipuli veritatis, hoc divinitus inspirata commendavere doctrina, ut quoties caecitas paganorum [Col. 0159D] Vulgati addunt praepositionem in, quam melius delevimus ex ms. Vallicell. Nonnulli codd. et vulgati ad marginem, super institutionibus suis. Prima editio, in superstitionibus eorum. superstitionibus suis esset intentior, tunc praecipue populus Dei orationibus et operibus pietatis instaret. Quoniam immundi spiritus, quantum gentilium errore laetantur, tantum verae religionis observantia, [Col. 0159D] Vat. collect. quintae, observantiam reverentur. Cod. Vallicell. pro atteruntur habet conteruntur. atteruntur et augmenta justitiae urunt impietatis auctorem. Cujus impia et profana commenta, ne sacratis Deo vero cordibus aliquid pollutionis inferrent, beatus magister gentium praecavebat, cum voce apostolica diceret: Nolite jugum cum infidelibus ducere. Quae enim participatio [Col. 0159D] justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras (II Cor. VI, 14) ? Et deinde vocem prophetici spiritus [Col. 0159D] Ita cum potioribus et plerisque nostris codd. editiones anteriores Quesnello, apud quem adderet. addidit, dicens: Exite, exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis (Ibid., 17; Isai. LII, 11) . Unde quoniam ad [Col. 0160A] destruendas antiqui hostis insidias in die quo impii sub idolorum suorum nomine diabolo serviebant, providentissime in sancta Ecclesia prima est instituta collectio: volumus dilectionem vestram tertia feria per omnes regionum vestrarum Ecclesias cum voluntariis oblationibus eleemosynarum convenire. In quo opere et si non est omnium aequalis facultas, debet esse par pietas: quoniam fidelium largitas non de muneris pensatur pondere, sed de benevolentiae quantitate. 30 Habeant [Col. 0160D] Addidimus ergo, quod desiderabatur, ex duobus mss. Vatic. et Lectionario Vallicellano. ergo in hoc misericordiae commercio etiam pauperes lucrum, et ad sustentationem egentium de quantacumque substantia aliquid quod eos non contristet excerpant. Sit dives munere copiosior, dum pauper animo non sit inferior. Quam vis enim major speretur redditus de majore semente, [Col. 0160B] potest tamen [Col. 0160D] Ex iisdem mss. nec non ex editione Antuerp. an. 1583, adjecimus etiam. etiam de exigua satione multus fructus provenire justitiae. Justus enim est judex noster et verax, qui neminem fraudat mercede meritorum. Et ideo nos curam pauperum vult habere, ut in futurae retributionis examine, misericordibus, quam promisit, misericordiam largiatur Christus Deus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Evangelica luce gentilitiae superstitionis tenebras repelli, a quibus omnia manant flagitia. —II. Ideo futurum judicium a Christo praedicitur, ut misericordiae largitate peccata redimantur. —III. Collectas institutionis esse apostolicae: occasione paganicae superstitionis esse ordinatas; verecundos maxime [Col. 0160C] pauperes esse sublevandos. —IV. Haereticos prodere Deo imprimis gratum. Manichaeorum dogmata.
Misericordia, dilectissimi, et justitia Dei formam retributionum suarum a mundi constitutione dispositam, per doctrinam Domini nostri Jesu Christi benignissima nobis expositione reseravit, ut acceptis rerum significationibus, quae futura credimus, [Col. 0160D] Unus Vat. et prima editio, tamquam gesta. jam quasi gesta nosceremus. Sciebat enim Redemptor noster atque Servator quantos fallacia diaboli per totum mundum sparsisset errores, et quam multis superstitionibus maximam sibi partem humani generis subdidisset. Sed ne ultra per ignorantiam veritatis creatura ad imaginem Dei condita in praecipitia perpetuae mortis ageretur, evangelicis paginis [Col. 0160D] judicii sui inseruit [Col. 0160D] Latinus Latinius, in Bibliotheca sacra et profana, p. 74, corrigendum censuit aequitatem, vel aequalitatem. In cod. Bon., aequalitatem habetur. qualitatem, quae omnem hominem a callidissimi hostis revocaret insidiis: cum jam nulli esset incognitum quae bonis speranda praemia, et quae malis essent [Col. 0160D] Vulgati cum plerisque mss., inferenda. Melior visa est lectio codicis Vallicellani, cum vox timenda voci speranda Leonino more opponatur. timenda 31 supplicia. Incentor namque ille auctorque peccati primum superbus ut [Col. 0161A] caderet, deinde invidus ut noceret, quia in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) , totam vim suam in mendacio collocavit, omniaque deceptionum genera de hoc venenatissimo artis suae fonte produxit: ut ab illo bono, quod ipse propria elatione perdiderat, spem humanae devotionis excluderet, eosque in consortium damnationis suae traheret, ad quorum ipse reconciliationem pertinere non posset. [Col. 0161D] Emendavimus ex ms. Vallic. In caeteris nostris codd. et in omnibus editis legebatur: Quidquid igitur hominum quibuslibet impietatibus Deum laesit, hujus fraude traductum, hujus est nequitiae depravatum. Quisquis igitur hominum quibuslibet impietatibus Deum laesit, hujus fraude traductus, hujus est nequitia depravatus. Facile enim in omnia flagitia impulit, quos [Col. 0161D] In addunt duo codd. collect. 4, et alius collect. 5, et edit. Antuerp. ms. Vallic., in religione suscepit. religione decepit. Sciens autem Deum non solum verbis, sed etiam factis negari, multis quibus auferre non potuit fidem, sustulit charitatem; et agro cordis ipsorum avaritiae radicibus occupato, spoliavit fructu [Col. 0161B] operum quos non privavit confessione labiorum.
Propter has ergo, dilectissimi, versutias hostis antiqui, scire nos voluit ineffabilis benignitas Christi, quid in die retributionis de universitate hominum esset decernendum, ut dum in hoc tempore legitimorum remediorum medicina praebetur, dum elisis reparatio non negatur, et qui diu fuerunt steriles, possunt tandem esse fecundi, praeveniatur disposita censura justitiae, et numquam a cordis oculis divinae [Col. 0161D] Cod. Bon. cum prima editione, districtionis, non male. discretionis imago discedat. Veniet enim in majestatis suae gloria Dominus, sicut ipse praedixit (Matth. XXV, 31) , aderitque cum eo radians in splendoribus suis innumerabilis angelicarum [Col. 0161C] multitudo legionum. Congregabuntur ante thronum potentiae ejus omnium gentium populi; et quidquid hominum universis saeculis toto orbe terrarum progenitum est, in conspectu judicantis astabit. Separabuntur ab injustis justi, a nocentibus innocentes; et cum praeparatum sibi regnum, recensitis misericordiae operibus, filii pietatis acceperint, exprobrabitur duritia sterilitatis injustis; et nihil habentes sinistri commune cum dextris, in ignem ad diaboli et angelorum ejus tormenta dispositum, omnipotentis judicis damnatione mittentur, cum illo habituri poenae communionem, cujus elegerunt facere voluntatem. Quis igitur istam 32 sortem aeternorum cruciatuum non pavescat? Quis mala numquam finienda [Col. 0161D] non timeat? Sed cum ideo denuntiata sit severitas, [Col. 0162A] ut misericordia quaereretur, in diebus praesentibus cum misericordiae est largitate vivendum, ut homini post periculosam negligentiam, ad pietatis opera revertenti, possibile sit ab hac sententia liberari. Hoc enim agit potentia judicis, hoc gratia [Col. 0161D] Vallicell., Salvatoris. Servatoris, ut relinquat impius vias suas, et ab iniquitatis suae consuetudine peccator abscedat. Misereantur pauperum, qui sibi volunt parcere Christum. Faciles sint in alimenta miserorum, qui cupiunt ad societatem pervenire [Col. 0161D] Felicium vocem oppositam voci miserorum substituimus loco vocis fidelium, quatuor mss. et edit. Antuerpiensis auctoritate futili. Pro pervenire legunt aliqui codd., pertinere. felicium. Non sit vilis homini homo, nec in quoquam despiciatur illa natura, quam rerum conditor suam fecit. Cui enim laborantium licet negare quod Christus sibi profitetur impendi? Juvatur conservus, et gratiam refert Dominus. Cibus egeni, regni coelestis est pretium; et largitor temporalium [Col. 0162B] haeres efficitur aeternorum. Unde autem exigua ista impendia tanta aestimari taxatione meruerunt, nisi quia pondera operum charitatis lance pensantur, et cum amatur ab homine quod Deus diligit, merito in ejus ascenditur regnum, in cujus transitur affectum?
Ad horum ergo operum, dilectissimi, piam curam dies nos apostolicae institutionis invitat, in quo sanctarum [Col. 0161D] Editi cum plerisque mss., collectionum. Melius in Vallicellano, cum vox collationum optime respondeat, et referatur ad eleemosynarum oblationem, de qua post pauca fit mentio. In prima editione habetur, sanctarum collectionum prima collatio; non [Col. 0162D] displicet. collationum prima collectio est prudenter a Patribus et utiliter ordinata: ut quia in hoc tempore gentilis quondam populus superstitiosius daemonibus serviebat, contra profanas hostias impiorum, [Col. 0162D] Secuti sumus lectionem primae editionis, quam mss. collectionis 3 et Lectionar. Vallicell. confirmant. Aliae editiones, sacratissima a nobis nostrarum, etc. Quesnellus, sacratissime. sacratissima nostrarum eleemosynarum celebraretur oblatio. Quod quia incrementis Ecclesiae fructuosissimum fuit, placuit esse perpetuum. [Col. 0162C] Unde hortamur sanctitatem vestram ut per Ecclesias regionum vestrarum [Col. 0162D] Legendum, quinta feria, ut in admonitione diximus; sed nullo codice opitulante, textum immutare noluimus. quarta feria de facultatibus vestris, quantum suadet possibilitas et voluntas, [Col. 0162D] Ex Vallicellano et aliis duobus codicibus, nec non ex prima editione inseruimus praepositionem ad, quae commode indicat quod traditur serm. 11, c. 2; Sancta collectio, quae per praesidentium curam necessariis serviret expensis. ad expensas misericordiae conferatis, ut possitis illam beatitudinem promereri, in qua sine fine gaudebit qui intelligit super egenum et pauperem (Ps. XL, 1) . Ad quem intelligendum, dilectissimi, sollicita benignitate vigilandum est, ut quem modestia tegit, et verecundia [Col. 0162D] Prima editio, impedit. praepedit, invenire possimus. Sunt enim 33 qui palam poscere ea quibus indigent erubescunt; et malunt [Col. 0162D] Cod. Vallic., molestia. miseria tacitae egestatis affligi quam publica petitione confundi. Intelligendi ergo isti sunt, et ab occulta necessitate [Col. 0162D] Mss. collect. 4 et 5, revelandi. sublevandi, ut hoc ipso amplius gaudeant, cum et paupertati eorum [Col. 0162D] consultum fuerit, et pudori. Recte [Col. 0162D] Sic Lectionar. Vallicell. et mss. collect. 5, cum Antuerpiensi editione. Alias, enim in egeno. autem in egeno [Col. 0163A] et paupere ipsius Jesu Christi Domini nostri persona sentitur, qui cum esset dives, [Col. 0163D] Ita Vallicell. et codd. collect. 4 et 5. Alias, sicut dicit Apostolus, inops factus est. sicut ait B. apostolus, pauper factus est, ut nos sua paupertate ditaret (II Cor. VIII, 9) . Et ne deesse nobis [Col. 0163D] Al., sui praesentia. sua praesentia videretur, ita humilitatis et gloriae suae temperavit mysterium, ut quem Regem et Dominum in majestate Patris adoramus, eumdem in suis pauperibus pasceremus, liberandi ob hoc in die mala a damnatione perpetua, et pro intellecti pauperis cura, regni coelestis consortiis inserendi.
Ut autem in omnibus, dilectissimi, placeat Domino vestra devotio, etiam ad hanc vos hortamur industriam, ut Manichaeos ubicumque latentes vestris presbyteris publicetis. Magna est enim [Col. 0163B] pietas prodere latebras impiorum, et ipsum in eis, cui serviunt, diabolum debellare. Contra istos enim, dilectissimi, omnem quidem orbem terrarum, et totam ubique Ecclesiam decet fidei [Col. 0163D] Editio Antuerp. in margine, scutum. Vallic., corripere. arma arripere; sed vestra in hoc opere devotio debet excellere, qui in progenitoribus vestris Evangelium crucis Christi ab ipso beatissimorum apostolorum Petri et Pauli ore didicistis. Non sinantur latere homines, qui legem per Mosen datam, in qua Deus universitatis conditor ostenditur, recipiendam esse non credunt; prophetis, et sancto Spiritui contradicunt, psalmos Davidicos, qui per universalem Ecclesiam cum omni pietate cantantur, damnabili impietate ausi sunt refutare; Christi Domini nativitatem secundum carnem negant; passionem et resurrectionem ejus simulatam [Col. 0163C] dicunt fuisse, non veram; baptismum regenerationis totius gratiae virtute dispoliant. Nihil est apud eos sanctum, nihil integrum, nihil verum. Cavendi sunt, ne cuiquam noceant; prodendi sunt, ne [Col. 0163D] Praepositionem in, a Rainaudo et Quesnello omissam, ex caeteris editionibus et omnibus nostris codicibus restituimus. in aliqua civitatis nostrae parte consistant. Vobis, dilectissimi, ante tribunal Domini proderit, quod indicimus, quod rogamus. Dignum est enim, ut eleemosynarum sacrificio [Col. 0163D] Editi, et hujus, ac dein nobis pro vobis. Praetulimus lectionem codicis Vallicell., cum quo in voce vobis concinunt mss. collect. 5. etiam hujus operis palma jungatur, auxiliante vobis per omnia Domino Jesu Christo, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Collectarum consuetudine ab apostolis tradita juvari fideles. Opes non tam possidendae quam dispensandae a Deo traditae sunt. —II. Quam miseri qui opes suas in proprium tantummodo usum, non [Col. 0164A] in pauperes expendunt. —III. Sine misericordia in pauperes, caeteras virtutes non prodesse. —IV. Fidem sine operibus mortuam esse, per charitatem vivificari. Eleemosynae ac temperantiae bona quae?
Apostolicae traditionis, dilectissimi, instituta servantes, pastorali vos sollicitudine cohortamur, ut diem quem illi ab impiorum superstitione purgatum, misericordiae operibus consecrarunt, devotione religiosae consuetudinis celebremus, ostendentes apud nos auctoritatem Patrum vivere, eorumque doctrinam in nostra obedientia permanere. Quoniam [Col. 0163D] Unus codex Vat., tanta sanctae devotionis utilitas. sancta tantae constitutionis utilitas, non praeterito tantum tempori, sed etiam nostrae prospexit aetati, ut quod illis ad destructionem profuit vanitatum, [Col. 0164B] hoc nobis proficeret ad incrementa virtutum. Quid autem tam aptum fidei, quid tam conveniens pietati, quam egentium juvare [Col. 0163D] Ita Vallic. cod. Alias, paupertatem. pauperiem, infirmorum curam recipere, fraternis necessitatibus subvenire, et conditionis propriae in aliorum labore meminisse? In quo opere, quantum quis possit, [Col. 0163D] Verba, quantumque non possit, desiderantur in cod. ms. Victorino Quesnelli, nec non in aliis nostris [Col. 0164D] collect. 5. quantumque non possit, solus veraciter ille discernit, qui novit quid quibusque contulerit. Non solum enim spiritales opes et dona coelestia Deo donante capiuntur, sed etiam terrenae et corporeae facultates ex ipsius largitate proveniunt, ut merito rationem eorum quaesiturus sit, [Col. 0164D] Cod. Vallic., qui eas non magis porrigendas tradidit, quam dispensandas commisit. Sed in hanc lectionem paulo ante scribendum fuerat, earum, uti praefert editio Antuerp., quae tamen in caeteris vulgatam lectionem sequitur. quae non magis possidenda tradidit, quam dispensanda commisit. Muneribus igitur Dei juste et sapienter utendum est, ne materia boni operis fiat causa peccati. [Col. 0164D] Sic cum Quesnello nostri codices. Anteriores editiones: Nam divitiae quidem, quantum ad ipsas species, etc. Nam divitiae, quod [Col. 0164C] ad ipsas species earum atque substantias pertinet, bonae sunt, et humanae societati plurimum prosunt, cum a benevolis habentur et largis, nec illas aut luxuriosus 35 prodigit, aut avarus [Col. 0164D] Cod. Vallic., obstruit. Paulo post idem cod. quam dissipentur expensae. abstrudit, ut tam pereant male conditae, quam insipienter expensae.
Quamvis autem laudabile sit intemperantiam fugere, et turpium voluptatum damna vitare, multique magnifici facultates suas dedignentur occulere, et [Col. 0164D] Ms. Vallicell. et unus Vat., cum prima editione, inter copias. in copia affluentes vilem atque sordentem horreant parcitatem, non est tamen talium aut felix abundantia, aut [Col. 0164D] Cod. Victorin. apud Quesnellum et nostri collect. 5, blanda frugalitas. probanda frugalitas, si ipsis tantum propriae opes serviunt; si eorum bonis nulli juvantur pauperes, nulli foventur infirmi; si de magnarum abundantia facultatum non captivus redemptionem, [Col. 0164D] non peregrinus solatium, non exsul sentit auxilium. Hujusmodi divites egentiores omnibus sunt egenis. Perdunt enim illos redditus quos [Col. 0164D] Ita ex Vallic. Alias, possunt. Paulo post pro incubant [Col. 0165C] editiones post primam, et ante Quesnellum, [Col. 0165D] incumbunt. possent [Col. 0165A] habere perpetuos, et dum brevi nec semper libero incubant usui, nullo justitiae cibo, [Col. 0165D] In ms. Vallic., nullius misericordiae. nulla misericordiae suavitate pascuntur; foris splendidi, intus obscuri; [Col. 0165D] Idem cod., abundantes temporalibus, inopes aeternis. abundantes temporalium, inopes aeternorum: quia ipsi animas suas fame afficiunt et nuditate dehonestant, [Col. 0165D] Qui nihil omnino aeternis horreis commendarunt, nihil thesauris, etc., in eodem cod. Vallicell. qui de iis quae terrenis horreis commendarunt, nihil thesauris coelestibus intulerunt.
Sed forte sunt aliqui divitum qui, licet nullis largitionibus pauperes Ecclesiae soleant adjuvare, alia tamen Dei mandata custodiunt, et inter diversa fidei et probitatis merita, veniabiliter sibi aestimant unam deesse virtutem. Verum haec tanta est [Col. 0165D] Laudatus Vall., post verbum est, addit secunda manu, virtus misericordiae. Est additamentum cujuspiam studiosi, quod a caeteris mss. abest. Mox pro etsi in eodem cod. etiamsi. , ut sine illa caeterae, etsi sunt, prodesse non possint. Quamvis enim quis fidelis sit, et [Col. 0165D] Alias in mss. collect. 5, cautus. Mox aliis moribus pro aliis majoribus in cod. Vallic. nec non in edit. prima et Rainaudi. castus, et sobrius, et aliis [Col. 0165B] majoribus ornatus insignibus; si misericors tamen non est, misericordiam [Col. 0165D] Cod. Vallicell., non merebitur; ait enim Dominus: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. non meretur: ait enim Dominus: Beati misericordes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) . Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et sederit in throno gloriae suae, et congregatis omnibus gentibus, bonorum et malorum fuerit facta discretio (Matth. XXV, 33) , in quo laudabuntur qui ad dexteram stabunt, nisi in operibus benevolentiae et charitatis officiis, quae Jesus Christus sibi impensa reputabit? Quoniam qui naturam hominis suam fecit, in nullo se [Col. 0165D] Idem ms., ab humanitate discrevit. ab humana humilitate discrevit. 36 Sinistris vero quid objicietur, nisi neglectus dilectionis, duritia inhumanitatis, et pauperibus misericordia denegata? quasi nec alias virtutes dextri, nec alias offensiones habeant sinistri. [Col. 0165C] Sed illo magno summoque judicio tanti aestimabitur vel largitatis benignitas, vel tenacitatis impietas, ut pro plenitudine omnium virtutum, et pro summa omnium commissorum, et per unum bonum isti introducantur in regnum, et per unum malum illi in ignem mittantur aeternum.
Nemo igitur, dilectissimi, de ullis sibi bonae vitae meritis blandiatur, si illi defuerint opera charitatis; nec de sui corporis [Col. 0165D] Ita ex tribus codd. Vallic., Vat. et Bon., ac prima editione. Alias, qualitate. puritate securus sit, qui nulla eleemosynarum purificatione mundatur. Eleemosynae enim peccata delent (Eccli. III, 33) , mortem perimunt, et poenam perpetui ignis exstinguunt. Sed qui [Col. 0166A] ab earum fructu fuerit vacuus, erit ab indulgentia retribuentis alienus, dicente Salomone: Qui obturat aures ne audiat imbecillum, et ipse [Col. 0165D] Editio Antuerpiensis cum ms. Vall., invocabit. vocabit Dominum, et non erit qui exaudiat eum. Unde et Tobias filium suum praeceptis pietatis instituens: Ex substantia, inquit, tua fac eleemosynam, et noli avertere faciem tuam ab illo paupere: ita fiet ut nec a te avertatur facies Dei (Tob. IV, 7) . Haec virtus omnes facit utiles esse virtutes, quae ipsam quoque fidem, ex qua justus vivit (Habac. II, 4; Rom. I, 17; Galat. III, 11) , et quae sine operibus mortua nominatur (Jac. II, 26) , sui admixtione vivificat: quia sicut in fide est operum ratio, ita in operibus fidei fortitudo. Dum ergo tempus habemus, sicut ait Apostolus, operemur quod bonum est ad omnes, maxime autem ad domesticos fide (Galat. VI, 10) . [Col. 0166B] Bonum autem facientes non deficiamus, tempore enim suo metemus (Ibid., 9) . Praesens itaque vita tempus est sationis, et [Col. 0166C] Ex eodem codice adjecimus substantivum dies: [Col. 0166D] quod desiderari videtur. dies retributionis tempus est messis, quando unusquisque seminum fructus secundum sationis suae percipiet quantitatem. De proventu autem istius segetis nemo falletur, quia animorum ibi magis quam impendiorum mensura taxabitur; et tantum reddent exigua de exiguis, quantum magna de magnis. Et ideo, dilectissimi, satisfiat apostolicis institutis. Et quia [Col. 0166D] Codex Victorinus Quesnelli et nostri collect. 5, cum ms. Vallic., die illo, pro die Dominica. Id autem in formulis frequens diem indicat, in quam pridie nonas Julias primus collectarum dies pro annorum varietate denuntiandus incideret. Retinuimus autem, die dominica, ut reliqui habent codices et omnes editiones, quia haec dies a Leone indicta praesumitur, cum hunc sermonem certo anno pronuntiarit. die Dominica prima est futura collectio, omnes vos 37 devotioni voluntariae praeparate, ut unusquisque secundum sufficientiam suam habeat in sacratissima oblatione consortium. Exorabunt pro vobis et ipsae eleemosynae, et ii qui vestris muneribus juvabuntur; ut ad omne opus bonum [Col. 0166C] idonei semper esse possitis, in Christo Jesu Domino nostro, qui vivit et regnat per infinita saecula saeculorum. Amen.
I. Quantum ultima sententia judicis nostri, misericordiae commendet opera. —II. Unde collectarum consuetudo originem traxerit in Ecclesia.
Et divinis praeceptis, dilectissimi, et apostolicis didicimus institutis, omni homini inter vitae hujus discrimina constituto, misericordiam Dei miserendo esse quaerendam. Nam quae lapsos spes erigeret, [Col. 0167A] quae vulneratos medicina sanaret, nisi eleemosynae solverent culpas, et necessitates pauperum fierent remedia delictorum? Unde quia dixerat Dominus: Beati misericordes, quia ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 71) : omne illud examen quo majestate praesenti universum judicaturus est mundum, sub hac ostendit aequitate librandum, ut sola erga inopes operum qualitate discussa, et impiis ardere cum diabolo, et benignis paratum sit regnare cum Christo. Quae ibi in medium facta non venient? quae occulta non detegentur? quae conscientiae non patebunt? ubi vere nemo gloriabitur castum se habere cor, aut mundum se esse a peccato (Prov. XX, 9) . Sed quoniam exaltabitur super judicium misericordia, et omnem retributionem justitiae transcendent [Col. 0167B] dona clementiae, omnis vita mortalium, et cunctarum diversitas actionum sub unius regulae conditione taxabitur, ut nulla ibi commemoratio cujusquam facienda sit criminis, ubi confessione Creatoris opera fuerint inventa pietatis. Non ergo solum quod eis exprobrabitur fecerunt sinistri, nec quia humanitatis docebuntur 38 extranei, aliorum peccatorum invenientur alieni; sed in multis rei ob hoc maxime damnabuntur, quod crimina sua nullis eleemosynis redemerunt. Cum enim durissimi cordis sit quacumque laborantium miseria non moveri, et habens auxiliandi copiam tam iniquus sit qui non juvit afflictum, quam qui oppressit infirmum, quae spes superest peccatori, qui nec ideo miseretur, ut misericordiam consequatur? Primitus itaque, dilectissimi, [Col. 0167C] sibi malus est, qui alteri bonus non est, et animae nocet suae, qui ut potest non succurrerit alienae. Una est divitum pauperumque natura, [Col. 0167D] In editione Parisiensi an. 1671, quae est repetitio primae editionis hujus sermonis, sic legitur: Et inter caetera fragilitatis humanae mala, nulla est sanitatis tuta felicitas: quia quod alicui potest accidere, non est qui debeat non timere. Quamvis haec lectio sit melior, retinuimus tamen lectionem Quesnelli, quippe qui cum ipsum codicem consuluerit, lectionem ipsius codicis dedisse videtur, et rejecisse in marginem variantes editionum, quae alieno arbitrio ad sensum aptius eliciendum in textum videntur inductae. Ipse autem ne codicis lectionem in textu mutaret, satius duxit in margine annotare pro inter caetera legendum esse inter incerta, et pro sanitatis legendum forte divitis. et inter caetera fragilitatis humanae, nulla est sanitatis tuta felicitas, quia quod aliqui possunt incidere, non est qui debeat non timere. Agnoscat se in quibuscumque hominibus mutabilis et caduca mortalitas, et pro conditione communi socialem generi suo reddat affectum; fleat cum flentibus, et cum dolentium gemitibus ingemiscat; communicet cum indigentibus copias suas; [Col. 0167D] Eadem editio Parisiensis, bene valentis, et melius. bene valente corporis ministerio, ad male jacentem inclinet se aegrotum: inter cibos suos numeret esurientium portionem, et in pallenti trementium nuditate se credat algere. QUI ENIM relevat temporalem [Col. 0168A] miseriam laborantis, evadit aeternum supplicium peccatoris.
Providenter igitur, dilectissimi, a sanctis Patribus pieque dispositum est, ut in diversis temporibus quidam essent dies qui devotionem fidelis populi ad collationem publicam provocarent; et quia ad ecclesiam maxime ab unoquoque opem quaerente decurritur, fieret ex possibilitate multorum, voluntaria et sancta collectio, quae per praesidentium curam necessariis serviret expensis. Ad cujus operis desideratum vobis, ut credimus, fructum dies vos vicinus invitat; accedentibus admonitionibus nostris, ut [Col. 0167D] Intelliguntur ecclesiae diaconales, ut in admonitione sermoni 6 praemissa observavimus. Hinc male Quesnellus in postilla huic loco apposuit, ecclesiae [Col. 0168D] parochiales, quibus titulares presbyteri, non autem diaconi praeerant. ad ecclesias regionum vestrarum sabbato proxime futuro misericordiae munera deferatis. Et quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) , nemo sibi [Col. 0168B] amplius quam substantia ejus permittit indicat. Inter se et pauperem aequus quisque sit judex. [Col. 0168D] In editione laudata, remaneat diffidentia. Removeat diffidentiam laeta et secura miseratio; et qui egeno subvenit, Deo se impendere quod largitur intelligat. De quibuslibet substantiis, quarum utique non una 39 mensura est, potest esse par meritum, si inter diversas conferentium quantitates non sit minor cujusquam pietas quam facultas. Deus enim, apud quem non est acceptio personarum, similiter recipit et divitis munus et pauperis: quoniam novit quid singulis dederit, quidve non dederit; et IN DIE retributionis non modus judicabitur censuum, sed qualitas voluntatum. Per Christum Dominum nostrum.
I. Homo ideo conditus, ut suum imitetur auctorem; et hoc Dei donum est. —II. Charitatem non Deum solum, sed et proximum complecti, ipsosque inimicos; quae Christianae charitatis latitudo est. —III. Omnibus Dei judiciis subditus quisque debet esse, nec minus de inopia quam de abundantia gratias agere. —IV. Jejunio, oratione et eleemosyna omnes virtutes comprehendi.
Si fideliter, dilectissimi, atque sapienter creationis nostrae [Col. 0168D] Ms. Casin. collect. 1, intelligimus. intelligamus exordium, inveniemus hominem ideo ad imaginem Dei conditum, ut imitator sui esset auctoris; et hanc esse naturalem nostri generis dignitatem, si in nobis quasi in quodam speculo divinae benignitatis forma resplendeat. Ad quam utique nos quotidie reparat gratia Salvatoris, [Col. 0168D] Duo mss. Lectionaria Basilicae S. Petri, et Vat. 541, collect. 4, ut quod cecidit in Adam primo, erigatur in secundo. In antiquissimo Lection. Vat. 3836, et pro dum. dum quod cecidit in Adam primo, erigitur in [Col. 0169A] secundo. Causa autem reparationis nostrae non est nisi misericordia Dei: quem non diligeremus, [Col. 0169C] Plerique vulgati ante Quesnellum, nisi prius nos ipse. nisi nos prior ipse diligeret, et tenebras ignorantiae nostrae, suae veritatis luce discuteret. Quod per sanctum Isaiam Dominus [Col. 0169C] Ita duo codd. S. Petri et vetustissimus Vat. necnon Pauli Diaconi Homiliarium editionis Basileensis an. 1496. In editis ante Quesnellum erat denuntians; apud Quesn. vero cum mss. collect. 4 et 5. pronuntians. [Col. 0169D] At ille correctionem optime conjiciens, notavit in margine, forte praenuntians. praenuntians, ait: Adducam caecos [Col. 0169D] Prima editio cum mss. collect. 3, per viam. in viam quam ignorabant, et semitas quas nesciebant faciam illos calcare. Faciam illis tenebras in lucem, et prava in directa. Haec verba faciam illis, et [Col. 0169D] Vat. 3836, non derelinquam. non relinquam eos (Isai. XLII, 16) . 40 Et iterum, Inventus sum, inquit, a non quaerentibus me, et palam apparui iis qui me non interrogabant (Isai. LXV, 1) . Quod quomodo impletum sit, Joannes apostolus [Col. 0169D] Sic nostri codices et editi ante Quesnellum, qui pro docet posuit commemorat, uti est etiam in Homiliario Pauli Diaconi. docet dicens: Scimus, quoniam [Col. 0169D] Apud Paulum Diaconum, jam Filius Dei. Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum, et simus in vero Filio ejus (I Joan. V, 2) . Et iterum: Nos ergo diligamus Deum, [Col. 0169B] quoniam ipse prior dilexit nos (I Joan. IV, 19) . Diligendo itaque nos Deus, ad imaginem suam nos reparat, et ut in nobis formam suae bonitatis inveniat, dat unde ipsi quoque quod operatur operemur, accendens scilicet mentium nostrarum lucernas, et igne nos suae charitatis [Col. 0169D] Antiquissimus Vaticanus, et unus S. Petri, inflammat. inflammans; ut non solum ipsum, sed etiam quidquid diligit diligamus. Nam si inter homines ea demum firma amicitia est, quam morum similitudo sociarit, cum tamen parilitas voluntatum saepe in reprobos tendat affectus, quantum nobis optandum atque nitendum est ut in nullo ab iis quae Deo sunt placita, discrepemus! De quo dicit propheta: Quoniam ira in indignatione ejus, et vita in voluntate ejus (Ps. XXIX, 6) : quia non aliter in nobis erit dignitas divinae majestatis, nisi imitatio fuerit [Col. 0169C] voluntatis.
Dicente itaque Domino: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua; et diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII, 37) : suscipiat fidelis anima auctoris sui atque rectoris immarcescibilem charitatem, totamque se etiam ejus subjiciat voluntati, in cujus operibus atque judiciis nihil vacat a veritate justitiae, nihil a miseratione clementiae. Quoniam etsi magnis quis laboribus [Col. 0170A] et multis fatigetur incommodis, bona est [Col. 0169D] Prima editio et ms. Bonon., illa causa tolerandi, qua se adversis vel corrigi intelligat, vel probari. illi causa tolerandi, qui se adversis vel corrigi intelligit, vel probari. Charitatis vero istius pietas perfecta esse non poterit, nisi diligatur et proximus. Quo nomine non ii tantum intelligendi sunt qui nobis amicitia aut propinquitate junguntur, sed omnes prorsus homines, cum quibus nobis [Col. 0169D] Duo codd. S. Petri, mensura atque natura. natura communis est, sive illi hostes sint, sive socii; sive liberi, sive servi. Unus enim nos Conditor finxit, unus nos Creator animavit; eodem cuncti coelo et aere, iisdem [Col. 0169D] Ita ex prima editione et duobus mss. Vat. et S. Petri. Alias, utimur. fruimur diebus et 41 noctibus; cumque alii sint boni, alii mali; alii justi, alii injusti; Deus tamen omnibus largitor, omnibus est benignus, sicut Lycaoniis a Paulo et Barnaba apostolis dicitur de providentia Dei: Qui in praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas. [Col. 0170B] [Col. 0169D] Equidem in Homiliar. Pauli Diac. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit benefaciens eis, de coelo dans pluviam et tempora fructifera, et implens cibo [Col. 0169D] Hanc lectionem textui Graeco et Vulgato congruentem praetulimus ex antiquissimo Vaticano Lectionario, ex pervetusto Pauli Diaconi exemplo, nec [Col. 0170C] non ex mss. collect. 4. Alias, justitia. Et mox tres nostri codd., corda vestra. et laetitia corda nostra (Act. XIV, 15, 16) . Dedit autem nobis majores diligendi proximi causas Christianae gratiae latitudo, quae se per omnes partes totius orbis extendens, [Col. 0170C] Aequiorem credimus hanc lectionem primae editionis et mss. collect. 3. In caeteris editis, neminem despectat, dum docet. Codd. Vict., Corb, Thuan. et Gaudiival. apud Quesnellum et noster Vat. 541, collect. [Col. 0170D] 4, neminem desperat, dum docet. Alter Vat. 546 collect. 4, unus Vat. 544 collect. 5, duo S. Petri et Homiliar. Pauli Diac., neminem hominem desperat, dum docet. Tandem Vat. 3836, neminem hominum desperat, dum docet. dum neminem despectat, docet neminem negligendum. Et merito etiam inimicos diligi, et pro persecutoribus sibi praecipit supplicari (Matth. V, 44) , qui ex omnibus quotidie gentibus, [Col. 0170D] Legebatur fractis pro sacris non solum in editis, verum etiam in plerisque codicibus; et videbatur convenire cum testimonio Pauli ad Rom. XI. 17 et 19, ubi rami fracti memorantur. Sed praetulimus tria Romanae Ecclesiae Lectionaria Vat. 3836, et duo basilicae S. Petri; cum praesertim non in ramis fractis et abscisis, sed in ramis ex quibus isti abscisi fuerint insitio fiat; hi autem rami olivae sancti appellantur ab Apostolo v. 16, non minus quam radix. Paulo post in Pauli testimonio prima editio et duo mss. S. Petri omittunt vocem Christus. sacris olivae suae ramis germen inserens oleastri (Rom. XI, 17) , de inimicis reconciliatos, de alienis adoptivos, de impiis facit justos; ut omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum: et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 10) .
Cum ergo Deus bonos nos esse velit, quia bonus est, nihil nobis debet de ejus judiciis displicere. Nam non per omnia illi gratias agere, quid est aliud quam ex quadam eum parte reprehendere? Audet [Col. 0170D] Supplevimus enim ex omnibus nostris codicibus, et ex Homil. Pauli Diaconi. enim plerumque humana insipientia adversus Creatorem suum, non solum de inopia, sed etiam de copia murmurare; ut et cum aliquid non suppetit, querula, et cum quaedam exuberant, sit ingrata. Multae messis dominus, horreorum suorum plenitudinem [Col. 0171A] fastidivit (Luc. XII, 16) , et ad copiam vindemiae affluentis ingemuit; nec de magnitudine fructuum gratulatus, sed de vilitate conquestus est. Si autem parcior fuerit in susceptis terra seminibus, et castigatiore proventu vites oleaeque defluxerint, [Col. 0171D] Duo mss. Vat. et prima editio, accusatur annus. accusantur anni, arguuntur elementa, et nec aeri parcitur, nec coelo, cum fideles et [Col. 0171D] Vetustissimus Vat., pacis discipulos. In duobus autem mss. S. Petri: Cumque fidelis et pacis discipulus et veritatis, nihil magis commendet et moneat quam ut perseverans sit in Deum et indefessa laudatio, dicens: Semper gaudete, etc. pios discipulos veritatis nihil magis commendet et muniat, 42 quam perseverans in Deum, et indefessa laudatio, dicente Apostolo: Semper gaudete, sine intermissione orate; in omnibus gratias agite. Haec enim voluntas Dei est in Christo Jesu in omnibus [Col. 0171D] Ita ex nostris mss. ac prima editione nec non ex Homiliario Pauli Diaconi. Similiter etiam apud S. Paulum. Aliae editiones et Quesnellus, nobis. vobis (I Thess. V, 16) . Hujus autem devotionis quemadmodum poterimus esse participes, nisi rerum varietas constantiam mentis exerceat? ut amor directus in Deum nec inter secunda [Col. 0171B] superbiat, nec inter adversa deficiat. Quod placet Deo, placeat [Col. 0171D] Sic nostri codices. Editi, et omnibus nobis. et nobis. De omni mensura munerum ejus gaudeamus. Qui bene usus est magnis, bene utatur et modicis. Tam nobis copia quam parcitate consulitur. Nec in spiritalibus lucris [Col. 0171D] Vatic. 3836, angusto gravabimur fructu. angustia gravabimur fructuum, si fecunditas non arescat animorum. Oriatur de cordis agro, quod terra [Col. 0171D] Sic tria Lectionaria Romana laudata not. 17. Alias, non dedit. non edidit. SEMBER ILLI, quod largiatur, occurrit, cui bene velle non deficit. Ad omnia igitur, dilectissimi, opera pietatis, omnium nobis qualitas prosit annorum, nec benevolentiam christianam difficultas temporalis impediat. Novit Dominus vasa hospitalis viduae [Col. 0171D] Homiliar. Pauli Diac., copiis pietatis suae vacuata. Unus Vat. omittit suae. In prima editione desunt, in opus pietatis suae. in opus pietatis suae vacuata complere (IV Reg. IV, 5) ; novit aquas in vina convertere (Joan. II, 9) ; novit de paucissimis panibus quinque millia esurientium saturare [Col. 0171C] populorum (Joan. VI, 9) . Et ille qui [Col. 0171D] Vocem pauperibus addidimus ex tribus memoratis Lectionariis. in pauperibus suis pasoitur, quae potuit augere dando, potest multiplicare sumendo.
Tria vero sunt quae maxime ad religiosas pertinent actiones, oratio scilicet, jejunium, et eleemosyna, quibus exercendis omne quidem tempus [Col. 0172D] Homiliar. Pauli Diac., promptum. acceptum, sed illud est studiosius observandum, quod apostolicis accepimus traditionibus consecratum; sicut etiam decimus hic mensis morem refert veteris instituti, ut tria illa de quibus locutus sum diligentius exsequamur. Oratione enim propitiatio Dei quaeritur, jejunio concupiscentia carnis exstinguitur, eleemosynis peccata redimuntur (Dan. IV, 24) ; simulque per omnia Dei in nobis imago renovatur, [Col. 0172A] si et in laudem ejus semper parati, et ad 43 purificationem nostram sine cessatione solliciti, et ad sustentationem proximi indesinenter [Col. 0172D] Ita plerique codices et editi ante Quesnellum, apud quem, sumus intenti. simus intenti. Haec triplex observantia, dilectissimi, omnium virtutum comprehendit effectus. Haec ad imaginem et similitudinem Dei pervenit, et a Spiritu sancto inseparabiles facit. Quia in orationibus permanet fides recta, [Col. 0172D] Sic melius ex Homiliario Pauli Diaconi plurali numero, aeque ac omnes editi et codices eodem numero mox efferunt, in eleemosynis; unde paulo post jejunia S. pontifex repetit. Alias in jejunio. in jejuniis innocens vita, in eleemosynis mens benigna. Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatissimum apostolum Petrum vigilias celebremus; qui et orationes, et jejunia, et eleemosynas nostras precibus suis dignabitur adjuvare [Col. 0172D] Post vocem adjuvare unus Vaticanus addit, diligentius ut invigilemus. . Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Jejunium mensis decimi cur institutum; ejusdem et Christianae erga pauperes misericordiae laus.
Quod temporis ratio et devotionis [Col. 0172D] Codices collect. 5, vestrae. nostrae admonet consuetudo, pastorali vobis, dilectissimi, sollicitudine praedicamus, decimi mensis celebrandum esse jejunium, quo pro consummata perceptione omnium fructuum, [Col. 0172D] Variant hoc loco libri editi et mss. Alii enim, quos Quesnellus secutus est, habent, diligentissime; alii, dignissimo. Melior visa est lectio editionis primae et Rainaudi, quam alii codices confirmant. dignissime largitori eorum Deo continentiae libamen offertur. Quid enim potest efficacius esse jejunio, cujus observantia appropinquamus Deo, et resistentes diabolo, vitia blanda superamus? SEMPER [Col. 0172D] Addidimus enim ex nostris codd. enim virtuti cibus jejunium fuit, [Col. 0172D] Duo mss., De abstinentia denique. De abstinentia prodeunt castae cogitationes, rationabiles [Col. 0172C] voluntates, salubriora consilia. Et per voluntarias afflictiones caro concupiscentiis moritur, virtutibus spiritus innovatur. Sed quia non [Col. 0172D] Unus ms. S. Petri, in solo jejunio. solo jejunio animarum nostrarum salus acquiritur, jejunium nostrum misericordiis pauperum suppleamus. Impendamus virtuti, quod subtrahimus voluptati. Fiat refectio pauperis, abstinentia jejunantis. Studeamus viduarum defensioni, pupillorum utilitati, lugentium consolationi, dissidentium paci. Suscipiatur peregrinus, adjuvetur oppressus, vestiatur 44 nudus, foveatur aegrotus; ut quicumque nostrum de justis laboribus auctori bonorum omnium Deo sacrificium hujus pietatis obtulerit, ab eodem regni coelestis praemium [Col. 0172D] Idem codex, recipere. percipere mereatur. Quarta igitur et sexta feria [Col. 0173A] jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum apostolum pariter vigilemus, cujus suffragantibus meritis, quae poscimus, impetrare possimus, per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Ager cordis quibus modis colatur ac fecundetur. —II. Diabolum magis tunc in fideles saevire, cum bona opera vel indicuntur vel exercentur.
In Dominico agro, dilectissimi, cujus operarii sumus, oportet nos prudenter atque vigilanter spiritalem exercere culturam, ut perseveranti [Col. 0173B] industria, quae legitimis temporibus sunt exsequenda, curantes, de sanctorum operum fruge laetemur. Quae si pigro otio et inerti desidia negligantur, terra nostra nihil generosi germinis pariet, et spinis ac tribulis [Col. 0173D] Sic ex Lectionario S. Petri. Al., subdita. obsita, non producet quae condenda sint horreis, sed quae urenda sint flammis. Ager autem iste, dilectissimi, rorante desuper gratia Dei, fide munitur, jejuniis [Col. 0173D] Idem ms., exaratur. exercetur, eleemosynis seritur, orationibus fecundatur, ut inter plantationes rigationesque nostras nullius amaritudinis radix pullulet, nec se incrementa cujusque noxiae stirpis attollant; sed enecate [Col. 0173D] Ita duo mss. Vat. et S. Petri. Al., omni. Ex iisdem mss. et alio Bon., coalescat reposuimus pro convalescat. omnium semine vitiorum, coalescat seges laeta virtutum. Ad quam diligentiam omni quidem nos tempore [Col. 0173D] Alias, pietatis magister. QUESN. —Et infra duo codd. et prima editio, instituti pro praestituti. pietas adhortatur, sed in his diebus qui huic operi sunt specialius praestituti, major animositas [Col. 0173C] et cura est excitanda ferventior, ne quod pium est agere non indictum, impium sit negligere praedicatum.
Decimi itaque mensis jejunium, ad quod charitatem vestram religioso proposito novimus 45 praeparatam, unanimiter, auxiliante Christo, [Col. 0173D] Ita ms. Bonon. et prima editio. Al., celebrantes. In ms. S. Petri, ut unanimiter auxiliante Christo celebremus, hortamur. Paulo post ms. S. Petri, in nostra sanctificatione. celebrandum hortamur, monentes ut unusquisque secundum mensuram possibilitatis quam accepit a Deo, in bonis operibus enitescat. Quia et inimici nostri, qui nostra sanctificatione torquentur, in his diebus quos ad majorem observantiam nobis dispositos esse noverunt, vehementius saeviunt, et subtiliore insidiantur astutia; ut aliis immittendo metum inopiae [Col. 0174A] de largitatis expensis, aliis [Col. 0173D] Sic ex Lectionario S. Petri, et duobus aliis mss. Vat. Al., immittendo. injiciendo tristitiam de labore jejunii, quamplurimos a consortio hujus devotionis abducant. Contra quas tentationes, dilectissimi, vigilet in nobis pii cordis intentio, et a Christianis mentibus cogitationes diffidentiae repellantur. Modicum est enim quod pauperi [Col. 0173D] Aliqui codd., sat est. satis est. Nec victus illius nec vestitus onerosus est. Vile [Col. 0173D] In codice S. Petri omittitur enim. enim est quod esurit; vile est quod sitit, et nuditas [Col. 0173D] Sic melius ex ms. S. Petri. Alias, quae indiget [Col. 0174D] operiri, non poscit ornari. quae indiget operiri poscit, non ornari. Et tamen Dominus noster tam pius operum nostrorum arbiter, tam benignus est aestimator, ut etiam pro calice aquae frigidae sit praemium redditurus. Et quia justus inspector est animorum, non impendium solum operis, sed etiam affectum est remuneraturus operantis, per Christum Dominum nostrum.
I. Triplex orationis, jejunii et eleemosynae remedium adversus tentationes diaboli et vulnera peccati. —II. Jejunii praeceptum, sicut et praeceptum dilectionis, non esse novae legis gratia abrogatum; eidem misericordiae opera esse jungenda.
Confidenter vos, dilectissimi, ad opera pietatis hortamur, quia experimentis didicimus, libenter vos suscipere quod monemus. Scitis namque, et Deo docente cognoscitis, ad aeternum vobis gaudium profuturam 46 divinorum observantiam mandatorum. In quibus exsequendis quia humana fragilitas plerumque lassescit, et in multis per lubricum suae infirmitatis offendit, misericors et pius Dominus [Col. 0174D] Al., remedia nobis ad victoriam dedit. Cod. Corb. Quesnelli. remedia [Col. 0174C] nobis et adjutoria dedit, per quae veniam obtinere possimus. Quis enim tot illecebras mundi, tot insidias diaboli, tot denique pericula suae mutabilitatis evaderet, nisi clementia aeterni Regis mallet nos reparare quam perdere? Nam et qui jam redempti, jam regenerati, [Col. 0174D] Tres codices, jam filii. filii lucis effecti sunt, quamdiu tamen in hoc mundo, qui totus in maligno positus est (I Joan. V, 19) , [Col. 0174D] Ms. Bon. et prima editio, retinentur. Et infra duo codd. cum prima edit., sine trepidatione, pro, sine tentatione. detinentur; quamdiu infirmitati carnis corruptibilia et temporalia blandiuntur, non possunt istos dies sine tentatione transire. Nec facile cuiquam provenit tam incruenta victoria, ut [Col. 0174D] Ms. S. Petri, inter multos frequentesque conflictus. inter multos hostes frequentesque conflictus, etiamsi sit liber a morte, sit quoque immunis a vulnere. Curandis [Col. 0175A] igitur laesionibus quas saepe incidunt qui cum invisibili hoste confligunt, trium maxime remediorum est adhibenda medicina: in orationis instantia, in castigatione jejunii, in eleemosynae largitate: quae cum pariter exercentur, Deus propitiatur, culpa deletur, tentator eliditur. Et iis quidem praesidiis semper fidelis anima debet accingi, sed tunc studiosius praeparari, cum ii adsunt dies qui proprie sunt ad haec pietatis officia praestituti.
De quorum [Col. 0175D] Ita mss. duo Vat. et S. Petri, ac prima editio. Alias, ordine. numero est etiam decimi hujus mensis solemne jejunium, quod non ideo negligendum est, quia de observantia veteris legis assumptum est, tamquam hoc de illis sit quae inter discretiones ciborum, inter baptismatum differentias et avium pecudumque hostias [Col. 0175D] Verbum esse a Quesnello sicut et in ms. Padiliron. expunctum ex caeteris omnibus editis nostrisque codicibus revocavimus. Et post pauca ms. Bon., corporum animique. esse destiterunt. Illis [Col. 0175B] enim quae rerum futurarum figuras gerebant, impletis, quae significaverunt finita sunt. Jejuniorum vero utilitatem novi Testamenti gratia non removit; et continentiam corpori atque animae semper profuturam pia observatione suscepit. Quoniam sicut permanet apud intelligentiam Christianam: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 10) ; et, [Col. 0175D] Restituimus, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo ex mss. collect. 5, ex cod. Padiliron et libro Lectionario S. Petri, qui postremus infra habet, aliorum mandatorum pro talium mandatorum; et evacuatur pro vacuatur. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo (Matth. XXII, 37) ; et, Diliges proximum tuum sicut teipsum (Ibid., 39) , et caetera talium 47 mandatorum: ita quod in eisdem libris de jejuniorum sanctificatione et curatione praeceptum est, nulla interpretatione vacuatur. In omni enim tempore, [Col. 0175D] Ita ex codd. S. Petri et Padiliron., a quibus parum abest Quesnellus, omnibusque diebus vitae hujus [Col. 0176D] saeculi. Caeterae editiones, omnique vita hujus saeculi. Similiter libri collect. 4 et 5, qui solum pro hujus habent istius. omnibusque vitae istius saeculi diebus, jejunia nos contra peccata faciunt fortiores, jejunia concupiscentias vincunt, tentationes [Col. 0175C] repellunt, superbiam inclinant, iram mitigant, et omnes bonae voluntatis affectus ad maturitatem totius virtutis enutriunt; si tamen in societatem [Col. 0176D] Al., suam. QUESNEL. sibi benevolentiam charitatis assumant, et in operibus misericordiae se prudenter exerceant. Jejunium enim sine eleemosyna non tam purgatio animae quam carnis afflictio est; magisque ad avaritiam quam ad continentiam referendum est, quando aliquis sic a cibo abstinet, ut etiam [Col. 0176D] Sic mss. S. Petri et Padiliron. Quesnellus, a pietate se subducat. Alii editi cum codd. collect. 4 et 5, a pietate abstineat. a pietate jejunet. Nostra ergo jejunia, dilectissimi, abundent fructibus largitatis, et in pauperes Christi benignis sint fecunda muneribus. Nec tardentur in hoc opere mediocres, quia parum sit quod possint de sua facultate decerpere. Novit Dominus omnium vires, et scit justus inspector de qua mensura quisque quid tribuat. Dissimiles quidem [Col. 0175D] substantiae, similes erogationes habere non possunt: sed aequatur plerumque merito, quod distat impendio: quia potest esse par animus, etiam ubi impar [Col. 0176A] est census. Haec itaque ut adjuvante Deo pia devotione curentur, quarta et sexta feria jejunemus; sabbato vero apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus, ut ejus orationibus adjuti, in omnibus misericordiam Dei mereamur.
I. Divites et Deo gratias agant, qui opes eis largitur, et has cum pauperibus communicent. — II. Cur institutum decimi mensis jejunium. Efficax oratio, cui eleemosyna suffragatur. —III. Haereticos diabolo ad corrumpendos fideles famulari sub Christiano nomine. —IV. Manichaeorum haeresis omnium sordium sentina. Quid in eos Leo gessit Romae. —V. Eosdem esse et fagiendos, et prodendos. — VI. Zelo adversus haereticos gratiores fieri apud Deum orationes, jejunia, et eleemosynas.
Sublimitas quidem, dilectissimi, gratiae Dei hoc quotidie operatur in cordibus 48 Christianis, ut omne desiderium nostrum a terrenis ad coelestia transferatur. Sed etiam praesens vita per Creatoris opem ducitur, et per ipsius providentiam sustinetur: quia idem est largitor temporalium, qui promissor est aeternorum. Sicut [Col. 0176D] Enim pro ergo erat in editis ante Quesnellum. ergo spe futurae felicitatis, ad quam per fidem currimus, gratias Deo agere debemus quod ad perceptionem tantae praeparat onis evehimur, ita pro iis quoque commodis quae singulorum annorum revolutione consequimur, Deus a nobis [Col. 0176D] Cod. S. Petri, honorificandus. honorandus atque laudandus est, qui sic terrae fecunditatem ab initio dedit, sic pariendorum fructuum leges in quibusque germinibus et seminibus ordinavit, ut numquam sua instituta desereret, sed [Col. 0176C] in rebus conditis benigna Conditoris administratio permaneret. Quidquid ergo ad usus hominum segetes, vineae, oleaeque [Col. 0176D] Idem ms., pepererunt; et infra idem codex S. Petri et alius Bonon. ac prima editio, nubes pro imbres; et post pauca, vegetationibus pro rigationibus duo mss. Vatic. et prima editio. pepererint, totum hoc divinae bonitatis largitate profluxit: quae, elementorum qualitate variata, dubios agricolarum labores clementer adjuvit, ut utilitatibus nostris venti et imbres, frigora et aestus, dies noctesque servirent. Non enim sibi ad effectus operum suorum humana ratio sufficeret, nisi plantationibus et rigationibus solitis Deus incrementa praeberet. Unde plenum pietatis atque justitiae est, ut de his quae nobis coelestis Pater misericorditer contulit, nos quoque alios adjuvemus. Sunt enim plurimi qui nullam in agris, nullam in vineis, nullam habent in oleis portionem, quorum inopiae de ea quam Dominus dedit copia consulendum est; ut et ipsi nobiscum [Col. 0176D] Deo pro terrae fecunditate benedicant, et gaudeant possidentibus fuisse donata, quae etiam pauperibus ac peregrinis fuerint facta communia. [Col. 0177A] Felix est illud horreum, et omnium fructuum multiplicatione dignissimum, de quo egentium et debilium saturatur esuries, [Col. 0177D] Ita omnes nostri codices et editi ante Quesnellum qui habet, de quo relevatur necessitas peregrinorum, de quo desiderium fovetur infirmorum. de quo relevatur peregrini necessitas, de quo desiderium fovetur infirmi. Quos ideo sub diversis molestiis justitia Dei laborare permisit, ut et miseros pro patientia, et misericordes pro benevolentia coronaret.
Huic autem operi, dilectissimi, cum omnia opportuna sint tempora, hoc nunc praecipue aptum est atque conveniens, in quo sancti patres nostri divinitus inspirati decimi mensis sanxere jejunium, ut omnium fructuum collectione conclusa, rationabilis Deo abstinentia, dicaretur, et meminisset quisque ita uti abundantia, ut et circa se abstinentior, et circa pauperes esset effusior. Efficacissima [Col. 0177B] enim pro peccatis deprecatio est in eleemosynis atque jejuniis, et velociter ad divinas conscendit aures talibus 49 oratio elevata suffragiis. Quoniam, sicut scriptum est, animae suae benefacit vir misericors (Prov. XII, 17) , et nihil est uniuscujusque tam proprium quam quod impendit in proximum. Pars enim corporalium facultatum, quae indigentibus ministratur, in divitias transit aeternas, et illae opes de hac largitate pariuntur, quae nullo usu minui, nulla poterunt corruptione violari. Beati [Col. 0177D] Erat in editis ante Quesn., autem pro namque. namque misericordes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) ; et ipse erit illis summa praemii, qui est forma praecepti.
Inter haec autem, dilectissimi, opera pietatis, quae nos Deo magis magisque commendant, dubium non est quin hostis noster, nocendi cupidus [Col. 0177C] et peritus, acrioribus invidiae stimulis incitetur: ut quos apertis et cruentis persecutionibus impugnare non sinitur, sub falsa Christiani nominis professione corrumpat, habens haereticos huic operi servientes, quos a catholica fide devios sibique subjectos militare in castris suis sub diversis erroribus fecit. Et sicut decipiendis primis hominibus ministerium sibi serpentis assumpsit (Genes. III, 1) , ita horum linguas ad seducendos rectorum animos, veneno suae falsitatis armavit. Sed iis insidiis, dilectissimi, pastorali sollicitudine, in quantum Dominus auxiliatur, occurrimus. Et ne quid de sancto grege pereat, praecaventes, paternis vos denuntiationibus admonemus, ut labia iniqua et linguam dolosam, a quibus animam suam propheta liberari postulat (Ps. CXIX, 2) , declinetis: [Col. 0177D] quoniam sermo eorum, sicut ait beatus Apostolus, serpit ut cancer (II Tim. II, 17) . Humiliter irrepunt, blande capiunt, molliter ligant, latenter occidunt. Veniunt enim, sicut Salvator praedixit, sub vestitu ovium, intus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII, 15) : quia non possent veras et simplices oves fallere, nisi Christi nomine tegerent rabiem bestialem. In iis autem omnibus operatur [Col. 0177D] Addidimus vocem ille ex ms. S. Petri. ille qui, cum sit verae illuminationis inimicus, in lucis se angelum transfigurat. Hujus arte Basilides, hujus Marcion callet ingenio, hoc duce agitur Sabellius, hoc praecipitatur rectore Photinus, hujus potestati famulatur Arius, hujus spiritui servit Eunomius; tota denique [Col. 0177D] Ms. S. Petri, talium pestium cohors. bestiarum talium cohors hoc praeside ab Ecclesiae unitate discessit, hoc magistro a veritate descivit.
Sed cum in cunctis perversitatibus multiformem teneat principatum, arcem tamen sibi in Manichaeorum stroxit insania, et latissimam in eis aulam, in qua se exsultantius jactaret, invenit; ubi non unius pravitatis 50 speciem, sed omnium simul [Col. 0178B] errorum impietatumque mixturam generaliter possideret. Quod enim in paganis profanum, quod in Judaeis carnalibus caecum, quod in secretis magicae artis illicitum, quod denique in omnibus haeresibus sacrilegum atque blasphemum est, hoc in istos, quasi in sentinam quamdam cum omnium sordium concretione confluxit. Unde universas eorum impietates ac turpitudines enarrare perlongum est; superat enim verborum copiam criminum multitudo. [Col. 0177D] Et pro Ex legebatur in editionibus Rainaudi et Quesnelli. Correximus ex nostris codicibus et caeteris editis. Paulo post pro manifestare, alias manifestari. Ex quibus ad indicandum pauca sufficiunt, ut de iis quae audieritis, etiam illa quae verecunde praetermittimus aestimetis. De sacris tamen eorum, quae apud illos tam obscena sunt quam nefanda, quod inquisitioni nostrae Dominus manifestare voluit, non tacemus, ne quisquam putet nos de hac re dubiae famae et incertis [Col. 0178C] opinionibus credidisse. Residentibus itaque mecum episcopis ac presbyteris, ac in eumdem [Col. 0178D] Ms. S. Petri, conventum. De hoc consessu ac judicio vide S. pontificis epistolas 7 et 15. consessum Christianis viris ac nobilibus congregatis, Electos et Electas eorum jussimus praesentari. Qui cum de perversitate dogmatis sui, et de festivitatum suarum consuetudine multa [Col. 0178D] Ex eodem ms. S. Petri correximus pro, reserarent. reserassent, illud quoque scelus, quod eloqui verecundum est, prodiderunt, quod tanta diligentia investigatum est, ut nihil [Col. 0178D] Idem ms., incredulis. minus credulis, nihil obtrectatoribus relinqueretur ambiguum. Aderant enim omnes personae, per quas [Col. 0178D] Prima editio, nefandum. infandum facinus fuerat perpetratum, puella scilicet ut multum decennis, et duae mulieres, quae ipsam nutrierant, et huic sceleri praepararant. Praesto erat etiam adolescentulus vitiator puellae, et episcopus ipsorum detestandi criminis ordinator. [Col. 0178D] Ita ex ms. S. Petri syntaxi Leonina. Alias, Omnium par fuit horum, et una confessio, et patefactum est exsecratum, quod, etc. Horum [Col. 0178D] omnium par fuit et una confessio, et patefactum est exsecramentum quod aures nostrae vix ferre potuerunt. De quo ne apertius loquentes castos offendamus auditus, gestorum documenta sufficiunt, quibus plenissime docetur nullam in hac secta pudicitiam, nullam honestatem, nullam penitus reperiri castitatem; [Col. 0179A] in qua lex est mendacium, diabolus religio, sacrificium turpitudo.
Hos itaque [Col. 0179D] Homines deest in ms. Bon. et prima editione, quae etiam pro itaque habet ideo. homines, dilectissimi, per omnia exsecrabiles atque pestiferos, quos [Col. 0179D] Manichaeos Romae jamdiu antea delituisse liquet ex Augustini Confess. l. V, c. 10, sed aliarum regionum, ac praesertim Africae perturbationes sub Genserico, qui anno 439 occupavit Carthaginem, crebriorem eorum numerum intulerunt. aliarum regionum perturbatio nobis intulit crebriores, ab amicitia vestra penitus abdicate; vosque praecipue, mulieres, a talium notitia et colloquiis abstinete: ne dum fabulosis narrationibus incautus delectatur auditus, in diaboli laqueos incidatis. Qui sciens quod primum virum mulieris ore 51 seduxerit, [Col. 0179D] Ms. Bon. et prima editio, et quod per femineam. perque femineam credulitatem omnes homines a paradisi felicitate dejecerit, [Col. 0179D] In ms. S. Petri, vestro nostroque sexui securiore insidiatur astutia, ut eos quibus potuerit per ministros suae falsitatis illudere, et fide spoliet et pudore. Sed ut ad mulieres haec potissimum referantur, antecedentia, vosque praecipue mulieres, videntur requirere. vestro nunc quoque sexui securiore insidiatur astutia, ut eas quas sibi potuerit per ministros suae falsitatis illicere, et fide spoliet et pudore. Illud quoque vos, dilectissimi, obsecrans [Col. 0179B] moneo, ut si cui vestrum innotuerit [Col. 0179D] Ms. Bon. et prima editio, ubi habitent, vel ubi frequentent, omissis, ubi doceant. ubi habitent, ubi doceant, quos frequentent, et in quorum societate requiescant, nostrae sollicitudini fideliter indicetis: quia parum prodest unicuique quod, protegente [Col. 0179D] Id. cod., Spiritu Dei; et infra, non moveatur, Paulo [Col. 0180D] post prima editio cum eodem ms., Contra omnes hostes. Spiritu sancto, ab istis ipse non capitur, si cum alios capi intelligit non movetur. Contra communes hostes pro salute communi una omnium debet esse vigilantia, ne [Col. 0180D] Praepositio de omittitur in mss. S. Petri et Bon., nec non in prima editione. Post pauca initio cap. 6, itaque pro igitur in ms. S. Petri. de alicujus membri vulnere etiam alia possint membra corrumpi, et qui tales non prodendos putant, in judicio Christi inveniantur rei de silentio, etiam si non contaminantur assensu.
Assumite igitur religiosae sollicitudinis pium zelum, et contra saevissimos animarum hostes omnium fidelium cura consurgat. [Col. 0180D] Editi, ideoque. Delevimus que ex nostris codicibus. Paulo post, manifesto pro manifestato in mss. S. Petri et Bon. ac prima editione. Ideo enim misericors Deus quamdam nobis partem prodidit hominum [Col. 0179C] noxiorum, ut, manifestato periculo, excitaretur diligentia cautionis. Non sufficiat quod actum est, sed eadem inquisitio perseveret: quae hoc, auxiliante Deo, [Col. 0180D] Ita ex nostris codicibus et prima editione. Al., consequitur. consequetur, ut non solum qui recti sunt incolumes perseverent, sed etiam multi qui diabolica seductione decepti sunt, ab errore revocentur. Vestrae autem orationes et eleemosynae atque jejunia misericordi Deo per hanc ipsam devotionem sacratius offerentur, cum etiam hoc opus fidei ad omnia officia pietatis accesserit. Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud praesentem beatissimum apostolum Petrum vigilias celebremus; qui, sicut experimur et credimus, pro commendatis sibi a Domino ovibus indesinenter pastorales praetendit excubias: exoraturus deprecationibus suis ut Ecclesia [Col. 0179D] Dei, quae ipsius est praedicationibus instituta, ab [Col. 0180A] omni errore sit libera. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
I. Jejunium a lege veteri in novam translatum et Deo ex grati animi sensu deberi, et orationem efficaciorem efficere. —II. Pium fenus cum Deo exercendum; fenus vero quam injuste et impie ab hominibus exigatur. —III. Quilibet sequatur ex fenore e entus, semper mala est ratio fenerantis. — IV. Aliquorum abundantiam et aliorum inopiam ad hoc esse ordinatam, ut dives Dei bonitatem imitetur.
Evangelicis sanctionibus, dilectissimi, multum [Col. 0180D] Al., utilitatis. Ita Gaudiival. Quesnelli, et duo nostri codd. Vat. auctoritatis praebet doctrina legalis, cum quaedam de mandato veteri ad novam observantiam transferuntur, et ex ipsa ecclesiastica devotione demonstratur, quod Dominus Jesus Christus non venit [Col. 0180B] legem solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) . Cessantibus enim significationibus quibus Salvatoris nostri nuntiabatur adventus, et peractis figuris quas abstulit ipsa praesentia veritatis, ea quae vel ad regulas morum vel ad simplicem Dei cultum ratio pietatis instituit, in eadem apud nos forma in qua sunt condita perseverant; et quae utrique Testamento erant congrua, nulla sunt commutatione variata. Ex iis autem est etiam decimi mensis solemne jejunium, quod a nobis nunc annua est consuetudine celebrandum: [Col. 0180D] Duo codd. Vat. et unus S. Petri cum prima editione, quare plenum. quia plenum justitiae est atque pietatis, gratias divinae agere largitati pro fructibus quos in usus hominum secundum summae providentiae temperamentum terra produxit. Quod ut prompto animo nos facere [Col. 0180D] Ms. S. Petri, demonstremus. monstremus, non solum continentiam jejunii, sed etiam eleemosynarum curam oportet assumi, ut de terra quoque cordis nostri germen justitiae et fructus charitatis oriatur, et misericordiam Dei pauperum ipsius miserendo mereamur. Efficacissima enim est ad exorandum Deum postulatio, cui pietatis opera suffragantur, quoniam qui suum ab inope non avertit animum, cito ad se Domini convertit auditum, dicente Domino: Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est; 53 dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI, 36, 37) . Quid hac justitia benignius? Quid hac retributione clementius, ubi sententia judicaturi in potestate ponitur judicandi? Date, inquit, et dabitur vobis (Ibid., 38) . Quam cito diffidentiae sollicitudo et avaritiae est amputata cunctatio, ut quod reddituram se promittit veritas, secura expendat [Col. 0180D] [Col. 0180D] Idem codex, humilitas. humanitas.
Constans esto, Christiane largitor: da quod accipias, sere quod metas, sparge quod colligas. Noli metuere dispendium, noli de dubio suspirare proventu. Substantia tua cum bene erogatur, augetur. [Col. 0181D] Secuti sumus lectionem optimam codicis S. Petri. Al., Et concupiscere justum misericordiae lucrum, aeterni quaestus est sectari commercium. Concupisce justum misericordiae lucrum, et aeterni quaestus sectare commercium. Munerator tuus vult te esse munificum, et qui dat ut habeas, mandat ut tribuas, dicens: Date, et dabitur vobis. Amplectenda est tibi promissionis istius gratulanda conditio. Quamvis enim non habeas nisi quod acceperis, non potes tamen non habere quod dederis. Qui ergo pecunias amat, et multiplicare opes suas immodicis optat augmentis, hoc potius sanctum fenus exerceat, et hac usurarum arte ditescat, ut non hominum laborantium captet necessitates, [Col. 0181D] Ita emendavimus ex tribus mss. Vaticanis. Al., ne per dolosa officia laqueos incidat. ne per [Col. 0181B] dolosa beneficia laqueos injiciat insolubilium debitorum, sed illius sit creditor, illius fenerator, qui dicit: Date, et dabitur vobis; et qua mensura mensi fueritis, eadem remetietur vobis. Infidelis autem et iniquus est etiam sibi, qui quod aestimat diligendum non vult habere perpetuum. [Col. 0181D] Quantalibet adjiciat deerat in edit. Quesn. Restituimus ex aliis editionibus et ex omnibus nostris codicibus. Quantalibet adjiciat, quantalibet condat et congerat, inops de hoc mundo et egenus abscedet, dicente David propheta: Quoniam cum interierit [Col. 0181D] Codex S. Petri, non sumet. Inferius, gloria domus ejus, pro gloria ejus in Vat. 544 collect. 5. Dein, pro Qui si, in prima editione, Quia si. non accipiet omnia, neque descendet cum eo gloria ejus (Ps. XLVIII, 18) . Qui si benignus esset animae suae, illi bona sua crederet, qui et idoneus fidejussor est pauperum, et largissimus redditor usurarum. Sed injusta et impudens avaritia, quae beneficium se dicit praestare cum decipit, non credit Deo veraciter promittenti, et credit [Col. 0181C] homini [Col. 0181D] Al., tepide. Quesnellus in margine. trepide paciscenti; dumque certiora existimat praesentia quam futura, merito in hoc frequenter incurrit, ut ei cupiditas injusti lucri non injusti causa sit damni.
Unde quilibet sequatur eventus, [Col. 0181D] Prolixam Quesnelli notationem huic loco subjectam inter observationes quae post Sermones proferentur descriptam invenies. mala semper est ratio fenerantis, cui pecuniam et minuisse et auxisse peccatum est: ut aut miser sit amittendo quod dedit, aut miserior accipiendo quod non dedit. Fugienda prorsus est iniquitas fenoris: et lucrum quod omni caret humanitate vitandum est. 54 Multiplicatur quidem facultas injustis et tristibus incrementis, sed mentis substantia contabescit: quoniam FENUS pecuniae funus est animae. Quid enim [Col. 0182A] de hujusmodi hominibus sentiat Deus, sacratissimus propheta David manifestat: qui cum diceret, Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo (Ps. XIV, 1) ? responso divinae vocis instruitur, et eum ad aeternam requiem pertinere cognoscit, qui inter alias piae conversationis regulas, pecuniam suam non dedit ad usuram; et a tabernaculo Dei ostenditur alienus, et a sancto monte ejus extraneus, qui dolosum quaestum de pecuniae suae captat usuris; et dum per aliena cupit damna ditari, aeterna dignus est egestate puniri.
Vos itaque, dilectissimi, qui ex toto corde promissionibus Domini credidistis, fugientes immundissimam avaritiae lepram, donis Dei pie et sapienter utimini. Et quoniam [Col. 0181D] Adjecimus adverbium juste ex Lectionario S. Petri. juste de ipsius largitate [Col. 0182B] gaudetis, date operam ut possitis gaudiorum vestrorum habere consortes. Multis enim, quae vobis suppetunt, desunt, et in quorumdam indigentia, materia vobis data est divinae bonitatis imitandae: ut per vos etiam in alios beneficia divina transirent, et bene dispensantes temporalia, acquireretis aeterna. Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem [Col. 0181D] Ms. S. Petri et Vat. collect. 5, ad beatissimum. apud beatissimum Petrum apostolum vigilemus, cujus orationibus nobis per omnia obtineatur divina protectio, per Christum Dominum nostrum. Amen.
I. Animam licet regeneratam, et ex se in deteriora declivem, et ex Dei benignitate pluribus munitam esse praesidiis. —II. Communem toti Ecclesiae [Col. 0182C] abstinentiam indici, ut et a parte et a soliditate diabolus superetur. —III. Sterilem arborem Christus damnavit, ut misericordiae opera commendaret. Ut homo Christianus impugnetur assidue, quaeque sint piorum arma contra invisibiles hostes.
Praesidia, [Col. 0181D] Addunt editi codices omnes et mss. aliqui, militiae Christianae, quae verba desiderantur in mss. codd. [Col. 0182D] Regiis tribus, Corb. et Vict., quod ideo moneo, ne quis illorum omissionem typographis ascribat. QUESNELLUS . —Similiter ea verba desiderantur in antiquissimo Lectionario Vat. 3836, in alio veteri Vat. 1267, in duobus Vallicellanis, in Patavino eremitarum S. Augustini, in Veronensi, in Veneto S. Marci aliisque Lectionariis, nec non in Homiliar. Pauli Diac. Desunt quoque in mss. collect. 1, 2 et 5. At leguntur in codd. collect 3 et 4, atque in collecta pervetusti Sacramentarii Veronensis a P. Blanchinio editi, ubi Leonina, uti videtur, formula habetur: Praesidia militiae Christianae sanctis inchoare jejuniis. dilectissimi, sanctificandis mentibus nostris atque corporibus divinitus instituta, ideo cum dierum temporumque curriculis sine cessatione reparantur, ut infirmitatum nostrarum ipsa nos medicina commoneat. Natura quippe mutabilis, et de peccati labe mortalis, [Col. 0182D] Ita melius ex vetustissimo Vat. 3836, Patavino eremitarum 117, Veronensi 74, aliisque optimae notae Lectionariis, nec non in ms. Casinensi collect. 1. Erat in editis ex codd. collect. 3, 4 et 5, licet etiam jam redempta et sacro baptismate sit renata, in quantum est passibilis, in tantum est ad deteriora proclivis, corrumpereturque carnali desiderio, etc. In uno Vallicell., Corrumperetur enim carnali, etc. licet jam redempta, et sacro baptismate jam renata, in quantum est passibilis, in tantum est ad deteriora proclivis. [Col. 0183A] Corrumperetur carnali desiderio, nisi spiritali muniretur auxilio: quia sicut illi numquam deest unde corruat, ita semper praesto est unde subsistat, dicente Apostolo: Fidelis enim [Col. 0183C] Codd. S. Petri et Veron., Dominus. Paulo post idem ms. Veronensis cum editione Rainaudi, faciet cum tentatione proventum. Deus, qui vos non patietur tentari supra id quod potestis, sed faciet proventum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) . Quamvis ergo Dominus protegat [Col. 0183C] Codd. Victor. et Corb. Quesnelli cum nostro Vat. 544, bellaturos. Mox duo mss. S. Petri, et ille, qui potens est. bellatores, et milites suos ille, qui potens est in praelio (Ps. XXIII, 8) , cohortetur, et dicat: Nolite timere, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) : sciendum tamen est, dilectissimi, [Col. 0183C] Codex Veronensis, per haec incitamenta. hoc incitamento formidinem sublatam esse, non pugnam; et [Col. 0183C] Codices Gaudiival., Vict. et Regii duo apud Quesnellum, tres nostri Vat. et Veron., retunso: Corb. Quesn., reconso. retuso aculeo timoris, causam manere certaminis, quod ab hoste versuto, terribiliter quidem furore persecutionis 56 movetur, sed [Col. 0183C] In editis et plerisque mss., innocentibus. Quidam codices errorem in hac voce indicantes, monentibus. Legendum credimus cum ms. Ver., nocentius, quod adverbium contrapositum anteriori adverbio terribiliter, indicat pacis tempore certamen esse perniciosius, licet non ita terribile sit, uti furente persecutione. nocentius specie pacis infertur. Ubi enim in aperto sunt [Col. 0183B] pugnae, in manifesto sunt et coronae. Et hoc ipsum alit atque accendit patientiae fortitudinem, quod sicut proxima est tribulatio, ita est et vicina promissio. Cessantibus vero publicis impugnationibus impiorum, et a caedibus [Col. 0183C] Pronomen se, quod supplevit Quesnellus, invenimus in plerisque et praestantioribus nostris codicibus. se ac suppliciis fidelium diabolo continente, ne pertinacia crudelitatum, multiplicatio nostrorum fieret triumphorum, [Col. 0183C] Ita Quesnellus cum nostris praestantioribus codicibus [Col. 0183D] et Romiliario Pauli Diaconi. Caeteri editi cum mss. collect. 3, 4 et 5, fremit adversarius, et cruentas. fremens adversarius cruentas inimicitias ad quietas convertit insidias: ut quos vincere fame et gelu, [Col. 0183D] Vocem flammis a Quesnello omissam revocavimus ex caeteris editis omnibusque nostris mss. Solum Homiliar. Pauli Diaconi cum duobus Vat., ferro flammisque. Paulo post verbum tepefaceret a Quesnello receptum approbant mss. Lectionar. duo S. Petri, et vetustissimum Vaticanum cum Homiliar. Pauli Diaconi. Caeteri editi et nonnulli codices praesertim collectionum posteriorum habent, tabefaceret. Utrumque in ms. Quesnelli Gaudiival. flammis ferroque non poterat, otio tepefaceret, cupiditatibus irretiret, ambitione inflaret, voluptate corrumperet.
Sed his [Col. 0183D] Editiones ante Quesnellum addunt malis, uti invenimus in codd. inferioris notae collect. 3 et 4. atque aliis omnibus destruendis habet acies Christiana potentes munitiones et arma victricia, [Col. 0183D] Editiones Quesnello anteriores et mss. Vat. collect. 3, 4 et 5, Deo scilicet instruente milites suos, ut Spiritu veritatis mansuetudo iram . . . benignitas exstinguat [Col. 0184C] invidiam. Sed antiquissimus Vaticanus, duo S. Petri, unus Veron. et exemplar Pauli Diaconi, ut in textu. dum instruente milites suos Spiritu veritatis, mansuetudo iram, largitas avaritiam, [Col. 0184A] benignitas exstinguit invidiam. Commutante [Col. 0184C] Ita ex omnibus nostris mss. et editis ante Quesnellum, qui cum Homiliar. Pauli Diac. pro enim praetulit ergo. (enim dextera Excelsi corda multorum, rediit in novitatem vetustas, et de famulis iniquitatis ministri prodiere justitiae. Subegit luxuriam continentia, humilitas arrogantiam propulsavit; et qui impudicitia sorduerant, castitate nituerunt. His autem conversionibus, dilectissimi, [Col. 0184C] Editi ante Quesnellum cum mss. trium collectionum posteriorum, providente gratia Dei. Quod porro de aliquibus jejuniis additur, quae in quibusdam diebus ab universa Ecclesia devotionem observantiae generalis exigerent, a nonnullis perinde sumitur ac si jejunia quatuor temporum, ad quae pertinet jejunium decimi mensis, ab universa Ecclesia, hoc tempore servaretur. Sed hoc loco, sicut etiam in alio simili serm. 89 seu quarti de jejunio septimi mensis cap. 2 (quod pariter testimonium pro eadem sententia allegatur). S. Leo generalem tantum doctrinam statuit, jejunia et alia pia opera publica, quae a tota Ecclesia, seu ab omnibus fiunt, efficaciora esse quam privata: quod verum est, etiamsi a particulari tantum [Col. 0184D] Ecclesia aliqui dies jejunio aut aliis piis operibus generali observantia addicantur. Jejunium decimi aut septimi mensis, quod hoc tempore Romana profecto Ecclesia servabat, non aeque ab omnibus aliis Ecclesiis custoditum fuisse, late probat Ludovicus Muratorius in disquisitione de Quatuor Temporum jejuniis, tom. II Anecdot. Lat., pag. 248 et seqq. Confer annot. 4 in serm. 79. per providentiam gratiae Dei 57 addita sunt sancta jejunia, quae in quibusdam diebus ab universa Ecclesia devotionem observantiae generalis exigerent. Quamvis enim pulchrum sit atque laudabile ut singula quaeque membra corporis Christi propriis ornentur officiis, excellentioris tamen est actionis sacratiorisque virtutis, cum in unum propositum piae plebis corda concurrunt: ut [Col. 0184D] Perperam in editionibus post primam illi. Correximus ex antiquissimo Vaticano et duobus S. Petri ac Homil. Pauli Diaconi. ille cui sanctificatio nostra supplicium est, non solum a [Col. 0184B] parte, sed etiam a soliditate superetur. Cui nunc operi, dilectissimi, decimus mensis offertur, admonens quodammodo pro qualitate temporis sui ne quisquam frigore infidelitatis obtorpeat, sed potius charitatis spiritu [Col. 0184D] Magis arrisit haec lectio auctoritate duorum mss. S. Petri et Lectionarii Veronensis, nec non primae editionis et Homiliar. Pauli Diac. Al., concalescat. Post pauca, accepimus pro accipimus legitur in duobus mss. S. Petri, in uno Bonon. et prima editione. convalescat. Quoniam et per ipsa elementa mundi, tamquam per publicas paginas, significationem divinae voluntatis accipimus; nec umquam cessat superna eruditio, quando etiam de iis quae nobis famulantur imbuimur.
Praeter illam namque apostolicam sententiam qua homines fructu pietatis carentes vacuis arboribus comparantur, etiam illa ficus nobis cavenda est de suae infecunditatis exemplo, quam Dominus Jesus, sicut [Col. 0184D] Cod. Veron., Evangelista. Et infra post voces, [Col. 0185C] non refovet, aliquot mss. et editi ante Quesnellum addunt, egenum. Evangelium refert, nihil habentem quod esuriens sumeret, perpetua sterilitate [Col. 0185A] damnavit: ut intelligeremus quoniam qui esurientem non refovet, illi denegat cibum qui [Col. 0185C] Ms. Veronensis, quidquid pauperi; et paulo post, a judice, pro a judicante. quod pauperi est datum, sibi dixit impensum. Et hujus maledictionis arbores erunt, quibus a judicante dicetur: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, quem praeparavit Pater meus diabolo et angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere, etc. (Matth. XXV, 41, 42) . Quae ideo singula recoluntur, ut advertamus non futurum extra misericordiam, qui vel partem horum operum fuerit exsecutus. Anima autem neminem juvans erit arbor non habens poma, cum totius [Col. 0185C] Vulgati ante Quesnellum cum ms. Gaudiival. aliisque nostris recentiorum collectionum codd. inserunt [Col. 0185D] vocem fructu, quam a nostris praestantissimis Lectionariis et ab exemplari Pauli Diaconi abesse deprehendimus. Solum quidam ex his habent, invenitur, pro invenietur. pietatis invenietur aliena. Decimi ergo mensis jejunium, quod hiemalis est temporis, ad agriculturam nos mysticam vocat, qua segetum et palmitum atque arborum [Col. 0185B] vires, quibus humana sustentatur infirmitas, spiritalibus studiis excolantur: ut Dominicus ager suis ditetur [Col. 0185D] Exemplar Pauli Diaconi, divitiis. impendiis, et quem numquam expedit 58 esse sine fructu, de propria fiat ubertate fecundior. Quod utique intelligit sanctitas vestra, ad totius Ecclesiae [Col. 0185D] Ita ex nostris Lectionariis Vat., S. Petri et Veron., et melius quam in Vulg., profectum, ut liquet ex sequenti relativo, quorum. profectus esse referendum, quorum in fide germen est, in spe incrementum, in charitate maturitas: quia castigatio corporis et instantia orationis tunc veram obtinent puritatem, cum eleemosynarum sanctificatione [Col. 0185D] Sic ex iisdem Lectionariis. Al., nitescunt. nituntur, dicente Domino: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) . Quarta igitur et [Col. 0185D] Mss. duo S. Petri, duo Vat. collect. 4 et 5, et exemplar Pauli Diaconi, sexta sabbati. sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatissimum Petrum apostolum vigilias celebremus, [Col. 0185D] In Vat. 3836 desunt sequentia usque ad finem. In duobus vero S. Petri, post vocem celebremus, legitur, Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre, etc. ipso praestante et adjuvante qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et [Col. 0185C] regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
I. Abstinentia Domino viam parat, et mentem erigit ad coelestia. —II. Cur Quatuor Temporum jejunia instituta, quibus et subjungendum jejunium a vitiis. —III. De cultu Dei, ac de usu bonorum temporalium. De duplici jejunio.
Cum de adventu regni Dei, [Col. 0185D] Praetulimus vetustiora et praestantiora Lectionaria [Col. 0186C] Vat. 3836, duo basilicae S. Petri, et Veronense 74. Alias, et de mundi fine ac temporum. et de fine temporum mundi discipulos suos Salvator instrueret, totamque Ecclesiam suam in apostolis erudiret: [Col. 0186A] Cavete, inquit, ne forte graventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et cogitationibus saecularibus (Luc. XXI, 43) . Quod utique praeceptum, dilectissimi, ad nos specialius pertinere cognoscimus, quibus denuntiatus dies, etiam si est occultus, non dubitatur esse vicinus. Ad cujus adventum omnem hominem convenit praepatari: [Col. 0186C] Aliquot codd. Vat., ms. Veron. cum Homil. Pauli Diac, nec non prima edit., ne quemquam. ne quem aut ventri deditum aut curis saecularibus inveniat implicatum. Quotidiano enim, dilectissimi, experimento probatur [Col. 0186C] Sic Lectionaria vetustissimum Vaticanum, S. Petri, et Veronen., nec non Homil. Pauli Diac., Al., [Col. 0186D] potus satietate. Paulo post ms. Veronen., pro corporum, habet, corporis. satietate carnis aciem mentis obtundi, et ciborum nimietate vigorem cordis hebetari, ita ut delectatio edendi etiam corporum contraria sit saluti, nisi ratio temperantiae obsistat illecebrae, et quod futurum est 59 oneri, subtrahat voluptati. Quamvis enim sine anima nihil caro desideret, et inde accipiat [Col. 0186B] sensus unde sumit et motus; ejusdem tamen est [Col. 0186D] In aliquibus mss. Vat. deest, animae. Et infra, pro ab inconvenientibus, duo mss. S. Petri et duo Vat., ab introeuntibus, et pro frenare, in codd. S. Petri. refrenare. animae, quaedam subditae sibi negare substantiae, et interiori judicio, ab inconvenientibus exteriora frenare, ut a corporeis cupiditatibus saepius libera, in aula mentis possit divinae vacare sapientiae, ubi omni strepitu terrenarum silente curarum, in meditationibus sanctis, et in deliciis laetetur aeternis. Quod [Col. 0186D] Meltus etsi pro si, quod erat in editis, scripsimus ex antiquissimo Vatic. duobus S. Petri, et Homil. Pauli Diac. Post pauca in ms. Veron. et in Homil. Pauli Diac. omittitur adverbium potius. etsi in hac vita difficile est continuari, potest tamen frequenter assumi, ut saepius ac diutius spiritalibus potius quam carnalibus occupemur; et cum melioribus curis majores impendimus moras, [Col. 0186D] Unus codex Vat. et alius Veron., in incorruptibiles. Mox transeunt in duobus Vaticanis et prima editione. ad incorruptibiles divitias, etiam temporales transeant actiones.
Hujus observantiae utilitas, dilectissimi, in ecclesiasticis praecipue est constituta jejuniis, quae [Col. 0186C] ex doctrina sancti Spiritus ita per totius anni circulum distributa sunt, ut lex abstinentiae omnibus sit ascripta temporibus. Siquidem jejunium vernum in Quadragesima, aestivum in Pentecoste, autumnale in mense septimo, hiemale autem in hoc qui est decimus celebramus, intelligentes divinis nihil vacuum esse praeceptis, et verbo Dei ad eruditionem nostram omnia elementa servire; dum per ipsius mundi cardines, quasi per quatuor Evangelia, [Col. 0186D] Codex Veron., Homil. Pauli Diac. et prima editio, incessabili tuba. incessabiliter discimus quod et praedicemus et agamus. Dicente enim propheta: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera [Col. 0187A] manuum ejus annuntiat firmamentum: dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam (Ps. XVIII, 1, 2) ; quid est per quod veritas nobis [Col. 0187D] Unus ms. S. Petri, alius Vat. ac prima editio, non loquatur. non loquitur? Ipsius voces in die, ipsius audiuntur in nocte, et pulchritudo rerum unius Dei opificio conditarum, non desinit cordis auribus magistram insinuare rationem, ut invisibilia Dei per ea quae facta sunt [Col. 0187D] Homil. Pauli Diac., intellectu conspiciantur. intellecta conspiciantur (Rom. I, 20) , et non creaturis, sed Creatori omnium serviatur. Cum ergo universa vitia per continentiam destruantur, et quidquid avaritia sitit, quidquid superbia ambit, quidquid luxuria concupiscit, hujus virtutis soliditate 60 superetur; quis non intelligat quantum nobis [Col. 0187D] Vocem praesidii supplevimus ex quatuor Lectionariis, nimirum antiquissimo Vat. duobus S. Petri et Veron Mox idem Vat. et Veron., atque Homil. Pauli. Diac., discitur, perperam pro indicitur. praesidii per jejunia conferatur? in quibus indicitur, ut non solum a cibis, sed etiam ab omnibus carnalibus desideriis [Col. 0187B] temperetur. Alioqui superfluum est suscipere esuriem, et iniquam non deponere voluntatem; reciso affligi cibo, et a concepto [Col. 0187D] Secuti sumus primam editionem et Homil. Pauli Diaconi. Caeterae editiones, non desinere, quod nullis nostris codicibus probatur: habent enim omnes corrupte, non silere; silere autem facile quidem ex resilire amanuensium lapsu irrepere potuit, non vero ex desinere. non resilire peccato. Carnale est, non spiritale jejunium, ubi soli corpori non parcitur, et in iis quae omnibus deliciis nocentiora sunt, permanetur. Quid prodest animae foris agere [Col. 0187D] In Homil. Pauli Diaconi desunt quasi, et infra, propriis. quasi dominam, et intus servire captivam, membris propriis imperare, et jus propriae libertatis amittere? [Col. 0187D] Cod. Veronensis, Ut merito plerumque patiatur. Et merito plerumque patitur famulam rebellantem, quae non reddit Domino debitam servitutem. [Col. 0187D] Prima editio, Jejunet ergo corpus ab escis. Sequentes editiones, Jejunans ergo corpus ab escis. Quesnelli emendationem nostri codices confirmant. Solus [Col. 0188D] codex Veron., Jejunans ergo corpore ab escis; sed in hanc lectionem subjiciendum erat mente, non mens. Jejunante ergo corpore ab escis, mens jejunet a vitiis, et curas cupiditatesque terrenas regis sui lege dijudicet.
Meminerit primam dilectionem Deo, secundam [Col. 0188D] Codex Veron., debere se. deberi proximo, omnesque affectus suos [Col. 0187C] hac regula dirigendos, ut nec a cultu recedat Domini, nec ab utilitate conservi. Quomodo autem Deus colitur, nisi ut quod ipsi placet, placeat et nobis; nec ab ejus imperio noster umquam resultet affectus? Quoniam si hoc quod ille vult volumus, ab illo sumet infirmitas nostra virtutem, a quo ipsam accepimus voluntatem: Deus est enim, sicut ait Apostolus, qui operatur in nobis et velle et perficere [Col. 0188D] Codd. Vatic. collect. 4 et 5, per bonam voluntatem. pro bona voluntate (Philip. II, 13) . Nec superbia [Col. 0188D] Itaque pro denique libentius scripsimus ob auctoritatem plurium et praestantiorum nostrorum codicum nec non Homiliarii Pauli Diaconi. itaque homo inflabitur, nec desperatione frangetur, si bonis divinitus datis in gloriam dantis utatur, et ab iis desideria sua revocet quae sibi nocitura cognoscit. Abstinens enim ab invidiae malignitate, a luxuriae dissolutione, [Col. 0188A] a perturbatione iracundiae, a cupiditate vindictae, purificabitur veri sanctificatione jejunii, et incorruptibilium deliciarum voluptate pascetur, ut per usum spiritalem etiam terrenas copias in coelestem noverit transferre substantiam, non sibi condendo quae acceperit, sed magis magisque multiplicando quod dederit. Unde paternae charitatis affectu dilectionem vestram 61 monemus, ut jejunium decimi mensis fructuosum vobis eleemosynarum largitate faciatis, gaudentes quod per vos Dominus pauperes suos pascit et vestit; quibus utique posset eas quas vobis contulit tribuere facultates, nisi pro ineffabili misericordia sua et illos [Col. 0188D] Vetustissimus Cod. Vat. et duo alii, justificaret de patientia. justificare vellet de patientia laboris, et vos de opere charitatis. Quarta igitur et [Col. 0188D] Idem antiquissimus ms. Vat. et Veron., sexta sabbati. sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatissimum [Col. 0188B] apostolum Petrum vigilias celebremus, [Col. 0188D] In Homiliario Pauli Diaconi, quoniam et orationes; et post adjuvare subjicitur, Per Dominum nostrum Jesum Christum, etc. qui et orationes, et jejunia, et eleemosynas nostras precibus suis dignabitur adjuvare, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Alia in lege pro tempore instituta, alia etiam in nova lege permansura. Quale jejuniam, et omnia praecepta moralia. —II. Jejuniam decimi mensis ecclesiasticis regulis praescriptum pro agendis Deo de perceptis terrae fructibus gratiis. Terrae fecunditatem ubertas animorum aemuletur, ut Dei homo sit imitator. —III. Omnia praecepta continet charitas, qua homo a bestiis discernitur. Sic diligendus proximus a nobis, quomodo nos a Deo. A misericordiae [Col. 0188C] operibus ne pauper quidem excluditur.
Dispensationes misericordiae Dei, quas Salvator noster pro humani generis reparatione suscepit, ita sunt, dilectissimi, divinitus ordinatae, ut Evangelium gratiae velamen legis tolleret, non instituta destrueret. Unde custodienda nobis est Dominica illa sententia, qua dixit se non venire legem solvere, sed implere, ut nos quoque huic regulae, quantum donante Deo possumus, serviamus: scientes nihil esse de veteris Testamenti constitutionibus negligendum, si vigilanter studeamus agnoscere quid ibi transitura obumbratione velatum, quid permansura actione sit conditum. Nam [Col. 0188D] Editi ante Quesnellum ex eodem codice, districtio. [Col. 0189D] Hanc lectionem Quesnellus indicavit in margine; utrum vero ex codice an ex ingenio correxerit ignoramus. discretio ciborum [Col. 0189A] et hostiarum, circumcisio carnis, differentia baptismatum, et observatio baptismorum, non adhuc sub figuratis significationibus sunt agenda, quae etiam sunt rebus ipsis quae significabantur impleta; mandata vero et praecepta moralia sicut sunt edita perseverant, quia non aliud insinuant quam loquuntur, et apud 62 Christianam devotionem augmento crescunt, non cessatione deficiunt. Diligere itaque Deum et proximum, honorare patrem et matrem, non adorare deos alienos, et caetera, quae aut terribiliter sunt prohibita, aut salubriter imperata, non aliter ex legalibus institutis quam ex evangelicis veneramur edictis, ut quamvis multa accesserint ex novitate gratiae, nihil tamen imminutum sit de antiquitate justitiae. Unde merito disposuerunt apostolicae [Col. 0189B] sanctiones ut veterum jejuniorum utilitas permaneret, et licet Ecclesiae consuetudo prolixioribus se castigationibus exercere didicisset, amplecteretur tamen continentiae sanctificationem ex lege venientem: quibus enim donatum erat posse quod majus est, indecens fuit non celebrare quod minus est.
Hac ergo ratione, dilectissimi, evidenter instructi, ecclesiasticis regulis jejunium decimi mensis adjungimus, idque devotioni vestrae, sicut est moris, indicimus: quoniam plenum pietatis plenumque justitiae est ut terrenorum fructuum perceptione conclusa agantur Deo gratiae, et sacrificium ei misericordiae cum jejunii immolatione solvatur. Gaudeat quisque de copia sua, et multa se horreis suis intulisse laetetur, sed ita ut de abundantia ejus [Col. 0189C] etiam a pauperibus gaudeatur. Fecunditatem segetum, fluenta vitium, partus arborum, ubertas imitetur animorum: quod dedit terra, dent corda; ut possimus dicere cum propheta: Terra nostra dedit fructum suum (Ps. LXI, 6) . Deus namque verus et summus agricola non solum corporalium, sed etiam spiritualium auctor est fructuum, et utraque semina, utraque plantaria duplici novit exercere cultura: dans agris profectus germinum, dans animis incrementa virtutum, quae sicut ab una providentia sumpsere principium, ita ad unius operis vocant effectum. Homo enim, ad imaginem et similitudinem Dei factus, nihil habet in naturae suae honore tam proprium quam ut bonitatem sui imitetur auctoris, qui donorum suorum, sicut misericors largitor est, [Col. 0189D] ita est et justus exactor, volens nos operum suorum esse consortes: ut quamvis nullam nos valeamus creare naturam, possimus tamen acceptam per Dei gratiam exercere materiam: quia non ita usui nostro bona terrena collata sunt, ut carnalium tantum sensuum voluptati satietatique [Col. 0189D] Alias, serviant. servirent; alioquin nihil a pecudibus, nihil distaremus a bestiis, quae alienis necessitatibus consulere nesciunt, et solam sui ac suorum fetuum curam habere noverunt.
Animalia igitur, carentia intellectu, [Col. 0190A] nullo sunt erudita mandato, nec acceperunt legem, 63 quae non accepere rationem; ubi autem est illuminatio rationis, ibi est et disciplina pietatis, quae dilectionem et Deo debet et proximo. Non enim aliter probatur homo amator esse sui, nisi appareat eum et supra se naturae suae auctorem, et secundum se naturae suae amare consortem. Merito in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae; merito disputationum omnium latitudo sub paucorum brevitate verborum plenissimo est explicata compendio. Diligatur Deus, diligatur et proximus, ita ut formam diligendi proximi ab ea qua nos Deus diligit dilectione sumamus, qui etiam malis bonus est, et benignitatis suae donis non solum cultores suos confovet, sed etiam negatores. Amentur propinqui, amentur extranei; [Col. 0190B] et quod debetur amicis, supererogetur inimicis. Quamvis enim quorumdam malignitas nulla humanitate mitescat, non sunt tamen infructuosa opera pietatis, nec umquam perdit benevolentia quod praestat ingrato. Nemo se, dilectissimi, ab opere bono faciat alienum, nemo de sua tenuitate causetur, tamquam qui sibi vix sufficit, et alium juvare non possit. Magnum est quod proferat ex parvo, et in divinae lance justitiae non quantitate munerum, sed pondere pensatur animorum. Evangelica vidua duos nummos in gazophylacium misit (Marc. XII, 42) , et omnium divitum dona transcendit. NULLA apud Deum vilis est pietas, nulla infructuosa miseratio. Diversos quidem hominibus dedit census, sed non diversos quaerit affectus. Aestiment omnes substantias [Col. 0190C] suas, et qui plus accepere, plus tribuant. Fiat abstinentia fidelium, cibus pauperum, et quod quisque subtrahit sibi, proficiat indigenti: quia licet multum et animis et corporibus conferant remedia parcitatis, parum tamen utilia sunt ipsa jejunia, nisi misericordiae sanctificentur effectu. In eleemosynis enim virtus quaedam est instituta baptismatis, quia sicut aqua exstinguit ignem, sic eleemosyna peccatum; et per eumdem [Col. 0190D] Vox Christum videtur abundare, vel in ejus locum substituenda vox spiritum. QUESNELLUS . Christum dicitur, Lavamini, mundi estote (Isai. I, 16) , per quem dicitur, Date eleemosynam et omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) ; ut nemo ambigat, nemo diffidat regenerationis sibi nitorem etiam post multa peccata restitui, qui eleemosynarum studuerit purificatione mundari.
I. Neminem extraneum esse a laetitia Nativitatis Domini, quae sola sine sorde peccati est. — II. Miram esse hujus mysterii dispensationem. — III. Qui novum hominem vult induere, ei veterem esse deponendum.
Salvator noster, dilectissimi, hodie natus est, gaudeamus. Neque enim locum fas est [Col. 0190D] In aliquot mss. et in editis ante Quesnellum, nec non in exemplari Pauli Diaconi deest, ibi ibi esse tristitiae, ubi natalis est vitae; quae consumpto mortalitatis timore, nobis ingerit de promissa aeternitate [Col. 0191A] laetitiam. Nemo ab hujus alacritatis participatione secernitur, una cunctis laetitiae communis est ratio: quia Dominus noster, peccati mortisque destructor, sicut nullum a reatu liberum reperit, ita [Col. 0191C] Codex Vercellensis et Homiliar. Pauli Diac., cum prima editione, pro liberandis. liberandis omnibus venit. Exsultet sanctus, quia propinquat ad palmam. Gaudeat peccator, quia invitatur ad veniam. Animetur gentilis, quia vocatur ad vitam. Dei namque Filius secundum plenitudinem temporis, quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit, reconciliandum auctori suo naturam generis assumpsit humani, ut inventor mortis diabolus, [Col. 0191C] Unus cod. S. Petri, et alius Bon., cum prima editione, per ipsam qua vicerat naturam vinceretur. Veron. cod. 74, per ipsam qua vicerat vinceretur. per ipsam quam vicerat vinceretur. In quo conflictu pro nobis inito, magno et mirabili aequitatis jure certatum est: dum omnipotens Dominus cum saevissimo hoste, non in sua majestate, sed in [Col. 0191B] nostra congreditur humilitate, objiciens [Col. 0191C] In ms. Bon. et prima editione omittitur ei. ei eamdem formam eamdemque naturam, mortalitatis quidem nostrae participem, sed peccati totius expertem. Alienum quippe ab hac nativitate est, quod de omnibus legitur: [Col. 0191C] Codex Corbeiensis hunc locum ita habet, Quesnello [Col. 0191D] teste: Nemo mundus a sorde, nec infans unius diei, si sit vita ejus super terram. In ms. S. Petri, nec infans, cujus unius diei vita super terram. In prima editione, nec infans unius diei, cujus vita est super terram. Paulo post omittitur ergo in mss. Vercel. et duobus Veron., nec non in Homil. Pauli Diaconi. Nemo mundus a sorde, nec infans, cujus est unius diei vita super terram (Job. XIV, 4, sec. LXX) . Nihil ergo in istam singularem nativitatem de carnis concupiscentia transivit, nihil de peccati lege manavit. Virgo regi Davidicae stirpis eligitur, quae sacro gravidanda fetu divinam humanamque prolem prius [Col. 0191D] Codex S. Petri, et prima editio, concepit. conciperet mente quam corpore. Et ne superni ignara consilii ad inusitatos paveret [Col. 0191D] Ita codd. mss. tres et pleraeque editiones ad marginem; quibus facile adjungi possunt alii duo Regii mss. codd., in quibus legitur affectus, errore librarii. Sed et sensus exigit ut, hac lectione retenta, alta rejiciatur, quae in prioribus edit. habebat, affatus; non enim loquitur hic de colloquio angelico, cujus potius interventu, ut statim post legitur, exempta est Maria pavore illo quo ex inusitato conceptionis [Col. 0192C] Verbi effectu affecta fuisset. QUESNELLUS .—Lectionem textus confirmant etiam cod. S. Petri, unus Veron. et exemplar. Pauli Diaconi. effectus, 65 quod in ea operandum erat [Col. 0192C] Ms. Veron., de Spiritu sancto. Mox in cod. S. Petri, didicit, pro discit. a Spiritu sancto, colloquio discit angelico. Nec damnum credit pudoris, Dei genitrix mox futura. Cur enim de conceptionis novitate [Col. 0191C] desperet, [Col. 0192C] Codd. Vaticanus, S. Petri, et Bon. ac prima editio, cujus. cui efficientia de Altissimi virtute promittitur? Confirmatur credentis fides etiam [Col. 0192D] Quidam vulgati, librariorum errore, prae cunctis. praeuntis attestatione miraculi, donaturque Elizabeth inopinata fecunditas; ut qui conceptum dederat sterili, daturus non dubitaretur et virgini.
Verbum igitur Dei Deus, Filius Dei, qui in principio erat apud Deum, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 1-3) , propter liberandum ab aeterna morte hominem, factus est homo: ita se ad susceptionem humilitatis nostrae sine diminutione suae majestatis inclinans, ut [Col. 0192A] manens quod erat, assumensque quod non erat, veram servi formam ei formae in qua Deo Patri est aequalis uniret (Philip. II, 6) , et tanto foedere naturam utramque consereret, ut nec inferiorem consumeret glorificatio, nec superiorem minueret assumptio. [Col. 0192D] Eadem habentur epist. 28, cap. 3. Salva igitur proprietate utriusque substantiae, et in unam coeunte personam, suscipitur a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: et [Col. 0192D] Editi ante Quesnellum, cum aliquot posteriorum collectionum codicibus, ad rependendum. Caeteri praestantiores mss. ut in textu. Paulo post, infusa est, pro unita est, in codice Veronensi. In cod. autem Padiliron. et in alio Veron., in unitate pro in unitatem. ad dependendum nostrae conditionis debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili, Deusque verus et homo verus, in unitatem Domini temperatur; ut quod nostris remediis congruebat, unus atque idem Dei hominumque mediator (I Tim. II, 5) , et mori posset ex uno, et resurgere posset ex altero. Merito igitur virgineae integritati [Col. 0192B] nihil corruptionis intulit partus salutis: quia custodia fuit pudoris, editio veritatis. Talis igitur, dilectissimi, nativitas decuit Dei virtutem et Dei sapientiam Christum, qua nobis et [Col. 0192D] Ita mss. septem Quesnelli et omnes nostri. Prius legebatur humilitate etiam in exemplari primae editionis collect. 3. humanitate congrueret, et divinitate praecelleret. Nisi enim esset, Deus verus non afferret remedium; nisi esset homo verus, non praeberet exemplum. Ab exsultantibus ergo angelis nascente Domino, Gloria in excelsis Deo canitur, et pax in terra bonae voluntatis hominibus nuntiatur (Luc. II, 14) . Vident enim coelestem Jerusalem ex omnibus mundi gentibus fabricari: de quo inenarrabili divinae pietatis opere, quantum laetari debet humilitas hominum, cum tantum gaudeat sublimitas angelorum?
66 Agamus ergo, dilectissimi, gratias [Col. 0192C] Deo Patri, per Filium ejus, in Spiritu sancto, qui propter multam [Col. 0192D] Ita mss. codd. quinque Quesnelli. Plerique tamen nostri et Gaudiival. ejusdem Quesnelli cum anterioribus editionibus, charitatem suam. misericordiam suam, qua dilexit nos, misertus est nostri; et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Christo (Eph. II, 5) , ut essemus in ipso nova creatura, novumque figmentum. Deponamus ergo veterem hominem cum actibus suis (Eph. IV, 22; Colos. III, 9) ; et adepti participationem generationis Christi, carnis renuntiemus operibus. Agnosce, o Christiane, dignitatem tuam, et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione [Col. 0192D] Duo mss. Vaticani et unus S. Petri, recidere; Vercel., retrocedere; Padiliron., recedere. redire. Memento cujus capitis [Col. 0193A] et cujus corporis sis membrum. Remmiscere quia erutus de potestate tenebrarum, translatus es in Dei lumen et regnum. Per baptismatis sacramentum Spiritus sancti factus es templum: noli tantum habitatorem pravis de te actibus effugare, et diaboli te iterum subjicere servituti: quia pretium tuum sanguis est Christi; quia in veritate te judicabit, [Col. 0193B] Al., qui misericorditer. Ms. Vercellensis, qui veritate te judicabit, qui misericordia te redemit. Unus codex S. Petri, quia misericordia te redemit Christus Dominus noster, qui vivit, etc. Padiliron. similiter praefert; et solum claudit sic, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. [Col. 0193C] Amen. qui in misericordia te redemit, qui cum Patre et Spiritu sancto regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Incarnatione Verbi primam Dei erga homines dispositionem compleri, sed sacramento occultiore. — II. Novo ordine, nova nativitate Filium Dei esse generatum. —III. Cur ex Virgine nasci Christus [Col. 0193B] elegerit. —IV. Illusum esse diabolum per incarnationem ex Virgine. —V. Ideo natum esse Christum in carne, ut renasceremur ex Spiritu. —VI. Non Hominis Dei, sed novi solis ortum Manichaeos colere.
Exsultemus in Domino, dilectissimi, et spiritali jucunditate laetemur, quia illuxit 67 nobis dies redemptionis [Col. 0194C] Codex S. Petri, et in margine edit. Colon. a. 1547, Petri Canisii, nostrae. At novae exigunt caeteri codices, et oppositio vocis antiquae. Vox reparationis erat in editis ante Quesn., uti in nonnullis mss. reperimus. Scribendum fuit, praeparationis, non tam ex Quesnelli codd. quam ex accuratioribus nostris Lectionariis et ex Homiliario Pauli Diaconi, cum praesertim sensus id efflagitet. Temporibus enim ante Christi adventum plures prophetiae et figurae praeparatio redemptionis seu reparationis, non autem reparatio [Col. 0194D] dici potuerunt. novae, praeparationis antiquae, felicitatis aeternae. Reparatur enim nobis salutis nostrae annua revolutione sacramentum, ab initio promissum, in fine redditum, sine fine mansurum. [Col. 0194A] In quo dignum est nos erectis sursum cordibus divinum adorare mysterium, ut quod magno Dei munere agitur, magnis Ecclesiae gaudiis celebretur. [Col. 0194D] Cod. S. Petri, Etenim Dei in nos benignitas, cujus natura, etc. Deus enim omnipotens et clemens, cujus natura bonitas, cujus voluntas potentia, cujus opus misericordia est, statim ut nos diabolica malignitas veneno suae mortificavit invidiae, [Col. 0194D] Editi ante Quesn. cum Gaudiival. et nostris duobus Vat. collect. 4 et 5, praedestinata. Codices Lectionarii cum Homiliario Pauli Diaconi, praeparata. praeparata renovandis mortalibus suae pietatis remedia inter ipsa mundi primordia praesignavit; denuntians serpenti futurum semen mulieris quod noxii capitis elationem sua virtute contereret (Genes. III, 2) ; Christum scilicet in carne venturum, Deum hominemque [Col. 0194D] Ita Quesn. et nostri codd. Anteriores edit., signans. significans, qui natus ex Virgine violatorem humanae propaginis incorrupta nativitate damnaret. [Col. 0194D] Uncinis inclusa eadem prorsus habentur in ep. 28, ad Flavian., c. 3 et 4. [Nam quia gloriabatur diabolus, hominem sua fraude deceptum divinis caruisse [Col. 0194B] muneribus, et immortalitatis dote nudatum [Col. 0194D] Mss. S. Petri, diram. duram mortis subiisse sententiam, seque in malis suis quoddam de praevaricatoris consortio invenisse solatium; 68 Deum quoque, [Col. 0194D] Erat in editis, juste, sine diphtongo et cum commate, ita ut hoc adverbium referretur ad verbum mutasse. Correximus ex nostris codd. emendationemque confirmat lectio epistolae 28, c. 3, justitiae exigente ratione. justae severitatis exigente ratione, erga hominem, quem in tanto honore condiderat, antiquam mutasse sententiam: opus fuit, dilectissimi, [Col. 0194D] Ms. Vercellensis, secreta dispensatione. secreti dispensatione consilii, ut incommutabilis Deus, cujus voluntas non potest sua benignitate privari, primam pietatis suae dispositionem sacramento occultiore compleret, et homo diabolicae [Col. 0195A] iniquitatis versutia [Col. 0195C] Prima editio et mss. S. Petri, atque Bon., coactus in culpam. actus in culpam, contra Dei propositum non periret.]
Advenientibus ergo temporibus, dilectissimi, quae redemptioni hominum fuerant praestituta, [ingreditur [Col. 0195C] Editi, haec infima. Inseruimus mundi auctoritate codicum S. Petri, Vercellensis, Patavini, S. Antonii, Veneti, et Homil. Pauli Diaconi. In ep. quidem 28, ad Flavianum, cap. 4, in quam hic locus a Leone traductus fuit, omnes codd. praeferunt mundi. Nonnulli codd. in hoc sermone, sicut et in eadem epistola, [Col. 0195D] pro infima, habent infirma. Mox editi ante Quesnellum cum quibusdam mss. habent, Dominus noster, vel, Deus noster, loco verborum, Filius Dei. haec mundi infima Jesus Christus Filius Dei, de coelesti sede descendens, et a paterna gloria non recedens, novo ordine, nova nativitate generatus. Novo ordine, quia invisibilis in suis, visibilis factus est in nostris; incomprehensibilis voluit comprehendi; ante tempora manens, esse cepit ex tempore; universitatis Dominus servilem formam, obumbrata majestatis suae dignitate, suscepit; impassibilis Deus non dedignatus est homo esse passibilis, et immortalis mortis legibus subjacere]. Nova autem nativitate [Col. 0195D] Duo mss. Vat. et Bon., cum prima editione, generatus, quia conceptus a Virgine. Duo S. Petri, generatus est, quia conceptus ex Virgine. genitus est, conceptus a Virgine, natus [Col. 0195B] ex Virgine, sine paternae carnis concupiscentia, 69 sine maternae integritatis injuria: quia futurum hominum Salvatorem talis ortus decebat, qui et in se haberet humanae substantiae naturam, et humanae carnis inquinamenta nesciret. Auctor enim [Col. 0195D] In editis ante Quesnellum et in codd. posteriorum collectionum abest Deo. Deo in carne nascenti Deus est, testante archangelo ad beatam Virginem Mariam: Quia Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque quod nascetur [Col. 0195D] Duo mss. S. Petri, de te. ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Origo dissimilis, sed natura consimilis; humano usu et consuetudine [Col. 0195D] Editi inserunt, quod credimus, quae verba non necessaria melius expunximus ope meliorum codd. S. Petri et primae editionis. Dein unus ms. liber S. Petri et alius Venet., ut virgo conceperit, et virgo pepererit, etc. In uno Vat. deest secundo loco, quod. caret, sed divina potestate subnixum est, quod virgo conceperit, quod virgo pepererit, et virgo permanserit. Non hic cogitetur parientis conditio, sed nascentis arbitrium, qui sic homo [Col. 0195D] Tres mss. Vat., unus S. Petri, ac prima editio, factus est. Caeteri ut in textu. natus est, ut volebat et poterat. Si [Col. 0195C] veritatem quaeris [Col. 0195D] Ita edidit Quesnellus, cui suffragantur mss. S. Petri. Erat in editis et aliquot codd., humanae naturae, cognosce materiam. naturae, humanam cognosce materiam; si rationem scrutaris originis, virtutem confitere divinam. Venit enim Dominus Jesus Christus contagia nostra auferre, non perpeti; nec succumbere vitiis, sed mederi. Venit ut omnem languorem corruptionis et universa [Col. 0196C] Editi ante Quesn. cum aliquot mss. posteriorum collectionum, vulnera. Tres Vat. et prima editio, vitia. Retinuimus ulcera auctoritate codd. S. Petri. Paulo post, pro inferebat, Quesnellus in codice Corbeien. legit inserebat. ulcera sordentium curaret animarum: propter quod oportuit ut novo nasceretur ordine, qui novam impollutae sinceritatis gratiam humanis [Col. 0196A] corporibus inferebat. Oportuit enim [Col. 0196C] Sic emendavimus ex duobus mss. S. Petri, et duobus Vat., nec non ex prima editione. Al., in [Col. 0196D] vulgatis, ut primam genitricis integritatem nascens incorruptio custodiret. ut primam genitricis virginitatem nascentis incorruptio custodiret, et complacitum sibi claustrum pudoris, et sanctitatis hospitium, divini Spiritus virtus infusa servaret, [Col. 0196D] Ita duo codd. S. Petri, unus Bon. et prima editio. Al., quae. qui statuerat dejecta erigere, confracta solidare, et superandis carnis illecebris multiplicatam pudicitiae donare virtutem: ut virginitas, quae in aliis non poterat salva esse generando, [Col. 0196D] Emendationem suppeditarunt duo exemplaria S. Petri et duo Vat. ac prima editio. Al., fieret in aliis imitabilis et confitendo et renascendo. fieret et in aliis imitabilis renascendo.
Hoc ipsum autem, dilectissimi, quod Christus nasci elegit ex Virgine, nonne apparet altissimae fuisse rationis? ut scilicet natam [Col. 0196D] Recepimus lectionem nostrorum codicum, quae est etiam editionum ante Quesnellum. Apud hunc, humani generis. humano generi salutem diabolus 70 ignoraret, et spiritali latente conceptu, quem non alium videret quam alios, non aliter crederet natum esse quam caeteros. [Col. 0196B] Cujus enim similem cum universis advertit naturam, parem habere arbitratus est cum omnibus causam; nec intellexit a transgressionis vinculis liberum, quem ab infirmitate mortalitatis non invenit alienum, Verax namque misericordia Dei, cum ad reparandum humanum genus ineffabiliter ei multa suppeterent, hanc potissimum consulendi viam elegit, qua ad destruendum opus diaboli, non virtute uteretur potentiae, sed ratione justitiae. Nam superbia hostis antiqui non immerito sibi in omnes homines jus tyrannicum vindicabat, nec indebito dominatu premebat, quos [Col. 0196D] Cod. Vercell., e mandato. a mandato Dei spontaneos in obsequium suae voluntatis illexerat. Non itaque juste amitteret originalem [Col. 0196D] Ita mss. quatuor Quesn. et aliquot nostri cum Homil. Pauli Diac. Editi anteriores cum mss. Victorino et Gaudiival Quesnelli et Vat. collect. 5, dedititii. Alius Vat. collect. 4, debiti, pro humani generis. humani generis servitutem, nisi de eo quod subegerat vinceretur. Quod ut fieret, sine virili [Col. 0196C] semine [Col. 0196D] Correximus ex mss. S. Petri et Bon. Al., editus est. conceptus est Christus ex virgine, quam non humanus coitus, sed Spiritus sanctus fecundavit. Et cum in omnibus matribus non fiat sine peccati sorde conceptio, haec inde purgationem traxit, unde concepit. Quo enim paterni seminis transfusio non pervenit, peccati se illic origo non miscuit. Inviolata virginitas concupiscentiam nescivit, substantiam ministravit. [Assumpta est [Col. 0196D] Ita mss. Corb., Gaudiival., Vict. et. Reg., non vero, de matre, hominis natura, ut antea. QUESN. — Prima tamen editio habet Domini, uti etiam plerique [Col. 0197D] nostri codd., nec non exemplar Pauli Diaconi; et (quod multo pluris faciendum est) idem legitur in omnibus mss. epistolae 28, ad Flavianum, c. 4. Solus codex Vat. 544 collect, 5 hoc in sermone praefert, hominis; in epistola autem ad Flavianum, Domini. de matre Domini, [Col. 0197A] natura, non culpa.] Creata est forma servi sine conditione [Col. 0197D] Ita mss. quatuor et Gaudiival. In editis, virili. QUESN. —Nostri quoque codd., cum prima editione, servili. Mox in Vercell., et novus, pro quia novus. servili, quia novus homo sic contemperatus est veteri, ut et veritatem susciperet generis, et vitium excluderet vetustatis.
Cum igitur misericors omnipotensque Salvator ita susceptionis humanae moderaretur exordia, ut virtutem inseparabilis a suo homine Deitatis per velamen nostrae infirmitatis absconderet, illusa est securi hostis astutia, qui nativitatem pueri in salutem generis humani procreati, non aliter sibi 71 quam omnium nascentium putavit obnoxiam. Vidit enim vagientem atque lacrymantem, vidit pannis [Col. 0197D] Tres mss. Vat. et S. Petri, obvolutum. involutum (Luc. II, 12) , circumcisioni subditum, et legalis sacrificii oblatione perfunctum. Agnovit deinceps solita pueritiae incrementa, et usque [Col. 0197D] Homiliar. Pauli Diaconi, ad viriles. in [Col. 0197B] viriles annos de naturalibus non dubitavit augmentis. Inter haec intulit contumelias, multiplicavit injurias, adhibuit maledicta, opprobria, blasphemias, convicia, omnem postremo in ipsum vim furoris sui effudit, [Col. 0197D] Idem Homil. Pauli, omniaque. Dein in tribus codd. Vat. S. Petri et Bonon. ac prima editione, percucurrit, pro percurrit, quod tamen praeteritum significationem antecedenti cohaerentem indigitat. Mox iidem codd. et prima editio, sciens quod. omnia tentamentorum genera percurrit; et sciens quo humanam naturam infecisset veneno, nequaquam credidit primae transgressionis exsortem, quem tot documentis didicit esse mortalem. Perstitit ergo improbus praedo et avarus exactor in eum qui nihil ipsius habebat insurgere, et dum vitiatae originis praejudicium generale persequitur, chirographum quo [Col. 0197D] Duo mss. Vat., tenebatur; prima editio, utebatur. Dein, excidit pro excedit non tam habent editi [Col. 0198D] ante Quesnellum, sed etiam aliqui codices; alii vero nostri, atque a Quesnello adhibiti, ut in textu. nitebatur excedit, ab illo iniquitatis exigens poenam, in quo nullam reperit culpam. Solvitur itaque lethiferae pactionis [Col. 0198D] Homil. Pauli Diaconi et prima editio, malesuada. malesuasa conscriptio, et per injustitiam plus petendi, totius debiti. [Col. 0197C] summa vacuatur. Fortis ille nectitur suis vinculis, et omne commentum maligni in caput ipsius retorquetur. Ligato mundi principe, captivitatis vasa rapiuntur. Redit in honorem suum ab antiquis contagiis purgata natura, mors morte destruitur, nativitas nativitate reparatur: quoniam simul et redemptio aufert servitutem, et regeneratio mutat originem, et fides justificat peccatorem.
Quisquis igitur Christiano nomine pie fideliter gloriaris, reconciliationis hujus gratiam justo perpende judicio. Tibi enim quondam abjecto, tibi extruso a paradisi sedibus, tibi per longa exsilia [Col. 0198D] Idem Homil. Pauli. moranti. morienti, tibi in pulverem et cinerem dissoluto, cui jam non erat spes ulla vivendi, per incarnationem Verbi potestas data est, ut de longinquo ad [Col. 0198A] tuum revertaris auctorem, recognoscas parentem, liber efficiaris ex servo, de extraneo proveharis in filium; ut qui ex corruptibili carne natus es, ex Dei Spiritu renascaris, et obtineas per gratiam quod non habebas per naturam; [Col. 0198D] Sic ex duobus mss. Vaticanis, cod. Bon. et prima editione. Al., ut si te. ac si te Dei Filium per spiritum adoptionis agnoveris, Deum Patrem audeas nuncupare. Malae conscientiae reatu absolutus, ad coelestia regna suspires, voluntatem Dei facias divino fultus auxilio, imiteris angelos super 72 terram, immortalis substantiae virtute pascaris, securus adversus inimicas tentationes [Col. 0198D] Prima editio, propria libertate. pro pietate confligas, et si coelestis militiae sacramenta servaveris, non dubites te in castris triumphalibus regis aeterni pro victoria coronandum, cum te resurrectio piis parata susceperit in regni coelestis consortium provehendum.
Habentes ergo tantae spei fiduciam, dilectissimi, in fide qua fundati estis, stabiles permanete; ne idem ille tentator, cujus jam [Col. 0198D] Codd. Vercell. Bonon., et prima editio, a nobis; et dein, nos iterum, Quidam codd. Vat. collectionum posteriorum, pro dominationem, habent damnationem. a vobis dominationem Christus exclusit, aliquibus vos iterum seducat insidiis, et haec ipsa praesenti diei gaudia suae fallaciae arte corrumpat, illudens simplicioribus animis de quorumdam [Col. 0198D] Al., praesumptione, QUESN. in margine. persuasione pestifera, quibus haec dies solemnitatis nostrae, non tam de nativitate Christi, quam de novi, ut dicunt, solis ortu honorabilis videatur. Quorum corda vastis tenebris obvoluta, [Col. 0198D] In prima editione deest et. et ab omni incremento verae lucis aliena sunt; trahuntur enim adhuc stultissimis gentilitatis erroribus, et quia supra id quod carnali intuentur aspectu, nequeunt aciem mentis erigere, [Col. 0198C] ministra mundi luminaria divino honore venerantur. Absit ab animis Christianis impia superstitio prodigiosumque mendacium. Ultra omnem modum distant a sempiterno temporalia, ab incorporeo corporea, a dominatore subjecta: [Col. 0198D] In eadem editione, quae, pro quia. quia etsi mirandam habent pulchritudinem, adorandam tamen non habent Deitatem. Illa ergo virtus, illa sapientia, illa est [Col. 0198D] Homiliar. Pauli Diaconi, adoranda sola majestas. colenda majestas, quae universitatem mundi creavit ex nihilo, et in quas voluit formas atque mensuras terrenam coelestemque substantiam omnipotenti ratione produxit. Sol, luna et sidera sint commoda utentibus, sint speciosa cernentibus; sed ita ut de illis gratiae referantur auctori, et adoretur Deus, [Col. 0198D] In eodem Homiliario, qui haec condidit. Et paulo post, Laudate igitur Dominum, in prima editione et codice Bononiensi. qui condidit, non creatura, quae servit. Laudate igitur Deum, dilectissimi, in omnibus operibus ejus atque [Col. 0199A] judiciis. Sit in vobis indubitata credulitas virgineae integritatis et partus. Reformationis humanae sacrum divinumque mysterium sancto atque sincero honorate servitio. Amplectimini Christum in nostra carne nascentem, ut eumdem Deum gloriae videre mereamim in sua majestate regnantem, qui cum Patre et Spiritu sancto manet in unitate Deitatis in saecula saeculorum. Amen.
1. Utra que Christi generationem esse inenarrabilem. et utrumque naturam editum esse a Maria. — II Error Arii unde? Incarnationis explicatur sacramentum. —III. Necessitas incarnationis, ut hominum errores et peccata auferrentur. —IV. Fidem et virtutem incarnationis unam semper et eamdem fuisse, quae hodie. —V. Non carnali laetitia [Col. 0199B] Dominicam Nativitatem, sed spiritali celebrandam. Quod Christus caro nostra fit nascendo, nos caro ejus renascendo.
Nota quidem sunt [Col. 0199C] Emendavimus ex plerisque nostris codicibus. Al., nobis. Mox, ad sacramentum scripsimus ex quatuor Vaticanis. Al., ad sacramenta. vobis, dilectissimi, et frequenter audita, quae ad sacramentum pertinent solemnitatis hodiernae; sed sicut illaesis oculis voluptatem affert lux ista visibilis, ita cordibus sanis aeternum dat gaudium nativitas Salvatoris, quae a nobis numquam est [Col. 0199C] Septem sequentes voces, quae a subjecta Leonis ratione exigi videntur, supplevimus ex ms. S Petri, ex quo etiam scripsimus, tacenda, pro reticenda, quod legebatur in editis et nonnullis aliis codd. tacenda, licet non sit, ut dignum est, explicanda. Non enim ad illud tantummodo sacramentum, quo Filius Dei consempiternus est Patri, sed etiam ad hunc ortum, quo Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , credimus pertinere, quod dictum est: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? Deus itaque Dei Filius par atque eadem de [Col. 0199C] Patre et cum Patre natura, universitatis Creator et Dominus, totus ubique praesens, et [Col. 0199C] Amplectendam credidimus laudati codicis S. Petri lectionem. Al., universa excedens. Mox discurrunt pro decurrunt in ms. Bon. et prima editione. Dein vox Maria ex mss. S. Petri addita. omnia totus excedens, in ordine temporum, quae ipsius dispositione decurrunt, hunc sibi diem, quo in salutem mundi ex beata Virgine Maria nasceretur, elegit, integro per comnia pudore generantis. Cujus 74 virginitas [Col. 0199C] Ita melius ex mss. S. Petri, Bon ac prima editione. [Col. 0199D] Al, sic non est violata partu, ut non fuerat. siut [Col. 0200A] non est violata partu, sic non fuerat temerata conceptu. Ut impleretur, sicut ait evangelista, quod dictum est a Domino per Isaiam prophetam: Ecce virgo concipiet in utero, et pariet filium, et [Col. 0199D] Sic cum Quesnello plerique nostri codices. Al., vocabitur. vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur, Nobiscum Deus (Isai. VII, 14) . Hic enim mirabilis sacrae Virginis partus, vere humanam [Col. 0199D] Editi, vere divinam una edidit prole naturam. Praetulimus Lectionarium basilicae S. Petri, cum praesertim hanc lectionem olim obtinuisse comprobet S. Petrus Damianus, qui opuse. I, c. 9, similiter in suo codice forte Romano legit, excepta voce prole, pro qua habet, in prole. Adde quod lectionem ejusmodi exigere videtur contextus. Ratio enim quam S. Leo subjicit, cum ad duplicem personam excludendam pertineat, unam personam in propositione assertam praesumit. Quoad sensum porro hujus loci, cum S. pontifex unam profiteatur personam, non ea mente hanc personam vere humanam vereque divinam appellavit, ut significaret personas duas, alteram humanam, divinam alteram (nam paulo post personarum [Col. 0200C] discretionem, seu duas distinctas personas palam excludit), sed eam personam quam agnoscit unam, vere humanam vereque divinam significare voluit ratione diversa: vere divinam per se, quia vere divina est persona Verbi; vere autem humanam, si ita loqui liceat, officio, quia illa divina persona Verbi humanae naturae unita, est vera ejusdem hypostasis, quatenus humana natura Christi in persona Verbi vere subsistit, et ultimum complementum habet, quod verae personae proprium est. Id contra Nestotianos, qui duas personas in Christo, seu duos filios admittebant, dictum videtur. vereque divinam unam edidit prole personam, quia non ita proprietates suas tenuit utraque substantia, ut personarum in eis possit esse discretio; nec sic [Col. 0200D] Ita ex nostris mss. ac prima editione. Similiter capite sequenti, Creatori creatura conseritur. Al. in editis, natura in societatem. creatura in societatem sui Creatoris est assumpta, ut ille habitator, et illa esset habitaculum; sed ita ut naturae alteri altera [Col. 0200D] Codex S. Petri, uniretur, forte insereretur, vel consereretur, ut infra c. 2 habetur, conseritur. Ad vocem autem misceretur prolixam Quesnelli annotationem in observationibus dabimus, ubi misceretur pro uniretur usurpatum videbimus. misceretur. Et quamvis alia sit quae suscipitur, alia vero quae suscipit in tantam tamen unitatem convenit utriusque diversitas, ut [Col. 0200D] Ms. S. Petri, idem unusque sit Dei Filius. unus idemque sit Filius, [Col. 0200B] qui se, et secundum quod verus est homo, Patre dicit minorem (Joan. XIV, 28) , et secundum quod verus est Deus, Patri profitetur aequalem (Joan. X, 30) .
Hanc unitatem, dilectissimi, qua Creatori creatura conseritur, intelligentiae oculis cernere caecitas Ariana non potuit, quae Unigenitum Dei ejusdem cum Patre gloriae atque substantiae esse non credens, minorem [Col. 0200D] Idem codex, sibi finxit, pro dixit. dixit Filii deitatem, de iis argumenta sumens quae ad formam sunt referenda servilem, quam idem Filius Dei ut ostendat in se non dicretae, neque alterius esse personae, sic cum eadem dicit: [Col. 0200D] Ita supplevimus ex ms. S. Petri, et codice Casinensi collect. 1, uti contextus etiam postulat, cum in editis et aliis mss. librariorum saltu deessent verba: Pater major me est, quemadmodum dicit cum eadem. Pater major me est (Joan. XIV, 28) ; quemadmodum dicit cum eadem: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . In forma enim servi, quam nostrae reparationis causa in fine saeculorum suscepit, minor [Col. 0200C] est Patre; in forma autem Dei, in qua erat ante saecula, aequalis est Patri. In humilitate humana factus est ex muliere, factus sub lege (Galat. IV, 4) ; in majestate divina [Col. 0200D] In eodem ms. S. Petri, manens Deus. manens Dei Verbum, per quod facta sunt 75 omnia (Joan. I, 3) . [Col. 0200D] Eadem sunt in ep. 28, cap. 3. Proinde qui in forma Dei fecit hominem, in forma servi factus est homo; [Col. 0201A] sed utrumque Deus [Col. 0201C] Cod. Bonon. et prima editio, de majestate. de potentia suscipientis, utrumque homo de humilitate suscepti. Tenet enim sine defectu proprietatem suam utraque natura: [Col. 0201C] Duo mss. S. Petri, unus Vat. et alter Bononiensis: Et sicut forma servi formam Dei non adimit, ita [Col. 0201D] forma Dei servi formam non minuit. Sed textus editus congruit cum lectione ep. 28, ad Flavianum, cap. 3. Simili formula ep. 35, c. 2: Quod Deitatis est, caro non minuit; quod carnis est. Deitas non peremit. et sicut formam servi forma Dei non admit, ita formam Dei servi forma non minuit (Philip. II, 6) . Sacramentum itaque unitae cum infirmitate virtutis, [Col. 0201D] Prima editio, propter eamdem hominis personam; ms. S. Petri et editio Veneta an. 1485, propter eamdem Dei hominisque personam. propter eamdem hominis naturam, minorem Patre dici Filium sinit: Deitas autem, quae una est in Trinitate Patris, et Filii, et Spiritus sancti, omnem opinionem inaequalitatis excludit. Nihil enim ibi habet aeternitas temporale, nihil natura dissimile; una illic voluntas est, eadem substantia, par potestas, et non tres dii, sed unus est Deus; quia vera et inseparabilis est unitas, ubi nulla potest esse diversitas. [Col. 0201D] Eadem leguntur in ep. ad Flavianum 28, cap. 3. In integra igitur veri hominis perfectaque natura verus natus [Col. 0201B] est Deus, totus in suis, totus in nostris. Nostra autem dicimus, quae in nobis ab initio Creator condidit, et quae reparanda suscepit. Nam illa quae deceptor invexit, et homo deceptus admisit, nullum habuerunt in Salvatore vestigium; nec quia communionem humanarum subiit infirmitatum, ideo nostrorum fuit particeps delictorum. Assumpsit formam servi sine sorde peccati; humana provehens, divina non minuens: exinanitio enim illa qua se invisibilis visibilem praebuit, inclinatio fuit miserationis, non defectio potestatis.
Ut ergo ad aeternam beatitudinem, ab originalibus vinculis et a mundanis [Col. 0201D] Sic ex ms. S. Petri et alio Vat. Al., revocemur. revocaremur erroribus, ipse ad nos descendit, ad quem nos non poteramus ascendere, quia etsi multis inerat amor [Col. 0201C] veri, incertarum tamen opinionum varietas fallentium daemonum decipiebatur astutia, et falsi nominis scientia in diversas compugnantesque sententias humana ignorantia trahebatur. Ad auferendum autem hoc ludibrium, quo captivae mentes superbienti diabolo serviebant, non sufficiebat doctrina legalis, nec per solas cohortationes propheticas poterat natura nostra reparari; sed adjicienda erat 76 veritas redemptionis [Col. 0201D] Aliqui codd. et editi ante Quesnellum, mortalibus, corrupte. moralibus institutis, et corruptam ab initio originem novis renasci oportebat exordiis. Offerenda erat pro reconciliandis hostia, quae et nostri [Col. 0202A] generis socia, et nostrae contaminationis esset aliena: ut hoc propositum Dei, quo peccatum mundi in Jesu Christi placuit nativitate ac passione [Col. 0201D] Ita ex ms. S. Petri. Al., delere. deleri, ad omnium generationum saecula pertineret; nec turbarent nos, sed potius confirmarent mysteria, pro temporum ratione variata, cum fides, qua vivimus, nulla fuerit aetate diversa.
Cessent igitur illorum querelae, qui impio murmure divinis dispensationibus obloquentes, de Dominicae Nativitatis tarditate causantur, tamquam praeteritis temporibus non sit impensum, quod in ultima mundi aetate [Col. 0201D] Editi, est gestum. Praetulimus mss. exemplaria S. Petri et duo Vat. Dein editiones ante Quesnellum, omissa particula enim, habebant: Verbi incarnatio haec contulit facienda, quae facta. Quesnellus vero, nulla allata auctoritate, emendavit: Verbi enim incarnatio hoc contulit facienda, quod facta. Hanc lectionem [Col. 0202C] invenimus in mss. collect. 1 et 5. Magis placuit lectio codicum S. Petri nec non collect. 2, a qua parum discrepant tres alii codices, in quibus amanuensium [Col. 0202D] lapsu scriptum fuit: Verbi enim incarnatio hoc contulit faciendam, quod factam. Mox ex iisdem mss. S. Petri delevimus praepositionem in, quae praemittebatur vocibus, nulla umquam antiquitate. sit gestum. Verbi enim incarnatio hoc contulit faciendum, quod factum; et sacramentum salutis humanae nulla umquam antiquitate cessavit. Quod praedicaverunt apostoli, hoc [Col. 0202B] annuntiaverunt prophetae; nec sero est impletum, quod semper est creditum. Sapientia vero et benignitas Dei hac salutiferi operis mora, capaciores nos suae vocationis effecit; ut quod multis signis, multis vocibus, multisque mysteriis per tot fuerat saecula praenuntiatum, in his diebus Evangelii non esset ambiguum: et [Col. 0202D] Sic melius ex praestantioribus S. Petri codd. Al., nativitas, quae omnia miracula omnemque intelligentiae, etc. nativitas Salvatoris, quae omnia miracula omnemque humanae intelligentiae erat excessura mensuram, tanto constantiorem in nobis gigneret fidem, quanto praedicatio ejus et antiquior praecessisset et crebrior. Non itaque novo consilio Deus rebus humanis, nec sera miseratione consuluit; sed a constitutione mundi unam eamdemque omnibus causam salutis instituit. Gratia [Col. 0202D] Editi ante Quesnellum, autem. Nostri codd., enim. enim Dei, qua semper est universitas justificata sanctorum, aucta est [Col. 0202C] Christo nascente, non coepta; et hoc magnae pietatis sacramentum, quo totus jam mundus impletus est, tam potens etiam in suis significationibus fuit, ut non minus adepti sint qui [Col. 0202D] Delevimus in ante illud, auctoritate mss. S. Petri. illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum.
Unde cum manifesta pietate, dilectissimi, [Col. 0202D] Erat in editis ante Quesnellum et in nonnullis codicibus, tantae in nobis divinae bonitatis effusae sint gratiae, quibus ad aeternitatem vocandis non solum exemplum praecedentium utilitas, etc. Emendationem Quesnellianam reperimus in ms. S. Petri, ex quo supplevimus, divinae, quod Quesnellus omiserat. tantae in nos divitiae divinae bonitatis 77 effusae sint, quibus ad aeternitatem vocandis, non solum praecedentium exemplorum utilitas ministravit, sed etiam ipsa veritas visibilis et corporalis apparuit, non segni, neque carnali [Col. 0202D] Cod. S. Petri, gaudio. laetitia diem Dominicae [Col. 0203A] Nativitatis celebrare debemus. Quod digne ac [Col. 0203D] Sic ex mss. S. Petri et prima editione. Al., intelligenter. diligenter fiet a singulis, si meminerit quisque cujus corporis membrum sit, et cui capiti coaptatum; ne sacrae aedificationi discors compago non haereat. Considerate, dilectissimi, et secundum illuminationem Spiritus sancti prudenter advertite, quis nos in se susceperit, et quem susceperimus in nobis: quoniam [Col. 0203D] Ita codd. S. Petri, quibus congruunt mss. collect. 1 et 2. Solum enim omittunt vocem nostra, quam praeferunt alii codices, et Leonino more exigere videtur subsequens vox ipsius. Antea legebatur in editis et aliquot mss.: Sicut factus est Dominus caro nostra nascendo, ita et nos facti sumus ipsius renascendo. Post pauca, Spiritus Dei, pro Spiritus sancti, est in nonnullis codicibus. sicut factus est Dominus Jesus caro nostra nascendo, ita et nos facti sumus corpus ipsius renascendo. Ideo et membra Christi, et templum sumus Spiritus sancti: et ob hoc B. Apostolus dicit, Glorificate, et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) . Qui formam nobis suae mansuetudinis et humilitatis insinuans, ea nos virtute imbuit qua redemit, ipso Domino pollicente: Venite ad me, omnes qui laboratis et [Col. 0203B] onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 28, 29) . Suscipiamus ergo regentis nos veritatis non grave nec asperum jugum, et simus ejus humilitati similes, cujus gloriae volumus esse conformes: ipso auxiliante et perducente nos ad promissiones suas, qui secundum magnam misericordiam suam potens est [Col. 0203D] Cod. S. Petri, et nostra peccata delere, et sua in nos dona perficere. Dein in aliquibus codd., per infinita saecula saeculorum. peccata nostra delere, et sua in nobis dona perficere, Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Per verbi incarnationem figuras et promissiones esse completas. —II. Nisi Deus fieret homo, [Col. 0203C] nullum hominis vulneribus remedium superesse. — III. Christum verum Deum esse et verum hominem, peccati originalis expertem; cujus Nativitatis imago in baptismate. —IV. Ab hac alienos esse Manichaeos Christum negantes corporaliter natum. —V. Alios haereticos nonnihil habere sani, Manichaeos nihil non impium. —VI. Ab illorum ficta pietate cavendum; unitati fidei, sine qua nihil verum, inhaerendum esse.
Semper quidem, dilectissimi, diversis modis multisque mensuris humano generi [Col. 0203D] Mss. S. Petri ac Bon., et prima editio, veritas divina. bonitas divina consuluit, et plurima providentiae suae munera omnibus retro saeculis clementer impertiit; sed in novissimis temporibus omnem abundantiam solitae benignitatis excessit, quando in Christo, [Col. 0204A] ipsa ad peccatores misericordia, ipsa ad errantes veritas, ipsa ad mortuos vita descendit: ut Verbum illud coaeternum et coaequale genitori in unitatem Deitatis suae [Col. 0203D] Aliqui codd. Vat. et Bon., ac prima editio, materiam. naturam nostrae humilitatis assumeret, et Deus de Deo natus, idem etiam homo de homine nasceretur. Promissum quidem hoc a constitutione mundi, et multis [Col. 0203D] Duo S. Petri et unus Vat., signationibus. significationibus rerum atque verborum semper fuerat prophetatum; sed quantam hominum portionem figurae illae et mysteria obumbrata salvarent! nisi longa et occulta promissa adventu suo Christus impleret; [Col. 0204D] Unus ms. S. Petri et prima editio, ut quod. et quod tunc paucis credentibus profuit faciendum, innumeris jam fidelibus prodesset effectum. Jam ergo nos non signis neque imaginibus ad fidem deducimur, sed evangelica historia confirmat, quod factum credimus, [Col. 0204B] adoramus; accedentibus ad eruditionem nostram propheticis instrumentis, ut nullo modo habeamus ambiguum, quod tantis oraculis scimus esse praedictum. Hinc enim est quod Dontinus Abrahae ait: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII, 18) . Hinc David promissionem Dei prophetico spiritu canit [Col. 0204D] Supplevimus dicens ex aliquot mss. et editionibus. Dein prima editio: Juravit Dominus veritatem David. Cod. S. Petri, Juravit Dominus, et non poenitebit eum: De fructu ventris tui ponam super sedem meam. dicens: Juravit Dominus David, et non frustrabitur eum: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Ps. CXXXI, 11) . Hinc idem Dominus per Isaiam, Ecce virgo, inquit, in utero [Col. 0204D] Ms. Bon. et prima editio, concipiet. Mox in cod. S. Petri. vocabunt pro vocabitur : et in duobus ejusdem basilicae, quod est interpretatum. accipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel: quod interpretatur, Nobiscum Deus (Isai. VII, 14) . Et iterum: Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isai. XI, 1) . In qua virga [Col. 0204D] In duobus Vat. et uno Bon., non dubium quod. Prima editio, non dubie quod. Duo mss. S. Petri et unus Vat., non dubium, sine quod. non dubie beata Virgo Maria praedicta est, quae de Jesse et David stirpe [Col. 0204C] progenita, et Spiritu sancto fecundata, novum florem carnis 79 humanae, utero quidem materno, sed partu est enixa virgineo.
Exsultent ergo [Col. 0204D] Retinuimus lectionem primae editionis, quae mss. Lectionariis S. Petri et codd. collect. 3 comprobatur. In caeteris editis et mss. desiderantur verba, justi in Domino, et. justi in Domino, et in laudem Dei corda credentium, et mirabilia ejus confiteantur filii hominum: quoniam in hoc praecipue [Col. 0204D] Quinque mss. et prima editio, diei opere; sed antea scribendum fuerat, in hujus. Dei opere humilitas nostra cognoscit, quanti eam suus conditor aestimarit. Qui cum origini humanae multum dederit, quod nos ad imaginem suam fecit, reparationi nostrae longe amplius tribuit, cum servili formae ipse se Dominus coaptavit. Quamvis enim ex una eademque pietate sit, quidquid creaturae Creator impendit, minus tamen mirum est hominem ad divina proficere, quam Deum ad humana descendere. [Col. 0205A] Hoc autem nisi facere dignaretur omnipotens [Col. 0205D] Vox Deus addita ex mss. S. Petri, Vat. et Bon. ac prima editione. Mox specie pro species in ms. S. Petri. Deus, nulla quemquam species justitiae, nulla forma sapientiae a captivitate diaboli et a profundo aeternae mortis erueret. Condemnatio enim ex uno in omnes cum peccato transiens permaneret, et lethali vulnere [Col. 0205D] Duo mss. Vat., unus Bon., ac prima editio, labefacta. Cod. S. Petri, labefactata. tabefacta natura nullum remedium reperiret, quia conditionem suam suis viribus mutare non posset. Primus namque homo carnis substantiam [Col. 0205D] Sic ex nostris mss. et editis ante Quesnellum, apud quem, accipit. accepit e terra, et rationali spiritu per insufflationem creantis animatus est (Gen. II, 7) , ut ad imaginem et similitudinem auctoris sui vivens, formam [Col. 0205D] Dei abest in prima editione. Dei bonitatis atque justitiae in splendore imitationis tamquam in speculi nitore servaret. Quam naturae suae speciosissimam dignitatem si per observantiam legis datae perseveranter excoleret, ipsam illam terreni corporis [Col. 0205B] qualitatem ad coelestem gloriam mens incorrupta perduceret. Sed quia invido [Col. 0205D] Editi ac nonnulli codd., et deceptori, vel atque deceptori. Delevimus conjunctionem ex duobus mss. S. Petri. deceptori temere atque infeliciter credidit (Gen. III, 6) , et superbiae consiliis acquiescens, repositum honoris augmentum occupare maluit quam mereri, non solum ille homo, sed etiam universa in illo posteritas ejus audivit: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) . Qualis ergo terrenus, tales et terreni (I Cor. XV, 49) ; et nemo immortalis, quia nemo coelestis.
[Col. 0205D] Aliquot codd. et prima editio, Ad hujus. Ad hoc itaque peccati et mortis vinculum resolvendum, omnipotens Filius Dei, omnia implens, omnia continens, aequalis per omnia Patri, et [Col. 0205D] Duo mss. S. Petri ignorant in. Dein cod. Bon. et prima editio, in ipso sempiternus, pro cum ipso consempiternus. Infra: Naturam suscepit nostram in duobus mss. S. Petri, pro, naturam in se suscepit humanam. in una ex ipso et cum ipso consempiternus essentia, naturam in se suscepit humanam, et Creator ac Dominus omnium rerum, dignatus est 80 unus [Col. 0205C] esse mortalium; electa sibi matre, quam fecerat: quae salva integritate virginea, corporeae esset tantum ministra substantiae, ut humani [Col. 0205D] Quatuor codd., in quibus duo S. Petri ac prima [Col. 0206D] editio, generis; et, Non enim, pro, Non ergo. seminis cessante contagio, novo homini et puritas inesset et veritas. Non ergo in Christo ex utero virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo [Col. 0206D] Addidimus nostri ex duobus mss. S Petri, et confirmatur ex epistola 28. ad Flavianum, cap. 4. nostri est natura dissimilis. Qui enim verus est Deus, idem verus est homo; et nullum est in utraque substantia mendacium. Verbum caro factum est provectione carnis, non defectione Deitatis: quae sic potentiam suum bonitatemque moderata est, ut et nostra suscipiendo proveheret, et sua communicando [Col. 0206D] In duobus codd. S. Petri ac totidem Vat., uno Bon. ac prima editione, non proderet. non perderet. In hac nativitate Christi secundum prophetiam David, veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Ps. LXXXIV, 12) . In hac nativitate etiam Isaiae sermo completus est dicentis: Producat terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul (Isa. XLV, 8) . Terra enim carnis humanae, quae in primo fuerat praevaricatore maledicta, in hoc solo beatae virginis partu germen edidit benedictum, et a vitio suae stirpis alienum. Cujus spiritalem originem [Col. 0206D] Duo mss. S. Petri, in regeneratione consequimur. in regeneratione quisque consequitur; et omni homini renascenti aqua baptismatis instar est uteri virginalis, eodem Spiritu sancto replente fontem, qui replevit et virginem; ut peccatum quod ibi vacuavit sacra conceptio, hic mystica tollat ablutio.
Ab hoc sacramento, dilectissimi, insanus Manichaeorum error alienus est, nec ullum habent in Christi regeneratione consortium, qui eum de Maria Virgine negant corporaliter natum: ut cujus [Col. 0206B] non credunt veram nativitatem, nec veram recipiant passionem; et quem non confitentur vere sepultum, abnuant veraciter suscitatum. Ingressi enim praeruptam exsecrandi dogmatis viam, in qua nihil non tenebrosum, nihilque non lubricum est, ruunt in profunda mortis per praecipitia falsitatis; nec aliquid solidum, cui innitantur, inveniunt, qui [Col. 0206D] Ita Quesnellus cum prima editione et tribus nostris codicibus. Al., propter. Paulo post, et animi et corporis in codd. S. Petri. praeter omnia diabolici probra commenti, in ipso praecipuo observantiae suae festo, sicut proxima eorum confessione patefactum est, ut animi, ita et corporis pollutione laetantur, [Col. 0206D] Ita emendavimus ex ms. S. Petri, et duobus Vat. atque uno Bon. Al., neque in fide integritatem, nec in pudore servantes. In prima editione et in alio ms. Bon., nec in pudore, nec in fide integritatem servantes. nec fidei integritatem, nec pudorem servantes; ut et in dogmatibus 81 suis impii, et in sacris inveniantur obsceni.
Aliae haereses, dilectissimi, licet merito omnes [Col. 0206D] Editi, in sua perversitate. Correximus ex mss. S. Petri, cum discrimen cujusque S. pontifex notet. Paulo post iidem codd. S. Petri, et Bon., verum sit. in sui diversitate damnandae sint, habent [Col. 0206C] tamen singulae in aliqua sui parte quod verum est. Arius Dei Filium minorem Patre et creaturam esse definiens, et ab eodem inter omnia creatum putans Spiritum sanctum, magna impietate se perdidit; sed sempiternam atque incommutabilem Deitatem, quam in Trinitatis unitate non vidit, in Patris essentia non negavit. Macedonius a lumine veritatis alienus, divinitatem sancti Spiritus non recepit, sed in Patre et Filio unam potentiam, et eamdem confessus est esse naturam. Sabellius [Col. 0206D] Sic ex cod. S. Petri, Alias, inexplanabili. inexplicabili errore confusus, unitatem substantiae in Patre, et Filio, et Spiritu sancto inseparabilem sentiens, quod aequalitati tribuere debuit, singularitati dedit. Et cum veram Trinitatem intelligere non valeret, unam eamdemque [Col. 0207A] credidit sub triplici appellatione personam. Photinus mentis caecitate deceptus, in Christo verum et substantiae nostrae confessus est hominem, sed eumdem Deum de Deo ante omnia saecula genitum esse non credidit. Apollinaris, fidei soliditate privatus, Filium Dei ita veram humanae carnis credidit suscepisse naturam, ut in illa carne diceret animam non fuisse, quia vicem ejus expleverit ipsa Divinitas. Hoc modo si omnes quos catholica fides [Col. 0207D] Ita mss. duo S. Petri, quibus concinit codex Casinensis collect. 1, ubi anathemat, forte pro anathematizat. Vulgati et alii codd., damnat. anathematizavit retractentur errores, in aliis atque aliis quiddam invenitur quod a damnabilibus possit abjungi. In Manichaeorum autem scelestissimo dogmate prorsus nihil est quod ex ulla parte possit tolerabile judicari.
Sed vos, dilectissimi, quos nullis dignius quam beati Petri apostoli alloquor verbis, genus [Col. 0207B] electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II, 9) , aedificati super inviolabilem petram Christum, ipsique Domino Salvatori nostro per veram susceptionem nostrae carnis inserti, permanete stabiles in ea fide quam confessi estis coram multis testibus, et in qua renati per aquam et Spiritum sanctum, accepistis [Col. 0207D] Ed., charisma. QUES.—Nos vero hanc lectionem in nulla editione, qua usi sumus, reperimus. Post pauca, aliquid annuntiaverit, pro aliud annuntiaverit, in mss. S. Petri et prima editione. chrisma salutis et signaculum vitae aeternae. Si quis autem vobis aliud annuntiaverit praeter id quod didicistis, anathema sit. Nolite impias fabulas praeponere lucidissimae veritati, et quidquid contra regulam catholici et apostolici symboli aut legere, aut audire contigerit, id omnino mortiferum et diabolicum judicate. Non vos seducant deceptoriis artibus ficta et simulata jejunia, quae non ad purificationem, sed ad perditionem 82 [Col. 0207D] Al., proficient, in uno ms. Vat. proficiunt [Col. 0207C] animarum. Speciem quidem sibi pietatis et castitatis assumunt, sed hoc dolo actuum suorum obscena circumtegunt, et [Col. 0207D] Mss. S. Petri, Bon. et prima editio, de profanis. de profani cordis penetralibus jacula quibus simplices vulnerentur emittunt: ut, sicut ait propheta, sagittent in obscuro rectos corde (Ps. X, 3) . Magnum praesidium est fides integra, fides vera, in qua nec augeri ab ullo quidquam, nec minui potest: quia nisi una est, fides non est, dicente Apostolo: Unus Dominus, una fides, unum baptisma; unus Deus et Pater omnium, qui super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis (Ephes. IV, 5) . Huic unitati, dilectissimi, inconcussis mentibus inhaerete, et in hac omnem sectamini sanctitatem (Heb. XII, 14) , in hac praeceptis Domini deservite, quia sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6) , et nihil sine [Col. 0207D] illa sanctum, nihil castum est, nihil vivum: justus enim ex fide vivit (Habac. II, 4) ; quam qui diabolo decipiente perdiderit, vivens [Col. 0207D] Cod. Bon. et prima editio, mortuus erit. mortuus est, quia [Col. 0208A] sicut per fidem justitia, ita etiam per fidem veram vita obtinetur aeterna, dicente Domino Salvatore: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) ; [Col. 0207D] In eodem Bon. et prima editione, nos. qui vos proficere et perseverare faciat usque in finem, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Rudibus Ecclesiae filiis debitorem se fatetur Leo. Non in sola mandatorum observantia, sed et in tramite fidei angustam esse viam. —II. Verbum Patri aequale et consubstantiale, per incarnationem Patre minorem factum quoad humanam naturam. —III. Profundum incarnationis mysterium expenditur. —IV. Christum in veteri lege [Col. 0208B] praenuntiatum, in nova missum, nonnisi Spiritu Dei cognosci posse. —V. Nisi Verbum caro fieret, mors regnaret ab Adam. Filius Dei homo factus, ut homines fierent filii Dei. Virtus baptismatis. —VI. Incarnationem et mysterium esse et exemplum.
Quamvis, dilectissimi, ineffabilis sit nativitas Domini nostri Jesu Christi, 83 qua se naturae nostrae carne vestivit: audeo tamen non de facultate mea [Col. 0208D] In editis ante Quesnellum et in al quibus mss. deest fidere, quam vocem praesertim in mss. S. Petri et Casin. invenimus. fidere, sed de ipsius inspiratione praesumere, ut in die qui [Col. 0208D] Unus cod. S. Petri, in sacramento humanae restitutionis. Alius S. Petri et quatuor Vat., in sacramento humanae restaurationis. in sacramentum humanae restitutionis electus est, aliquid a nobis quod audientes possit aedificare promatur. Non enim quia major pars Ecclesiae Dei quod credit intelligit, ideo necessarium non est etiam quae dicta sunt dicere, cum utique nunc multis ad fidem primum venientibus oris nostri officium debeamus, meliusque sit doctos onerare jam notis, quam [Col. 0208C] rudes fraudare discendis. Quod ergo Filius Dei, qui cum Patre et Spiritu sancto non unius personae, sed unius essentiae est, dignatus est [Col. 0208D] Ita duo codices S. Petri et sex Vaticani, uti pariter legitur cap. 3. Al., humanitatis. Promiscue tamen voces humilitas et humanitas a Leone usurpantur. humilitatis nostrae particeps fieri, et unus passibilium, unus voluit esse mortalium, tam sacratum tamque mirabile est, ut ratio divini consilii sapientibus mundi patere non possit, nisi humanae ignorantiae tenebras lux vera discusserit. Non enim in solo opere virtutum, aut in sola observantia mandatorum, sed etiam in tramite fidei angusta et ardua via est quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) ; et magni laboris est magnique discriminis, inter dubias imperitorum opiniones et verisimiles falsitates per unam [Col. 0208D] Ms. S. Petri, sanam. sanae doctrinae semitam inoffensis gressibus ambulare; et cum undique se laquei erroris opponant, omne periculum deceptionis evadere. [Col. 0208D] Quis autem ad haec idoneus, nisi qui spiritu Dei docetur et regitur? dicente Apostolo: Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex [Col. 0209A] Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. II, 12) ; canente etiam David: Beatus [Col. 0209D] In prima editione deest homo. homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Ps. XCIII, 12) .
Habentes itaque, dilectissimi, inter pericula erroris praesidia veritatis, et non humanae sapientiae verbis, sed doctrina Spiritus sancti eruditi, quod didicimus [Col. 0209D] Mss. S. Petri et unus Vat., credimus et praedicamus Dei Filium Deum ante saecula a Patre genitum. Prima editio addit Deum, et omittit a Patre. credimus, quod credimus praedicamus, Dei Filium ante saecula a Patre genitum, et Patri sempiterna et consubstantiali aequalitate coaeternum, venisse in hunc mundum per uterum Virginis [Col. 0209D] Codd. S. Petri, in hoc sacramento. in hoc sacramentum pietatis electae, in qua et ex qua aedificavit sibi Sapientia domum (Prov. IX, 1) , et formam sibi servi in similitudinem carnis peccati, incommutabilis Verbi Deitas coaptavit (Rom. VIII, 3) : in nullo apud se et Patrem et Spiritum sanctum minor gloria sua: quia diminutionem et 84 varietatem summae et aeternae essentiae natura non recipit. Propter nostram autem infirmitatem extenuavit se incapacibus sui, [Col. 0209D] In mss. S. Petri, et uno Vat. ac editione Veneta an. 1485, et sui velamine. et velamine corporis splendorem majestatis suae, quem visus hominum non ferebat, obtexit. Unde etiam exinanisse se dicitur (Philip. II, 7) , tamquam se propria virtute evacuaverit, dum in ea humilitate qua nobis consuluit, non solum Patre, sed etiam seipso factus est inferior. Nec aliquid illi hac inclinatione decessit, cui cum Patre et Spiritu sancto, hoc quod est [Col. 0209D] Ita codd. Quesn. et plerique nostri; sed in antea vulgatis esse aberat. esse, commune est: ut hoc ipsum intelligamus ad omnipotentiam pertinere, quod qui secundum nostra minor est, secundum propria minor non est. Quia enim lux ad obcaecatos, virtus [Col. 0209C] ad imbecilles, misericordia respexit ad miseros, de magna factum est [Col. 0209D] Al. in uno Vat., pietate. Mox duo Vat., substantiam, humanamque causam susciperet. In codice S. Petri similiter legitur susciperet. Dein in iisdem Vat. deest nostram. potestate, ut Dei Filius substantiam humanam causamque susceperit, qui et nostram naturam quam condidit reformaret, et mortem quam non fecit aboleret.
Repudiatis igitur longeque rejectis omnibus opinionibus impiorum, quibus aut stultitia est [Col. 0209D] Editi ante Quesn. et plures nostri codices, Crux Christi. At Christus est in ms. S. Petri. Aliquanto post, in humilitate pro in humanitate, cum Quesnello [Col. 0210D] retinuimus ex pluribus et potioribus nostris codd. Christus aut scandalum, exsultet rectarum mentium fides, et verum unumque Dei Filium, non solum secundum Deitatem qua a Patre genitus, sed etiam secundum humanitatem qua de matre Virgine est natus, intelligat. Ipse est enim in humilitate nostra, qui est in majestate divina, verus homo et verus Deus; sempiternus in suis, temporalis in nostris; unum cum Patre in substantia, quae numquam fuit [Col. 0209D] minor Patre, unum cum matre in corpore quod creavit. [Col. 0210A] In assumptione enim naturae nostrae nobis factus est gradus quo ad ipsum per ipsum possimus ascendere. Nam illa essentia quae semper ubique tota est, locali descensione non eguit, et tam ei proprium fuit totam homini inseri, quam ei proprium est totam a Patre non dividi. Manet ergo, quod in principio erat Verbum (Joan. I, 1) , et non est ei accidens ut quod est aliquando non fuerit. Sempiterne enim Filius, Filius est; et sempiterne Pater, Pater est. Unde cum ipse Filius dicat: Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) , excaecavit te, o haeretice, impietas tua, ut qui majestatem Filii non vidisti, Patris gloriam non videres: dicendo enim genitum esse qui non erat, Filium asseris temporalem; et dum Filium asseris temporalem, [Col. 0210D] Ita melius ex codd. S. Petri. Editi cum aliis mss., credidisti. credis Patrem esse mutabilem. 85 Mutabile [Col. 0210B] enim est, non solum quod minuitur, sed etiam quidquid augetur; et si ideo Patri impar est Genitus, quia, ut tibi videtur, generando eum qui non erat genuit, imperfecta erat etiam generantis essentia, quae [Col. 0210D] Editiones posteriores prima et anteriores Quesnello, adhibendo quod non habuit, generando perfecit. Potiores codices lectionem textui insertam approbant. ad habendum quod non habuit, generando profecit. Sed hanc impiam perversitatem tuam fides catholica exsecratur et damnat; quae in Deitate vera nihil temporalitatis agnoscit, sed unius sempiternitatis et Patrem confitetur, et Filium: quia splendor ex luce ortus non est luce posterior, et lux vera numquam est sui splendoris indiga, sic substantiale semper habens fulgere, sicut substantiale semper habet existere. Hujus autem splendoris manifestatio, missio dicitur, qua Christus mundo apparuit. [Col. 0210D] Et cum omnia in duobus mss. Vat. et prima editione. Dein abstulit pro sustulit in aliquibus nostris codd., qui etiam praeferunt conjunctionem et, in editis ante Quesn. omissam. Qui cum omnia invisibili majestate sua semper impleret, tamen [Col. 0210C] quasi de remotissimo altissimoque secreto, iis quibus erat ignotus advenit, cum caecitatem ignorantiae sustulit, et, sicut scriptum est, sedentibus in tenebris et in umbra mortis, lux orta est eis (Isai. IX, 2) .
Quamvis enim etiam prioribus saeculis ad illuminationem sanctorum patrum et prophetarum lumen veritatis emissum sit, dicente David: Emitte lucem tuam et veritatem tuam (Psal. XLII, 3) ; et diversis modis multisque signis opera praesentiae suae Deitas Filii [Col. 0210D] Ita ex duobus mss. S. Petri et uno Vat. collect. 5. Al., declaravit. declararit; omnes tamen illae significationes, cunctaque miracula, testimonia fuerunt istius missionis de qua dicit Apostolus: Cum ergo venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, [Col. 0210D] Editi natum. Recepimus laudatorum codicum lectionem, quae Vulgatae congruit. factum ex muliere, factum sub lege (Galat. IV, 4) . Quid vero hoc est, nisi Verbum carnem fieri, Conditorem mundi [Col. 0210D] per uterum Virginis nasci, Dominum majestatis humanis [Col. 0211A] se coaptare primordiis, et licet conceptui spiritali nulla sint terreni seminis mixta contagia, ad suscipiendam tamen verae carnis substantiam solam [Col. 0211D] Prima editio, sumpsit. sumere de matre naturam? Hac missione, qua Deus unitus est homini, Filius impar est Patri, non in eo quod ex Patre, sed in eo quod est factus ex homine. Aequalitatem enim, quam inviolabilem habet Deitas, non corrupit humanitas; et Creatoris ad creaturam descensio, credentium est ad aeterna [Col. 0211D] Sic ex mss. S. Petri et prima editione. Al., subvectio. In uno cod. Vat., subvectio: quia, sicut ait Apostolus, non cognovit hic mundus per sapientiam Deum. provectio. Nam quia, sicut ait Apostolus, in sapientia Dei non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stul itiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I, 21) . Mundo ergo, id est prudentibus mundi, sapientia sua caecitas facta est, nec potuerunt per illam cognoscere Deum, ad 86 cujus notitiam non nisi in sapientia [Col. 0211B] ejus acceditur. Et ideo quia mundus de vanitate suorum dogmatum superbiebat, in eo constituit Dominus salvandorum fidem, quod et indignum videretur et stultum, ut [Col. 0211D] Conjunctionem et, in editis insertam ante vocem deficientibus, delevimus auctoritate ms. S. Petri et codd. Vat. collect. 4 et 5. deficientibus omnibus opinionum praesumptionibus, sola Dei gratia revelaret quod comprehendere humana intelligentia non valeret.
Agnoscat igitur catholica fides in humilitate Domini gloriam suam, et de salutis suae sacramentis gaudeat Ecclesia, quae corpus est Christi: quia nisi Verbum Dei caro fieret et habitaret in nobis, nisi in communionem creaturae Creator ipse descenderet, et vetustatem humanam ad novum principium sua nativitate revocaret, regnaret mors ab Adam (Rom. V, 14) usque in finem, et super omnes homines condemnatio insolubilis permaneret, cum de sola [Col. 0211C] conditione nascendi, una cunctis esset causa pereundi. Solus itaque inter filios hominum Dominus Jesus innocens natus est, quia solus sine carnalis concupiscentiae pollutione conceptus. Factus est homo nostri generis, ut nos divinae naturae possimus esse consortes. Originem quam sumpsit in utero virginis, posuit in fonte baptismatis; dedit aquae, quod dedit matri; virtus enim Altissimi et obumbratio Spiritus sancti (Luc. I, 35) , quae fecit ut Maria pareret Salvatorem, eadem facit ut regeneret unda credentem. Quid autem sanandis aegris, illuminandis caecis, vivificandis mortuis aptius fuit, quam ut superbiae vulnera humilitatis remediis curarentur? Adam praecepta Dei negligens, peccati induxit damnationem; Jesus factus sub lege reddidit justitiae libertatem. Ille [Col. 0211D] diabolo obtemperans usque ad praevaricationem, meruit ut in ipso omnes morerentur; hic Patri obediens [Col. 0212A] usque ad crucem, fecit ut in ipso omnes vivificarentur. Ille cupidus honoris angelici, naturae suae perdidit dignitatem; hic infirmitatis nostrae suscipiens conditionem, propter quos ad inferna descendit, eo dem in coelestibus collocavit. Postremo illi per elationem lapso dictum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) ; huic per subjectionem exaltato dictum est: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Ps. CIX, 1) .
Haec Domini nostri opera, dilectissimi, non solum sacramento nobis utilia sunt, sed etiam imitationis exemplo, si in disciplinam ipsa remedia transferantur, quodque impensum est [Col. 0211D] Codd. S. Petri, mysterium. mysteriis, prosit et moribus: 87 ut meminerimus nobis in humilitate et mansuetudine Redemptoris nostri esse [Col. 0212B] vivendum: quoniam, sicut ait Apostolus, si compatimur, et conregnabimus (Rom. VIII, 17) . FRUSTRA [Col. 0211D] Tres codd., autem pro enim; et dein, sumus pro simus. enim appellamur Christiani, si imitatores non simus Christi, qui ideo se viam dixit esse (Joan. XIV, 6) , ut conversatio magistri [Col. 0211D] Ita ex mss. S. Petri. Item in ms. Vat. collect. 5 habetur discipulis. Erat in editis, forma esset discipuli, et illam humilitatem eligeret servus. Dein in mss. S. Petri: Qui vivit et regnat cum Deo Patre omnipotente [Col. 0212D] et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen. In codd. Vat. collect. 4: Qui vivit et regnat cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum. sit forma discipulis, et illam humilitatem eligat servus, quam sectatus est Dominus; qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Nativitatis et infantiae Christi mysteria numquam non esse recolenda. —II. Ecclesiam, dum Christi ortum veneratur, suum celebrare. —III Quae sit pax quam Christus sine semine nascens largitur. —IV. Qui filius Dei est, Deum imitetur, Dei gratiae voluntatique serviat. —V. Natalis Domini, natalis est [Col. 0212C] pacis. Pax mundi et electorum qualis.
Omnibus quidem diebus, dilectissimi, atque temporibus, animis fidelium divina meditantium Domini et Salvatoris nostri ex matre Virgine ortus occurrit, ut mens ad confessionem sui auctoris crecta, sive in gemitu supplicationis, sive [Col. 0212D] Idem codex S. Petri, in exaltatione. in exsultatione laudis, sive in sacrificii oblatione versetur, nihil crebrius, [Col. 0212D] Ita cum Quesn. mss. S. Petri. Anteriores editiones, nihilque magis fidenter. nihilque fidentius spiritali attingat intuitu, quam quod Deus Dei Filius, genitus de Patre coaeterno, idem etiam partu est natus humano. Sed hanc adorandam in coelo et in terra nativitatem nullus nobis dies magis quam hodiernus insinuat, et nova etiam in elementis luce radiante, [Col. 0212D] Editi. totam. Magis placuit lectio mss. S. Petri et unius Vat. coram sensibus nostris mirabilis sacramenti ingerit claritatem. Non solum enim in memoriam, sed in conspectum quodammodo [Col. 0212D] redit angeli Gabrielis cum Maria stupente colloquium, [Col. 0212D] Ita emendavit Quesnellus, nullum ms. significans. Emendationem et conceptio invenimus in mss. S. Petri et aliis codd.; additio autem vocum Hodie enim est in mss. collect. 5. Erat in editis cum quibusdam [Col. 0213D] mss., et conceptione de Spiritu sancto tam mire promissa quam credita,, auctor mundi editus est. et conceptio de Spiritu sancto tam mire [Col. 0213A] promissa quam credita. Hodie enim auctor mundi editus est utero virginali, et qui omnes naturas condidit, ejus est factus Filius quam creavit. Hodie Verbum Dei 88 carne apparuit vestitum, et quod numquam fuit humanis oculis visibile, coepit etiam manibus esse tractabile. Hodie [Col. 0213D] Vox genitum desideratur in ms. Vat. collect. 5. genitum in nostrae carnis animaeque substantia Salvatorem angelicis vocibus didicere pastores; et apud Dominicorum praesules gregum hodie evangelizandi forma praecondita est: ut nos quoque cum coelestis militiae dicamus exercitu: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 4) .
Quamvis igitur illa infantia quam Filii Dei non est dedignata majestas, in virum perfectum aetatis adjectione provecta sit, et consummato passionis [Col. 0213B] et resurrectionis triumpho, omnes susceptae pro nobis humilitatis transierint actiones, renovat tamen nobis hodierna festivitas nati Jesu ex Maria Virgine sacra primordia; et dum Salvatoris nostri adoramus ortum, invenimur nos nostrum celebrare principium. Generatio enim Christi origo est populi Christiani, et natalis capitis natalis est corporis. Habeant licet singuli quique vocatorum ordinem suum, et omnes Ecclesiae filii temporum sint successione distincti, universa tamen summa fidelium, fonte orta baptismatis, sicut cum Christo in passione crucifixi, in resurrectione resuscitati, in ascensione ad dexteram Patris collocati, ita cum ipso [Col. 0213D] Editi, sumus. Anteponendam credidimus lectionem duorum mss. S. Petri et unius Vat. sunt in hac nativitate congeniti. Quisquis enim hominum in quacumque mundi parte credentium regeneratur in Christo, interciso [Col. 0213C] originalis tramite vetustatis, transit in novum hominem renascendo; nec jam in propagine habetur carnalis patris, sed in germine Salvatoris, qui ideo filius hominis est factus, ut nos filii Dei esse possimus. Nisi enim ille ad nos hac humilitate descenderet, nemo ad illum ullis suis meritis perveniret. Nihil hic vocatorum cordibus caliginis inferat terrena sapientia, nec se contra altitudinem gratiae Dei, mox in ima rediturus, terrenarum cogitationum pulvis attollat. Impletum est in fine saeculorum quod erat ante tempora aeterna dispositum; et sub praesentia rerum, signis cessantibus figurarum, lex et prophetia veritas facta est: ut Abraham fieret omnium gentium pater, et in semine ejus daretur mundo promissa benedictio; nec hi tantum essent [Col. 0213D] Vulgati, Israel. Correximus ex mss. S. Petri. Israelitae, quos sanguis [Col. 0213D] et caro genuisset, sed in possessionem haereditatis fidei filiis praeparatae, universitas adoptionis intraret. 89 [Col. 0213D] Aliqui codd., Non obstrepant. Nec obstrepant ineptarum calumniae quaestionum, nec effectus divini operis ratiocinatio humana discutiat; nos cum Abraham credimus Deo, nec haesitamus diffidentia (Rom. IV, 20) , sed plenissime scimus quoniam quod promisit [Col. 0214D] Mss. S. Petri, Deus. Dominus, potens est et facere.
Nascitur ergo, dilectissimi, non de carnis semine, sed de Spiritu sancto Salvator, quem primae transgressionis condemnatio non teneret. Unde ipsa collati muneris magnitudo dignam a nobis exigit suo splendore reverentiam. Ideo enim, sicut beatus Apostolus [Col. 0214D] In iisdem codd. S. Petri, docuit. docet, non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. II, 12) : QUI NON aliter pie colitur, nisi id ei quod ipse tribuit offeratur. Quid [Col. 0214D] Supposuimus autem pro enim ex mss. S. Petri et quibusdam Vat. autem in thesauro Dominicae largitatis ad honorem praesentis festi tam congruum possumus invenire, quam pacem, quae in nativitate Domini prima est angelico praedicata concentu? Ipsa enim est quae parit filios Dei, nutrix dilectionis et genitrix unitatis; requies beatorum, et aeternitatis habitaculum; [Col. 0214B] cujus hoc opus proprium et speciale beneficium est, ut jungat Deo quos secernit de mundo. Unde Apostolus ad hoc bonum nos incitat, dicens: Justificati ergo ex fide, pacem habeamus ad Deum (Rom. V, 1) . Cujus sententiae brevitate omnium fere mandatorum continetur effectus: quia UBI FUERIT veritas pacis, nihil ibi potest deesse virtut s. Quid est, autem, dilectissimi, pacem habere ad Deum, nisi velle quod jubet, et nolle quod prohibet? Si enim humanae amicitiae pares animos et similes expetunt voluntates, nec umquam diversitas morum ad firmam potest pervenire concordiam, quomodo divinae particeps erit pacis, cui ea placent quae Deo displicent, et iis appetit delectari quibus illum novit offendi? Non est iste animus filiorum Dei, nec talem [Col. 0214C] sapientiam recipit adoptiva nobilitas. Genus electum et regium, regenerationis suae respondeat dignitati, diligat quod diligit pater, et in nullo ab auctore suo dissentiat, ne iterum dicat Dominus: Filios genui et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui; Israel autem me non cognovit, et populus meus me non intellexit (Isai. I, 2) .
Magnum est, dilectissimi, hujus muneris sacramentum, et omnia dona excedit hoc donum, ut Deus hominem vocet filium, et homo Deum nominet patrem: per has enim appellationes sentitur et discitur quis ad tantam altitudinem ascendat affectus. Nam si in progenie carnali et stirpe terrena 90 claris parentibus genitos vitia malae conversationis [Col. 0214D] obscurant, et ipso majorum suorum lumine soboles indigna confunditur; in quem exitum venient, qui propter amorem mundi a generatione Christi non metuunt abdicari? Si autem ad humanam pertinet laudem ut patrum decus in prole resplendeat, quanto magis gloriosum est ex Deo [Col. 0214D] Al., natos. Mox eos ex codd. S. Petri et Vat. scripsimus. Al., illos. natis in auctoris sui imaginem refulgere, et illum in se qui eos generavit ostendere, dicente Domino: Sic [Col. 0215A] luceat [Col. 0215D] Quaedam antiquae editiones, lux vestra. Dein ex cod. S. Petri et uno Vat., magnificent scripsimus, pro glorificent; similiter enim legitur serm. 38, cap. 3, et serm. 43, cap. 4. lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et magnificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) . Scimus quidem quod, sicut Joannes apostolus dicit, totus mundus in maligno positus est (Joan. V, 19) ; et insidiante diabolo et angelis ejus, hoc innumeris tentationibus laboratur, ut hominem ad superna nitentem, aut adversa terreant, aut secunda corrumpant; sed major est qui in nobis est quam qui adversum nos est, et pacem cum Deo habentibus, ac semper Patri toto corde dicentibus, Fiat voluntas tua (Matth. VI, 10) , nulla praevalere certamina, nulli possunt nocere conflictus. Accusantes enim nosmetipsos confessionibus nostris, et consensum animi carnis concupiscentiis denegantes, inimicitias quidem adversum nos ejus, qui peccati [Col. 0215B] auctor est, commovemus, sed inexpugnabilem cum Deo pacem gratiae ipsius serviendo firmamus, ut Regi nostro non solum obedientia subjiciamur, sed etiam judicio copulemur. Quoniam si in eadem sententia sumus, si quod vult volumus, et quod improbat improbamus, ipse jam pro nobis omnia bella conficiet, ipse qui dedit velle, donabit et posse: ut simus cooperatores operum ejus, et propheticum illud cum [Col. 0215D] In ms. Vat. collect. 5 deest fidei. fidei exsultatione dicamus: Dominus illuminatio mea et salus mea; quem timebo? Dominus defensor vitae meae; a quo trepidabo (Ps. XXVI, 1) ?
Qui ergo non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, [Col. 0215D] Ms. S. Petri, nec ex voluptate carnis, nec ex voluptate viri. Sic etiam apud Hilarium lib. I de Trinitate, n. 10, in vetustissimo codice ejusdem basilicae S. Petri. neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) , offerant Patri pacificorum concordiam filiorum, [Col. 0215D] In ms. Bonon. et Vat., ac prima editione, etiam in primogenitum. et in primogenitum novae creaturae, [Col. 0215C] qui venit non suam, sed mittentis facere voluntatem, universa adoptionis membra concurrant: quoniam gratia Patris non discordes neque dissimiles, sed unum sentientes unumque amantes, adoptavit haeredes. Ad unam reformatos imaginem oportet animam habere conformem. Natalis Domini natalis est pacis: [Col. 0215D] Ms. S. Petri et prima editio: Sicut enim. sic enim ait Apostolus: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II. 14) ; quoniam sive Judaeus, sive gentilis, per ipsum habemus accessum in uno Spiritu ad Patrem (Ib., 18) ; 91 qui ante passionis diem voluntaria dispositione praelectum, discipulos suos hac praecipue doctrina [Col. 0215D] Editi et aliquot codd. addunt sua, quod delevimus ex ms. S. Petri et prima editione. informavit, ut diceret: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 17) . Et ne sub nomine generali pacis suae qualitas lateret, adjecit: [Col. 0215D] Non quemadmodum mundus dat ego do vobis. Habet, [Col. 0216A] [Col. 0215D] Enim pro inquit supposuit Quesnellus; qua auctoritate, ignoramus: omnes enim nostri mss. et [Col. 0216D] editi habent, inquit. Habet autem sine non et vocem suas reperimus in duobus codd. S. Petri et in Casinensi. In anterioribus editis, et mss. trium posteriorum collectionum: Non habet, inquit, mundus amicitias veras, et multos, etc. In uno Vaticano, quia multos, pro et multos. inquit, mundus amicitias suas, et multos facit perverso amore concordes. Sunt etiam in vitiis pares animi, et similitudo desider orum aequalitatem gignit affectuum. [Col. 0216D] In mss. S. Petri et Vat., At si; in prima editione, Ac si. Et si quidam forsitan reperiantur quibus prava et inhonesta non placeant, quique illicitas consensiones a foedere suae charitatis excludant, tamen etiam tales, si vel Judaei sint, vel haeretici, vel pagani, non de amicitia Dei, sed de pace sunt mundi. Pax autem spiritalium et catholicorum, a supernis [Col. 0216D] In cod. S. Petri, est veniens . . . . quae cum amatoribus. veniens, et ad superna perducens, cum amatoribus mundi nulla nos vult communione misceri, sed omnibus obstaculis resistere, et ad vera gaudia a perniciosis delectationibus evolare, dicente Domino: Ubi fuerit thesaurus tuus, [Col. 0216D] Addidimus et ex nostris codd. In prima editione, ibi est et cor tuum. ibi erit et cor tuum (Matth. VI, 22) : hoc est, si deorsum sunt quae amas, ad ima [Col. 0216B] descendes; si sursum sunt quae diligis, ad summa pervenies: quo nos unum volentes, unum sentientes, et in fide ac spe et in charitate concordes, Spiritus pacis agat atque perducat: quoniam quicumque Spiritu Dei aguntur, ii filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) , qui regnat cum Filio, et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Aequalis esse periculi alterutram in Christo negare naturam. —II. Verbum caro factum est, quomodo intelligendum? Qui effectus? — III. Diabolum varie homines tentare pro variis eorum affectibus et studiis. —IV. Quod soli orienti quidam Christiani se inclinant, ex superstitione esse. —V. Coelestia corpora hominum utilitati servire. — [Col. 0216C] VI. Quis rectus creaturarum usus. Homo ad praesentia natus, ad futura renatus.
Festivitatis hodiernae dilectissimi, verus venerator est et pius cultor qui 92 nec de incarnatione Domini aliquid falsum, nec de Deitate aliquid sentit indignum: paris enim periculi malum est, si illi aut naturae nostrae veritas, aut paternae gloriae negatur aequalitas. Cum ergo ad intelligendum sacramentum Nativitatis Christi, qua de matre Virgine est ortus, accedimus, abigatur procul terrenarum caligo rationum, [Col. 0216D] Sic ms. S. Petri. Al., oculo. Prima editio, et illuminante fidei oculo. et ab illuminatae fidei oculis mundanae sapientiae fumus abscedat; divina est enim auctoritas cui credimus, divina est doctrina quam sequimur. Quoniam sive legis testificationi, sive oraculis prophetarum, sive evangelicae tubae interiorem [Col. 0216D] admoveamus auditum, verum est quod [Col. 0217A] [Col. 0217D] Addidimus beatus ex Lectionariis S. Petri et Veron. beatus Joannes plenus Spiritu sancto intonuit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est, nihil (Joan. I, 1 3) . Et similiter verum est quod idem praedicator adjecit: Verbum caro factum est et habitavit in nobis; et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre [Col. 0217D] Prima editio addit, plenum gratiae et veritatis. Dein, In utraque enim natura in duobus mss. S. Petri et Vat. ac prima editione. (Ibid., 14) . In utraque ergo natura idem est Dei Filius nostra suscipiens, et propria non amittens; in homine hominem renovans, [Col. 0217D] Codd. S. Petri, ipse incommutabilis. Postea non desiit, pro non destitit, in ms. Veronensi. in se incommutabilis perseverans. Deitas enim, quae illi cum Patre communis est, nullum detrimentum omnipotentiae subiit, nec Dei formam servi forma violavit, quia summa et sempiterna essentia, quae se ad humani generis inclinavit salutem, [Col. 0217B] nos quidem in suam gloriam transtulit, sed quod erat esse non destitit. Unde cum Unigenitus Dei minorem se Patre confitetur (Joan. XIV, 28) , cui se dicit aequalem (Joan. X, 30) , veritatem in se formae utriusque demonstrat: ut et humanam probet imparilitas, et divinam declaret aequalitas.
Majestati igitur Filii Dei corporea nativitas nihil abstulit, nihil contulit, quia substantia incommutabilis nec minui potuit, nec augeri. Quod enim Verbum caro factum est, non hoc significat, quod in carnem sit Dei natura mutata, sed quod a Verbo in unitatem personae sit caro suscepta; in cujus utique nomine homo totus accipitur, cum quo intra Virginis viscera sancto Spiritu fecundata, et numquam virginitate caritura, tam inseparabiliter [Col. 0217C] Dei Filius [Col. 0217D] Sic ex nostris codicibus et prima editione. Caeteri editi, unitur. est unitus, ut qui erat intemporaliter de essentia Patris genitus, ipse sit temporaliter de utero Virginis natus. Aliter enim ab aeternae mortis vinculis non possemus absolvi, nisi in nostris fieret humilis, qui omnipotens 93 [Col. 0217D] Duo codd. S. Petri addunt, et sublimis, Paulo ante, non poteramus, pro non possemus, in ms. Veronensi. permanebat in suis. Nascens itaque Dominus noster Jesus Christus homo verus, qui numquam destitit esse Deus verus, novae creaturae in se fecit exordium, et [Col. 0217D] Praepositio in abest a prima editione. in ortus sui forma dedit humano generi spiritale principium, ut ad carnalis generationis abolenda contagia, esset regenerandis origo sine semine criminis, de quibus dicitur: Qui non ex sanguinibus, neque [Col. 0217D] Ms. S. Petri, ex voluptate, uti etiam in superiori sermone, cap. 5. ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Quae hoc sacramentum mens comprehendere, quae hanc gratiam valeat lingua narrare? [Col. 0217D] Redit in innocentiam iniquitas, et in novitatem vetustas; [Col. 0218A] in adoptionem veniunt alieni, et in haereditatem ingrediuntur extranei. De impiis justi, de avaris benigni, de incontinentibus casti, de terrenis incipiunt esse coelestes. Quae autem est ista mutatio, nisi dexterae Excelsi? Quoniam venit Filius Dei dissolvere opera diaboli (I Joan, III, 8) , et ita se nobis, nosque [Col. 0217D] Cod. Bon. et prima editio, inserit. inseruit sibi, ut Dei ad humana descensio, fieret hominis ad divina provectio.
In hac autem, dilectissimi, misericordia Dei, cujus erga nos magnitudinem explicare [Col. 0218D] Ita ex mss. S. Petri et Veron. Al., non valemus non possumus, multa sollicitudine praecavendum est Christianis ne diabolicis iterum capiantur insidiis, et eisdem rursus, quibus [Col. 0218D] Sic ex ms. Veron. et duobus Vat. Al., renuntiaverant. renuntiaverunt, erroribus implicentur. Non enim desinit hostis antiquus, transfigurans se in angelum lucis (II Cor. XI, 14) , deceptionum [Col. 0218B] laqueos ubique praetendere, et ut quoquo modo fidem credentium corrumpat, instare. Novit cui adhibeat aestus cupiditatis, cui illecebras gulae ingerat, cui apponat 94 incitamenta luxuriae, cui infundat virus invidiae; novit quem moerore conturbet, quem gaudio fallat, quem metu opprimat, quem admiratione seducat; omnium discutit consuetudines, ventilat curas, scrutatur [Col. 0218D] Mss. S. Petri, Bonon., ac prima editio, effectus. affectus; et ibi causas quaerit nocendi, ubi quemque viderit studiosius occupari. Habet etenim multos ex eis quos tenacius obligavit, aptos artibus suis, quorum ad alios decipiendos et ingeniis utatur et linguis. Per istos remedia aegritudinum, indicia futurorum, placationes daemonum, et depulsiones promittuntur umbrarum. [Col. 0218D] Editi ante Quesnellum, et aliqui codd., Adduntur et illi. Emendationem confirmant mss. S. Petri, Veron. et Casin. Paulo post effectibus restituimus ex editis ante Quesn. et melioribus nostris codicibus. Quesnellus cum mss. collect. 5, affectibus; et in margine: Al., effectibus. Addunt se et illi, qui totam humanae vitae conditionem de stellarum [Col. 0218C] pendere effectibus mentiuntur, et quod est aut divinae voluntatis, aut nostrae, indeclinabilium dicunt esse fatorum. Quae tamen, ut cumulatius noceant, spondent posse mutari, si illis quae adversantur sideribus supplicetur. Unde commentum impium [Col. 0218D] Al., hac, QUESNELL. in margine. sua ratione destruitur, quia si praedicta non permanent, non sunt fata metuenda; si permanent, non sunt astra veneranda.
De talibus institutis etiam illa generatur impietas, ut sol [Col. 0218D] Praepositionem in reposuimus ex mss. S. Petri et tribus Vat. ac prima editione. in inchoatione diurnae lucis exsurgens a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur; quod nonnulli etiam Christiani adeo se religiose facere putant, ut priusquam ad B. Petri apostoli basilicam, quae uni Deo vivo et vero est dedicata, perveniant, superatis gradibus [Col. 0218D] quibus ad suggestum [Col. 0218D] Quesnellus in secunda editione hanc annotationem subjecit: «Antea legebatur arae, etiam in prima nostra editione. Errorem primus deprehendit vir [Col. 0219B] clarissimus Joannes Ciampinus Romanus, magister Brevium gratiae, ac in utraque signatura referendarius, veramque lectionem vindicavit scripto Romae excuso, anno 1693, sub hac epigraphe: De vocis correctione in sermone 7 S. Leonis Magni de Nativitate Domini, etc. Litterulae munusculum, etc. Nihil ex [Col. 0219C] doctissimi viri dissertatione hoc loco excerpimus, quia integram eam repraesentamus ad calcem istorum sermonum. Hoc unum moneo, correctum esse hunc locum auctoritate codicis Vaticani num. 1277, a sexcentis circiter annis exarati.» Hactenus ille. Ciampini dissertationem in observationibus nostris insertam invenies. In numerum autem codicis Vaticani 1277, quem cum optima lectione Ciampinus nactus est, error irrepsit. Codex enim eo numero signatus nihil habet quod ad Leonem pertineat. Diligentia autem inquisitionis adhibita, reperimus eam lectionem in perantiquo Vaticano Lectionario 1267, et hunc codicem a Ciampino allegatum arbitramur. Huic autem duos alios mss. libros basilicae S. Petri addimus signatos num. 105 et 107, et unum Vallic, A 10, qui lectionem areae similiter praeferunt. In alio vero ejusdem basilicae cod. 106, qui tamen non ita antiquae originis est, habetur arcis pro areae; sicut etiam in ms. Veronensi. Forte aliquis antiquus librarius [Col. 0219D] scriptum invenit arcae, uti legitur in mss. Veneto 153, et Casin. collect. 1, et arcis potius scribendum putavit. In alio Vallicell. XXVI, aereae habetur pro areae. areae superioris ascenditur, [Col. 0219A] converso corpore [Col. 0219D] Consuetudinem istam usurpatam esse dicit auctor noster partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu; natamque ex prava seu Manichaeorum, seu Priscillianistarum erga sidera veneratione. Cum tamen asserat quosdam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen esse veneratos, probabile admodum est ortum esse ritum illum ex antiquo Christianorum more, qui ad orientem solem versi orare consueverant; praesertimque cum baptizandi erant, conversi ad occidentem Satanae nuntium remittebant, conversi autem postmodum ad orientem, Christum salutabant atque adorabant. Sed cur hoc in ingressu basilicae S. Petri potius quam aliarum? Nimirum tunc temporis mos erat ut Christianorum templa solem orientem respicerent, eumque ingredientes adversum haberent; quamobrem opus [Col. 0220B] non erat ut qui illa subibant, ad orientem solem corpus reflecterent. Cum autem basilica S. Petri, sicut et aliae quaedam antiquae Urbis basilicae, solem occidentem ab introitu respiceret, hinc Christiani, qui orientem versus orare soliti erant, ne antiqua consuetudo a patribus accepta atque in ipso baptismate [Col. 0220C] usurpata penitus oblitteraretur, hunc ritum retinuerant, et quidem in ejus basilicae unius introitu, in qua olim fons baptismalis erat, quo abluti fideles nomen dare Christo consueverant sub Romani pontificis manu. QUESN. —Confer quae in hunc locum explicandum optime digessit Ciampinus loco allegato notatione praecedenti, ubi inter caetera ingressum seu faciem basilicae S. Petri ad orientem spectasse ostendit, unde orientem solem veneraturi in suggestu areae superioris, corpore reflectere debebant. Id autem partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu fiebat a nonnullis Christianis, quia hi arripientes veterem Christianorum ritum orandi facie ad orientem versa, ignorantes vero hujus ritus rationem, qua non sol, sed Deus adorabatur, eumdem ritum ad solem nascentem venerandum paganico spiritu traducebant. Hinc pravam ejusmodi consuetudinem in iis Christianis S. pontifex non e Manichaeis vel Priscillianistis ortam indicat, sed ex antiquo ritu Christianorum [Col. 0220D] paganico spiritu ad solem ignoranter traducto; nec reprehendit tamen ipsum ritum orandi ad Orientem, sed ejus abusum, quo vel sol colebatur, vel si non sol, sed Deus coleretur, scandalum ex circumstantiis oriri poterat. ad nascentem se solem reflectant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinent. 95 Quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, multum tabescimus et dolemus: quia etsi quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, venerantur, abstinendum tamen est [Col. 0220D] Sic ex mss. S. Petri et Veron. Al., ab ipsa hujusmodi specie officii. ab ipsa specie hujus officii, quam cum in nostris invenit, qui deorum cultum reliquit, nonne hanc secum partem opinionis vetustae tamquam probabilem retentabit, quam Christianis et impiis viderit esse communem?
Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus, eorum ritibus qui creaturis deserviunt, misceatur. [Col. 0219B] Dicit enim Scriptura divina: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 10) . Et beatus Job, homo sine querela, ut ait Dominus, et continens se ab omni re mala (Job. I, 8) , Numquid vidi, inquit, solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare, et laetatum est cor meum in abscondito, et osculatus sum manum meam: quae est iniquitas maxima, et negatio contra Deum altissimum (Job. XXXI, 26-28) ? Quid autem [Col. 0220A] est sol, vel quid est luna, nisi [Col. 0220D] Forte, visibiles. QUESNELLUS in margine. visibilis creaturae et corporeae lucis elementa? quorum unum est majoris claritatis, et aliud minoris est luminis. Sicut enim alia diurna, alia nocturna sunt tempora, ita [Col. 0220D] Codex Veron., diversas in luminaribus qualitates. Cod. Bon. et prima editio, in luminibus. diversam in luminaribus qualitatem Creator instituit, cum tamen priusquam haec fierent, et dies sine solis officio, et noctes sine lunae ministerio praecessissent. Sed [Col. 0220D] Prima editio et unus Vat., concedebantur. Alii editi ante Quesn., condita sunt. Quesnellianam emendationem reperimus in septem nostris codd., ad quam accedit ms. Casin., cum debebantur. Mox ex codd. S. Petri, Vat., Valticell. et Casin. ac prima editione, faciendi reposuimus pro faciendam. condebantur ista ad faciendi hominis utilitatem, ut rationale animal nec in distinctione mensium, nec in recursu annorum, nec in dinumeratione 96 temporum falleretur: cum per [Col. 0220D] Ita mss. Corb., Gaudiival. et Vict. Quesnelli. Similiter nostri codd. et nonnullae editiones. Al., aequalium. inaequalium horarum impares moras, et dissimilium ortuum signa manifesta, et annos sol concluderet, et menses luna [Col. 0220D] Al., determinaret in ms. Corb. Quesnelli. renovaret. Quarto namque, ut legimus, die, dixit Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et [Col. 0220B] luceant super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in firmamento coeli, ut luceant super terram (Gen. I, 14, 15) .
Expergiscere, o homo, et dignitatem tuae cognosce naturae. Recordare te factum ad imaginem Dei (Gen. I, 26) ; quae, etsi in Adam corrupta; in Christo tamen est reformata. Utere quomodo utendum [Col. 0221A] est visibilibus creaturis, sicut uteris terra, mari, coelo, aere, fontibus atque fluminibus; [Col. 0221D] Unus Vat., ut quidquid . . . . referas. et quidquid in eis pulchrum atque mirabile est, refer ad laudem et gloriam Conditoris. Noli esse deditus illi lumini quo volucres et serpentes, quo bestiae et pecudes, quo muscae delectantur et vermes. Lucem [Col. 0221D] Ita omnes nostri codd. et editi ante Quesnellum, qui testatur ita etiam legi in mss. Gaudiival.; at ipse edidit incorpoream, et post incorporeo, nec ullum ms. librum sic praeferentem indicavit. Neque contextus Leonis id requirit. Lucem enim corpoream tangi corporeo sensu non vetat, qui praemiserat: Utere, quomodo utendum est, visibilibus; dum solo sensu tangantur, mente autem verum lumen amplectamur. corpoream sensu tange corporeo, et toto mentis affectu illud verum lumen amplectere quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) , et de quo dicit propheta: Accedite ad eum, et illuminamini, et vultus vestri non erubescent (Ps. XXXIII, 6) . Si enim templum Dei sumus, et Spiritus Dei habitat in nobis (I Cor. III, 16) , PLUS EST quod fidelis quisque [Col. 0221D] Sic ex mss. S. Petri et Casin. Al., habet in sua onima. Mox, utique pro itaque in prima editione. in suo habet animo, quam quod miratur in coelo. Non itaque vobis, dilectissimi, hoc aut indicimus, [Col. 0221B] aut suademus, ut despiciatis opera Dei, aut contrarium aliquid fidei vestrae, in iis quae Deus bonus bona condidit, aestimetis; sed ut [Col. 0221D] Cod. Bon. et prima editio, omnium; et dein temporaliter pro temperanter in uno ms. S. Petri et alio Vat. omni creaturarum specie, 97 et universo hujus mundi ornatu rationabiliter et temperanter utamini: Quae enim videntur, sicut ait Apostolus, temporalia sunt; quae autem non videntur aeterna sunt (II Cor. IV, 18) . [Col. 0221D] Quia autem ad praesentia sumus nati, ad futura sumus [Col. 0222D] renati, in ms. Bon. et prima edit. Unde quia AD PRAESENTIA sumus nati, ad futura autem renati, non temporalibus bonis dediti, sed aeternis simus intenti; et ut spem nostram possimus propius intueri, in ipso sacramento Natalis Domini cogitemus quid naturae nostrae gratia divina contulerit. Audiamus Apostolum dicentem: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum autem Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis [Col. 0221C] cum ipso in gloria (Coloss. III, 3, 4) ; qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen.
I. Quanta taetitia mysterium Christi nascentis sit excipiendum. —II. A carne animaque in Christo humana nullo momento Verbum abfuisse. — III. In delendo peccato Adae voluntario justitiam esse servatam. —IV. Varii errores circa incarnationem Domini —V. Nestorii et Eutychis impia dogmata. —VI. Veritatem utriusque naturae in Christo, in unitatem personae convenire. —VII. Quomodo plenitudo Divinitatis corporaliter in Christo inhabitat, et in Ecclesia.
Cum semper nos, dilectissimi, gaudere [Col. 0221D] in Domino, omnia divina eloquia [Col. 0222D] Tres Vat. codd. et prima editio, cohortentur. exhortentur, hodie [Col. 0222A] procul dubio ad spiritalem laetitiam copiosius incitamur, Nativitatis Dominicae sacramento nobis clarius coruscante: ut recurrentes ad illam divinae misericordiae ineffabilem inclinationem, qua Creator hominum [Col. 0222D] Cod. S. Petri, et Vat. 1267, homo esse. homo fieri dignatus est, in ipsius nos inveniamur natura, quem adoramus in nostra. Deus enim Dei Filius, de sempiterno et ingenito Patre unigenitus, sempiternus manens in forma Dei, et incommutabiliter atque intemporaliter habens [Col. 0222D] Codd. S. Petri, et Bon., non aliter esse quam Pater est. Unum verbum est lectioni vulgatae adjecimus tum ex his codd., tum ex antiquo Lectionar. Vat. 1267. non aliud esse quam Pater est, formam servi sine suae detrimento majestatis 98 accepit, ut in sua nos proveheret, [Col. 0222D] Editi, non ipse in nostra deficeret. Melius in cod. S. Petri. Paulo post in hoc codice, et in Vat. 1267, non sit ab homine separatum, et quidquid est hominis. non se in nostra dejiceret. Unde utrique naturae in suis proprietatibus permanenti, tanta est unitatis facta communio, ut quidquid ibi est Dei, non sit ab humanitate disjunctum; quidquid autem est hominis, [Col. 0222B] non sit a Deitate divisum.
Celebrantes igitur, dilectissimi, natatem diem Domini Salvatoris, partum beatae Virginis integre cogitemus, ut carni animaeque conceptae virtutem Verbi nullo temporis puncto defuisse credamus, nec prius formatum atque animatum templum corporis Christi, quod sibi superveniens vindicaret habitator, sed per ipsum et in ipso, novo homini datum esse principium: ut in uno Dei atque hominis filio, et sine matre Deitas, et sine patre esset humanitas. Simul enim per Spiritum sanctum fecundata virginitas, sine corruptionis vestigio edidit et sui generis sobolem, et suae stirpis auctorem. Unde et idem Dominus, sicut evangelista commemorat, quaesivit a Judaeis cujus filium Christum Scripturarum auctoritate [Col. 0222C] didicissent; et eisdem respondentibus quod ex David venturus semine traderetur: Quomodo, inquit, illum Dominum suum David in spiritu vocat, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Matth. XXII, 43, 44; Ps. CIX, 1) ? Nec potuerunt Judaei propositam solvere quaestionem, quia non intelligebant in uno Christo et progeniem Davidicam, et naturam prophetatam esse divinam.
Majestas autem Filii Dei aequalis Patri, vestiens se humilitate servili, nec metuebat minui, nec indigebat augeri; ipsumque effectum misericordiae suae, quem restitutioni impendebat humanae, sola exsequi poterat virtute Deitatis; ut creaturam ad [Col. 0222D] imaginem Dei conditam (Genes. I, 26) a jugo [Col. 0222D] Editi, dirae dominationis. Quesn. in margine, diri dominatoris; quod praetulimus auctoritate duorum codd. S. Petri, et Casinen., etc. In Vat. 1267, [Col. 0223C] duri dominatoris. Mox exueret pro erueret in ms. Bon. [Col. 0223D] et prima editione, in quibus paulo ante factam pro conditam. diri [Col. 0223A] dominatoris erueret. Sed quia non ita in primum hominem diabolus violentus exstiterat, ut eum in partes suas sine liberi arbitrii consensione transferret, sic destruendum peccatum [Col. 0223D] Tres codd. Vat. et unus S. Petri, fuit. In Vat. 1267, sic destruendum fuit voluntarium et hostile consilium. fuerat voluntarium et hostile consilium, ut dono gratiae non obesset norma justitiae. In totius igitur humani generis strage communi, unum solum [Col. 0223D] Ita ex duobus mss. S. Petri et antiquo Vat. laudato. Al., fuit. Paulo post in illis, caeteris et exemplo, adjecimus particulam et Leonis stylo maxime congruam ex eodem antiquo Vat. erat remedium sub divinae rationis occulto, quod posset subvenire prostratis, si aliquis filiorum Adam originalis praevaricationis alienus atque innocens nasceretur, qui caeteris et exemplo 99 prodesset et merito. Sed quia hoc naturalis generatio non sinebat, nec poterat vitiatae radicis propago esse sine semine, de quo Scriptura dicit: Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine? Nonne tu, qui solus es (Job. XIV, 4) ? Dominus [Col. 0223B] David factus est filius David, et de promissi [Col. 0223D] In editis ante Quesnellum et aliquibus mss., generis. Lectio autem germinis, quam in aliis mss. Vat. et S. Petri reperimus, magis congruit cum textu Jeremiae XXIII, 5: Suscitabo David germen justum; et Isaiae XI, 1: Germen de radice ejus. germinis fructu proles est orta sine vitio, in unam personam gemina conveniente natura: ut eodem conceptu eodemque partu gigneretur Dominus noster Jesus Christus, cui [Col. 0223D] Particulam et supplevimus ex quinque mss. ac prima editione. et vera inesset Deitas ad miracula operum, et vera humanitas ad tolerantiam passionum.
Fides igitur catholica, dilectissimi, oblatrantium haereticorum spernat errores, qui mundanae sapientiae vanitate decepti, a veritatis Evangelio recesserunt, et incarnationem Verbi intelligere non valentes, de causa illuminationis fecerunt sibi materiam caecitatis. Nam omnium fere falsa credentium opinionibus, quae etiam in sancti Spiritus negationem proruunt, retractatis, neminem pene deviasse cognoscimus, [Col. 0223C] nisi qui duarum in Christo naturarum veritatem sub unius personae confessione non credidit. Alii etenim Domino solam humanitatem, alii solam ascripsere Deitatem. Alii veram quidem in ipso Divinitatem, sed carnem dixerunt fuisse simulatam. Alii professi sunt veram eum suscepisse carnem, sed Dei Patris non habuisse naturam; et Deitati ejus, quae erant humanae substantiae, deputantes, majorem sibi Deum minoremque finxerunt, cum gradus in vera Diivinitate esse [Col. 0223D] Ms. Casin. et duo Vat., cum prima editione, non possint. non possit: quoniam quidquid Deo minus est, Deus non est. Alii cognoscentes Patris et Filii nullam esse distantiam, quia non poterant [Col. 0224A] [Col. 0223D] Quatuor mss. et prima editio, veritatem. Retinuimus unitatem, quia similiter serm. 24, c. 5, de hac [Col. 0224C] eadem Sabellii haeresi loquens S. pontifex, unitatem [Col. 0224D] substantiae appellat. Paulo post, ut nasci . . . . pertineret, cum Quesnello praeferunt nostri codd. et prima editio. Aliae editiones, et nasci . . . . pertinere. unitatem Deitatis intelligere nisi in unitate personae, eumdem asseruerunt esse Patrem quem Filium; ut nasci et nutriri, pati et mori, sepeliri et resurgere, ad eumdem pertineret, qui per omnia et hominis personam impleret et Verbi. Quidam puta verunt Dominum Jesum Christum non nostrae substantiae corpus habuisse, sed ab clementis superioribus ac subtilioribus 100 sumptum. Quidam autem aestimaverunt in carne Christi humanam animam [Col. 0224D] Aliquot codd. et editi ante Quesnellum, non habitasse, nec fuisse. Post pauca prima editio, pro Quorum imprudentia, habet Quorumdam imprudentia; et forte melius, cum aliqui ex Apollinaristis, in antecedenti periodo indicatis, ad hunc errorem declinaverint. non fuisse, sed partes animae ipsam Verbi implesse Deitatem. Quorum imprudentia in hoc transiit, ut animam quidem fuisse in Domino faterentur, sed eamdem dicerent mente caruisse, quia sufficeret homini sola Deitas ad omnia rationis officia. Postremo iidem asserere praesumpserunt, partem quamdam [Col. 0224B] Verbi in carnem fuisse conversam, ut in unius dogmatis varietate multiplici, non carnis tantum animaeque [Col. 0224D] Ita nostri codd. et editi ante Quesnellum, qui nullo indicato ms., et nulla etiam indicata diversa lectione, sic vulgavit: Naturam, sed etiam ipsius verbi solverent essentiam. In uno Vallicel. A 10, exiguo discrimine ab edita lectione sic habetur: Ut in hujus dogmatis varietate multiplici, non carnis tantum animaeque, sed etiam ipsius verbi solveretur essentia. Mox initio capitis sequentis cod. Vat. 1267: Multa sum alia. natura, sed etiam ipsius Verbi solveretur essentia.
Multa sunt et alia prodigia falsitatum, quibus enumerandis charitatis vestrae non est fatigandus auditus. Sed post diversas impietates, quae sibi invicem sunt multiformium blasphemiarum cognatione connexae, de his potissimum erroribus declinandis observantiam vestrae devotionis admoneo; quorum unus dudum Nestorio auctore consurgere non impune tentavit, alius nuper pari exsecratione damnandus, Eutyche assertore prorupit. Nam ille beatam Mariam Virginem hominis tantummodo ausus est praedicare genitricem, ut in conceptu ejus et partu [Col. 0224C] nulla Verbi et carnis facta unitio crederetur: quia Dei Filius non ipse [Col. 0224D] Al., factus est, et postea, sociavit. factus sit hominis filius, sed creato homini sola se dignatione sociaverit. Quod catholicae aures nequaquam tolerare potuerunt, quae sic Evangelio veritatis imbutae sunt, ut firmissime noverint nullam esse humano generi spem salutis, nisi ipse esset filius Virginis, qui creator est matris. Hic autem recentioris sacrilegii profanus assertor, unitionem quidem in Christo duarum confessus est naturarum, sed ipsa unitione id dixit effectum, ut ex duabus una remaneret, nullatenus alterius existento substantia, quae utique [Col. 0224D] Ita Quesnellus, et prima editio cum mss. S. Petri [Col. 0225C] et aliis Vat. Perperam in aliis editis et nonnullis posteriorum collectionum codd., fieri. finiri, nisi aut consumptione, [Col. 0225A] aut separatione non posset. Haec vero tam inimica sunt sanae fidei, ut nequeant recipi sine excidio nominis Christiani. Si enim Verbi incarnatio [Col. 0225C] Erat in editis et aliquot mss., non unitio est; sed particula non perperam inserta fuit: nam Eutyches, cujus errorem S. Leo impugnat, duarum naturarum unitionem non negavit, sed ita fatebatur ut post unitionem [Col. 0225D] ex duabus unam remansisse diceret. Deest sane haec particula in duobus mss. S. Petri, in Vallicel, in Casinensi, etc. In prima editione et in codice Bonon, non solum deest non, sed etiam unitio, sic: Si enim Verbi incarnatio divinae humanaeque naturae est. Post pauca cum potioribus mss. inseruimus praepositionem ex ante vocem utero, quae in nonnullis editionibus, et a Quesnello omittitur. unitio est divinae humanaeque naturae, sed hoc ipso concursu 101 quod erat geminum, factum est singulare; sola Divinitas ex utero Virginis nata est, et per ludificatoriam speciem sola subiit nutrimenta et incrementa corporea; utque omnes mutabilitates humanae conditionis omittam, sola Divinitas crucifixa, sola Divinitas mortua, sola Divinitas est sepulta; ut jam secundum talia sentientes sperandae resurrectionis nulla sit ratio, nec sit primogenitus ex mortuis Christus (Coloss. I, 18) : quia non fuit qui deberet resuscitari, si [Col. 0225D] Sic ex duobus mss. S. Petri et uno Vallicel. Al., non fuit. Cod. Casin., non fuit qui possit. non fuisset qui posset occidi.
Absint a cordibus vestris, dilectissimi, [Col. 0225B] diabolicarum inspirationum [Col. 0225D] Quatuor codd., truculenta. virulenta mendacia, et scientes quod sempiterna Filii Deitas nullo apud Patrem crevit augmento, prudenter advertite quod cui naturae in Adam dictum est, Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) , eidem in Christo dicitur, Sede a dextris meis (Ps. CIX, 1) . Secundum illam naturam qua Christus aequalis est Patri, numquam interior fuit Unigenitus sublimitate Genitoris, nec temporalis est ei cum Patre gloria, [Col. 0225D] Ita emendavimus ex duobus mss. S. Petri, Vallicel. et Casin., cum antea legeretur, quae est ipsa Patris dextera. Unus Vat. Collect. 5, qui est ipsa Patris dextera. Alius Vat., quia ipse Patris est dextera. Congruit emendatio cum illo psal. CIX, 1: Sede a dextris meis. Mox unus codex S. Petri, et Vallicel., [Col. 0226C] in Exodo canitur. qui in ipsa Patris est dextera, de qua in Exodo dicitur: Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute (Exod. XV, 6) ; et in Isaia: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est (Isai. LIII, 1; Rom. X, 17) ? Assumptus igitur homo in Filium Dei, sic in unitatem personae Christi ab ipsis corporalibus [Col. 0225C] est receptus exordiis, ut nec sine Deitate conceptus sit, nec sine Deitate editus, nec sine Deitate nutritus. Idem erat in miraculis, idem in contumeliis; per humanam infirmitatem crucifixus mortuus et sepultus; per divinam virtutem die tertia resuscitatus, ascendit ad coelos, [Col. 0226C] Sic mss. S. Petri, et antiquus Vat. 1267. Al. sedet. Mox initio capitis sequentis: Hoc, dilectissimi, pro Haec, dilectissimi, in ms Bon. et prima editione. consedit ad dexteram Dei Patris, et in natura hominis accepit a Patre quod in natura Deitatis etiam ipse donavit.
Haec, dilectissimi, pio corde meditantes, apostolici semper memores estote praecepti, qui [Col. 0226A] universos admonet dicens: Videte ne quis vos [Col. 0226C] Ita nostri codices cum prima editione et Quesnelliana. Concinit cum lectione serm. 30, c. 3. In [Col. 0226D] aliis editis, seducat. Postea scripsimus inhabitat, pro habitat, ex ms. S. Petri; cum haec lectio magis congruat sequentibus. Divinitatis inhabitatio corporalis. nec non lectioni laudati sermonis 30, c. 3. decipiat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, et non secundum Christum: quia in ipso inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter, et estis repleti in illo (Colos. II, 8, 10) . Non dixit 102 spiritaliter, sed corporaliter, ut veram intelligamus substantiam carnis, ubi est plenitudinis Divinitatis inhabitatio corporalis (Ephes. 1, 23) ; qua utique tota etiam repletur Ecclesia, quae inhaerens capiti, corpus est Christi (Colos. I, 21) : qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto Deus in saecula saeculorum. Amen.
I. Quae pax ab angelis nuntietur nascente [Col. 0226B] Christo. —II Mysteria quoad dispensationem solum corporalem transisse. Dixit Dominus Domino meo expenditur. —III. In adoptantis misericordia gloriandum. Infantiam Christi esse honorandam.
Excedit quidem, dilectissimi, multumque supereminet humani eloquii facultatem divini operis magnitudo; et inde oritur difficultas fandi, unde adest ratio non tacendi: quia in Christo Jesu Filio Dei non solum ad divinam essentiam, sed etiam ad humanam spectat naturam, quod dictum est per prophetam: Generationem ejus quis enarrabit (Isa. LIII, 8) ? Utramque enim substantiam in unam convenisse personam, nisi fides credat, sermo non explicat; et ideo numquam materia deficit laudis, quia numquam sufficit copia laudatoris. Gaudeamus igitur quod ad eloquendum [Col. 0226D] Ita ex duobus mss. S. Petri. Bon. et prima editione. Al., tantae. Mox ex iisdem S. Petri codd et Padiliron., non valemus explicare, prae ulimus lectioni vulgatae. promere non valeamus. In Veronensi codice, promere non valemus. Mox in laudato ms. Padiliron., magis appropinquat. tantum misericordiae [Col. 0226C] sacramentum impares sumus, et cum salutis nostrae altitudinem non valemus explicare, sentiamus nobis bonum esse quod vincimur. Nemo enim ad cognitionem veritatis magis propinquat, quam qui intelligit in rebus divinis, etiamsi multum proficiat, semper sibi superesse quod quaerat. Nam [Col. 0226D] In mss. S. Petri, Bon., et prima editione, si se; et paulo post, in iisdem et in cod. Veron., deficit, pro defecit. Quo tendit, pro in quod tendit in Vat. collect. 5. Mox non quaesitum, in cod. Padiliron. qui sed ad id in quod tendit pervenisse praesumit, non quaesita reperit, sed in inquisitione defecit. Ne autem infirmitatis nostrae perturbemur angustiis, evangelicae 103 nos et propheticae adjuvant voces, quibus ita accendimur [Col. 0227A] et docemur, ut [Col. 0227C] Sic plerique nostri codd. et Quesn. Al. nos. nobis Nativitatem Domini, qua Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , non tam praeteritam recolere, quam praesentem videamur inspicere. Quod enim pastoribus pro gregum suorum custodia vigilantibus nuntiavit angelus [Col. 0227C] Vocem Domini supplevimus ex duobus codd. S. Petri, et Veron. ac Padiliron. Domini, etiam nostrum implevit auditum; et ideo Dominicis ovibus praesumus, quia verba divinitus edita cordis aure [Col. 0227C] Aliqui codd. et prima editio reservamus. Dein [Col. 0227D] Ecce ego adjecimus ex duobus mss. S. Petri, ex Bon. et prima editione. In alio codice S. Petri deest ego. Mox in tribus codd. et prima editione legitur natus est nobis pro natus est vobis; quae postrema lectio a nobis retenta, evangelico textui congruit. servamus, tamquam et in hodierna festivitate dicatur: Ecce ego evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David (Luc. II, 10) . Cujus praedicationis summitati exsultatio innumerabilium jungitur angelorum (ut excellentius fieret testimonium, cui militiae coelestis multitudo concineret) in honorem Dei [Col. 0227D] Mss. S. Petri., Bon. et prima editio, una voce. Dein iidem S. Petri codd. et Veron. ac Padiliron., gloria in altissimis. una benedictione [Col. 0227B] dicentium: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Dei ergo gloria est ex matre Virgine Christi nascentis infantia, et reparatio humani generis merito in laudem sui refertur auctoris: quia et [Col. 0227D] In vulgatis, ipse. Emendavimus cum prima editione ex mss. S. Petri., Veron. et Bon. ac Padiliron. Post nonnulla, conditur pro conceditur est in mss. Vat. posteriorum collect. 4 et 5. ipse beatae Mariae missus a Deo Gabriel angelus dixerat: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . In terra autem illa pax conceditur, quae homines efficit bonae voluntatis. Quo enim Spiritu de intemeratae matris visceribus nascitur Christus, hoc de sanctae Ecclesiae utero renascitur Christianus, [Col. 0227D] In prima editione post vocem Christianus puncto apposito, sic legitur. Cui vera pax est a Dei voluntate non dividi, non dubitet et iis solis quae Deus diligit, delectari. In ms. Padilir., Cui vera pax est in Dei voluntate, si non dubitet his solis quae, etc. cui vera pax est, a Dei voluntate non dividi, et in his solis quae Deus diligit delectari.
Natalem igitur, dilectissimi, diem Domini [Col. 0227C] celebrantes, qui ex omnibus praeteritorum temporum diebus electus est, licet dispensatio actionum corporalium, sicut aeterno consilio fuerat praeordinata, transierit, totaque Redemptoris humilitas in gloriam [Col. 0228C] Tres codd. et prima editio, aeternae majestatis. At textus Scripturae, qui subjicitur, habet in gloria est Dei Patris: et paulo post scribitur paternae altitudinis. paternae majestatis evecta sit, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus [Col. 0228D] Mss. Veron. et Padiliron. addunt Christus, ut apud S. Paulum. in gloria 104 est Dei Patris (Philipp. II, 10, 11) , indesinenter tamen ipsum partum salutiferae Virginis adoramus, et illam Verbi et carnis indissolubilem copulam non minus [Col. 0228D] Editi, suscipimus. Quesnellus corruptionem suspicatus annotavit in margine: Forte suspicimus. Emendationem optimam ac textui inserendam probavere codices Casinensis et Padiliron. suspicimus in praesepe [Col. 0228A] jacentem, quam in throno paternae altitudinis considentem. Immutabilis enim Deitas, quamvis intra semetipsam et claritatem suam et potentiam contineret, non ideo tamen non erat [Col. 0228D] Sic plerique et potiores codices. Al., conserta. inserta nascenti, quia humano aspectui non patebat: ut per veri hominis inusitata primordia ille agnosceretur genitus, qui regis David et Dominus esset et filius. Ipse enim prophetico spiritu cantat, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis (Ps. CIX, 1) . Quo testimonio, sicut Evangelium refert, confutata est impietas Judaeorum. Nam cum Jesu interrogante Judaeos, cujus filium dicerent Christum? respondissent, David, confestim Dominus caecitatem illorum arguens ait: Quomodo ergo David in spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris [Col. 0228B] meis (Matth. XXII, 43) ? Interclusistis vobis, o Judaei, intelligentiae viam, et dum solam naturam carnis [Col. 0228D] Quatuor codd., inspicitis. aspicitis, tota vos veritatis luce privastis. Exspectantes enim, secundum vestrae persuasionis fabulosa figmenta, David filium de sola stirpe corporea, dum spem vestram in homine tantum constituistis, Deum Dei Filium repulistis: ut quod nobis [Col. 0228D] Sic duo mss. S. Petri, alius Padiliron. et Casinensis. Al., confiteri. profiteri gloriosum est, vobis prodesse non possit. Nam et nos interrogati cujus filius sit Christus, voce Apostoli confitemur quod factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I, 2) ; et de ipso initio evangelicae praedicationis instruimur, legentes: Liber generationis Jesu Christi, filii David (Matth. I, 1) . Sed ideo a vestra impietate discernimur, quia quem ex progenie David hominem novimus natum, [Col. 0228D] Editionum Quesnello anteriorum syntaxim quae item est nostrorum codicum, restituimus. Quesnellus delevit hoc loco eumdem, et transtulit ante vocem Deum. Aliquanto post in ms. Padiliron., non surdis auribus audires. eumdem, secundum [Col. 0228C] quod Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , Deum Deo Patri credimus coaeternum. Unde si teneres, o Israel, tui nominis dignitatem, et propheticas denuntiationes non obcaecato corde percurreres, Isaias tibi evangelicam panderet veritatem, et non surdus audires divina inspiratione dicentem: Ecce Virgo 105 [Col. 0228D] Cod. Veron., concipiet; dein in editis ante Quesn. et in quibusdam mss., vocabitur pro vocabunt. accipiet in utero, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus (Isai. VII, 14; Matth. I, 23) . Quem si in tanta proprietate sacri nominis non videbas, in Davidica saltem voce didicisses, ne contra testificationem [Col. 0229A] novi et veteris Testamenti Jesum Christum David filium denegares, quem David Dominum non [Col. 0229D] Idem ms. Veron., fatereris. fateris.
Quapropter, dilectissimi, quoniam per ineffabilem gratiam Dei Ecclesia [Col. 0229D] In prima editione omittitur fidelium. fidelium gentium consecuta est, quod carnalium Judaeorum Synagoga non meruit, dicente David: Notum fecit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelavit justitiam suam (Ps. XCII, 2) ; et Isaia similiter praedicante: Populus qui sedebat in tenebris vidit lucem magnam; qui habitabant in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Isai. IX, 2) ; et iterum: Gentes quae te non noverunt invocabunt te, et populi qui te [Col. 0229D] Ita ex mss. S. Petri, et Bon. ac prima editione. Al., nesciunt. nescierunt ad te confugient (Isai. LV, 5) : exsultemus in die salutis nostrae, et per novum Testamentum in consortium [Col. 0229B] ejus assumpti, cui dicitur a Patre per prophetam: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Ps. II, 7) ; in adoptantis nos misericordia gloriemur: quia, sicut Apostolus ait, Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater (Rom. VIII, 15) . Dignum est enim atque conveniens, ut testantis Patris voluntas [Col. 0229D] Codd. S Petri, ab adoptivis filiis. Ms. Padilir., ut tanti Patris voluntas adoptivis filiis impleatur. ab adoptionis filiis impleatur; et dicente Apostolo, Si compatimur, et conglorificabimur (Ibid., 17) , sint humilitatis Christi comparticipes, qui sunt [Col. 0229D] Quesnellus cum Rainaudo, futurae. Emendavimus ex caeteris editis, nostrisque codicibus, inter quos soli codd. posteriorum collect. 4 et 5 utrumque praeferum, futuri, futurae. futuri gloriae cohaeredes (Rom. VIII, 3) . Honoretur in infantia sua Dominus, nec ad Deitatis referantur injuriam exordia et incrementa corporea: quoniam naturae [Col. 0229C] incommutabili nec addidit aliquid nostra natura, nec minuit; sed qui [Col. 0229D] Sic ex ms. Padiliron. Vulg., in similitudinem. in similitudine carnis peccati dignatus est hominibus esse conformis, in unitate Deitatis Patri permanet aequalis; eum quo et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Utramque Christi generationem ineffabilem esse. —II. Diversi errores circa incarnationem Verbi. —III. Divinitatis plenitudinem corporaliter Christum inhabitasse. —IV. Conceptionem Christi inter omnes esse singularem. —V. Utriusque in Christo naturae proprietates expenduntur. —VI. Christum Patri et matri consubstantialem, ex utroque [Col. 0229D] nos salvare. —VII. Unam Christi fidem omnes omnium [Col. 0230A] saeculorum fideles salvare. Genealogia Christi apud Matthaeum et Lucam, cur diversa.
Saepe, ut nostis, dilectissimi, [Col. 0229D] In duobus mss. S. Petri ac in prima editione, de excellentissima festivitatis hodiernae solemnitate. de excellentia festivitatis hodiernae officium vobis sermonis salutaris impendimus; nec ambigimus ita cordibus vestris divinae pietatis resplenduisse virtutem, ut quod vobis fide est insitum, id sit etiam intelligentia comprehensum. Sed quia Domini Salvatorisque nostri nativitas, non solum secundum deitatem de Patre, sed etiam secundum carnem de matre, ita facultatem humani excedit eloquii, ut merito ad utrumque referatur, quod dictum est: Generationem ejus quis enarrabit (Isai. LIII, 8) ? in eo ipso quod digne non potest explicari, semper exuberat ratio disserendi: non quia liberum sit diversa sentire, sed quia dignitati [Col. 0230B] materiae nulla potest lingua sufficere. Magnitudo igitur sacramenti, in salutem humani generis ante saecula aeterna dispositi, in saeculorum fine reserati, integritati suae nec auferri aliquid patitur, [Col. 0229D] Editi ante Quesnel., cum aliquot nostris codd., [Col. 0230D] nec augeri. Quesnelli lectionem approbant duo mss. S. Petri. nec inferri; et sicut propria non amittit, ita aliena non recipit. Sed multi opinionum suarum sequaces, et quod nondum intellexerant, paratiores docere quam discere, sicut ait Apostolus, circa fidem naufragaverunt (I Tim. I, 19) ; quorum pravas compugnantesque sententias brevi significatione perstringam: ut errorum tenebris a veritatis luce discretis, et religiose honorentur beneficia divina, et scienter caveantur [Col. 0230D] Sic emendavimus ex quinque codd. et prima editione. Al., mundana. humana mendacia.
Quidam enim ex documentis nativitatis 107 Domini [Col. 0230D] Addidimus nostri ex quatuor codd. et prima editione. nostri Jesu Christi quae cum verum [Col. 0230C] hominis filium demonstrabant, nihil ipsum amplius [Col. 0230D] Unus ms. S. Petri, quam hominem crediderunt. Cod. Bon. et prima editio, credebant. Dein ipsi pro illi reposuimus ex tribus nostris codd. et prima editione. Porro notavit Quesnellus dignitatem pro Deitatem legi in editis. Sed prima editio cum nostris quoque mss. habet Deitatem. quam hominis filium crediderunt, non putantes ipsi ascribendam esse deitatem, quem et primordia infantiae, et incrementa corporea, et passionum usque ad crucem [Col. 0230D] Al., morti que conditio. QUESN. in margine.— Mox similem pro non dissimilem, et approbasset pro approbassent in uno S. Petri et alio Vat. mortemque conditio, non dissimilem caeteris mortalibus approbassent. Alii vero virtutum admiratione permoti, et originis novitatem, et dictorum factorumque potentiam, ad divinam intelligentes pertinere naturam, nihil illi putaverunt nostrae inesse substantiae, totumque illud quod corporeae fuit actionis et formae, aut de sublimioris generis prodiisse materia, aut simulatam carnis speciem habuisse, ut videntium et tangentium sensus ludificatoria imagine fallerentur. Fuit autem in quibusdam errantibus etiam illa persuasio, qua conarentur asserere ex ipsa [Col. 0230D] Verbi substantia quiddam in carnem fuisse conversum, [Col. 0231A] [Col. 0231D] Quaedam editiones ante Quesnellum cum ms. Vat. collect. 5, natoque Jesu ex Maria Virgine nihil maternae fuisse naturae. Alii codd. et prima editio ut in textu. natumque Jesum ex Maria Virgine, nihil maternae habuisse naturae; sed et quod erat Deus, et quod erat homo, utrumque ad id pertinuisse, quod Verbum est: ut scilicet in Christo et per diversitatem substantiae falsa fuerit humanitas, et per defectum mutabilitatis non vera divinitas.
Has ergo, dilectissimi, aliasque impietates diabolica inspiratione conceptas, et in multorum noxam per vasa perditionis effusas, olim catholica fides, [Col. 0231D] Sic emendavimus ex duobus mss. S. Petri, et alio Bon., ac prima editione. Al., cui Deus. Dein ex iisdem codd. et alio Vat. ac prima editione addidimus nos post vocem instruente. cujus Deus et magister est et auxiliator, obtrivit, exhortante et instruente nos Spiritu sancto per legis testificationem, per vaticinia prophetarum, et per evangelicam tubam apostolicamque doctrinam, ut constanter intelligenterque credamus quia, sicut ait beatus Joannes, Verbum caro factum est, et habitavit [Col. 0231B] in nobis (Joan. I, 14) . In nobis utique, quos [Col. 0231D] Unus cod. S. Petri, sibi deitas cooptavit, cujus caro de utero Virginis sumpta nos fuimus. Cooptavit est etiam in uno cod. Vat. Dein de nostro pro de nostra in prima editione. sibi Verbi divinitas coaptavit, cujus caro de utero Virginis sumpta nos sumus. Quae si de nostra, id est vere humana, non esset, Verbum caro factum non habitasset in nobis. In nobis autem habitavit, [Col. 0231D] Ita cum duobus mss. S. Petri. Al., qui. quia naturam nostri corporis suam fecit, aedificante sibi Sapientia domum (Prov. IX, 1) , non de quacumque materia, sed de substantia proprie 108 nostra, cujus assumptio est manifestata, cum dictum est: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Huic autem sacratissimae [Col. 0231D] Prima editio, assertioni. praedicationi etiam beati Pauli apostoli doctrina concordat, dicentis: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum: [Col. 0231D] Sic emendavimus ex duobus mss. S. Petri, et duobus Vat. collect. 4 et 5, et congruit lectioni serm. 28, c. 7. Editi, in Christo habitat. quia in ipso inhabitat omnis [Col. 0231C] plenitudo divinitatis corporaliter, et estis repleti in illo (Coloss. II, 8-10) . Totum igitur corpus implet tota divinitas; et sicut nihil deest [Col. 0231D] Duo codd. S. Petri, illi majestati, et postea, corpori. illius majestatis, cujus habitatione repletur habitaculum, sic nihil deest corporis, quod non suo habitatore sit plenum. Quod autem dictum est, Et estis repleti in illo, nostra utique est significata natura, ad quos illa repletio non pertineret, nisi Dei Verbum nostri sibi generis et animam et corpus unisset.
Agnoscendum sane, dilectissimi, et toto corde est confitendum, quod haec generatio qua et Verbum et caro, id est Deus et homo, unus Dei Filius unusque Christus efficitur, supra omnem originem humanae creationis excellit. Nec enim aut Adae [Col. 0232A] de limo terrae formatio, aut Evae de viri carne plasmatio (Gen. II, 22) , aut caeterorum hominum de utriusque sexus permixtione conditio, Jesu Christi potest ortui comparari. Genuit Abraham senex divinae promissionis haeredem, et transgressa fecunditatis annos sterilis Sara concepit (Gen. XXI, 2) . Jacob dilectus est a Deo, antequam natus, et praeveniente gratia voluntarias actiones ab hispida congeniti fratris asperitate discretus (Gen. XXV, 25; Malach. I, 3; Rom. IX, 13) . Jeremiae dicitur: Priusquam te formarem in utero, novi te; et antequam exires de vulva, sanctificavi te (Jerem. I, 5) . Anna diu fecunditatis aliena, Samuelem prophetam, quem Deo offerret, enixa est (I Reg. I, 20) , ut et partu clara esset et voto. Zacharias sacerdos de Elizabeth sterili sanctam [Col. 0232B] suscepit prolem (Luc. I, 24) , et praecursor Christi futurus Joannes, spiritum propheticum intra viscera matris [Col. 0232D] Accepit ex quatuor mss. et prima editione revocavimus pro acceperat, quod legebatur in caeteris editis et mss. collect. 5, illud enim magis congruit antecedentibus, concepit, enixa est, suscepit. Eadem ratione ex duobus mss. S. Petri et prima editione mox restituimus ostendit pro ostenderat. accepit, et nondum editus puer, genitricem Domini signo clausae exsultationis ostendit (Ibid., 44) . Magna haec omnia, et divinorum operum sunt plena miraculis; sed hoc ipso [Col. 0232D] Editi ante Quesnellum, immoderatius. moderatus stupenda, 109 quo plura. Nativitas autem Domini nostri Jesu Christi omnem intelligentiam superat, et cuncta exempla transcendit; nec potest [Col. 0232D] In Vat. mss. collectionum posteriorum et in editis ante Quesn., ullis. Anteposuimus ulli auctoritate duorum codd. S. Petri; ex quibus nec non ex aliis duobus Vat. ac prima editione dein scripsimus, inter omnia, id est exempla, pro inter omnes. ulli esse comparabilis, quae est inter omnia singularis. [Col. 0232D] Edit., Electae namque Virgini de semine, etc. Meliorem credidimus lectionem mss. S. Petri; ad quam videtur accedere cod. Casin., Electae Virgineo jamque de semine. Electae Virgini, olimque de semine Abrahae ac de radice Jesse per propheticas voces et per mystica signa promissae, denuntiatur ab archangelo sine damno pudoris beata fecunditas, sacram virginitatem nec conceptu violatura nec partu. Superveniente quippe in eam Spiritu sancto, et Altissimi [Col. 0232C] obumbrante virtute (Luc. I, 35) , incommutabile Dei Verbum de incontaminato corpore habitum sibi humanae carnis assumpsit: quae et nullum contagium de concupiscentia carnis traheret, et nihil eorum quae ad animae corporisque naturam pertinent, non haberet.
Recedant [Col. 0232D] Adverbium itaque restituimus ex aliquibus mss. et prima editione. Mox duo codd. S. Petri pro eunt repetunt recedant. itaque procul, atque in tenebras suas eant haereticarum monstra opinionum, et insanarum sacrilegia falsitatum; nos exsultans in laudem Dei coelestium multitudo, et instructi ab angelis docuere pastores; ut cognitis naturae utriusque documentis, et Verbum in Christo homine, et Christum hominem adoremus in Verbo. Nam si, ut Apostolus ait, qui adhaeret Domino, unus spiritus est [Col. 0233A] (I Cor. VI, 17) , quanto magis Verbum caro factum unus est Christus? ubi nihil est alterius naturae, quod non sit utriusque. Non ergo infirmemur [Col. 0233D] Sic nostri codd. et Quesnellus. Alii editi, in consiliis. Paulo post pro manifeste, quod erat in editis, Quesnellus scripsit, manifesta, quod in nostris quoque mss. inventum retinuimus. in consilio misericordiae Dei, quae nos et innocentiae reformat et vitae; nec quia in Salvatore nostro manifesta cognoscimus geminae signa naturae, aut in gloria Dei de veritate carnis, aut in humilitate hominis de Deitatis majestate dubitemus. [Col. 0233D] Duo codd. S. Petri, Idem homo est in forma Dei, qui formam recepit servi. Recepit est etiam in duobus Vaticanis. Idem est in forma Dei, qui formam suscepit servi. Idem est incorporeus manens, et corpus assumens. Idem est in sua virtute inviolabilis, et in nostra infirmitate passibilis. Idem est a paterno non divisus throno, et ab impiis crucifixus in ligno. Idem est super coelorum altitudines victor mortis ascendens, et usque ad consummationem saeculi universam Ecclesiam non [Col. 0233B] relinquens. Idem postremo est, qui in eadem, qua ascendit, carne venturus, sicut judicium sustinuit impiorum, ita judicaturus est de omnium actione 110 mortalium. Unde ne plurimis testimoniis immoremur, unum sufficit ex Evangelio beati Joannis adhiberi, quo ipse Dominus noster [Col. 0233D] Tres codd. addunt, haec; prima editio cum ms. Bon., hoc. dicit: Amen, amen dico vobis, quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei; et qui audierint, vivent. Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso; et potestatem dedit ei judicium facere, quia filius hominis est (Joan. V, 25) . Ergo sub una sententia ostendit quia [Col. 0233D] Quesnellus inseruit vocem idem, quam reperimus in prima editione et aliquibus mss. idem Filius Dei atque filius hominis est. Unde apparet quemadmodum Christum Dominum in unitate personae credere debeamus, [Col. 0233D] Qui pro quia revocavimus ex prima editione et duobus mss. S. Petri, nec non ex uno Vat. et Bon. qui cum sit Filius Dei, [Col. 0233C] per quem facti sumus, etiam filius hominis per assumptionem carnis est factus, ut moreretur, sicut ait Apostolus, propter delicta nostra, et resurgeret propter justificationem nostram (Rom. IV, 25) .
Haec confessio, dilectissimi, nullas [Col. 0233D] In quatuor codd. et prima editione, invenit. Retinuimus lectionem vulgatam, quam in aliis mss. etiam antiquis deprehendimus, eo quod confessio fidei de Christo plures quidem contradictiones nacta [Col. 0234D] est, at nullas metuit. metuit contradictiones, nullis cedit erroribus. Agnoscimus enim misericordiam Dei ab initio promissam, et ante saecula praeparatam, per quam [Col. 0234D] Quesnellus addidit vocem solam ex mss. Corb. et Gaudiival. Eamdem in quatuor nostris mss. reperimus, nec non in prima editione. Dein malesuadus, in quibusdam mss. et prima editione a nobis inventum Quesnellus recepit. In aliis editis et in ms. S. Petri malesuasor legitur. solam resolvi captivitatis humanae vincula potuerunt, quibus primum hominem omnemque ejus posteritatem malesuadus peccati auctor obstrinxerat, et propaginem dedititiam originali sibi praejudicio vindicabat. Quia igitur justificandis hominibus hoc principaliter opitulatur, quod Unigenitus Dei etiam filius hominis esse dignatus est, ut ὁμούσιος Patri Deus, id [Col. 0234A] est unius substantiae, idem homo verus et secundum carnem matri consubstantialis existeret; utroque gaudemus, quia non nisi utroque salvamur: in nullo dividentes visibilem ab invisibili, corporeum ab incorporeo, passibilem ab impassibili, palpabilem ab impalpabili, formam [Col. 0234D] Ms. S. Petri, hominis. servi a forma Dei; quia etsi unum manet ab aeternitate, aliud coepit a tempore; quae tamen in unitatem convenerunt, nec separationem possunt habere, nec finem; dum exaltans et exaltatus, glorificans et glorificatus, ita sibimet [Col. 0234D] Duo codd. S. Petri, inhaerent. inhaeserunt, ut sive in omnipotentia, sive in contumelia, nec divina in Christo careant humanis, nec humana divinis.
Hoc credentes, dilectissimi, [Col. 0234D] Adjectivum veri inseruimus ex mss. S. Petri, uno Bon. et prima editione. veri Christiani sumus, veri Israelitae, et in consortium [Col. 0234B] filiorum Dei veraciter adoptati: quia et omnes sancti qui Salvatoris nostri tempora praecesserunt, per hanc fidem justificati, et per hoc sacramentum Christi sunt corpus effecti, exspectantes universalem credentium redemptionem in semine Abrahae, de quo dicit Apostolus: Abrahae dictae sunt repromissiones, et semini ejus. Non dicit, Et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, Et semini tuo, [Col. 0234D] Tres codd. et prima editio, quod est. Paulo post percucurrit pro percurrit est in duobus nostris mss. et in prima editione. qui est Christus (Galat. III, 16) . Propter quod Matthaeus evangelista, ut promissionem ad Abraham factam ostenderet in Christo esse completam, generationum ordinem percurrit, et in quo omnibus gentibus disposita fuisset benedictio, demonstravit. Lucas quoque evangelista ab ipso Domini ortu seriem generis sui sursum versus retexuit (Luc. III, 23) , ut etiam illa saecula quae diluvium [Col. 0234D] Sic duo mss. S. Petri. Al., praevenerunt. Dein in duobus codd. et prima editione, esset salus. praevenerant, et huic sacramento doceret fuisse connexa, omnesque ab initio successionum gradus, ad eum in quo uno erat salus omnium, tetendisse. Non ergo dubitandum est quia praeter Christum non est aliud nomen sub coelo datum hominibus, in quo nos oporteat salvos fieri (Act. IV, 5) ; qui cum Patre et Spiritu sancto aequalis in Trinitate vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Christus natus ab omnibus vult agnosci, dat signum stellae, simulque donum intelligendi et requirendi. —II. Frustra Herodes in Christum saevit. Magi fidem suam muneribus protestantur. — [Col. 0235A] III. Malitiam Herodis in infantium bonum Christus ordinat. Quas in Deo infante virtutes imitari debeamus.
Celebrato [Col. 0235C] Proximo est in editis, ut in aliquot mss. Proxime in duobus mss. S. Petri, atque in codd. 1 et 2 collectionum; et hanc lectionem praeferendam duximus. Festivitas enim Natalis Domini, quae ab Epiphania duodecim diebus distat, proxime quidem, non autem proximo die celebrata dici potuisse videtur. Sermone sequenti Leo dixit cap. 1: Brevi intervallo temporis post solemnitatem Nativitatis Christi festivitas declarationis ejus illuxit. Emendationem confirmat Homiliarium Pauli Diaconi antiquae editionis Basileensis, in quo habetur, Proxime festivitatis die, seu ex editione Surii, Proxime celebrato die. In hoc Homiliario mox praeterea legitur intemerata virginitas Mariae, ut in canone missae Natalis Domini habetur, de qua in annotatione sequenti. proxime die quo intemerata virginitas humani generis [Col. 0235C] In canone missae Nativitatis Domini: Communicantes et diem sacratissimum celebrantes quo beatae Mariae intemerata virginitas huic mundo edidit Salvatorem. Eadem pene verba, et insuper vox sacratissimum Leoni perquam familiaris; qui c. 4 sermonis [Col. 0235D] consequentis sacratissimus dies hic ipse dicitur; unde probabile evadit, quod et aliunde confirmatur, multa in ecclesiasticis officiis ac ritibus, ac praesertim in praefationibus et canone, esse a Leone nostro vel composita, vel in melius mutata. QUESNELLUS . edidit Salvatorem, Epiphaniae nobis, dilectissimi, veneranda [Col. 0235D] Cod. S. Petri, solemnitas. festivitas dat perseverantiam gaudiorum, ut inter cognatarum solemnitatum vicina sacramenta, exsultationis vigor et fervor fidei non tepescat. Ad omnium enim hominum [Col. 0235D] Ms. Vercell., spectabat. Mox in prima editione, infantia Salvatoris ac Mediatoris. spectat salutem, quod infantia Mediatoris Dei et hominum jam universo declarabatur mundo, cum adhuc exiguo detineretur oppidulo. Quamvis enim Israeliticam gentem, et ipsius gentis unam familiam delegisset, de qua naturam universae humanitatis assumeret, noluit tamen intra maternae [Col. 0235B] habitationis angustias ortus sui latere primordia; sed mox ab omnibus voluit agnosci, qui dignatus est [Col. 0235D] Praepositionem pro adjecimus ex mss. S. Petri et Vercell. pro omnibus nasci. Tribus igitur magis in regione Orientis stella novae claritatis apparuit, quae illustrior caeteris pulchriorque sideribus, facile in se intuentium oculos animosque converteret: ut confestim adverteretur non esse otiosum, quod tam insolitum [Col. 0235D] Al., videretur. Dein, inquisitus (quae vox respondet verbo antecedenti inquiri ) praetulimus ex mss. S. Petri ac prima editione. Al., requisitus. videbatur. Dedit ergo aspicientibus intellectum, qui praestitit signum; et quod fecit intelligi, fecit inquiri, et se inveniendum obtulit inquisitus.
Sequuntur [Col. 0235D] Cod. Vercell. addit, igitur. tres viri superni luminis ductum, et praevii fulgoris indicium intenta contemplatione comitantes, ad agnitionem veritatis, gratiae splendore ducuntur, qui humano sensu significatum sibi regis ortum aestimaverunt in civitate regia esse [Col. 0236A] quaerendum. Sed qui servi susceperat formam, et non judicare venerat, sed judicari, Bethleem praeelegit nativitati, Jerosolymam passioni. Herodes vero audiens Judaeorum principem natum, successorem suspicatus expavit; et molitus necem salutis auctori, falsum [Col. 0235D] Quesnellus, spondet, cum codicibus duarum collect. 4 et 5. Retinuimus lectionem anteriorum edit. [Col. 0236C] quam Lectionaria S. Petri, Vercell. et antiquiores collectiones praeferunt. spopondit obsequium. Quam felix foret, si magorum imitaretur fidem, et 113 converteret ad religionem quod disponebat ad fraudem! O caeca stultae aemulationis impietas, [Col. 0236C] Mss. quatuor Vat. Bon. et prima editio per interrogationem efferunt, quid. Vetustiorum codd. et editionum lectionem retinuimus. quae perturbandum putas divinum tuo furore consilium! Dominus mundi temporale non quaerit regnum, qui praestat aeternum. Quid incommutabilem dispositarum rerum ordinem vertere, et [Col. 0236C] Prima editio, alienum facinus. aliorum facinus praeoccupare conaris? Mors Christi non est temporis tui. Ante condendum est Evangelium, ante praedicandum [Col. 0236B] est Dei regnum, ante sanitates donandae, ante sunt facienda miracula. Cur, quod alieni futurum est operis, tui vis esse criminis? et non habiturus effectum sceleris, in solum te reatum praecipitas voluntatis? Nihil hac molitione proficis, nihil peragis. Qui voluntate natus est, sui arbitrii potestate morietur. Consummant ergo magi desiderium suum, et ad puerum Dominum Jesum Christum eadem stella praeeunte perveniunt. Adorant in carne Verbum, in infantia sapientiam, in infirmitate virtutem, et in hominis veritate Dominum majestatis; [Col. 0236C] Sic ex ms. S. Petri, cui concinit Homil. Pauli Diaconi, et ut. Al., utque sacramentum. atque ut sacramentum fidei suae intelligentiaeque manifestent, quod cordibus credunt, muneribus protestantur. Thus Deo, myrrham homini, aurum offerunt regi, [Col. 0236C] Quatuor Lectionaria, duo S. Petri, unum Vercell. et aliud Venetum, nec non Homiliarium Pauli Diaconi, ac praeterea exemplaria omnium quinque collectionum contulimus. Scilicet pro scienter exhibet editio prima cum mss. coll. 3 et 4. Scientes et venerandam non male in cod. Ven., in Homil. Pauli Diac. et in prima Quesn. edit. Scientes et venerantes perperam in ms. Vercel. Retinuimus scienter et venerantes cum caeteris editionibus atque codd. Dein pro in unitate duo codd. S. Petri et mss. collect. 2 habent, in homine. Aliorum codicum omniumque editionum lectionem haud deserendam putavimus, cum sensus [Col. 0236D] mox explicandus vocibus in unitate optime congruat. Tandem editi cum solis mss. coll. 5 habebant, in persona, pro in potestate, quam lectionem ex omnibus Lectionariis caeterisque collectionibus, et Homil. Pauli Diac. inseruimus; id etiam approbante sensu totius contextus, qui est hujusmodi. Magi cum obtulerunt thus Deo, naturam divinam; cum myrrham homini, naturam humanam; cum vero aurum regi, utramque naturam simul in unitate venerati sunt: quia etsi suae sunt cuique naturae proprietates, regia tamen dignitas, seu potestas Christo uti Deo et uti homini competebat: unde quod erat in substantiis (id est naturis) proprium, non erat in potestate diversum. Hanc Leonis mentem explicant alia ejusdem testimonia. Nam serm. 21, c. 2: Deus verus, inquit, et homo verus, IN UNITATEM DOMINI temperatur; et serm. [Col. 0237D] 46, c. 1: Filius Dei idemque filius hominis UNUS est Dominus. scienter divinam humanamque naturam in unitate [Col. 0237A] venerantes: quia quod erat in substantiis proprium, non erat in potestate diversum.
Reversis autem magis in regionem suam, translatoque Jesu in Aegyptum ex admonitione divina, exardescit [Col. 0237D] Editi cum mss. posteriorum collect., frustrata. Melior visa est lectio codd. S. Petri, Vercell. et Veneti. frustra in meditationibus suis Herodis insania. Necari omnes [Col. 0237D] Praepositionem in adjecimus ex iisdem codd. S. Petri, et uno Vat. in Bethleem parvulos jubet, et quoniam quem metuat nescit infantem, generalem [Col. 0237D] Sic ex duobus mss. S. Petri, prima editione atque codd. collect. 2, 3 et 4. Editi cum mss. collect. 1 et 5, ac Lectionar. Vercell. et Veneto, saevitiam. Mox exemit pro eximit in cod. Bon. et prima editione. Dein, impertivit pro impendit in Vercell. sententiam in suspectam sibi tendit aetatem. Sed quod rex impius eximit mundo, Christus inserit coelo; et quibus nondum sanguinis sui impendit redemptionem, jam martyrii tribuit dignitatem. Erigite igitur, dilectissimi, fideles animos 114 ad coruscantem gratiam luminis sempiterni, et [Col. 0237D] Editi, impensa saluti humanae gratiae sacramenta. Codd. Vat. collect. 4 et 5 cum Lectionar. Veneto omittunt gratiae. Secuti sumus mss. S. Petri, Vercell. et Homil. Pauli Diac. impensa humanae salutis sacramenta venerantes, studium vestrum iis quae pro vobis gesta sunt subdite. [Col. 0237B] Diligite castimoniae puritatem, quia Christus [Col. 0238D] Quesnellus notavit in margine: Al., Virginis; et ita in cod. Veneto S. Marci. virginitatis est filius. Abstinete vos a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam (I Petr. II, 11) , quemadmodum nos praesens B. apostolus suis, ut legimus, verbis hortatur. Malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) , quia Dominus gloriae mortalium se conformavit infantiae. Sectamini humilitatem, quam Dei Filius discipulos suos docere dignatus est (Matth. XI, 29) . Induite vos virtutem patientiae, in qua animas vestras possitis acquirere: quoniam qui cunctorum est redemptio, ipse est omnium fortitudo. Quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Coloss. III, 2) . Per viam veritatis et vitae constanter incedite; nec vos impediant terrena, quibus sunt parata coelestia; per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum [Col. 0237C] Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Herodes Christum natum mundo nuntiat, cum e mundo tentat auferre. Christus in Aegyptum exsulans, saluti Aegyptum praeparat. —II. Quantum debeamus Deo, caecitas Judaeorum demonstrat, qui non agnoverunt, ut crucifigerent. —III. Felicior infantium ignorantia quam sacerdotum Judaeorum scientia. Christus infantiam parvulorum de sua consecrat infantia. — 115 VI. Magorum vocatio, vocationis nostrae primordia. Eorum munera quisque debet aemulari, ut Christo salutem nostram operanti cooperemur.
Gaudete in Domino, dilectissimi, iterum dico, gaudete (Philip. IV, 1) : quoniam brevi intervallo [Col. 0237D] temporis post solemnitatem nativitatis Christi, festivitas [Col. 0238A] declarationis ejus illuxit; et quem in illo die virgo peperit, in hoc mundus agnovit. Verbum enim caro factum (Joan. I, 14) sic susceptionis nostrae temperavit exordia, ut natus Jesus, et credentibus manifestus, et persequentibus esset occultus. Jam tunc ergo coeli enarraverunt gloriam Dei (Ps. XVIII, 1) , et in omnem terram sonus veritatis exivit (Rom. X, 18) , quando et pastoribus exercitus angelorum Salvatoris editi annuntiator apparuit (Luc. II, 13) , et magos ad eum adorandum praevia stella perduxit (Matth. II, 2) : ut a solis ortu usque ad occasum veri regis generatio coruscaret, cum rerum fidem et regna Orientis per magos discerent, et Romanum imperium non lateret. Nam et saevitia Herodis, volens primordia suspecti sibi regis exstinguere, huic dispensationi nesciens [Col. 0238B] serviebat; ut dum atroci intentus facinori, ignotum sibi puerum indiscreta infantium caede persequitur, annuntiatum coelitus Dominatoris ortum insignior ubique fama loqueretur, quam promptiorem ad narrandum diligentioremque faciebat et supernae [Col. 0238D] Mss. S. Petri et prima editio, signationis. significationis novitas, et cruentissimi persecutoris impietas. Tunc autem [Col. 0238D] Editi inserunt particulam etiam, quam delevimus ope mss. S. Petri, Bon., Veron. et primae editionis. Aegypto Salvator illatus est, ut gens antiquis erroribus dedita, jam ad vicinam salutem per occultam gratiam [Col. 0238D] Ita mss. quinque Quesnelli et praestantiores nostri S. Petri, Casin., Veron., Casanat. et Barber. Al. in editis ante Quesn. et in nonnullis codd., signaretur. Prima editio pro, jam ad vicinam salutem, habet, jam vicina ad salutem; et similiter in cod. S. Petri, ubi solum omittitur jam. Paulo post, susciperet pro reciperet, in ms. S. Petri. vocaretur; et quae nondum ejecerat ab animo superstitionem, jam hospitio reciperet veritatem.
Merito igitur, dilectissimi, dies iste manifestatione Domini consecratus specialem in toto mundo obtinuit dignitatem, quae in cordibus nostris digno debet splendore clarescere, ut rerum gestarum [Col. 0238C] ordinem non solum credendo, sed etiam intelligendo veneremur. Quantam enim gratiarum actionem debeamus Domino pro illuminatione gentium, probat [Col. 0238D] Ms. S. Petri, excaecatio; et similiter cap. 4. obcaecatio Judaeorum. Quid enim tam caecum, quid tam lucis alienum, quam illi sacerdotes et scribae Israelitarum fuerunt? qui percontantibus magis, et Herode quaerente, ubi Christus secundum Scripturarum testimonium nasceretur (Matth. II, 4) , hoc responderunt de prophetico eloquio, 116 quod indicabat stella de coelo. Quae utique poterat magos Jerosolymis praetermissis usque ad cunabula pueri, sicut postmodum fecit, sua significatione perducere; nisi ad confutandam [Col. 0238D] In eodem cod., eorum duritiam. Paulo ante, confundendam, pro confutandam, in ms. Veron. Judaeorum duritiam pertinuisset, ut non solum ductu sideris, sed etiam ipsorum professione innotesceret nativitas Salvatoris. Jam ergo ad [Col. 0238D] eruditionem gentium propheticus sermo transibat, [Col. 0239A] et praenuntiatum antiquis oraculis Christum alienigenarum corda discebant: cum Judaeorum infidelitas veritatem ore proferret, et mendacium corde retineret. Noluerunt enim agnoscere oculis quem de sacris [Col. 0239D] Sic ex mss. S. Petri, ad quos accedit cod. Vat. collect. 5, ubi legitur, indicaverunt. Al., indicabant. indicaverant libris: ut quem non adorabant in infantiae infirmitate humilem, postea crucifigerent in virtutum sublimitate fulgentem.
Quae ista, Judaei, tam imperita in vobis scientia est, et tam indocta doctrina? Interrogati ubi Christus nasceretur (Matth. II, 4) , veraciter et memoriter dicitis quod legistis: In Bethleem Judae (Ibid., 5) . Sic enim scriptum est per prophetam: Et tu, Bethleem terra Juda, non es minima [Col. 0239D] Prima editio et cod. Veron., in principibus. Mox eadem editio cum mss. S. Petri, Veron. et Bon., exiet dux, pro exiet princeps. inter principes Juda. Ex te enim exiet princeps qui regat populum meum Israel (Mich. V, 2) . Hunc principem natum, et pastoribus [Col. 0239B] angeli (Luc. II, 13) , et vobis nuntiavere pastores (Matth. II, 2) . Hunc principem natum longinquae Orientalium gentium nationes insolito novi sideris splendore didicerunt. Et ne de loco editi regis ambigerent, vestra eruditio prodidit quod stella non docuit. Cur vobis viam quam aliis aperitis obstruitis? Cur in vestra infidelitate residet dubium quod ex vestra fit responsione manifestum? Locum nativitatis de Scripturarum testimonio demonstratis, praesentiam temporis de coeli et terrae attestatione cognoscitis; et tamen ubi ad persequendum animus Herodis exarsit, ibi ad non credendum vester sensus obduruit. Felicior ergo ignorantia infantium quos persecutor occidit (Matth. II, 16) , quam vestra scientia, quam in sua perturbatione consuluit. Vos noluistis [Col. 0239C] regnum ejus recipere, cujus oppidum potuistis ostendere. Illi potuerunt pro eo mori, quem [Col. 0239D] Duo mss. et prima editio, non poterant. Mox ex decem nostris codd. et prima editione, Ita Christus reposuimus, pro, Itaque Christus. Porro duo codd. Vat. et prima editio, ut nullum, loco ne ullum. Dein exercebat, pro exerebat, in mss. S. Petri, Bon., Veron. et prima editione. nondum poterant confiteri. Ita Christus, ne ullum ei tempus esset absque miraculo, ante usum linguae potestatem Verbi tacitus exerebat; et quasi jam diceret: Sinite parvulos venire ad me, talium est enim regnum coelorum (Matth. XIX, 14) : nova gloria coronabat infantes, et de initiis suis parvulorum primordia consecrabat: 117 ut disceretur neminem hominum divini incapacem esse sacramenti, quando etiam illa aetas gloriae esset apta martyrii.
Agnoscamus ergo, dilectissimi, in magis [Col. 0239D] Cod. S. Petri, adorantibus Christum. adoratoribus Christi, vocationis nostrae fideique primitias, et exsultantibus animis beatae spei initia celebremus. Exinde enim in aeternam haereditatem [Col. 0239D] coepimus introire; exinde nobis Christum loquentia Scripturarum arcana patuerunt; et veritas, quam Judaeorum obcaecatio non recipit, omnibus nationibus [Col. 0240A] lumen suum invexit. Honoretur itaque a nobis sacratissimus dies, in quo salutis nostrae auctor apparuit; et quem magi infantem venerati sunt in cunabulis, nos omnipotentem adoremus in coelis. Ac sicut illi de thesauris suis mysticas Domino munerum species obtulerunt, ita et nos de cordibus nostris, quae Deo sunt digna promamus. Quamvis enim omnium bonorum sit ipse largitor, etiam nostrae tamen fructum quaerit industriae: non enim dormientibus provenit regnum coelorum, sed in mandatis Dei laborantibus atque vigilantibus; ut si dona [Col. 0239D] Ita septem nostri codd. In editis, illius irrita [Col. 0240D] non fecerimus. Mox, quae promisit in ms. S. Petri et uno Vat. ipsius non irrita fecerimus, per ea quae dedit mereamur accipere quod promisit. Unde cohortamur dilectionem vestram ut abstinentes vos ab omni opere malo, quae sunt casta et justa sectemini [Col. 0240B] (Rom. XIII, 22) . Filii enim lucis abjicere debent opera tenebrarum. Itaque odia declinate, mendacia abjicite, superbiam humilitate destruite, [Col. 0240D] Editi ante Quesnellum, avaritiam largitate delete. Ita etiam nostri codd. collect. 3, 4 et 5. At lectionem a Quesnello textui insertam invenimus in duobus mss. S. Petri, in Lectionario Patavino PP. Eremitanorum, in Veron. nec non in codd. collect. 1 et 2. Dein. benedictionum pro beatitudinum in quatuor nostris codd. et prima editione. In ms. S. Petri, mereantur pro mereamur. avaritiam projicite, largitatem diligite: decet enim ut capiti suo membra conveniant, ut promissarum beatitudinum mereamur esse consortes: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
I. Tunc Christus mundum liberaturus venit, cum omnes conclusi erant sub peccato, ut nemo de suis meritis gloriaretur. —II. Cur sub Herode natus, cur stella demonstratus? Gratia intus operabatur, ut signum intelligeretur, et Christus inquireretur. [Col. 0240C] — 118 III. Quanta Judaeorum caecitas Christo nascente. Implet gentium vocatio promissionem Abrahae factam. —IV. Cur magi, adorato Christo, per aliam viam revertuntur. Cur Christus in Aegyptum transferri voluit. —V. Gratiarum actione celebranda haec festivitas, in qua vocationis gentium primitiae. Quomodo stellam imitabimur
Quamvis sciam, dilectissimi, quod sanctitatem vestram hodiernae festivitatis causa non lateat, eamque secundum consuetudinem evangelicus vobis sermo reseraverit, tamen ut [Col. 0240D] Sic ex ms. S. Petri. Alias, nostri nihil desit. nihil vobis nostri desit officii, loqui de eadem quod Dominus donaverit audebo: ut in communi gaudio tanto religiosior sit omnium pietas, quanto magis [Col. 0240D] Addidimus omnibus ex cunctis nostris codd. et editis ante Quesnellum. omnibus fuerit intellecta solemnitas. Providentia namque misericordiae Dei dispositum habens pereunti mundo [Col. 0240D] in novissimis temporibus subvenire, salvationem omnium gentium praefinivit in Christo; ut quia et cunctas nationes a veri Dei cultu impius dudum [Col. 0241A] error averterat, et ipse peculiaris Dei populus Israel ab institutis legalibus pene totus exciderat, conclusis omnibus sub peccato (Rom. XI, 32) , omnium misereretur. Deficiente enim ubique justitia, et toto mundo in vana et maligna prolapso, nisi judicium suum divina potestas differret, universitas hominum sententiam damnationis exciperet. Sed in indulgentiam ira translata est, et ut clarior fieret [Col. 0241C] Al., exercendae. Quesnellus, exerendae, cum aliquot nostris mss. Postea, de suo merito in Lectionariis S. Petri. exerendae gratiae magnitudo, tunc placuit abolendis peccatis hominum sacramentum remissionis afferri, quando nemo poterat de suis meritis gloriari.
Hujus autem, [Col. 0241C] Vox dilectissimi a Quesnello adjecta, nobis inventa est in ms. S. Petri. dilectissimi, ineffabilis misericordiae manifestatio facta est Herode apud Judaeos jus regium tenente, ubi legitima regum successione cessante, et pontificum potestate destructa, [Col. 0241B] alienigena obtinuerat principatum: ut veri Regis ortus illius prophetiae probaretur voce, quae dixerat: Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femoribus ejus, donec veniat cui repositum est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) . De quibus quondam beatissimo [Col. 0241C] Duo codd. S. Petri, Petri Abrahae. Paulo ante [Col. 0241D] jam pro quondam in Lectionario Patavino S. Antonii. patriarchae Abrahae innumerabilis fuerat promissa successio, non carnis semine, sed fidei fecunditate generanda; et ideo stellarum multitudini comparata, ut [Col. 0241D] Ita emendavimus ex omnibus nostris codd. et nonnullis editis. Prima editio et Quesn., ab omni. Paulo post in ms. Patav., ut cui coeli. ab omnium gentium patre, non terrena, sed coelestis progenies speraretur. Ad creandam ergo 119 promissam posteritatem, haeredes in sideribus designati, ortu novi sideris excitantur, ut in quo coeli adhibitum fuerat testimonium, coeli famularetur obsequium. [Col. 0241D] Prima editio cum mss. S. Petri, Commonet. Laudatus cod. Patav., Commovit . . . et in mirandi luminis claritate. Dein, magnitudinem sanctificationis, in eadem editione et in mss. Bon. et tribus Vat. Commovet magos remotioris Orientis habitatores stellis [Col. 0241C] caeteris stella fulgentior, et de mirandi luminis claritate viri ad haec spectanda non inscii, magnitudinem significationis intelligunt: agente hoc sine dubio in eorum cordibus inspiratione divina, ut eos tantae visionis mysterium non lateret, et quod oculis ostendebatur insolitum, animis non esset obscurum. Denique officium suum cum religione disponunt, et his se instruunt donis, ut adoraturi unum tria [Col. 0242A] se simul credidisse demonstrent: auro honorantes personam regiam, myrrha [Col. 0241D] Cave ne quid his in verbis Nestoriano dogmati affine suspiceris, dum tam humanam quam divinam in Christo agnoscit personam Leo noster. Quemadmodum enim tertium in illo suppositum cogitari nemo dixerit, cum personam regiam ab utraque illa discretam appellare videtur, sic nec humanum suppositum a Verbo distinctum in Christo somniasse Leo est existimandus. Unicam ergo Christi personam intelligit, quae simul et dignitate regia, et natura humana, et essentia divina per incarnationem Verbi praedita invenitur. QUESN. — Personae quidem [Col. 0242C] nomen veteres nonnumquam accepisse pro tamquam, aliquot exemplis ostendimus not. 71 in tract. 16, lib. I, S. Zenonis, p. 133. Ita hoc loco, honorantes personam regiam, humanam et divinam, idem est ac auro honorantes Christum tamquam regem, myrrha tamquam hominem, thure tamquam Deum; et in [Col. 0242D] hanc quidem sententiam sermone sequenti, c. 3: Cui, inquit, in auro regius honor, in thure divina veneratio, in myrrha mortalitatis confessio deberetur. Confer etiam serm. 36, c. 1. Porro in duplici natura Christi personae unitatem pluribus in locis palam profitetur. humanam, thure divinam.
Ingrediuntur itaque Judaici regni praecipuam civitatem, et in urbe regia ostendi sibi postulant [Col. 0242D] Nonnulli codd. posteriorum collectionum addunt, puerum. Prima editio, puerum quem ad regendum sibi didicerant procreatum. Aliquanto post, Ubi est, Judaee, glorificatio tua? in mss. S. Petri. Bon. et prima editione. quem ad regnandum didicerant procreatum. Conturbatur Herodes, timet saluti suae, metuit potestati, requirit a sacerdotibus et doctoribus legis quid de ortu Christi Scriptura praedixerit, in notitiam venit quod fuerat prophetatum; veritas illuminat magos, infidelitas obcaecat magistros; carnalis Israel non intelligit quod legit, non videt quod ostendit; utitur paginis quarum non credit eloquiis. Ubi est, Judaee, gloriatio tua (Rom. III, 27) ? Ubi de Abraham patre ducta nobilitas? Nonne circumcisio [Col. 0242B] tua praeputium facta est (Rom. II, 25) ? Ecce major servis minori (Gen. XXV, 23) , et alienigenis in sortem haereditatis tuae intrantibus, ejus testamenti, quod in sola littera tenes, recitatione famularis. Intret, intret in patriarcharum familiam gentium plenitudo, et benedictionem in semine Abrahae, qua se filii carnis 120 abdicant, filii promissionis accipiant. Adorent in tribus magis omnes populi universitatis auctorem; et non in Judaea tantum Deus, sed in toto orbe sit notus, ut ubique in Israel sit magnum nomen ejus (Ps. LXXV, 2) . Quoniam [Col. 0242D] Duo codd. S. Petri, unus Vallicell. et alius Patavinus: Hanc elegit generis dignitatem, ut sicut infidelitas in suis posteris fecit (Patav., convicit, Vallic., convincit) esse degenerem, ita fides omnibus fecit (melius Patav. et Vallicell., faciat) esse communem. hanc electi generis dignitatem sicut infidelitas in suis posteris convincit esse degenerem, ita fides omnibus facit esse communem.
Adorato autem Domino, magi, et omni [Col. 0242C] devotione completa, secundum admonitionem somnii non eodem quo venerant itinere revertuntur. Oportebat enim ut jam in Christum credentes non per [Col. 0242D] Prima editio, antiquas. Aliquanto post, furiam pro furorem in eadem editione et mss. S. Petri ac Bon. antiquae conversationis semitas ambularent, sed novam ingressi viam a relictis erroribus abstinerent. Tum ut etiam Herodis vacuarentur insidiae, qui in puerum Jesum impietatem doli per simulationem disponebat officii. Unde quia spes istius erat [Col. 0243A] soluta commenti, in majorem furorem iracundia regis ardescit. Nam recolens tempus quod indicaverant magi, in omnes Bethleem pueros rabiem crudelitatis effundit, [Col. 0243C] Quesnellus hac lectione, quae erat anteriorum editionum, in notationem rejecta, ex tribus codd. id est duobus Thuan. et uno Corb., quibus concinunt nostri Patav., Venet. et Casin., hanc aliam inseruit: Et caede generali in beatam civitatis illius desaevit infantiam. Nos vero antea editorum lectionem restituendam putavimus, eo quod non solum reperiatur in mss. collectionum 3, 4 et 5, verum etiam in Lectionariis libris S. Petri, qui laudatis codicibus praeferendi visi sunt: cum praesertim ad eamdem lectionem accedant mss. Casan. et Barb. collect. 2, in quibus legitur: Et caede generali in universam [Col. 0243D] civitatis illius in aeternam gloriam transituram desaevit infantiam. Concinit etiam Lectionarium Vallicel., in quo solum pro trucidat, est trucidavit. Post pauca: At ille, quia sanguinem, in ms. Patav. et caede generali universae civitatis illius in aeternam gloriam transituram trucidat infantiam; aestimans fore ut, nullo illic parvulo non occiso, occideretur et Christus. At ille, qui sanguinem suum pro mundi redemptione fundendum in aliam differret aetatem, Aegypto se parentum ministerio subvectus intulerat, repetens scilicet Hebraeae gentis antiqua cunabula, et principatum veri Joseph majoris providentiae potestate disponens, ut illam [Col. 0243D] Unus cod. S. Petri et alius Vat., duriorem. diriorem omni inedia famem qua Aegyptiorum mentes veritatis inopia laborabant, veniens de coelo panis vitae (Joan. VI, 59) et cibus rationis auferret; [Col. 0243B] nec sine illa regione pararetur singularis hostiae sacramentum, in 121 qua primum occisione agni, salutiferum crucis signum et pascha Domini fuerat praeformatum.
His igitur, dilectissimi, divinae gratiae mysteriis eruditi, diem primitiarum nostrarum et inchoationem vocationis gentium, rationabili gaudio celebremus: gratias agentes misericordi Deo, qui dignos nos fecit, sicut ait Apostolus, in partem sortis sanctorum in lumine; qui eripuit nos [Col. 0243D] Cod. S. Petri, de tenebris et de potestate tenebrarum. de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae (Coloss. I, 12, 13) ; quoniam, sicut prophetavit Isaias, Gentium populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam, et qui habitabant in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Isai. IX, 2) . De quibus idem dicit ad [Col. 0243C] Dominum: Gentes quae te [Col. 0243D] Ms. Casin., non cognoverunt. Mox, qui te nescierunt, ex eodem cod. scripsimus, cum idem legatur serm. 29, cap. 3. Al., nesciebant. Ms. Patav., nesciunt. non noverunt, invocabunt te; et populi qui te nescierunt, ad te confugient (Isai. LV, 5) . Hunc diem Abraham vidit, et gavisus est (Joan. VIII, 56) , cum benedicendos fidei suae filios in semine suo, quod est Christus, agnovit, et omnium se futurum gentium patrem credendo prospexit (Rom. IV, 18) , dans gloriam Deo, et plenissime sciens quoniam [Col. 0244A] quod promisit potens est et facere (Ibid., 21) . Hunc diem David in psalmis canebat, dicens: Omnes gentes, [Col. 0243D] Cod. Casin., quas fecisti . . . . . et honorificabunt nomen. Patav. quoque habet, et honorificabunt, loco et glorificabunt; et dein, in conspectu, pro ante conspectum. quascumque fecisti, venient et adorabunt coram te, Domine, et glorificabunt nomen tuum (Psal. LXXXV, 9) ; et illud: Notum fecit Dominus salutare suum, ante conspectum gentium revelavit justitiam suam (Psal. XCVII, 2) . Quod utique exinde fieri novimus, ex quo tres magos, de longinquitate suae regionis [Col. 0244C] In editis et aliquot codd., excitatos. Quesnellus in margine, forte excitos; quam lectionem cum nacti simus in duobus mss. S. Petri, et duobus Vat., ac uno Patav., textui inserere non dubitavimus. excitos, ad cognoscendum et adorandum Regem coeli et terrae stella perduxit [Col. 0244C] Post verbum perduxit, haec alia addita leguntur in Codd. excusis: Et recte intuentibus quotidie apparere non desinit. Et si potuit notum facere Christum in infantia latentem, quanto magis potest eumdem manifestare in majestate regnantem! Quae cum in omnibus quos vidi melioris notae codd. mss. desiderentur, in duobus scilicet Thuaneis et uno Corbeinsi, dubium non est, ut mihi quidem videtur, quin ex annotatione [Col. 0244D] marginali alicujus astrologiae plus aequo dediti, in textum tandem irrepserint. Sed vel ipsa textus series expungenda esse illa verba manifeste demonstrat. QUESN. —Ista pariter verba absunt a codd. collect. 1 et 2, nec non a quibusdam nostris Lectionariis Patav., Veneto, etc. Quod si in mss. S. Petri leguntur nihil moveat: nam post vocem regnantem habent cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum, Amen; et mox subjicitur: Cujus utique famulatus, etc. Ea autem clausula, cum Patre, etc., ante finem sermonis inserta, eorum verborum intrusionem magis magisque confirmat. . Cujus utique famulatus ad formam nos sui hortatur obsequii: ut huic gratiae, [Col. 0244D] Prima editio, qua omnes invitantur ad Christum. quae omnes invitat ad Christum, quantum possumus, serviamus. Quicumque enim in Ecclesia pie vivit et caste, qui ea quae sursum sunt sapit (Coloss. III, 1) , non quae super terram, coelestis quodammodo [Col. 0244B] instar est luminis; et dum ipse sanctae vitae nitorem servat, multis viam ad Dominum quasi stella demonstrat. In quo studio, dilectissimi, omnes vobis invicem prodesse debetis, ut in regno 122 Dei, ad quod recta fide et bonis operibus pervenitur, sicut lucis filii splendeatis: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS.—I. Magi a longinqua regione vocati, ut Christiana fides roboraretur, quae Deum et hominem Christum credit. —II. Magi prophetia Balaam edocti, Judaeorum responso confirmati. Isti spe ducis temporalis decepti; Herodes timore consortis turbatus. —III. Magorum iter munerumque delectus gratiae [Col. 0244C] intus docentis opus fuere. Eorum diligentia fidei nostrae serviebat. —IV. Manichaeorum impietas incarnationis fidem ac veritatem evertit. —V. Manichaei vitandi; eorum sacrilegia detecta. Pro iisdem aliisque haereticis preces fundere, Ecclesiae institutum.
Justum et rationabile, dilectissimi, verae pietatis obsequium est, in diebus qui divinae misericordiae [Col. 0245A] opera protestantur, toto corde gaudere et honorifice ea quae ad salutem nostram gesta sunt celebrare: vocante nos ad hanc devotionem ipsa recurrentium temporum lege, quae nobis post [Col. 0245D] Quesnellus hoc loco addidit, istum, quod et ab aliis editis, et a nostris mss. abest, et sensu ipso postulante expungendum fuit. Melius cum ms. Veron., illum legi posset. diem in quo coaeternus Patri Filius Dei natus ex Virgine est, brevi intervallo Epiphaniae intulit festum, ex apparitione Domini consecratum. In quo fidei nostrae magnum praesidium providentia divina constituit, ut dum solemni veneratione [Col. 0245D] Sic restituimus ex nostris codd. et editis ante Quesnellum, apud quem, colitur. recolitur adorata in exordiis suis Salvatoris infantia, per ipsa originalia documenta probaretur [Col. 0245D] Ita duo codd. S. Petri et duo Vat., ac Veron. unus cum Quesnello. Alii editi, veri hominis in Christo orta natura. veri in ipso hominis orta natura. 123 Hoc enim est quod justificat impios, hoc est quod ex peccatoribus facit sanctos, si in uno eodemque Domino nostro Jesu Christo et vera Deitas, et vera credatur humanitas: Deitas, qua ante omnia saecula in forma [Col. 0245B] Dei aequalis est Patri; humanitas, qua novissimis diebus in forma servi unitus est homini. Ad roborandam ergo hanc fidem, quae contra omnes [Col. 0245D] Editi ante Quesnellum, pronuntiabatur, ut in codd. collect. 3 et 4. Secuti sumus Quesnelli lectionem, quam mss. S. Petri et duo Vat. confirmant. Cod. Veron., muniebatur. Mox, factum est pro gestum est, in uno Vat. collect. 5. praemuniebatur errores, ex magna gestum est divini pietate consilii, ut gens in longinqua Orientalis plagae regione consistens, quae spectandorum siderum arte pollebat, signum nati pueri qui supra omnem Israel esset regnaturus, acciperet. Nova etenim claritas apud magos stellae illustrioris apparuit, et intuentium animos ita admiratione sui splendoris implevit, ut nequaquam sibi crederent negligendum, quod tanto nuntiabatur [Col. 0245D] In tribus nostris codd. ac prima editione, judicio. Paulo post, dicere pro disseri in duobus mss. S. Petri. Ms. Veron., discere. indicio. Praeerat autem, sicut res docuit, huic miraculo gratia Dei; et cum Christi nativitatem nec ipsa adhuc Bethleem tota didicisset, jam illam credituris gentibus inferebat: et quod nondum poterat [Col. 0245C] humano eloquio disseri, coelo faciebat evangelizante cognosci.
Quamvis autem divinae dignationis esset hoc munus, ut agnoscibilis gentibus fieret nativitas Salvatoris, ad intelligendum tamen miraculum signi potuerunt magi etiam de antiquis Balaam praenuntiationibus commoneri, scientes olim esse praedictum et celebri memoria diffamatum: Orietur stella ex Jacob, et exsurget homo ex Israel, et dominabitur gentium (Num. XXIV, 17) . Tres itaque viri, fulgore insoliti sideris divinitus incitati, praevium micantis luminis cursum sequuntur, existimantes se [Col. 0245D] Prima editio et unus Vat., signatum ; alius Vat., [Col. 0246D] significatum sibi puerum. significatum puerum Jerosolymis in civitate regia reperturos. Sed cum eos haec opinio fefellisset, per Judaeorum scribas [Col. 0246A] atque doctores, quod sacra de ortu Christi praenuntiaverat Scriptura, didicerunt; ut gemino testimonio confirmati, ardentiori fide expeterent quem et stellae claritas et prophetiae manifestabat auctoritas. Prolato autem divino oraculo per responsa pontificum, et declarata spiritus voce, quae dicit: Et tu, Bethleem, terra Juda, [Col. 0246D] Ita quatuor Vat. et Veron. unus cum Quesnello, et similiter serm. 32, c. 3. Alii editi, nequaquam minima es. Duo codd. S. Petri, non eris minima. non es minima inter principes Juda: ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel (Mich. V, 2; Matth. II, 6) : quam facile et quam consequens fuit ut Hebraeorum proceres crederent 124 quod docebant. Sed apparet illos carnaliter cum Herode sapuisse, et regnum Christi commune cum hujus mundi potestatibus aestimasse: ut et isti temporalem sperarent ducem, et terrenum metueret ille consortem. Superfluo, Herodes, timore turbaris, et frustra [Col. 0246B] in suspectum tibi puerum saevire moliris. Non capit Christum [Col. 0246D] Prima editio, regia tua, cum ms. Veron. regio tua, nec mundi Dominus potestatis tuae sceptri est contentus angustiis. Quem in Judaea regnare non vis, ubique regnat; et felicius ipse regnares, si ejus imperio ipse subdereris. Cur sincero officio non facis quod subdola falsitate promittis? Perge cum magis, et verum regem suppliciter adorando venerare. Sed tu, Judaicae sequacior caecitatis, non imitaris gentium fidem, corque perversum ad crudeles convertis insidias, nec illum occisurus quem metuis, nec illis nociturus quos perimis.
Deducti igitur, dilectissimi, in Bethleem magi stellae praecedentis obsequio, gavisi sunt gaudio magno valde, sicut evangelista narravit; et intrantes domum, invenerunt puerum cum Maria [Col. 0246C] matre ejus; et procidentes adoraverunt eum; et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus et myrrham (Matth. II, 10, 11) . O perfectae scientiae mirabilem fidem, quam non terrena sapientia erudivit, sed Spiritus sanctus instituit! Unde enim hi viri, cum proficiscerentur de patria, qui nondum viderant Jesum, [Col. 0246D] Prima editio cum ms. Veneto et codd. Vat. collect. 3, 4 et 5, nec aliquo contuitu ejus. quod eum tam ordinate venerarentur. Similiter cod. Veron., qui solum omittit eum. Editio Rainaudi pro quod habet quo. Cod. Casanat. collect. 2, nec aliquod contuitu, quo tam ordinate venerarentur. Quesnellus, licet nihil indicet, ex his variis lectionibus unam compegisse videtur, quam nullibi invenimus: Nec aliquid contuitu ejus, quo eum tam ordinate venerarentur. Lectionem duorum codd. S. Petri et ms. Casinen. collect. 1 exhibuimus. Paulo post, signari sibi, pro sibi significari legitur in prima editione. nec aliquid contuitu ejus, quod tam ordinate venerarentur, adverterant, hanc deferendorum munerum servavere rationem? nisi quia praeter illam stellae speciem, quae corporeum incitavit obtutum, fulgentior veritatis radius eorum corda perdocuit; ut priusquam labores itineris inchoarent, eum sibi significari intelligerent, cui in auro regius honor, in thure divina veneratio, in myrrha mortalitatis confessio [Col. 0247A] deberetur. Et haec quidem, quantum ad illuminationem fidei pertinebat, potuerunt illis credita et intellecta sufficere, ut corporali intuitu non inquirerent quod plenissimo visu mentis inspexerant. Sed diligentia sagacis officii usque ad videndum puerum perseverans, futuri temporis populis et nostri saeculi hominibus serviebat: ut sicut omnibus [Col. 0247D] Prima editio omittit nobis nobis profuit, quod post resurrectionem Domini vestigia vulnerum in carne ejus Thomae apostoli 125 exploravit manus; ita ad nostram utilitatem proficeret, quod [Col. 0247D] Ita nostri fere omnes ac melioris notae codices cum editis ante Quesnellum, et congruentius: nam vox quod in hoc secundo membro non est relativa, sicut nec in primo, uti esse deberet, si legeretur cum Quesnello et codd. collect. 5, nec non Lectionar. Veron., in infantia ipsius. infantiam ipsius magorum probavit aspectus. Viderunt itaque magi, et adoraverunt puerum de tribu Juda, de semine David secundum carnem (Rom. I, 3) , factum ex muliere, factum sub lege (Galat. IV, 4) , quam non solvere venerat, sed adimplere (Matth. V, 17) . Viderunt et adoraverunt puerum, quantitate [Col. 0247D] Parvum pro parvulum, et discretum pro dissimilem in duobus codd. S. Petri. Etiam ms. Veron. habet discretum. parvulum, alienae opis indigum, fandi impotem, et in nullo ab humanae infantiae generalitate dissimilem. Quia sicut fidelia erant testimonia, quae in eo majestatem invisibilis Deitatis assererent, ita probatissimum esse [Col. 0247D] Debebat pro decebat scripsimus ex mss. S. Petri tribusque aliis melioris notae codd. ac prima editione. De articulo quidem maxime necessario agitur, qui probatissimus esse debebat. Item ex iisdem S. Petri codd. ac prima edit., suscipiendarum revocavimus, pro excipiendarum. debebat Verbum carnem factum, et sempiternam illam essentiam Filii Dei, hominis veram suscepisse naturam: ne vel ineffabilium operum secutura miracula, vel suscipiendarum supplicia passionum, sacramentum fidei ex rerum diversitate turbarent; cum justificari omnino non possent, nisi qui Dominum Jesum et verum Deum et verum hominem credidissent.
Huic singulari fidei, dilectissimi, et praedicatae per omnia saecula veritati diabolica Manichaeorum [Col. 0247C] resistit impietas: qui sibi ad interficiendas deceptorum animas nefandi dogmatis ferale commentum de sacrilegis et fabulosis mendaciis texuerunt, et per has insanarum opinionum ruinas eo usque praecipites proruerunt, ut sibi falsi corporis fingerent Christum, qui nihil in se solidum, nihil verum oculis hominum [Col. 0247D] Ita edidimus auctoritate mss. S. Petri, Veneto, [Col. 0248D] Veron., nec non codd. collect. 1 et 2. Editi cum mss. trium posteriorum collectionum, actibusque; quam lectionem secutus Quesnellus notavit in margine forte legendum, tactibusque. Sed meliores codices hanc emendationem excludunt. actionibusque praebuerit; sed simulatae carnis vacuam imaginem demonstrarit. Indignum enim videri volunt, ut credatur Deus Dei Filius femineis se inseruisse visceribus, et majestatem suam huic contumeliae subdidisse, ut naturae carnis [Col. 0248D] Vide inter observationes nostras, quae in similem locum serm. 23 ibidem notabuntur. Post pauca, pro hoc opus, in ms. Corb. Quesn. legitur, hoc corpus; et pro credenda, idem cod. ridenda, pro quo legendum, pudenda, Quesnellus in margine suspicatus est; nulli tamen nostri codd. suffragantur. immixtus, in vero humanae substantiae corpore nasceretur: cum totum hoc opus non injuria sit ipsius, sed potentia; nec credenda pollutio, sed gloriosa dignatio. Si enim lux ista visibilis nullis immunditiis, quibus superfusa [Col. 0248A] fuerit, violatur, nec radiorum solis nitorem, quem corpoream esse creaturam non dubium est, loca ulla sordentia vel coenosa contaminant: quid illius sempiternae et incorporeae lucis essentiam potuit qualibet sui qualitate polluere? quae se ei, quam ad imaginem suam condidit, sociando creaturae purificationem 126 praestitit, maculam non recepit; et sic sanavit vulnera infirmitatis, ut nulla pateretur damna virtutis. Quod divinae pietatis magnum et ineffabile sacramentum, quia omnibus sanctarum Scripturarum testificationibus est nuntiatum; isti, de quibus loquimur, adversarii veritatis, legem per Mosen datam et inspirata divinitus prophetarum oracula respuerunt, ipsasque evangelicas et apostolicas paginas, quaedam auferendo et quaedam inserendo violaverunt: [Col. 0248B] confingentes sibi sub apostolorum nominibus, et sub verbis ipsius Salvatoris, multa volumina falsitatis, quibus erroris sui commenta munirent, et decipiendorum mentibus mortiferum virus infunderent. Videbant enim sibi universa obsistere, omnia reclamare, et non solum novo, sed etiam veteri Testamento [Col. 0248D] Editi, sacrilegae. Praetulimus mss. S. Petri. Mox tres codd., in furoris mendaciis. sacrilegam impietatis suae dementiam confutari. Et tamen in furiosis mendaciis persistentes, Ecclesiam Dei deceptionibus suis perturbare non desinunt: hoc miseris quos illaqueare [Col. 0248D] Sic ex laudatis mss. S. Petri et duobus aliis Vaticanis. Al., potuerunt. potuerint persuadentes, ut negent a Domino Jesu Christo humanam naturam vere esse susceptam; negent eum vere pro mundi salute crucifixum; negent de ejus latere lancea vulnerato sanguinem redemptionis et aquam fluxisse baptismatis; negent eum sepultum, [Col. 0248C] ac die tertia suscitatum; negent eum in conspectu discipulorum ad considendum in dextera Patris super omnes coelorum altitudines elevatum; et ut tota apostolici veritate Symboli sublata, nullus metus terreat impios, nulla spes incitet sanctos, negent a Christo vivos et mortuos judicandos: ut quos tantorum sacramentorum virtute privaverint, doceant in sole et luna colere Christum, et sub nomine Spiritus sancti ipsum talium impietatum magistrum adorare Manichaeum.
Ad confirmanda igitur, dilectissimi, corda [Col. 0248D] Sic ex iisdem mss. S. Petri. Al., nostra vestra in fide et veritate, prosit omnibus hodierna festivitas, et ex testimonio manifestatae Salvatoris infantiae confessio catholica muniatur, et naturae nostrae carnem in Christo negantium anathematizetur [Col. 0249A] impietas; de qua nos beatus Joannes apostolus non dubio sermone praemonuit, dicens: Omnis spiritus qui confitetur Christum Jesum in carne venisse, ex Deo est; 127 et omnis spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est; et hic est Antichristus (I Joan. IV, 2, 3) . Nihil ergo cum hujusmodi hominibus commune sit cuiquam Christiano, nulla cum talibus habeatur societas, nullumque consortium. Prosit universae Ecclesiae, quod multi ipsorum, Domino miserante, detecti sunt, et in quibus sacrilegiis viverent, eorumdem confessione patefactum est. Neminem fallant discretionibus ciborum, sordibus vestium, vultuumque palloribus. Non sunt casta jejunia, quae non de ratione veniunt continentiae, sed de arte fallaciae. Hactenus [Col. 0249D] Duo codd. S. Petri et duo Vat., nec non Veron., nocuerunt, et, illuserunt. Dein, nullus pro nullius, in uno cod. S. Petri et in Veron. nocuerint incautis, hactenus illuserint [Col. 0249B] imperitis: post haec nullius excusabilis erit lapsus: nec jam simplex habendus est, sed valde nequam atque perversus, qui deinceps repertus fuerit nefando obstrictus errore. Ecclesiasticum sane atque divinitus institutum non solum non inhibemus, sed etiam incitamus affectum, ut etiam pro talibus nobiscum Domino supplicetis: quoniam et nos deceptarum animarum ruinas cum fletu et moerore miseremur, exsequentes apostolicae pietatis exemplum, ut cum infirmantibus infirmemur (II Cor. XI, 29) , et cum flentibus defleamus (Rom. XII, 15) . Speramus enim exorandam misericordiam Dei multis lacrymis et legitima satisfactione lapsorum: quia dum hoc in corpore vivitur, nullius desperanda reparatio, sed omnium est optanda correctio; auxiliante Domino, [Col. 0249C] qui erigit elisos, solvit compeditos, illuminat caecos (Ps. CXLV, 8) : cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Stella quae magos efficaciter movit et perseveranter attraxit, quid significet. —II Adhuc Herodes in diabolo saevit contra Ecclesiae filios, et Judaei Herodi serviunt obcaecati, et omnis religionis expertes facti; horum loco gentes succedunt. —III. Pro Judaeis orandum esse. Gratiae Dei strenue cooperandum. Gratia praestat auxilium: obedientia mollit imperium. —IV. Omnes Deus invitat beneficiis, cui si non obedit homo, sibi ipsa supplicium est mens dura et ingrata. Terrestria deserenda, coelestia appetenda sunt, ut sanctorum societati jungamur.
Hodiernam festivitatem, dilectissimi, [Col. 0249D] apparitio Domini et Salvatoris nostri, 128 sicut nostis, illustrat; et hic ille est dies quo ad cognoscendum adorandumque Dei Filium tres magos praevia stella perduxit. Cujus facti memoriam merito placuit honore annuo celebrari; ut dum evangelica historia [Col. 0249D] Prima editio, incessanter. incessabiliter recensetur, semper se intelligentium [Col. 0250A] sensibus inferat salutiferum mysterium per insigne miraculum. Praecesserant quidem multa documenta, quae corpoream nativitatem Domini manifestis indiciis declararent, sive cum beata Maria Virgo fecundandam se Spiritu sancto, parituramque Dei Filium audivit et credidit, sive cum ad salutationem ipsius in utero Elisabeth nondum natus Joannes prophetica exsultatione commotus est (Luc. I, 24) , quasi etiam intra matris viscera jam clamaret: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit [Col. 0249D] Unus S. Petri cod., peccatum. Mox, cum in ortu Domini, in duobus mss. S. Petri. peccata mundi (Joan. I, 29) ; vel cum ortum Domini angelo nuntiante pastores coelestis exercitus sunt claritate circumdati (Luc. II, 13) , ut non ambigerent [Col. 0249D] Prima editio et cod. Bonon., de potestate. de majestate pueri quem erant in praesepe visuri; nec putarent quod in sola natura hominis esset editus, cui supernae militiae famularetur [Col. 0250B] occursus. Sed haec atque alia hujusmodi paucis tunc videntur innotuisse personis, quae vel ad cognationem Mariae Virginis, vel ad sancti Joseph familiam pertinebant. Hoc autem signum, quod magos in longinquo positos et efficaciter movit, et ad Dominum Jesum perseveranter attraxit, illius sine dubio gratiae sacramentum, et illius fuit vocationis exordium, qua nimirum non in Judaea tantum, sed etiam in toto mundo Christi erat Evangelium praedicandum; ut per illam stellam quae magorum visui splenduit, Israelitarum vero oculis non refulsit, et illuminatio significata sit gentium, et [Col. 0249D] Caecitas declarata Judaeorum, in prima editione. caecitas Judaeorum.
Permanet igitur, dilectissimi, sicut evidenter apparet, mysticorum forma gestorum; et quod imagine inchoabatur, veritate completur. [Col. 0249D] Editi cum aliquibus mss., Radiat namque e coelo stella per gratiam, et tres magi, etc. Praetulimus [Col. 0250D] lectionem optimorum codicum, nimirum duorum S. Petri, Veneti, Vallicel., Casinen. collect. 1 et Casanat. collect. 2, in quibus tantum ante vocem coelo omittitur praepositio e ob similem litteram, in qua desinit vocabulum antecedens Radiante, more librariis familiari. Dein tres mss. Vat. et prima editio, ad adorandum summi Regis infantiam accurrunt. Radiante [Col. 0250C] e coelo stella per gratiam, tres magi coruscatione evangelici fulgoris acciti, in omnibus quotidie nationibus ad adorandam potentiam summi Regis accurrunt. Herodes quoque in diabolo fremit (Matth. II, 3) , et auferri sibi iniquitatis suae regnum in iis qui ad Christum transeunt, ingemiscit. Unde si parvulos interficiat, Jesum sibi videtur occidere. Quod utique facere sine cessatione molitur, dum primordiis renatorum Spiritum sanctum eripere, et quamdam tenerae fidei velut infantiam tentat exstinguere. Judaei vero, qui extra regnum Christi esse voluerunt, adhuc quodammodo sub Herodis sunt principatu, et dominante sibi Salvatoris inimico, alienigenae 129 serviunt potestati, quasi nesciant prophetatum, dicente Jacob: Non deficiet princeps ex Juda, et dux de femoribus [Col. 0250D] ejus, donec veniat [Col. 0250D] Superius serm. 23, c. 2, cui repositum est; et ibidem prima editio addit, regnum. cui reposita sunt: et ipse est exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) . Sed nondum intelligunt quod negare non possunt, et mente non capiunt quod Scripturarum narratione noverunt: quoniam insanis magistris veritas scandalum est, et caecis doctoribus fit caligo, quod lumen est. Respondent [Col. 0251A] itaque interrogati, quod in Bethleem nascitur Christus; et scientiam suam, qua alios instruunt, non sequuntur. Perdiderunt igitur successionem regum, placationem hostiarum, locum supplicationum, ordinem sacerdotum; et cum omnia sibi clausa, omnia experiantur sibi esse finita, non vident ea in Christum esse translata. Unde quod illi tres viri, universarum gentium personam gerentes, adorato Domino sunt adepti, hoc in populis suis per fidem, quae justificat impios, totus mundus assequitur; et haereditatem Domini ante saecula praeparatam accipiunt adoptivi, et perdunt qui videbantur esse legitimi. Resipisce tandem, Judaee, resipisce; et ad Redemptorem etiam tuum deposita infidelitate convertere. Noli sceleris tui immanitate terreri: non justos Christus, sed [Col. 0251B] peccatores vocat (Matth. IX, 13) ; nec impietatem tuam repellit, qui pro te, cum crucifixus esset, oravit (Luc. XXIII, 34) . Immitem crudelium patrum tuorum solve sententiam, neque te eorum maledicto patiaris obstringi, qui clamantes de Christo, Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) , facinus in te sui criminis transfuderunt. Redite ad misericordem, utimini clementia remittentis. Saevitia enim vestrae iniquitatis conversa est in causam salutis. Vivit quem perire voluistis. Confitemini negatum, adorate venditum: ut vobis bonitas illius prosit, cui vestra malignitas nocere non potuit.
Quod ergo ad veram, dilectissimi, pertinet charitatem, quam etiam inimicis nostris ex dominica [Col. 0251D] Editi cum quibusdam mss., eruditione. Amplectendam putavimus lectionem in ms. Corbeiensi a Quesnello inventam, quippe quae in potioribus nostris codd. praefertur, scilicet in duobus S. Petri, Veneto, et mss. collect. 1 ac 2. Alludit S. pontifex non tam ad quintam orationis Dominicae petitionem, quam ad orationem Christi in cruce pendentis, qui pro te, ut paulo ante dixerat, cum crucifixus esset, oravit. oratione debemus (Matth. V, 44) , et [Col. 0251C] optandum nobis est et studendum; ut et hic populus, qui ab illa spiritali patrum nobilitate defecit, ramis suae arboris inseratur. Multum enim nos Deo benevolentia ista commendat: quia ideo delictum illorum nobis misericordiae locum fecit, ut eos ad aemulationem salutis recipiendae fides nostra revocaret. Nam vitam piorum non solum sibi, 130 sed etiam aliis esse utilem decet: ut quod apud eos agi non potest verbis, obtineatur exemplis. Considerantes itaque, dilectissimi, ineffabilem erga nos divinorum munerum largitatem, cooperatores simus gratiae Dei operantis in nobis. Non enim dormientibus provenit regnum coelorum, nec otio desidiaque torpentibus beatitudo aeternitatis ingeritur; sed quia, sicut Apostolus ait, si compatimur, et conglorificabimur (Rom. VIII, 17; II Tim. II, 12) , illa nobis currenda est via quam ipse Dominus se esse testatus est (Joan. XIV, 6) : qui nobis nullis operum meritis suffragantibus, et sacramento consuluit et exemplo: ut in adoptionem vocatos per illud proveheret ad salutem, per hoc imbueret ad laborem. Hic autem labor, dilectissimi, piis filiis et bonis servis non solum nec asper, nec onerosus, sed etiam suavis et [Col. 0251D] Ita ex nostris codd. et prima editione, pro eo quod erat, lenis. Emendatio ab ipso Scripturae quod profertur testimonio exigitur. levis est, dicente Domino: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 28-30) . Nihil ergo, dilectissimi, arduum est humilibus, nihil asperum mitibus, et facile omnia praecepta veniunt in effectum, quando et gratia praetendit auxilium, et obedientia mollit imperium. [Col. 0251D] Haec lectio est vetustiorum et castigatiorum exemplarium S. Petri, Venet., Vallicel., Casanat. et Barb. Al. in editis et aliquot mss., Intonante enim quotidie auribus nostris eloquio Dei, omnis homo, etc. [Col. 0252D] Post pauca, prout gesserit, in prima editione. Intonant enim quotidie [Col. 0252B] auribus nostris eloquia Dei, et omnis homo quid divinae justitiae placeat scire convincitur. Sed quia judicium illud, quo unusquisque recipiet prout gessit, sive bonum, sive malum (I Cor. V, 10) , judicaturi patientia et bonitate differtur, impunitatem sibi iniquitatis infidelium corda promittunt, et putant humanorum actuum qualitates ad divinae providentiae non pertinere censuram, quasi non evidentissimis plerumque suppliciis male gesta plectantur, aut non saepe [Col. 0252D] In uno mss. Vat., coelestium comminationem terror ostendat. In prima editione et alio Vat. in Veneto atque Casin., coelestium comminationum terror ostendat. Id ipsum prima manu in Casanatensi, et solum in margine emendatum addendo pronomen se ante vocem coelestium. coelestium comminationum terror ostendatur: quibus utique et fides monetur, et infidelitas increpatur.
Inter haec autem permanet super omnes benignitas Dei, et nulli misericordiam suam denegat, cum indiscrete universis bona multa largiatur, eosque quos merito subderet poenis, mavult invitare beneficiis. [Col. 0252C] Dilatio enim vindictae dat locum poenitentiae. NEC TAMEN DICI potest [Col. 0252D] In uno ms. Vat. et in Bon. ac prima editione: Nulla ibi est ultio. Mox iidem codd. et edit., in conscientia ipsa, pro in conscientia sua. nulla ibi esse ultio, ubi nulla conversio est, quia mens dura et ingrata jam sibi ipsa supplicium est, 131 et in conscientia sua patitur quidquid Dei bonitate differtur. Non ita igitur delinquentes peccata delectent, ut illos in suis actibus vitae hujus finis inveniat: quoniam in inferno nulla est correctio, NEC DATUR remedium satisfactionis, [Col. 0252D] In prima editione, si jam non superest. ubi jam non superest actio voluntatis, dicente propheta David: Quoniam non est in morte qui memor sit tui; in inferno autem quis confitebitur tibi (Ps. VI, 6) ? Fugiantur noxiae [Col. 0252D] Cod. Gaudiival. Quesnelli, voluntates. Ita etiam duo Vat. et unus Bon., qui praeterea hunc locum sic efferunt: Fugentur noxiae voluntates. Unus cod. S. Petri: Fugiant ergo noxiae voluptates. voluptates, inimica gaudia et desideria jamjamque peritura. Quis fructus est, quaeve utilitas, ea indesinenter cupere, quae etiamsi non deserant, deserenda sunt? Amor rerum [Col. 0252D] deficientium ad incorruptibilia transferatur, et ad sublimia vocatus animus coelestibus delectetur. Confirmate [Col. 0253A] amicitias cum sanctis angelis; intrate in civitatem Dei, cujus nobis spondetur [Col. 0253D] Ita potiores codices. Al., habitatio. Paulo post, ad ipsorum ambite suffragia, in mss. S. Petri et in Vat. collect. 5. inhabitatio, et patriarchis, prophetis, apostolis, martyribusque sociamini. Unde illi gaudent, inde gaudete. Horum divitias concupiscite, et per bonam aemulationem ipsorum ambite suffragia. Cum quibus enim [Col. 0253D] Editi ante Quesnellum, vobis. Istius lectionem, quam retinuimus, approbant codd. S. Petri. nobis fuerit consortium devotionis, erit et communio dignitatis. Dum itaque tempus vobis ad mandata Dei exsequenda conceditur, glorificate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) , et lucete, dilectissimi, sicut luminaria in hoc mundo (Philip. II, 15) . Sint lucernae mentium vestrarum semper ardentes, et nihil resideat vestris in cordibus tenebrosum (Luc. XI, 35) : quoniam, sicut ait Apostolus, fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino, [Col. 0253D] Verba, ut filii lucis ambulate, desunt in duobus mss. Vat. et in prima editione. ut filii lucis ambulate [Col. 0253B] (Ephes. V, 8) ; impleanturque in vobis quae in trium magorum imagine praecesserunt; et sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videntes opera vestra bona, magnificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) . Sicut enim magnum peccatum est, cum inter gentes propter malos Christianos nomen Domini blasphematur, ita magnum pietatis est meritum, cum eidem in sancta servorum suorum conversatione benedicitur: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Mysteria semper honoranda; quae et virtute remanent et adhuc in Ecclesia adimplentur. Gratia intus operatur quod exterius stella significat. Quomodo munera eadem offeruntur a fidelibus. — [Col. 0253C] II. Adhuc diabolus Herodis personam gerit, in Judaeis invidiam, in haereticis fallaciam, in paganis saevitiam exercens. Sed et Christus per charitatem triumphat in suis membris. —III. Persecutionibus crevit Ecclesia. Gloria principum Christo servire. Timenda in pace Ecclesiae cupiditatum persecutio, quibus daemon colitur, non minus quam sacrificiis. —IV. Poenitendum, dum poenitentiae locus est: nec difficultati cedendum, sed orandus Deus, qui dat unde petatur, et dat quod petitur.
Dies, dilectissimi, quo primum gentibus Salvator mundi Christus apparuit, sacro nobis honore venerandus est; [Col. 0253D] Unus cod. S. Petri, et alius Vat., et illa nobis hodie concipienda sunt gaudia, quae in trium magorum fuere mentibus. Aliquot alii codd. habent pariter, mentibus. Dein, pro signo et ductu, unus Vat. codex habet signo educto. et illa hodie cordibus nostris concipienda sunt gaudia, quae in trium magorum fuere pectoribus, quando Regem coeli et terrae signo et ductu novi sideris incitati, quem crediderant promissum, adoravere conspicuum. Neque enim ita ille [Col. 0254A] emensus est dies, ut virtus operis, quae tunc est revelata, transierit, nihilque ad nos nisi rei gestae fama pervenerit, quam fides [Col. 0253D] Mss. S. Petri, susceperit, et memoria celebraverit. susciperet, et memoria celebraret; cum multiplicato munere Dei, etiam quotidie nostra experiantur tempora, quidquid illa habuere primordia. Quamvis ergo narratio evangelicae lectionis illos proprie recenseat dies in quibus tres viri, quos nec prophetica praedicatio docuerat, nec testificatio legis instruxerat, ad cognoscendum Deum a remotissima Orientis parte venerunt; hoc idem tamen et manifestius nunc et copiosius fieri in omnium vocatorum illuminatione perspicimus, quoniam impletur prophetia Isaiae dicentis: Revelavit Dominus brachium sanctum suum in conspectu omnium gentium (Isai. LII, 10) ; et [Col. 0253D] Videbunt in iisdem duobus mss. S. Petri, Padilir. et alio Veron., qui pro gentes, habet fines. Viderunt omnes gentes [Col. 0254B] terrae salutem, quae a Domino Deo nostro est (Ibid.) ; et 133 iterum: Et quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt intelligent (Ibid., 15) . Unde cum [Col. 0253D] Hic insertum erat in editis verbum cernimus. [Col. 0254D] quod auctoritate mss. S. Petri, Padiliron. ac Veronen. et duorum Vat. melius transtulimus ante verbum advocari. Dein, educi pro reduci a Quesnello scriptum invenimus in iisdem codicibus. homines mundanae sapientiae deditos, et a Jesu Christi confessione longinquos, de profundo erroris sui educi, et ad agnitionem veri luminis cernimus advocari, divinae procul dubio gratiae splendor operatur; et quidquid in cordibus tenebrosis novae lucis apparet, de ejusdem stellae radiis micat: ut mentes quas suo fulgore contigerit, et miraculo moveat, et ad Deum adorandum praeeundo perducat. Si autem sollicito intellectu velimus aspicere, quomodo etiam triplex illa species munerum ab omnibus qui ad Christum gressu fidei veniunt offeratur, nonne in cordibus recte credentium eadem celebratur oblatio? [Col. 0254C] Aurum etenim de thesauro animi sui promit, qui Christum regem universitatis agnoscit; myrrham offert, qui Unigenitum Dei credit veram sibi hominis uniisse naturam; et quodam eum thure veneratur, qui in nullo ipsum paternae [Col. 0254D] Quinque codd., majestatis. majestati imparem confitetur.
His comparationibus, dilectissimi, [Col. 0254D] Ms. Bon. et prima editio, diligenter. prudenter inspectis, invenimus etiam Herodis non deesse personam, cujus ipse diabolus, sicut tunc fuit occultus incentor, ita nunc quoque indefessus est imitator. Cruciatur enim vocatione [Col. 0254D] Vocem omnium adjecimus ope mss. S. Petri, Padiliron. et Veron., nec non praestantiorum collectionum. Sic etiam inscribuntur libri sub hanc aetatem scripti de Vocatione omnium gentium, cuicumque tribuendi credantur. omnium gentium, et quotidiana potestatis suae destructione torquetur, dolens ubique se deseri, et verum Regem in locis omnibus adorari. Parat fraudes, fingit [Col. 0254D] Editi et aliquot inferioris meriti codices, dissensiones; sed aptior lectio, consensiones, quae legitur in uno ms. S. Petri et alio Vat., in Veronen., Padiliron. et in Casinensi; cui affinior est lectio caeteroquin corrupta alterius ms. S. Petri, alius Vat. et mss. collect. 2. confessiones. Fraude enim finguntur [Col. 0255D] non dissensiones seu inimicitiae, sed consensiones amicae, ut erumpatur in caedes. Paulo post, pro reliquiis eorum, quos, duo mss. S. Petri et prima editio, reliquis, quos. Unus Vat., reliquiis quos. consensiones, erumpit in caedes, et ut reliquiis eorum [Col. 0255A] quos adhuc fallit utatur, invidia uritur in Judaeis, simulatione insidiatur in haereticis, saevitia accenditur in paganis. Videt enim insuperabilem esse potentiam Regis aeterni, cujus mors ipsius vim mortis [Col. 0255D] Unus cod. S. Petri, exstinxerat. exstinxerit; et ideo totam nocendi artem in eos qui vero regi famulantur, armavit; alios [Col. 0255D] Mss. Vict. et Corb. Quesnelli, et duo nostri, unus S. Petri, et alius Vat., per inflammationem. Mox erat in editis inverso ordine, alios vero in furorem persecutionis instigans, alios per falsae fidei commenta depravans. Restituimus ex nonnullis nostris codicibus ordinem qui superioribus respondet: nam primum comma Judaeis, secundum haereticis, tertium vero paganis hoc ordine antea memoratis convenit. per inflationem scientiae legalis obdurans, alios per falsae fidei commenta depravans, alios vero in furorem persecutionis instigans. Sed hanc Herodis, istius rabiem ille vincit et destruit, qui etiam parvulos martyrii 134 [Col. 0255D] Quesnellus in margine: Al., palma. gloria coronavit: et fidelibus suis tam invictam indidit charitatem, ut Apostoli verbis audeant dicere: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? sicut scriptum [Col. 0255B] est: Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis. Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos (Rom. VIII, 35; Ps. XLIII, 22) .
Hanc fortitudinem, dilectissimi, non illis tantum temporibus necessariam fuisse credimus, quibus reges mundi et omnes saeculi potestates cruenta impietate in Dei populum saeviebant, cum ad maximam pertinere gloriam suam ducerent, si de terris nomen Christianum auferrent; nescientes Ecclesiam Dei per furorem suae crudelitatis augeri: quoniam in suppliciis et mortibus beatorum martyrum, qui putabantur minui numero, multiplicabantur exemplo. Denique tantum contulit fidei nostrae impugnatio persequentium, ut nihil magis regium ornet [Col. 0255C] principatum, quam quod domini mundi membra sunt Christi: nec tam gloriantur quod in imperio geniti, quam gaudent quod in baptismate sunt renati. Sed quia tempestas priorum turbinum conquievit, et dudum cessantibus praeliis quaedam videtur arridere tranquillitas, vigilanter cavenda sunt illa discrimina quae de otio ipsius pacis oriuntur. Adversarius enim, qui in apertis inefficax persecutionibus fuit, tecta nocendi arte desaevit: ut quos non perculit [Col. 0255D] Quesnellus similiter in margine et duo codd. S. Petri. Padilir. ac Veron., impetu. ictu afflictionis, lapsu dejiciat voluptatis. Videns itaque sibi resistere principum fidem, et unius Deitatis inseparabilem Trinitatem non segnius in palatiis quam in Ecclesiis adorari, interdictam dolet sanguinis christiani effusionem; et quorum obtinere [Col. 0256A] non potest [Col. 0255D] Mortem pro mortes, et terrorem pro terrores scribere maluimus ex duobus mss. S. Petri, ex uno Vat. atque alio Veron. mortem, impetit mores. Terrorem proscriptionum in avaritiae mutat incendium, et quos damnis non fregit, cupiditate corrumpit. Malignitas enim longo usu propriae imbuta nequitiae, non deposuit odium, sed vertit ingenium, quo sibi mentes fidelium [Col. 0256D] Editi, blandius. Praetulimus codices S. Petri, ex quibus, nec non ex uno Padilir. et alio Vat. delevimus etiam particulam enim, quae post vocem Inflammat apponebatur, et anteriori periodo in omnibus mss. et editis inserta, haud necessario repetita videri potest. Paulo post, captivorum corda se revocent in laudato ms. Padiliron. blanditiis subdat. Inflammat concupiscentiis, quos non potest 135 vexare tormentis; serit discordias, accendit iras, incitat linguas, et ne ab illicitis dolis cautiora corda se revocent, consummandorum scelerum ingerit facultates: quia illi totius fraudis hic fructus est, ut qui immolatione pecudum [Col. 0256D] Voces et arietum supplevimus ex iisdem codd. S. Petri. Codices Veronensis et Padiliron., pro et thuris, habent, in altaris incensione. et arietum, et thuris incensione non colitur, quibuslibet ei criminibus serviatur.
Habet igitur, dilectissimi, pax nostra pericula sua; et frustra de fidei libertate securi sunt [Col. 0256B] qui vitiorum desideriis non resistunt. COR HOMINUM de operum ostenditur qualitate, et formas mentium species detegit actionum. Nam sunt quidam, sicut ait Apostolus, qui Deum profitentur se scire, factis autem negant (Ad Tit. I, 16) . Vere enim reatus negationis incurritur, quando bonum quod in sono vocis auditur, in conscientia non habetur. Fragilitas [Col. 0256D] Quidem pro enim importune repetito ex laudatis S. Petri mss. et codd. Veronen. ac Padiliron. reposuimus. quidem humanae conditionis facile in delicta prolabitur; et quia nullum sine delectatione peccatum est, cito acquiescitur deceptoriae voluptati. Sed a carnalibus desideriis recurratur ad spiritale praesidium; et mens habens notitiam Dei sui, a consiliis se [Col. 0256D] Unus Vat. et prima editio cum ms. Veron., malesuadi; alius Vat., male suasi. Paulo ante, mens quae habet notitiam Domini, in eodem cod. Veron. et in Padiliron. male suadentis hostis avertat. Prosit illi patientia Dei, nec ideo delinquendi pertinacia nutriatur, quia vindicta differtur. Non sit peccator de impunitate [Col. 0256C] securus, quia si tempus poenitentiae amiserit, locum indulgentiae non habebit, dicente propheta: Quia non est in morte qui memor sit tui; in inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6) ? Qui autem sibi correctionis reparationem experitur esse difficilem, confugiat ad auxiliantis Dei clementiam, et vincula malae consuetudinis ab illo poscat abrumpi, qui allevat omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos (Ps. CXLV, 8) . Non erit vacua confitentis oratio, quoniam misericors Deus voluntatem timentium se faciet; et dabit quod petitur, qui dedit unde peteretur. Per Dominum nostrum Jesum Christum, viventem et regnantem [Col. 0256D] Verba, cum Patre et Spiritu sancto, addidimus ex duobus mss. Vat. et uno S. Petri et alio Padilir. cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Opere imitari necesse est quod fide creditur. Mysteria Christi, et sacramenta sunt, et exempla. —II. Infantia Christi, quae lex est vivendi, nihil nisi crucem et humilitatem praedicat. —III. Tota Christi fortitudo, humilitas; quae tota sapientiae Christianae disciplina, et cujus infantia est magistra. —IV. In quo sita sit infantia Christiana, ad quam nos Christi infantia invitat.
Memoria rerum ab humani generis Salvatore gestarum, magnam nobis, dilectissimi, confert utilitatem, si quae veneramur [Col. 0257D] Unus ms. Vat. et alius Bon. ac prima editio, condita. credita, suscipiamus imitanda. In dispensationibus enim sacramentorum Christi, et virtutes sunt gratiae, et incitamenta [Col. 0257B] doctrinae: ut quem confitemur fidei spiritu, operum quoque sequamur exemplo. Nam etiam ipsa primordia, quae Dei Filius per matrem Virginem nascendo suscepit, [Col. 0257D] Tres mss. Vat. et prima editio, ad profectum. ad provectum nos pietatis instituunt. Simul enim apparet cordibus rectis in una eademque persona et humana humilitas, et divina majestas. Quem cunae testantur infantem, coelum et coelestia suum loquuntur auctorem. [Col. 0257D] Sic cum Quesnello et prima editione omnes nostri codices. Al., Puer corpore parvus, mundi Rector et Dominus. Puer corporis parvi, Dominus et Rector est mundi; et genitricis gremio continetur, qui nullo fine concluditur. Sed in his nostrorum vulnerum est curatio, et nostrae dejectionis erectio: quia nisi in unum tanta diversitas conveniret, reconciliari Deo humana natura non posset.
Legem ergo vivendi remedia nobis nostra sanxerunt: et inde data est moribus forma, [Col. 0257C] unde mortuis est impensa medicina. Nec immerito, [Col. 0257D] Tres mss. Vat. addunt, quia. cum tres magos ad adorandum Jesum novi sideris claritas deduxisset, non eum imperantem daemonibus, non mortuos suscitantem, non caecis visum, aut claudis gressum, aut mutis eloquium reformantem, [Col. 0257D] Nec, pro vel, quod erat in vulgatioribus editis et aliquibus mss. substituimus ex duobus codd. S. Petri et prima editione. nec in aliqua divinarum virtutum actione viderunt; sed puerum silentem, quietum, et sub matris sollicitudine constitutum; in quo nullum 137 quidem [Col. 0257D] In editis, apparet et praebetur. Emendavimus ex prima editione et duobus codd. S. Petri ac uno Bonon., cum praesertim hanc lectionem ipse contextus efflagitet. appareret de potestate signum, sed magnum praeberetur de humilitate miraculum. Ipsa itaque species sacrae infantiae, cui se Deus Dei Filius aptarat, praedicationem auribus intimandam, [Col. 0257D] In excusis ante Quesn. et in uno Vat., oculisque gerebat, corrupte. Quesnelli emendationem in caeteris nostris codd. et in prima editione reperimus. Solum inferebat pro ingerebat in uno Vat., et duobus S. Petri. Post verbum ingerebat legebatur in omnibus editis ac plerisque mss., et quod adhuc vocis non proferebat sonus, visionis jam docebat effectus. Quesnellus nihil indicans correxit, ut mins. S. Petri invenimus. oculis ingerebat, ut quod adhuc vocis non proferebat [Col. 0258A] sonus, visionis jam doceret effectus. Tota enim victoria Salvatoris, quae et diabolum superavit et mundum, [Col. 0258D] Erat in editis et in nonnullis mss., humilitate est concepta, humilitate est confecta; quae syntaxis a Leone videtur aliena. Correctionem suggesserunt duo mss. S. Petri, alius Venetus, Vallicel. et Casin., hoc discrimine, quod unus S. Petri habet concepta pro coepta, Venetus autem, de humilitate. In codice Casanat. prima manu desunt verba, humilitate confecta, quae suppleta fuerunt manu posteriori, eademque manu pro coepta emendatum concepta. humilitate coepta, humilitate confecta est. Dispositos dies sub persecutione inchoavit, et sub persecutione finivit; nec puero tolerantia passionis, nec passuro defuit mansuetudo puerilis: quia unigenitus Dei [Col. 0258D] Vox Filius addita ex mss. S. Petri. Filius sub una majestatis suae inclinatione suscepit, ut et homo vellet nasci, et ab hominibus posset occidi.
Si igitur omnipotens Deus causam nostram nimis malam humilitatis privilegio bonam fecit, et ideo destruxit mortem et mortis auctorem, quia omnia quae persecutores intulere non renuit, sed obediens Patri crudelitates saevientium mitissima lenitate [Col. 0258B] toleravit; quantum nos humiles, quantum oportet esse patientes, qui si quid laboris incidimus, numquam nisi nostro merito sustinemus! Quis enim gloriabitur castum se habere cor, aut mundum se esse a peccato (Prov. XX, 9) ? et dicente beato Joanne: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (1 Joan. I, 8) ; quis invenietur ita immunis a culpa, ut in eo non habeat vel justitia quod arguat, vel misericordia quod remittat? Unde tota, dilectissimi, Christianae sapientiae disciplina, non in abundantia verbi, non in astutia 138 disputandi, neque in appetitu laudis et gloriae, sed in vera et voluntaria humilitate consistit, quam Dominus Jesus Christus ab utero matris usque ad supplicium crucis, pro omni fortitudine [Col. 0258C] et elegit et docuit. Nam cum discipuli ejus [Col. 0258D] Editi et nonnulli codd., intra se. Saniorem lectionem suppeditarunt laudati mss. S. Petri et alius Vat. inter se, ut ait evangelista, disquirerent quis eorum major esset in regno coelorum: vocavit parvulum, et statuit eum in medio eorum, [Col. 0258D] Prima editio, et ait: Amen, amen dico vobis. Dein, sicut parvulus iste, hic major est, in eadem editione et in duobus mss. S. Petri. Unus Vat., sicut puer iste, hic major est. et dixit: Amen dico vobis, nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. Quicumque ergo humiliaverit se sicut puer iste, hic major erit in regno coelorum (Matth. XVIII, 1-6; Luc. IX, 46- 48) . Amat Christus infantiam, [Col. 0258D] Quam primam, in duobus Vat. quam primum et animo suscepit et corpore. Amat Christus infantiam, humilitatis magistram, innocentiae regulam, mansuetudinis formam. Amat Christus infantiam, [Col. 0258D] Quae in editis ante Quesnellum, sicut etiam in ms. Gaudiival. apud eumdem, et in uno nostro Vat. At prima editio cum caeteris codd. ut in textu. ad quam majorum dirigit mores, ad quam senum [Col. 0259A] reducit aetates; et eos ad suum inclinat exemplum, quos ad regnum sublimat aeternum.
Ut autem plene valeamus agnoscere quomodo apprehendi possit tam mira [Col. 0259C] Ita cum Quesnello prima editio et codd. S. Petri. Al., confessio. conversio, et in puerilem gradum qua nobis [Col. 0259C] Sic cum Quesn. quatuor nostri codices. Al., imitatione. Postea ms. Bonon. et prima editio, docet. . . et dicit, pro doceat. . . et dicat. mutatione redeundum sit, doceat nos beatus Paulus, et dicat: Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) . Non ergo ad [Col. 0259C] In excusis ante Quesn. et in Gaudiival. ejusdem, sicut et in aliquot nostris codd., lubrica. Latinus Latinius in bibliotheca sacra et profana conjecit legendum, ludicra: quam lectionem a Quesnello receptam ms. S. Petri et alio codice approbatam reperimus; sicut iidem codices approbant, revertendum est, pro redeundum est, quod et in editis et in aliis mss. occurrit. ludicra infantiae et imperfecta nobis primordia revertendum est, sed aliquid quod etiam graves annos deceat, [Col. 0259D] Aliquot editiones cum nonnullis codd., inde sumendum est. Velox ad commotionem transitus. Cod. Casanat. collect. 2, inde sumendum est. Velox commotionum transitus; et ita Quesnellus nec non editio Antuerpiensis an. 1583. Tres mss. Vat. collect. 4 et 5, inde sumendus est velox commotionum transitus. Sanior visa est lectio primae editionis et codicis Bon. quam textui inseruimus: in eo scilicet parvuli malitia erimus, si, ut in parvulis accidit, irae commotiones facile transeant, et ad pacem citus sit reditus, et nulla sit memoria offensionis, etc. Cod. Casin. collect. 1 ad hanc lectionem accedit, ubi legitur: Inde sumendum est. Sit velox commotionum transitus. Id magis placeret, nisi superflua et durior repetitio verbi est post participiale revertendum est, a Leone videretur aliena. inde sumendum, ut velox sit commotionum transitus, citus ad pacem recursus: nulla sit memoria offensionis, nulla cupiditas dignitatis; amor sociae [Col. 0259D] Editi, dilectionis. Congruentior lectio optimorum codd. S. Petri et unius Vallicel. communionis, aequalitas naturalis. Magnum enim 139 bonum est nocere non nosse [Col. 0260C] Editi, et ad maligna. Delevimus ad ope eorumdem mss. et maligna non sapere: quia [Col. 0259B] inferre ac referre injuriam, mundi hujus prudentia est; nemini autem malum pro malo reddere, Christianae est [Col. 0260C] Sic omnes nostri codd. et editiones ante Quesnellum, qui nullo ms. indicato scripsit, aequanimitas infantiae. Post pauca, prima editio et ms. Bon., ad hunc nos, et infra, nobis pro vobis. aequanimitatis infantia. Ad hanc vos, dilectissimi, similitudinem parvulorum mysterium hodiernae festivitatis invitat; et hanc vobis humilitatis formam adoratus a magis puer Salvator insinuat: qui ut imitatoribus suis quid gloriae pararet ostenderet, ortus sui tempore editos martyrio consecravit: ut [Col. 0260C] Duo codd. S. Petri, Intra Bethleem. in Bethleem, ubi Christus natus est, geniti, per communionem aetatis consortes fierent passionis. Ametur igitur humilitas, et omnis a fidelibus vitetur elatio. Alter alterum sibi praeferat, et nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius: ut cum in omnibus abundaverit affectus benevolentiae, in nullo [Col. 0259C] virus inveniatur invidae: quoniam qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV, 11) : eodem ipso testante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
Stella gratiam, magi omnes gentes, Herodes paganos, infantes occisi martyres figurant. Omnium est temporum praesens festivitas. —II. Sola fidei luce attingi posse Christi Dei hominisque mysterium, reparando homini necessarium. —III. Gratiae necessitas. Homo bona agens, a Deo habet et effectum operis, et initium voluntatis. Sanctis timendum ne ipsis operibus pietatis elati, deserantur opegratiae. 140 Quibus signis quisque experiri potest an in ipso Deus habitet? —IV. Ex charitate in primis habitatorem cordis Deum cognovimus. Charitati quantum laborandum.
Causam, dilectissimi, et rationem solemnitatis hodiernae saepe [Col. 0260D] Cod. Bon. et prima editio, nobis. vobis et evangelica narratio, et observantiae consuetudo patefecit; nec [Col. 0260B] necesse est ita nunc, quae inter Salvatoris nostri humana primordia sunt gesta, replicari, ut de splendore novi sideris, de magis magorumque muneribus, de saevitia Herodis et de interfectione infantium disseramus; cum, sicut nostis, et in stellae fulgore Dei gratia, et in tribus viris vocatio gentium, et in rege impio crudelitas paganorum, et in occisione infantium cunctorum martyrum forma praecesserit. Sed quia in sacratissimo die reddendum exspectationi vestrae est sacerdotalis sermonis officium, nitamur, ut possumus adjuvante Spiritu Dei, eo per intelligentiae semitas pervenire, ut cognoscamus sacramentum praesentis festi ad omnium fidelium tempora pertinere; nec ullo modo habeatur [Col. 0260C] insolitum, quod in dispensationum ordine adoratur antiquum.
Quamvis ergo omnis anima Christiana nihil indignum [Col. 0260D] Sic cum Quesnello et prima editione omnes nostri codd., excepto Veronen., qui cum caeteris editis, habeat. Dein, pro transcensis, unus cod. S. Petri, transgressis, alius, transcursis. debeat de Filii Dei majestate sentire, et transcensis incipientis fidei rudimentis oporteat unumquemque ad sublimiora proficere, [Col. 0260D] Editi omittunt non, quam particulam ex codicibus S. Petri uti congruentiorem adjecimus. Ex eo enim quod anima Christiana nihil indignum debeat de Filii Dei majestate sentire, etc., illud consequi posse videtur, humanae mentis infirmitatem trepidare de ipsa naturae nostrae communione, ac si indigna sit Filio Dei, etc. Leo autem affirmat, quamvis primum illud sit verum, non tamen necesse esse hoc secundum. Similiter ex iisdem S. Petri codd. scripsimus, accepit Christus pro eo quod alias legitur, accipit Christum. Codices Venet. et Vallic., accepit Christum. Mox. in cod. Veron. omittitur corporea. non [Col. 0261A] necesse est tamen infirmitatem mentis humanae, dum verum hominem accepit Christus, de ipsa naturae nostrae communione trepidare, et per initia vel incrementa corporea ad agnitionem unius cum Patre Deitatis difficulter accedere. Sed ubi inter caligantes cogitationes radius supernae lucis refulserit, [Col. 0261C] In append. August., cunctantis fidei moras. cunctantes fidei moras splendor veritatis abrumpat: ut cor liberum, et a visibilibus absolutum, lumen intelligentiae tamquam ducem stellam sequatur: quia, sicut Apostolus ait, Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 11) . [Col. 0261C] Ita nostri codices cum prima editione et append. Aug. Alii editi, quem ut. ut quem venerabatur in cunis humiliter jacentem, ipsum [Col. 0261C] Sic scripsimus ex iisdem codd. et editis ante Quesnellum, qui cum append. Aug. posuit, sine differentia. Cum autem adversus fidei trepidationes sermo sit, sine diffidentia procul dubio praeferendum fuit. sine diffidentia 141 adoret cum Patre regnantem. Haec autem manifestatio, dilectissimi, quae haesitantium nebulas dissolvit animarum, et ita facit innotescere [Col. 0261B] Dei Filium, ut de hoc, quod idem est etiam hominis filius, nihil patiantur obstaculi, ad praesentis festi pertinet dignitatem; et vera est infantia Salvatoris declaratio Deitatis, quando carnis sensus ab humanis ad divina transfertur; ut quos deprimunt experimenta infirmitatum, erigant signa virtutum: quia tali auxilio et natura nostra indigebat et causa, ut reparare humanum genus nec sine majestate posset humilitas, nec sine humilitate majestas.
Jam vero cum in singulorum fidelium profectibus divinorum elucet custodia mandatorum, impleturque quod dictum est: Sic luceat [Col. 0261C] Prima editio et append. Aug. cum quibusdam [Col. 0261D] codd., lux vestra. At alii mss., lumen vestrum, uti habetur etiam serm. 26, c. 4. Dein, glorificent, pro magnificent in ms. Bon. et prima editione. lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et magnificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) : quis illic non praesentem intelligat [Col. 0261D] Sic Quesnellus cum append. Aug. et similiter codd. S. Petri. Al., majestatem. Paulo post, Deitatis sex nostri codd. cum prima editione et Quesnelliana nec non append. Aug. Aliae editiones, dignitatis. Deitatem, ubi veram videt apparere virtutem? quae utique sine Deo nulla est, nec proprietatem obtinet Deitatis, nisi spiritu sui vegetetur auctoris. Dicente enim discipulis suis Domino, Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) , dubium non est hominem bona agentem [Col. 0261D] Ita quinque nostri codd. probae notae cum prima editione atque append. Aug. Al., a Deo. Dein, initium bonae voluntatis, in prima editione et ms. Bon. ex Deo habere et effectum operis et initium [Col. 0262A] voluntatis. Unde et Apostolus copiosissimus fidelium cohortator, Cum timore, inquit, et tremore vestram salutem operamini: Deus est enim qui operatur [Col. 0261D] Unus cod. Vat. et alius Bon. ac prima editio, in nobis. in vobis et velle et operari pro bona voluntate (Philip. II, 12) . Et haec sanctis causa est tremendi atque metuendi ne ipsis operibus pietatis elati deserantur ope gratiae et ramaneant in infirmitate naturae. Qui autem experiri cupit an in ipso Deus habitet, de quo dicitur: Mirabilis Deus in sanctis suis (Ps. LXVII, 36) , sincero examine cordis sui interiora discutiat et sagaciter quaerat qua humilitate [Col. 0261D] Ms. S. Petri et codd. Veron. ac Padiliron., repugnet. resistat superbiae, qua benevolentia obluctetur 142 invidiae, quam non capiatur adulantium linguis, quamque bonis delectetur alienis; an pro malo non cupiat malum reddere, malitque inultas oblivisci injurias, quam imaginem [Col. 0262B] et similitudinem sui Conditoris amittere, qui omnes ad cognitionem sui generalibus incitans donis, pluit super justos et injustos, et solem suum oriri facit super bonos et malos (Matth. V, 45) .
Ac ne in multis laboret [Col. 0261D] Potior haec lectio, quae in prima editione et in Antuerpiensi an. 1583 ac in append. Aug. nec non in aliquot nostris codicibus invenitur, quam aliarum editionum, solitae. Editores Benedictini aliam insignem variantem in notatione subjiciunt; ms. Navarr. et Corb., Ac ne in multis in vanum laboret, sollicite discretionem inspiciat. sollicitae discretionis inspectio, ipsam matrem virtutum omnium charitatem in secretis suae mentis inquirat, [Col. 0262C] Sic Quesnellus cum nostro ms. Padiliron. et app. Aug. Caeterae editiones cum aliquot nostris codd., et si in ea dilectionem Dei et proximi toto corde intente repererit. Ms. S. Petri, toto intento corde repererit. et si eam dilectioni Dei et proximi toto corde intentam repererit, ita ut etiam inimicis suis eadem velit tribui quae sibi optat impendi; quisquis hujusmodi est, Deum et rectorem et [Col. 0262C] Al., inhabitatorem. habitatorem sui esse non dubitet: quem tanto magnificentius recipit, quanto magis non in se, sed in Domino gloriatur (I Cor. I, 31) : quoniam quibus dicitur: Regnum Dei [Col. 0262C] Cod. Bon. et prima editio, intra nos. intra vos est [Col. 0262C] (Luc. XVII, 21) , [Col. 0262C] Hic locus in codd. et edit. mirifice variat. Prima editio cum codice Victor. Quesnelli et duobus nostris [Col. 0262D] Vat. ac Bon., hi nimirum illius aguntur spiritu. Quesnellus ex ms. Corb. praetulit, non nisi illius aguntur spiritu, quod similiter legitur in append. Aug. Codices Barber., Padiliron. et Venetus, nihilominus illius aguntur spiritu; et paulo aliter in Casinensi, Vallicel. atque Casanatensi, nihil non illius aguntur spiritu. Praetulimus lectionem editorum ante Quesn. quippe quae duobus Lectionariis S. Petri et alio Veron. ac ms. Vat. collect. 5 confirmatur, optimamque etiam sententiam reddit, cum nihil non, apud probatissimos scriptores, omne vel omnia significet. nihil non illius agunt spiritu, cujus reguntur imperio. Scientes igitur, dilectissimi, quoniam charitas Deus est (I Joan. IV, 16) , qui operatur omnia [Col. 0262D] Ms. Bon. et prima editio, in nobis. in omnibus (I Cor. XII, 6) , sectamini charitatem, ita ut in unum castae dilectionis affectum universorum fidelium corda concurrant. [Col. 0262D] Ita nostri decem codd. et editiones ante Quesnellum, qui ex uno ms. Corb. textui inseruit: Transeant a nobis humana, ne nos occupent. Notavit autem lectionem vulgatam reperiri in cod. Gaudiival., et pro vana, al. legi ima. In append. Aug., et forte melius: Transeant a nobis vana, et ne nos occupent; constanti, etc. Transeuntia nos et vana non occupent; constanti desiderio ad [Col. 0263A] ea quae sunt semper mansura tendamus. Sacramentum enim praesentis festi oportet in nobis esse perpetuum; quod utique sine fine celebrabitur, si in omnibus actibus nostris Dominus Jesus Christus appareat: qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen
Hebraeorum exemplo esse jejunandum maxime contra hostes invisibiles. —II. Quadragesimae praesertim tempore parari insidias a daemone. —III. Cur Christus tentari voluerit, et quantae sint hominis pugnae in hac vita. —IV. Quanta invidia daemonis. Quae Christianorum arma? —V. Quae potissimum virtutes jejunium comitari debeant? —VI. In misericordiae maxime operibus verum jejunium esse.
Hebraeorum quondam populus et omnes Israeliticae tribus, cum propter peccatorum suorum offensiones gravi Philistinorum dominatione premerentur, ut superare hostes suos [Col. 0263D] Prima editio, non possent. Ita prorsus scribendum esset, si haec sententia referretur ad anteriorem partem, et ad verbum premerentur. Sed interpunctione mutata hoc comma referendum est ad sequentia; unde vulgata lectio, quae item est potiorum codicum, mutanda non fuit. possent, sicut sacra manifestat historia, vires animi et corporis indicto sibi reparavere jejunio. Intellexerant enim duram et miseram illam subjectionem neglectu se mandatorum Dei et morum corruptione meruisse, frustraque se armis certare, nisi prius vitiis repugnassent. Abstinentes ergo a cibo et potu severae sibi castigationis adhibuere censuram; et ut hostes suos vincerent, gulae illecebram in seipsis ante vicerunt. Factumque est hoc modo ut saevi adversarii et graves domini esurientibus cederent, quos sibi saturos subjugarant. [Col. 0263C] Et nos itaque, dilectissimi, inter multas adversitates et praelia constituti, si similibus remediis uti cupimus, simili observatione curemur. Eadem enim propemodum causa nostra est quae illorum fuit: quoniam sicut illi a carnalibus adversariis, ita et nos a spiritalibus maxime impugnamur inimicis. Qui si donata nobis per Dei gratiam morum 144 correctione vincantur, [Col. 0263D] In duobus mss. S. Petri habetur etiam pro et, quod legebatur in editis ante Quesnellum, et in nonnullis quoque codd. occurrit. etiam corporeorum nobis hostium fortitudo succumbet; et emendatione nostra infirmabuntur, quos graves nobis, non ipsorum merita, sed nostra delicta fecerunt.
Quapropter, dilectissimi, ut omnes hostes [Col. 0264A] nostros superare valeamus, per observantiam coelestium mandatotum divinum quaeramus auxilium, scientes non aliter nos praevalere posse adversariis nostris, nisi praevaluerimus et nobis. Sunt enim intra nosmetipsos multa certamina, et aliud caro adversus spiritum, aliud adversus carnem spiritus concupiscit (Galat. V, 17) . In qua dissensione si cupiditates [Col. 0263D] Ita ex nostris codd. et editis ante Quesn., qui nullam auctoritatem indicans, posuit, corporeae. Paulo post, perniciosissimum, quod ille praetulit pro perniciosum, invenimus in laudatis duobus codicibus S. Petri. corporis fuerint fortiores, turpiter animus amittet propriam dignitatem, et perniciosissimum erit eum servire quem decuerat imperare. Si autem mens rectori suo subdita, et supernis muneribus delectata, terrenae voluptatis incitamenta calcaverit, et in suo mortali corpore regnare peccatum non siverit (Rom. VI, 12) , ordinatissimum tenebit ratio principatum, et [Col. 0264B] munitiones ejus nulla spiritalium nequitiarum labefactabit illusio: quia TUNC EST vera pax [Col. 0264C] Sic ex memoratis mss. S. Petri. Al., hominis. Paulo post iidem codd. omittunt autem. homini et vera libertas, quando et caro animo judice regitur, et animus Deo praeside gubernatur. Haec autem praeparatio, dilectissimi, licet omni tempore salubriter assumatur, ut pervigiles hostes incessabili superentur industria, nunc tamen sollicitius expetenda est, et studiosius [Col. 0264C] Ita plerique codd. et editi omnes ante Quesn., apud quem, struenda. In mss. autem S. Petri, fruenda. instruenda, quando et ipsi subtilissimi adversarii acriori insidiantur astutia. [Col. 0264C] Erat in editis ante Quesn., uti etiam mss. collectionibus [Col. 0264D] posterioribus: Scientes enim agere nos sacratissimos, etc. Ille autem pro agere nos scripsit adesse, quod et in duobus Lectionariis S. Petri reperimus, et exigitur ab illis cap. sequentis: Accedentes ergo, dilectissimi, ad Quadragesimae initium. Scientes enim adesse sacratissimos Quadragesimae dies, in quorum observantia omnes praeteritae desidiae castigantur, omnes negligentiae diluuntur, ad hoc utique totam vim suae malignitatis intendunt, ut celebraturi sanctum Pascha Domini, [Col. 0264D] Ita mss. Thuan. et Corb., melius quam, inveniamur indigni, quod legitur in vulgatis editionibus: alludit enim auctor noster ad praeceptum de munditia legali, quae in veteri Testamento ad Pascha celebrandum necessaria erat. QUESN. —Ita etiam scribitur in codd. S. Petri et in mss. collect. 2, ex quibus cohaerenter subjecimus eis pro nobis, quod Quesnellus retinuit, sed perperam, nam refertur ad vocem celebraturi, de quibus Leo dixit, inveniantur; nobis autem habetur in iis codicibus, qui praeferunt, agere nos, et, inveniamur indigni. in aliquo inveniantur immundi; et unde eis obtinenda erat propitiatio, inde [Col. 0264C] contrahatur offensio.
Accedentes ergo, dilectissimi, ad Quadragesimae initium, id est, ad diligentiorem Domini servitutem, quia quasi ad quemdam agonem sancti operis introimus, ad pugnas 145 tentationum [Col. 0264D] Ita duo mss. S. Petri. Al., animos. animas praeparemus; et intelligamus quanto studiosiores pro nostra salute fuerimus, tanto nos vehementius ab adversariis impetendos. Sed fortior est qui in nobis est quam qui adversum nos est, et per ipsum validi sumus, in cujus virtute confidimus: quia ob hoc Dominus se tentari a tentatore permisit, ut cujus munimur auxilio, ejusdem erudiremur exemplo. [Col. 0265A] Vicit enim adversarium, ut audistis, testimoniis legis, non potestate virtutis; ut hoc ipso et hominem plus honoraret, et adversarium plus puniret, cum hostis generis humani [Col. 0265C] Ante Quesn. legebatur, non solum quasi a Deo, sed etiam quasi ab homine impugnaretur atque vinceretur. Correxit ille ex tribus codd. Vict., Thuan. et Corb., emendationemque confirmant duo Lectionaria S. Petri, cod. Bon. et mss. collect. 2. non quasi a Deo jam, sed quasi ab homine vinceretur. Pugnavit ergo ille tunc, ut et nos postea pugnaremus; vicit ille, ut et nos similiter vinceremus. NULLA SUNT enim, dilectissimi, sine tentationum experimentis opera virtutis, nulla [Col. 0265C] Ita Thuan. et Corb. Al., sine perturbationibus, quod manifeste mendosum est et bono sensu vacuum: ut illud e contra Pauli doctrinae et verbis consentaneum. QUESN. —Sic pariter nostri codices S. Petri et collect. 2. sine probationibus fides, nullum sine hoste certamen, nulla sine congressione victoria. Vita haec nostra in medio [Col. 0265C] Al., insidiatorum. Quesnellianam correctionem approbant mss. S. Petri. insidiarum, in medio praeliorum est. Si nolumus decipi, vigilandum est; si volumus superare, pugnandum est. Et ideo sapientissimus Salomon, Fili, inquit, accedens ad servitutem Dei, praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . [Col. 0265B] Vir enim sapientia Dei plenus, sciens studium religionis laborem habere certaminis, cum praevideret pugnae periculum, ante admonuit pugnaturum: ne forte si ad ignorantem tentator accederet, imparatum citius vulneraret.
Nos itaque, dilectissimi, qui [Col. 0265D] Anteriores editiones, divinis institutionibus eruditi. Praetulimus lectionem mss. S. Petri et codicum collect. 2, quam confirmant etiam exemplaria Corb. et Thuan. a Quesnello laudata. Unus Vat. collect. 4, divinis instructionibus eruditi. divinis eruditionibus instituti, ad agonem praesentis certaminis scienter accedimus, audiamus dicentem Apostolum: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, [Col. 0265D] Duo laudati Quesnelli codd. Corb. et Thuan. habent, adversus mundi rectores, mundi hujus tenebrarum harum. Duo S. Petri et duo Vat., adversus rectores mundi hujus tenebrarum omissa voce harum. Codd. collectionis 2 ut in textu et in vulgato Scripturae. adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae, in coelestibus (Ephes. VI, 12) ; et non ignoremus quod hi hostes nostri contra se geri omnia sentiunt, quaecumque nos pro nostra salute agere tentamus; et hoc ipso [Col. 0265D] Unus cod. S. Petri, quo. quod boni aliquid appetimus, [Col. 0265C] adversarios provocamus. Haec enim inter nos atque illos 146 per diabolicae invidiae fomitem inveterata dissensio est, ut quia illi ab his bonis exciderunt, ad quae nos Deo auxiliante provehimur, nostris justificationibus torqueantur. Si ergo nos erigimur, illi corruunt; si nos convalescimus, illi infirmantur. Remedia nostra plagae ipsorum sunt, quia curatione nostrorum vulnerum vulnerantur. State ergo, dilectissimi, [Col. 0266A] ut Apostolus ait, succincti lumbos mentis vestrae in veritate, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia [Col. 0265D] Prima editio, tela nequitiae ignea. Ignita pro ignea, in mss. Corb. et Thuan., Quesnello annotante. Mox [Col. 0266C] assumere pro assumite in uno ms. S. Petri. tela maligni ignea exstinguere, et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI, 14) . Videte, dilectissimi, quam potentibus nos telis, quam insuperabilibus munimentis dux multis insignis triumphis, et invictus Christianae militiae magister armaverit. Succinxit lumbos balteo castitatis, calceavit pedes vinculis pacis: quia et discinctus miles cito, [Col. 0266C] Ita omnes nostri codd. et editi ante Quesnellum, qui cur posuerit, ab impudentiae incentore, ubi hoc comma refertur ad illa, succinxit lumbos balteo castitatis, ignoramus. ab impudicitiae incentore vincitur, et non calceatus facile a serpente mordetur. Scutum fidei ad protectionem totius corporis dedit, capiti galeam salutis imposuit, dexteram gladio, id est verbo veritatis, instruxit: ut spiritalis [Col. 0266B] praeliator non solum sit tutus a vulnere, sed et repugnantem valeat vulnerare.
His igitur, dilectissimi, freti armis, impigre atque intrepide propositum nobis certamen ineamus: ut in isto jejuniorum [Col. 0266C] Quaedam editiones cum quibusdam codd., studio. stadio, non eo tantum simus fine contenti, ut solam ciborum abstinentiam putemus esse sectandam. Parum enim est si carnis substantia tenuatur, et animae fortitudo non alitur. Afflicto paululum exteriore homine, reficiatur interior; et subtracta carni saturitate corporea, spiritalibus mens deliciis roboretur. Circumspiciat se omnis anima Christiana, et severo examine cordis sui interna discutiat. Videat ne quid ibi discordiae inhaeserit, ne quid cupiditatis insederit. Castitas incontinentiam procul pellat, [Col. 0266C] Erat in editis et in mss. posteriorum collectionum, tenebras mendacii lux abigat veritatis: quia os quod mentitur animam mentientis interficit. Detumescat superbia, humilitas assumatur, resipiscat iracundia. Quesnellus, loco mendacii, substituit simulationis: in reliquis vulgatum textum retinuit, expunctis [Col. 0266D] illis, humilitas assumatur, quia, inquit, in mss. desiderantur, et filum orationis abrumpunt. Notavit praeterea in margine, verba, quia os quod mentitur animam mentientis interficit, deesse in codd. Corb. et Thuan. Nos haec quoque exclusimus, quia absunt praeterea ab antiquis et sincerioribus Lectionariis S. Petri, nec non a codd. praestantiorum collectionum, qui lectionem textui insertam exhibent. Mox pro noxarum, quod legitur in antiquis Lectionariis et vetustioribus mss. collectionibus, exemplum primae editionis habet, noxiarum; qui librarii lapsus cum non detegeretur, in posterioribus mss. collectionibus ad sensum perficiendum additum fuit substantivum, cogitationum. tenebras simulationis [Col. 0266C] lux abigat veritatis. Detumescat superbia, resipiscat iracundia, 147 comminuantur jacula noxarum, et obtrectatio linguae frenetur. Cessent vindictae, et oblivioni mandentur injuriae. Omnis postremo plantatio quam non plantavit Pater coelestis, radicitus auferatur (Matth. XV, 13) . Tunc enim in nobis bene virtutum semina nutriuntur, quando [Col. 0266D] Ita ex quatuor nostris codd. Al., ab agro. de agro cordis nostri omne germen externum evellitur. Si quis [Col. 0267A] ergo in quempiam ita cupiditate ultionis exarsit, ut eum aut carceri [Col. 0267C] Sic melius ex ms. S. Petri, quam traderet et illigaret, ut in editis habebatur. tradiderit, aut vinculis illigaverit, absolutionem non solum insontis, sed etiam ejus qui poena dignus videtur acceleret: ut illa Dominicae orationis regula fidenter utatur, dicens: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. (Matth. VI, 12) . Quam partem petitionum ita Dominus speciali insinuatione commendat, [Col. 0267C] Quasi pro ut melius substituimus ex Lectionariis S. Petri. quasi totius orationis effectus in hac conditione consistat: Si enim, inquit, dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et Pater vester vobis, qui in coelis est. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra (Ibid. 14) .
Proinde, dilectissimi, memores infirmitatis nostrae, quia facile in quaelibet delicta prolabimur, [Col. 0267B] hoc [Col. 0267C] Potissimum pro potentissimum magis placuit ex iisdem S. Petri codd. et uno Vat. Paulo ante pro, quia facile, aliqui codd. habent, qua facile. Paulo [Col. 0267D] post, ut remittat, loco, ut remittatur: et dein, optamus pro precamur in mss. S. Petri. potissimum remedium, et istam efficacissimam vulnerum nostrorum curationem nullatenus negligamus. Remittamus, ut remittatur nobis; demus veniam, quam rogamus; et non studeamus vindicari, qui nobis precamur ignosci. [Col. 0267D] Quesnellus notavit in margine sequentem periodum deesse in mss. Corb. et Thuan. Pauperum gemitus surdo non transeamus auditu, et misericordiam indigentibus prompta benignitate praestemus, ut misericordiam in judicio mereamur invenire. Ad quam perfectionem qui studium suum gratia Dei adjutus intenderit, hic sanctum jejunium fideliter [Col. 0267D] Codd. S. Petri, peragit. peraget (I Cor. V, 8) , hic a fermento malitiae veteris alienus, in azymis sinceritatis et veritatis ad beatum Pascha perveniet, et per novitatem vitae digne laetabitur in sacramento reformationis humanae: per Christum Dominum nostrum, qui cum Patre et Spiritu [Col. 0267C] sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Semper in hac vita proficiendum esse. —II. In id maxime enitendum Quadragesimae tempore, quo magis sevit diabolus. —III. Cur Christus [Col. 0268A] esuriens non mutavit lapides in panem? —IV. Non sterilem esse debere Quadragesimae inediam. —V. Miserationem et clementiam principum imitandam esse Quadragesimae tempore.
Licet nobis, dilectissimi, appropinquante festivitate paschali jejunium quadragesimale ipse legitimi temporis recursus indicat, cohortatio tamen etiam nostri sermonis adhibenda est, quae, auxiliante Domino, nec inutilis sit pigris, nec onerosa devotis. Nam cum omnem observantiam nostram ratio istorum dierum poscat augeri, nemo est (ut confido) de vobis, qui se [Col. 0267D] Ita cum prima editione aliaque Coloniensi an. 1547, aliquot nostri codd., et melius quam apud Quesnellum cum aliis vulgatis atque mss., ad opus horum. In sequenti periodo cod. Padiliron., potest habere quo recedat. ad opus bonum non gaudeat incitari. Natura enim nostra, manente adhuc mortalitate, mutabilis, etiamsi ad summa quaeque virtutum studia provehatur, semper tamen sicut potest [Col. 0268B] habere quo recidat, ita potest habere quo crescat. ET HAEC EST perfectorum vera justitia, ut numquam praesumant se esse perfectos, ne ab itineris nondum finiti intentione cessantes, ibi incidant deficiendi periculum, ubi proficiendi deposuerint appetitum. Quia ergo nemo nostrum, dilectissimi, tam perfectus et sanctus est, ut perfectior sanctiorque esse non possit, omnes simul sine differentia graduum, sine discretione meritorum, ab iis in quae pervenimus, in ea quae nondum apprehendimus, pia aviditate curramus, et ad mensuram consuetudinis nostrae [Col. 0267D] Plerique codices cum editis ante Quesnellum, necessarii aliquid addamus augmenti. Retinuimus Quesnellianam lectionem, quam mss. S. Petri et Padiliron. approbant. necessariis aliquid addamus augmentis. Parum enim religiosus alio tempore demonstratur, qui in his diebus non religiosior invenitur.
Unde opportune auribus nostris [Col. 0267D] Et quidem eadem lectio Paulinae epistolae, quae hodie et in primo nocturno et in missa per totam Ecclesiam auribus fidelium insonat. Unde et officii ecclesiastici antiquitas probatur et refellitur error Theodemari abbatis Casinensis, seu Pauli Diaconi [Col. 0268C] ejus nomine ad Carolum Magnum imperatorem scribentis. Necdum eo tempore, quo S. Benedictus scribebat suam Regulam, in Romana Ecclesia, sicut nunc, inquit, leguntur, sacras Scripturas legi morem fuisse. Ex Gelasio aliisque falsa probatur opinio a doctissimo Mabilonio in disquisitione de Cursu Gallicano pag. 385. Accedit Leo Gelasio pluribus annis antiquior, [Col. 0268D] tum hoc loco, tum pluribus aliis, ut sermonis 41 (nunc 42) seu de Quadrag. 4 initio: Praedicaturus, inquit, . . . quo aptius utar exordio, quam ut verbis Apostoli . . . incipiam, dicamque quod lectum est: Ecce nunc tempus acceptabile, etc.; Sermonis 50 (nunc 52) , qui primus de Passione Dom., initium indicat lectam eo die fuisse passionis historiam ex Evangelio; quae et feria 4 esse iteratam significant ultima fere verba sermonis 3, de Passione, prima serm. 13 (nunc 15) , quae hanc universae Ecclesiae consuetudinem tribuit. Vide et serm. 18, cap. 2, et serm. 19, cap. 1, ubi observat ex more decursam esse evangelicam de Passione lectionem, et serm. 2 de Resurrectione, seu potius in die Sabbati sancti, et serm. 94 (nunc 51) in evangelium de Transfiguratione Domini. QUESNELLUS .—Mox pro acceptum prima editio cum aliquibus mss. habet acceptabile, uti legitur etiam serm. 42, cap. 1. lectio [Col. 0268C] apostolicae praedicationis insonuit, dicens: 149 Ecce nunc tempus acceptum, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Quid enim acceptius hoc tempore, quid salubrius his diebus, in quibus vitiis bellum indicitur, et omnium virtutum profectus augetur? Semper quidem tibi, o anima Christiana, vigilandum contra salutis tuae adversarium fuit, ne ullus pateret locus tentatoris insidiis; sed modo tibi major cautio [Col. 0269A] et sollicitior [Col. 0269C] Editi, assumenda prudentia est. Praetulimus mss. S. Petri, ex quibus etiam paulo post terrarum scripsimus pro terrae, confirmante cod. Padiliron. est adhibenda prudentia, quando idem hostis tuus acriori saevit invidia. Nunc enim in toto mundo potestas ei antiquae dominationis aufertur, et innumera illi captivitatis vasa rapiuntur. Renuntiatur atrocissimo praedoni a populis omnium nationum, omniumque linguarum, et nullum jam genus hominum reperitur, quod non tyrannicis legibus reluctetur, dum per omnes fines terrarum regeneranda in Christo multorum millium millia praeparantur; et appropinquante novae creaturae ortu, spiritalis nequitia ab iis quos possidebat [Col. 0269C] Ita ex iisdem codd. S. Petri et uno Vat. Alii cum editis, excluditur. Paulo post, pro perdidit, duo mss. Vat., perdit. extruditur. Fremit ergo exspoliati hostis impius furor, et novum quaerit lucrum, quia jus perdidit antiquum. Captat indefessus et pervigil, si quas reperiat oves a sacris gregibus negligentius evagantes, quas [Col. 0269C] Unus ms. S. Petri et alius Vat. cum quibusdam [Col. 0269D] editis, per proclivia. Mox, movet cupiditates, loco acuit cupiditates in uno ms. Vat. per procliva voluptatum [Col. 0269B] et per devexa luxuriae in diversoria mortis inducat. Inflammat itaque iras, nutrit odia, acuit cupiditates, irridet continentiam, incitat gulam.
Quem enim tentare non audeat, qui nec ab ipso Domino nostro Jesu Christo [Col. 0269D] Ita cum Quesn. unus codex S. Petri, et alius Padiliron. Al., conatum. conatus suae fraudis abstinuit? Nam, sicut 150 evangelica [Col. 0269D] Sic ex prima editione et nonnullis mss. Vat. et Padiliron., idque magis placet quam vulgata lectio, patefacit; nam apertius indicat tunc quoque ante sermonem in missa lectum fuisse Evangelium Matthaei de tentatione Christi in deserto, uti nunc in prima Dominica Quadragesimae legitur. patefecit historia, cum Salvator noster, qui erat verus Deus, ut verum se hominem etiam demonstraret, et impias opiniones totius erroris excluderet, post quadraginta dierum [Col. 0269D] Exemplar Pauli Diaconi omittit, noctiumque. noctiumque jejunium, infirmitatis nostrae in se recepisset esuriem, gavisus diabolus signum se in eo passibilis atque mortalis invenisse naturae, ut exploraret potentiam, quam timebat: Si Filius Dei, inquit, es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV, 2) . Poterat [Col. 0269D] Sic cum Quesn. duo codd. S. Petri et unus Vat. Al., itaque. utique istud Omnipotens, [Col. 0269C] et facile erat ut ad Creatoris imperium, in quam juberetur speciem cujuslibet generis [Col. 0269D] Al., natura in editionum margine, ac in Homil. Pauli Diaconi et cod. Padiliron. creatura transiret; sicut, cum voluit, in convivio [Col. 0269D] Ita nostri codd. et editi ante Quesnellum, apud quem, nuptiarum, uno nostro Padilir. suffragante. nuptiali aquam mutavit in vinum (Joan. II, 9) : sed hoc magis salutiferis [Col. 0269D] Al., dispensationibus, uti in Homil. Pauli Diac. et in duobus mss. Vat. At codd. S. Petri, ut in textu; [Col. 0270C] qui etiam pro nequissimi, quod legebatur in editis, praeferunt, superbissimi, juxta emendationem Quesnellianam. Id autem magis placuit, cum humilitatis mysterium daemonis superbiae S. pontifex opponat. dispositionibus congruebat, ut superbissimi hostis astutia, non potentia Deitatis [Col. 0270C] Addidimus a Domino, ex duobus Lectionariis S. Petri, in quibus mox legitur, et in omnibus artibus [Col. 0270D] suis tentatore frustrato, uti post Quesnellum edidimus, cum in caeteris editionibus et in aliquot codd. ac in Homil. Pauli Diac. habeatur, et omnibus artibus callidi tentatoris elisis. a Domino, sed humilitatis mysterio vinceretur. Denique fugato diabolo, et in omnibus artibus suis tentatore frustrato, [Col. 0270A] accesserunt ad Dominum angeli, et ministrabant ei; ut veri hominis et veri Dei, et apud dolosas interrogationes inviolata esset humanitas, et apud sancta obsequia manifesta Divinitas. Confundantur [Col. 0270D] Tres mss., igitur. itaque filii diaboli atque discipuli, qui repleti inspiratione viperea, simplices quosque decipiunt, negantes in Christo utramque veram esse naturam, dum aut Deitatem homine, aut hominem Deitate dispoliant, cum unius temporis gemino documento utraque falsitas sit perempta: quia et per famem corporis [Col. 0270D] Cod. Bon. et prima editio, vera humanitas. Dein ibidem et in tribus aliis codd., manifesta divinitas. perfecta humanitas, et per famulantes 151 angelos demonstrata est perfecta Divinitas.
Quia ergo, dilectissimi, sicut Redemptoris nostri magisterio edocti sumus, non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. IV, 4 Deut. VIII, 3) ; dignumque est ut populus Christianus in quantacumque abstinentia constitutus, magis desideret se Dei verbo quam cibo satiare corporeo, prompta devotione et alacri fide suscipiamus solemne jejunium, non in sterili inedia, quam plerumque et imbecillitas corporis et avaritiae morbus [Col. 0270D] Prima editio, inducit. Postea, scilicet deest in aliquot mss. indicit, sed in larga benevolentia celebrandum: ut scilicet simus de illis de quibus ipsa Veritas dicit: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) . Deliciae igitur nostrae sint opera pietatis, et illis cibis qui nos ad aeternitatem [Col. 0270D] Exemplar Pauli Diac., nutriant. nutriunt impleamur. Laetemur in refectionibus pauperum, quos impendia nostra satiaverint. Jucundemur in vestitu eorum quorum nuditatem indumentis necessariis texerimus. Sentiant humanitatem nostram [Col. 0270C] aegritudines decumbentium, imbecillitates debilium, labores exsulum, destitutio pupillorum, et desolatarum [Col. 0270D] Ita apud Quesn. et in mss. S. Petri. Al., lamenta. Paulo post in uno cod. S. Petri, non aliquam habere possit, pro non aliquam possit exsequi. moestitudo viduarum: in quibus juvandis nemo est qui non aliquam possit exsequi benevolentiae portionem. NULLI enim parvus est census, cui magnus est animus; nec de rei familiaris modo [Col. 0270D] Lectionem editorum ante Quesn. auctoritate praestantiorum codicum revocavimus. Solum prima editio praefert, ac pietatis. Quesnellus, mensura pendet pietatis; et paulo aliter ms. Venetus, pendet mensura pietatis. mensura miserationis pendet aut pietatis. Numquam merito caret, etiam in tenui facultate, bonae voluntatis [Col. 0271A] opulentia. Majora quidem impendia sunt divitum, et minora mediocrum; sed [Col. 0271C] Duo mss. S. Petri, non distat. Dein pro idem est, exemplar Pauli Diac., non dissidet, unus Vat., non deest. non discrepat fructus operum, ubi idem est affectus operantium.
In ista autem, dilectissimi, exercendarum opportunitate virtutum, sunt et aliarum [Col. 0271C] Editi ante Quesn., insignia opera coronarum; unus Vat. et Padiliron., insignia virtutum. insignia coronarum, quae nullo horreorum dispendio, nulla diminutione pecuniae capiantur; si repellatur lascivia, si abdicetur ebrietas, et carnalis concupiscentia 152 castitatis legibus edometur; si odia transeant in dilectionem, si inimicitiae convertantur in pacem, si tranquillitas exstinguat iram, si mansuetudo remittat injuriam, si denique dominorum atque servorum tam ordinati sint mores, ut et illorum potestas mitior, et istorum sit disciplina devotior. Hac igitur observantia, dilectissimi, obtinebitur [Col. 0271B] misericordia Dei, et abolito peccatorum reatu, religiose venerandum Pascha celebrabitur. Quod et [Col. 0271C] Licet Romanaee Urbis sit in duobus codd. S. Petri, iisque concinat in voce Urbis cod. Venetus. expungere tamen noluimus lectionem vulgatam, quam praeferunt ms. Casin. collect. 1, et codd. trium posteriorum collect. 3, 4 et 5; nam Romani quidem orbis, non autem Romanae Urbis imperatores appellari solent. Codex etiam Venetus cum habeat, Romani, [Col. 0271D] Urbis pro Orbis perperam scriptum indicat. Mss. collect. 2 aliter habent: Quod et Romana Urbs et piissimi imperatores . . . custodiunt. At sequens contextus solis imperatoribus convenit. Dein mss. Ven., Casin. collect. 1 et alii collect. 2, sancta dudum instituta custodiunt; ubi cum accusativus antecedens quod alium accusativum sancta instituta respuat, in cod. Casin. posteriori manu emendatum fuit, institutione; cui lectioni affinis est alia vulgata, et nonnullorum codd., sancta antiquitus observatione custodiunt. Lectionem vero duorum codd. S. Petri uti meliorem textui inseruimus; ex quibus etiam deinde scripsimus, in honorem Dominicae Passionis et Resurrectionis. In editis ante Quesn. deerat, et Resurrectionis; apud hunc vero, in honorem Passionis et Resurrectionis Christi, sicut et in ms. Veneto reperimus. Romani orbis piissimi imperatores sancta dudum instituta observatione custodiunt, qui in honorem Dominicae Passionis et Resurrectionis altitudinem suae potestatis inclinant, et constitutionum suarum severitate mollita, multarum culparum reos [Col. 0272C] Editiones cum quibusdam codd., praecipiunt relaxari. Duo Lectionaria S. Petri non deserenda credidimus. Confer hac de re observationem in serm. 45, inter observationes post appendicem subjiciendas. faciunt relaxari; ut in diebus, quibus mundus salvatur miseratione divina, [Col. 0272C] In iisdem S. Petri mss. et in Veneto, etiam ipsorum sit honoranda clementia. Imitentur ergo. Vulgata lectio, quae est etiam quamplurium codicum, sequentibus magis congruit. etiam ipsorum supernae bonitatis imitatrix sit aemulanda clementia. Imitentur igitur Christiani populi principes suos, et ad domesticam indulgentiam regiis incitentur exemplis. Non enim privatas leges fas est austeriores esse quam publicas. Remittantur culpae, vincula solvantur, deleantur offensae, pereant ultiones: ut sacra festivitas per divinam [Col. 0271C] atque humanam [Col. 0272C] Sic ex mss. S. Petri. Quesnellus, miserationem, quod in ms. Vat. collect. 5 reperire licuit. Caeteri [Col. 0272D] editi et aliquot codd., benignitatem; unus Vat., clementiam. gratiam, omnes laetantes, omnes habeat innocentes: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.
Quanta conscientiae puritate jejunium celebrari debeat? Quomodo se quisque examinare? — 153 II. Audacia diaboli in tentatione Christi nos cautiores reddere debet, hoc praesertim tempore. — III. Miseratione jejunium sanctificari.
Semper quidem nos, dilectissimi, sapienter et [Col. 0272D] Auctoritate plurimorum et potiorum codd. revocavimus adverbium sancte, pro quo Quesnellus substituit juste, uti in aliquibus aliis mss. legitur. Post nonnulla post nomen corda codd. collect. 4 et 5 delent nostra. sancte vivere decet, et in id voluntates nostras actionesque dirigere, quod divinae novimus placere justitiae; sed cum ii appropinquant dies quos illustriores nobis salutis nostrae sacramenta fecerunt, diligentiore sollicitudine corda nostra sunt mundanda, et studiosius exercenda est disciplina virtutum: ut sicut ipsa mysteria quadam sui parte majora sunt, ita et nostra observantia superet in aliquo consuetudinem [Col. 0272B] suam; et cui festivitas est celebranda sublimior, ipse quoque in ea reperiatur ornatior. Si enim rationabile et quodammodo religiosum videtur per diem festum in vestitu nitidiore prodire, [Col. 0272D] Duo codd. et exemplar Pauli Diac., et corporali habitu. et habitu corporis hilaritatem mentis ostendere; si ipsam quoque orationis domum propensiore tunc cura et ampliore cultu, quantum possumus, adornamus, nonne dignum est ut anima Christiana, quae verum vivumque Dei templum est, speciem suam prudenter exornet, et redemptionis suae celebratura sacramentum, omni circumspectione praecaveat ne ulla eam macula iniquitatis offuscet, aut duplicis cordis ruga dedecoret? Nam quid prodest honestatis formam praeferens cultus exterior, si interiora hominis aliquorum sordeant [Col. 0272D] Al., contagione. QUESNELLUS in margine.—Et paulo post pro, elimatione, tres mss. Thuan. ab eodem laudati, eliminatione. contaminatione vitiorum? [Col. 0272C] Omnia igitur quae animi puritatem et speculum mentis obnubilant, abstergenda sedulo et quadam elimatione [Col. 0272D] Editi, radenda sunt. Scrutetur, etc. Praetulimus lectionem codicis S. Petri. Dein in Homil. Pauli Diac., atque ante se statuat proprii censuram judicii. reddenda sunt clariora. Scrutetur quisque conscientiam suam, seque ante se statuat proprii censura judicii. Videat, si in secreto cordis sui [Col. 0273A] illam, quam Christus dat (Joan. XIV, 27) , invenit pacem, si desiderium spiritus nulla concupiscentia carnis impugnat, si humilia non spernit, si alta non appetit, si iniquo non delectatur lucro, si immoderato rerum suarum non gaudet augmento, si denique aliena felicitate non uritur, aut inimici miseria non laetatur. Et cum harum perturbationum nihil in se forte repererit sincero [Col. 0273D] Cod. Pauli Diac. addit, cordis, et pro disquirat, idem cod. et alius Bon. ac prima editio habent, discutiat. disquirat examine qualium cogitationum specie frequentetur; et utrum nullis vanitatum imaginibus acquiescat, vel quam cito animum ab iis quae noxie blandiuntur 154 abducat. Nam nullis illecebris commoveri, nullis [Col. 0273D] In eodem Pauli Diac. exemplo, tentationibus. Dein, nimium pro nimirum in uno Vat. Postea, peccasse sit, pro peccatum sit, apud Paulum Diac. cupiditatibus titillari, non est istius vitae, quae tota tentatio est (Job. VII, 1) , et qua nimirum vincitur, qui vinci ab eadem non veretur. Superbum est enim de non [Col. 0273B] peccandi facilitate praesumere, cum hoc ipsum praesumpsisse peccatum sit, dicente beato Joanne apostolo: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) .
Nemo igitur se fallat, dilectissimi, nemo [Col. 0273D] Cod. S. Petri inserit, ita. Mox pro viderit in prima editione habetur videt. se decipiat; neque ita quisquam de cordis sui puritate confidat, ut putet se nullis tentationum periculis subjacere; cum pervigil ille tentator eos acrioribus pulset insidiis, quos maxime viderit abstinere a peccatis. Nam a quo dolos suos contineat, qui ipsum quoque [Col. 0273D] Ms. S. Petri, Dominum majestatis sua fraude tentavit. Dominum majestatis ausus est calliditatis suae fraude tentare? Viderat superbiam suam baptizati Domini Jesu humilitate calcatam; intellexerat [Col. 0274D] Cod. S. Petri, quadraginta dierum spatio omnem concupiscentiam carnis exclusam. Exemplar Pauli Diac. pariter habet concupiscentiam. quadraginta dierum jejunio omnem [Col. 0273C] cupiditatem carnis exclusam, et tamen non desperavit de artibus suae malitiae spiritalis improbitas; tantumque sibi de naturae nostrae mutabilitate promisit, ut quem verum experiebatur hominem, praesumeret posse fieri peccatorem. Si ergo ab ipso Domino et Salvatore nostro deceptionum suarum diabolus non revocavit insidias, quanto magis fragilitatem nostram impugnare [Col. 0274D] Melior haec lectio primae editionis et aliquot codicum, quam vulgata, praesumit. praesumet, quos exinde vehementiore odio et invidia saeviore persequitur, ex quo ei in baptismo renuntiavimus, et ab illa cui dominabatur origine, in novam creaturam divina regeneratione transivimus! Unde quia dum mortali carne circumdamur, non desinit nobis hostis antiquus laqueos peccati ubique praetendere, et tunc maxime adversus Christi membra saevire, quando ab [Col. 0273D] eis sunt sacratiora celebranda mysteria, merito doctrina Spiritus sancti hac eruditione imbuit populum Christianum, ut ad paschale festum quadraginta dierum se continentia praepararet. Cujus purificationis ratio jam nos ad observantiam suae salubritatis [Col. 0274A] invitat, et diligentiam nobis [Col. 0274D] Tres nostri codd., propositi castigatioris. propositae castigationis indicit. Quanto enim sanctius quisque hos dies invenietur egisse, tanto probabitur Pascha Domini religiosius honorasse.
In diebus igitur sanctorum jejuniorum pietatis opera, quibus semper studendum est, 155 abundantius exsequamur: Misericordes simus ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Galat. VI, 10) : ut in ipsis quoque eleemosynarum distributionibus, bonitatem Patris coelestis imitemur, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V, 45) . Quamvis ergo fidelium praecipue sit adjuvanda paupertas, etiam illi tamen, qui nondum Evangelium receperunt, in suo labore miserandi sunt: quia in omnibus [Col. 0274D] Vox, hominibus, addita ex nostris mss. et editis ante Quesnellum. hominibus naturae [Col. 0274B] est diligenda communio, quae nos etiam iis benignos debet efficere, qui nobis quacumque sunt conditione subjecti, maxime si eadem gratia jam renati, et eodem sanguinis Christi pretio sunt redempti. Simul enim et cum istis habemus, quod ad imaginem Dei conditi sumus, nec carnali origine a nobis, nec spiritali nativitate divisi sunt. Eodem Spiritu sanctificamur, eadem fide vivimus, ad eadem sacramenta concurrimus. Non spernatur haec unitas, nec vilis nobis sit tanta communio; sed hoc ipsum nos per omnia faciat mitiores, quod eorum utimur subjectione, cum quibus uni Domino eadem subjicimur servitute. Si qui ergo horum gravioribus dominos suos offendere delictis, indulgentiam nunc in diebus reconciliationis accipiant. Auferat miseratio severitatem, [Col. 0274C] et venia deleat ultionem. Nullum custodia teneat, nullum carcer includat: quoniam Deus noster misericordiam suam hac conditione promisit, ut remittenda sibi is nosset peccata propria, qui remisisset aliena (Matth. XVIII, 33) . Dissensionum materies, dilectissimi, et inimicitiarum aculei conterantur. Cessent odia, deficiant simultates, in unitatem dilectionis omnia Christi membra conveniant: Beati enim pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) ; nec solum filii, sed etiam haeredes, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) , [Col. 0274D] Cod. S. Petri addit Domini nostri. qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Quadragesimam purgandis animarum [Col. 0274D] sordibus salubriter esse institutum. —II. Omnibus virtutibus studendum hoc tempore, quae ex voluntate pensantur. —III. Ex ipsa pietate insidiari diabolum; cujus 156 tentationum erga Christum ordo et ratio explicantur. —IV. De perversa Manichaeorum abstinentia. —V. Eosdem in honorem solis et [Col. 0275A] lunae die Dominica et feria secunda jejunare, a participatione sanguinis Christi abstinere, etc.— VI. Uti per opera virtutum sanctificetur Quadragesima.
Praedicaturus vobis, dilectissimi, [Col. 0275C] Unus ms. S. Petri, sacratissimum Quadragesimae jejunium. sacratissimum maximumque jejunium, quo aptius utar exordio, quam ut verbis Apostoli, in quo Christus loquebatur, incipiam, dicamque, quod lectum est: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) ? Quamvis enim nulla sint tempora quae divinis non sint plena muneribus, et semper nobis ad misericordiam Dei per ipsius gratiam praestetur accessus, nunc tamen omnium mentes majori studio ad spiritales profectus moveri, et ampliori fiducia oportet animari, quando ad universa pietatis [Col. 0275B] officia, illius nos diei, in quo redempti sumus, recursus invitat: ut excellens super omnia passionis Dominicae sacramentum purificatis et corporibus et animis celebremus. Debebatur quidem tantis mysteriis ita incessabilis devotio et continuata reverentia, ut tales permaneremus in conspectu Dei, quales nos in ipso paschali festo dignum est inveniri. Sed quia haec fortitudo paucorum est, et dum carnis [Col. 0275C] Sic melius ex mss. S. Petri et quatuor aliis codd., quam in vulgatis, fragilitate. fragilitati austerior observantia relaxatur, dumque per varias actiones vitae hujus sollicitudo distenditur, necesse est de mundano pulvere etiam religiosa corda sordescere; magna divinae institutionis salubritate provisum est, ut ad reparandam mentium puritatem quadraginta nobis dierum exercitatio mederetur, in quibus aliorum temporum culpas et pia opera redimerent, [Col. 0275C] et jejunia casta decoquerent.
Ingressuri igitur, dilectissimi, dies mysticos [Col. 0275C] Ita mss. duo Corb. et Reg. Bibl. antiquissimi, ut infra dicemus, quorum verborum loco haec in vulg. edit. leguntur: Et purificandis animis atque corporibus sacratius institutos; quae in illorum locum substituta esse existimo ab iis qui hunc sermonem ad aliam solemnitatem accommodarunt, non totidem dierum jejuniis consecratam, QUESN. —Haec emendatio confirmatur etiam Lectionariis S. Petri et Padiliron., [Col. 0275D] ac Patavino S. Antonii, et mss. vetustiorum collectionum. Lectio autem rejecta, quae est in mss. collectionum posteriorum, nec non in Homil. Pauli Diac. aliena ab hoc loco vel ex eo cognoscitur, quod eadem sententia totidem fere verbis expressa pertinet ad serm. 78, de jejunio Pentecostes, cap. 1, ubi aptius de ipso jejunio, non vero de diebus mysticis dicitur: Solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum, etc., uti pariter legitur in collecta antiquissimi Sacramentarii Veronensis, quae quidem jejunio mensis IV, ibidem ascribitur, nimirum jejunio Pentecostes. Cum vero jam inde a temporibus Caroli Magni Quadragesimam incoepisse a feria 4 Cinerum pluribus documentis liqueat, sub id forte tempus haec collecta a jejunio Pentecostes translata fuit ad Quadragesimae jejunium; et sicuti [Col. 0276C] nunc legitur in sabbato ante primam Dominicam Quadragesimae, ita etiam per ea tempora eodem sabbato legebatur; unde in vulgato Gelasiano, cui quaedam additamenta accesserunt, collocatur feria 7 in Quinquagesima. Hinc autem fortassis lectio hujus collectae fuit inserta sermoni Leonino, qui vel olim legebatur in prima Dominica Quadragesimae, quemadmodum etiam nunc cum eadem lectione recitatur in secundo nocturno. Mox, praeceptis apostolicis, pro praeceptis Apostoli, ex omnibus nostris codd. ex Homil. Pauli Diac. et nonnullis editionibus revocavimus. et jejuniorum remediis consecratos, praeceptis apostolicis obedire curemus, emundantes nos ab omni inquinamento carnis ac spiritus (II Cor. VII, 1) : ut castigatis colluctationibus quae sunt inter utramque [Col. 0276A] substantiam, animus, quem sub Dei gubernaculis constitutum corporis sui decet esse rectorem, dominationis suae obtineat dignitatem: ut nemini dantes ullam offensionem, vituperationibus obloquentium non simus obnoxii. Digna enim ab infidelibus reprehensione carpemur, et nostro vitio linguae impiae in injuriam se religionis armabunt, 157 si jejunantium mores a puritate perfectae continentiae discreparint. Non enim in sola abstinentia cibi stat nostri summa jejunii, aut fructuose corpori esca subtrahitur, [Col. 0276D] Tria mss. Lectionaria, nisi animus. nisi mens ab iniquitate revocetur et ab obtrectationibus lingua cohibeatur. Sic ergo nobis edendi est [Col. 0276D] Sic duo mss. Quesnelli et totidem nostri S. Petri, aliique melioris notae. Editi cum codd. posteriorum collectionum, moderanda. In Lectionario Patav. antiqua et vera lectio retenta; at corrupta cognoscitur, ut nova reciperetur. Sic enim hic locus exhibetur: Edendi castigandique moderanda libertas. castiganda libertas, ut etiam aliae cupiditates eadem lege frenentur. Mansuetudinis et patientiae, pacis et tranquillitatis hoc tempus est: in quo exclusa omnium [Col. 0276B] contaminatione vitiorum, perpetuitas nobis est [Col. 0276D] Sic magis placuit ex Lectionariis S. Petri, Padiliron., Patav., etc. In vulgatis, obtinenda. In uno Vat. et prima editione, observanda. acquirenda virtutum. Nunc piarum mentium fortitudo donare culpas, negligere contumelias, et oblivisci assuescat injurias. Nunc fidelis animus per arma justitiae a dextris se exerceat et sinistris (II Cor. VI, 7) : ut per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, securam conscientiam constantemque probitatem nec laudes inflent, nec opprobria defatigent. Religiosorum modestia non sit moesta, sed sancta; nec inveniantur in eis ullarum murmura querelarum, quibus numquam desunt sanctorum solatia gaudiorum. Non timeatur inter opera misericordiae terrenarum diminutio facultatum. Semper dives est Christiana paupertas, quia plus est quod habet quam quod non habet. [Col. 0276D] Cod. Patav., nec poterit. Padiliron., nec potuit. Nec pavet in isto mundo indigentia laborare, [Col. 0276C] cui donatum est in omnium rerum Domino omnia possidere. Operantibus ergo quae bona sunt, non est omnino metuendum ne eis desit facultas operandi; cum et in duobus [Col. 0276D] Homil. Pauli Diac., minutis. Mox pro, magnificata, quod legimus in nostris Lectionariis, editi ante Quesnellum, laudata. Solum Padiliron., magis laudata. nummis evangelicae illius viduae sit magnificata devotio (Luc. XXI, 2) , et pro calice aquae frigidae praemium habeat 158 gratuita largitio [Col. 0277A] (Matth. X, 42) . Ex affectibus enim piorum benignitatis mensura taxatur; et numquam eum miserendi efficacia deserit, in quo misericordia ipsa [Col. 0277C] Prima editio, non defecit. Dein editi ante Quesn. et quidam codd. cum Homil. Pauli Diac., vidua illa, pro vidua sancta, quod in iisdem Lectionariis invenimus. non deficit. Experta est hoc vidua sancta de Sarepta, quae beato Eliae in tempore famis, unius diei cibum, quem solum habebat, apposuit (III Reg. XVII, 12) , et prophetae [Col. 0277C] Sic plerique nostri codd. et editi ante Quesnellum, apud quem cum ms. Patav. et Padilir., inediam. Quidam codd. posteriorum collect. pro necessitatis suae habent necessitatis suae angustiae. esuriem necessitati suae praeferens, exiguum farinae et pusillum olei incunctanter expendit. Sed non defuit ei quod fideliter erogavit, et in vasis pia effusione vacuatis, fons novae [Col. 0277C] Praeferenda visa est lectio probatiorum quinque nostrorum codicum, quae item est duorum Quesnelli. Facultatis vox apud Latinos sumitur pro ubertate et abundantia, quam forte quidam librarii non plane intelligentes substituerunt ubertatis, quod in aliis codicibus et editis legitur. facultatis exortus est: ut sanctis usibus non minueretur ejus substantiae plenitudo, cujus non fuerat formidata defectio.
His autem studiis, dilectissimi, ad quae vos voluntarie confidimus praeparatos, [Col. 0277C] Nonnullae editiones ante Quesnellianam, non ambigimus. Cod. Patav., non ambigitis. Mox, diabolum omnium virtutum adversarium est in mss. Vatt. collect. 4 et 5. non ambigatis diabolum, qui omnium virtutum est adversarius, [Col. 0277B] invidere [Col. 0277C] Cod. Patav., et ob suae malignitatis studium armari. [Col. 0277D] Ms. Padiliron., et ad hoc suae malignitatis arma parare. Quesnellus studium posuit pro vim; quam vocem ex caeteris editis et melioribus codd. revocavimus. et ad hoc vim suae malignitatis armare, ut pietati laqueos de ipsa pietate praetendat, et quos non potuerit dejicere per diffidentiam, conetur superare per gloriam. Vicinum est enim rectis actionibus superbiae malum, et de proximo semper virtutibus insidiatur elatio: quia difficile est ut laudabiliter viventem laus humana non capiat, nisi, ut scriptum est, qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X, 17) . Cujus vero ille hostis nequissimus non audeat impugnare propositum? cujus non appetat violare jejunium? quando versutias suas, sicut evangelica lectione patefactum est, nec ab ipso mundi Salvatore continuit? Expavescens enim in illo quadraginta dierum noctiumque jejunium, explorare [Col. 0277D] Sic ex codd. S. Petri, Padiliron. et Patav. Al., callide. Paulo post in editis ante Quesn., solvenda pro resolvenda, quod nostri mss. approbant. callidissime voluit utrum hanc 159 continentiam [Col. 0277C] donatam haberet an propriam: ut non metueret deceptionum suarum opera resolvenda, si Christus [Col. 0278A] ejus esset conditionis cujus est corporis. Primo itaque dolo scrutatus est an ipse esset [Col. 0277D] Cod. Patav., substantivarum rerum creator. substantiarum creator, qui rerum corporearum posset [Col. 0277D] Prima editio et ms. Bon., in quo vellet. Aliae editiones, in quae vellet; duo Vat., in quod; Patav., in quid. Congruentior visa est lectio duorum mss. S. Petri., cod. Padiliron. et exemplaris Pauli Diaconi. Paulo post, in tribus Lectionariis, et terrenos artus per inane librare. in quas vellet mutare naturas; secundo, an sub humanae carnis specie Divinitas obumbrata tegeretur, cui facile esset pervium sibi aerem facere, et terrena per vacuum membra librare. Sed cum illi Dominus justitiam maluisset opponere veri hominis, quam potentiam manifestare Deitatis, ad hoc convertit tertiae fraudis ingenium, ut eum in quo divinae potestatis signa cessaverant, dominandi cupiditate tentaret, et ad venerationem sui regna mundi pollicendo traduceret. Sed prudentiam diaboli stultam fecit sapientia Dei: [Col. 0277D] Editi ante Quesn. et Homil. Pauli Diac., cum [Col. 0278C] aliquot codd., ut superbus hostis hominem videns, quem aliquando superaverat, non metueret eum persequi, quem pro omnibus oportebat occidi. Lectionem a Quesnello inductam auctoritate duorum codd. optimae notae Corb. et Reg. retinuimus, cum confirmetur etiam potioribus nostris codd. S. Petri, Padiliron., Patav. et mss. Collect. 2, ex quibus omnibus pro mundo scripsimus, ubi apud Quesn. pro omnibus legitur. ut superbus hostis de eo quod quondam ligaverat ligaretur, nec eum metueret persequi, quem pro mundo [Col. 0278B] oportebat occidi.
Hujus igitur adversarii dolos, non solum in illecebris gulae, sed etiam in proposito abstinentiae caveamus. Qui enim scivit humano generi mortem inferre per cibum, novit et per ipsum nocere jejunium; [Col. 0278C] Aliqui codd. posteriorum collect. cum editis ante Quesn., et ad contrariae fraudis effectum, famulis utendo Manichaeis, sicut per serpentem intulit interdicta praesumi, ita per famem suadet concessa vitari. Praetulimus lectionem quam Quesnellus e suis mss. substituit, quippe quam cohaerentem invenimus cum nostris superiori annotatione laudatis; qua lectione sicut expungendum fuit, per serpentem, ita etiam expungendum erat, per famem, quod tamen Quesnellus retinuit; deest autem in nostris codd., et [Col. 0278D] ab ipso sensu videtur excludi. et ad contrariam fraudem, famulis utendo Manichaeis, sicut impulit interdicta praesumi, ita suadet concessa vitari. Utilis quidem est [Col. 0278D] Editi, abstinentia. Maluimus observantia ex nostris optimae notae Lectionariis, cum praesertim haec vox pro jejunio sumpta apud Leonem frequenter occurrat, uti ex serm. 41, c. 1, serm. 49, c. 3, serm. 71, c. 1, serm. 75, c. 1, et serm. 86, c. 3, animadvertit Jacobus Acamius De antiquitate Sacramentarii Veronensis, pag. 89. In hoc ipso sermone, c. 5, de Manichaeis dicitur, qui sua maxime observantia polluuntur. Mox in Patav. ms. pro parco habetur parvo. observantia, quae parco assueta victu, deliciarum cohibet appetitum; sed vae illorum dogmati, apud quos etiam jejunando 160 peccatur! Damnant enim creaturarum [Col. 0278D] Ita mss. S. Petri, Padiliron. et Patav. Homil. Pauli Diac., creatam naturam. Editi, creaturarum naturam. naturas in Creatoris injuriam, et contaminari edentes asserunt iis quorum non Deum, sed diabolum conditorem esse definiunt; cum prorsus [Col. 0278D] Cod. Patav., nullum sit substantiae malum. nulla sit substantia mala, nec ipsius mali sit ulla natura. [Col. 0278C] Omnia enim bona bonus auctor instituit, et unus est universarum rerum creator, qui fecit coelum et terram, [Col. 0279A] mare et omnia quae in eis sunt (Psal. CXLV, 6) . Ex quibus quidquid homini ad cibum potumque concessum est, sanctum et mundum est in sui generis qualitate. Quod si immoderata aviditate sumatur, nimietas edaces et bibaces dedecorat, non cibi neque [Col. 0279C] Idem codex, potus. poculi natura contaminat. Omnia enim, sicut Apostolus ait, munda sunt mundis. Coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum, sed coinquinata sunt eorum mens et conscientia (Ad Tit. I, 15) .
Vos autem, dilectissimi, catholicae matris sancta generatio, quos in schola veritatis [Col. 0279C] Ita cum Quesn. mss. S. Petri, Patav., Padiliron. et Casin. Al., Spiritus sanctus. Dein, congrua devotione in exemplo Pauli Diac., pro congrua ratione. Dei Spiritus erudivit, libertatem vestram congrua ratione moderamini, scientes quoniam bonum est etiam a licitis abstinere, et cum castigatius vivendum est, ita discernere cibos ut usus eorum semoveatur, non [Col. 0279B] [Col. 0279C] Ms. Patav., Padiliron. et Casin. addunt ut. natura damnetur. [Col. 0279C] Vulg. edit., Nulla itaque vos contagionis hujus aspergat impietas. Quesnelli lectionem sex nostri meliores codices confirmant. Solum Padilir., Patav. et Casin. habent quia sua pro qui sua. Nullo itaque vos contagio eorum error attingat, qui sua maxime observantia polluuntur, servientes creaturae potius quam Creatori (Rom. I, 25) , et luminaribus coeli stultam abstinentiam devoventes: [Col. 0279C] Erat in editis, quos nemo ambigat esse Manichaeos, qui in honorem solis ac lunae die Dominico et secunda feria deprehensi fuerint jejunare; uno (vel, uno enim) perversitatis suae opere bis impii, bis profani sunt, qui jejunium suum, et ad siderum cultum et ad Resurrectionis Christi instituere contemptum. Solum Quesnellus vulgatam lectionem secutus, ad illa, quos nemo ambigat esse Manichaeos, notavit: «Haec verba ex nota marginali suspicor in textum irrepsisse, quoniam et superflua videntur, et desiderantur [Col. 0279D] in codd. mss. Corb. et Reg., in quibus eorum loco legitur: Siquidem (et consequenter) in honorem solis et lunae die Dominico et secunda feria jejunare delegerunt. » Hactenus ille. Nos quampluvium codicum observatione deteximus vulgatam lectionem esse in mss. trium posteriorum collectionum, ex quibus editiones profectae sunt. Lectio vero textui a nobis inserta, est in Lectionariis S. Petri, Padiliron. et Patav., nec non in codd. Casinen. collect. 1 et Barber. collect. 2, cum quibus congruunt duo Lectionaria a Quesnello allegata, exceptis vocibus prima et secunda Sabbati. siquidem in honorem solis ac lunae prima et secunda Sabbati jejunare delegerunt, uno perversitatis suae 161 opere bis impii, bis profani, qui jejunium suum et ad siderum cultum, et ad resurrectionis Dominicae instituere contemptum. [Col. 0279D] Editi ante Quesnellum: Abdicant enim se sacramento salutis humanae, et Christum Dominum nostrum sicut in veritate carnis nostrae denegant natum, ita vere mortuum et resurrexisse non credunt. Ita codd. collect. posteriorum. Lectionem vero a Quesnello restitutam [Col. 0280C] ex mss. Reg. et Corb. in praestantioribus mss. Lectionariis et collectionibus superiori annotatione memoratis invenimus. Resiliunt enim a sacramento salutis humanae, et Christum Dominum nostrum, in vera naturae nostrae carne vere natum, vere passum, vere sepultum et vere suscitatum esse non credunt. Et ob hoc diem [Col. 0280C] Ita meliores nostri codd., immo etiam mss. collect. 4 et 5. Editi, Salutis et laetitiae nostrae sui jejunii moerore. nostrae laetitiae, jejunii sui moerore condemnant. Cumque ad tegendam infidelitatem suam nostris audeant interesse [Col. 0279C] [Col. 0280C] Sic iidem nostri optimae notae codd. Editi, mysteriis. conventibus, ita in sacramentorum communione [Col. 0280A] se temperant, [Col. 0280C] Editi ante Quesnellum cum mss. posteriorum collectionum ut interdum tutius lateant, ore indigno Christi corpus accipiunt, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinant. Quod ideo vestram scire volumus sanctitatem, ut, etc. Correctio a Quesnello inducta et a nobis retenta potioribus nostris codicibus vindicatur. Solum Patav., Padilir. et Casin. delent omnino. ut interdum, ne penitus latere non possint, ore indigno Christi corpus accipiant, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinent. Quod ideo vestrae notum facimus sanctitati, ut vobis hujuscemodi homines [Col. 0280C] Quidam codd., etiam his. Mss. S. Petri, Patav., Padiliron. et Casin., etiam in suis. et his manifestentur indiciis, et quorum deprehensa fuerit sacrilega simulatio, [Col. 0280C] Editi ante Quesn. cum codd. non solum collect. [Col. 0280D] 3, 4 et 5, sed etiam Lect. S. Petri et Padilir. addunt notati et proditi. a sanctorum societate sacerdotali auctoritate pellantur. De talibus enim beatus Paulus apostolus Ecclesiam Dei provide monet, dicens: [Col. 0280D] Codd. Patav. et Padilir.: Rogo. Dein, quam audistis, pro quam didicistis, in prima editione et ms. Bon., in quibus mox ab iis loco ab illis; codd. autem S. Petri duo, totidem Vat. et unus Patav. et alius Padilir., ab his. Rogamus autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam didicistis faciunt, et declinate ab illis. Hujuscemodi enim Christo Domino non serviunt, sed suo ventri; et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium (Rom. XVI, 27) .
His ergo, dilectissimi, admonitionibus nostris, quas auribus vestris contra [Col. 0280D] Ita Quesn. et nostri meliores codd. Alii editi, exsecrabilem sectam. exsecrandum errorem frequenter ingessimus, 162 sufficienter instructi, sanctos Quadragesimae dies pia devotione suscipite, et ad promerendam misericordiam Dei per opera vos misericordiae praeparate. Iram exstinguite, [Col. 0280D] Quesnellus, odia declinate, unitatem diligite, et sincerae vos humilitatis honore invicem praevenite. Nullum autem codicem indicat, et solum notat in margine aliarum editionum lectionem, odia deponite, unanimitatem diligite, et sinceris vos humilitatis officiis invicem praevenite. Secuti sumus mss. S. Petri duo, Patav., Padilir. et Casin. odia delete, unitatem diligite, et sincerae vos humilitatis officiis invicem praevenite. Servis et his qui vobis subjecti sunt cum aequitate dominamini, nullus eorum aut claustris crucietur aut vinculis. Cessent vindictae, remittantur offensae; severitas lenitate, indignatio mansuetudine, discordia pace mutetur. Omnes nos modestos, omnes placidos, omnes experiantur benignos; ut jejunia nostra accepta sint Deo. Cui ita demum sacrificium verae abstinentiae et [Col. 0280C] verae pietatis offerimus, si nos ab omni malitia contineamus: [Col. 0281A] [Col. 0281C] Post verba, ab omni malitia contineamus, leguntur in aliis editionibus viginti fere lineolae, in quibus haec verba: Secunda igitur et quarta et sexta feria jejunemus, etc., quae scriptotibus ecclesiasticis amplam disputandi materiem praebuere. Ea e sermonis contextu eliminanda censuimus, cum mss. quinque codicum auctoritate, tum aliis pluribus freti argumentis, quae in di sertatione de Sabbati jejunio fuse expenduntur. QUESN. —Nos in solis mss. posteriorum collectionum 3, 4 et 5, eas lineolas reperimus, non vero in mss. collect. 1 et 2, nec in Lectionariis S. Petri, Venet., Patav., Vallicell., Padiliron., etc. [Col. 0281D] Verba autem expuncta haec sunt: Cum inimicis autem crucis Christi nulla consensione jungamur, ne impiorum consortio sanctitas fidelium polluatur. Lux separetur a tenebris, et fugiant filios diaboli filii veritatis. In templum autem Domini, quod est Ecclesia Christi, nihil contaminatum inferri, nihil profanum oportet admitti: ut omni immunditia a penetralibus cordis exclusa, sanctificetur jejunium nostrum, et simus aeternum habitaculum sancti Spiritus, qui nos a peccatorum sordibus emundatos et possidere semper dignetur et regere. Secunda igitur et quarta et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus, qui commendati sibi gregis curam habere non desinens, custodiam nobis de suis precibus obtinebit. Auxiliante nobis per omnia, etc. auxiliante nobis per omnia Deo [Col. 0281D] Cod. Venet. addit Patre. omnipotente, cui cum Filio et Spiritu sancto una est Deitas, una majestas in saecula saeculorum. Amen.
Quomodo gratiae cooperetur homo, ut interius renovetur, quod nemini non est necessarium. —II. Paucos esse quos vel adversa non turbent, vel prospera non inflent. — 163 III. Omnibus necessitatem poenitendi incumbere. —IV. Maxime operibus misericordiae deleri peccata.
Apostolica, dilectissimi, [Col. 0282C] Exemplar Pauli Diac., sententia. Dein prima editio, ut deponamus . . . et de die in diem . . . . . renovemur. doctrina nos admonet, ut deponentes veterem hominem cum actibus suis (Ephes. IV, 22; Coloss. III, 9) , de die in diem sancta conversatione renovemur. Si enim templum [Col. 0281B] Dei sumus, et mentium nostrarum Spiritus sanctus habitator est, dicente Apostolo: Vos estis templum Dei vivi (I Cor. VI, 16) , multa nobis vigilantia laborandum est ut cordis nostri receptaculum tanto hospite non sit indignum. Et sicut in domibus manufactis laudabili diligentia providetur ut si quid aut infusione imbrium, aut turbine procellarum, vel ipsa fuerit antiquitate corruptum, [Col. 0282C] Addidimus cita ex Homil. Pauli Diac. et app. Augustini. cita in integrum cura restituat; ita jugi oportet sollicitudine praecaveri ne quid in nostris animis incompositum, ne quid inveniatur immundum. Quamvis enim aedificium nostrum [Col. 0282C] Ita cum Quesnello et prima editione duo codd. S. Petri, alius Vat., exemplar Pauli Diac. et app. Aug. Al., sine opere. sine ope sui non subsistat artificis, nec fabrica nostra possit esse incolumis, nisi ei protectio praefuerit conditoris, tamen quia rationabiles lapides sumus et viva materies, sic nos auctoris nostri [Col. 0282C] Sic melius ex cod. Veneto et prima editione, quam in aliis edit., exstruit. Quesnelli annotationem in verba sequentia, in observationibus ad hunc sermonem [Col. 0282D] dabimus. exstruxit manus, [Col. 0281C] ut cum opifice suo etiam is qui reparatur, operetur. Gratiae igitur Dei obedientia se humana non subtrahat, nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat: [Col. 0282D] Editi ante Quesn., at si quid. Exemplar Pauli Diac., aut si quid, Quesnellus cum appendice Aug., ac si quid, et ita etiam duo codd. S. Petri. ac si quid sibi impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, non in se [Col. 0282A] remaneat, sed ad jubentem recurrat: qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium et praestet auxilium, dicente propheta: Jacta in Deum [Col. 0282D] Al., cogitatum tuum. cogitationem tuam, et ipse te enutriet (Ps. LIV, 23) . An forte quisquam ita insolenter superbit, [Col. 0282D] Particulam et restituimus ex prima editione et app. Aug. et ita se illaesum, ita immaculatum esse praesumit, ut nullius jam renovationis indigeat? Fallitur prorsus ista persuasio, et nimia vanitate veterascit quicumque inter tentationes hujus vitae ab omni se vulnere credit immunem. Plena omnia periculis, plena sunt laqueis. Incitant cupiditates, insidiantur illecebrae, blandiuntur lucra, damna deterrent, amarae sunt obloquentium linguae, nec semper veracia sunt ora [Col. 0282D] Cod. Bon. et prima editio, blandientium. laudantium. Inde saevit odium, hinc decipit [Col. 0282D] Adjectivum mendax in editis inventum Quesnellus in marginem rejecit. Nos ex nostris mss., ex Homil. Pauli Diac., append. Aug. ac etiam ex ipso contextu revocavimus. mendax officium: ut facilius sit vitare discordem, quam declinare fallacem.
In ipsis autem virtutibus obtinendis tam 164 dubius modus et tam incerta discretio [Col. 0282D] Verbum est reposuimus ex prima editione, ex duobus mss. Vatt. nec non ex Homil. Pauli Diac. et app. Aug. est, ut si quisquam inter bonorum malorumque confinia, subtilissimi discriminis potuerit servare mensuras, difficile sit ut bene sibi consciam probitatem obtrectantium lingua non mordeat, et iniquorum evadat opprobria, cui est amica justitia. Jam cum ad ipsas rerum temporalium varietates cogitatio humana convertitur, quantae se opponunt caligines, quanti pravarum opinionum oboriuntur errores, ut de objectu contrariorum sumatur materia querelarum. Nam licet [Col. 0282D] Duo codd. S. Petri, omnia omnium fidelium corda non dubitent nullis hujus mundi partibus, nullisque temporibus providentiam abesse divinam, nec de stellarum potestate, quae nulla est, saecularium negotiorum [Col. 0282C] pendere proventus, sed aequissimo et clementissimo summi Regis arbitrio cuncta disponi: [Col. 0282D] Prima editio omittit quoniam. quoniam, sicut scriptum est, Universae viae Domini misericordia et veritas (Ps. XXIV, 10) , tamen cum quaedam non secundum desideria nostra procedunt, et sub humani [Col. 0283A] judicii errore superior est plerumque iniqui causa quam justi, vicinum nimis atque contiguum est, ut etiam magnos animos ista [Col. 0283D] Exemplar Pauli Diac., concitent. concutiant et in aliquod illicitae causationis murmur impellant. Siquidem istis varietatibus etiam excellentissimus propheta David usque ad periculum se turbatum profitetur, et dicit: Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi in peccatoribus, pacem peccatorum videns (Psal. LXXII, 2) . Unde quia paucorum est tam solida fortitudo, ut nulla inaequalitatum perturbatione quatiantur, et multos fidelium non adversa tantum, sed etiam secunda corrumpant, sanandis vulneribus quibus humana infirmitas sauciatur, diligens est adhibenda curatio. Ideo enim de periculis quibus mundus hic plenus est quaedam breviter percurri, ut dicente [Col. 0283B] Scriptura: Quis gloriabitur castum se habere cor, aut mundum se esse a peccato (Prov. XX, 9) ? omnes sibi intelligant delictorum indulgentiam et reparationis necessariam esse medicinam.
Quando autem opportunius, dilectissimi, ad remedia divina [Col. 0283D] Editi ante Quesn., recurrimus. decurrimus, quam cum ipsa nobis sacramenta redemptionis nostrae temporum lege referuntur? Quae ut dignius celebremus, saluberrime nos quadraginta dierum jejunio praeparemus. Non enim ii tantum qui per mortis Christi resurrectionisque 165 mysterium in novam vitam baptismo sunt [Col. 0283D] Ita omnes nostri codd. et editiones Leonis ante Quesn., nec non exemplar Pauli Diac. Solum in mss. S. Petri, regenerandi venturi, ubi librariorum errore scriptum apparet, regenerandi, pro regenerante. Hinc autem forte manavit ut alii amanuenses transcripserint solam vocem, regenerandi, omissa alia voce venturi, quod append. Aug. et Quesnellus suscepere. regenerante venturi, sed etiam omnes populi renatorum, utiliter sibi et necessarie praesidium hujus sanctificationis assumunt: illi, ut quae nondum habent, accipiant; isti, ut accepta [Col. 0283C] custodiant. Dicente namque Apostolo: Qui stat videat ne cadat (I Cor. X, 12) , nemo est tanta firmitate suffultus, ut de stabilitate sua debeat esse securus. Utamur igitur, dilectissimi, saluberrimi temporis venerabilibus institutis, et sollicitiore cura cordis nostri [Col. 0283D] Vulgati male, piacula. In melioribus codd. et in app. Aug., ut in prima editione, et apud Quesnellum, specula; et optime quidem: nam S. pontifex loquitur de conscientia justorum gravibus peccatis experte, quae tamquam speculum sedulo tergenda est etiam a pulvere culparum leviorum, ne in graviora decidant. specula tergamus. Quantumlibet enim caste et sobrie mortalis haec vita ducatur, quodam tamen pulvere terrenae conversationis aspergitur, et nitor mentium ad Dei imaginem conditarum non ita a fumo totius vanitatis alienus est, ut nulla possit sorde fuscari, et non semper indigeat expoliri. Quod si etiam cautissimis animis necessarium est, quanto illis amplius est expetendum, qui tota [Col. 0283D] Quesnellus cum exemplo Pauli Diac., App. Aug. et cod. Veneto, nec non mss. collect. 4 et 5, pro fere [Col. 0284C] habet particulam forte, eamque delet ante adverbium [Col. 0284D] negligentius. Prima editio collect. 3 utrobique habet forte. Commodior est caeterarum editionum lectio textui inserta, cui concinunt mss. S. Petri. App. Aug., transegerunt pro transierunt. fere anni spatia aut securius aut forte negligentius transierunt? [Col. 0284A] Quos charitate debita commonemus, ut non ideo sibimet blandiantur, quia nobis conscientiae singulorum patere non possunt, cum oculos Dei simul universa cernentis, non abdita locorum, non parietum septa secludant; nec solum ei acta et cogitata, verum et agenda et cogitanda sint cognita. Ista ergo scientia summi judicis, iste est tremendus aspectus, cui pervium est omne solidum, et apertum omne secretum; cui obscura clarent, muta respondent, silentium confitetur, et sine voce mens loquitur. Nemo patientiam bonitatis Dei (Rom. II, 4) de peccatorum suorum impunitate contemnat; nec ideo illum aestimet non offensum, quia necdum est expertus iratum. Non sunt longae vitae mortalis induciae, nec diuturna est licentia insipientium [Col. 0284D] Sic ex duobus mss. S. Petri et homil. Pauli Diac. emendavimus. Al., voluptatum. Codex Vat. collect. 4, licentia insipientium, aut dulcedo voluptatum. voluntatum in aeternarum dolorem [Col. 0284B] transitura poenarum, si dum justitiae sententia suspenditur, poenitentiae medicina non quaeritur.
Confugiamus igitur ad praesentem ubique 166 misericordiam Dei, et ut sanctum Pascha Domini digna observantia celebretur, [Col. 0284D] Ita restituimus ex omnibus nostris codd. et editis ante Quesnellum, qui praetulit lectionem appendici Aug. communem, cunctorum fidelium corda sanctificentur. cunctorum se fidelium corda sanctificent. Mitescat saevitia, mansuescat iracundia, remittant sibi omnes culpas invicem suas, nec exactor sit vindictae, qui petitor est veniae. Dicentes enim: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) ; durissimis nos vinculis illigamus, nisi quod profitemur impleamus. Unde si orationis hujus sacratissimum pactum non tota sui conditione servatum est, nunc saltem conscientiam suam unusquisque cognoscat, et alienis ignoscendo delictis, abolitionem suorum obtineat [Col. 0284C] peccatorum. [Col. 0284D] Mss. S. Petri, dicente discipulis Domino. Post pauca, pro aequitati suae, quidam codd. habent aequitatis suae regulam. Dicente namque Domino: Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester, qui in coelis est, delicta vestra (Matth. VI, 14; XVIII, 35; Luc. VI, 37) : non longe est ab unoquoque quod poscit, cum de benignitate supplicis sententia pendeat judicantis: qui humanarum precum misericors et justus auditor, aequitati suae de nostra lenitate praescripsit, ut non haberet in eos jus severitatis, quos non invenisset cupidos ultionis. Clementes autem et mites animos etiam largitas decet. Nihil est enim dignius quam ut homo sit sui auctoris imitator, et secundum modum propriae facultatis, divini sit operis exsecutor. Nam cum aluntur esurientes, vestiuntur nudi, foventur infirmi, nonne [Col. 0284D] Lectionar. Venet. S. Marci, auxilio Dei munus (forte manus) expletur ministri. auxilium Dei [Col. 0285A] manus explet ministri, et benignitas servi munus est Domini? Qui cum ad effectus misericordiae suae adjutore non egeat, ita suam omnipotentiam temperavit, [Col. 0285C] Quaedam editiones, ut et laboribus . . . . . et merito Deo gratiae referrentur . . . cujus opera viderentur. Similiter Quesnellus, qui solum omisit particulam et ante laboribus. Idem etiam in Homil. Pauli Diac. et app. Aug., ubi solum habetur videntur loco viderentur. Lectionarii Veneti lectionem et interpunctionem praetulimus. ut laboribus hominum per homines subveniret. Et merito Deo gratiae referuntur de pietatis officiis, cujus opera videntur in famulis. Propter quod ipse Dominus discipulis ait: Sic luceat [Col. 0285C] Prima editio et codd. collectionum 4 et 5, lux vestra; et dein, glorificent pro magnificent in uno S. Petri et alio Vat. Omnes editi, ut videntes opera vestra bona magnificent. Magis placuit lectio cod. Veneti S. Marci, quippe quae cohaeret cum simili lectione sermonis [Col. 0285D] 26, cap. 4, et sermonis 45, c. 3. lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et magnificent Patrem vestrum, qui est in coelis (Matth. V, 16) ; qui cum eodem Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
Quadragesimae maxime tempore purganda esse vetustatis vitia, a quibus nemo immunis. —II. Jejuniis conjungi debere animi integritatem, [Col. 0285B] pacis unitatem, et eleemosynae largitatem, a qua nemo excluditur. —III. Humilitatis et lenitatis spiritu superbiae et vindictae studium pellendum.
Semper quidem, dilectissimi, misericordia Domini plena est terra (Ps. CXXXII, 5) ; et unicuique fidelium ad colendum Deum ipsa rerum natura doctrina est, dum coelum et terra, mare et omnia quae in eis sunt, bonitatem et omnipotentiam sui protestantur auctoris, et famulantium [Col. 0285D] Ms. Vat., astrorum atque elementorum; in alio Vat., astrorum atque, supplentur in margine. elementorum mirabilis pulchritudo justam ab intellectuali creatura gratiarum exigit actionem. Sed cum ad istos recurritur dies, quos specialius reparationis humanae sacramenta signarunt, et qui vicino ordine atque contiguo festum paschale praecedunt, diligentius nobis praeparatio religiosae purificationis indicitur. Quamvis enim [Col. 0285C] in quolibet tempore innocens vita sit multorum, et plurimos [Col. 0285D] Deo ex editis ante Quesn. et nostris mss. revocavimus. Deo bonorum actuum consuetudo commendet, non adeo tamen de conscientiae integritate fidendum est, [Col. 0285D] Editiones post primam et ante Quesnellianam cum mss. collect. 5, ut humana fragilitate inter scandala tentationesque degente. Prima editio omittit eam. ut humanam fragilitatem inter scandala tentationesque degentem nihil potuisse arbitremur, quod laederet eam, incidere; cum propheta excellentissimus dicat: Quis gloriabitur castum se [Col. 0286A] habere cor, aut mundum se esse [Col. 0285D] Ms. Patav. S. Anton., a peccatis. a peccato (Prov. XX, 9) ? Et iterum: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo (Ps. XVIII, 13) . Si autem, quod experimentis probatur, talis conditio est eorum qui concupiscentiis renituntur, qui iracundiae motibus reluctantur, et ipsarum quoque cogitationum arcana castigant, ut 168 [Col. 0286C] Particula et in aliquot mss. probae notae desideratur. et numquam possint in cordibus suis non invenire quod reprobent, et saepe aut fallantur occultis, aut graventur alienis; [Col. 0286C] Editi ante Quesnellum et fere omnes codice nostri omittunt verba, considerandum est hoc in tempore attentius, et post voces, aut graventur alienis, sic prosequuntur: Quae in aliis vitia, etc., ita ut S. Leo hoc loco arguere videatur a minori ad majus, seu ab iis qui concupiscentiis renituntur, ad alios, qui non perinde dimicant. At in hanc sententiam legendum esset, quantaque erunt, ut interrogandi vis eliciatur. Cum vero omnes editiones et mss. habeant, sint, retinenda fuit Quesnelli lectio, etsi illam in uno ms. [Col. 0286D] Casinensi collect. 1, caeteroquin optimae notae reperire potuimus. considerandum est hoc in tempore attentius, quae vitia, quae aegritudines, quantaque sint vulnera, quibus austerior sit adhibenda medicina: ut illius sacramenti, per quod solvuntur opera diaboli, non inveniantur alieni. Paschalis quippe festivitatis hoc proprium est, ut tota Ecclesia remissione gaudeat peccatorum, quae non in eis tantum [Col. 0286B] fiat qui sacro baptismate renascuntur, sed etiam in eis qui dudum in adoptivorum sorte numerantur. Quamvis enim principaliter novos homines faciat regenerationis ablutio, quia tamen [Col. 0286D] Erat in editis, semper necessaria est omnibus. In Vat. collect. 4, semper est ab omnibus, mendose. Correximus ex duobus mss. S. Petri et Patav., quibus concinunt codd. collect. 2. et 5. Mox profectuum loco provectuum ex omnibus nostris codicibus et editis ante Quesn. Sola editio Parisiensis an. 1671 inter perfectum et imperfectum gradus. superest omnibus contra rubiginem mortalitatis quotidiana renovatio, et inter profectuum gradus nullus est qui non semper [Col. 0286D] Duo codd. S. Petri, melior esse se debeat. Dein, in die regenerationis et redemptionis in duobus mss. Vat. collect. 4. Quesnelli annotationem in hunc locum inter observationes invenies. melior esse debeat, generaliter annitendum est ut in die redemptionis nemo inveniatur in vitiis vetustatis.
Quod ergo, dilectissimi, in omni tempore unumquemque convenit facere Christianum, id nunc sollicitius est [Col. 0286D] Cod. Vat. collect. 4 addit, et diligentius. et devotius exsequendum, ut apostolica institutio quadraginta dierum jejuniis impleatur, non ciborum tantummodo parcitate, sed privatione maxime vitiorum. Nam cum [Col. 0286D] Ita cum Quesnello duo mss. S. Petri. Al., ad hoc. ob hoc castigatio ista sumatur, ut carnalium desideriorum fomites [Col. 0286C] subtrahantur, nullum magis sectandum est continentiae genus, quam ut semper simus ab injusta voluntate sobrii, et ab inhonesta actione jejuni. Quae devotio non omittit aegros, non secernit invalidos: quia etiam in languido atque inutili corpore potest animi integritas reperiri, si ubi fuit sedes pravitatis, ibi confirmentur [Col. 0287A] fundamenta virtutis. Et ideo infirmae carnis ista sufficit aegritudo, quae saepe mensuram voluntariae afflictionis excedit, tantum ut mens officii sui impleat partes, et quae corporea epulatione non utitur, nulla iniquitate pascatur. Rationabilibus autem sanctisque jejuniis nulla utilius quam eleemosynarum opera copulantur, quae uno misericordiae nomine 169 multas laudabiles pietatis continent actiones, ut omnium fidelium pares animi esse possint etiam inter impares facultates. Dilectio enim quae simul Deo hominique debetur, nullis umquam [Col. 0287D] Particulam ita addidimus ex duobus mss. S. Petri et Vat. collect. 4 et 5, eaque ipso contextu exigitur. ita impeditur obstaculis, ut non ei semper bene velle sit liberum. Dicentibus quippe angelis: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) , non solum virtute benevolentiae, sed etiam pacis bono beatus efficitur, quicumque aliis quacumque miseria laborantibus [Col. 0287B] charitate [Col. 0287D] In mss. collect. 4, copulatur et compatitur. compatitur. Latissima enim sunt opera pietatis, quae ipsa sui varietate id veris conferunt Christianis, ut in distributione eleemosynarum non solum divites et abundantes, sed etiam mediocres et pauperes, suas habeant portiones; et qui largitatis sunt viribus inaequales, mentis tamen affectione sint similes. Nam cum sub oculis Domini multi in gazophylacio ex opulentia sua multa conferrent, vidua quaedam duos intulit nummos (Luc. XXI, 2; Marc. XXII, 42) , et tali Jesu Christi testimonio meruit coronari, ut in tam parvo muneris modo omnium fuerit collationi [Col. 0287D] Sic ex mss. S. Petri. Al., condigna. digna praeferri: quia inter magna eorum dona, quibus multa residebant, illius quod fuit exiguum, fuit totum. Si vero aliquis tantae paupertatis coarctatur angustiis, ut nec ad duo aera inopi impartienda [Col. 0287C] sufficiat, habet in praeceptis Domini unde impleat bonae voluntatis officium. Siquidem qui sitienti pauperi calicem aquae frigidae ministrarit, mercedem est sui operis adepturus (Matth. X, 42) : tanta servis suis Domino ad obtinendum regnum suum praeparante compendia, ut etiam praebitio aquae, cujus usus gratuitus atque communis est, praemio non careret. Quod ne ulla intercluderet difficultas, de aqua frigida forma est proposita pietatis: ne putaret se mercede cariturum, cui de calefactione potus lignorum impendium defuisset. De quo tamen calice non frustra admonet Dominus ut in nomine ipsius praebeatur: quia haec, quae per se sunt vilia, fides efficit pretiosa, et quae ab infidelibus ministrantur, etsi fuerint sumptu magna, [Col. 0287D] omni tamen justificatione sunt vacua.
Celebraturi igitur Pascha Domini, dilectissimi, ita vos sanctis exercete jejuniis, ut ab omnibus perturbationibus liberi ad festa sacratissima veniatis. Superbiae spiritus, de quo sunt omnia orta peccata, humilitatis amore pellatur; et qui elatione tumuerant, mansuetudine mitigentur. Quorum vero animos aliqua exasperavit offensio, [Col. 0287D] Ita cum Quesn. duo codd. S. Petri. Al., reconciliatione. reconciliati [Col. 0288A] sibimet in unitatem studeant redire concordiae. Nemini malum pro malo reddentes, et donantes invicem vobis, sicut Christus donavit nobis (Rom. XII, 17) , humanas inimicitias pace delete; et si qui de subditis 170 vestris aut claustra custodiae, aut vincula [Col. 0288D] Prima editio, meruerint. meruerunt, misericorditer relaxentur: ut qui quotidianae indulgentiae remediis indigemus, non difficulter peccatis ignoscamus alienis. Dicentes enim ad Dominum Patrem nostrum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) , certissimum est quod cum aliorum delictis veniam tribuimus, nobis divinam clementiam praeparamus. [Col. 0288D] Ita duo Lectionaria S. Petri aliique codices. Editi. Per Christum Dominum nostrum. Amen. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Omnes, sive justos, sive peccatores, sive catechumenos, parare Domino viam debere per Quadragesimam. —II. Misericordiae et veritati ad imitationem Dei, fidei et charitati instandum Quadragesimae tempore. —III. Christo impendi, quod pro Christo praebetur. —IV. Omnium virtutum exercitio incumbendum hoc tempore.
Virtus, dilectissimi, et sapientia fidei Christianae, amor Dei est, et amor proximi; neque ullo caret pietatis officio, cui studium est colere Dominum, et juvare conservum. Harum autem affectionum duplex unitas omni quidem est tempore exercenda, et proficienter augenda, sed nunc incrementis amplioribus dilatanda, ut quadraginta dierum jejunium, [Col. 0288C] quod festi paschalis est praevium, [Col. 0288D] Mss. S. Petri, interiore cordis auditu. interiorem cordis auditum illius vocis instar moveat, qua verbis Isaiae prophetae Joannes Baptista dicebat: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus (Isai. XL, 3; Matth. III, 3) . Sive enim illam partem populi cogitemus quae dudum certamina evangelici agonis ingressa, per spiritalis stadii cursum indesinenter tendit ad palmam; sive illam quae lethalium conscia peccatorum, per reconciliationis auxilium festinat ad veniam; sive illam quae sancti Spiritus regeneranda baptismate, vetustate Adam exui, et Christi cupit novitate vestiri, apte et utiliter omnibus dicitur. Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Quae autem viae Domini, quaeve sint semitae, ejusdem praedicatoris cohortatione discamus, qui divinae gratiae [Col. 0288D] opera et dona promittens, futurarum commutationum reserabat effectus, addens sententiam prophetici sermonis, 171 et dicens: Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur; et erunt prava in directa, et aspera in vias planas (Isa. XL, 4) . Vallis itaque mansuetudinem humilium, mons et collis elationem indicat superborum. Sed quia, sicut Veritas dicit, qui se humiliat, exaltabitur, et qui [Col. 0289A] se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11; et XVIII, 14) ; merito [Col. 0289D] Ita ex nostris codd. atque editis ante Quesnellum, apud quem, et vallis adimpletio et montis. et vallibus adimpletio, et montibus est annuntiatia depressio: ut et plana nihil offensionis, et directa nihil habeant pravitatis. Quamvis enim angusta et ardua sit via, quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) , non tamen in ea difficulter incedit, quem veritas confirmat et pietas; nec caret delectatione gradiendi, cujus iter efficit virtutum petra solidum, non vitiorum arena succiduum.
Verum ut plenius noverimus per cujusmodi vias nobis sit ad Dei promissa tendendum, audiamus David prophetam quid doceat: Universae viae Domini, misericordia et veritas (Ps. XXIV, 10) . Forma igitur conversationis fidelium ab exemplo venit operum divinorum; et merito Deus imitationem sui ab eis exigit quos ad imaginem et similitudinem [Col. 0289B] suam fecit. Cujus utique gloriae dignitate non aliter potiemur quam si in nobis et misericordia inveniatur et veritas. Per quae enim ad salvandos Salvator advenit, [Col. 0289D] Quesnellus cum Rainaudo addidit et. Delevimus ex caeteris editis nostrisque codd. Mox pro salvati prima editio habet salvandi. per haec ad salvantem debent properare salvati: ut nos et misericordia Dei misericordes, et veritas faciat esse veraces. Sicut itaque per viam veritatis mens justa, ita per viam misericordiae ambulat mens benigna. Nec tamen umquam itinera ista [Col. 0289D] Sic cum Quesn. duo codd. S. Petri et quatuor Vat. Al., diversa sunt. divisa sunt, quasi horum bonorum singula diversis tramitibus expetantur, et aliud sit misericordia crescere, [Col. 0289D] Editi hic repetunt et. Delevimus auctoritate duorum codd. Vat. aliud veritate proficere. Non est misericors, veritatis alienus; nec justitiae capax est, [Col. 0289D] Sic quinque nostri mss. cum Quesnello. Al., veritatis. Mox, nec utraque virtute perperam habebant editiones Quesnello anteriores cum plerisque codd. Is, forte sensu exigente, emendavit nec alterutra, quod tamen in nullo ms. reperimus. Veram lectionem neutra obtulit Lectionarius liber ms. Patavinus S. Justinae. pietatis extraneus. Neutra virtute utitur, qui non utraque ditatur. Charitas robur fidei, fides [Col. 0289C] fortitudo est charitatis. Et tunc verum nomen ac verus est fructus ambarum, cum insolubilis manet utriusque connexio. Ubi enim non simul fuerint, simul desunt, quia invicem sibi et juvamen et lumen sunt, donec desiderium credulitatis impleat remuneratio visionis, et incommutabiliter videatur et ametur, quod nunc et sine fide 172 non diligitur, et [Col. 0289D] Hujus propositionis, sine dilectione non creditur, sensum ex ipsius Leonis mente propositum ex nostris observationibus colliges, ubi etiam annotationem hic a Quesnello subjectam describemus atque expendemus. sine dilectione non creditur. Quia ergo, sicut Apostolus ait, in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6) , simul atque conjunctim et charitati studeamus et fidei. Hic est enim quidam efficacissimus geminarum alarum volatus, quo ad [Col. 0290A] promerendum et videndum Deum puritas mentis attollitur, ne onere curarum carnalium deprimatur. Nam qui ait: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. IX, 6) ; idem dicit: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum (I Cor. XIII, 2) . Unde [Col. 0290D] Particulam ut, quae deerat in editis ante Quesnellum, ab hoc autem praefixa fuit voci ligno, hoc loco inseruimus ex duobus mss. S. Petri. ut sacramentorum paschalium divina mysteria digno suscipiantur officio, duo haec, in quibus omnium praeceptorum doctrina concurrit, studiosius appetantur, quibus singuli quique fidelium et sacrificium Deo efficiantur et templum. Instet fides sperare quod credit; instet charitas propitiare quod diligit: utrumque amantis est, utrumque credentis. Et cui intelligentiae [Col. 0290D] Quesnellus, consensione, repugnantibus non solum anterioribus editis, sed etiam omnibus nostris codd. Intelligentiae non consensio, quae voluntati competit, sed concessio in cessionis significationem recte tribuitur, uti apud Apostolum: Captivantes intellectum in obsequium fidei. concessione subjicimur, eidem pietatis imitatione jungamur. Vox Dei est: Sancti estote, quia [Col. 0290B] ego sanctus sum (Lev. XIX, 2 et XX, 7) ; et vox Domini est: Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI, 36) .
Ac ne dubitemus Deo tribui quod impenditur indigenti, dispensatores eleemosynarum quae commercia ineant audiamus, Domino dicente quae futura sit judicii sui forma, cum dicet ad dexteram [Col. 0290D] Editi, collocandis. Melius ex mss. S. Petri et alio Vat. collect. 5, collocatis. collocatis: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Sitivi, et dedistis mihi bibere. Peregrinus eram, et collegistis me. Nudus eram, et cooperuistis me. Infirmus, et visitastis me. In carcere eram, et venistis ad me (Matth. XXV, 34-36) . Quaerentibus autem justis quando [Col. 0290D] Aut pro et magis placuit ex tribus nostris codicibus. aut qualiter potuerint ista dependere, respondens Rex dicet [Col. 0290C] illis: Amen, amen dico vobis, quamdiu fecistis [Col. 0290D] Addidimus haec ex mss. S. Petri. haec uni ex minimis fratribus meis, mihi fecistis (Ibid., 40) . Quid hoc opere fructuosius? quid hac humanitate [Col. 0290D] Quidam editi ante Quesn., facilius. felicius? quae utique laude sua fraudanda non esset, si propter ipsam naturae communionem juvando homini ab homine [Col. 0290D] Ita ex duobus mss. S. Petri. Al., praeberetur. praestaretur. Sed quia quod non ex fidei 173 procedit fonte, ad praemia aeterna non pervenit; alia est conditio operum coelestium, alia terrenorum. Mundana benevolentia in iis quos adjuvat, habet finem; Christiana pietas in suum transit auctorem; dum in ipsum [Col. 0290D] Al., dicamur; et dein pro confitemur, al., fatemur. dicimur benigni, quem in nobis confitemur operari, dicente Domino: Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra [Col. 0291A] bona, et magnificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) .
Gaude igitur, mens fidelium, et gloriam tuam in ejus gloria qui in te operatur agnoscens, de ipsa paschali [Col. 0291D] Al., solemnitate. Post pauca erat in editis paratus sis. Praetulimus parata sis, non solum ex aliquot mss., verum etiam quia referri videtur ad feminimum nomen mens. festivitate fervesce. Debiti enim tui est, ut ei qui pro omnibus passus est parata sis compati: quoniam pia vita sanctorum numquam aliena est crucis Christi, dum continentiae clavis desideria carnis configit, et corporeas cupiditates virtute Spiritus in se habitantis interficit. Difficile est quemquam in se non habere quod perimat. Exstinguenda est iracundia, mortificanda est superbia, destruenda luxuria, radix quoque avaritiae altius persequenda est: ut omnium malorum germen excidi valeat, si eorum potuerit fomes evelli. Cum autem [Col. 0291B] hac diligentia indesinenter sit animus excolendus, et utendum ita sit corpore, ut rectori suo necessarium praebeat natura inferior famulatum, nunc maxime frenis continentiae caro moderanda est, et quidquid sublimibus desideriis obviat, amputandum. Dum enim congruis purificationibus ad celebrandum Pascha Domini utraque substantia praeparatur, profutura omni tempore consuetudo nutritur. Severa in subditos [Col. 0291D] Codd. collect. 4, imperia non sint. imperia detumescant, cesset vindicta peccati, et [Col. 0291D] Confer observationes nostras, ubi annotatio Quesnelli describetur. rei criminum ad hos dies pervenisse se gaudeant, in quibus [Col. 0291D] Particulam sub pro a ex mss. S. Petri reposuimus. sub sanctis piisque principibus etiam publicarum austeritas remittitur ultionum. Aboleantur odia, deficiant simultates, pacis et benevolentiae multiplicetur [Col. 0291D] Tres nostri codd. et prima editio, effectus. affectus, et qui potuit malitia pollui, studeat benignitate purgari. Quoniam judicium Dei, [Col. 0291C] sicut immitibus vehemens, ita erit misericordibus clemens; et detrusis in ignem gehennae propter inhumanitatem sinistris, dextros eleemosynarum pietate laudatos (Matth. XXV, 34, 42) , aeterna coelestis regni beatitudo suscipiet. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Non solum vitia, sed et errores esse repellendos; geminamque agnoscendam in Christo naturam. —II. In omnibus actionibus Christi varia elucere utriusque naturae testimonia. —III. Quae de Christo incarnato sint credenda. —IV. Non solum [Col. 0292A] eleemosynis, sed et offensarum remissione jejunium et orationem fructuosa reddi.
Devotionis quidem vestrae, dilectissimi, novimus hunc esse fervorem, ut [Col. 0291D] Particulam in addidimus ex duobus mss. S. Petri. in jejuniis, quae Domini Pascha praecurrunt, multi nostros praeveniatis hortatus. Sed quia utilitas [Col. 0291D] Sic cum Quesnello ex iisdem S. Petri codd. et duobus Vat. Al., abstinentiae. continentiae non solum carnis castigationi, verum etiam mentis necessaria est puritati, observantiam vestram sic cupimus esse perfectam, ut [Col. 0291D] Editi ante Quesn., sicut desiderii, vel desideriis carnis rescinditis voluptates. Textus lectio est in codd. S. Petri et in Vat. collect. 5. sicut a desideriis carnis reciditis voluptates, ita ab animi sensibus excludatis errores. Nam paschali festo, [Col. 0291D] Ita duo mss. S. Petri. Editi et aliqui codd., in [Col. 0292D] quod; apud Quesn., quo. in quo omnia religionis nostrae sacramenta concurrunt, is vera et rationabili purificatione se praeparat, cujus cor nulla infidelitate polluitur. Dicente enim Apostolo: Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23) , inutilia erunt [Col. 0292B] et vana eorum jejunia quos illusionibus suis mendacii pater [Col. 0292D] Unus ms. S. Petri et Vat. collect. 4, decepit. decipit (Joan. VIII, 44) , et vera Christi caro non pascit. Sicut ergo divinis mandatis sanaeque doctrinae toto corde famulandum est, ita omni prudentia ab impiis est sensibus abstinendum. Tunc enim [Col. 0292D] Vocem mens, quae in Quesnello deest, ex caeteris editis nostrisque codd. revocavimus. mens sanctum agit atque spiritale jejunium, cum erroris cibos atque venena abjicit falsitatis; quae dolosus ac versutus inimicus nunc insidiosius ingerit, quando ipso venerandae festivitatis recursu omnis Ecclesia ad intelligenda salutis suae mysteria generaliter [Col. 0292D] Sic Quesn. cum editione Antuerp. an. 1583, et plerique nostri codd. Al., commovetur. commonetur. Is enim resurrectionis Christi verus confessor et cultor est, qui et de passione ejus non confunditur, et de corporea nativitate non fallitur. Nam quidam erubescentes Evangelium crucis Christi, ut audentius evacuarent susceptum pro [Col. 0292C] mundi redemptione supplicium, ipsam verae carnis in Domino negavere naturam, non intelligentes impassibilem Dei Verbi atque incommutabilem 175 Deitatem, [Col. 0292D] Prima editio, ita inclinatam ad humanam naturam et ad ejus salutem. Aliae editiones ante Quesn., ita se inclinantem ad humanam naturam et ad ejus salutem. Quesnellus, ita inclinatam ad humanam naturam, omissis et ad ejus salutem; cum tamen salutis mentio potissimum exigatur ab antecedentibus, susceptum pro mundi redemptione supplicium, ad quae hic locus refertur. Secuti sumus exemplaria S. Petri et duo Vat. ita inclinatam ad humanam salutem, ut et potenter propria non amitteret, et misericorditer nostra susciperet. Duplicis itaque in Christo formae una persona est, et Filius Dei, idemque filius hominis, unus est Dominus, conditionem servilem consilio pietatis recipiens, [Col. 0292D] Ita Quesn. cum uno ms. S. Petri. Al., nec legem. non lege necessitatis incurrens: quia potestate factus est humilis, potestate passibilis, potestate mortalis; ut ad destruendum peccati mortisque dominatum, et poenae capax esset substantia infirmitatis, et nihil gloriae suae perderet natura virtutis.
Cum itaque, dilectissimi, legentes vel audientes Evangelium, quaedam in Domino nostro Jesu Christo cognoscitis subjecta injuriis, quaedam illustrata miraculis, ita ut in eodem nunc humana appareant, nunc divina resplendeant; nolite quidquam horum ascribere falsitati, tamquam in Christo aut sola sit humanitas, aut sola Divinitas; sed utrumque fideliter credite, utrumque humiliter adorate: ut in unitate Verbi et carnis non sit ulla divisio, nec quia manifesta fuerunt in Jesu signa divina, falsa videantur documenta corporea. Vera et copiosa sunt [Col. 0293D] Editi ante Quesn. et non pauci mss., in Christo. in ipso utriusque testimonia naturae, ad hoc ex divini consilii altitudine concurrentia, ut Verbo inviolabili non separato a carne passibili particeps per omnia intelligatur et Deitas carnis, et caro Deitatis. [Col. 0293B] Mens igitur Christiana, fugax mendacii, discipula veritatis, evangelica utere fidenter historia, et [Col. 0293D] Ita cum Quesnello quidam nostri codd. Anteriores editiones, quae fideliter et visibiliter. Editio Antuerpiensis an. 1583, quae fideliter et universaliter, et in margine, visibiliter. quae visibiliter sunt gesta per Dominum, tamquam ipsa cum apostolis aggregata, nunc spiritali intellectu, nunc corporeo discerne conspectu. Da homini quod de muliere puer nascitur; [Col. 0293D] In duob. mss. S. Petri, da Verbo. da Deo quod nec conceptu laeditur virginitas materna, nec partu. Formam servi obvolutam pannis, jacentem in praesepio cognosce; sed annuntiatam ab angelis, declaratam ab elementis, adoratam a magis formam Domini confitere. Humanum intellige, quod non declinavit nuptiale convivium; divinum approba, quod aquam convertit in vinum (Joan. II, 9) . Nostra tibi innotescat affectio, cum mortuo amico fletus impenditur; divina potentia sentiatur, cum idem post quatriduanam jam [Col. 0293C] foetidus sepulturam, solo vocis imperio vivificatus erigitur (Joan. XI, 39) . Lutum de sputo et terra fieri, corporei fuit operis (Joan. IX, 6) ; sed illinc superlitos caeci oculos illuminari, non dubium est illius fuisse virtutis, quae quod principiis naturae non dederat, 176 ad manifestationem suae gloriae reservarat. Veri est hominis fatigationem corpoream somni quiete relevare (Marc. IV, 38) ; sed veri Dei est, vim saevientium procellarum praecepti increpatione compescere. Cibos esurientibus apponere (Joan. VI, 38) , humanae benignitatis [Col. 0293D] Verbum est uti superfluum omittitur in quibusdam mss. Dein operantibus pro cooperantibus est [Col. 0294D] in prima editione. est, et socialis est animi; sed quinque panibus et duobus piscibus quinque millia virorum, exceptis mulieribus et parvulis, satiare, quis negare audeat opus esse Deitatis? quae cooperantibus secum verae carnis officiis, et se homini, [Col. 0293D] et hominem sibi inesse monstrabat: quia non aliter in humana natura sanari poterant originalis vulnera vetustatis, nisi de utero Virginis carnem sibi assumente Dei Verbo, in una eademque persona simul et caro nasceretur et Verbum.
Hanc, dilectissimi, incarnationis Dominicae fidem, per quam tota Ecclesia corpus est [Col. 0294A] Christi, inconcusso corde servantes ab omnibus haereticorum jejunate mendaciis, et ita vobis misericordiae opera credite profutura, ita fructuose habendam continentiae puritatem, si mentes vestrae nulla pravarum opinionum contaminatione sorduerint. Abjicite exosa Domino [Col. 0294D] In editis ante Quesn. et aliquot mss., mundanae argumenta scientiae. sapientiae mundanae argumenta, per quam nemo ad cognitionem veritatis potuit pervenire, et hoc fixum habete in animo, quod dicitis in Symbolo. Credite consempiternum Patri Filium Dei, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) , secundum carnem quoque in fine temporum generatum. Credite hunc corporaliter crucifixum, mortuum, suscitatum et super altitudines coelestium dominationum elevatum, in Patris dextera constitutum, ad judicandum vivos et mortuos [Col. 0294B] in eadem carne, qua ascendit, venturum. Hoc enim universis fidelibus Apostolus praedicat, dicens: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum enim Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III, 1-4) .
Habentes ergo, dilectissimi, tantae promissionis fiduciam, estote non solum spe, sed etiam conversatione coelestes. Et quamvis omni tempore studendum sit sanctificationi et mentis et corporis, nunc tamen in istis quadraginta dierum jejuniis, sollicitioribus vos pietatis operibus expolite, non solum in distribuendis eleemosynis, quae 177 [Col. 0294C] magnum habent [Col. 0294D] Aliqui codd. posteriorum collectionum, emundationis. emendationis effectum, sed etiam in remittendis offensionibus et peccatorum reatibus relaxandis: ut conditio quam inter se et hominem Deus posuit, non resistat orantibus. Dicentes enim, secundum doctrinam Domini: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) , debemus toto corde implere quod dicimus. Tunc enim fiet omnino quod in consequentibus postulamus, ut et in tentationem non inducamur, et a malis omnibus liberemur: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Majorum, id est, quadragesimalium jejuniorum tempore per crucis tolerantiam ad paschale festum Christianos praeparari. —II. Non solam probitatem servandam, sed et fidem; maxime vero Divinitatis et humanitatis in Christo. —III. Misericordia et offensarum maxime remissione Deum placari.
In omnibus, dilectissimi, solemnitatibus [Col. 0295A] Christianis non ignoramus paschale sacramentum esse praecipuum, cui condigne et congrue suscipiendo totius quidem nos temporis instituta [Col. 0295C] Ita cum Quesnello septem nostri codices. Al., reformant. praeformant; sed devotionem nostram praesentes vel maxime dies exigunt, quos illi sublimissimo divinae misericordiae sacramento scimus esse contignos. In quibus merito a sanctis apostolis per doctrinam Spiritus sancti majora sunt ordinata jejunia, ut per commune consortium crucis Christi etiam nos aliquid in eo quod propter nos gessit ageremus, sicut Apostolus ait: Si compatimur, et conglorificabimur (Rom. VIII, 17; II Tim. II, 12) . CERTA atque secura est exspectatio promissae beatitudinis, ubi est participatio Dominicae passionis. [Col. 0295D] Sic ex duobus mss. S. Petri. Editi ante Quesnellum cum quibusdam mss., Nemo est; iste autem, Nemo enim est, uti in uno cod. Veneto et duobus Patav. S. Antonii, et S. Justinae, ubi enim minus videtur congruere, et forte non in enim mutatum fuit. Locutione autem apud Latinos probae notae non infrequenti, nemo cum negativis particulis jungitur, quae nihil officiunt, sed vim sententiae adaugent, ita ut nemo non idem fortius significet ac nemo. Nemo non est, dilectissimi, cui per conditionem temporis 178 societas hujus gloriae denegetur, tamquam tranquillitas [Col. 0295B] pacis vacua sit occasione virtutis. Apostolus enim praedicat, dicens: Omnes qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patientur (II Tim. III, 12) ; et ideo NUMQUAM deest tribulatio persecutionis, si numquam desit observantia pietatis, [Col. 0295D] Editiones anteriores Quesn., Dominus enim in exhortationibus, perperam. Emendationem Quesnelli quinque nostri codd. probant. Dominus ipse in exhortationibus suis dicit: Qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus (Matth. X, 38) ; nec dubitare debemus hanc vocem non solum ad discipulos Christi, sed ad cunctos fideles, totamque Ecclesiam pertinere, quae salutare suum in his qui aderant universaliter audiebat. Sicut ergo totius est [Col. 0295D] Ita Quesnellus et quidam nostri mss. Al., corporis. Prima editio etiam in secundo commate habet corporis crucem ferre. temporis pie vivere, ita totius est temporis crucem ferre: quae [Col. 0295D] Editi ante Quesn., merito ferri unicuique suadetur. Melior Quesnelli lectio, quae est in exempl. S. Petri. merito unicuique sua dicitur, quia propriis modis atque mensuris ab unoquoque [Col. 0295C] toleratur. Unum nomen est persecutionis, sed non una est causa certaminis, et plus plerumque periculi est in insidiatore occulto quam in hoste manifesto. Beatus Job alternantibus bonis ac malis mundi hujus eruditus pie veraciterque dicebat: Nonne tentatio est vita hominis super terram (Job. VII, 1) ? quoniam non solis doloribus corporis atque suppliciis anima fidelis impetitur, verum etiam salva incolumitate membrorum, gravi morbo urgetur, si carnis voluptate mollitur. Sed cum caro concupiscit adversus spiritum, [Col. 0295D] Secuti sumus omnes anteriores editiones et nostros [Col. 0296C] codices. Quesn., et spiritus adversus carnem, et mox delevit Christi. spiritus autem adversus carnem, praesidio crucis Christi mens rationalis instruitur: nec [Col. 0296A] cupiditatibus noxiis illecta consentit, quoniam continentiae clavis et Dei timore transfigitur. In bono ergo proposito constitutis inimicitiae [Col. 0296D] Eorum scilicet qui sunt dissimiles moribus. In sequentibus porro nihil discessimus a lectione editorum ante Quesnellum confirmata omnibus nostris codicibus, quos inter sunt quinque Lectionaria optimae notae. Ille autem forte clarius explicaturus Leonis sententiam nullo ms. allegato edidit, ut facile in odia prorumpant; et postea justorum pro rectorum. dissimilium diabolo instigante non desunt, et facile in odia prorumpunt, quorum improbi mores detestabiliores fiunt comparatione rectorum. Iniquitas cum justitia non habet pacem, temperantiam odit ebrietas, falsitati nulla est cum veritate concordia; non amat superbia mansuetudinem, petulantia verecundiam, avaritia largitatem: et tam pertinaces habet diversitas ista conflictus, ut etiamsi exterius conquiescat, ipsa tamen piorum cordium penetralia inquietare non desinat; ut verum sit quod qui voluerint in Christo pie vivere, persecutionem patientur (II Tim. III, 12) ; et verum sit quod omnis haec vita tentatio est (Job. VII, 1) . 179 Ipsis experimentis suis unusquisque fidelis edoctus, Christi cruce armetur, ut Christo [Col. 0296D] Quaedam editiones et Vat. collect. 3 dignior. dignus habeatur.
Per istum vero agonem, dilectissimi, ad praemia aeterna tendentibus, in eo maxime diaboli insidiatur astutia, ut quorum pervertere non potest probitatem, subruat fidem. In aliam enim transfertur viam, quisquis a confessione veritatis abducitur, totusque ejus cursus abscessio est, et tanto erit morti vicinior, quanto fuerit a catholica [Col. 0296D] Sic Quesnellus cum quatuor nostris mss. Al., fide. Paulo ante quidam codd. pro morti habent tenebris, forte melius. luce longinquior. Quod etiam in diebus nostris per suam patiuntur incuriam, qui de spiritu olim destructi erroris olimque damnati veterem insaniam conceperunt, [Col. 0296D] Duo codd. S. Petri et unus Venetus, qua geminam. qui geminam in Christo audent negare naturam, aut non suscepta carnis scilicet veritate, aut in carnem [Col. 0296C] Deitate conversa; ut aut secundum Manichaeum nulla ejus sit resurrectio, cujus nulla est passio, aut secundum Apollinarem ipsa Deitas Verbi mutabilis ipsa sit facta passibilis. Hoc autem sentire, hoc auribus Christianae plebis ingerere, quid aliud est, quam ipsa religionis [Col. 0296D] Vocem nostrae, quam omisit Quesnellus, restituimus ex caeteris editionibus omnibusque nostris codicibus. nostrae fundamenta convellere, et quod verus Filius Dei, verus sit filius hominis, denegare? In quo solo est humani generis restitutio testificata per legem, promissa per Prophetas, et omnibus veteris Testamenti [Col. 0296D] Codd. S. Petri, mysteriis. significationibus nuntiata: ut magnum illud et saeculis omnibus profuturum divinae misericordiae sacramentum, quod [Col. 0297A] saepe et diu fuerat significatum, in praestituto tempore non dubitaretur impletum. Unde licet, ex quo Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , ita in Christo Dei atque hominis una persona sit, ut in nullis actionibus [Col. 0297D] Iidem codices ac prima editio cum ms. Bon., sit. Dein, profiteri pro confiteri ex Quesnello retinuimus auctoritate duorum mss. S. Petri. fiat naturae utriusque divisio; studet tamen evangelica veritas ipsum quem Dei Filium praedicat, saepissime filium hominis profiteri: ut quamvis ea quae disseruntur, alia sint humanitatis, alia Deitatis, sub nomine tamen filii hominis utraque memorentur: ne fides Dominum Jesum Christum natum ex Maria Virgine, Deum simul atque hominem creditura, cunctetur fateri aut in Deo humanitatem, aut in homine Deitatem; ut et in Verbo suscepti hominis vera sit [Col. 0297D] Editi, humanitas. Emendationem suppeditarunt codd. S. Petri, quae reprobari nequit, cum vera hominis humilitas verae Dei majestati frequenti apud Leonem locutione opponatur. humilitas, et in carne suscipientis Dei vera majestas.
[Col. 0297B] Haec, dilectissimi, per occasionem paschalis festi, cui puritatem cordium praeparare debemus, de incarnatione Verbi perstrinxisse sufficiat, quoniam aliquoties hinc instructos vos esse meministis. Nunc devotionem vestram de eo, quod tempus poscit, 180 admoneo ut sanctum ac salubre jejunium operibus pietatis ornetis. Et quia pro indulgentia maxime laborandum est delictorum, indubitabilem vobis divinam misericordiam promittatis, si ipsi quoque [Col. 0297D] Quesnellus, erga subditos. Reposuimus circa ex caeteris editis ac plerisque codicibus. Ita etiam serm. 50, c. 3: Sive itaque circa subjectos, sive circa aequales. circa subditos vestros omnem offensam transtuleritis ad veniam. Placidos enim atque concordes ad tantam festivitatem decet Dei populos convenire: ut severitas ultionum, quae nunc etiam in publicis judiciis relaxatur, multo magis in Christianorum cordibus mitigetur, quia ad hoc [Col. 0297C] potius intenta debet esse cura sanctorum, ne ullus algeat, ne ullus esuriat, ne quis inopia deficiat, ne quis moerore tabescat, ne aliquem vincula obstrictum, ne aliquem habeat carcer inclusum. Quantaelibet enim existant causae offensionis, ab homine tamen in hominem, non tam delicti magnitudo quam naturae est cogitanda communio; ut de judicio quo alterum judicat, misericordiam Dei judicantis obtineat. Beati enim misericordes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) : qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Ad paschale sacramentum, quod alia [Col. 0297D] omnia consecrat, omnes per quadraginta dierum jejunium praeparare se debere. Gratiae operatio et humana cooperatio. —II. Invidiam de bono proximi, quae diaboli propria est, maxime esse cavendam. — III. Sine charitate nudas esse et infructuosas virtutes; nullum debere illius virtutis esse terminum. — [Col. 0298A] IV. Misericordia quemque debere misericordiam promereri. —V. Eleemosynas abunde esse erogandas hoc tempore.
Inter omnes, dilectissimi, dies quos multis modis honorabiles habet Christiana devotio, nullus [Col. 0298D] Quidam codices, nihil est excellentius. est excellentior festivitate paschali, per quam in Ecclesia Dei universarum solemnitatum dignitas consecratur. Siquidem etiam ipsa Domini ex matre generatio huic [Col. 0298D] Editi ante Quesn. et plures codd., fuit. est impensa sacramento; nec alia fuit Dei Filio causa nascendi, quam ut cruci posset affigi. In utero enim 181 Virginis suscepta est caro mortalis; in carne mortali completa est dispositio passionis; effectumque est ineffabili consilio misericordiae Dei, ut esset nobis sacrificium redemptionis, abolitio peccati, et ad aeternam vitam [Col. 0298B] initium resurgendi. Considerantes autem [Col. 0298D] Quesnellus, quidquid. quid per crucem Domini adepta est universitas mundi, cognoscimus ad celebrandum Paschae diem merito nos quadraginta dierum jejunio praeparari, ut digni possimus divinis interesse mysteriis. Non enim summos tantum antistites, aut secundi ordinis sacerdotes, nec solos sacramentorum ministros, sed omne corpus Ecclesiae, universumque fidelium numerum, ab omnibus contaminationibus oportet esse purgatum, ut templum Dei, cui fundamentum est ipse [Col. 0298D] Deest fundator in ms. Corb. Quesnelli. Mox, pretiosum pro speciosum in mss. Vat. collect. 5. fundator, in omnibus lapidibus speciosum, et in tota sui parte sit lucidum. Nam si regum aedes et sublimiorum praetoria potestatum omni ornatu rationabiliter excoluntur, ut excellentiora sint eorum domicilia quorum ampliora sunt merita, quanto opere aedificandum, [Col. 0298C] quanto est honore decorandum Deitatis ipsius habitaculum! Quod licet inchoari et perfici sine suo auctore non possit, habet tamen ab aedificante donatum, ut etiam labore proprio quaerat augmentum. Viva enim rationabilisque materies ad exstructionem templi hujus assumitur; [Col. 0298D] Restituimus lectionem omnium editionum ante Quesnellum, quae item est nostrorum codicum. Ille autem, nullo allegato codice, sic: Et per spiritum gratiae ut voluntariae in unam compagem congrue incitatur. et per spiritum gratiae ut voluntarie in unam compagem congruat incitatur. Quae ideo dilecta, ideo quaesita est, ut et ipsa ex non quaerente quaerens, et ex non diligente sit diligens, dicente beato Joanne apostolo: Nos ergo diligamus invicem, quia Deus prior dilexit nos (I Joan. IV, 19) . Cum igitur et omnes simul et singuli quique fidelium unum idemque Dei templum sint, sicut perfectum hoc in universis, ita perfectum debet esse in singulis: quia etsi non eadem est membrorum [Col. 0298D] omnium pulchritudo, nec [Col. 0298D] Tres nostri codices, in tota. in tanta varietate partium meritorum potest esse parilitas, communionem tamen obtinet decoris, connexio charitatis. In sancto enim amore consortes, etiamsi non iisdem utuntur gratiae beneficiis, gaudent tamen invicem [Col. 0299A] bonis suis, et non potest ab eis extraneum esse quod diligunt, quia incremento ditescunt proprio, qui profectu laetantur alieno.
In hac, dilectissimi, unitate sanctorum, ubi idem amatur, idem diligitur, idemque sentitur, nec superbis locus est, nec invidis, 182 nec avaris, et quidquid est illud quo aut vanitas gloriatur, aut ira saevit, aut luxuria lascivit, non in Christi foedere, sed in diaboli parte censetur, longeque a sedibus pietatis excluditur. Fremit itaque innocentiae adversarius et pacis inimicus, et quia ipse in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) , totamque naturae suae gloriam, dum superbit, amisit, dolet hominem Dei misericordia reparari, et in ea bona quae ipse perdidit introduci. Nec mirum si peccati auctor probitate recte [Col. 0299B] agentium cruciatur, et eorum quos dejicere non potest stabilitate torquetur: quandoquidem etiam inter homines reperiuntur qui opera hujus malignitatis imitentur. Multi enim, quod dolendum est, profectibus uruntur alienis; [Col. 0299D] Editi, et quia se virtutibus vacuos despici noverunt. Ita etiam plures codd., quorum unus omittit se, alius vero, et qui se. Haec autem lectio, quae a bonis malos despici indicat, adversari videtur subsequentibus Auctoris verbis, quibus bonos non in malos, sed in vitia male animatos affirmat. Hinc praetulimus lectionem duorum mss. S. Petri et unius Vat. et quia virtutibus vitia displicere noverunt, armantur in eorum odium quorum non sequuntur exemplum. Servi autem Dei et discipuli veritatis etiam dissimiles sui diligunt, et bellum vitiis potius quam hominibus indicunt, nulli malum pro malo reddentes (Rom. XII, 17) , sed correctionem peccantium semper optantes. Pulchrum enim valde est, et divinae benevolentiae comparandum, sui quemque in altero meminisse, et amare propriam etiam in hoste naturam. Siquidem plurimos [Col. 0299D] Quesn., noverimus. novimus in optimos mores transiisse de pessimis, ex ebriosis [Col. 0299C] sobrios, ex crudelibus misericordes, ex rapacibus largos, ex incontinentibus castos, ex ferocibus factos esse tranquillos. Dicente autem [Col. 0299D] Duo codd. S. Petri addunt, calumniantibus pharisaeis et scribis. Dein, quam speciosos et pretiosos spiritalis, etc., in prima editione et ms. Bon. Domino: Non veni vocare justos, sed peccatores (Matth. IX, 13) , nulli Christiano quemquam odisse permittitur, quia nemo nisi in remissione peccatorum salvatur; et quos viles fecit carnalis sapientia, nescimus quam pretiosos spiritalis factura sit gratia.
Sit ergo sanctus Dei populus, sit benignus: sanctus, ut declinet prohibita; benignus, ut faciat imperata. Quamvis enim magnum sit habere fidem rectam sanamque doctrinam, et multa laude digna sit circumcisio gulae, lenitas mansuetudinis, puritas castitatis, nudae sunt tamen omnes sine charitate virtutes, nec potest dici in qualibet morum excellentia [Col. 0299D] fructuosum quod non dilectionis partus ediderit. Unde in Joannis Evangelio Dominus dicit: [Col. 0300A] In hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem [Col. 0299D] Codd. Vatt collect. 1 et 5, habeatis. mox prima editio: Unde in epistola ejusdem Evangelii (lege evangelistae) [Col. 0300D] legitur. Dein post voces, qui diligit, duo codd. Vat. addunt, fratrem suum. habueritis ad invicem (Joan. XIII, 35) ; et in ejusdem apostoli Epistola legitur: Charissimi, diligamus invicem, quoniam 183 charitas ex Deo est, et omnis qui diligit, ex Deo natus est et cognoscit Deum: et qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est (I Joan. IV, 7, 8) . Discutiant ergo se fidelium mentes, et intimos sui cordis affectus vera examinatione dijudicent; [Col. 0300D] Prima editio, ut si. ac si repositum aliquid in conscientiis suis de fructibus charitatis invenerint, Deum sibi inesse non dubitent, et ut magis magisque tanti hospitis sint capaces, [Col. 0300D] Eadem editio nec non Antuerpiensis an. 1583, fiant perseveranter in misericordiae operibus ampliores. fiant perseverantis misericordiae operibus ampliores. Si enim dilectio Deus est, nullum habere debet terminum charitas, quia nullo potest claudi fine Divinitas.
Ad exercendum igitur, dilectissimi, charitatis bonum, quamvis tempus omne sit congruum, praesentes tamen dies specialius cohortantur: ut qui Pascha Domini cupiunt cum animi et corporis sanctificatione suscipere, hanc maxime gratiam conentur acquirere, qua et omnium continetur summa virtutum, et multitudo tegitur peccatorum. Et ideo celebraturi illud eminens super omnia sacramentum, quo iniquitates nostras Jesu Christi sanguis abolevit, misericordiae primitus hostias praeparemus; [Col. 0300D] Sic ex duobus mss. S. Petri. Al., et quod. ut quod nobis bonitas Dei contulit, nos quoque eis qui in nos peccavere praestemus. In oblivionem mittantur injuriae, supplicium jam nesciant culpae, et a vindictae metu omnes [Col. 0300D] Vocem subditorum, quam Quesnellus in marginem rejecerat, ex anterioribus editis ac nostris codd. restituimus, cum solemne sit S. pontifici hortari, ut circa subditos omnis offensa transferatur ad veniam, ut in serm. antecedenti, c 3, et similiter in aliis. Postea Quesnellus, Si quis tales. subditorum absolvantur offensae. Neminem teneant claustra poenalia, nec in custodiis [Col. 0300C] tenebrosis tristes reorum gemitus perseverent. Si quisquam tales pro aliquo delicto obnoxios tenet, peccatorem se esse non dubitet; et ut indulgentiam ipse accipiat, gaudeat se invenisse cui parcat, ut cum secundum doctrinam Dei dicimus: Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) , non ambigamus per nostrae orationis formam, divinam nos obtinere clementiam.
In pauperes quoque et diversis debilitatibus impeditos benignior nunc largitas exeratur, ut gratiae Deo multorum voce referantur, et jejuniis nostris egentium refectio suffragetur. Nulla enim devotione fidelium magis Dominus delectatur, quam ista quae pauperibus ejus impenditur, et ubi curam misericordiae invenit, ibi imaginem suae pietatis agnoscit. [Col. 0300D] Non timeatur in iis expensis defectio facultatum, quoniam ipsa benignitas magna substantia est, nec [Col. 0301A] potest largitatis deesse materies, ubi Christus [Col. 0301D] Prima editio et codd. collect. 5, et vascit, et pascitur. pascit et pascitur. In omni hoc opere illa intervenit manus quae panem frangendo 184 auget, et erogando multiplicat. Securus et hilaris sit eleemosynae distributor, quia tunc maximum lucrum habebit, quando sibi minimum reservaverit, dicente B. apostolo Paulo: Qui autem administrat semen seminanti, et vanem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiae vestrae (II Cor. IX, 10) ; in Christo Jesu Domino nostro, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Jejunium Quadragesimae maximum et [Col. 0301B] sacratissimum omnibus sine exceptione indictum esse, quia omnibus necessarium, cum nemo sit immunis a culpa. —II. Quam pauci viam salutis intrant, quam multi temporalibus occupantur. —III. Sicut magis insidiatur et saevit diabolus Quadragesimae tempore, ita magis Deo salutique suae vacare Christianos debere. — IV. Ut paschali festo nos praeparemus, exsequenda esse Dei mandata, quae ideo dantur ut et gratia Dei quaeratur, et propria vita velut in speculo conspiciatur. —V. Primum misericordiae effectum, quod est oblivio delictorum, et oplandum a Deo, et praestandum esse proximo. —VI. Eum qui filius haberi cupit debere fratris habere charitatem et eleemosynam largiri, ut misericordiae divinae ministrum.
In omnibus quidem, dilectissimi, diebus atque temporibus quaedam nobis divinae bonitatis signa praefixa sunt, et nulla pars anni a sacris est aliena mysteriis, ut dum nobis ubique praesidia nostrae [Col. 0301C] salutis occurrunt, invitantem nos semper misericordiam Dei avidius [Col. 0301D] Sic cum Quesnello codd. S. Petri et nonnulli Vatt. Aliae editiones cum aliis mss., exspectemus. Post pauca, pro reparationi, quaedam exemplaria, ad reparationem. expetamus. Sed quidquid illud est quod in diversis gratiae operibus et donis reparationi humanarum confertur animarum, totum id nobis nunc evidentius et copiosius praesentatur, quando non particulatim quaedam agenda, sed simul sunt omnia celebranda. Appropinquante [Col. 0301D] Ex quinque nostris mss., pro autem, quod erat in editis, posuimus enim, quod et contextui melius congruit. enim testivitate paschali, adest maximum sacratissimumque jejunium quod observantiam sui universis fidelibus sine exceptione denuntiat: 185 quia nemo tam sanctus est ut non sanctior, nemo tam devotus ut non debeat esse devotior. Quis enim in hujus vitae constitutus incerto, aut immunis a tentatione, aut liber inveniatur a culpa? Quis est qui nihil virtutis sibi adjici, aut qui nihil vitii sibi optet auferri? cum et adversa noceant et secunda corrumpant, nec minoris [Col. 0302A] sit periculi carere desideratis quam abundare concessis. Insidiae sunt in divitiarum amplitudine, insidiae in paupertatis angustiis. Illae elevant ad superbiam, hae incitant ad querelam. Tentat sanitas, tentat infirmitas, dum et illa materia est negligentiae, et haec causa tristitiae. Laqueus est in securitate, laqueus est in timore; nec interest utrum animus, qui terreno tenetur affectu, gaudiis occupetur an curis, [Col. 0301D] In duobus mss. S. Petri et in alio Bon., cum pars morbi sit. cum par morbus sit vel sub vana delectatione languescere, vel sub anxia sollicitudine laborare.
Impletur itaque per omnia sententia Veritatis qua [Col. 0301D] Ita nostri codd. et vulgati ante Quesn. apud quem, dicitur. discimus angustam esse et arduam viam quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) ; et cum latitudo itineris ad mortem trahentis multis frequentetur agminibus, in salutis semitis paucorum intrantium [Col. 0302B] sunt rara vestigia. Unde autem [Col. 0301D] Quesnellus textui inseruit, populatior, et notavit in margine: «Ita mss. omnes, non populosior, ut [Col. 0302D] vulgati.» Nos autem vulgatorum lectionem, quae in plerisque et potioribus nostris codd. reperitur, restituendam credidimus: nam populatior a populatus ad depraedationem pertinens, a Leonis sensu abhorret. populosior est via laeva quam dextera, nisi quia ad mundana gaudia et corporalia bona multitudo proclivis est? Et quamvis caducum incertumque sit quod cupitur, libentius tamen suscipitur labor pro desiderio voluptatis quam pro amore virtutis. Ita cum innumeri sint qui visibilia concupiscant, vix inveniuntur qui temporalibus aeterna praeponant. Et ideo, dicente beato apostolo Paulo: Quae videntur temporalia sunt, quae autem non videntur aeterna sunt (II Cor. IV, 18) : latet quodammodo et in abscondito est virtutum via, quoniam spe salvi facti sumus (Rom. VIII, 24) , et fides vera id super omnia diligit, quod nullo sensu carnis attingit. Magni est ergo operis et laboris mobilitatem cordis ab omnibus continere peccatis, et cum undique [Col. 0302C] innumerae voluptatum illecebrae blandiantur, ad nulla contagia vigorem animi relaxare. Quis picem tangit, et non inquinatur ab ea (Eccli. XIII, 1) ? quis non infirmatur in carne? quis non sordescit in pulvere? quis postremo est tantae puritatis, ut iis non polluatur sine quibus vita non ducitur? Jubet enim per Apostolum doctrina divina, ut qui habent uxores, tamquam 186 non habentes sint; et qui flent, tamquam non flentes; et qui gaudent, tamquam non gaudentes; et qui emunt, tamquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tamquam non utantur: praeterit enim figura mundi hujus (I Cor. VII, 29-31) . Beata igitur mens quae peregrinationis suae tempora casta sobrietate transcurrit, et in iis per quae necesse est eam ambulare non remanet, ut hospita magis quam domina terrenorum, [Col. 0302D] Ita mss. codd. Corb., Vict. et Thuan., et sensus exigit; ut perperam ab imperito scriba in illorum verborum locum haec fuerint substituta, quae leguntur in vulgatis: Nec affectibus sit innixa humanis, nec promissionibus desit divinis. QUESN. —Lectionem textos approbant etiam nostri codices S. Petri. Barb. et nonnulli Vatt. In prima editione parum dissimiliter: Nec affectibus desit humanis, nec promissionibus non sit innexa divinis. nec affectibus [Col. 0303A] desit humanis, et promissionibus sit innixa divinis.
Hanc autem fortitudinem, dilectissimi, nulli magis quam praesentes et exigunt et conferunt dies: quibus dum observantia [Col. 0303C] Sic emendavimus ex duobus mss. S. Petri, duobus Vatt. et prima editione. Caeteri editi, spiritalis. specialis impenditur, consuetudo in qua perseveretur acquiritur. Notum enim vobis est hoc esse tempus quo per totum mundum, saeviente diabolo, acies [Col. 0303C] Mss. S. Petri et codd. collect. 4 et 5, debeat, et paulo post, oporteat. Dein, ad idem certamen, loco ad ineundum certamen in iisdem mss. S. Petri. debet Christiana confligere; et si quos aut desidia tepidos, aut sollicitudo habuit occupatos, nunc oportet armis spiritalibus instrui, et coelesti tuba ad ineundum certamen accendi: quoniam ille cujus invidia mors introivit in orbem terrarum (Sap. II, 24) , modo praecipuo livore uritur, modo maximo dolore cruciatur. Videt enim de omnium hominum genere, in adoptionem filiorum Dei novos populos introduci, et per virgineam [Col. 0303B] Ecclesiae fecunditatem, partus regenerationis augeri. Videt se dominationis suae jure privatum, a cordibus eorum quos possidebat expelli; eripi sibi in utroque sexu millia senum, millia juvenum, millia parvulorum; nec obesse cuiquam vel proprium, vel originale peccatum, ubi justificatio non meritis retribuitur, sed sola gratiae largitate donatur. Lapsos quoque et insidiarum suarum fraude deceptos, poenitentiae lacrymis ablui, et portas misericordiae apostolica clave reserante, ad remedia reconciliationis admitti. Sentit insuper diem Dominicae passionis instare, et se illius crucis potestate conteri, quae in Christo ab omni debito mortis alieno, redemptio fuit mundi, non poena peccati.
Ut itaque malignitas frementis inimici [Col. 0303C] nullos habeat [Col. 0303D] In duobus mss. S. Petri, sui laboris, et forte melius. sui livoris effectus, ad exsequenda Domini mandata diligentior est assumenda devotio: ut tempus in quo omnia divinae misericordiae sacramenta concurrunt, cum praeparatione et animorum suscipiamus et corporum, implorantes 187 [Col. 0303D] Inter voces, regimen et adjutorium, pleraeque editiones ante Quesnellum addunt, et misericordiam, quod deest in Quesnelli mss. et in plerisque nostris, nec non in editionibus Surii atque Antuerpiense an. 1583. regimen et adjutorium Dei, ut sine quo nihil possumus facere, per ipsum omnia valeamus implere. Ideo enim datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium. Nec se quisquam per occasionem infirmitatis excuset, [Col. 0303D] Editi ante Quesn., quia qui praestitit velle, donabit et posse. Prima editio et cod. Patav. S. Justinae, pro donabit habet donat. Quesnelli emendationem confirmant nostri codices collect. 1 et 5. Ms. Lectionar. S. Petri concinit. et solum pro posse habet proficere, seu melius perficere. Confer similem sententiam serm. 94, c. 2. Posse autem a Leone identidem sumitur pro potestate efficiente; unde serm. 76, cap. 5, scripsit: Quod utique apostoli, posteaquam Spiritus [Col. 0304C] sancti nova abundantia sunt repleti, ardentius velle et EFFICACIUS POSSE coeperunt, proficientes a praeceptorum scientia ad tolerantiam passionum, ut sub nulla jam tempestate trepidantes, fluctus saeculi et elationes mundi fide supergrediente calcarent, etc. cum qui praestitit velle, donet et posse, dicente beato apostolo Jacobo: Si quis vestrum [Col. 0304A] indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter et non improperat, et dabitur ei (Jacob. I, 5) . Quis fidelium nesciat quibus virtutibus studere et quibus debeat vitiis repugnare? Quis conscientiae suae aut tam gratiosus aut tam imperitus est arbiter, qui ignoret quid a se auferri aut quid in se [Col. 0304C] Prima editio et unus cod. S. Petri, optet augeri. oporteat augeri? Nemo quippe ita rationis est alienus qui aut conversationis suae non intelligat qualitatem, aut cordis sui secreta non noverit. Non ergo per omnia sibi placeat, nec se secundum carnis oblectamenta dijudicet, sed omnem consuetudinem suam in divinorum praeceptorum [Col. 0304D] Al., luce. QUESN. in margine.—Dein, ne fiant pro ut non fiant, in editis ante Quesn. et plerisque mss. lance constituat: ubi cum alia jubeantur ut fiant, alia interdicantur ut non fiant, justo se trutinabit examine, qui vitae suae mores ex utriusque ponderis comparatione pensaverit. [Col. 0304B] Artifex enim misericordia Dei splendidissimum in mandatis suis condidit speculum, in quo homo faciem suae mentis inspiceret, et quam conformis [Col. 0304D] Mss. collect. 5, ad imaginem Dei; al., imaginis Dei. Prima editio, imagini, omissa voce Dei. imagini Dei, aut quam dissimilis esset agnosceret: praecipue ut rejectis paululum carnalibus curis et occupationibus inquietis, saltem in diebus redemptionis et reparationis nostrae a terrenis nos ad coelestia conferamus.
Quia vero, sicut scriptum est, in multis offendimus omnes (Jacob. III, 2) , misericordiae primus [Col. 0304D] Ms. Corb. Quesnelli, concupiatur effectus. Mox alienorum pro aliorum emendavimus ex duobus mss. S. Petri. concipiatur affectus, et alienorum in nos delictorum fiat oblivio: ut illud piissimum pactum, cui nos in Dominica oratione devinximus, nullo vindictae amore violemus: et dicentes: Dimitte nobis debita [Col. 0304D] Vox nostra apud Quesnellum deficiens, ex editis et mss. restituta. nostra sicut et nos dimittimus debitoribus [Col. 0304C] nostris (Matth. VI, 12) , non simus in remissione difficiles: quia ad nos recurrit sive cupiditas ultionis, sive indulgentia lenitatis; magisque optandum est homini, tentationum periculis semper exposito, ut suas culpas habeat [Col. 0304D] Ita cum Quesnello duo mss. S. Petri, unus Vat. et prima editio. Caeterae editiones, punitas; perperam, cum indicetur potius eligendum et optandum ut sibi a Deo sua delicta condonentur, quam ut aliena per vindictam puniantur. impunitas, 188 quam ut plectat alienas. Quid autem convenientius fidei Christianae quam ut non solum in Ecclesia, sed etiam in omnium domibus fiat remissio peccatorum? Deponantur minae; vincula relaxentur, quibus se multo perniciosius, qui ea non solverit, religabit. Quod enim quisque in alterum statuit, hoc in semetipso [Col. 0305A] sua lege decernit. Beati vero misericoraes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) : qui in judiciis suis et justus est et benignus; ad hoc quosdam sub aliorum esse potestate permittens, ut sub aequa moderatione servetur et utilitas disciplinae, et mansuetudo clementiae; et nemo audeat alterius delictis veniam denegare, quam pro suis optat accipere.
Dicente autem Domino, Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) , deponantur omnium discordiarum odiorumque certamina; nec putet se quisquam in paschali festo habiturum esse consortium, qui fraternam pacem redintegrare neglexerit. Apud summum enim Patrem, qui non fuerit in charitate fratrum, non habebitur in [Col. 0305B] numero filiorum. In distributione quoque eleemosynarum, et pauperum cura, pinguescant Christiana jejunia; et quod suis quisque deliciis subtrahit, debilibus impendat et egenis. Detur opera ut omnes Deo uno ore benedicant, et qui aliquam dat portionem substantiae suae, intelligat se ministrum esse misericordiae divinae, qui partem pauperis in manu posuit largientis: ut peccata quae [Col. 0305D] Vocem aut addidimus ex ms. S. Petri. Mox in mss. Vatt. collect. 4 et 5, etiam eleemosyna deleantur. aut baptismi aquis, aut poenitentiae lacrymis abluuntur, etiam eleemosynis deleantur, dicente Scriptura: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III, 33) . Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Ad paschale convivium debere quemque se praeparare per discussionem conscientiae et emendationem vitae. —II. Misericordiam exercendam, a vitiis jejunandum, rebus coelestibus esse inhaerendum. —III. Ad paschale sacramentum, quod in remissionem peccatorum conditum est, quemque praeparari, cum illud remissione offensarum imitatur.
Appropinquante, dilectissimi, solemnitate paschali, [Col. 0305D] Ita duo Lectionaria mss., Patav., unum Eremitanorum, aliud S. Justinae, codex Casin. collect. 1, et mss. collect. 2. Non absimiliter in serm. praecedenti c. 1: Appropinquante enim festivitate paschali, adest maximum sacratissimumque jejunium. Erat in editis ante Quesn. ut et in aliquibus mss.: sic est praecurrenda consuetudo jejunii, ut nos quadraginta dierum numerus ad sanctificationem corporis et mentis exerceat. Hanc autem lectionem ille repudians notavit: Quae lectio catholicos scriptores incautos impulit in sensum a Leonis mente alienum, cum haec interpretati sunt de quatuor dierum jejunio qui Dominicae primae Quadragesimae nunc praemittuntur, ut numerus quadragenarius compleatur. Porro ex duobus mss. Thuan. et Corb. hanc aliam lectionem textui inseruit: Praecurramus eam consueto jejunio, quod nos, [Col. 0306D] etc. Sed lectionem nostram confirmant etiam illi codices in quibus cum lectione quae erat in vulgatis, pro sic est legitur adest. adest praecurrentis consuetudo jejunii, quod nos quadraginta dierum numero ad sanctificationem corporis et mentis exerceat. Suscepturi enim festorum omnium maximum festum, ea nos debemus observantia praeparare, ut in cujus sumus resurrectione [Col. 0306A] conresuscitati, in ipsius inveniamur [Col. 0306D] Prima editio et cod. Bon., morte. Dein editi ante Quesn. et aliqui mss., Cum enim Christus. Post pauca, vocem mortis a Quesnello insertam plures codd. ignorant. passione commortui, dicente beato Paulo apostolo: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Colos. III, 3) . Quae vero nobis est mortis cum Christo participatio, nisi ut desinamus esse quod fuimus? aut quae similitudo resurrectionis, nisi depositio vetustatis? Unde qui sacramentum suae reparationis intelligit, carnis se vitiis debet exuere, et omnes sordes abjicere peccatorum: ut [Col. 0306D] Ms. Patav. S. Antonii, aditurus. intraturus nuptiale convivium, splendeat veste virtutum. Quamvis enim benignitas sponsi cunctos ad communionem regiarum invitet epularum, studendum est tamen universis vocatis, ut sacrorum ciborum munere non inveniantur [Col. 0306B] indigni (Matth. XXII, 11) . Abutuntur autem quidam patientia Dei, et qui non sunt in conscientia liberi, fiunt de longa impunitate securi: cum ideo differatur ultio, ut tempus possit habere correctio. Misericordiam igitur Dei nostri, [Col. 0306D] Duo mss. S. Petri, quia non vult mortem peccatoris, sed tantum ut revertatur et vivat. quae 190 non vult mortem peccatoris, sed tantum ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII, 32, et XXXIII, 11) , non ideo quisquam tardet amplecti, quia quod meruit non recepit. Neque enim quidquid differtur, aufertur; aut condemnationem evasit, qui indulgentiam non quaesivit. Cujus quidem implorandae non una omnibus causa est; quia multis modis multisque mensuris et peccatum a peccato, et crimen distat a crimine. Sed quia universitas fidelium ad perfectam innocentiam et ad plenam debet tendere puritatem, ut eorum consortio mereatur [Col. 0306C] ascribi, de quibus dicitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) : omni instantia et virtute nitendum est, ut quidquid secretum conscientiae maculat, quidquid aciem mentis obscurat, diligentissimis [Col. 0306D] Prima editio, emendationibus. emundationibus deleatur. Quamvis enim scriptum sit: Quis gloriabitur castum se habere cor, aut mundum se esse a peccato (Prov. XX, 9) ? non tamen desperanda est apprehensio puritatis, [Col. 0306D] Ita Corb. Alludit Leo ad illam Domini sententiam: Omnis qui petit, accipit. Quamobrem male in vulgatis editionibus: Quae dum semper appetitur, nec semper accipitur. Haec Quesnellus, cujus emendationem approbant etiam duo Lectionaria S. Petri, mss. collect. 2 et 5, quae hoc loco convenientia invenire satis duximus. quae dum semper petitur, semper accipitur, nec remanet judicio condemnandum, quod fuerit confessione purgatum.
Hoc illud est, dilectissimi, quod orantes omnes filii Ecclesiae ex doctrina Domini uniformiter dicunt: Dimitte nobis debita nostra sicut et nos [Col. 0307A] dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) : quia nemo tam sanctus, nemo tam justus est, qui in tempore hujus vitae, quae tota tentatio est, cujuscumque peccati remissione non egeat. Circumstant undique pericula innumerabilium delictorum (Job. VII, 1) , et per licitos usus ad immoderatos transitur excessus, dum per curam salutis irrepit delectatio voluptatis, et non sufficit concupiscentiae, quod potest satis esse naturae. Hinc habendi amor numquam [Col. 0307C] Al. amandus. QUESNELLUS in margine. satiandus exoritur; hinc cupiditas eminendi, quae vel stirpi suae [Col. 0307C] Emendavimus ex duobus mss. S. Petri ac totidem Vat. Editi, innexa. innixa, vel soboli, nunc prolem habet superbiam, nunc parentem. His autem et aliis tentationibus, quarum multiplex est et infinita connexio, quae rectius virtus quam continentia opponitur, quae nutriendis atque servandis animi et corporis bonis, et [Col. 0307B] incrementa praebet et roborat? Unde in coelestibus Ecclesiae disciplinis multum utilitatis afferunt divinitus instituta 191 jejunia: ut dum continentiae legibus carnalis subjicitur appetitus, motus quoque interior temperetur, ac sicut corpus a cibis, ita mens ab iniquitate jejunet. Dominus enim dicit: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) . Habet ergo populus Dei spiritales epulas castasque delicias, quas salubriter [Col. 0307C] Unum Lectionarium Vat., expetat et laudabiliter concupiscat. expetit et laudabiliter concupiscit quoniam laudante et dicente propheta: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Ps. XXXIII, 9) : quisquis dulcedinem justitiae et misericordiae Dei, quibus omnis providentia ejus dispensatur, gustu cordis attigerit, et nullo umquam minuenda fastidio experimenta supernorum [Col. 0307C] hauserit gaudiorum, corruptibilia et temporalia bona aeternorum admiratione despiciet: et in illo igne quem Dei accendit charitas, concalescet: ut algore in fervorem converso, et in lucem nocte mutata, uno opere in animis fidelium Spiritus sanctus et tenebras abigat, et peccata consumat.
Unde quia tales fructus mater virtutum continentia parit, et jejunantes a vitiis ad ineffabilia oblectamenta perducit; studiosiori nunc opere, [Col. 0308A] dilectissimi, exsequamur praecepta coelestia: et quia totum paschale sacramentum, in remissionem est conditum peccatorum; quod celebrare optamus, imitemur. Misericors enim et justus Dominus ita promittit indulgentiam suam, ut eam etiam quibus parcit, [Col. 0307C] Sic Quesnellus cum prima editione et quibusdam nostris codd. Al. indaget, perperam. Mox, voluit [Col. 0307D] pro voluerit in uno Vat. indicat. Exponens enim, qua regula Deo Patri nos voluerit supplicare: Si dimiseritis, inquit, hominibus peccata eorum, dimittet vobis et Pater vester, qui in coelis est, peccata vestra. Si autem non remiseritis hominibus, nec Pater vester remittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 14) . Justa prorsus et benigna conditio, qua divinae potentiae fit particeps homo, ut sententiam Dei ex suo libret arbitrio, et [Col. 0307D] Mss. S. Petri, in eo. eo sibi judicio obstringat Dominum, quo judicaverit ipse conservum. Sive itaque circa subjectos, sive circa aequales, [Col. 0308B] naturae 192 parilitas diligatur: et quia nemo non peccat, nemo non parcat, non difficulter praestemus quod gratulanter [Col. 0307D] Unus cod. S. Petri, accipimus. accepimus: ut sive largitate eleemosynarum, sive indulgentia peccatorum, quanto magis fuerimus misericordes, tanto simus perfectius innocentes. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Sive HOMILIA habita sabbato ante secundam Dominicam Quadragesimae, de Evangelio secundum Matthaeum: [Col. 0308D] In hanc formulam notavit Quesnellus in margine: Vix dubitandum quin istud evangelicae lectionis exordium ex recentioris breviarii codice transcriptum sit. Fallitur: idem enim exordium legitur non solum in mss. collectionum 2, 3, 4 et 5; verum etiam in Lectionariis libris XI et XII saeculi, qui ab antiquioribus originem ducunt. Potius recentior est titulus, quem Quesnellus cum caeteris editis recepit, inscribens hunc sermonem De transfiguratione Domini. Hic enim titulus abest ab omnibus Lectionariis, nec non a mss. collect. 2, 4 et 5. Inscriptionem De Evangelio secundum Matthaeum, utpote congruentiorem, [Col. 0309D] sumpsimus ex codd. collect. 5. In illo tempore: Assumpsit Jesus Petrum, et Jacobum, et Joannem fratrem ejus, et duxit eos in montem excelsum seorsum, et reliqua ( Matth. XVII).
I. Fidem veram Christum et Deum confiteri et hominem: quae in Petro magna potestate [Col. 0308C] remunerata est. —II. Christum ob id maxime esse transfiguratum, ut veritatem et virtutem suae carnis comprobaret. —III. Ut etiam crucis scandalum tolleret, spemque Ecclesiae suae confirmaret. —IV. Veteris et novi Testamenti de Christo concordiam per Moysis et Eliae apparitionem significari. —V. Petri desiderium non improbum fuisse, sed inordinatum. —VI. Hic est filius meus, etc. explicatur. —VII. Ipsum audite expenditur. —VIII. Hoc testimonio Patris omnium infirmitatem roborari.
Evangelica lectio, dilectissimi, quae per [Col. 0309A] aures corporis interiorem mentium nostrarum 193 pulsavit auditum, ad magni sacramenti nos intelligentiam vocat: quam aspirante gratia Dei facilius assequemur, si considerationem nostram ad ea quae [Col. 0309D] In Lectionar. Veneto 153 deest paulo. Dein, pro Jesus Christus, idem cod., Dominus Christus, et quidam Vat., Deus Christus. paulo superius sunt narrata, referamus. Salvator enim humani generis Jesus Christus condens eam fidem quae et impios ad justitiam et mortuos revocat ad vitam, ad hoc discipulos suos doctrinae monitis et operum miraculis imbuebat, ut idem Christus et unigenitus Dei et hominis Filius crederetur. Nam unum horum sine altero non proderat ad salutem, et aequalis erat periculi, Dominum Jesum Christum, aut Deum tantummodo sine homine, aut sine Deo solum hominem credidisse, cum utrumque esset pariter confitendum: quia sicut Deo vera humanitas, [Col. 0309B] ita homini inerat vera Divinitas. Ad confirmandam ergo hujus fidei [Col. 0309D] Duo Lectionar. mss. Vat. 1268, et Venet., salubritatem, et pro cognitionem, Quesnellus in margine, conditionem. saluberrimam cognitionem interrogaverat discipulos suos Dominus, inter diversas aliorum opiniones quid ipsi de eo crederent, quidve sentirent: ubi Petrus apostolus per revelationem summi Patris, corporea superans et humana transcendens, vidit mentis oculis Filium Dei vivi, et confessus est gloriam Deitatis, [Col. 0309D] Unus cod., qui non. quia non ad solam respexit substantiam carnis et sanguinis. Tantumque in hac fidei sublimitate complacuit, ut beatitudinis felicitate donatus sacram inviolabilis petrae acciperet firmitatem, super quam fundata Ecclesia portis inferi et mortis legibus praevaleret, nec in solvendis aut ligandis quorumcumque causis aliud ratum esset in coelis quam quod Petri sedisset arbitrio.
Haec autem, dilectissimi, laudatae intelligentiae [Col. 0309D] Cod. Ven., fortitudo. celsitudo instruenda erat de inferioris substantiae sacramento, ne apostolica fides ad gloriam confitendae in Christo Deitatis evecta, infirmitatis nostrae [Col. 0309D] Prima edit. et ms. Bon., redemptionem. receptionem indignam impassibili Deo atque incongruam judicaret, et ita jam [Col. 0309D] Ita ex Lection. Ven. et alio Vat. Editi, in Christo. in ipso humanam crederet glorificatam esse naturam, ut nec supplicio posset affici, nec morte dissolvi. Et ideo dicente Domino quod oporteret eum ire Jerosolymam, et multa pati a senioribus et scribis ac principibus sacerdotum, et occidi, et tertia die resurgere (Matth. XVI, 21, et XX, 17-19) , cum beatus Petrus, qui superno illustratus lumine, de ardentissima Filii Dei confessione fervebat, contumelias 194 illusionum et crudelissimae mortis opprobrium religioso, [Col. 0309D] ut putabat, et libero fastidio respuisset, benigna a [Col. 0310A] Jesu increpatione correptus, et ad cupiditatem participandae cum eo passionis animatus est. Subsequens [Col. 0309D] Cod. Venet. delet enim. enim exhortatio Salvatoris hoc inspiravit, hoc docuit, ut volentes eum sequi, negarent se sibi, et pro spe aeternorum levissimum ducerent temporalium detrimentum: quia is demum animam suam salvam faceret, qui eam pro Christo perdere non timeret (Matth. XVI, 25) . Ut ergo istam felicis constantiae fortitudinem toto apostoli corde conciperent, et nihil de suscipiendae crucis asperitate trepidarent, ut de supplicio [Col. 0309D] Idem cod., Crucis non erubescerent. Christi non erubescerent, nec pudendam sibi eam patientiam crederent, quae sic subitura erat saevitiam passionis, ut non amitteret gloriam potestatis: Assumpsit Jesus Petrum, et Jacobum, et fratrem ejus Joannem (Matth. XVII, 1) , et conscenso [Col. 0310B] cum eis seorsum monte praecelso, claritatem [Col. 0309D] Vocem illis, quae in anterioribus editionibus deerat, supplevit Quesnellus, uti eam in nostris mss. [Col. 0310D] reperimus. Mox, qui licet intellexissent in exemplo Pauli Diac. illis suae gloriae demonstravit: quia licet intellexissent in eo majestatem Dei, ipsius tamen corporis, quo Divinitas tegebatur, potentiam nesciebant. Et ideo proprie signanterque promiserat quosdam de astantibus discipulis non prius gustare mortem, quam viderent Filium hominis venientem in regno suo (Matth. XVI, 28) , id est in regia claritate, quam [Col. 0310D] Hic spiritaliter habent vulgati. Specialiter legendum indicavit Latinus Latinius in Bibliotheca sacra. Ita quidem reposuimus ex prima editione, nec non ex Lectionario Ven. aliisque nostris mss. libris, quorum quidam per abbreviationem praeferunt spaliter ab editoribus sumptum pro spiritaliter. specialiter ad naturam suscepti hominis pertinentem, his tribus viris voluit esse conspicuam. Nam illam ipsius Deitatis ineffabilem et [Col. 0310D] Al., immarcescibilem. QUESNELLUS in margine. inaccessibilem visionem, quae in aeternam vitam mundis corde servatur, nullo modo mortali adhuc carne circumdati intueri poterant et videre.
Aperit ergo Dominus coram electis [Col. 0310C] testibus gloriam suam, et communem illam cum caeteris corporis formam tanto splendore clarificat, ut et facies ejus solis fulgori similis, et vestitus candori nivium esset aequalis (Matth. XVII, 2) . In qua transfiguratione illud quidem principaliter agebatur, ut de cordibus [Col. 0310D] Cod. Venet., apostolorum. discipulorum crucis scandalum tolleretur; nec conturbaret eorum fidem voluntariae humilitas passionis, quibus revelata esset absconditae excellentia dignitatis. Sed non minore providentia spes sanctae Ecclesiae fundabatur, ut totum corpus Christi agnosceret quali esset commutatione donandum, [Col. 0310D] Et pro ut, quod in antea editis occurrit, at ex praecedenti ut hoc loco superflue repetitur, scripsimus ex aliquibus mss. Vat. et Homil. Pauli Diaconi. et ejus sibi honoris consortium 195 membra promitterent, qui in capite praefulsisset. De quo idem Dominus dixerat, cum de adventus sui majestate loqueretur: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno [Col. 0310D] [Col. 0310D] Cod. Ven. Patris mei. Patris sui (Matth. XIII, 43) ; protestante hoc ipsum [Col. 0311A] beato Paulo apostolo, et dicente: Existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) ; et iterum: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo [Col. 0311D] Idem cod. omittit voces in Deo. in Deo. Cum enim Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III. 13) .
Confirmandis vero apostolis et ad omnem scientiam provehendis, alia quoque in illo miraculo accessit instructio. Moses enim et Elias, lex scilicet [Col. 0311D] In Homil. Pauli Diac., et prophetia; et paulo post, stabit omne verbum, cum Lectionar. Vat. et duobus aliis codd. et prophetae, apparuerunt cum Domino loquentes: ut verissime in illa quinque virorum praesentia compleretur quod dictum est: In duobus vel tribus testibus stat omne verbum (Deut. XIX, 15; Matth. XVIII, 16; Joan. VIII, 17; II Cor. XIII, 1; Heb. X, 28) . Quid [Col. 0311B] hoc stabilius, quid firmius verbo, in cujus praedicatione veteris et novi Testamenti concinit tuba, et cum evangelica doctrina, antiquarum protestationum instrumenta concurrunt? Astipulantur enim sibi invicem utriusque foederis paginae; et quem sub velamine mysteriorum praecedentia signa promiserant, manifestum atque perspicuum praesentis gloriae splendor ostendit: quia, sicut ait beatus Joannes, lex per Mosen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) ; in quo et propheticarum promissio impleta est figurarum et legalium ratio praeceptorum, dum et veram docet prophetiam per sui praesentiam, et possibilia facit mandata per gratiam.
His ergo sacramentorum revelationibus [Col. 0311C] Petrus apostolus incitatus, mundana spernens et terrena fastidiens, in aeternorum desiderium quodam mentis rapiebatur excessu; et gaudio totius visionis impletus, ibi cum Jesu [Col. 0311D] Unus cod. Vat.; sperabat. Mox, ubi manifesta habent nonnullae editiones. optabat habitare, ubi manifestata ejus gloria laetabatur; unde et ait: Domine, bonum est nos hic esse: si vis, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum (Matth. XVII, 4) . Sed huic suggestioni Dominus non respondit, significans non quidem improbum, sed inordinatum esse [Col. 0311D] Unus cod. Vat., quod peteret, quod cuperet; cum salvari mundus nisi Christi morte non posset, et exemplo Domini in hoc [Col. 0311D] Quaedam editiones, laudaretur. vocaretur credentium fides, ut licet non oporteret [Col. 0311D] Unus cod. Vat., de futuris promissionibus. Cod. Ven., de beatitudinis promissione. de beatitudinis promissionibus dubitari, intelligeremus tamen inter tentationes 196 hujus vitae prius nobis tolerantiam postulandam esse quam gloriam: quia [Col. 0311D] tempora patiendi non potest felicitas praevenire regnandi.
Adhuc itaque eo loquente ecce nubes lucida obumbravit eos, et ecce vox [Col. 0311D] Homil. Pauli Diac., de coelo. Mox ex eodem Homil. omnibusque nostris mss. et editis ante Quesn. [Col. 0312D] revocavimus vocem dilectus ab hoc expunctam de nube dicens: [Col. 0312A] Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Ibid., 5) . Praesens quidem erat in Filio Pater, et in illa Domini claritate, quam ad discipulorum temperarat aspectum, non separabatur ab Unigenito Genitoris essentia; sed ad commendandam proprietatem utriusque personae, sicut visui [Col. 0312D] Unus cod. Vat., significabat. significavit Filium splendor ex corpore, sic auditui Patrem vox nuntiavit ex nube. Qua voce accepta, discipuli [Col. 0312D] Cod. Venet., quidem. Paulo post in Homil. Pauli Diac., De Filii majestate timuerunt. quod in faciem ceciderunt et timuerunt valde, non de Patris tantum, sed et de Filii majestate tremuerunt: altiori enim sensu unam utriusque intellexerunt Deitatem: et quia in fide non erat haesitatio, non fuit in timore discretio. [Col. 0312D] Ms. Venet., Laetum. Latum ergo illud et multiplex testimonium fuit, et plus in verborum virtute quam [Col. 0312D] Aliqui mss. Vatt. omittunt praepositionem in. in sono vocis auditum est. [Col. 0312B] Dicente enim Patre: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite; nonne evidenter auditum est: Hic est Filius meus, cui ex me et mecum esse, sine tempore est? Quia nec Genitor Genito prior, nec Genitus est Genitore posterior. Hic est Filius meus, quem a me non separat Deitas, non dividit potestas, non discernit aeternitas. Hic est Filius meus, non adoptivus, sed proprius; non aliunde creatus, sed ex me genitus; nec de alia natura mihi factus [Col. 0312D] Cod. Ven. addit est; et postea delet mihi. comparabilis, sed de mea essentia mihi natus aequalis. Hic est Filius meus, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) : quia omnia quae facio similiter facit, et quidquid operor, [Col. 0312D] Unus ms. Vat., similiter mecum. inseparabiliter mecum atque indifferenter operatur. In Patre enim est Filius, et in Filio [Col. 0312C] Pater (Joan. V, 19) , nec umquam unitas nostra dividitur. Et cum alius ego sim qui genui, alius ille quem genui, non aliud tamen de illo vobis cogitare fas est, quam de me sentire possibile est. Hic est Filius meus, qui eam quam mecum habet aequalitatem non rapina appetiit (Philip. II, 6) , nec usurpatione praesumpsit; sed manens in forma gloriae meae, ut ad reparandum genus humanum exsequeretur commune consilium, usque ad formam servilem inclinavit incommutabilem Deitatem.
Hunc ergo, in quo [Col. 0312D] Ita cum omnibus nostris mss. et editis ante Quesnellum, apud quem, mihi bene per omnia placeo. Mox cod. Venetus, deleta conjunctione et, habet, in cujus praedicatione. mihi per omnia 197 bene complaceo, et cujus praedicatione manifestor, cujus humilitate clarificor, incunctanter audite: quia ipse est veritas et vita, ipse virtus mea [Col. 0312D] atque sapientia. Ipsum audite, quem legis mysteria praenuntiaverunt, quem prophetarum ora cecinerunt. Ipsum audite, qui sanguine suo mundum redimit, qui diabolum ligat, et vasa ejus rapit, qui peccati chirographum [Col. 0313A] et praevaricationis [Col. 0313C] Idem codex Ven., pactum. pacta dirumpit. Ipsum audite, qui viam aperit ad coelum, et per crucis supplicium gradus vobis ascensionis parat ad regnum. Quid trepidatis redimi? quid pavetis saucii liberari? [Col. 0313C] Laudatus cod., Fiat me volente quod vult Christus. Fiat quod me volente vult Christus. Abjicite carnalem formidinem, et fideli vos armate constantia: indignum est enim, ut in Salvatoris passione timeatis, quod ipsius munere nec in vestro fine metuetis.
Haec, dilectissimi, non ad illorum tantum utilitatem dicta sunt, qui ea propriis auribus audierunt, sed in illis tribus apostolis universa Ecclesia didicit quidquid eorum et aspectus vidit et auditus accepit. Confirmetur ergo secundum praedicationem sacratissimi Evangelii omnium fides, et nemo de Christi cruce, per quam mundus redemptus est, [Col. 0313B] erubescat. Nec ideo quisquam aut pati pro justitia timeat, aut de promissorum retributione diffidat, quia per laborem ad requiem, et per mortem transitur ad vitam: cum omnem humilitatis nostrae infirmitatem ille susceperit, in quo si in confessione et [Col. 0313C] Praepositionem in hoc secundo loco omittunt aliquot mss. Vatt. Codex Venetus praeterit et in dilectione. Mox, quod vicit, vicimus, et quod promisit accepimus in uno ms. Vat. in dilectione ipsius permaneamus, et quod vicit vincimus, et quod promisit accipimus. Quia sive ad facienda mandata, sive ad toleranda adversa, praemissa Patris vox debet semper auribus nostris [Col. 0313D] Solus Quesnellus intonare. insonare dicentis: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite: [Col. 0313D] Prima editio: Qui vivit et regnat in saecula benedictus. qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Per solam Verbi incarnationem salutem homini contingere, cujus fides etiam in veteri Testamento et ante legem necessaria. —II. Per Verbi potentiam et carnis humilitatem, salutem pari. — III. Non spernendam ejus crucem et abjectionem, qui unico verbo in passione prostravit satellites. — IV. Ultro se Christum tradidisse morti, qui et Petri zelum repressit, et servi aurem restituit. —V. Morte Christi nos liberari, Judaeos et Judam accusari; qui tamen etiam potuissent illa redimi.
[Col. 0313D] In vulgatis et nonnullis etiam codd. hic Sermo sic incipit: Sacratissimum, dilectissimi, Dominicae passionis diem, quam, etc. Praetulimus lectionem vetustissimi Lectionarii Vat. 3835, qui codex certe [Col. 0314C] Romanus, ad Basilicam SS. apostolorum Philippi et Jacobi pertinebat, cum praesertim concinant mss. potiorum collectionum 1 et 2. Contextus etiam magis congruit: nam proprius dicitur evangelicus sermo reserasse sacramentum Dominicae Passionis, quam sacratissimum diem. Sacramentum, dilectissimi, Dominicae passionis, quam Dominus Jesus, Dei Filius, pro humani generis salute suscepit, et sicut promisit, omnia [Col. 0314A] ad se exaltatus attraxit, tam plane ac lucide evangelicus sermo reseravit, ut religiosis et piis cordibus non aliud sit audisse quae lecta sunt, quam vidisse quae gesta sunt. Unde cum indubitabilem obtineat auctoritatem sacra narratio, annitendum nobis est, auxiliante Domino, ut [Col. 0314D] Mss. collect. 2, perspicuam habeat intelligentiam. perspicuum habeat intelligentia, quod notum fecit historia. Post illam namque humanae praevaricationis primam et universalem ruinam, ex qua per unum hominem peccatum introivit in hunc mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) ; nemo [Col. 0314D] Vocem tetram addidimus ex antiquissimo Vat. et codd. antiquarum collectionum. tetram diaboli dominationem, nemo vincula dirae captivitatis evaderet; nec cuiquam aut reconciliatio ad veniam, aut reditus pateret ad vitam, nisi coaeternus et coaequalis Patri Deo [Col. 0314D] Idem Vat., Filius Deus. Filius Dei [Col. 0314B] etiam hominis filius esse dignaretur, veniens quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 10) : ut sicut per Adam mors, ita per Dominum nostrum Jesum Christum esset resurrectio 199 mortuorum (I Cor. XV, 22) . Non enim quia secundum inscrutabile propositum sapientiae Dei novissimis diebus Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , ideo salutiferae Virginis partus, extremi tantum temporis generationibus profuit, et non se etiam in praeteritas refudit aetates. Omnis prorsus antiquitas colentium Deum verum, omnis numerus apud saecula priora sanctorum, [Col. 0314D] Editi, sacra fide. Magis placuit lectio mss. collect. 2, quae contextui aptissima est. in hac fide vixit et placuit; et neque patriarchis, neque prophetis, neque cuiquam omnino sanctorum, nisi in redemptione Domini nostri Jesu Christi salus et justificatio fuit: quae sicut exspectabatur [Col. 0314D] Ms. Casanatens. addit ab hominibus. Mox codex Barberin., in Christi munere pro ipso munere; et ms. Bon., prosecuta pro praesentata, in alio codice repraesentata. multis prophetarum [Col. 0314C] oraculis signisque promissa, ita est etiam ipso munere atque opere praesentata.
Unde nunc, dilectissimi, in toto ordine dominicae passionis, non ita infirmitatem consideremus humanam, ut arbitremur illic potentiam defuisse divinam: neque illam ita coaeternam et [Col. 0314D] Duo nostri codd., coaequalem. In vetustissimo Vat., neque illam aequalem et coaeternam Patri. aequalem Patri formam Unigeniti cogitemus, ut putemus non fuisse vera quae Deo videntur indigna. Prorsus utraque natura, unus [Col. 0314D] Verbum est adjecimus ex eodem Vat. et ex ms. Casanat. est Christus: nec Verbum ibi ab homine disjunctum, nec homo est dissociatus a Verbo. Non est fastidita humilitas, quia nec imminuta majestas. [Col. 0314D] Nec nocuit in eodem Casanat. Nihil nocuit naturae inviolabili, [Col. 0315A] quod passibili oportebat inferri: totumque illud sacramentum, quod simul et humanitas consummavit et Deitas, dispensatio fuit misericordiae, et actio pietatis. Talibus enim vinculis tenebamur [Col. 0315D] Sic antiquissimus Vat. Al., constricti, vel astricti. obstricti, ut nisi per hanc opem non possemus absolvi. Humilitas igitur Divinitatis nostra provectio est. Nos tanto redimimur pretio, nos tanto curamur impendio. Quis enim ab impietate ad justitiam, a miseria ad beatitudinem esset recursus, nisi et justus ad impios, et beatus inclinaretur ad miseros?
Non est ergo [Col. 0315D] Inseruimus nobis ex eodem Vat. et tribus aliis codd. nobis, dilectissimi, erubescenda crux Christi, quae de virtute est divini consilii, non de conditione peccati. Quamvis enim ex infirmitate nostra vere passus Dominus Jesus, vereque sit mortuus, non tamen ita se abstinuit a [Col. 0315B] gloria sua, ut inter contumelias passionis nihil divinae operationis exerceret. Nam cum impius Judas, non jam ovina pelle velatus, sed lupino furore manifestus, vim sceleris per speciem pacis incipiens, signum traditionis saeviore omnibus telis osculo praebuisset, et multitudo furibunda quae ad comprehendendum Dominum cum armata militum 200 cohorte confluxerat, [Col. 0315D] Hic et in aliquibus aliis locis hujus sermonis quorumdam verborum collocationem ab editis diversam ad probatiorum mss. fidem exegimus. inter faces atque laternas, lumen verum tenebris suis obcaecata non cerneret, Dominus, qui exspectare potius turbas quam declinare delegerat, sicut Joannes Evangelista testatur (Joan. XVIII, 4) , quem quaerant necdum inventus interrogat: illisque dicentibus, quod Jesum quaererent, Ego sum, inquit (Ibid. 5) . Quod verbum ita illam manum ex ferocissimis congregatam, quasi [Col. 0315C] quodam fulmineo ictu stravit et perculit, ut omnes illi atroces, minaces atque terribiles, retroacti corruerent. Ubi fuit saevitiae conspiratio? ubi ardor irarum? ubi instructus armorum? Dominus dicit, Ego sum: et ad vocem ejus turba prosternitur impiorum. Quid jam poterit majestas ejus judicatura, cujus hoc potuit humilitas judicanda?
Verumtamen Dominus sciens quid magis mysterio suscepto conveniret [Col. 0315D] Ms. Barb., uti hac potestate noluit. in hac potestate non perstitit; sed persecutores suos in facultatem dispositi sceleris redire permisit. Nam si teneri nollet, non utique teneretur. Sed quis hominum posset salvari, si ille se non sineret comprehendi? Nam et beatus Petrus, qui animosiore constantia Domino [Col. 0315D] cohaerebat, et contra violentorum impetus, fervore sanctae charitatis exarserat, in servum principis sacerdotum usus est ladio, et aurem viri ferocius instantis abscidit (Matth. XXVI, 51; Marc. XIV, 47; Luc. XXII, 50; Joan. XVIII, 10) . Sed hunc zelantis apostoli pinta motum progredi Dominus ultra non patitur: recondi gladium jubet, nec sinit se adversus impios manu ferroque defendi. Contra sacramentum enim erat redemptionis nostrae, ut qui mori pro omnibus venerat, capi nollet: [Col. 0315D] Prima editio et ms. Vat. collect 3 et 5: Nam dilato. Mox in alio Vat., glorioso crucis triumpho. ne dilato gloriosae Crucis triumpho et dominatio diabolica fieret longior, et captivitas humana diuturnior. Dat ergo in se furentibus licentiam saeviendi, nec tamen etiam talibus dedignatur se indicare Divinitas. Aurem servi jam ipsa sectione demortuam, et a compage viventis corporis alienam, in sedem dehonestati capitis revocat manus Christi. [Col. 0315D] Prima edito, Reformatur cum ms. Bon. Reformat quod ipse formaverat: nec tarde caro sequitur ejus imperium, cujus erat ipsa figmentum.
Habent ergo divinam haec opera virtutem. Sed quod Dominus majestatis suae potentiam comprimit, et vim in se persecutoris admittit ex illa est voluntate qua dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis (Ephes. V, 25) : cooperante in hoc [Col. 0315D] Editi ante Quesnellum, ipso Patre. Nostri codd. ut in textu, quem cum Quesnello retinuimus. ipsum Patre, qui Filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) . Una est enim Patris 201 et Filii voluntas, ut est una Divinitas: de cujus dispositionis effectu, nihil vobis gratiae, Judaei, nihil tibi, Juda, debemus. Salvationi quidem nostrae, non hoc vobis volentibus, impietas vestra servivit, et per vos factum est quidquid manus Dei et consilium decreverunt fieri (Act. IV, 28) . Mors igitur Christi nos liberat, vos accusat. Merito soli non habetis quod omnibus perire voluistis. Et tamen tanta est nostri [Col. 0316C] bonitas Redemptoris, ut etiam vos possitis consequi veniam, si Christum Dei Filium confitendo, illam parricidalem malitiam relinquatis. Non enim Dominus in cruce frustra oravit, dicens: Pater, dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) . Quod remedium nec te, Juda, transiret, si ad eam poenitentiam confugisses quae te revocaret ad Christum, non quae instigaret [Col. 0316D] Duo mss. Vatt., in laqueum. Mox autem pro enim in tribus mss. Vatt. ad laqueum. Dicendo enim: Peccavi, tradens sanguinem justum (Matth. XXVII, 4) , in impietatis tuae perfidia perstitisti: quia Jesum non Deum Dei Filium, sed nostrae tantummodo conditionis hominem [Col. 0316D] Sic ex vetustissimo Vat. Al., inter extremum mortis tuae periculum. Duo Vatt., etiam inter extremum mertis tuae periculum. inter extrema mortis tuae pericula credidisti; cujus flexisses misericordiam, si ejus non negasses omnipotentiam. Haec hodie, dilectissimi, piis auribus vestris insinuata sufficiant, ne fastidium [Col. 0316D] de prolixitate subrepat. Quae autem desunt plenitudini, quarta feria auxiliante Domino reddenda promittimus: quoniam qui dedit quod locuti sumus, dabit, sicut credimus, quod loquamur: [Col. 0316D] Ita ex eodem antiquissimo Vat. In prima editione: Per Christum Dominum nostrum. Amen. In aliis editis ante Quesnellum: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum Amen. Similiter etiam plures mss. qui solum omittunt Filium tuum. Apud Quesn., Per Dominum nostrum [Col. 0317D] Jesum Christum Filium tuum, qui cum Deo et Spiritu sancto, etc. Editio Antuerpiensis an. 1583 idem ac Quesnellus, sed pro Deo habet eo. per Dominum [Col. 0317A] nostrum Jesum Christum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
I. Conversionem latronis, qui ad crucem usque reus, repente confessor Christi factus est, gratiae opus esse. —II. Omnes crea uras, cum testimonium Christo in cruce reddiderunt. sententiam in Judaeos protulisse. —III. Christianos humilitati et patientiae Christi conformes fieri debere; nec aliam esse viam ad aeterna.
Exigit fides, dilectissimi, ut partem sermonis quam de Domini Passione promisimus, eodem nobis auxiliante reddamus: 202 in quo nos orationibus vestris non ambigimus adjuvari. Ad commune enim pertinet lucrum, si potueritis me [Col. 0317B] habere devotum: quia vestrae impenditur aedificationi quidquid nostrae tribuitur facultati. Post illud ergo impium Judae detestandumque commercium, quo ab eo, Judaeis persequentibus, mundi Redemptor est traditus, post illas sacrilegas illusiones, inter quas usque ad locum poenae ejus mansuetudo perducta est, crucifixi cum eo sunt, statutis utrinque patibulis, latrones duo: quorum unus ad id usque temporis par similisque consorti, insidiator viarum et saluti hominum semper infestus, usque ad crucem reus, fit Christi repente confessor; et inter illos acerrimos corporis animique cruciatus, quos simul et instantia et difficultas mortis augebat, mira conversione mutatus, Memento, inquit, mei, Domine, dum veneris in regnum tuum (Luc. XXIII, 42) . Quae [Col. 0317C] istam fidem exhortatio persuasit? quae doctrina imbuit? quis praedicator accendit? Non viderat prius acta miracula, cessaverat tunc languentium curatio, caecorum illuminatio, vivificatio mortuorum, ea ipsa quae mox erant gerenda, non aderant; et tamen Dominum confitetur et Regem, quem videt supplicii sui esse consortem. [Col. 0317D] Prima editio: Unde ergo oriebatur hoc donum, inde accepit. etc. Inde ergo oriebatur hoc donum, unde accepit fides ipsa responsum; ait enim ei Jesus: [Col. 0317D] Eadem editio repetit, Amen, amen. Postea sub finem capitis servant pro servavit est in aliquibus mss. et post unitatemque primae editionis exemplum, coll. 3 et unus codex Vaticanus coll. 4 delent [Col. 0318D] suam. Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso (Ibid., 43) . Excedit humanam conditionem ista promissio; nec tam de ligno crucis quam de throno editur potestatis. Ab illa altitudine praemium fidei datur, in qua chirographum humanae transgressionis aboletur: quia se a forma servi Dei forma non dirimit, dum etiam inter ipsa supplicia proprietatem [Col. 0317D] unitatemque suam servavit et Deitas inviolabilis, et natura passibilis.
Adjicitur ad confirmationem spei nostrae totius attestatio creaturae. Emittente spiritum Christo omnia elementa tremuerunt, densis tenebris splendor solis obductus, extraordinarie nocti subdidit [Col. 0318A] diem; stabilitatem suam terra profundis concussionibus labefactata non tenuit, et petrarum firmitas, confracta soliditate, dissiluit. Velum templi, quo priorum mysteria ulterius non erant obumbranda, discissum est; et multorum sanctorum corporibus excitatis, ad praemuniendam resurrectionis fidem, monumenta patuerunt (Matth. XXVII, 51-53; Marc. XV, 38; Luc. XXIII, 45, 46) . In vos ergo, Judaei, coelum et terra sententiam tulit, vobis sol [Col. 0318D] Al., virtutem. QUESN. servitutem suam diemque subtraxit, vobis famulatum suum elementorum ordines 203 denegarunt; et recedente a legibus suis ministerio creaturae, vestra obcaecatio, vestra est significata confusio. Vobis enim dicentibus: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) ; merito [Col. 0318B] hoc retributum est, ut quod vestri generis impia perdidit portio, assequatur hoc [Col. 0318D] Prima editio, fidelium gentium. Mss. collect. 4 et 5, fidelis gentilium. fidelis gentium plenitudo.
Nos ergo, dilectissimi, quibus Dominus noster Jesus Christus crucifixus, non scandalum, neque stultitia, sed Dei virtus Deique sapientia est (I Cor. I, 23) ; nos, inquam, spiritale semen Abrahae, non in prole servitutis geniti, sed in familia libertatis renati; pro quibus in manu forti et brachio [Col. 0318D] Sic ex ms. S. Petri. Al., excelso. extento de oppressione Aegyptiae dominationis eductis, verus et immaculatus agnus immolatus est Christus (I Cor. V, 7) ; amplectamur salutaris Paschae mirabile sacramentum, et ad ejus imaginem, qui deformitati nostrae conformis factus est, reformemur. Erigamur ad eum qui pulverem abjectionis nostrae, [Col. 0318C] corpus fecit gloriae suae; et ut resurrectionis ejus mereamur esse consortes, humilitati et patientiae ipsius per omnia congruamus. Magni nominis militiam, magnae professionis suscepimus disciplinam. Sectatores Christi discedere a regia non licet via, sed dignum est temporalibus non occupari, ad aeterna tendentes. Et quia pretioso sanguine Christi redempti sumus, glorificemus et portemus Deum in corpore nostro (I Cor. VI, 20) : ut ad ea quae fidelibus praeparata sunt pervenire mereamur, [Col. 0318D] Ita vetustissimus Vat. 3835. In ms. S. Petri, Per Christum Dominum nostrum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. per Dominum nostrum Jesum Christum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
I. Crucis et redemptionis mysterium antiquitus praefiguratum, duas in Christo naturas exigere. — II. Distinctas esse utriusque proprietates voluntariasque humanae passiones. —III. Quam inique de bonitate Domini diffidit Judas, quem a corporis et sanguinis sui communione non repulerat. — IV. Tristitiam et formidinem nostram voluntarie a [Col. 0319A] Christo fuisse susceptas. —V. Petri conversionem interioris Christi intuitus opus fuisse. —VI. Quantorum malorum Judaeis origo fuere clamores quibus Christum morti addixerunt.
Inter omnia, dilectissimi, opera misericordiae Dei quae ab initio saluti sunt 204 impensa mortalium, nihil est mirabilius, nihilque sublimius, quam quod pro mundo crucifixus est Christus. Huic enim sacramento universa praecedentium saeculorum mysteria servierunt, et quidquid [Col. 0319D] Praepositio in addita ex ms. Vat. 3835. in hostiarum differentiis, in propheticis signis et legalibus institutis sacra dispensatione variatum est, hoc praenuntiavit dispositum, hoc promisit implendum: ut nunc imaginibus figurisque cessantibus hoc prosit credere jam effectum, quod antea profuit credidisse faciendum. [Col. 0319B] In omnibus igitur, dilectissimi, quae ad Domini nostri Jesu Christi pertinent passionem, hoc catholica fides tradit, hoc exigit, ut in Redemptorem nostrum duas noverimus convenisse naturas, et manentibus proprietatibus suis, tantam factam unitatem utriusque substantiae, ut ab illo tempore quo sicut humani generis causa poscebat, [Col. 0319D] Ms. S. Petri, intra beatae Virginis uterum. in beatae Virginis utero Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , nec Deum illum sine hoc quod homo est, nec hominem sine hoc liceat cogitare quod Deus est. Exprimit quidem [Col. 0319D] Prima editio et cod. Bon., sub diversis et distinctis. sub distinctis actionibus veritatem suam utraque natura, sed neutra se ab alterius connexione disjungit. Nihil ibi ab invicem vacat, tota est in majestate humilitas, tota in humilitate majestas; nec infert unitas confusionem, nec dirimit proprietas [Col. 0319C] unitatem. Aliud est passibile, aliud inviolabile; et tamen ejusdem est contumelia, cujus et gloria. Ipse est in infirmitate qui et in virtute; idem mortis capax, et idem victor est mortis. Suscepit ergo totum hominem Deus, et ita se illi, atque illum sibi misericordiae et potestatis ratione conseruit, ut utraque alteri [Col. 0319D] Eadem editio et idem codex, naturae. natura inesset, et neutra in alteram a sua proprietate transiret.
Sed quia dispensatio sacramenti, ad reparationem nostram ante saecula aeterna dispositi, nec sine humana infirmitate, nec sine divina erat consummanda virtute: [Col. 0319D] Eadem in epist. 28, ad Flavianum, c. 4. agit utraque forma cum alterius communione, quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exsequente quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, [Col. 0319D] aliud succumbit injuriis. [Col. 0319D] Correximus Illud ex vetustissimo Vat. Al., Aliud. Illud ab aequalitate paternae gloriae non recedit, hoc naturam nostri generis non relinquit. Verumtamen etiam ipsa receptio [Col. 0320A] passionum non ita est [Col. 0319D] Erat in editis nostrae affectioni. Postposuimus nostrae, uti adjectivum humilitatis, auctoritate memorati antiquissimi Vat. In uno ms. S. Petri, afflictioni pro affectioni. affectioni nostrae humilitatis exposita, ut a potentia sit Divinitatis abjuncta. Quidquid Domino illusionis et contumeliae, quidquid vexationis et poenae furor intulit impiorum, non de necessitate toleratum, sed de voluntate susceptum est: Venit enim Filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Luc. X, 10) ; et sic ad 205 omnium redemptionem utebatur malitia persequentium, ut in mortis ejus resurrectionisque sacramento, etiam interfectores [Col. 0319D] Ejus pro sui in Vat. laudato. sui possent salvi esse, si crederent.
Unde scelestior omnibus, Juda, et infelicior exstitisti, quem non poenitentia revocavit ad Dominum, sed desperatio traxit ad laqueum. Exspectasses consummationem criminis tui, et donec sanguis [Col. 0320B] Christi pro omnibus peccatoribus funderetur, informis lethi suspendium distulisses. Cumque conscientiam tuam tot Domini miracula, tot dona torquerent, illa saltem te a praecipitio tuo [Col. 0320D] Sacramenta ex antiquissimo Vat. et ex editis ante Quesnellum revocavimus. Mox in perfidia tua praefert codex S. Petri. sacramenta revocassent, quae in paschali coena jam de perfidia tua signo divinae scientiae detectus, acceperas. Cur de ejus bonitate diffidis, qui te a corporis et sanguinis sui communione non repulit, qui tibi ad comprehendendum se cum turbis et armatorum cohorte venienti pacis osculum non negavit (Joan. XVIII, 5) ? Sed homo [Col. 0320D] Quaedam editiones, incorruptibilis, vel corruptibilis. Dein pro et stante unus cod. S. Petri tu stante. inconvertibilis, spiritus vadens et non revertens (Ps. LXXVII, 39) , cordis tui secutus es rabiem, et stante diabolo a dextris tuis (Ps. CVIII, 6) , iniquitatem, quam in sanctorum omnium armaveras caput, in tuum verticem retorsisti: ut quia facinus tuum [Col. 0320C] omnem mensuram ultionis excesserat, te haberet [Col. 0320D] Idem cod. S. Petri et prima editio, impietatis tuae. impietas tua judicem, te pateretur tua poena carnificem.
Cum igitur esset Deus in Christo mundum reconcilians sibi (I Cor. V, 19) , et creaturam [Col. 0320D] Sic ex antiquissimo Vat. nec non ex ms. S. Petri aliisque codd. Al., creatoris. Mox conditor pro creator in prima editione et cod. Bonon. ad conditoris sui imaginem reformandam, Creator ipse gestaret; peractis miraculis operum divinorum, quae propheticus olim spiritus gerenda praedixerat: Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum audient; tunc saliet claudus ut cervus, et [Col. 0320D] Antiquissimus Vat., clara. Hoc Isaiae loco utrumque clara, vel plana apud Patres invenitur, ut ostendit P. Sabbatier. plana erit lingua mutorum (Isai. XXXV, 5) ; sciens Jesus adesse jam tempus gloriosae Passionis implendae, Tristis est, inquit, anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) : et iterum: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste [Col. 0320D] (Ibid., v. 39) . Quibus verbis quamdam formidinem profitentibus, nostrae infirmitatis 206 affectus participando curabat, et poenalis experientiae metum [Col. 0321A] subeundo penebat. In nobis ergo Dominus [Col. 0321C] Cod. S. Petri, nostro pallore trepidabat, et susceptione se nostrae infirmitatis induerat, ut nostram, etc. nostro pavore trepidabat, ut susceptionem nostrae infirmitatis indueret, et nostram inconstantiam suae virtutis soliditate vestiret. Venerat enim in hunc mundum dives atque misericors negotiator [Col. 0321C] Editi, coeli. Emendavimus ex mss. antiquissimo Vat. et S. Petri. Prima editio, et coeli commutatione. Post pauca sua tribuens scripsimus cum vetustioribus editionibus ac duobus laudatis codd. Quesnellus, sua [Col. 0321D] retribuens. e coelis, et commutatione mirabili inierat commercium salutare, nostra accipiens, et sua tribuens, pro contumeliis [Col. 0321D] Idem antiquis. Vat., honores, et dein sanitates pro salutem. honorem, pro doloribus salutem, pro morte dans vitam; et cui ad exterminationem persequentium poterant plusquam [Col. 0321D] Respicitur locus apud Matth. XXVI, 53, in quo licet nunc non legatur millia, sic tamen olim in nonnullis exemplaribus legebatur, uti videre est in antiquissimis Evangeliariis Veronensi, Brixiano et Forojuliensi a P. Blanchinio editis: unde etiam Augustinus in libro de Spiritu et Littera, c. 1 et 35, et Hilarius in psal. LIII, num. 1, in psal. LIV, n. 6, et lib. X de Trin. num. 42, similiter in suis codicibus legerunt. duodecim millia angelicarum servire legionum (Matth. XXVI, 53) , malebat nostram recipere formidinem quam suam exercere potestatem.
Quantum autem universis fidelibus hac humilitate collatum sit, primus beatissimus [Col. 0321D] Sic nostri codd. et editi ante Quesnellum, apud quem, Apostolus expertus est, cui cum. Antiquissimus Vat. praefert vocem Petrus, sed delet Apostolus. apostolus Petrus expertus est (Ibid.) , qui, cum illum [Col. 0321B] instantis saevitiae vehementior procella turbasset, ad reparationem vigoris celeri mutatione conversus est, sumens de exemplo remedium, ut tremefactum repente membrum rediret ad sui capitis firmitatem. Non enim posset domino servus, et magistro major esse discipulus (Matth. X, 24; Joan. XV, 20) , qui humanae fragilitatis trepidationem non vinceret, nisi victor mortis ante timuisset. Respexit ergo Dominus Petrum (Luc. XXII, 61) , et [Col. 0321D] Cod. S. Petri, inter seniorum calumnias. inter calumnias sacerdotum, inter falsitates testium, inter caedentium et conspuentium injurias constitutus, illis turbatum discipulum convenit oculis, quibus eum praeviderat esse turbandum: et in illum [Col. 0321D] Sic antiquissimus Vat., codd. S. Petri et duo alii nostri codices Vatt. cum ms. Victorino, quem Quesn. [Col. 0322C] ad marginem allegavit. Prima editio egressa est. Aliae editiones cum mss. collect. 4, conversa est. ingressa est veritatis inspectio, ubi erat cordis facienda correctio; quasi quaedam [Col. 0322C] Editi, illi. Correximus ex vetustissimo Vat. et cod. S. Petri. illic vox Domini insonaret ac diceret: [Col. 0322C] Praetulimus lectionem antiquissimi Vat. Al., Quid habes, Petre? Quid in tuam conscientiam recedis? [Col. 0322D] Codex S. Petri, quid intus recedis, ubi intus pro in tua librarii lapsu scriptum videtur. Mox revertere pro convertere in mss. Vatt. collect. 4 et 5. Reconvertere autem in alio Vat. Quo [Col. 0321C] abis, Petre? quid in tua recedis? ad me convertere, in me confide, me sequere: meae passionis hoc tempus est, nondum tui venit hora supplicii. Quid metuis, quod etiam ipse superabis? Non te confundat infirmitas, 207 quam recepi. Ego de tuo fui trepidus, tu de meo esto securus.
Mane autem facto, consilium inierunt omnes principes sacerdotum et seniores populi adversum Jesum, ut eum morti traderent (Matth. XXVII, 1) . Hoc mane, Judaei, non ortus vobis lucis contigit, sed occasus, nec [Col. 0322A] vestris oculis solitus dies prodiit, sed impiis mentibus nox tetrae caecitatis incubuit. Hoc mane vobis templum et altaria diruit, legem et prophetas ademit, regnum et sacerdotium sustulit, in luctum aeternum omnia [Col. 0322D] Addidimus vobis ex antiquissimo Vat. et ms. S. Petri. vobis festa convertit. Inistis enim insanum cruentumque consilium, tauri pingues, vituli multi, frementes bestiae, canes rabidi, ut morti auctorem vitae et Dominum gloriae traderetis: et tamquam extenuanda esset furoris vestri immanitas, si ejus sententia qui provinciae vestrae praesidebat, uteremini, vinctum Jesum ad Pilati judicium deduxistis; ut clamoribus improbis trepido cognitore superato, interfectorem [Col. 0322D] Sic quidam nostri codices Vatt. ut Quesnellus conjecit notatione ad marginem, non ausus immutare lectionem vulgatam hominem. hominum eligeretis ad veniam, et Salvatorem mundi peteretis ad poenam. Post hanc damnationem Christi, [Col. 0322D] Ita correximus ex mss. S. Petri et alio Lectionar. Vat. Accedit etiam antiquissimus Vat. 3835, in quo item legitur quam. Al., qua excusata est Pilati praesidis ignavia magis quam potestas. quam exsecuta est Pilati praesidis [Col. 0322B] magis ignavia quam potestas, qui lotis manibus et ore polluto, iisdem labiis Jesum misit ad crucem, quibus eum [Col. 0322D] Aliqui mss. et prima editio, praenuntiaverat. pronuntiaverat innocentem, multas illusiones Domino, sacerdotalibus serviens oculis, licentia popularis ingessit: et in mansuetudinem ejus qui haec sponte tolerabat, furens turba saevivit. Sed quia multum est, dilectissimi, ut omnia hodiernus sermo percurrat, in quartam feriam, qua lectio Dominicae Passionis iterabitur, residua differantur. Praestabit enim Dominus, orantibus vobis, ut ipsius dono, quod promittimus impleamus: [Col. 0322D] Antiquissimus Vat., Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. per Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. De crucifixione Christi, in qua per latrones electorum et reproborum discretio figuratur. — II. Imperitas esse Judaeorum in Christum blasphemias, cum praedictum esset, non eum descensurum, sed regnaturum a ligno. —III. In cruce, quae veri altaris sacramentum est, sanguine Christi chirographum peccati esse deletum, et latronem mirabiliter conversum. —IV. De aceto degustato, verbo Consummatum est, inclinatione capitis et morte Christi. — V. Charitate et puritate parari corda ad paschale festum celebrandum.
Exspectationi vestrae, dilectissimi, quod [Col. 0323A] debetur, Domino largiente reddendum est, promerentibus orationibus vestris, ut nos ad solvendum faciat idoneos, qui vos ad exigendum [Col. 0323D] Prima editio, facit. fecit intentos. Loquentes enim proxime de Domini Passione, usque ad evangelicae historiae venimus locum, in quo Pilatus [Col. 0323D] Forte improbis legendum Latinus Latinius conjecit in Biblioth. sacr. et profana, uti in sermone superiori c. 6. impiis Judaeorum clamoribus, ut Jesus crucifi geretur, cessisse narratur. Peractis itaque omnibus quae Divinitas fieri carnis velamine temperata per misit, Jesus Christus Filius Dei cruci quam etiam ipse [Col. 0323D] Prima editio, gesserat. gestarat, affixus est, duobus latronibus, uno ad dexteram ipsius, alio ad sinistram, similiter crucifixis: ut etiam in ipsa patibuli specie monstraretur illa quae in judicio ipsius omnium hominum est facienda discretio; cum et salvandorum figuram fides credentis [Col. 0323D] Antiquissimus Vat. 3835 omittit latronis. latronis exprimeret, et damnandorum formam [Col. 0323B] blasphemantis impietas praenotaret. Passio igitur Christi salutis nostrae continet sacramentum, et de instrumento quod iniquitas Judaeorum paravit ad poenam, potentia Redemptoris [Col. 0323D] Etsi nomen gaudium pro gradum a Quesnello substitutum, pluribus et potioribus nostris mss. confirmetur; antea editorum tamen lectionem gradum quam exemplar primae editionis collect. 3 approbat, revocavimus, tum quia congruentior est, tum quia serm. 51, cap. 7, similiter legitur: Per Crucis supplicium gradus vobis ascensionis parat ad regnum. gradum nobis fecit ad gloriam: quam Dominus Jesus ita ad omnium hominum suscepit salutem, ut inter clavos quibus ligno tenebatur affixus, pro 209 interfectoribus suis [Col. 0323D] Antiquissimus Vat., paternam clementiam. paternae clementiae supplicaret et diceret: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34)
Principes autem sacerdotum, quibus indulgentiam Salvator petebat, supplicium crucis irrisionum aculeis [Col. 0323D] Ita ms. S. Petri. alias asperabant. exasperabant; et in quem manibus amplius saevire non poterant, linguarum tela jaciebant, dicentes: Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere. Si rex Israel est, descendat [Col. 0323D] Adverbium nunc desideratur in vetustissimo Vat. nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII, 42) . De [Col. 0323C] quo [Col. 0323D] Forte furoris, ut Latinus Latinius in Bibliotheca conjecit. erroris fonte, Judaei, de quo invidiae lacu, talium blasphemiarum venena potastis? Quis vobis magister tradidit, quae doctrina persuasit, quod illum regem Israel, illum Dei Filium credere deberetis, qui se [Col. 0323D] Vocem aut addidimus ex mss. S. Petri et antiquissimo [Col. 0324D] Vat., in quo postremo post vocem liberum subjicitur corpus. Paulo post, Prophetarum oracula cecinerunt in quibusdam mss. Vatt. aut crucifigi non sineret, aut a confixione clavorum liberum excuteret? Non hoc vobis legis mysteria, non paschalis observantiae sacramenta, nec ulla umquam prophetarum ora cecinerunt; sed illud vere abundeque legistis, quod ad detestabilem vestri sceleris impietatem et ad voluntariam Domini pertinet passionem. Ipse enim per Isaiam loquitur: Dorsum meum dedi ad flagella, [Col. 0324D] Idem Vat., maxillas autem meas, et mox in esca mea. maxillas [Col. 0324A] meas ad palmas, faciem autem meam non averti a confusione sputorum (Isai. L, 6) . Ipse per David, Dederunt, inquit, in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. (Ps. LXVIII, 22) . Et iterum: Circumdederunt me canes multi, [Col. 0324D] Emendavimus ex eodem Vat. Al. consilium. Dein conspexerunt pro inspexerunt scripsimus ex eodem codice et alio Vat. collect. 5. Prima editio, inspexerunt in me. concilium malignantium obsedit me. Foderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Ipsi vero consideraverunt et conspexerunt me, diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem (Ps. XXI, 17) . Et ne sceleris tantum vestri videatur ordo praedictus, nulla autem potentia praenuntiata crucifixi, non quidem legistis, Dominus [Col. 0324D] Prima editio et tres codd., descendet. descendit de cruce; sed legistis: Dominus regnavit a ligno (Ps. XCV, 10) .
Crux ergo Christi sacramentum veri et praenuntiati habet altaris, ubi per hostiam salutarem, naturae humanae celebraretur oblatio. Ibi [Col. 0324B] sanguis immaculati agni antiquae praevaricationis pacta delebat: ibi tota diabolicae dominationis conterebatur adversitas, et [Col. 0324D] Cod. S. Petri, de elisione. de elatione superbiae victrix 210 humilitas triumphabat; cum tam velox fidei esset effectus, ut de crucifixis cum Christo latronibus, qui in Christum Filium Dei credidit, paradisum justificatus intraverit. Quis tanti muneris explicet sacramentum? quis potentiam tam mirae commutationis enarret? Exiguo temporis puncto, longorum scelerum reatus aboletur; inter luctantis animae dura tormenta, haerens patibulo transit ad Christum; et cui propria impietas intulit poenam, Christi gratia dat coronam.
Hinc jam degustato aceto, Dominus, [Col. 0324C] quod illa dabat vinea, quae ab auctoris sui plantatione degenerans, conversa fuerat in amaritudinem vitis alienae, Consummatum est (Matth. XXI, 38; Joan. XIX, 30) , ait; hoc est, completae sunt Scripturae: non est amplius quod [Col. 0324D] Sic correximus ex codice S. Petri. In codice Patav. S. Antonii errore librarii, ab insani, cum scri bendum fuerit ab insania. Alii codd. et editi, insaniam. Prima autem editio, non est aliud quo insaniam populi. de insania populi furentis exspectem; nihil minus pertuli quam me passurum esse praedixi. Peracta sunt mysteria infirmitatis, promantur documenta virtutis. Inclinato itaque capite emisit spiritum, et in corpus die tertio suscitandum, quietem placidi soporis admisit. Cui sacramento cum se vitae auctor impenderet, et ad tantam divinae majestatis inclinationem totius mundi compago quateretur, cum facinus impium omnis [Col. 0324D] Ms. S. Petri, sua confusione. Unus Vat., confessione pro confusione: natura pro creatura in prima editione. sui confusione [Col. 0325A] creatura damnaret, et manifestam in reos sententiam ipsa [Col. 0325C] Vox mundi adjecta est ex duobus praestantissimis codd. Vat. et S. Petri; ex quibus et aliis mss. ac nonnullis etiam editionibus quis vobis reposuimus [Col. 0325D] pro qui vobis. Mox in vetustissimo Vaticano postrema hujus capitis verba sic efferuntur: Quae conscientia fuit? qualis confusio vos operuit? quae cor vestrum poena suscepit? quando et judicium vos universitatis urgebat, et revocare se a consummato scelere impietas vestra non poterat? Cum igitur, etc. mundi elementa proferrent: qui vobis animus, Judaei, quae conscientia fuit; quando et vos judicium universitatis urgebat, et revocari ad se consummato scelere impietas vestra non poterat? Qualis confusio vos operuit? quae cor vestrum poena suscepit?
Cum igitur, dilectissimi, tanta sit misericordia Dei, ut etiam de tali populo multos per fidem justificare dignatus sit, nosque [Col. 0325D] Idem Vat., sub veteri quondam ignorantiae nocte. Prima editio, sub veteri quondam ignorantiae profunda nocte. sub veteris quondam ignorantiae profunda nocte pereuntes, in patriarcharum societatem, et in sortem electi generis adoptarit: ad altitudinem spei nostrae non segniter neque [Col. 0325D] Al. in margine editorum, cum tempore, et ita nostri codd. collect. 5. cum torpore curramus; sed prudenter ac fideliter cogitantes, de quali captivitate et quam misera servitute, quo pretio redempti, et quo brachio [Col. 0325B] sumus educti, glorificemus Deum in corpore nostro; 211 ut habitare eum in nobis, ex ipsa conversationis nostrae probitate monstremus. [Col. 0325D] Unus ms. Vat. et alius S. Petri, ut quia. Dein, et charitatis in prima editione, loco ut charitatis. Et quia nihil est in omnium virtutum dignitate praestantius quam pietas misericordiae et puritas castitatis, his nos praesidiis specialius instruamus, ut charitatis opere ac nitore pudicitiae, tamquam duabus elevati alis, de terrenis mereamur esse coelestes. Quo desiderio quisquis gratia Dei adjutus impletur, et de profectu suo non in se, sed in Domino gloriatur, hic legitime honorat paschale sacramentum. Hujus limina vastator angelus sanguine agni et signo crucis praenotata non intrat. [Col. 0325D] In ms. S. Petri, ipsas plagas. Mox post vocem hostes addidimus suos ex antiquissimo Vat. Is plagas Aegyptias non pavescit, et iisdem aquis hostes suos relinquit exstinctos quibus est ipse salvatus. Amplectamur itaque, dilectissimi, [Col. 0325C] purificatis mentibus atque corporibus, salutis nostrae mirabile sacramentum, et ab omni fermento malitiae veteris emundati (I Cor. V, 7) , Pascha Domini cum digna [Col. 0325D] Sic Quesnellus cum nostris codd. Anteriores editiones, observatione. Porro observantia pro jejunio apud Leonem frequens invenitur. observantia celebremus: ut regente nos Spiritu sancto, a charitate Christi nullis tentationibus separemur, qui in sanguine suo pacificans omnia, et in altitudinem paternae gloriae se recepit, et humilitatem sibi servientium non reliquit, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
I. Salutem nostram esse in cruce positam; [Col. 0326A] in qua aequitate et potentia, divinitate et humanitate certavit Christus. —II. De oratione Christi et duplicis voluntatis conflictu, qui ad nostram eruditionem ordinatus est. —III. De Christi erga Judam lenitate, scelerata Judae poenitentia, et hominis per Christum redemptione.
Creator et Dominus omnium rerum Christus post inusitatum sacrae Virginis partum, post adorata magorum confessione 212 cunabula, et post multiplicem doctrinam coelestis eloquii et variarum curationum medelas imperio verbi potentis effectas, dispensationem omnium sacramentorum omniumque virtutum salutifera passione consummat. Christianae igitur spei, dilectissimi, vera ratio et principalis causa crux Christi est: quae licet Judaeis sit scandalum, gentibus autem stultitia, nobis tamen [Col. 0326B] Dei virtus est, Deique sapientia (I Cor. I, 23) . Unde summum hoc et potentissimum divinae misericordiae sacramentum semper quidem in cordibus nostris cum tota sui dignitate retinendum est, sed nunc vivaciorem animi sensum et puriorem exigit mentis intuitum, quando nobis non solum recursu temporis, sed etiam textu evangelicae lectionis omne opus nostrae salutis ingeritur. Nihil ergo apud nos loci cogitationes habeant impiorum, nec integritatem sanae intelligentiae, aut Judaica offensio, aut gentilis corrumpat irrisio: ut quod pro nobis non solum humiliter, sed etiam sublimiter gestum est, aut secundum hominem impossibile, aut secundum Deum videatur indignum. Utrumque autem recipi, utrumque convenit credi: quia nemo hominum [Col. 0326C] Antiquissimus Vat. 3835, posset; alius Vat. collect. 5, possit. potest, nisi in [Col. 0326C] utroque salvari. Justus enim et misericors Deus, [Col. 0326C] Cum corruptus esset hic locus, Quesnellus edidit, [Col. 0326D] non sic munere, notans in margine: «Ita ope editionis Venetae anni 1505. quae ex antiquiori anni 1485 expressa est, emendatum; cum legeretur, non sic injuria, in omnibus excusis, et quos vidi mss. codicibus.» Prima pariter editio, ex qua sumpta fuit Veneta an. 1485, cum codd. collect. 3. habet munere; sed neque hoc plane satisfacit. Veram lectionem, non sic jure. suppeditavit antiquissimus Vat. codex. Mox, exerceret pro exereret in prima editione. non sic jure suae voluntatis est usus, ut ad reparationem nostram, solam potentiam benignitatis exereret: sed quia consequens fuerat ut homo faciens peccatum, servus esset peccati (Joan. VIII, 34) , sic medicina aegris, sic reconciliatio reis, sic redemptio estimpensa captivis, ut condemnationis [Col. 0326D] Sic melius ex eodem Vat. Al., justae. justa sententia justo liberatoris opere solveretur. Nam si pro peccatoribus sola se opponeret Deitas, non tam ratio diabolum vinceret quam potestas. Et rursum, si causam lapsorum sola ageret natura mortalium, [Col. 0326D] Sic sex nostri codd., et melius quam erueretur, ut erat in editis; exui enim a conditione dicebatur pro liberari a servitute. Unde apud S. Zenonem l. I, tract 10 n. 5, Multi conditionibus auris exuti; in quem locum plura annotavimus. Quesnellus in margine suspicatus est pro erueretur legendum forte erueret; dic, exueret. non exueretur a conditione, quae libera non esset a genere. Unde [Col. 0327A] oportuit in unum Dominum nostrum Jesum Christum et divinam et humanam convenire substantiam, ut mortalitati nostrae per Verbum carnem factum et origo novi hominis subveniret et passio.
Cum igitur in Christo Jesu [Col. 0327D] Erat in excusis, Judaeorum duritia quae sunt divina, gentilium caecitas quae sunt humana contemnat. Duo Vatt. mss. collect. 4 et 5, et Lectionar. Patav. S. Antonii: Judaeorum caecitas, quae sunt humana contemnat; ubi caecitas Judaeis tribuitur, et per saltum a quae sunt divina ad quae sunt humana librarii transcurrerunt. Emendationem vetustissimus Vat. suggessit. Judaeorum caecitas quae sunt divina non videat, gentilium sapientia quae sunt humana 213 contemnat; illis adversus gloriam Domini calumniantibus, istis contra humilitatem superbientibus: nos Dei Filium, et in suis virtutibus, et in nostris infirmitatibus adoramus; nec erubescimus crucem Christi, et inter contradicentium linguas nec de morte ipsius, nec de resurrectione dubitamus. Quoniam quod superbos ad infidelitatem trahit, hoc nos ad fidem dirigit; et quod apud illos est materia confusionis, hoc apud nos est [Col. 0327B] causa pietatis. Admonitis igitur discipulis Dominus, ut contra vim tentationis instantis vigilanti oratione certarent, ipse [Col. 0327D] In uno Vat. deest Patri. Patri supplicans, ait: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste. Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Matth. XXVI, 39) . Prima petitio infirmitatis est, secunda virtutis: illud optavit ex nostro, hoc elegit [Col. 0327D] Sic ex antiquissimo Vat. Al., in proprio. ex proprio: nec enim aequalis Patri Filius omnia esse Deo possibilia nesciebat, aut ad suscipiendam crucem sine sua in hunc mundum voluntate descenderat, ut hanc diversarum affectionum compugnantiam perturbata quodammodo ratione pateretur. Sed ut suscipientis susceptaeque naturae esset manifesta distinctio, quod erat hominis, divinam desideravit potentiam; quod erat Dei, ad causam respexit humanam. Superiori igitur voluntati [Col. 0327C] voluntas cessit inferior, et cito demonstratum est quid possit a trepidante orari, et quid non debeat a medente concedi. Quia enim nos quid oremus, sicut oportet, nescimus (Rom. VIII, 26) , et utile nobis est ne fiat plerumque quod volumus; Deus justus et bonus, quando ea quae nocitura sunt, petuntur, negando miseretur. Voluntatis ergo nostrae correctionem Dominus cum trina oratione firmasset, gravatis adhuc moerore discipulis, Dormite jam, inquit, et requiescite. Ecce appropinquavit hora, et Filius hominis tradetur in manus peccatorum. Surgite, [Col. 0327D] Prima editio, eamus hinc. eamus. Ecce appropinquavit qui me tradet (Matth. XXVI, 45, 46) .
Inter ipsa autem verba Domini, qui praedicti fuerant, irruerunt, et cum gladiis et fustibus [Col. 0327D] comprehensura Christum turba confluxit, ducem sequens Judam Ischariot, qui privilegio perfidiae obtinuerat [Col. 0328A] in facinore principatum. Huic ne criminis causam aliqua praeberet offensio, nulla est negata dignatio; sed illius spiritu inflammatus exarsit, cui ministerium sponte [Col. 0327D] Antiquissimus Vat. addit se; et videtur legendum: cui ministrum sponte se praebuit. praebuit; et qualem habuit mentem, talem invenit et praesidem. Merito, sicut [Col. 0327D] In eodem Vat. desideratur et. et propheta praedixerat, oratio ejus facta est in peccatum (Ps. CVIII, 7) : 214 quoniam consummato scelere, [Col. 0327D] Ex eodem antiquissimo Vat. emendavimus. Al., tam perversa impii conversio. tam perversa ipsius conversio fuit, ut etiam poenitendo peccaret. Admittit ergo in se Filius Dei impias manus, et quod saevientium furore agitur, [Col. 0328D] Ita ex eodem codice, ubi editi habebant: patienti potestate complevit. patientis potestate completur. Hoc enim erat illud magnae pietatis sacramentum, quod [Col. 0328D] Prima editio et unus Vat. collect. 5, Christi consecrabatur injuriis. Christus consectabatur injuriis: quas si aperta potentia et manifesta virtute propelleret, divina tantum exerceret, non humana curaret. In omnibus autem quae [Col. 0328D] Correctum ex vetustissimo Vat. Al., illa. illi popularis et [Col. 0328B] sacerdotalis insania contumeliose et procaciter inferebat, nostrae diluebantur maculae, nostrae expiabantur offensae: quia natura, quae in nobis [Col. 0328D] Ita ex eodem ms. et bene; cum rea et captiva contraponantur innocenti et liberae. Editi et alii codd., victa. Prima editio cum ms. Bon., vincta. rea semper fuerat atque captiva, in illo innocens patiebatur et libera; ut ad auferendum peccatum mundi, ille hostiam se Agnus offerret, [Col. 0328D] Prima editio, quem et omnibus corporalibus substantia jungeret, et ab omnibus spiritualibus origo discerneret. In duob. Vat. mss. collect. 4 et 5 habetur pariter, corporalibus. quem et omnibus corporalis substantia jungeret, et ab omnibus spiritalis origo discerneret. Haec hodie, dilectissimi, auribus vestris insinuata [Col. 0328D] Antiquissimus Vat., suffecerint. sufficiant. Caetera in quartam feriam differantur, auxiliante Domino orationibus vestris, qui praestare dignabitur, ut quod promittimus impleamus: [Col. 0328D] Hanc clausulam, quae deerat, adjecimus ex vetustissimo Vat. In alio cod. Vat. pro impleamus, legitur implere valeamus. per eumdem Dominum nostrum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
I. Christum voluntarie comprehensum noluisse defendi. —II. Christum iisdem verbis infidelium conscientias caedere, fidelium corda firmare: Caipham, dum vestem suam scidit, sacerdotali se honore spoliasse. —III. Quae caecitas sacerdotum, qui linguis crucifigunt Christum, et manus retrahere a caede videri volunt. Eorumdem circa pecuniam Judae caeca superstitio. —IV. Christum in cruce exaltatum omnes creaturas in suae passionis communionem traxisse. —V. Christianos tanto pretio redemptos a diaboli laqueis cavere debere, qui vana astrorum scientia homines deludit.
Sponsionis nostrae memores, dilectissimi, sanctitati vestrae reddimus quod debemus, 215 affuturam sperantes gratiam Dei, ut inde nobis proveniat devotio, unde est incitata promissio. Comprehensus [Col. 0328D] Christus Dominus a turbis quas principes sacerdotum et doctores legis armaverant, ut impleret [Col. 0329A] dispensationem, [Col. 0329D] Editi, cohibet. Emendavimus ex antiquissimo Vat. 3835 et ex Lectionario S. Petri, in quo dispositionem, pro dispensationem. cohibuit potestatem; et beatum apostolum Petrum humana adversum irruentes animositate commotum, gladio abstinere praecepit (Matth. XXVI, 53) . Superfluum enim erat ut qui nolebat praesidio angelicarum legionum juvari, vellet se unius discipuli oppositione defendi. Perpetraverit licet ferox turba quod voluit, et de sceleris sui exsultarit [Col. 0329D] Editi, affectu. Correctionem praebuerunt duo laudati codices. effectu; major tamen comprehensi virtus, quam comprehendentium fuit. Judaeorum enim caecitas nihil obtinuit, nisi ut sua impietate se perderet; Christi vero patientia hoc egit, ut omnes sua Passione salvaret.
Perducto autem Jesu ad Caipham principem sacerdotum, quo scribae et omnis sacerdotalis ordo convenerat (Matth. XXVI, 57) , falsa adversum [Col. 0329B] Dominum testimonia quaerebantur; sed inter inconditas et dissonas voces hoc Jesus mirabiliter elegerat, [Col. 0329D] In ms. S. Petri, ut tacendo vinceret. ut taceret. Caiphae tamen dicenti: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus Filius Dei (Ibid., 63) : ita veraci ac provida auctoritate respondit, ut iisdem verbis et infidelium conscientias [Col. 0329D] Editi et aliqui codd., caederet. Ex duobus memoratis mss. correximus: caecaret autem refertur ad illa Isaiae c. VI, v. 10: Excaeca cor populi hujus. caecaret, et credentium corda firmaret, ad omnem interrogationem ejus referens, Tu dixisti; addensque quod sequitur: Verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris [Col. 0329D] In editis ante Quesn. desideratur virtutis. virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli (Ibid., 64) . Caiphas autem ad exaggerandam auditi sermonis invidiam, scidit vestimenta sua: et nesciens quid hac significaret insania, sacerdotali se honore privavit. Ubi est, Caipha, rationale pectoris tui? ubi continentiae cingulum? [Col. 0329C] ubi superhumerale virtutum? Mystico illo sacratoque amictu ipse te spolias, et propriis manibus pontificalia indumenta discerpis, oblitus praecepti illius, quod legeras de principe sacerdotum: De capite suo cidarim non deponet, et vestimenta sua [Col. 0329D] Codex S. Petri, non scindet. non disrumpet (Lev. XXI, 10) . Tu vero, a quo jam alienabatur haec dignitas, ipse tibi es exsecutor opprobrii; et ad manifestandum finem veteris instituti, [Col. 0329D] Sequentia supplevimus ex Lectionariis S. Petri et antiquissimo Vat. in quo altero solum legitur auferret pro aufert, in altero autem discindit loco discidit. Erat in vulgatis et aliis codd. quos vidimus: veteris instituti pertinet eadem diruptio sacerdotii. Hinc [Col. 0330D] jam, etc. eadem disruptio sacerdotalem aufert ornatum, quae mox et templi discidit velum.
Hinc jam, dilectissimi, inter multiplicatas illusiones nocte transacta, vinctum Jesum 216 Pilato praesidi tradiderunt. Principes enim sacerdotum et seniores populi hoc consilio rem gerebant, ut ab actione sceleris [Col. 0330D] Rainaudi et Quesnelli editiones delent sui: restituimus ex anterioribus editis, nostrisque codd. sui viderentur immunes, subtrahentes [Col. 0329D] opera manuum, et [Col. 0330D] Quaedam editiones, exercentes, male: et aliquanto post totum facinus loco tantum facinus. exerentes tela linguarum, [Col. 0330A] nolentes interficere, et clamantes, Crucifige, crucifige. Quid hac specie religionis injustius? quid hac clementiae simulatione crudelius? Qua lege, Judaei, quod vobis non licet facere, licet velle? qua ratione, quod corpora polluit, corda non laedit? Contaminari occisione ejus metuitis, cujus super vos et super filios vestros fundi sanguinem postulastis (Joan. XVIII, 28) . Si non tantum facinus vestra impietas peragit, permittite praesidem judicare quod sentit. Sed vos etiam in ipsum graves atque violenti, in id eum declinare non sinitis, a quo ipsi mendaciter abstinetis. Peccaverit Pilatus faciendo quod noluit, in vestram tamen conscientiam confluit quidquid furor vester extorsit. Talis etiam illic vestra observantia fuit, ubi pretium, quod vobis Christi venditor reportavit, [Col. 0330B] mitti in gazophylacium noluistis, caventes scilicet ne sacros loculos pecunia cruenta pollueret. Cujus cordis est ista simulatio? Sacerdotum conscientia capit quod templi arca non recipit (Matth. XXVII, 6) . Refutatur illius sanguinis taxatio, cujus non timetur effusio. Quantislibet ita vos fallaciae circumtegatis umbraculis, initum est cum traditore commercium, quo justum sanguinem, sicut non licuit comparari, [Col. 0330D] Praeferenda visa est haec lectio ms. S. Petri. Al., ita debuit non effundi. sic non licuisset effundi.
Seditiosis igitur clamoribus Judaeorum [Col. 0330D] Ita optime emendavit Quesnellus, ut habent etiam nostri codd. Caeteri editi, sedente. cedente Pilato, in loco, cui nomen est Golgotha, crucifigitur Christus (Matth. XXVII, 24) . [Col. 0330D] Cod. Bon. Merito igitur per lignum. Per lignum erigitur lapsus in ligno, et gustu fellis et aceti diluitur esca peccati. Merito priusquam traderetur, dixerat Dominus: Cum exaltatus fuero, omnia ad me [Col. 0330C] traham (Joan. XII, 32) : id est, totam causam humani generis agam, et olim perditam in integrum revocabo naturam. In me omnis infirmitas abolebitur, in me omnis plaga sanabitur. Exaltatum autem Jesum ad se traxisse omnia, non solum nostrae substantiae passione, sed etiam totius mundi [Col. 0330D] Sic ex antiquissimo Vat. et ms. S. Petri. Al. perperam commutatione. commotione monstratum est. Pendente enim in patibulo creatore, universa creatura congemuit, et Crucis clavos omnia simul elementa senserunt. Nihil ab illo supplicio liberum fuit. Hoc in communionem [Col. 0330D] Antiquissimus Vat., suam, et dein monumenta patefecit. sui et terram traxit et coelum, hoc petras rupit, monumenta aperuit, 217 inferna reseravit, et densarum horrore tenebrarum radios solis abscondit. Debebat [Col. 0330D] Addidimus enim ex duobus praestantissimis Romanis codd. saepius memoratis. enim hoc testimonium suo mundus auctori, ut in occasu conditoris sui vellent universa finiri. Sed patientia [Col. 0330D] Dei servat rebus atque temporibus ordinem suum, [Col. 0331A] nosque in illum potius [Col. 0331C] Sic antiquissimus Vat. Al., vocat. invitat affectum, ut eorum salutem petamus, quorum crimen horremus.
Tanto igitur pretio, [Col. 0331C] Ita idem Vat. Al., tanto, sine que. tantoque sacramento eruti de potestate tenebrarum, et ab antiquae captivitatis vinculis absoluti, date operam, dilectissimi, ut integritatem mentium vestrarum nulla diabolus arte corrumpat. Quidquid [Col. 0331C] Ex tribus nostris potioribus codd. reposuimus vobis pro nobis, et paulo post, qui vos pro qui nos. vobis contra Christianam fidem ingeritur, quidquid contra mandata Dei suadetur, de illius deceptionibus venit, qui vos innumeris dolis ab aeterna vita conatur avertere, captando quasdam occasiones infirmitatis humanae, per quas incautas negligentesque animas in laqueos [Col. 0331C] Cod. Bon. et prima editio, tandem pro iterum. Ms. S. Petri utrumque praetermittit. iterum suae mortis inducat. Omnes ergo per aquam et Spiritum sanctum renati, recolant cui renuntiaverint, et qua professione jugum a se tyrannicae dominationis [Col. 0331B] excusserint: nec in secundis quisquam, nec in adversis, ad mortiferum diaboli currat auxilium. Ille enim mendax est ab initio (Joan. VIII, 44) , et in sola viget arte fallendi, ut humanam ignorantiam falsae [Col. 0331C] Duo mss. S. Petri et Vat., conscientia, quae vox sumitur pro cognitione seu notitia communi cum aliis. scientiae ostentatione decipiat, sitque eorum nunc malignus impulsor, quorum post futurus est improbus accusator. Anni vitae nostrae et actionum temporalium qualitates nec in natura elementorum, nec in stellarum effectibus, sed in summi et veri Dei potestate consistunt, cujus auxilium et misericordiam in omnibus [Col. 0331D] Editi et aliqui codd., quae obtinere cupimus. Magis placuit lectio memoratorum codicum. quae recte cupimus, implorare debemus. Sicut enim illo, quod absit, offenso, nihil est [Col. 0331D] Addidimus praeter ipsum ex iisdem duobus codd. In alio Vat. legitur praeter, omisso perperam ipsum. praeter ipsum, quod nobis valeat suffragari; ita eodem propitio, nulla nobis nocebit adversitas. Quoniam si Deus pro nobis, quis contra nos? qui filio suo proprio [Col. 0331C] non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis [Col. 0331D] Sic nostri potiores codices et quidam editi. Al., donavit, donabit (Rom. VIII, 31) ? Qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Cur in solemnitate paschali pati Christus elegerit. —II. Judaeos crimini intentos, ea quae [Col. 0332A] legis erant, omisisse. —III. Christum eo tempore corporis et sanguinis sacramentum condidisse, quo consilium de morte ejus habebatur: ejusdem in Judam benignitas, et Judae pervicacia. —IV. Judam corpore coenae affuisse, mente sceleri intentum. Christi sermo post coenam, oratio in horto, commune cum Patre de morte sua consilium. —V. Christi oratione et trepidatione nostram formidinem pelli.
Scio quidem, dilectissimi, paschale [Col. 0331D] Prima editio cum ms. Bon., festum tam solemne, et tam sublimis. festum tam sublimis esse mysterii, ut non solum humilitatis meae tenuissimum sensum, sed etiam magnorum ingeniorum superet facultatem. Sed non ita mihi divini operis consideranda est magnitudo, ut vel diffidam, vel erubescam de servitute quam debeo; cum sacramentum salutis humanae non liceat [Col. 0331D] Sic cum Quesnello et prima editione nostri codd. Al., tacere. taceri, etiamsi nequeat explicari. Auxiliantibus autem orationibus vestris, affuturam credimus gratiam Dei, quae inspirationis [Col. 0332B] suae rore sterilitatem nostri cordis [Col. 0331D] Ita cum eodem Quesn. ms. S. Petri, unus Vat. et Vercell. Caeterae editiones cum vetustissimo Vat. et alio cod. collect. 5, abstergat. aspergat, ut linguae pastoralis officio, quae sancti gregis auribus sint utilia, proferantur. Dicente enim Domino bonorum omnium largitore: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Ps. LXXX, 11) , audemus [Col. 0331D] In prima edit. et ms. Vercell., eisdem. eidem verbis propheticis dicere: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam (Ps. L, 17) . Incipientes igitur, dilectissimi, evangelicam de Passione Domini historiam retractare, divino intelligimus dispositum fuisse consilio, ut sacrilegi Judaeorum principes et impii [Col. 0332C] Idem Vercell. cod. omittit impii, et paulo post, sui. sacerdotes, qui saeviendi in Christum occasiones saepe quaesiverant, non nisi in solemnitate paschali exercendi furoris sui acciperent potestatem. Oportebat enim ut manifesto implerentur effectu, [Col. 0332C] 219 [Col. 0332C] Antiquissimus Vat., quae diu prophetico fuerant promissa mysterio, ut ovem figuratam ovis vera removeret. Codex Vercellensis, ovemque pro ut ovem. At codd. basilicae S. Petri cum aliis non paucis vulgatam lectionem exhibent. quae diu fuerant figurato promissa mysterio: ut ovem significativam ovis vera removeret, [Col. 0332C] Exemplar Pauli Diaconi, et uno, deleta particula ut, quae superfluere et ad nauseam fere repeti videtur. [Col. 0332D] In Vat. 544, collect. 5, aliter hic locus effertur: et ut expleto sacrificio variarum victimarum differentia cessaret. Haec quidem concinunt cum illis sermonis sequentis cap. 7: Nunc etiam carnalium sacrificiorum varietate cessante, omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis tui implet oblatio. At cum mox in hoc sermone habeatur, cessarent imagines sub praesentia veritatis , lectionem vulgatam, quae et plurium et meliorum est codicum, haud immutandam putavimus. et ut uno expleretur sacrificio variarum differentia victimarum. Nam omnia illa quae de immolatione agni divinitus per Mosen fuerant [Col. 0332D] In duobus mss. S. Petri, et in Vercell., instituta. Mox prophetaverunt et nuntiaverunt in Homil. Pauli Diac. et in prima editione. praestituta, Christum prophetaverant, et Christi occisionem proprie nuntiaverant. Ut ergo umbrae cederent corpori, et cessarent imagines sub praesentia veritatis, antiqua observantia [Col. 0332D] Placuit sequi antiquissimum Vat. cui congruunt editi ante Quesnellum et plerique nostri codices, ac praesertim S. Petri. Quesnellus cum Vercell. Vat. [Col. 0333C] collect. 4 et exemplo Pauli Diaconi, novo excluditur. Paulo post cum Quesnello retinuimus aufertur, uti legitur in codd. S. Petri, Vercell. et Homil. Pauli Diaconi. Antiquissimus Vat. hoc loco habet excluditur. Caeterae editiones cum mss. collect. 3, 4 et 5, sanguinem sanguis excludit. novo tollitur sacramento, hostia in hostiam [Col. 0333A] transit, sanguine sanguis aufertur, et legalis festivitas dum mutatur, impletur.
Unde cum scribas et seniores populi [Col. 0333C] Sic ex vetustissimo Vat. Consilium habent etiam duo codd. S. Petri et exemplar Pauli Diac., et refertur ad illa Matthaei XXVI, 4: Et consilium fecerunt ut Jesum dolo tenerent, etc. Editi cum aliis mss., ad impietatis concilium. Cum Quesnellus notaverit in margine: Al. ad impium, hanc lectionem, quam nullae [Col. 0333D] editiones praeferunt, in aliquibus suis codd. reperit. Paulo ante pro scribas et seniores in Vat. 544 est scribae et seniores, ista ut hae voces regant verbum congregarent. ad impium consilium pontifices congregarent, omniumque animos sacerdotum cura admittendi in Jesum sceleris occupasset, ipsi se doctores legis lege privarunt, et spontaneo defectu ritus sibi patrios [Col. 0333D] Ita Quesnellus et praestantiores nostri codices. Alii mss. cum antea editis abstulerunt. Postea, ordinare templum in antiquissimo Vaticano, et sagaciorem diligentiam in duobus mss. S. Petri et alio Vat. sustulerunt. Incipiente enim festivitate paschali, qui ornare templum, mundare vasa, victimas providere, et legitimis purificationibus sacratiorem diligentiam adhibere debuerant, parricidalis odii furore concepto, ad unum opus vacant, et in unum facinus simili crudelitate conjurant, [Col. 0333D] Erat in editis et in pluribus mss., quid assecuturi. Magis congrua visa est lectio textui inserta ex duobus mss. S. Petri. nil assecuturi supplicio innocentiae [Col. 0333D] Editi omittunt conjunctionem et, quam aptius adjecimus ex vetustissimo Vaticano: siquidem retinendas credidimus voces condemnatione justitiae, quae tamen absunt in mss. S. Petri et Vercell. Idem vero codex Vat. in sequentibus habet, nisi ut et nostrum Pascha non apprehenderent, et sua festa violarent. et condemnatione justitiae, nisi ut et nova mysteria non apprehenderent, et antiqua [Col. 0333B] violarent. Providentibus ergo principibus, ne in die [Col. 0333D] Editi ante Quesnellum festo pro sancto, et devotioni [Col. 0334C] pro festivitati. Haec lectio praefertur non solum in codd. posteriorum collectionum, sed etiam in vetustissimo ms. Vaticano. Praetulimus lectionem codd. S. Petri, cum quibus concinunt ms. Vercell. et exemplar Pauli Diac. Quesnellus pariter ex suis codd. inseruit textui vocem sancto, et in margine: Al., festo, at retinuit devotioni. sancto tumultus oriretur, non festivitati, sed facinori studebatur; nec religioni [Col. 0334C] Ms. Vercell., serviebatur hac cura. serviebat haec cura, sed crimini. Diligentes enim pontifices et solliciti sacerdotes, seditiones turbarum fieri in praecipua solemnitate metuebant, 220 non ut populus non peccaret, sed ne Christus evaderet.
At Jesus consilii sui certus, et in opere paternae [Col. 0334C] Exemplar Pauli Diac., dispensationis. dispositionis intrepidus, vetus Testamentum consummabat, et novum Pascha condebat. Discumbentibus enim [Col. 0334C] Vox secum addita ex mss. antiquissimo Vat. et Vercell. ac prima editione. Mox, possit occidi in codice Vercellensi. secum discipulis ad edendam mysticam coenam, cum in Caiphae atrio tractaretur quomodo Christus posset occidi, ille corporis et sanguinis sui ordinans sacramentum, docebat qualis Deo hostia deberet offerri, ne ab hoc quidem mysterio [Col. 0333C] traditore submoto; ut ostenderetur nulla injuria exasperatus, qui in voluntaria erat impietate [Col. 0334D] Sic Quesnellus ex quatuor suis codd. Regio, Vict., Thuan. et Corb. cum quibus conveniunt plerique nostri. Prima editio, praestitutus; aliae, perstiturus. praescitus. Ipse enim sibi fuit materia ruinae et causa perfidiae, sequens diabolum ducem, et nolens Christum habere rectorem. Dicens itaque Dominus: [Col. 0334A] Amen dico vobis, quod unus vestrum me traditurus est (Matth. XXVI, 21) , notam sibi proditoris sui conscientiam demonstravit: non aspera nec aperta impium increpatione confundens, sed leni ac tacita admonitione conveniens; ut facilius corrigeret poenitudo, quem nulla deformasset abjectio. Cur, infelix Juda, tanta benignitate non uteris? Ecce parcit [Col. 0334D] Unus Vat., auribus tuis. ausibus tuis Dominus, et nulli te, nisi tibi, indicat Christus: nec nomen tuum, nec persona detegitur, sed veritatis et misericordiae verbo, cordis tantum tui arcana tanguntur. Non apostolici ordinis honor, non sacramentorum tibi communio denegatur. Redi in integrum, et deposito furore resipisce. Clementia invitat, salus pulsat, [Col. 0334D] In duobus codd. Vatt. deest ad vitam. In Vercell. abest te. ad vitam vita te revocat. Ecce immaculati et 221 innocentes condiscipuli tui [Col. 0334D] Cod. Vercellensis addit, conscii sibi, scilicet de sua praesenti innocentia, ut in sequentibus exponitur. Et paulo post habet, de humanae mutabilitatis defectione incerti. ad [Col. 0334B] significationem facinoris expavescunt, et omnes sibi, non edito impietatis auctore, formidant. Contristati enim sunt, non de conscientiae reatu, sed de humanae mutabilitatis incerto, timentes ne minus verum esset quod in se quisque noverat, quam quod ipsa Veritas praevidebat. Tu autem in hac trepidatione sanctorum abuteris Domini patientia, et abscondi te tua credis audacia. Addis impudentiam sceleri, nec signo evidentiore terreris. Cumque se a cibo alii, in quo indicium [Col. 0334D] Editi, judicium; Quesnellus in margine notavit: forte, indicium. Id reperimus in duobus mss. S. Petri et in uno Vat., unde textui inseruimus. Post pauca, animum pro animam ex potioribus nostris codd. ex prima editione, ac Homil. Pauli Diac. revocavimus. Dominus posuerat, continerent, tu manum non retrahis a paropside, quia animum non avertis a crimine.
Secutum est itaque, dilectissimi, sicut Joannes Evangelista [Col. 0334D] Vetustissimus Vat., narraverat. narravit, ut cum traditori suo Dominus manifestius designando panem porrexisset [Col. 0334C] intinctum, totum Judam diabolus occuparet (Joan. XIII, 26) ; et quem malignis cogitationibus obligarat, jam ipso impietatis opere possideret. Corpore enim tantum cum coenantibus recumbebat, mente autem sacerdotum invidiam, testium falsitatem, et furorem [Col. 0335A] imperitae plebis armabat. Denique videns Dominus cui flagitio Judas esset intentus, Quod facis, inquit, fac [Col. 0335C] Celerius exhibent antiquissimus Vat. et duo alii collect. 4 et 5, nec non Vercell. cum exemplari Pauli Diaconi. citius (Joan. XIII, 27) . Vox haec non jubentis est, sed silentis, nec trepidi, sed parati: qui habens omnium temporum potestatem ostendit se [Col. 0335C] Plures codices cum editis ante Quesnellum delent conjunctionem et, quae tamen in Lectionario Vercellensi et in exemplo Pauli Diac. legitur. Mox, pro et sic, idem Vercell. habet, et se. Dein apud Paulum Diac., a persecutoribus, loco a persequentibus. et moram non facere traditori, et sic ad redemptionem mundi paternam exsequi voluntatem, ut facinus quod a persequentibus parabatur nec impelleret, nec timeret. Postquam igitur Judas persuasus a diabolo discessit a Christo, seque a corpore apostolicae unitatis abscidit, nullo Dominus pavore turbatus, sed de sola redimendorum salute sollicitus, omne temporis spatium quod a persequentium vacabat incursu, mysticis sermonibus sacrataeque doctrinae, [Col. 0335C] Cod. Vercell., sicut Joannes evangelista declarat; ac dein, omissis vocibus, Filio Pater, habet, daturusque foret, in unum fierent. sicut Joannis Evangelio declaratur, impendit: 222 elevans ad coelum [Col. 0335B] oculos, et pro universa Ecclesia supplicans Patri, ut omnes quos dedisset, daturusque esset Filio Pater, unum fierent (Joan. XVII, 11) , et in gloria [Col. 0335C] Duo Vatt. mss., redemptionis. Redemptoris individui permanerent; adjiciens postremo illam orationem qua ait: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI, 39) . Ubi non existimandum est quod Dominus Jesus passionem et mortem, cujus jam discipulis [Col. 0335D] Tres codd. Quesnelli, notitiam tradiderat. Exemplar Pauli Diac. et cod. Vercell., jam discipulis suis tradiderat notionem. sacramenta tradiderat, voluerit declinare; cum ipse beatum apostolum Petrum devota fide et charitate ferventem, uti adversum persecutores gladio vetet, dicens: Calicem quem dedit mihi Pater, non vis ut bibam illum (Joan. XVIII, 11) ? certumque sit [Col. 0335D] Editi ante Quesn., quod et Dominus testatus est ipse dicens: Sic enim Deus, etc. Prima editio, et quod Dominus, etc. Quidam codices, et quod Dominus ipse, etc. Secuti sumus lectionem Quesnellianam, quae est praestantiorum nostrorum codicum. Addidimus tantum conjunctionem et, quam cum lectione textui inserta praeferunt mss. S. Petri et alius Vat. et quod secundum Evangelium Joannis Dominus ait: Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret: ut omnis qui credit [Col. 0335D] Cod. Vercell., in ipso. Dein vocem Paulus a Quesnello omissam ex nostris codicibus et caeteris editis revocavimus. in [Col. 0335C] eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 16) ; et quod de ipso ait apostolus Paulus: Christus nos dilexit, et tradidit semetipsum [Col. 0335D] Editi ante Quesn. et ipse Apostoli textus habent verba, pro nobis hostiam. Ille vero haec delevit, eo [Col. 0336C] quod in suis mss. desiderarentur, ut notavit in margine. Nos econtra eadem restituimus, quia leguntur in omnibus nostris codd. nec non in Homil. Pauli Diac. pro nobis hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) . In salvandis enim [Col. 0336C] Ita ex duobus Romanis Lectionariis S. Petri. Al., hominibus. omnibus per crucem Christi [Col. 0336C] Haec antiquissimi Vat. lectio magis Leonina. Al., communis voluntas erat Patris et Filii, commune consilium. communis erat voluntas Patris et Filii, commune consilium; nec [Col. 0336A] ulla poterat ratione turbari quod ante aeterna saecula et misericorditer erat dispositum, et incommutabiliter praefinitum. Qui ergo verum, [Col. 0336C] Adjecimus, dilectissimi, ex duobus mss. S. Petri, ex Vercell. ac Homil. Pauli Diac., in quo praeterea legitur, totumque assumpsit hominem . . . et [Col. 0336D] animi recepit affectus. In Vercell., et animi recepit effectus. dilectissimi, totumque hominem assumpsit, veros et corporis sensus et animi suscepit affectus. Nec quia omnia in illo plena erant sacramentis, plena miraculis, ideo aut falsis lacrymis flevit, aut mendaci esurie cibum sumpsit, aut simulato sopore dormivit. In nostra humilitate contemptus, in nostra moestitudine [Col. 0336D] Exemplar Pauli Diac., conturbatus. contristatus, in nostro est dolore crucifixus. Passiones enim mortalitatis nostrae ob hoc misericordia subiit, ut sanaret, ob hoc virtus recepit, ut vinceret. Quod Isaias apertissime prophetavit, dicens: Hic peccata nostra portat, et pro nobis dolet; et nos putavimus illum esse in dolore, 223 et in plaga, et in vexatione. Ipse autem vulneratus est propter [Col. 0336D] Antiquissimus cod. Vat. cum alio ms. hic habet facinora; dein, peccata. peccata [Col. 0336B] nostra, et infirmatus est propter facinora nostra, et livore ejus sanati sumus (Isai. LIII, 4, 5) .
Cum itaque, dilectissimi, Dei Filius dicit: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI, 39) , nostrae utitur voce naturae, et causam agit fragilitatis et trepidationis humanae: ut in iis quae toleranda sunt, et patientia roboretur, et formido pellatur. Denique cessans hoc ipsum petere, excusato quodammodo nostrae infirmitatis metu, in quo nobis remanere non expedit, in alium affectum transit, et dicit: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Ibid.) ; et iterum: Si non potest, inquit, calix iste transire a me, nisi bibam illum, fiat voluntas tua (Ibid., 42) . Haec vox capitis salus est totius corporis; haec vox omnes fideles instruxit, omnes confessores [Col. 0336C] accendit, omnes martyres coronavit. Nam quis mundi odia, quis tentationum turbines, quis posset [Col. 0336D] Duo codd. S. Petri et exemplar Pauli Diac., persecutionum. persecutorum superare terrores, nisi Christus in omnibus et pro omnibus [Col. 0336D] Vulgati ante Quesn. addebant patiens; ille autem delevit, quia abesse deprehendit a mss. Corb., Vict. et Thuan. duobus. Deest etiam in nostris codd. Solum in duobus mss. S. Petri pro Patri, legitur Pater. diceret Patri: Fiat voluntas tua? ( [Col. 0336D] Quae lineis includuntur desunt in mss. Corb. et Thuan. apud Quesnellum, et in nostro Vercellensi ac in Homil. Pauli Diac. Sed in aliis omnibus etiam potioribus leguntur. Discant igitur hanc vocem omnes. Ecclesiae filii magno pretio redempti, gratis justificati; et cum [Col. 0337A] adversitas violentae alicujus tentationis [Col. 0337C] Antiquissimus Vat., incumbet; et dein, rationis, pro orationis, ut erat in editis ante Quesn. nec non in plerisque mss. legitur. Unus Vat. habet lectionem a Quesnello vulgatam, orationis, quae contextui magis congruit. incubuerit, praesidio potentissimae orationis utantur: ut superato tremore formidinis, accipiant tolerantiam passionis.) [Col. 0337C] In uno ms. S. Petri, Hic jam. Hinc jam, dilectissimi, ad perstringendum ordinem Dominicae passionis sermo est dirigendus, quem ne vos cumulo prolixitatis oneremus, in [Col. 0337C] Codd. Reg., Corb. et Thuan. duo apud Quesn., et unus noster cum Homil. Pauli Diac., sextam. Sed vulgatam lectionem retinuimus, quippe quae et confirmatur aliis praestantioribus nostris mss., et cohaeret cum aliis et antecedentibus et consequentibus Leonis sermonibus de Passione Domini die Dominico [Col. 0337D] habitis, qui similiter reliqua de eodem argumento disserenda in feriam quartam, non autem in sextam remittunt. Porro in quartam feriam pro in quartam sabbati est in aliquibus nostris codd. Antiquissimus Vat. omittit vocem, communi, et praefert, differimus. quartam sabbati, diviso communi labore, differamus. Aderit precantibus vobis gratia Dei, quae mihi solvendi debiti tribuat facultatem. [Col. 0337D] Clausulam sumpsimus ex duobus Lectionariis S. Petri. In editis erat Per Dominum nostrum Jesum Christum qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. Antiquissimus Vat., Per Jesum Christum Dominum nostrum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Per Dominum nostrum Jesum Christum, viventem et regnantem cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Christum, depulsa trepidatione infirmitatis, se volentem trahi passum esse pro omnibus. — [Col. 0337B] II. Quot praejudiciis Pilatum Judaei ad damnandum Christum impulerint; quanta ille ignavia cesserit clamantibus. —III. Pilati crudelitatem in Christum ex nonnulla clementia descendere; Judaeos toto scelere gravari. —IV. Christum, dum lignum supplicii gestavit in sceptrum convertisse. —V. Per Simonem Cyrenaeum figuratas esse gentes ad fidem crucis Christi vocandas, et novo sacrificio sanctificandas. —VI. Interiori praesertim intuitu crucem Christi aspiciendam esse. —VII. Quomodo Christus exaltatus omnia trahat ad se? Quae excellentia Christianae religionis? Quanta crucis virtus? —VIII. Non nobis esse vivendum, sed Christo pro nobis mortuo.
[Col. 0337D] In antiquissimo Vat. 3835 et in Casinensi alia verborum syntaxi sic exorditur sermo: Sermone proximo, dilectissimi, iis quae comprehensionem Domini praecessere, decursis, superest, etc. Decursis, dilectissimi, sermone proximo iis quae comprehensionem Domini praecesserunt, superest nunc ut auxiliante Dei gratia, de ipso jam passionis ordine, sicut promisimus, disseramus. Nam cum verbis sacrae orationis suae Dominus declarasset [Col. 0337C] verissime sibi atque plenissime et humanam et divinam inesse naturam, ostendens unde esset quod pati nollet, et unde quod vellet; [Col. 0337D] In eodem Vat., depulsa trepidatione humana et [Col. 0338C] confirmata virtute divina rediit. In Homil. Pauli Diac., pro magnanimitate, habetur, magnitudine. depulsa trepidatione infirmitatis, et confirmata magnanimitate virtutis, rediit in sententiam [Col. 0338C] Vocem suae a Quesnello expunctam et omissam etiam in quibusdam nostris codd. revocavimus auctoritate mss. S. Petri, et aliorum quamplurium. suae dispositionis aeternae, et saevienti diabolo per ministeria Judaeorum, formam [Col. 0338A] servi nihil 225 peccati [Col. 0338C] Duo codd. S. Petri, habentem subjecit. Dein unus Vat. collect. 5, in quo sola erat. In prima editione, in quo solum. habentis objecit: ut per eum ageretur omnium causa, in quo solo erat omnium natura sine culpa. Irruerunt ergo in lumen verum filii tenebrarum, et utentes faculis atque laternis non evaserunt infidelitatis suae noctem, quia non intellexerunt lucis auctorem. Occupant paratum teneri, et trahunt volentem trahi: qui si vellet obniti, nihil quidem in injuriam ejus impiae manus possent, sed mundi redemptio [Col. 0338C] Sic cum Quesnello nostri codd. Caeterae editiones, differretur. tardaretur, et nullum salvaret illaesus, qui pro omnium salute erat moriturus.
Sinens igitur inferri sibi quidquid sacerdotum [Col. 0338C] Sic ex duobus codd. S. Petri et Homil. Pauli Diac. Vulgati instinctu. Mox post verbum audebat, [Col. 0338D] omissis intermediis, subditur in antiquissimo Vat., post insanas in Caiphae domo calumniantium voces, post commentitias testium falsitates, ad examen Pilati, etc. incitamentis furor popularis audebat, ad Annam Caiphae socerum, ac deinde ad Caipham ex Annae transmissione perducitur: et post insanas calumniantium [Col. 0338D] Editi ante Quesn., voces, cum mss. collect. 3 et 5, nec non in vetustissimo Vat. At objectiones cum Quesnello praeferunt codd. S. Petri, Vat. collect. 4 et exemplar Pauli Diac. objectiones, post commentitias subornatorum [Col. 0338B] testium falsitates, [Col. 0338D] Editi, ad examen. Magis placuit ad audientiam, auctoritate mss. S. Petri et Homil. Pauli Diac. ad audientiam Pilati pontificum delegatione transfertur. Qui, divino jure neglecto, clamantes se regem non habere nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) , tamquam Romanis devoti legibus, omne judicium potestati [Col. 0338D] Antiquissimus Vat. et alius collect. 5, Caesaris. praesidis reservassent, expetierunt exsecutorem magis saevitiae quam arbitrum causae. Offerebant enim Jesum duris nexibus vinctum, colaphis et alapis frequentibus caesum, sputis oblitum, clamoribus praedamnatum, ut inter tot praejudicia, quem omnes vellent perire, non auderet Pilatus absolvere. Denique [Col. 0338D] Duo mss. S. Petri et unus Vat., nec in eo reperisse causam aliquam. In prima editione et cod. Bon., nec in accusato aliquam reperisse causam. nec in accusato eum reperisse culpam, nec in sententia sua tenuisse constantiam, docet ipsa cognitio: in qua judex, quem innocentem pronuntiat, damnat, addicens iniquo populo sanguinem [Col. 0338D] Prima editio, justum. Post pauca agnoverat, in antiquissimo Vat. et alio collect. 5. justi, a quo abstinendum [Col. 0338C] sibi, et intellectu proprio senserat, et somnio uxoris noverat. Non purgant contaminatum animum manus lotae, nec in aspersis aqua digitis expiatur quod famulante impia mente committitur. Excessit quidem Pilati culpam facinus Judaeorum, qui illum nomine Caesaris territum et invidiosis vocibus increpatum, [Col. 0339A] ad effectum sui 226 sceleris impulerunt. Sed nec ipse evasit reatum, qui cooperatus [Col. 0339D] Homil. Pauli Diac. et mss. S. Petri, seditionibus. Antiquissimus Vat., superatus seditionibus. seditiosis, reliquit judicium proprium, et in crimen transivit alienum.
Quod ergo Pilatus, dilectissimi, implacabilis populi victus insania, multis Jesum dehonestari ludibriis, et [Col. 0339D] Prima editio et cod. Bon., multimodis. Mox pro scribarum et sacerdotum, quod cum Quesn. praeferunt mss. S. Petri et Homil. Pauli Diaconi, caeterae editiones et reliqui codd. etiam antiquissimus Vat. habent persequentium. immodicis vexari permisit injuriis, quodque eum flagellis caesum, spinis coronatum, et amictu irrisoriae vestis indutum, scribarum et sacerdotum ostentavit aspectui, mitigandos proculdubio inimicorum animos existimavit: ut exsaturatis invidiae odiis, non ultra jam crederent persequendum, quem tot modis intuebantur afflictum. Sed cum inardesceret ira clamantium, ut Barabbam indulgentia relaxaret, et Jesum crucis poena susciperet; [Col. 0339B] cum consono fremitu diceretur a turbis: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) ; obtinuerunt iniqui in damnationem suam quod pertinaciter exigebant: quorum dentes, sicut propheta testatus est, arma erant et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Ps. LVI, 5) . Frustra enim a crucifigendo majestatis Domino manus [Col. 0339D] Duo mss. S. Petri et Homil. Pauli Diac., impias; et mox, vibraverant pro jaciebant. proprias continebant, in quem lethalia vocum spicula, et venenata verborum tela jaciebant. Vobis, vobis, falsi Judaei, et sacrilegi principes populi, totum facinoris istius pondus incumbit: et licet immanitas sceleris et praesidem obligarit, et milites; omnis tamen facti summa vos arguit. Et quidquid in supplicio Christi vel Pilati peccavit judicium, vel cohortis obsequium, hoc vos facit humani generis odio digniores: quia [Col. 0339C] vestri furoris impulsu nec illis innocentes esse licuit, quibus iniquitas vestra non placuit [Col. 0339D] Homil. Pauli Diac. addit: licet libentius vos mitescere vidissent. .
[Col. 0339D] Insigni variatione initium hujus capitis effertur in antiquissimo Vat. et Casinensi collect. 1: Cum itaque caecitas infelicium Judaeorum regem suum esse universitatis Dominum denegaret, traditus est Dominus Jesus saevientium voluntati, et ad irrisionem regiae dignitatis crucis suae jussus est esse gestator, quia scilicet dignus hoc esset opprobrio, cui gloria in ignominiam [Col. 0340D] verteretur. Erat quidem hoc apud impiorum oculos grande ludibrium, etc. In mss. collect. 2 alio modo: Itaque, dilectissimi, Dominus saevientium voluntate ad irrisionem regiae dignitatis, et caetera ut in textu. Editam vero lectionem mss. S. Petri et alii codd. confirmant. Traditus itaque Dominus saevientium voluntati, ad irrisionem regiae dignitatis, supplicii sui jussus est esse gestator; ut impleretur quod Isaias propheta praeviderat, dicens: Ecce natus est puer, et datus est nobis filius, cujus imperium super humeros ejus (Is. IX, 16) . Cum ergo Dominus lignum portaret 227 crucis, quod in sceptrum sibi converteret potestatis, erat quidem hoc apud impiorum oculos grande ludibrium, sed manifestabatur fidelibus grande mysterium: quia gloriosissimus diaboli victor, et [Col. 0340D] In eodem antiquissimo Vat., inimicorum spirituum. inimicarum virtutum potentissimus debellator, pulchra specie triumphi sui portabat trophaeum; [Col. 0340A] et invictae patientiae humeris, signum salutis, adorandum regnis omnibus inferebat; tamquam et tunc ipsa operis sui imagine omnes imitatores suos confirmaret et diceret: Qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus (Matth. X, 38) .
[Col. 0340D] In eodem Vat. et in Casinensi desunt verba ab initio capitis usque ad illa, plenitudo transibat. Siquidem; ita ut post verba, non est me dignus, sequatur: Pascha ergo nostrum, sicut ait Apostolus, etc. Post pauca veterem lectionem, lignum crucis, nostris codd. probatam recepimus, pro qua Quesnellus, lignum supplicii. Euntibus autem cum Jesu turbis ad locum poenae, Simon quidam Cyrenaeus inventus est, in quem lignum crucis transferretur a Domino (Matth. XXVII, 32) : ut etiam tali facto praesignaretur gentium fides, quibus crux Christi non confusio erat futura, sed gloria. Non ergo fortuitum, sed figuratum et mysticum fuit, ut Judaeis in Christum saevientibus, ad compatiendum ei peregrinus occurreret, dicente Apostolo: Si compatimur, et conregnabimus (Rom. VIII, 7) : ut sacratissimo Salvatoris [Col. 0340B] opprobrio, non Hebraeus quisquam, nec Israelita, sed alienigena subderetur. Per hanc enim translationem, a circumcisione ad praeputium, a filiis carnalibus ad filios spiritales, immaculati agni propitiatio, et omnium sacramentorum plenitudo transibat. Siquidem Pascha nostrum, ut ait Apostolus (I Cor. V, 7) , immolatus est Christus: qui se novum et verum reconciliationis sacrificium offerens Patri, non in templo, cujus jam erat finita reverentia, nec intra septa civitatis ob meritum sui sceleris diruendae, sed foris [Col. 0340D] In ms. Casin. omittitur conjunctio et. et extra castra crucifixus est, ut veterum victimarum cessante mysterio, nova hostia, novo imponeretur altari, et crux Christi, non templi esset ara, sed mundi (Heb. XIII, 11) .
Exaltato igitur, dilectissimi, per Crucem [Col. 0340C] Christo, non illa tantum species aspectui mentis occurrat, quae fuit in oculis impiorum, quibus per Mosen dictum est: Et erit pendens vita tua ante oculos tuos, et timebis die ac nocte, et non credes vitae tuae (Deut. XXVIII, 66) . Isti enim nihil in crucifixo Domino praeter facinus suum cogitare potuerunt, habentes timorem, non quo fides vera justificatur, sed quo conscientia iniqua torquetur. Noster vero intellectus, quem Spiritus veritatis illuminat, gloriam Crucis 228 coelo terraque radiantem puro ac libero corde suscipiat, et interiore acie videat, quale sit, quod Dominus cum de passionis suae loqueretur [Col. 0340D] Duo mss. Vatt., praesentia instantia, dixit: Venit hora, ut clarificetur Filius hominis (Joan. XII, 23) ; et infra: Nunc, inquit, turbata [Col. 0341A] est anima mea, et quid dicam? Pater, salva me ex hac hora. Sed propterea veni in hanc horam. Pater, clarifica Filium tuum (Joan. XII, 27) ; et cum vox Patris venisset e coelo dicens: Et clarificavi, et iterum clarificabo (Ibid., 28) : respondens Jesus circumstantibus, dixit: Non propter me vox haec facta est, sed propter vos. Nunc judicium mundi est, nunc princeps hujus mundi [Col. 0341D] Duo codd. S. Petri et Homil. Pauli Diac., dimittetur, vel mittetur deorsum. Mox, ad me ipsum scripsimus cum plerisque et potioribus mss. atque editis. Quesnellus, ad me: prima editio, mecum. ejicietur foras. Et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum (Ibid., 30) .
O admirabilis potentia Crucis! o ineffabilis gloria Passionis! in qua et tribunal Domini, et judicium mundi, et potestas est crucifixi. Traxisti enim, Domine, omnia ad te, et cum expandisses tota die manus tuas [Col. 0341D] In mss. S. Petri, ad plebem. ad populum non credentem et contradicentem tibi, confitendae majestatis tuae sensum [Col. 0341B] totus mundus accepit (Is. LXV, 2; Rom. X, 21) . Traxisti, Domine, omnia ad te, [Col. 0341D] Quoniam pro cum in iisdem codd. Prima editio, qui, forte quia. Unus Vat., quando. cum in exsecrationem Judaici sceleris, unam protulerunt omnia elementa sententiam, cum obscuratis luminaribus coeli, et converso in noctem die, terra quoque motibus quateretur insolitis, universaque creatura impiorum usui se [Col. 0341D] Sic potiores et plerique nostri codices atque editi ante Quesnellum, apud quem, nutaret. In uno ms. S. Petri, nuntiaret pro nutaret scriptum videtur. negaret. Traxisti, Domine, omnia ad te, quoniam scisso templi velo, sancta sanctorum ab indignis pontificibus recesserunt: ut figura in veritatem, prophetia in manifestationem, et lex in Evangelium verteretur. Traxisti, Domine, omnia ad te, ut quod in uno [Col. 0341D] In duobus mss. S. Petri, Judaeorum. Dein, agebatur, correximus ex duobus mss. S. Petri, pro quo in vetustissimo Vat. scriptum est ageretur. Al., tegebatur. Judaeae templo obumbratis significationibus agebatur, pleno apertoque sacramento, universarum ubique nationum devotio celebraret. Nunc etenim et ordo clarior levitarum, et dignitas [Col. 0341C] amplior seniorum, et sacratior est unctio sacerdotum: quia crux tua omnium fons benedictionum, omnium est causa gratiarum: per quam credentibus datur virtus de infirmitate, gloria de opprobrio, vita de morte. [Col. 0341D] Haec postrema periodus deest in Homil. Pauli Diaconi. Nunc etiam carnalium sacrificiorum varietate cessante, omnes differentias hostiarum, una corporis et sanguinis tui implet oblatio: quoniam tu es verus Agnus Dei, qui tollis [Col. 0341D] Antiquissimus Vat., peccatum. peccata mundi (Joan. I, 29) ; et ita in te universa perficis mysteria, ut sicut unum est pro omni victima 229 sacrificium, ita unum de omni gente sit regnum.
Confiteamur igitur, dilectissimi, quod beatus magister gentium Paulus apostolus gloriosa voce confessus est, dicens: Fidelis sermo et omni [Col. 0341D] acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc [Col. 0342A] mundum peccatores salvos facere (I Tim. I, 15) . Hinc enim mirabilior est erga nos misericordia Dei, quod non pro justis, neque pro sanctis, sed pro iniquis et impiis Christus est mortuus (Rom. V, 6) : et cum mortis aculeum recipere non posset natura deitatis, suscepit tamen, nascendo ex nobis, quod posset offerre pro nobis. Olim enim morti nostrae mortis suae [Col. 0341D] Editi et multi codd., potentium. Praetulimus lectionem [Col. 0342D] vetustissimi Vat. et duorum mss. S. Petri. potentia minabatur, dicens per Oseam prophetam: [Col. 0342D] In mss. Vat. collect. 4 et 5, Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, inferne. O mors, ero mors tua, et ero morsus tuus, inferne (Oseae XIII, 14) . Leges enim inferni moriendo subiit, sed resurgendo dissolvit: et ita perpetuitatem mortis incidit, ut eam de aeterna faceret temporalem. [Col. 0342D] In antiquissimo Vat., ut sicut omnes in Adam moriuntur, ita et in Christo omnes vivificentur. Sicut enim omnes in Adam moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) . Fiat itaque, dilectissimi, quod apostolus Paulus ait: Ut qui vivunt, [Col. 0342B] jam non sibi vivant, sed ei qui pro omnibus mortuus est et resurrexit (II Cor. V, 15) ; et quia vetera transierunt, et facta sunt omnia nova, nemo in carnalis vitae vetustate remaneat, sed omnes de die in diem [Col. 0342D] In uno codice Vat. deest proficiendo; in duobus autem mss. S. Petri omittuntur verba per pietatis augmenta. Homil. Pauli Diac., renoventur pro renovemur. proficiendo, per pietatis augmenta renovemur. Quantumlibet enim quisque justificatus sit, habet tamen, [Col. 0342D] Duo codd. S. Petri et Homil. Pauli Diac., dum in hoc corpore est. dum in hac vita est, quo probatior esse possit et melior. Qui autem non proficit, deficit; et qui nihil acquirit, [Col. 0342D] Antiquissimus Vat., non parum. nonnihil perdit. Currendum ergo nobis est fidei gressibus, misericordiae operibus, amore justitiae, ut diem redemptionis nostrae [Col. 0342D] In eodem cod., Sanctis operibus celebrantes, resurrectionis Christi mereamur esse participes, omisso intermedio Pauli textu: in quo, veteri pro veteris scripsimus ex duobus mss. S. Petri. spiritaliter celebrantes, non in fermento veteri malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V, 8) , resurrectionis Christi mereamur esse participes, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat [Col. 0342C] in saecula saeculorum. Amen.
I. Mysteria legis novae in antiqua praenuntiata esse, et in Evangelio narrata. —II. Non moeste celebranda esse festa paschalia, quae veram nobis redemptionem pepererunt. —III. Figuras impletas apparere in morte Christi, in qua diabolus sua fraude captus est. —IV. Quantopere cavenda avaritia ex lapsu Judae: Petrum ex timore titubantem, ex charitate per interiorem Christi aspectum surrexisse.
Sacramentum, dilectissimi, Dominicae passionis in salutem humani generis ante tempora aeterna dispositum, et per multas significationes omnibus [Col. 0342D] retro saeculis [Col. 0342D] Prima editio et unus cod. Vat. et alius Bon., initiatum. nuntiatum, non adhuc exspectamus [Col. 0343A] manifestandum, sed jam adoramus impletum. [Col. 0343C] Ita ex duobus mss. S. Petri. Alias continuatur periodus antecedens, omisso igitur. Concurrentibus igitur ad eruditionem nostram et novis testimoniis et antiquis, dum quod prophetica cecinit tuba, evangelica pandit historia, et sicut scriptum est: Abyssus abyssum invocat, in voce cataractarum [Col. 0343C] Sic omnes nostri codices et editi ante Quesn., apud quem, suarum. tuarum (Ps. XLII) ; quoniam ad enarrandam gloriam gratiae Dei paribus sibi vocibus, utriusque Testamenti altitudo respondet; et quod erat sub velamine figurarum profundum, fit revelata [Col. 0343C] Duo codd. S. Petri et alius Vat., voce. luce perspicuum. Si tamen inter illa [Col. 0343C] Quesnellus, pericula. Retinuimus lectionem antea [Col. 0343D] vulgatam, quam omnes nostri mss. approbant. Mox, pro si tamen, antiquissimus Vat. praefert Si autem. Cod. Vercell. et exempl. Pauli Diac., Sic tamen. miracula Salvatoris, quae sub populorum gerebantur aspectu, pauci Veritatis praesentiam sentiebant, [Col. 0343D] In duobus mss. S. Petri, ut et ipsi discipuli . . . . non evaserint. ipsique discipuli voluntaria Domini passione turbati, non evaserunt scandalum crucis sine tentatione formidinis; unde fides nostra intelligentiam sumeret, unde [Col. 0343D] Ita Quesnellus ex quatuor suis codd., uti etiam legitur in aliquot nostris mss., ac praesertim in antiquissimo Vat. et exempl. Pauli Diac. Anteriores editiones cum aliis codd., constantia. Paulo post, praedicata pro praedicta in mss. S. Petri. conscientia [Col. 0343B] robur acciperet, nisi quae facta cognoscimus, praedicta legeremus?
Peracto igitur, dilectissimi, Salvatoris triumpho, et consummatis dispensationibus quas omnia veteris Testamenti eloquia 231 nuntiarunt, lugeat carnalis Judaeus, sed spiritalis gaudeat Christianus: et festivitas, quae illis conversa est in noctem, nobis coruscet in lucem; quoniam crux Christi eadem est et credentium gloria, et non credentium poena. Quamvis enim persequentium furor nihil aliud in Dominum majestatis operatus sit, quam atrocem crudelitatem et immite supplicium; redemptis tamen [Col. 0343D] In vetustissimo Vat. et in prima editione deest hac. hac Domini passione verior justiorque laetandi est ratio quam dolendi. [Col. 0343D] Ms. Vercell. et exempl. Pauli Diac., Fuerat, et paulo post, inciderat. Fuerit tunc discipulorum excusabilis pavor, nec diffidentiae culpam [Col. 0343C] apostolicus moeror inciderit, quando concurrentibus ad unum scelus Judaeis Judaeorumque principibus, superbus taurorum pinguium tumor, et proterva vitulorum petulantia saeviebat; quando sub oculis ovium, pastoris justi sanguinem [Col. 0343D] Cod. Corbeiensis Quesnelli, saevientium. frementium bestiarum rabies expetebat; quando denique etiam ipse, qui pati venerat, de nostrae naturae communione dicebat: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) . Nunc autem postquam [Col. 0343D] In duobus codd. S. Petri susceptio, ita ut potentia ablativo casu efferatur. Editiones ante Quesnellum [Col. 0344C] cum mss. posteriorum collectionum, susceptione. Lectionem textus antiquissimus Vat. cum aliis nostris codd. praefert. per susceptionem infirmitatis potentia est clarificata virtutis, nulla fidelium moestitudine paschalis est [Col. 0344C] Prima editio et duo mss. S. Petri, observanda. obscuranda [Col. 0344A] solemnitas; nec cum tristitia nobis gestorum ordo recolendus est, cum ita Dominus usus sit malitia Judaeorum, ut de intentione facinoris, voluntas sit [Col. 0344C] Vetustissimus Vat., implenda. impleta miserentis. Si autem in exitu Israel de Aegypto agni sanguis fuit restitutio libertatis, et sacratissima est facta festivitas, quae per hostiam pecudis iram [Col. 0344C] In eodem codice, verterat. Mox, pro quanta populis, [Col. 0344D] in codice Vercell., quanto magis populi. averteret vastatoris; quanta populis Christianis concipienda sunt gaudia, pro quibus omnipotens Pater Filio suo unigenito non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) ; ut in occisione Christi, Pascha esset verum, et singulare sacrificium, quo non ex dominatione Pharaonis unus populus, sed ex diaboli captivitate totus mundus eruitur.
Hoc igitur illud est, dilectissimi, sacramentum, [Col. 0344B] cui ab initio omnia sunt famulata mysteria. [Col. 0344D] In exempl. Pauli Diac., Nam sanguis. Mox in cod. Vercell., morte pro mortem. Nunc sanguis justi Abel mortem summi Pastoris eloquitur, et in parricidio Judaeorum Cain interfector fratris 232 agnoscitur (Gen. IV, 8) . Nunc diluvium et Noe arca (Ibid. VII, 17) manifestat, quid sit renovationis in baptismo, et quid salutis in ligno. Nunc Abraham gentium pater promissos acquirit haeredes; et in semine ejus, non germen carnis, sed fidei propago benedicitur (Gen. XXII, 18; Rom. IV, 11) . Nunc ad praenuntiatum festis omnibus festum sacer novorum mensis [Col. 0344D] Homil. Pauli Diac. et alius cod., emicuit. enituit, ut in quo accepit mundus exordium, in eodem haberet Christiana creatura principium. Quamvis igitur [Col. 0344D] In eodem Homiliario, frementes. Mox, pro fecerunt, in aliquibus codd. et prima editione, fecerint, quod congruit cum subsequenti, subtraxerit. Dein, pro voluerunt, prima editio et Homil. Pauli Diac., voluerint. furentes Judaei fecerunt in Dominum Jesum quaecumque voluerunt, et suscepti hominis veritatem nullis eorum ausibus potestas [Col. 0344C] divina subtraxerit; patientia tamen Domini consilii sui munus implevit, et pertinacia sacrilegae crudelitatis profecit operi Salvatoris: quod non Scribae, non Pharisaei, nec summi intellexere pontifices: [Col. 0344D] In antiquissimo Vat., Si enim intellexissent. Mox, gloriae pro majestatis, erat in editis ante Quesnellum, ut in codd. posteriorum collectionum nec non in exempl. Pauli Diac. At potiores et antiquiores no tri codd. majestatis praeferunt. Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8) . Nec ipse [Col. 0344D] Cod. Vercell. delet itaque. Postea, qui pro quia, in plerisque editis et in eodem Vercell. itaque diabolus intellexit, quod saeviendo in Christum, suum destrueret principatum, quia antiquae fraudis jura non perderet, si se a Domini Jesu sanguine contineret. Sed malitia nocendi [Col. 0344D] Editi ante Quesn. cum quibusdam codd., avidus, [Col. 0345D] ita ut hoc adjectivum referatur ad diabolum, et eadem ratione, captus est pro capta est. Dein, et dum persequitur in Homil. Pauli Diac. avida, dum irruit, ruit; dum capit, capta est; dum persequitur mortalem, incidit [Col. 0345A] in Salvatorem. Invenit sane in illo molimine [Col. 0345D] Prima editio et cod. Bon., impudentis, et postea, discipulus pro minister. imprudentis audaciae dignum cooperatorem, dignumque consortem, cum impius Judas maluit minister esse diaboli quam apostolus Christi, quem non timoris perturbatione deseruit, sed pecuniae cupiditate distraxit.
Videte, dilectissimi, et prudenter inspicite quae germina et quales fructus de avaritiae stirpe nascantur, quam merito Apostolus radicem omnium malorum esse [Col. 0345D] Prima editio, definit. definivit (I Tim. VI, 10) ; quia nullum peccatum sine cupiditate committitur, et omnis illicitus appetitus, istius aviditatis est morbus. Amori pecuniae [Col. 0345D] Cod. Vercell., vigilis. Dein pro fecit prima editio facit habitaculum. vilis est omnis affectio, et anima lucri cupida etiam pro exiguo perire non metuit; nullumque est in illo corde justitiae vestigium, [Col. 0345B] in quo sibi avaritia fecit habitaculum. Hoc perfidus Judas inebriatus veneno, dum sitit lucrum, pervenit 233 ad laqueum: et tam stulte impius fuit, ut triginta argenteis et Dominum venderet et Magistrum. Cum autem se ad excipiendum iniquitatis judicium Dei Filius praebuisset, beatus apostolus Petrus, cujus fides ea devotione fervebat, ut Domino et compati paratus esset et commori, ancilla sacerdotis calumniante perterritus, [Col. 0345D] Duo mss. S. Petri, cod. Vercell. et Homil. Pauli Diac., infirmitatem negationis incurrit. ex infirmitate periculum negationis incurrit: ob hoc, sicut apparet, haesitare permissus, ut in Ecclesiae principe remedium poenitentiae conderetur; et nemo auderet de sua virtute confidere, quando mutabilitatis periculum nec beatus Petrus potuisset evadere. Dominus autem Jesus, qui intra pontificale [Col. 0345D] Al., consilium, quod pro coetu consulentium nonnumquam sumitur. concilium solo [Col. 0345C] corpore tenebatur, trepidationem discipuli foris positi divino vidit intuitu; et [Col. 0345D] Antiquissimus Vat., pavitantis. paventis animum, mox ut respexit, erexit, et in fletus poenitudinis incitavit. Felices, sancte apostole, lacrymae tuae, quae ad diluendam culpam negationis, virtutem sacri habuere baptismatis. Affuit enim dextera Domini Jesu Christi, quae labentem te, priusquam [Col. 0345D] Mss. S. Petri, decideres. Mox in Homil. Pauli Diac., et qua firmitatem. dejicereris, exciperet, et firmitatem standi in ipso cadendi periculo recepisti. Vidit in te Dominus non fidem [Col. 0345D] Vulgati ante Quesnellum fictam cum mss. collect, [Col. 0346D] 3 et 4. Potiores vero nostri codd. et praecipue Lectionaria S. Petri, victam. victam, non dilectionem aversam, sed constantiam fuisse turbatam. Abundavit fletus, ubi non defecit affectus, et fons charitatis lavit verba formidinis: nec tardatum est remedium abolitionis, ubi non fuit judicium voluntatis. Cito itaque in soliditatem suam rediit [Col. 0346D] Sic omnes nostri codd. cum exemplo Pauli Diac. et editiones omnes ante Quesn. Qua vero auctoritate ille nullam variantem indicans supposuerit Petrus, ignoramus. petra, tantam recipiens fortitudinem, ut quod tunc [Col. 0345D] in Christi expaverat passione, in suo post supplicio [Col. 0346A] non timeret. [Col. 0346D] Clausulam adjecimus ex antiquissimo Vat. Per Jesum Christum Dominum nostrum, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
I. Quam vane de affectato regno accusatus est Christus. —II. Quidquid egit Christus, divinae potestatis fuisse, non terreni regis. — 234 III. Cur Christus mulierum lacrymas compescuerit. — IV. Quomodo Christus supplicia in hostem suum retorserit. —V. Blasphemantes in Christum Judaeos omnes creaturae condemnant; et eos omnibus religionis sacramentis privatos velum scissum demonstrat.
Cum multis modis, dilectissimi, Judaica impietas laboraret, ut [Col. 0346D] Ita cum Quesnello potiores nostri codd. Caeteri vulgati, occasionem. causam aliquam perpetrandi [Col. 0346B] in Dominum Jesum sceleris inveniret, et mendacia, quae falsi testes injustis sacerdotibus famulando [Col. 0346D] Unus cod. S. Petri, praetulerant. Vercell., providerant. protulerant, nihil quod morte dignum esset afferrent; hoc quasi insuperabile repererunt, ut Dominum mundi, affectati regni invidia perurgerent. Cumque Pilatus Jesum, quem frustra videbat argui, vellet [Col. 0346D] Prima editio, absolvere. absolvi, calumniose et minaciter conclamarunt: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris: omnis enim qui se regem facit, contradicit Caesari (Joan. XIX, 12) . [Col. 0346D] Unus ms. Vat., stulta insimulatione. Stultam insimulationem imprudenter, Pilate, timuisti. [Col. 0346D] Particula sed omittitur in Vat. 3835. Prima editio, si formidabile fuit. Mox et pro imperio in eadem editione et in eodem vetustissimo Vat. Sed formidabile fuerit nomen regium, ut pro imperio Caesaris opprimi debuerit novae molitio potestatis, si dominandi consilium tyrannicus tibi prodidit apparatus, si provisio armorum, si congregatio divitiarum, si praesidia detecta sunt militum. [Col. 0346C] Quid eum gravari sinis de affectata potentia, cujus specialis fuit de humilitate doctrina? Romanis legibus non contradixit, censum subiit, didragma solvit, vectigalia non inhibuit, quae Dei sunt Deo, et quae sunt Caesaris Caesari reddenda constituit; paupertatem elegit, obedientiam suasit, mansuetudinem praedicavit: hoc est vere, non Caesarem impugnare, sed juvare.
Verumtamen ne in totum inanis videatur Judaeorum objectio, discute diligentius, praeses, quid de Domini Jesu operibus notum sit, quid de potestate compertum. Caecis visum, surdis auditum, claudis gressum, mutis donavit eloquium, febres abegit, dolores resolvit, daemonia ejecit, mortuos vivificavit, mari et ventis, ut quiescerent, imperavit [Col. 0346D] (Matth. VIII, 27) . Magnum prorsus regem ista demonstrant, [Col. 0347A] qui non humana [Col. 0347C] Cod. Vercell., excellat. excellit potentia, sed virtute divina. Hanc ergo Judaei objiciant potestatem, commutent [Col. 0347C] Id est accusationem suam, voce actionem ex foro translata, ut in postilla Quesnellus monuit. Sane accusationem suam exhibet prima editio, et in margine cod. Veronensis 214. actionem suam, et hoc proferant ore, 235 quod tenent corde. Quare de terrenis calumniantur, qui coelestia persequuntur? Quamvis ergo Pilatus onerosum sibi invidiosumque sentiret, quod eum Judaei de neglectu amicitiae Caesaris impetebant, aliquamdiu tamen furorem ipsorum mitigare conatus est: et ideo Dominum Jesum diversis contumeliis affici aut permisit, aut jussit, ut satiata iniquitas de innocentis injuriis ulterius non saeviret. Sed pertinax malitia propriis crescebat augmentis, et in quem obtinuerat jus illusionis, exigebat et mortis. Unde cum et summi sacerdotes, et principes Judaeorum, omnisque multitudo crebris vocibus acclamarent: [Col. 0347B] Crucifige, crucifige, tradidit Jesum persequentium voluntati, Barabba illis latrone dimisso, ut qui in die festo auctorem interficiebant vitae, impunitas eis praestaretur homicidae.
Eunte itaque, dilectissimi, ad locum clarificationis suae Domino, et [Col. 0347C] Vox misericordia deest in ms. Veronensi. Paulo [Col. 0347D] post, Longe est a peccatoribus salus in vulgatis ante Quesnel. et non paucis codd. misericordia ab impiorum tabernaculis exeunte, ut adimpleretur quod scriptum est: Longe a peccatoribus salus (Ps. CXVIII, 155) , sequebatur eum multitudo populi, et mulierum plangentium et lamentantium [Col. 0347D] Pronomen eum, quod erat in editis ante Quesn., revocavimus ex antiquissimo Vat. et aliis probae notae codicibus. Deest tamen in Vercell. et in duobus Vat. eum (Luc. XXIII, 27) . Solet enim sexus infirmior, etiam pro iis qui morte sunt digni, in lacrymas commoveri, et damnatorum exitus, pro naturae communis consideratione misereri. Sed istum sibi planctum Dominus Jesus dedignatur impendi, quia non decebat luctus triumphum, [Col. 0347C] nec lamenta victoriam. Denique conversus ad eas, Filiae, inquit, Jerusalem, nolite flere super me, sed super vosmetipsas, et super filios vestros flete. Quia venient [Col. 0347D] Cod. Veron., dies in te, quibus dicetur. Duo codd. S. Petri et unus Vat., dicetis. Dein non lactaverunt in editis ante Quesn. et in nonnullis codd. Lectionem non nutrierunt, a Quesn. ex suis mss. inductam, etiam plerique nostri libri approbant. dies, in quibus dicent: Beatae steriles, et ventres qui non genuerunt, et ubera quae non nutrierunt. Ubi est tristitia crucifigendi? Ubi formido morituri? Non terret passuri animum hora supplicii, et docens nullam pro se flendi esse rationem, indicit poenitentiam, denuntiando vindictam. Non est, inquit, quod dolere in me, Jerusalem filiae, debeatis; pro vobis plangite, et pro vestris filiis ejulate. Super illos [Col. 0347D] Quaedam editiones et aliquot codd., fundantur isti ploratus. fundatur iste ploratus, quos tales viscera vestra [Col. 0348A] pepererunt. Lugendum plane vobis est, 236 non [Col. 0347D] Sic cum Quesnello et prima editione plures et praestantiores nostri codices. Al., de salute. de Salvatore credentium, sed de impietate [Col. 0347D] Editi ante Quesnel. et aliqui codd. addunt et temeritate; non tamen antiquissimus Vat. nec Vercell. [Col. 0348C] aliique mss. pereuntium. Ego crucem volens patior, et mortem in me, quam sum perempturus, admitto. Nolite flere pro mundi redemptione morientem, quem in majestate Patris videbitis judicantem.
Exaltatus [Col. 0348C] Quidam mss. cum editis Quesnello anterioribus pro ergo habent autem. ergo Christus Jesus in ligno retorsit mortem in mortis auctorem, et omnes principatus, adversasque virtutes, [Col. 0348C] Antiquissimus Vat., per abjectionem passibilis carnis inlusit. per objectionem passibilis carnis elisit, [Col. 0348C] In Vercellensi omittuntur verba admittens in se [Col. 0348D] usque ad periodi finem. admittens in se antiqui hostis audaciam, qui in obnoxiam sibi saeviendo naturam, etiam ibi exactor ausus est esse debiti, ubi nullum potuit vestigium invenire peccati. Evacuatum est igitur generale illud venditionis nostrae et lethale chirographum, et pactum captivitatis in jus transiit [Col. 0348B] Redemptoris. Clavi illi, qui manus Domini pedesque transfoderant, perpetuis diabolum fixere vulneribus, et sanctorum poena membrorum inimicarum fuit interfectio potestatum: sic suam Christo [Col. 0348D] Cod. Veron., confirmante. consummante victoriam, ut in ipso et cum ipso omnes, qui in eum crederent, triumpharent.
Cum ergo Dominus crucifixi corporis elevatione sublimis, reconciliationem mundi exsequeretur in quadam arce supplicii, latronemque conversum ad paradisi vocaret habitaculum; vos, principes Judaeorum, legisque doctores, nec conscientiae [Col. 0348D] Idem cod. Veron., pietate. Mox editi, affectu sceleris. Melius, effectu sceleris, ex duobus mss. S. Petri ac tribus Vat. impietate compuncti, nec effectu sceleris mitigati, fixuris clavorum addebatis tela linguarum, dicentes: Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere. Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, et [Col. 0348C] credimus ei (Matth. XXVII, 42) . Sed his vocibus vestris stultis atque blasphemis reddunt omnia elementa responsum, et unam [Col. 0348D] Particulam simul inseruimus ex duobus mss. S. Petri, antiquissimo Vat., Vercell., Veron. et Vat. collect. 5. Unus Vat. collect. 4 pro simul habet scilicet, quod editionum omissionem confirmat. simul in vos sententiam ferunt coelum, terra, sol, [Col. 0348D] Editi habebant sideraque, indignos vos suo ministerio protestantes terribili motu, etc. Melior visa est lectio duorum codicum S. Petri. Mox pro ostentant editi ante Quesn. cum quibusdam mss. ostendunt. sidera, quae indignos vos suo ministerio protestantur terribili motu, insolitoque defectu tenebras mundo vestrae caecitatis ostentant (Ibidem) . Quod si [Col. 0348D] Cod. Veron. et alius Vat., ad arguendos vos. ad arguendum vos nec coelestia, nec inferna sufficiunt, et crucem Christi magis potuerunt petrae atque monumenta, quam corda vestra sentire; saltem quod in templo actum est, scienter advertite. 237 Velum, cujus objectu [Col. 0348D] Editi ante Quesn., includebantur. intercludebantur sancta sanctorum, a summo usque ad ima [Col. 0349A] diruptum est, et sacrum illud mysticumque secretum [Col. 0349D] Ita ex duobus mss. S. Petri et Veronen., nec non apud Joannem Lateranensis ecclesiae diaconum, qui similiter legisse videtur in Lectionariis basilicae Lateranensis. Exstat tom. II Musei Italici Mabillon. pag. 565. Alias, quod solus. quo solus summus pontifex jussus fuerat intrare, reseratum est, ut nihil jam esset discretionis, ubi nihil resederat sanctitatis. Repudiatos itaque vos debuistis agnoscere, et omne jus sacerdotii perdidisse, quia verum erat quod Veritas vobis dixerat: Si [Col. 0349D] Ms. Veron., credideritis. Mox crederetis forsitan et mihi in cod. Vercell. crederetis Mosi, crederetis et mihi (Joan. V, 46) . Merito ergo vos Testamentum utrumque condemnat, et gratia [Col. 0349D] Antiquissimusa Vt. et noster Veron., vacuos. Dein restitistis pro resistitis in prima editione et ms. Bon. vacuatos, et lege privatos, qui ideo resistitis novis, quia non credidistis antiquis. Nos autem, dilectissimi, qui ab ignorantiae tenebris liberati, fidei lumen accepimus, et in novi Testamenti haereditatem per electionem adoptionis intravimus, [Col. 0349D] Praepositio in omittitur in antiquissimo Vat. Unus cod. S. Petri et alius Bon., festivitatem . . . gaudeamus nos accepisse, quoniam, etc. in festivitate, quam carnalis Israel perdidit, gaudeamus: quoniam Pascha nostrum immolatus est Christus [Col. 0349B] (I Cor. V, 7) ; per cujus ineffabilem gratiam omnium charismatum benedictione ditamur, et ita in novitatem a vetustate transferimur, ut non solum paradisi restituamur habitaculo, sed etiam regni coelestis gloriae praeparemur, adjuvante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Quanta sit humani intellectus hebetudo ad mysteria contemplanda. —II. Fidem incarnationis per symbolum edoceri. Soliditas fidei Petri, ob quam Petra Ecclesiae fundamentum constitutus est. —III. Diabolum malignitate sua esse deceptum. Orationem Christi pro inimicis eos ad fidem, praedicante Petro, adduxisse. —IV. Christo pro omnibus impiis mortuo, Judas etiam potuisset consequi remedium, [Col. 0349C] si non festinasset ad laqueum. —V. mortem Christi in Judaeorum mente crudelem, 238 in morientis virtute esse mirabilem.
Desiderata nobis, dilectissimi, et universo optabilis mundo adest festivitas Dominicae passionis, quae nos inter exsultationes spiritualium gaudiorum silere non patitur: quia etsi difficile est [Col. 0349D] Ita emendavimus ex mss. duobus S. Petri et Vercell. Al., de eadem solemnitate. de eadem re saepius digne apteque disserere, non est tamen liberum sacerdoti, in tanto divinae misericordiae sacramento [Col. 0349D] Sic cum Quesnello nullum codicem indicante tres antea laudati codices. Antea editi et aliqui codd., fidelibus populis subtrahere. fidelis populi auribus subtrahere sermonis officium, cum ipsa materia, ex eo quod est ineffabilis, fandi tribuat facultatem; nec possit deficere quod dicatur, [Col. 0349D] Vulgati et quidam codd., dum numquam. Praetulimus auctoritatem duorum mss. S. Petri et unius [Col. 0350D] Vercell., nec non Bonon. ac primae editionis, in quibus de qua ad materiam refertur. de qua numquam potest satis esse quod dicitur. Succumbat ergo humana [Col. 0350A] infirmitas gloriae Dei, et in explicandis operibus misericordiae ejus, imparem se semper inveniat. Laboremus sensu, haereamus ingenio, deficiamus eloquio: bonum est ut nobis parum sit quod etiam recte de Domini majestate sentimus: Dicente enim propheta: Quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Ps. CIV, 4) , nemini praesumendum est quod totum quod quaerit invenerit, ne desinat propinquare qui cessarit accedere. Quid autem inter omnia opera Dei, in quibus humanae admirationis fatigatur intentio, ita contemplationem mentis nostrae et oblectat et superat, sicut passio Salvatoris? De cujus omnipotentia, quae ei cum Patre unius et aequalis essentiae est, quoties, ut possumus, cogitamus, mirabilior nobis fit in Deo [Col. 0350B] humilitas quam potestas; et difficilius capitur divinae majestatis exinanitio, quam servilis formae [Col. 0350D] Cod. Vercell. delet in, ita ut adjectivum summa cum substantivo provectio copuletur. in summa provectio. Sed multum nos ad intellectum juvat, quod licet aliud sit Creator, aliud creatura, aliud Deitas inviolabilis, aliud caro passibilis; in unam tamen personam [Col. 0350D] Quidam mss., concurrit. Mox ut desideratur in Vercell. codice. concurrat proprietas utriusque substantiae, ut sive in infirmitatibus, sive in virtutibus, ejusdem sit contumelia, cujus et gloria.
Hac fidei regula, dilectissimi, quam in ipso exordio Symboli per auctoritatem apostolicae institutionis accepimus, Dominum nostrum Jesum Christum, quem Filium Dei Patris omnipotentis unicum dicimus, eumdem [Col. 0350D] In ms. Vat. collect. 5 deest quoque, et pro ex Maria legitur et Maria. quoque de Spiritu sancto natum ex Maria virgine confitemur; nec ab ejusdem 239 majestate discedimus, cum ipsum [Col. 0350C] crucifixum et mortuum, et die tertia credimus suscitatum. Omnia enim quae Dei sunt, et quae hominis, simul et humanitas explevit et deitas: ut dum passibili impassibilis inest, nec virtus [Col. 0350D] Praepositionem in hic et ante vocem virtute supplevimus ex duobus mss. S. Petri, quibus concinit cod. Vercell. cum eam praemittat voci virtute: omitti autem potuit ante vocem infirmitate more librariis familiari ob concursum initialium litterarum in. in infirmitate affici, nec infirmitas possit in virtute superari. Merito beatus Petrus apostolus in hujus unitatis confessione laudatus est: [Col. 0350D] Sic emendavimus ex potioribus nostris codd. et editis ante Quesn., apud quem legitur cui. qui, cum Dominus quid de ipso intelligerent discipuli, scrutaretur, omnium celerrime ora praeveniens, Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi. Quod utique non revelante vidit carne, [Col. 0350D] Duo codd. Vaticani et prima editio, vel sanguine. Post pauca quidam codd., primus disceret, forte melius. nec sanguine, quorum objectu interiores oculi poterant impediri, sed ipso Spiritu Patris in corde operante credentis, ut ad regimen totius Ecclesiae praeparatus, primum disceret quod doceret, et [Col. 0350D] Hunc locum et Quesnelli postillam huic loco [Col. 0351D] affixam expendimus in observationibus ad sermonem tertium. pro soliditate [Col. 0351A] fidei, quam erat praedicaturus, audiret: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 16) . Christianae igitur fidei fortitudo, quae portas mortis super inexpugnabilem petram aedificata non metuit, unum Dominum Jesum Christum, et verum Deum, et verum hominem confitetur; eumdem credens filium Virginis, qui auctor est matris; eumdem natum in fine saeculorum, qui creator est temporum; eumdem Dominum omnium virtutum, et unum de stirpe mortalium; eumdem peccati nescium, et in similitudine carnis peccati pro peccatoribus immolatum.
Qui ut humanum genus vinculis mortiferae praevaricationis absolveret, et saevienti diabolo [Col. 0351B] potentiam suae majestatis occuluit, et infirmitatem nostrae humilitatis objecit. Si enim crudelis et superbus inimicus consilium misericordiae Dei nosse potuisset, Judaeorum animos mansuetudine potius temperare, quam injustis odiis studuisset accendere; ne omnium captivorum amitteret servitutem, dum nihil sibi debentis persequitur libertatem. Fefellit ergo illum malignitas sua: intulit supplicium Filio Dei, quod cunctis filiis hominum in remedium verteretur. Fudit sanguinem justum, qui reconciliando mundo et pretium esset et poculum. Suscepit Dominus, quod secundum 240 propositum suae voluntatis elegit. Admisit in se impias manus furentium, quae dum proprio incumbunt sceleri, famulatae sunt Redemptori. Cujus etiam circa interfectores [Col. 0351C] suos tanta erat pietatis affectio, ut de cruce supplicans Patri, non se vindicari, sed illis postularet ignosci, dicens: Pater, [Col. 0351D] Sic duo codd. S. Petri et apud Remigium Lugdunensem de tribus epistolis c. 19. Alias, ignosce. dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) . De cujus utique orationis potentia fuit, ut praedicatio Petri apostoli, ex iis qui dixerunt: Sanguis [Col. 0351D] In uno cod. Vat. et in Bonon., hujus. In alio Vat. et apud Remigium, ejus. illius super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) , multorum ad poenitentiam corda converteret, et uno die baptizarentur tria fere millia Judaeorum (Act. II, 41) ; fieretque omnium cor unum et anima una (Ibid. IV, 32) , paratorum jam pro eo mori quem poposcerant crucifigi.
Ad hanc indulgentiam traditor Judas pervenire non potuit: quoniam perditionis filius, cui diabolus stabat a dextris (Ps. CVIII) , prius in desperationem transiit, quam sacramentum generalis [Col. 0352A] redemptionis Christus impleret. Nam mortuo pro omnibus impiis Domino, potuisset etiam [Col. 0351D] Prima editio ignorat forte forte hic consequi remedium, si non festinasset ad laqueum. Sed maligno cordi, [Col. 0351D] Ita emendavimus ex duobus mss. S. Petri. Al., nunc furtis fraudium dedito. et nunc furti fraudibus dedito, nunc parricidalibus commerciis occupato, nihil umquam documentorum misericordiae Salvatoris insederat. [Col. 0351D] Sic melius ex iisdem mss. et alio Vat. In editis et nonnullis codd., alia interpunctione, insederat, nec piis acceptaverat. In duobus Vat., acceperat pro acceptaverat. Impiis acceptaverat auribus Domini verba dicentis: Non veni vocare justos, sed peccatores (Matth. IX, 13) ; et: Filius hominis venit quaerere et salvare quod perierat (Luc. V, 32) ; nec intellexerat clementiam Christi, qui non solum corporeis infirmitatibus medebatur, sed etiam vulnera debilium curabat animarum, dicens [Col. 0351D] Cod. Vercell. et prima editio, paralytico sanato. Mox editi ante Quesn., Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua. Lectionem ab eo inductam et a nobis retentam exhibent duo codd. S. Petri et alius [Col. 0352D] Vercell. paralytico: Constans esto, fili, remissa sunt tibi peccata tua (Matth. IX, 3) ; dicens et oblatae sibi adulterae: Nec ego te condemnabo, [Col. 0352B] vade [Col. 0352D] Sic nostri codices et editi omnes ante Quesn. apud quem, et amodo noli peccare. et amplius noli peccare (Joan. VIII, 11) ; ut per omnia opera sua ostenderet, in illo adventu suo salvatorem mundi se venisse, non judicem. A quo intellectu alienatus impius traditor, insurrexit in semetipsum [Col. 0352D] Quesnellus post voces in semetipsum addidit impius, quam vocem nec nostri codd. nec antea editi exhibent. , non judicio poenitentis, sed furore pereuntis: ut qui vitae auctorem interfectoribus vendidisset, in augmentum damnationis suae etiam moriendo peccaret.
Quod ergo falsi testes, quod cruenti principes, quod impii sacerdotes [Col. 0352D] Erat in editis, uti in aliquibus mss., in Domini Jesu Christi mysterio ignavia praesidis et famulatu. Veram lectionem hausimus ex duobus S. Petri codicibus. in Dominum 241 Jesum Christum ministerio ignavi praesidis et famulatu imperitae cohortis egerunt, et detestandum universis saeculis, et amplectendum fuit. Crux enim Domini, sicut [Col. 0352D] Unus ms. Vat., in invidorum. in Judaeorum erat mente crudelis, ita est in Crucifixi virtute mirabilis. Furit in unum [Col. 0352C] populus, et miseretur omnium Christus. Quod saevitia infertur, [Col. 0352D] Placuit voluntate pro potestate reponere ex mss. S. Petri. voluntate suscipitur: ut licentia facinoris aeternae opus impleat voluntatis. Unde omnis ordo rerum gestarum, quem plenissime evangelica narratio [Col. 0352D] Duo codd. Vat. et prima editio, percucurrit. percurrit, ita fidelium est accipiendus auditu, ut salva 242 fide actionum, quae tempore Dominicae passionis impletae sunt, intelligamus non solum remissionem peccatorum in Christo completam, sed etiam formam justitiae esse propositam. [Col. 0352D] Sequentia usque ad finem desunt in ms. Vercellensi. Verum, ut hoc diligentius, juvante Domino, disseratur, haec sermonis portio in quartam sabbati reservetur. Aderit ut speramus, gratia Dei, quae nos orantibus vobis faciat promissa complere: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto regnat in saecula saeculorum. Amen.
Post antecedentem sermonem perturbatus erat in editis, sicut et in non paucis mss. aliquot subsequentium sermonum ordo, qui propterea a nobis plane immutandus fuit. Antecedenti sermoni subjiciebatur sermo cui initium est. Omnia quidem tempora. Sub finem vero sermonis antecedentis promittitur alius sermo feria quarta habendus, in quo S. Leo ita se locuturum spondet, ut salva fide actionum, quae tempore Dominicae passionis impletae sunt, intelligamus non solum remissionem peccatorum in Christo completam ( quod eo sermone statuerat ), sed etiam formam justitiae esse propositam; quod in feriam quartam exponendum remittit. De hoc autem nihil in sermone Omnia quidem tempora in editis subjecto; quin in ipso alius pariter sermo feria quarta habendus promittitur, qui a nobis postea indicabitur. At sermone sequenti, Gloria, dilectissimi, cap. 1, et promissionis mentionem facit, et addit: Quae Dominica passio omnes nos et redemit, et docuit, ut unde datum est pretium, inde et justitia sumeretur. Et cap. 3: Et sacramentum condidit et exemplum, ut unum apprehenderent renascendo, alterum sequerentur imitando, quae ad propositam justitiae formam referuntur. Hic igitur sermo, velut anterioris sermonis portio in quartam sabbati reservata, non erat disjungendus. Post hunc dabimus sermonem, Omnia quidem tempora, die Dominico habitum contra Eutychianos; in cujus fine cum alius sermo eadem super re feria quarta adjiciendus dicatur, nec statim subjectus inveniretur in editis, nos subjecimus. Deprehendimus autem hunc sermonem esse illum qui incipit: Sermonem, dilectissimi, de gloriosa Domini nostri Jesu Christi passione promissum; ubi S. pontifex in Eutychis errorem pariter disserit. Enimvero hos duos sermones ob continuationem velut unum habendos, patet ex epist. 124 et 165, in quibus postquam S. Leo duo fere integra postrema capita 3 et 4 descripsit ex sermone, qui incipit: Omnia quidem tempora, continuo subjicit fragmentum primi capitis ex alio sermone, qui inchoat: Sermonem, dilectissimi; unde alter alterius est portio. Haec omnia confirmat ordo qui invenitur in duobus antiquis mss. Lectionariis basilicae S. Petri, num. 105 et 107, ubi inter sermones de Passione post sermonem, Desiderata nobis, subditur: Gloria, dilectissimi; dein: Omnia quidem tempora; ac postea, Sermonem, dilectissimi, de gloriosa, etc. Idem etiam ordo exhibetur in tribus aliis codicibus praestantis collect. 2.
I. Non sola sua potentia pugnatum esse a Christo, sed ex humilitate nostra, ut justitia servaretur. —II. Quidquid habemus adimpletum, id antiquos habuisse obumbratum; unamque fidem ac spem esse omnium. —III. Inseparabilem esse unionem Christi cum utroque corpore suo, naturali et mystico. —IV. Hoc maxime Christiano enitendum, ut caput suum imitetur. —V. Sola praecepta caeremonialia esse mutata; gratiam autem datam ad moralia. — VI. Christum innumeros sibi filios baptismo parere, in quo mortis et resurrectionis imago elucet. —VII. Omne Christiani meritum, gloriam esse Christi; qui quos carne sua pascit, spiritu etiam agit et regit.
Gloria, dilectissimi, Dominicae passionis, de qua nos etiam hodie locuturos esse promisimus, [Col. 0353B] humilitatis maxime est miranda mysterio; quae omnes nos et redemit et docuit: ut unde datum est pretium, inde et justitia sumeretur. Omnipotentia enim Filii Dei, [Col. 0353C] In duobus mss. Vat., in Vercell. et in Homil. Pauli Diac. ac prima editione, quae per eamdem. qua per eamdem essentiam aequalis est Patri, potuisset humanum genus a dominatu diaboli solo imperio suae voluntatis eruere, nisi divinis operibus maxime congruisset, ut nequitiae hostilis adversitas de eo quod vicerat vinceretur, et [Col. 0353C] Ita cum Quesn. duo mss. S. Petri et unus Vat. Antea editi cum aliis codd. et Homil. Pauli Diac., per ipsam materiam. per ipsam naturam naturalis repararetur libertas, per quam generalis fuerat illata captivitas. Dicente autem evangelista quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; et dicente Apostolo quod Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi [Col. 0354A] (III Cor. V, 19) : ostensum est, quia Unigenitus summi Patris tale iniit cum humana humilitate consortium, [Col. 0353C] In cod. Vercell., per susceptam nostrae carnis animaeque substantiam. ut suscepta nostrae carnis animaeque substantia unus atque idem Dei Filius permaneret, nostra augendo, non propria [Col. 0353C] Idem Vercell. cod. addit, relinquendo; male, ut liquet ex consequentibus, quia infirmitas erat provehenda, non virtus, quae ad augmentum quidem nostrae humanitatis affirmandum, divinitatis autem propriae inficiandum referuntur. Mox idem ms. cum [Col. 0354C] prima editione et Homil. Pauli Diac., cum suo Creatore, perperam. : quia infirmitas erat provehenda, non virtus: ut cum suo Creatori creatura esset unita, nihil 244 assumpto divinum, nihil assumenti deesset humanum.
Hoc consilium misericordiae et justitiae Dei, licet in praeteritis saeculis quibusdam velaminibus fuerit obumbratum, non tamen ita obtectum est ut sanctorum, qui [Col. 0354C] Homiliar. Pauli Diac., ab initio mundi. ab initio usque ad adventum Domini laudabiles exstiterunt, intellectui negaretur: cum et propheticis verbis, et rerum gestarum significationibus, salus quae in Christo erat ventura, promissa [Col. 0354B] sit: quam non solum qui praedicabant adepti sunt, sed omnes etiam qui praedicantibus crediderunt. Una enim fides justificat universorum temporum sanctos, et ad eamdem [Col. 0354C] Ita, praeter Homil. Pauli Diac., omnes nostri codices et editi ante Quesnellum, qui spem et fidem nulla auctoritate indicata supposuit. spem fidelium pertinet, quidquid per mediatorem Dei et hominum Jesum Christum (I Tim. II. 5) , vel nos confitemur factum, vel patres nostri [Col. 0354C] Editi, adoptavere. Quesnellus in margine, sed prima editio, adoravere. adoravere faciendum. Nec inter Judaeos atque gentiles ulla [Col. 0354C] Apud Quesnellum distantia est, repugnantibus omnibus editis nostrisque mss. ac Homiliario Pauli Diac. Pauli etiam textus habet, distinctio. distinctio est. Siquidem, sicut ait Apostolus, circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei (Rom. II, 25; I Cor. VII, 19) ; quae si cum integritate fidei serventur, veros Abrahae filios, id est perfectos faciunt Christianos, dicente eodem Apostolo: Quicumque [Col. 0355A] enim in Christo Jesu baptizati estis, Christum induistis. Non est Judaeus, neque Graecus; non est servus, neque liber; non est masculus, neque femina. [Col. 0355D] In Homil. Pauli Diac., Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu, ut in Pauli epistola habetur. Omnes enim unum estis in Christo. Si autem nos Christi: ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem haeredes (Galat. III, 27-29) .
Non ergo est dubium, dilectissimi, naturam humanam in tantam connexionem a Filio Dei esse susceptam, ut non solum in illo homine qui est primogenitus totius creaturae (Coloss. I, 18) , sed etiam in omnibus sanctis suis unus idemque sit Christus; et sicut a membris caput, ita a capite membra dividi [Col. 0355D] Ita cohaerentius antecedentibus ex Homil. Pauli Diac. Al., non possunt. non possint. Quamvis enim non istius vitae sit, sed aeternae, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) ; tamen etiam modo templi sui, quod est Ecclesia [Col. 0355B] (Coloss. I, 18) , indivisus habitator est, secundum quod ipse promisit, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Quibus Apostolus consonans ait: Ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis: ut sit in omnibus ipse primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem [Col. 0355D] Aliqui mss. et editi ante Quesn. addunt, divinitatis; quam tamen vocem licet a nonnullis Patribus additam, alii Leonis codd. ignorant, sicut etiam non tam in Graeco quam in antiquae versionis exemplaribus desiderari P. Sabatier ostendit. habitare, et per eum reconciliari omnia in ipso (Coloss. I, 18-20) .
His autem et aliis pluribus testimoniis quid insinuatur cordibus nostris, nisi ut per omnia ad imaginem ejus renovemur, qui permanens in forma Dei, carnis peccati [Col. 0355D] Editi ante Quesn. habent, forma fieri; non ita tamen nostri codices. forma esse dignatus est (Philip. II, 6) ? Omnes enim infirmitates nostras, quae veniunt de peccato, absque peccati communione [Col. 0355C] suscepit, ut famis et sitis, somni et lassitudinis, moeroris ac fletus affectionibus non careret, doloresque saevissimos usque ad mortis extrema pateretur: quia nemo posset laqueis mortalitatis absolvi, nisi ille, in quo solo innocens erat [Col. 0355D] In Homil. Pauli Diac., creatura, male. Potius corrigendum hominum, pro omnium, ut in epistolis 124 et 165, c. 5, habetur, in quo solo homo se invenit innocentem. natura omnium, sineret se interfici manibus impiorum. Unde Salvator noster Dei Filius universis in se credentibus, et sacramentum condidit, et exemplum: ut unum apprehenderent renascendo, alterum sequerentur imitando. Hoc enim docet beatus Petrus apostolus dicens: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus. Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Qui cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur: tradebat [Col. 0356A] autem judicanti se injuste. Qui peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum, ut peccatis mortui, justitiae [Col. 0355D] In ms. Vercell. et apud Paulum Diac., viveremus. vivamus (I Petr. II, 21-24) .
Sicut ergo nemo est credentium, dilectissimi, cui dona neganda sint gratiae, ita nemo est qui non sit Christianae debitor disciplinae: quia etsi remota est [Col. 0355D] Ita Quesnellus cum suis mss. Corb., Vict., Thuan., Reg. et editione Surii ad marginem. Ita etiam plerique [Col. 0356D] et potiores nostri codd. cum Homil. Pauli Diac. Al., justitiae legis. mysticae legis asperitas, voluntariae tamen observantiae crevit utilitas, dicente evangelista Joanne: Quia lex per Mosen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) . Omnia enim quae secundum legem, sive in circumcisione carnis, sive in diversitatibus hostiarum, sive in sabbati observantia praecesserunt, Christum testificata, Christi sunt gratiam praelocuta. Et ipse est finis legis (Rom. X, 4) , non evacuando significationes [Col. 0356B] ipsius, sed implendo. Qui licet idem sit auctor veterum qui novorum, [Col. 0356D] In exempl. Pauli Diac., figurarum tamen et promissionum sacramenta, quod non displicet. Sic etiam in prima editione, quae solum omittit conjunctionem et. figuratarum tamen promissionum sacramenta mutavit, quia promissa perfecit: et denuntiationibus cessationem imposuit, quoniam denuntiatus advenit. In praeceptis autem moralibus nulla prioris Testamenti decreta reprobata, sed evangelico magisterio multa 246 sunt aucta: ut perfectiora et lucidiora essent dantia salutem quam promittentia Salvatorem.
Omnia igitur quae Dei Filius ad reconciliationem mundi et fecit, et docuit, non in historia tantum praeteritarum actionum novimus, sed etiam [Col. 0356D] Duo codd. S. Petri, in praesentiarum. in praesentium operum virtute sentimus. Ipse est qui de Spiritu sancto ex matre editus Virgine incontaminatam Ecclesiam suam eadem inspiratione fecundat, [Col. 0356C] ut per baptismatis partum innumerabilis filiorum Dei multitudo gignatur, de quibus dicitur: Qui non ex sanguinibus, neque [Col. 0356D] In iisdem codd., ex voluptate carnis. ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Ipse est in quo semen Abrahae totius mundi [Col. 0356D] Quesnellus in margine notavit: Al., benedictione, quod nullibi reperimus. Mox benedicitur pro benedicetur scripsimus ex duobus mss. Vat., Homil. Pauli Diac. et prima editione. Ita etiam in sequentibus praesenti tempore ubique legitur, nascuntur, efficit, implet. Item fit pro sit patriarcha, quod est in Quesnello, ex caeteris editis et aliquot codd. emendavimus. adoptione benedicitur; et fit patriarcha gentium pater (Gen. XXII, 18) , dum promissionis filii fide, non carne nascuntur. Ipse est qui nullius gentis exceptionem faciens, de omni natione quae sub coelo est unum sanctarum ovium efficit gregem, et quotidie implet quod promiserat, dicens: Habeo et alias oves, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient; et [Col. 0356D] In Homil. Pauli Diac., fiet unus grex. Cod. Vercell. et prima editio, fiet unum ovile. erit unus grex et unus pastor (Joan. X, 16) . Quamvis enim beato Petro [Col. 0357A] principaliter dicat, Pasce oves meas (Joan. XXI, 17) , ab uno tamen Domino ipsa omnium regitur cura pastorum, et venientes ad petram tam laetis tamque irriguis pascuis alit, ut innumerae oves dilectionis pinguedine roboratae, sicut bonus pastor dignatus est pro ovibus suis animam [Col. 0357D] Vox suam, quam supplevit Quesnellus, in nostris mss. legitur. suam ponere (Joan. X, 15) , ita et ipsae non dubitent pro nomine pastoris occumbere. Ipse est [Col. 0357D] Editi addunt, enim. Expunximus autem auctoritate ms. Vercell. et Homil. Pauli Diaconi: nam continuatur figura repetitionis, Ipse est. cui non solum gloriosa martyrum fortitudo, sed etiam omnium renascentium fides in ipsa regeneratione compatitur. Dum enim renuntiatur diabolo, et creditur Deo, dum in novitatem a vetustate transitur, dum terreni hominis imago deponitur, et coelestis forma suscipitur, quaedam species mortis et quaedam similitudo resurrectionis intervenit, ut susceptus a Christo Christumque suscipiens [Col. 0357B] non idem sit post lavacrum qui ante baptismum fuit, sed corpus regenerati [Col. 0357D] Exemplum Pauli Diac., fiat corpus. Simili autem sententia Auctor epist. ad Demetriadem, c. 1, id baptismati tribuit: In corpus Christi convertitur caro peccati. fiat caro Crucifixi.
Haec commutatio, dilectissimi, dextrae est Excelsi (Ps. LXVII, 21) , qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) : 247 ut [Col. 0357D] Supplevimus praepositionem in ex ms. Vercell. [Col. 0358D] et alio Vat. ac prima editione. in singulis fidelibus per bonae conversationis qualitatem ipsum piorum operum intelligamus auctorem; gratias agentes agentes misericordiae Dei, qui innumeris charismatum donis ita universum Ecclesiae corpus exornat, ut per multos unius luminis radios idem ubique splendor appareat, nec possit nisi gloria esse Christi, cujuslibet meritum Christiani. Hoc est illud verum lumen, quod omnem hominem justificat et illustrat. Hoc est quod eruit de potestate tenebrarum, et transfert in regnum Filii Dei (Coloss. I, 13) . Hoc est quod per novitatem vitae [Col. 0357C] desideria animae provehit, et concupiscentias carnis exstinguit. Hoc est [Col. 0358D] Ita cum Quesnello tres nostri codd. et exemplar Pauli Diac. Anteriores vulgati, quod, male; melius in prima editione et in ms. Bon., per quod. quo Pascha Domini in azymis sinceritatis et veritatis legitime celebratur (I Cor. V, 8) : dum fermento veteris malitiae abjecto, nova creatura de ipso Domino inebriatur et pascitur. Non enim aliud agit participatio corporis et sanguinis Christi, quam ut in id quod sumimus transeamus: et in quo commortui, et consepulti, et conresuscitati sumus, ipsum per omnia et spiritu et carne gestemus, dicente Apostolo: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum enim Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III, 3) : qui cum Patre et sancto Spiritu vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Attente contemplandam esse Domini passionem, cujus fides ex fide pendet incarnationis. —II Cur Filius, qui aequalis est Patri, et solus sine peccato, sit incarnatus, et non alia persona? —III. Quanti sint pretii mors et sacrificium Christi in [Col. 0358A] Cruce? —IV. Utramque naturam suas in Christo proprietates servantem, suas partes habere in mysteriis diversas.
Omnia quidem tempora, dilectissimi, Christianorum animos sacramento Dominicae passionis et resurrectionis exercent, neque ullum nostrae religionis officium est quo non tam mundi reconciliatio [Col. 0358D] Duo codd. S. Petri, quam et humanae. quam humanae in Christo naturae assumptio celebretur. Sed nunc universam Ecclesiam majori intelligentia instrui, et 248 spe ferventiore oportet accendi, quando ipsa rerum dignitas, ita sacratorum dierum recursu, et paginis evangelicae veritatis exprimitur, ut Pascha Domini non tam praeteritum recoli quam praesens debeat honorari. In nullo igitur ab iis quae ad crucem Jesu Christi pertinent, fidei nostrae [Col. 0358B] peregrinetur intuitus, et nihil eorum quae narratione Evangelii retexuntur, otioso accipiamus auditu: ut quia non defuerunt nec adhuc desunt qui veritatem Dominicae incarnationis impugnent, et quod in utero Virginis matris Mariae Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , quod infans editus per incrementa corporea ad perfectae virilitatis profecit aetatem, quodque crucifixus, mortuus, ac sepultus die tertia resurrexit in nostrae quidem imaginis forma, sed non in nostrae carnis asserant gestum esse natura: nos ab evangelicis et apostolicis testimoniis nullatenus recedentes, [Col. 0358D] Ita ex probatioribus nostris codd. et editionibus, excepta Quesnelliana, in qua, illorum. eorum intelligentia roboremur, quorum nos certissima experimenta docuerunt: ut pie atque constanter possimus dicere quoniam in illis [Col. 0358D] Verba et nos a Quesnello expuncta, licet in codd. collect. 4 omissa, ex plerisque tamen et potioribus nostris codd. ac caeteris editis revocavimus. et nos eruditi sumus, et quod viderunt vidimus, et quod didicerunt didicimus, et quod contrectaverunt palpavimus (I Joan. I, 1) ; et ideo in passione Domini non conturbamur, quia in generatione non fallimur.
Scimus etenim, dilectissimi, et toto corde profitemur, Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam esse Deitatem, et consubstantialem sempiternae Trinitatis essentiam, in nullo a se divisam, in nullo esse diversam, quia simul est intemporalis, simul est incommutabilis, simul quod est, esse non desinens. In hac autem ineffabili unitate Trinitatis, cujus in omnibus communia sunt opera atque judicia, reparationem humani generis proprie Filii persona suscepit: ut quoniam ipse est, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) , quique plasmatum de limo terrae hominem flatu vitae rationalis animavit, idem naturam nostram ab aeternitatis arce [Col. 0358D] dejectam amissae restitueret dignitati, et cujus erat conditor, esset etiam reformator: sic consilium suum dirigens in effectum, ut ad dominationem diaboli destruendam magis uteretur justitia rationis quam potestate virtutis. Quia ergo primi hominis universa [Col. 0359A] posteritas uno simul vulnere sauciata corruerat, nec ulla sanctorum merita conditionem poterant illatae mortis evincere, venit e coelo medicus singularis, multis saepe significationibus nuntiatus, et prophetica diu pollicitatione promissus, qui manens in forma Dei, et nihil propriae majestatis amittens, in carnis nostrae animaeque natura, sine contagione antiquae praevaricationis oriretur. 249 Solus enim beatae Virginis natus est filius absque delicto, non extraneus ab hominum genere, sed alienus a crimine ( [Col. 0359C] Lineis inclusa desunt in ms. Corb. Quesnelli. in quo illius ad imaginem et similitudinem Dei conditi, et perfecta esset innocentia et vera natura), cum de Adae propagine unus existeret in quo diabolus quod suum diceret non haberet. Qui dum in eum saevit quem sub peccati lege non tenuit, jus impiae dominationis [Col. 0359B] amisit.
[Col. 0359C] Eadem in ep. 124, al. 97, c. 3; et 165, al. 134, c. 2. Effusio enim pro injustis sanguinis justi tam potens fuit ad privilegium, tam dives ad pretium, ut si universitas captivorum in Redemptorem suum crederet, nullum tyrannica vincula retinerent. Quoniam, sicut Apostolus ait, ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. XV, 20) . Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam renascendi, validius donum factum est libertatis quam debitum servituis. Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt, qui in Salvatoris nostri corpore negant humanae substantiae veritatem? Dicant quo sacrificio reconciliati, [Col. 0359C] In epistolis 124, c. 4, et 165, c. 5, hic additur per repetitionem, dicant. quo sanguine sint redempti. Quis est qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis [Col. 0359C] (Ephes. V, 2) ? Aut quod umquam sacrificium sacratius fuit quam quod verus Pontifex altari crucis per immolationem suae carnis imposuit? Quamvis enim in conspectu Domini multorum sanctorum pretiosa mors fuerit (Ps. CXV, 15) , nullius tamen insontis occisio, propitiatio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas; et de fidelium fortitudine exempla nata sunt patientiae, non dona justitiae. Singulares quippe in [Col. 0360A] singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum [Col. 0359C] Ita cum Quesnello duo mss. S. Petri, nec non in duabus superiori annotatione memoratis epistolis. Caeterae editiones cum codd. collect. posteriorum, suo funere solvit. Mox solus sine voce unus erat in [Col. 0359D] editis et aliquibus mss. Unus autem absque voce solus habetur in duobus codd. S. Petri. Ex laudatis vero epistolis utrumque nomen copulavimus. Dein in quibusdam codd. post vocem Jesus additur Christus. suo fine persolvit, cum inter filios hominum unus solus Dominus noster Jesus exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes etiam [Col. 0359D] In duabus laudatis epistolis, sunt. At aliqui codd. in ep. 165 praeferunt, sint. sint suscitati; de 250 quibus ipse dicebat: Cum exaltatus fuero [Col. 0359D] Eaedem epistolae addunt, a terra; at desunt hae voces etiam in serm. 66, c. 2. , omnia traham ad meipsum (Joan. XII, 32) . Fides enim vera justificans impios, et creans justos [Col. 0359D] In iisdem epistolis clarius explicatum fuit, ad humanitatis suae tracta participem. ad naturae suae tracta participem, in illo acquirit salutem, [Col. 0359D] Corruptissima erat et in editis et in mss. haec periodus, ac plane sensu carens; nam ubique deerat nomen, homo, quod regit sequentia verba invenit, et pervenit; et ad augendam difficultatem post vocem innocentem affixo in editis puncto una periodus divisa fuerat in duas, secunda inchoante: Et quia unus est mediator, etc. Etsi autem mss. hoc loco nihil juverint, tute nihilominus emendavimus et supplevimus [Col. 0360C] ex duabus nuper allegatis epistolis. Quamquam vero in his omittantur verba, et quia unus usque deitatis (nam S. pontifex aliqua ex suis sermonibus ita solet sumere, ut quaedam praetereat vel transiliat), cum tamen in iisdem epistolis post voces homo se invenit innocentem, statim subjiciantur illa, liberum habens, quae ad nomen homo palam referuntur, reliquam emendationem satis exinde collegimus. Praeterea vocibus in quo ex iisdem epistolis addidimus solo, uti [Col. 0360D] etiam sermone antecedenti, c. 4, in quo solo innocens erat natura omnium. in quo solo homo se invenit innocentem; et quia unus est mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) , per communionem sui generis ad pacem pervenit deitatis, liberum habens [Col. 0360D] In laudatis epistolis additur, per gratiam Dei. Postea, humilitate, pro infirmitate, praeferunt eaedem epistolae. de ejus potentia gloriari, qui contra hostem superbum in carnis nostrae infirmitate congressus, iis victoriam suam tribuit, in quorum [Col. 0360B] corpore triumphavit.
Cum ergo in uno Domino nostro Jesu Christo vero Dei atque hominis Filio, confitemur divinam de Patre naturam, humanam de matre substantiam, licet Dei Verbi et carnis una persona sit, [Col. 0360D] Editi addunt, non una substantia. Desunt in mss. Quesn. et nostris. Desiderantur etiam in epistolis laudatis; sed in epist. 165, c. 5, immutatur subsequens lectio hoc modo: una persona sit quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones. et utraque essentia communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est ad quae provehatur humilitas infirmitatis, et ad quae inclinetur altitudo virtutis; quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo nec pareret, et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret (Matth. II, 11) . Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum novo sidere declaratum, [Col. 0360C] et sine veritate carnis non juberetur puer in Aegyptum transferri, quem Herodes cupiebat [Col. 0360D] Sic ex cod. Bonon. ac prima editione reposuimus, cum Leoninam rationem praeferant antea transferri, et hic, occidi. Al., occidere. In epistolis laudatis etsi hujus loci verba aliquantulum immutentur, passive tamen utrobique habetur: Non juberetur transferri in Aegyptum puer, et ab Herodis persecutione subduci. occidi (Ibid., 20) . Sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17; Luc. III, 22) , et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Sine Verbi potentia non fieret redintegratio debilium [Col. 0361A] et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. 251 Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem (Joan. X, 30) , et sine veritate carnis non idem diceret Patrem [Col. 0361D] Ms. Vat. collect. 5 omittit se, et similiter omittitur in mss. tractatus adversus errores Eutychetis, c. 11, quod ex hoc sermone sumptum fuit. Hic tractatus in appendice edetur. Idem tamen pronomen se legitur in duabus memoratis epistolis. se esse majorem (Joan. XIV, 28) : cum catholica fides [Col. 0361D] Voces, utrumque suscipiat, a Quesnello omissas restituimus ex reliquis editis nostrisque mss. In laudatis etiam epistolis eaedem leguntur. utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum proprietatem divinae humanaeque substantiae, unum Dei Filium et hominem credit et Verbum. Multa sunt, dilectissimi, quae ad expositionem hujus quam praedicamus fidei de toto Scripturarum corpore [Col. 0361D] Sic melius ex prima editione atque ex mss. collect. 3, et 4. Al., possimus. possemus assumere, quia nihil saepius divinis commendatur eloquiis, quam Dei Filius secundum Deitatem sempiternus ex Patre, et idem secundum carnem temporalis ex matre. Sed ne charitatis vestrae fatigetur [Col. 0361B] auditus, hodierno sermoni adhibendus est modus, ut quarta sabbati quae sunt adjicienda [Col. 0361D] Unus cod. S. Petri, reddamus; et cohaerenter quidem initio sequentis sermonis: sermonem . . . intelligo esse reddendum. servemus, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Eutychianos, cum veram carnem in Christo non agnoscunt, aut falsum in eo hominem credere, aut Deum passibilem. —II. Christum potentiam Deitatis continuisse, ut et salvaret et roboraret patiendo. —III. Veram fuisse Christi passionem; quem Deum negant Judaei, hominem Eutychiani. —IV. Omnia Christi mysteria veram in Christo carnem probant, sine qua non est primitiae dormientium. —V. Nisi vera sit caro Christi, in eo Divinitatem inhabitare corporaliter non posse.
Sermonem, dilectissimi, de gloriosa Domini nostri Jesu Christi passione promissum, ita exspectationi vestrae intelligo esse reddendum, ut officium disserendi et festo paschali [Col. 0361D] Ita ex duobus mss. S. Petri et alio Vercell. Al., conveniat. serviat, et ausibus impii erroris occurrat. Qui enim Dei Filium veram nostrae carnis negant suscepisse naturam, inimici sunt fidei Christianae, et evangelicam praedicationem nimis impudenter impugnant: ut secundum ipsos crux 252 Christi aut simulatio fuerit phantasmatis, aut supplicium Deitatis. Quod a cordibus piorum longe est repellendum, quia catholica integritas nec maculam perfidiae, nec rugam potest habere mendacii; quae unum Christum, sicut Deum, sic hominem confitetur, ut nec falsum hominem, nec [Col. 0361D] Deum dicat fuisse passibilem. [Col. 0362D] Eadem in ep. 124 c. 6 et ep. 165 c. 6. Quamvis ergo ab illo initio, quo in utero Virginis Verbum caro factum est [Col. 0362A] (Joan. I, 14) , nihil umquam inter divinam humanamque substantiam divisionis exstiterit, et per omnia incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones, ea ipsa tamen quae inseparabiliter facta sunt, nulla permixtione confundimus: sed quid cujus naturae sit ex operum qualitate sentimus; nec divina enim humanis praejudicant, nec humana divinis, cum ita in idipsum utraque concurrant, ut in eis nec proprietas absumatur, nec persona geminetur.
Transcursis igitur iis quae passionem Domini praecesserunt, quid documentorum habeat sacramentum paschale tractemus. Nam exardescente ad effectum sui sceleris saevitia Judaeorum, cum Deus esset in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) , nulla vis templo corporis ejus, nisi ipse permitteret, potuisset inferri. Siquidem terribilis illa militum cohors, et a principibus et Pharisaeis missa cum gladiis et fustibus multitudo, ita una Domini voce [Col. 0362D] Sic iidem S. Petri codd. Editi ante Quesnellum, percussa est; Quesnellus, perculsa est. perculsa fuit, ut cum turbae dixissent Jesum se quaerere Nazarenum, et ipse respondisset, Ego sum (Joan. XVIII, 3) ; nemo eorum subsisteret, sed omnes simul amisso membrorum officio retrorsum acti elisique corruerent. In quo utique divinae erat potestatis [Col. 0362D] Prima editio et cod. Bon., judicium. Ms. Vercell., quod pro quae. indicium, quae impiorum conatus, non armis contrariis, neque ullius creaturae potentis auxilio, sed sola verbi virtute prosterneret. Quia vero salvando humano generi alterius operis ratio congruebat, nec posset sanguis Christi pretium credentium fieri, si Redemptor se non sineret comprehendi, admisit in [Col. 0362C] se impias manus, et [Col. 0362D] Eadem editio cum ms. Bon., cohibita est in se potentia Deitatis, ut perveniret, etc. Eadem lectio, omissis vocibus in se, erat in caeteris editionibus ante Quesnellum, qui pro perveniret correxit, perveniretur, uti praestantiores nostri codd. exhibent. cohibita est potentia Deitatis, ut perveniretur ad gloriam passionis. Cujus utique inanis fuisset species, et nulli profutura imago tolerantiae, nisi vera Divinitas veris se humanae carnis sensibus induisset: ut unus Dei atque hominis Filius, aliunde intemerabilis, aliunde passibilis, mortale nostrum per suum immortale renovaret. Et ideo moestitudine, ideo [Col. 0362D] Unus cod. S. Petri et alius Bon., cum prima editione, fortitudine. formidine non 253 carebat, ut ad evincendas [Col. 0362D] Editi, hujus mundi. Emendavimus ope duorum codicum S. Petri. hujusmodi perturbationes, non solum nos sacramento susceptionis, sed etiam exemplo fortitudinis roboraret. Nam injusta videretur ejus ad patientiam cohortatio, cui nulla esset in nostra infirmitate communio.
Veras autem Domini passiones Isaias propheta ipsius voce praenuntiat, dicens: Dorsum [Col. 0362D] meum dedi in flagella, et maxillas meas in palmas; vultum autem meum non averti a confusione sputorum [Col. 0363A] (Isai. L, 6) . Quod itaque [Col. 0363D] Tres mss. Quesnelli, et duo nostri Vatt. cum prima editione, Verbi caro. Verbum caro patiebatur, non Verbi poena erat, sed carnis; cujus injuriae atque supplicia etiam ad impassibilem redundabant, ut merito ei dicantur illata, quae in ipsius sunt corpus admissa, dicente Apostolo: Si enim cognovissent, numquam Dominum [Col. 0363D] Ita cum Quesnello duo codd. S. Petri. Caeterae editiones cum ms. Vercell. et duobus Vatt., gloriae. majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8) . Obcaecati enim Judaei malitia sua in quod prorupissent facinus nesciebant. Unde misericors Dominus Jesus, qui etiam interfectores suos vellet sua morte salvare, pro ignorantia saevientium de crucis altitudine supplicabat, dicens: Pater, ignosce illis, [Col. 0363D] Cod. Vercell. et unus Vat., non enim sciunt. quia nesciunt quid faciunt (Luc., XXIII, 34) . Nec intellectu enim cordis, nec auditu auris, nec oculorum intuitu sentiebant quem falsis testimoniis appetissent, quem affigi patibulo coegissent, dum in corpore hominis [Col. 0363B] non agnoscunt substantiam Deitatis. Viderunt humilem, et non adoraverunt universitatis auctorem, nec intellexerunt potestatem judicaturi, despicientes mansuetudinem judicati: ut [Col. 0363D] Particula et addita fuit ex duobus nostris mss. S. Petri et Vercell. Mox pro asserunt falsam duo codd. Vatt. et Bon., cum prima editione, asserunt nullam. et persecutores veri Dei et negatores veri hominis una impietas sociaret: dum servi formam in Christo et Judaei aestimant solam, et haeretici asserunt falsam.
[Col. 0363D] Eadem in ep. 124 c. 6 et 165 c. 7. Dicant ergo isti [Col. 0363D] Editi ante Quesnellum et nostri codd., phantastici. At in epistola 134, c. 6, cui hic locus a Leone insertus fuit, phantasmatici legitur; et respiciuntur quidem illi quibus, ut dixit c. 1 hujus sermonis, Crux Christi simulatio fuit phantasmatis. Hinc Quesnelli emendationem recepimus. phantasmatici Christiani, quae substantia Salvatoris affixa sit ligno, quae jacuerit in sepulcro, et revoluto monumenti lapide, quae tertia die caro resurrexerit, vel quale corpus Jesus discipulorum visui, clausis ad eos ostiis ingressus (Joan. XX, 19) , intulerit, cum ad abigendum cernentium diffidentiam, inspici oculis, digitisque tractari patentes adhuc fixuras clavorum, et recens [Col. 0363C] compuncti lateris vulnus 254 [Col. 0363D] Ita Quesnellus cum lectione epist. 134, c. 6. At nostri codd. et caeteri editi, exegerit. Mox Ac si pro At si melius scripsimus ex duobus mss. S. Petri, nec [Col. 0364D] non ex cod. Vercell. ac prima editione. exigeret (Luc. XXIV, 39) . Ac si tanta in luce veritatis tenebras suas haeretica obduratio non relinquit, ostendant unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, unde resurrectionis Christi se credant esse consortes. Non enim possunt cum Apostolo dicere: Christus resurrexit a mortuis, primitiae dormientium (I Cor. XV, 20) , quia non sunt primitiae hominum, si non sunt de humanae stirpe naturae. Qui enim primus [Col. 0364D] Omnium pro hominum est in duobus codd. S. Petri. hominum resurrexit, ejus plenitudinis est portio [Col. 0364D] Ita Quesnellus cum prima editione et nonnullis nostris codd. At caeterae editiones et mss. S. Petri, nec non Vat. collect. 5, quae praecessit. quam praecessit: et pie creditur, hoc quod est in capite inchoatum, in membris quoque esse complendum: Quia sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (Ibid., 22) .
Amplectentes igitur, dilectissimi, [Col. 0364D] Prima editio et cod. Bon., humanae spei. Quidam codices et in margine vulgat., Christianae fidei. christianae spei unicum pignus, non divellamur a compage corporis Christi: In quo habitat, sicut Apostolus ait, omnis plenitudo Divinitatis corporaliter; et estis in illo repleti (Coloss., II, 9, 10) . Nam cum incorporea sit substantia Dei, quomodo corporaliter in Christo habitat, nisi quia caro nostri generis, facta est caro Deitatis; et in illo sumus Deo repleti, in quo crucifixi, in quo sepulti, in quo sumus etiam suscitati; ut possimus cum Apostolo dicere: Nostra autem conversatio in coelis est: unde etiam Salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae conforme fieri corpori gloriae suae (Philipp. III, 20, 21) , vivens et regnans cum Patre et cum Spiritu sancto in saecula [Col. 0364B] saeculorum. Amen.
Gratuitam esse reparationis gratiam: a nullo exspectandam fuisse nisi a Christo, qui solus innocens solos in se credentes etiam in veteri Testamento justificavit. —II. Eadem mysteria in utroque Testamento; 255 in uno velata, in altero revelata. — III. Pascha non rite celebrari nisi a credentibus. Miraculis, quae Christo moriente facta sunt, quemque erudiri. Mirabiles mortis Christi effectus. —IV. Quidquid factum est a Christo, nostri causa factum esse; a quo nos infidelitas exsortes facit. —V. Christi inimicos per ejus gratiam esse destructos.
Evangelica lectio, dilectissimi, quae sacratissimam Dominicae passionis reseravit historiam, [Col. 0364C] ita universae Ecclesiae nota est de communi frequenter auditu, ut rerum gestarum ordinem, tamquam sub vestris habitum oculis, singuli quique recolatis. Nec parum aestimandi sunt profecisse, qui de iis quae [Col. 0364D] Editi ante Quesn. et mss. praestantiorum collectionum, audiunt. Mox scriptorum pro scripturarum in duobus mss. S. Petri. audiere non dubitant, ut etiamsi nondum liquide aliquod valeant Scripturarum capere sacramentum, firmissime tamen credant in divinis [Col. 0364D] Quidam codd., litteris. libris nullum esse mendacium. Quia ergo sincerae fidei promissa est intelligentiae plenitudo, erigat se ad promerendam sancti Spiritus eruditionem, illuminatarum mentium vigor; et non contentus sit facti ordinem nosse, nisi etiam ipsam rationem impensae sibi pietatis inspiciat: ut auctorem suum humana natura, sciendo quantum ab eo sit dilecta, plus diligat. Miserendi [Col. 0365A] enim nostri causam Deus nisi in sua [Col. 0365D] Ms. Vat. collect. 5, pietate. bonitate non habuit; et mirabilior est secunda hominum generatio quam prima [Col. 0365D] Id est creatio, ut ex sequentibus liquet. conditio: quia plus est in novissimis saeculis reparasse Deum quod perierat, quam a principio fecisse quod non erat. Libertatem itaque innocentiae naturalis, quam primorum parentum praevaricatione perdidimus, nulla per se sanctorum praecedentium merita receperunt, quia lata in transgressores sententia, omnem progeniem captivae posteritatis obstrinxit, et nemo exstitit exsors a damnatione, quia nullus fuit liber a crimine. Sed redemptio Salvatoris destruens opus diaboli, et rumpens vincula peccati, ita magnae pietatis suae disposuit sacramentum, ut usque ad consummationem quidem mundi praefinita generationum plenitudo decurreret, [Col. 0365B] sed renovatio originis per justificationem indiscretae fidei ad omnia retro saecula pertineret. Incarnatio quippe Verbi, 256 et occisio ac resurrectio Christi, universorum fidelium salus facta est, et [Col. 0365D] Ita corruptum hunc locum emendavimus ope duorum codd. S. Petri et unius Bon. In prima editione et apud Quesnellum, sanguis unius justi, quem nobis Pater donavit, qui eum pro reconciliatione mundi credimus fusum, hoc contulit patribus, etc. In aliis editionibus similiter, hac una exceptione quod pro qui eum habent quia eum. sanguis unius justi hoc nobis donavit, qui eum pro reconciliatione mundi credimus fusum, quod contulit patribus, qui similiter credidere fundendum.
Nihil ergo, dilectissimi, ab antiquis significationibus in Christiana religione diversum est, nec umquam a praecedentibus justis, nisi in Domino Jesu Christo salvatio sperata est, dispensationibus [Col. 0365D] Supplevimus quidem ex duobus mss. S. Petri, alio Bon. et prima editione. quidem pro divinae voluntatis ratione variatis, sed in idipsum coruscantibus et legis testimoniis, et prophetiae oraculis, et oblationibus hostiarum: quia sic congruebat illos populos erudiri, ut quae revelata non [Col. 0365C] caperent, obumbrata susciperent, et major Evangelii esset auctoritas, cui tot signis totque [Col. 0365D] Editi ante Quesn. addunt, miraculis atque. mysteriis, veteris Testamenti paginae deservissent; de quibus Dominus profitebatur, quod non venerat legem solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) . [Col. 0365D] Quidam codd. et editiones Quesnello anteriores, Non aestiment. Mox, qui in litterae habet prima editio cum cod. Bon. Ne itaque aestimet sibi prodesse Judaeus, quod in litterae carnaliter superficie demoratur, et iis Scripturis convincitur repugnare, quae apud nos veram sui obtinent dignitatem, dum et erudimur praedictis, et ditamur impletis. Dicente enim Domino: Cum exaltatus fuero, omnia traham ad me (Joan. XII, 32) , nihil legalium [Col. 0365D] Eaedem editiones cum mss. collect. 3 et 5, instructionum; codd. collect. 4, constitutionum. institutionum, nihil propheticarum resedit figurarum, quod non totum in Christi sacramenta transierit. Nobiscum est signaculum circumcisionis, sanctificatio [Col. 0366A] [Col. 0365D] In iisdem editionibus et nonnullis codd. perperam, charismatum. chrismatum, consecratio sacerdotum; nobiscum puritas sacrificii, baptismi veritas, honor templi, ut merito cessarint nuntii, postquam nuntiata venerunt; nec vacuatur reverentia promissionum, quia plenitudo manifestata est gratiarum. Verum [Col. 0366D] Quesnellus supplevit quia, quod in editis et aliquibus mss. deerat; at in aliis nostris codd. legitur. quia, sicut ait Apostolus: Caecitas ex parte in Israel facta est, nec qui filii carnis, ii filii sunt promissionis (Rom. XI, 25) , ineffabilis misericordia Dei Israeliticum sibi populum de omnibus nationibus fecit, et saxeo illo gentilium [Col. 0366D] Vox cordium desideratur in prima editione. cordium rigore mollito, veros Abrahae filios de lapidibus excitavit (Matth. III, 9) : ut conclusis omnibus sub peccato (Rom. XI, 32) , qui carne nati sunt, spiritu renascantur, nec intersit quo patre sit quisque genitus, cum per indiscretam [Col. 0366D] Ita Quesnellus cum duobus nostris mss. S. Petri et totidem Vatt., ac prima editione. Caeterae editiones et quidam codices, hujus fidei. unius fidei confessionem et fons baptismatis faciat innocentes, et [Col. 0366B] electio adoptionis confirmet haeredes.
Quid enim aliud [Col. 0366D] Prima editio et cod. Bon. habent tantum agit. Aliae editiones, excepta Quesnelliana, cum mss. collect. 4 et 5, praeferunt tantum egit. Utrumque, uti in textu et apud Quesnellum, est in mss. S. Petri. egit agitque crux Christi, quam ut destructis inimicitiis, et reconcilietur mundus Deo, et per sacrificium [Col. 0366D] Sic reposuimus ex iisdem S. Petri codicibus. Alias, immaculati. immolati Agni veram in pacem cuncta revocentur? Non autem concordat Deo, qui ab ea quam in regeneratione sua edidit professione dissentit, et divini immemor pacti, inhaerere ostenditur renuntiatis, dum resilire invenitur a creditis. Frustra enim Christianum sibi nomen usurpat, et nequaquam aestimet se Pascha Domini celebrare, qui Jesum Christum in ea qua natus, et passus, et mortuus, ac sepultus est carne, resurrexisse non credit, et [Col. 0366D] Unus Vat. collect. 5, nostras in illo resuscitatas primitias. nostrae in illo naturae resuscitatas primitias non fatetur. Verus itaque venerator Dominicae passionis sic crucifixum Jesum [Col. 0366C] oculis cordis aspiciat, ut illius carnem suam esse cognoscat. Contremiscat in Redemptoris sui supplicio terrena substantia, rumpantur infidelium mentium petrae, et qui mortalitatis gravabantur sepulcris, discussa obstaculorum mole prosiliant. Appareant nunc quoque in civitate sancta, id est in Ecclesia Dei, futurae resurrectionis indicia, et quod gerendum est in corporibus, fiat in cordibus. Nulli infirmorum crucis est negata victoria; nec quisquam est cui non Christi auxilietur oratio. Quae si multis in ipsum saevientibus profuit, quanto magis eos qui ad ipsum convertuntur [Col. 0366D] In prima editione, adjuvabit; in caeteris, adjuvit. Correximus ex mss. S. Petri, correctionemque suaserunt antecedentia, Christi auxilietur oratio, et convertuntur, quae tempus praesens malunt. adjuvat? Sublata est ignorantia, temperata est difficultas, et igneam illam qua vitae regio erat [Col. 0366D] Forte, interclusa. QUESNELLUS in margine. inclusa, romphaeam sacer Christi [Col. 0367A] sanguis exstinxit. Verae luci, antiquae noctis cessit obscuritas. Invitatur ad paradisi divitias populus Christianus, et cunctis regeneratis ad amissam patriam patefactus est reditus, si nemo sibi illam viam facit claudi, quae [Col. 0367D] Sic ex duobus mss. S. Petri emendavimus. Al., fide. fidei latronis potuit aperiri.
Celebrantes igitur, dilectissimi, paschalis festi ineffabile sacramentum, agnoscamus, docente Spiritu Dei, ad cujus gloriae participationem vocati et [Col. 0367D] In ms. Vat. collect. 5 hic omittitur praepositio ad. Mox prima editio, sumus, pro simus. ad quam spem simus ingressi. Nec ita nos nunc anxie, nunc superbe praesentis vitae occupent actiones, ut non toto cordis affectu conformari Redemptori nostro [Col. 0367D] In eodem codice forte melius, per ipsius. per illius 258 exempla nitamur. Nihil enim non ad nostram salutem aut egit aut pertulit, ut virtus quae inerat capiti inesset etiam et corpori. Nam primum ipsa illa substantiae [Col. 0367B] nostrae in Deitate susceptio, qua Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) , quem hominum misericordiae suae, nisi [Col. 0367D] Hujus loci sententiam et duas Quesnelli postillas in observationibus expendemus. infidelem, reliquit exsortem? Et cui non communis natura cum Christo est, si assumentem [Col. 0367D] Ita melius ex codd. S. Petri praeterito tempore, ut exigere videntur sequentia, est regeneratus; et referendum est ad receptionem Christi per fidem, quae quidem praecedit regenerationem per baptisma. Vulg., recipit. recepit, et eo spiritu est regeneratus quo ille progenitus? Deinde quis in illo suas non agnoscat infirmitates? Quis perceptionem cibi, requietionem somni, sollicitudinem moestitudinis, lacrymas pietatis, non videat formae fuisse servilis? Quae quoniam ab antiquis sananda vulneribus, et a colluvione erat purganda peccati, ita Unigenitus Dei, etiam hominis factus est filius, ut et [Col. 0367D] Reposuimus, omni, quod Quesnellus omisit, ex cunctis nostris mss. et anterioribus editis. omni humanitatis veritate, et Divinitatis plenitudine non careret. Sicut itaque nostrum est quod cum [Col. 0368D] In quibusdam editionibus et mss. collect. 5, unitione. unione Deitatis peperit materna virginitas, ita nostrum est quod Judaica [Col. 0367C] crucifixit impietas. Nostrum est quod exanime [Col. 0368D] Addidimus in sepulcro, ex duobus mss. S. Petri. in sepulcro jacuit, et quod die tertia resurrexit, quodque super omnes altitudines coelorum ad dexteram paternae majestatis ascendit: ut si per viam mandatorum ejus incedimus, et si quae in humilitate corporea nostrae impendit saluti non erubescimus confiteri, nos quoque in gloriae ejus consortium provehamur: quoniam manifeste quod denuntiavit implebitur: Omnis qui confitebitur me coram hominibus, et ego confitebor eum coram Patre meo, qui in coelis est (Matth. X, 32) .
Huic autem cohortationi nostrae adest atque auxiliatur gratia Dei, quae incarnationis Christi et mortis ac resurrectionis ejus inimicos, revelata per omnes Ecclesias veritate, destruxit; ut totius [Col. 0367D] mundi fideles, cum apostolicae fidei auctoritate concordes, una nobiscum exsultatione gauderent, dicente [Col. 0368A] beato Paulo apostolo: An ignoratis, quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus [Col. 0368D] Erat in editis, cum ipso per baptismum in mortem. Secuti sumus lectionem duorum mss. S. Petri, et totidem Vatt. cum illo per baptismum in morte, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos 259 in novitate vitae ambulemus. Si enim complanta i facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus. Hoc scientes quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, ut ultra [Col. 0368D] Unus cod. addit jam. non serviamus peccato. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum illo (Rom. VI, 3-8) : qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Quantum prosit beneficiorum Dei contemplatio, quorum praedictio fidem astruit. —II. Sic passionem Christi Dei consilio decretam esse, ut nec ipse sceleris auctor, nec Judaei excusabiles sint. —III. Nec ipsos interfectores Christi a redemptionis munere esse repulsos. —IV. Quam detestandum sit Judae crimen: quanta criminis poena. —V. Christum per voluntariam mortem et remedium dedisse et exemplum. —VI. Mortem Christi, omnem et superbiae et desidiae locum auferre; nec praecepta adimpleri, nisi per ipsum. —VII. Christum in membrorum suorum persona dixisse: Quare me dereliquisti?
Semper quidem, dilectissimi, fidelium mentes in divinorum operum decet admiratione versari, et rationales animos iis maxime cogitationibus [Col. 0368C] inhaerere, per quas incrementum fidei consequantur. Cum enim [Col. 0368D] Sic ex duobus codd. S. Petri. Alias, pia. pii cordis intentio, vel ad generalia beneficia, vel ad specialia ipsius gratiae dona 260 dirigitur, multas a se [Col. 0368D] Cod. Corbeiensis Quesnelli, varietates. vanitates abigit, et a corporalibus curis in quoddam secretum spiritale secedit. Sed hoc in tempore Dominicae passionis multo avidius excellentiusque faciendum est, ut ea quae sacris sunt lectionibus recensita, sanae intelligentiae suscipiantur auditu, et quae magna sunt verbis, appareant majora mysteriis. Prima namque erigendi sursum nostri cordis est ratio [Col. 0368D] Prima editio, quod ea etiam quae. quod ea quae etiam evangelica veritas enarravit, voces propheticae non tamquam gerenda, sed tamquam gesta cecinerunt; et quod humanae aures nondum cognoverant faciendum, jam Spiritus [Col. 0368D] Adjecimus sanctus ex prima aliisque nonnullis editionibus ante Rainaudum et Quesnellum, et ex plerisque nostris codicibus. sanctus praedicabat impletum. Nam rex David, cujus [Col. 0368D] secundum hominem semen est Christus, diem crucis Domini [Col. 0368D] Sequitur pontifex noster chronologiam Eusebii. [Col. 0369C] quam et secuti sunt Martyrologii Romani auctores VIII kal. Januar. Qui accuratiorem supputationem volet, adeat recentiores chronologos, Dionysium Petavium de Doctrina temporum et in Rationario, Jacobum Usserium, et alios, quorum unus anouymus ad calcem Bibliorum ab Antonio Vitrè edit. Paris. [Col. 0369D] 1662. Ex cujus calculo a morte David ad mortem D. N. Jesu Christi, anni tantum numerantur mille et quinquaginta; ab initio autem regni Davidis, mille et nonaginta. QUESNELLUS .—Verius autem Leo Prosperi Chronico usus est, ut ostendemus in observationibus ad serm. 76. Prosper vero in re praesenti Eusebium expresse laudat et sequitur. Post pauca, historia crucis Dominicae, qui, etc., legitur in nonnullis codd. mille et plus quam centum annorum aetate [Col. 0369A] praecessit, et nihil eorum suppliciorum quae sibi memorat illata perpessus est. Sed quia per os ejus ille loquebatur qui carnem passibilem ex ipsius erat stirpe sumpturus, merito sub ipsius persona praemittitur historia crucis, qui in se gerebat corpoream originem Salvatoris. Vere enim David in Christo est passus, quia vere Jesus in David est carne crucifixus.
Cum ergo omnia quae [Col. 0369D] Prima editio cum codd. collect. 3 et 4, pro, in Dominum majestatis, habet in Christo, aliae editiones ante Quesn. cum mss. collect. 5, in Christum. Lectionem textus a Quesnello inductam probat codex S. Petri. Mox in prima editione et in ms. S. Petri, praedicata, pro praedicta. in Dominum majestatis Judaica admisit impietas, tanto ante praedicta sint, [Col. 0369D] Erat in editis, ut non tam de futuris quam de praesentibus. Magis placuit lectio codicis S. Petri: Leo enim ex contextu significare videtur prophetias non [Col. 0370C] tam praedixisse de Christo aliqua veluti futura, verum etiam quaedam velut praeterita, ut cum David cecinit: Foderunt manus meas et pedes meos, etc., quae licet praeterito tempore elata, non tamen David, sed Christo conveniunt, ut notavit Auctor capite superiori: David nihil eorum supplicierum quae sibi memorat [Col. 0370D] illata perpessus est. Sed . . . . .vere David in Christo est passus, quia vere Jesus in David est carne crucifixus. Ac praeterea hoc capite subjicit: Recte placuit quasi facta (nota praeteritum tempus) recoli, quae non poterant omnino non fieri. et non tam de futuris quam de praeteritis propheticus sit sermo contextus, quid aliud nobis quam sempiternarum dispositionum Dei incommutabilis ordo reseratur, apud quem et discernenda jam dijudicata, et futura jam facta sunt? Cum enim et qualitates actionum nostrarum, et effectus omnium [Col. 0369B] voluntatum scientia divina praeveniat, quanto magis nota Deo sunt opera sua? Et recte placuit quasi facta recoli, quae non poterant omnino non fieri. Unde et apostoli Spiritu Dei pleni, cum inimicorum Christi minas saevitiamque paterentur, [Col. 0370D] Sic nostri codd. et editi ante Quesnellum, apud quem, unanimi. concordi ad Deum voce dixerunt: Convenerunt enim [Col. 0370D] Prima editio et cod. Bon., viri. Mox adjectivum sanctum a Quesnello inductum probant duo Lectionaria S. Petri. vere in 261 civitate ista adversus sanctum puerum tuum Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel facere, quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri (Act. IV, 27, 28) . Numquid iniquitas persequentium Christum ex Dei est orta consilio, [Col. 0370D] Forte, et illos ad facinus. QUESN. in margine. et illud facinus quod omni majus est crimine manus divinae praeparationis armavit? Non hoc plane de summa justitia sentiendum est, quia multum diversum multumque contrarium est id quod [Col. 0369C] in malignitate Judaeorum est praecognitum, et quod in Christi est passione dispositum. Non inde processit voluntas interficiendi, unde moriendi; nec de uno exstitit spiritu atrocitas sceleris, et tolerantia Redemptoris. Impias furentium manus non immisit in se Dominus, sed admisit; nec praesciendo quod faciendum esset, coegit ut fieret, cum tamen ad hoc carnem suscepisset ut fieret.
Denique inter crucifixum et crucifigentes [Col. 0370A] tam dispares causae sunt, ut quod a Christo susceptum est, non possit resolvi; quod ab illis commissum, possit aboleri. Qui enim venit peccatores salvos facere (Matth. IX, 13) , nec ipsis quidem interfectoribus suis misericordiam denegavit, sed impiorum malum in bonum credentium commutavit: ut mirabilior fieret gratia Dei, non secundum merita hominum, sed secundum multitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei misericorditer praeparata, quando et ipsos qui fuderant sanguinem Salvatoris, reciperet unda baptismatis. Nam, sicut Scriptura, quae apostolorum actus continet, loquitur, cum praedicatio beati Petri apostoli Judaeorum corda compungeret, et agnita impietate sui sceleris dicerent: Quid faciemus, viri fratres? idem Apostolus ait: Poenitentiam [Col. 0370B] agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi, in remissionem peccatorum vestrorum; et accipietis donum Spiritus sancti. Vobis [Col. 0370D] Verbum est a Quesnello omissum, quod et in Graeco et in Vulgato textu legitur, restituimus ex nostris mss. et caeteris editionibus, quae praeterea, post enim, addunt facta. est enim repromissio, et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt, quoscumque advocaverit Dominus Deus noster; moxque addidit Scriptura, et dixit: Qui ergo receperunt sermonem ejus baptizati sunt, et appositae sunt in illo die animae circiter tria millia (Act. II, 37—41) . Quod itaque Dominus Jesus Christus furorem frementium pati voluit, in nullo auctor eorum criminum fuit; nec egit ut haec vellent, sed cessit ut possent; et sic usus est obcaecatae plebis insania, quomodo et perfidia traditoris, quem ab immanitate concepti sceleris, 262 et beneficiis revocare est dignatus et verbis, assumento in discipulum, provehendo in apostolum, [Col. 0370C] [Col. 0370D] Prima editio, movendo. monendo signis, consecrando mysteriis, ut cui nihil benevolentiae deesset ad correctionem, nihil occasionis superesset ad crimen.
Sed tu, impiissime homo, semen Chanaan, et non Juda (Dan. XIII, 56) , nec jam vas electionis, sed filius perditionis et mortis, utiliora tibi diaboli incitamenta credebas: [Col. 0370D] Duo codd. S. Petri, ut facilius inflammatus avaritia. ut facibus inflammatus avaritiae, ad triginta argenteorum lucrum inardesceres, et quid divitiarum amitteres non videres. [Col. 0371A] Nam etsi [Col. 0371D] Editi ante Quesnellum et plures codd. collectionum posteriorum delent non, sed legitur in duobus S. Petri mss. non putabas credendum esse promissis, quae fuit ratio ut tantillus pecuniae modus praeponeretur acceptis? Imperabas daemoniis, medebaris infirmis, honorabaris cum apostolis, et ut [Col. 0371D] Vulg., finem. Quesnelli emendationem confirmant nostri codices. famem tuae cupiditatis expleres, patebant tibi furta de loculis. Sed animum interdictorum [Col. 0371D] Ita cum Quesn. probatiores codd. Al., admonitum. avidum, quod minus licuit, amplius incitavit; nec tam placuit quantitas pretii quam magnitudo peccati. Unde facinus commercii tui non ideo detestandum est quia Dominum viliter aestimasti, sed quia Redemptorem etiam tuum, ne tibi parceres, vendidisti. Et merito tibi tua poena commissa est, quia in supplicium tuum nemo te saevior potuit inveniri.
Quod igitur in tempore praestituto, secundum propositum voluntatis suae Jesus Christus [Col. 0371B] crucifixus et mortuus et sepultus est, non propriae conditionis necessitas, sed nostrae captivitatis redemptio fuit. Ideo enim Verbum caro factum est, ut de utero Virginis sumeretur natura passibilis, et quod in Filium Dei [Col. 0371D] Vulgati ante Quesn., non potuit. non poterat perpetrari, in filium hominis posset admitti. Nam licet in ipso ortu coruscarent in eo signa Deitatis, et omnia incrementa corporalium provectuum divinis essent plena miraculis, infirmitatum tamen nostrarum susceperat veritatem, et excepta communione peccati, nihil a se humanae infirmitatis excluserat, ut et sua nobis [Col. 0371D] Sic ex duobus mss. S. Petri. Al., insereret. Dein, pro voce miseris, unus codex S. Petri habet, in [Col. 0372D] Christo inferret, et in se nostra curaret. Ab omnipotenti enim medico duplex nobis miseris remedium praeparatum est, cujus aliud est in sacramento, aliud in exemplo; ut per unum conferantur divina, per aliud [Col. 0372D] Ita Quesnellus cum suis et nostris codicibus. Aliae editiones, erigantur. exigantur [Col. 0371C] humana. Quia sicut Deus justificationis est auctor, ita homo devotionis est debitor.
Per hanc ergo, dilectissimi, salutis nostrae ineffabilem reparationem, nec superbiae nobis, nec desidiae locus relinquitur: quia et nihil habemus nisi quod accepimus, 263 et jugiter admonemur ut dona gratiae Dei non negligenter habeamus (I Tim. IV, 14) . Juste enim nobis instat praecepto qui praecurrit auxilio, et benigne incitat ad obedientiam qui ducit ad gloriam. Unde merito Dominus ipse nobis factus est via (Joan. XIV, 6) , quia nisi per Christum non itur ad Christum. Per ipsum autem ad ipsum tendit qui per semitam patientiae et humilitatis ejus incedit: in quo plane itinere nec aestus deest laboris, nec nubes tristitiae, nec procella formidinis. Ibi sunt insidiae [Col. 0371D] iniquorum, persecutiones infidelium, minae potentium, contumeliae superborum: quae Dominus virtutum et Rex gloriae (Ps. XXIII, 10) ideo omnia in infirmitatis nostrae forma, et in carnis peccati similitudine [Col. 0372D] Mss. collect. 4 et 5, percucurrit. percurrit (Rom. VIII, 3) , ut inter praesentis [Col. 0372A] vitae pericula non tam optandum sit nobis declinando ista effugere, quam tolerando superare.
Inde est quod caput nostrum Dominus Jesus Christus omnia in se corporis sui membra transformans, quod olim in psalmo eructaverat, id in supplicio crucis sub redemptorum suorum voce clamabat: Deus, Deus meus, respice in me: quare me dereliquisti (Ps. XXI, 1) ? Vox ista, dilectissimi, doctrina est, non querela. Nam cum in Christo Dei et hominis una persona sit, nec ab eo potuerit relinqui a quo non poterat separari, pro nobis trepidis et infirmis interrogat cur caro pati metuens exaudita non fuerit. Instante enim passione ad sanandum et corrigendum nostrae fragilitatis metum dixerat: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste; verumtamen [Col. 0372B] non sicut ego volo, sed sicut tu, et iterum: Pater, si non potest hic calix transire, nisi bibam illum, fiat voluntas tua (Matth. XXVI, 39, 42) . Qui ergo trepidatione carnis evicta, jam in paternam transierat voluntatem, et toto mortis terrore calcato, opus suae constitutionis implebat, cur in ipso tantae victoriae exaltatus triumpho, causam et rationem [Col. 0372D] Codd. collect. 5, quare sit. qua sit relictus, id est non exauditus, inquirit, nisi ut ostendat alium esse illum affectum, quem ad humanae formidinis excusationem recepit, alium illum quem [Col. 0372D] Quesnellus, nullo indicato ms., edidit, ex aeterno Patris consilio. Anteriorum editionum lectionem, quam omnes nostri codices exhibent, revocavimus. ex aeterno placito Patris pro mundi reconciliatione praeelegit? Unde ipsa vox non exauditi, [Col. 0372D] In uno codice S. Petri, magna est expositio sacramenti quia nihil, etc. magni est expositio sacramenti, quod nihil humano generi conferret Redemptoris potestas, si quod petebat nostra obtineret infirmitas. Haec hodie, dilectissimi, ne vos [Col. 0372C] prolixitate sermonis oneremus, dicta sufficiant: caetera in quartam sabbati differamus. Aderit Dominus orantibus vobis, 264 ut quae solvenda promittimus, ipso largiente reddamus, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Inseparabilem a Christo Divinitatem eum derelinquere non potuisse. —II. Voluntariam Christi mortem pro salute mundi clamore demonstrari; nec blasphemantium vocibus potuisse impediri. — III. Spretis blasphemiis sacrificium suum a Christo oblatum esse; veli etiam scissione significatum. — IV. Diabolum numquam non insidiari. Quae utilitas jejunii quadragesimalis.
Sermo proximus, dilectissimi, cujus vobis [Col. 0372D] promissam restituere cupimus portionem, in id disserendi ratione processerat, ut de illa clamantis ad Patrem crucifixi Domini voce loqueremur: ne simplex et incuriosus auditor ita acciperet verba dicentis: Deus meus, Deus meus, quare me dereliquisti [Col. 0373A] (Ps. XXI, 1) ? tamquam fixo Jesu in crucis ligno, paternae ab eo Deitatis omnipotentia recessisset; cum in tantam unitatem Dei et hominis natura convenerit, ut nec supplicio potuerit dirimi, nec morte disjungi. Manente enim in sua proprietate utraque substantia, nec Deus dereliquit sui corporis passionem, nec Deum fecit [Col. 0373D] Cod. Vercell., a carne. caro passibilem, quia Divinitas quae erat in dolente non erat in dolore. Unde secundum Verbi hominisque personam, idem est qui factus est inter omnia, et per quem facta sunt omnia. Idem est qui impiorum manibus comprehenditur, et qui nullo fine concluditur. Idem est qui clavis [Col. 0373D] Sic idem codex et duo S. Petri. Alias, configitur. Mox pro, nullo vulnere, quod cum Quesnello praeferunt plures et potiores nostri codices, antea editi, habebant nullo dolore cum mss. collect. 5. transfigitur, et qui nullo vulnere sauciatur. Idem postremo est qui mortem subiit, et sempiternus esse non desiit, ut utrumque signis non dubiis manifestetur quod vera sit in [Col. 0373B] Christo [Col. 0373D] Quesnellus, humanitas, ut in nostro cod. Vercell. Restituimus antea editorum lectionem auctoritate duorum mss. S. Petri, et totidem Vatt. non solum quia humilitas pro humanitate a Leone frequenter accipitur, verum etiam quia hic majestati, quae sumitur pro Divinitate, aptius apponitur. humilitas, et vera majestas: quia ideo se humanae infirmitati virtus divina conseruit, ut dum Deus sua facit esse [Col. 0373D] Cod. Vercell., quae sua non sunt. quae nostra sunt, nostra faceret esse quae sua sunt. Non ergo aberat a Patre Filius, nec a Filio Pater: et illa Deitas incommutabilis, et inseparabilis Trinitas nihil sui poterat a se habere discretum. Quamvis enim 265 susceptae incarnationis dispensatio ad unigenitum Dei Filium proprie pertineret, sic tamen Pater non abjungebatur a Filio, quemadmodum caro non dividebatur a Verbo.
Ideo ergo Jesus voce magna clamabat, dicens: Quare me dereliquisti? ut notum omnibus faceret [Col. 0373D] Sic melius ex duobus mss. S. Petri, et totidem Vatt. ac uno Veneto. Al., quare oportuerit. quam oportuerit eum non erui, non defendi, sed saevientium manibus derelinqui, hoc est Salvatorem mundi fieri, et omnium hominum Redemptorem; [Col. 0373C] non per miseriam, sed per misericordiam; nec amissione auxilii, sed definitione moriendi. Quae vero illic vitae [Col. 0373D] Forte, intercisio. QUESNELLUS in margine. intercessio sentienda est, ubi anima et potestate est emissa, et potestate revocata? Dicit enim beatus Apostolus quod Pater Filio [Col. 0373D] Voces, suo proprio, additae ex duobus mss. S. Petri, et uno Vercell. suo proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum (Rom. VIII, 32) ; et iterum dicit: Quoniam Christus dilexit Ecclesiam, et semetipsum tradidit pro ea, ut eam sanctificaret (Ephes. V, 2, et 26) . Unde tradi Dominum passioni, tam fuit paternae quam ipsius voluntatis: ut eum non solum Pater relinqueret, sed etiam ipse se quadam ratione desereret, non trepida discessione, sed voluntaria cessione. Continuit enim se ab impiis [Col. 0374A] Crucifixi potestas, et ut dispositione uteretur occulta, uti noluit virtute manifesta. Nam qui mortem et mortis auctorem sua venerat passione destruere, quomodo peccatores salvos faceret, si persecutoribus repugnaret? Judaeorum igitur hoc [Col. 0373D] Quesn., fuerit. Restituimus anteriorum editionum lectionem, quippe quae est in plerisque nostris codicibus. fuerat, dilectissimi, ut Jesum a Deo crederent relictum, in quem tanto scelere saevire potuissent: [Col. 0374D] Quia pro qui magis placuit auctoritate mss. S. Petri. Mox, pro patientiae, prima editio et unus cod. Vat. habent potentiae. quia sacramentum mirabilis patientiae nescientes, sacrilega illusione dicebant: Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere. Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII, 42) . Non vestrae caecitatis arbitrio, o stulti scribae, et impii sacerdotes, ostendenda erat potentia Salvatoris, [Col. 0374D] In pluribus mss. et in editionibus ante Quesn., nec secundum preces blasphemantium linguarum. Lectionem ab eo textui insertam exhibuit codex Vercell., ex quo supplevimus vocem pravas. Ex eodem etiam ms., pro omitti, quod erat in editis, supposuimus intermitti; nam similiter serm. 52, cap. 4, ne dilato gloriosae crucis triumpho, etc., ubi dilatio hujus triumphi intermissioni congruit. Cod. Venetus, pro pravas, habet peccatrices. nec secundum pravas blasphemantium linguas humani generis redemptio debebat intermitti: cum si Deitatem Filii [Col. 0374B] [Col. 0374D] Vox Dei revocata ex prima editione, et duobus codd. S. Petri ac uno Bon. Dein, confirmare debuerunt, in eadem editione. Dei voluissetis agnoscere, innumera opera ejus videretis, quae vos ad eam quam fallaciter promittitis fidem confirmare debuerint. Si autem, ut ipsi profitemini, verum est quod alios salvos fecit, cur illa tot et tanta miracula, quae sub publico facta sunt conspectu, in nullo cordis vestri 266 duritiam mollierunt, nisi quia ita semper sancto Spiritui restitistis, ut omnia vobis beneficia Dei in perniciem verteretis? Nam etiamsi descenderet Christus de cruce, vos tamen haereretis in crimine.
Spreta ergo sunt vanae insultationis opprobria, et misericordiam Domini perdita et collapsa reparantem nullae contumeliae, nulla convicia a sui via propositi removerunt. Offerebatur enim Deo pro salute mundi hostia singularis, et occisio [Col. 0374C] Christi veri Agni per tot saecula praedicata promissionis filios in libertatem fidei transferebat. Confirmabatur quoque Testamentum novum, et Christi sanguine aeterni regni scribebantur haeredes. Ingrediebatur summus pontifex Sancta sanctorum, et ad exorandum Deum immaculatus sacerdos per velum suae carnis intrabat (Hebr. IX, 16 et seq.) . Denique adeo tunc a lege ad Evangelium, a Synagoga ad Ecclesiam, a multis sacrificiis ad unam hostiam [Col. 0374D] Post voces, ad unam hostiam, addunt Vulg., quae Deus est; quae cum in mss. codd. desiderentur, adjectitia esse censuimus. QUESN. —Desunt etiam in pluribus nostris mss. evidens est facta translatio, ut emittente Spiritum Domino, velum illud mysticum quod templi penetralia sanctumque secretum suo intercludebat objectu, a summo usque ad imum vi subita scinderetur: [Col. 0375A] quoniam figuras veritas auferebat, [Col. 0375D] Conjunctionem et, mutata interpunctione a Quesnello adhibita, ex nostris codd. et antea editis restituimus. et superflui erant nuntii sub praesentia nuntiati. Adjiciebatur iis elementorum omnium tremenda commotio (Matth. XXVII, 51) , et auctoribus Crucis Christi ipsa se naturae officia subtrahebant. Cumque custos supplicii Centurio, territus iis quae viderat, diceret: Vere Filius Dei erat homo iste (Ibid., 54) : impietatem tamen Judaicam monumentis et petris omnibus duriorem, nulla proditur mitigasse compunctio: ut appareat paratiores ad intelligendum Filium Dei tunc fuisse Romanos milites, quam Israeliticos sacerdotes.
Quia ergo Judaei omnium sacramentorum sanctificatione privati, lucem sibi in tenebras et in luctum festa verterunt, nos dilectissimi, effusam super omnes gentes gratiam Dei [Col. 0375D] Editi ante Quesnellum, proclivibus. At in margine nonnullorum, prociduis. prociduis [Col. 0375B] corporibus atque animis adoremus; obsecrantes misericordem Patrem et divitem Redemptorem, ut de die in diem, auxilio ejus adjuti, omnia vitae hujus pericula possimus effugere. Adest enim callidus ubique tentator, et nihil vacuum a suis relinquit insidiis. Cui, auxiliante misericordia Dei, quae nobis inter omnia adversa praetenditur, fideli semper est 267 constantia resistendum: ut quamvis impugnare non desinat, neminem tamen quem expugnet inveniat. Prosint omnibus, dilectissimi, religiose celebrata jejunia, et continentiae utilitas, quam et animis et corporibus probavimus congruentem, nullis corrumpatur excessibus. Quae enim ad sobrietatem et parcimoniam pertinent, ideo diligentius in his sunt celebrata diebus, ut de brevi studio in longam consuetudinem [Col. 0375C] mitterentur; et sive in operibus misericordiae, sive in studio parcimoniae, nullum a fidelibus vacuum tempus habeatur, quoniam utique [Col. 0375D] Ita omnes nostri codd. et editiones ante Quesnellum, apud quem in occursu, quod in nullo nostro codice reperimus. Antea pro utique, quidam mss. habent ita. in accessu dierum et cursu temporum lucra debemus facere operum, non damna meritorum. Piis autem studiis et religiosis animis aderit misericordia Dei, ut quod fecit concupisci, faciat obtineri: qui vivit et regnat cum Domino nostro Jesu Christo Filio suo, et cum sancto Spiritu in saecula seculorum. Amen.
Ineffabilem esse mysterii crucis altitudinem. Fidem ejus tam unam esse quam infidelitas est varia et incerta. —II. Cessasse figuras, quia veritas illuxit, cujus fides eadem semper fuit. —III. Christum Deum et hominem voluntarie mortuum; [Col. 0375D] diabolum in astutia sua deceptum fuisse. —IV. Diabolum, dum Christum occidit, liberandis hominibus [Col. 0376A] locum dedisse et plenae de morte et peccato victoriae. —V. Sedulo insidias diaboli esse vitandas, ut cum Christo crucifixi per mortificationem, in ipso coronemur.
Magnitudo quidem, dilectissimi, ineffabilis sacramenti, ita humanae intelligentiae altitudinem, et totius vincit eloquii facultatem, ut et excellentissimis ingeniis, et facundissimis linguis sublimior sit triumphus Dominicae passionis. Sed gaudendum nobis potius quam erubescendum est, 268 quod tantae superamur materiae dignitate; de qua nemo humilius sensit quam qui putavit [Col. 0375D] Ita Quesnellus cum prima editione et nostris optimae notae codd. Al., non suffecisse. Mox, quae praedicavimus, a Quesn. suppleta, leguntur in prima editione et in nostris codd. suffecisse quae dixit. Non ergo superfluo quae praedicavimus praedicamus, nec de rebus divinis loquenti carnalium aurium sunt timenda fastidia, tamquam despectui [Col. 0376B] sint futura, quia crebro cognoscuntur iterata: cum hoc maxime ad Christianae fidei pertineat soliditatem, ut secundum apostolicam doctrinam, idipsum [Col. 0375D] Prima editio, praedicemus. Cod. Vercell. omittit [Col. 0376D] omnes. Mox, pro scientia, alias, sententia. dicamus omnes, et simus perfecti in eodem sensu et in eadem scientia (I Cor. I, 10) . Infidelitas quippe, quae omnium est mater errorum, in multas opiniones, quas arte dicendi necesse [Col. 0376D] Cod. Vercell., habet. habeat colorare, distrahitur. Veritatis autem testificatio numquam a sua luce discedit, et quod aliis minus, aliis amplius micat, non varietas facit luminis, sed infirmitas contemplationis. Cui secundum supernae illuminationis auxilium, etiam meo sermone famulandum est: ut quoniam Dei agricultura, Dei aedificatio estis (I Cor. III, 9) , ipse et dispensanti et accipienti tribuat sufficientiam, qui largitionum suarum justam [Col. 0376C] exigere novit usuram.
Decurso igitur, dilectissimi, textu evangelicae lectionis, quam de gloria crucis Christi intento accepistis auditu, omnia vobis [Col. 0376D] Prima editio cum cod. Bon. et duobus S. Petri, divinorum mysteriorum eloquia. Antea nobis pro vobis in eadem editione et in ms. Vercell. divinorum eloquiorum mysteria patefacta sentite; et quidquid sub propheticis testificationibus umbra veteris Testamenti velabat, in sacramento passionis Dominicae manifestum esse gaudete. Ideo enim sacrificiorum [Col. 0376D] Eadem editio et cod. Vercell., varietas. varietates et purificationum differentiae destiterunt, ideo mandatum circumcisionis, ciborum discretio, otium sabbati, et paschalis agni cessavit occisio, quia lex per Mosen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I. 17) . Praecesserunt figurae, [Col. 0376D] Ita reposuimus ex omnibus nostris mss. et editionibus Quesnello anterioribus, quae solum habent sequeretur pro sequerentur. Apud illum vero, ut quaererentur effectus. Paulo ante, Praecesserunt enim figurae in ms. Vercellensi, cujus auctoritate melius judicavimus delendam praepositionem in ante vocem adventu. Prima editio pariter ignorat hanc praepositionem, sed habet, et effectu rerum nuntiatarum. ut sequerentur effectus, et adventu rerum nuntiatarum finita sunt officia nuntiorum, sic [Col. 0376D] reconciliatione humani generis temperata, ut salus quae in Christo est, nullis saeculis sub eadem justificatione [Col. 0377A] defuerit; et ad hoc dilationum profecerit ratio, ut quae diu credita sunt antequam fierent, [Col. 0377C] Lectionem omnium editorum ante Quesnellum potioribus nostris codd. innixam revocavimus. Ille vero, incunctanter facta honorentur. Nomen facta nullo in ms. invenire potuimus. incunctanter honorarentur. Nam cum virtus fidei in iis quae visui non subjacent constituta sit (Hebr. XI, 1) , indulgentius nobiscum egit doctrina coelestis, quos in haec mundi tempora [Col. 0377C] Erat in editis ante Quesn. cum codd. posteriorum collectionum, distulit ad intelligentiae facultatem [Col. 0377D] ut multo pluribus, etc. Quesnellus nihil innuens, emendavit, ut in mss. S. Petri et Vercell. praefertur. Mox, pro uteremur, in prima editione et in cod. Bon., urgeremur. distulit, ut 269 ad intelligentiae facilitatem, multo pluribus quam priores et vatibus uteremur et testibus.
Quod ergo nobis de passione Domini Jesu Christi sacra et digito Dei scripta Evangelia protestantur, sine nubilo haesitationis accipite; et rerum gestarum ordinem tam habetote manifestum, [Col. 0377D] Cod. Vercell., quasi omnia . . . attigeritis. quam si omnia corporeo et visu attingeretis et tactu. Vera in Christo Deitas et vera credatur humanitas. Ipse est caro qui Verbum, et sicut unius cum Patre [Col. 0377B] substantiae, ita unius cum matre naturae. [Col. 0377D] Al., non minutus. QUESN. in margine. Non geminatus persona, non confusus essentia; potestate impassibilis, humilitate mortalis; [Col. 0377D] Haud intelligimus cur hanc satis congruam omnium et antea editorum et nostrorum codicum lectionem repudiaverit Quesnellus, et rejecerit in marginem, ut substitueret istam, sed utraque sic continens nullo ms. indicato, quae haud aeque satisfacit. sed utraque sic utens, ut et virtus glorificare posset infirmitatem, et infirmitas non valeret obscurare virtutem. Comprehendi se [Col. 0377D] Sic plerique et meliores mss. nec non editi anteriores Quesnello, qui a persequentibus maluit. a persecutoribus patitur, qui continet mundum, et eorum manibus nectitur, quorum corde non capitur. Justitia non resistit injustis, et cedit veritas testimoniis falsitatis: ut manens in forma Dei, formam impleret servi, et veritatem corporeae nativitatis confirmaret saevitia corporeae passionis. Sed hanc Unigenito Dei subire et perpeti, non conditio necessitatis, sed misericordiae fuit ratio: ut de peccato damnaret peccatum (Rom. VIII, 3) , et diaboli opus de [Col. 0377C] opere diaboli solveretur. Inimicus enim humani generis [Col. 0377D] Ita ex duobus mss. S. Petri et Cod. Vercell. Vulg., mortificatae. Paulo post, damnati pro dedititii, in ms. Vercell. mortificandae in ipsa origine universitati lethale vulnus intulerat, nec poterat declinare jus ferreum dedititii seminis captiva progenies. Unde cum [Col. 0377D] Praepositio in deest in tribus nostris non infimae [Col. 0378C] notae codd. Mox duo codd. S. Petri, mortalium, pro mortali, et ms. Vercell., praevideret pro videret. in tot generationibus mortali sibi lege subjectis, unum videret inter hominum filios, cujus [Col. 0378C] Sic ex duobus mss. S. Petri, et ex cod. Vercell. Al., virtutem. virtutes super omnes totius temporis sanctos miraretur excellere, securum se fore credidit de perpetuitate sui juris, [Col. 0378C] Editi cum mss. collect. 3 et 4, si nulla justitiae merita saevae potuissent superare vim mortis. Cod. Vat. [Col. 0378D] collect. 5 omittit, saevae. Lectionaria S. Petri, si nulla justitiae suae merita per se potuissent superare vim mortis. Magis Leonina visa est lectio cod. Vercellensis, quam idcirco textui inseruimus. si nulla justitiae merita mortis jura superare potuissent. Famulis itaque suis et stipendiariis vehementius incitatis, in praejudicium suum saevit, et [Col. 0378A] dum putat aliquid sibi debere quem potuisset occidere, non vidit libertatem singularis innocentiae, similitudinem persequendo naturae. Non autem errabat in genere, sed fallebatur in crimine. Adam enim primus, 270 et Adam secundus, unum erant carne, non opere: et in illo omnes moriuntur, in isto omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) . Ille per superbiae cupiditatem iter fecit ad miseriam, hic per humilitatis fortitudinem viam paravit ad gloriam. Unde ipse dicit: Ego sum via, et veritas, et vita (Joan. XIV, 6) . Via scilicet, in forma conversationis justae; veritas, in exspectatione [Col. 0378D] Forte, spei. QUESNELLUS in margine. rei certae; vita in perceptione felicitatis aeternae.
Hoc magnae pietatis sacramentum, dilectissimi, sicut Judaica impietas, ita diabolica superbia [Col. 0378B] nesciebat. Si enim cognovissent, numquam Dominum [Col. 0378D] Editi ante Quesn. cum mss. trium posteriorum collectionum, gloriae, majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8) . Sed quia hostem generis humani latebat consilium misericordiae Dei, et opposito carnis velamine Deus in Christo mundum sibi reconcilians tegebatur (II Cor. V, 19) : perstitit in eum furere, in quo nihil suum poterat invenire. Nam et malignitati ejus hoc magis potuisset prodesse [Col. 0378D] In prima edit. et cod. Bon., si parceret ei, per quem, intermediis verbis omissis. si parceret, et se ab effusione ejus sanguinis abstineret, per quem omnium erat solvenda captivitas, et reparanda libertas. Sed lucem tenebrae non comprehenderunt (Joan. I, 5) , nec mendax caecitas sapientiam potuit veritatis inspicere. Tenuit itaque [Col. 0378D] Ita melius ex duobus mss. S. Petri. Al., disposita. dispositam mansuetudo patientiam, et cohibita famulantium sibi angelicarum virtute legionum, hausit calicem doloris et mortis, totumque [Col. 0378C] supplicium transtulit in triumphum. Victi sunt errores, subactae sunt potestates, accepit novum mundus exordium: ut damnata generatio non obesset, quibus salvandis regeneratio subveniret. Transierunt vetera, et [Col. 0378D] Ecce revocatur ex omnibus editis ante Quesn. et ex potioribus mss. Mox editi cum aliquibus codd. inferioris notae, ut universorum in Christo . . . una esset, etc. ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V, 7) ; universorum enim in Christo credentium et in sancto Spiritu renatorum, per ipsum et cum ipso una est [Col. 0378D] Conjunctio et adjecta ex duobus mss. S. Petri. et passionis societas et resurrectionis aeternitas, dicente Apostolo: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum autem Christus [Col. 0379A] apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III, 3) .
In hac igitur spe, dilectissimi, constituti, omnes diaboli cavete [Col. 0379D] Ita omnes codd. et editi ante Quesn., apud quem, insidias. Eaedem editiones cum non paucis mss., et per corporeas tantum. versutias, qui non solum per carnis concupiscentias, nec 271 per corporeas tantum insidiatur illecebras, sed inter ipsa quoque semina fidei spargens zizania falsitatum, veritatis studet violare culturam, ut quos non potuerit corrumpere malis actibus, impiis subvertat erroribus. Fugite ergo mundanae argumenta doctrinae et viperea haereticorum vitate colloquia. Nihil vobis commune sit cum eis qui catholicae adversantes fidei solo sunt nomine Christiani. Non enim templum [Col. 0379D] In cod. Vercell. abest, spiritus. Spiritus Dei, nec membra sunt Christi; sed falsis opinionibus implicati, tot species habent diaboli, quot simulacra [Col. 0379B] mendacii. A quibus malis per Dominum Jesum Christum, qui et via, et veritas, et vita est (Joan. XIV, 6) , liberati, omnes vitae istius tentationes et [Col. 0379D] Addidimus, omnia, auctoritate mss. S. Petri. omnia praelia cum fidei exsultatione toleremus. Si enim compatimur, et conregnabimus (Rom. VIII, 17; II Tim. II, 12) . Quod praemium non eis tantum paratum est qui pro nomine Domini impiorum saevitia sunt perempti, quoniam universitas Deo servientium Deoque viventium, sicut in Christo est crucifixa, ita est in Christo coronanda: illis quidem in omni gloria praecellentibus, qui terribiles mortes et saeva tormenta usque ad exhalationem spiritus tolerando superaverunt, sed etiam iis subsequentibus qui avaritiae cupiditatem, superbiae elationem, desideriaque luxuriae, carnis suae mortificatione vicerunt. Unde merito [Col. 0379C] Apostolus ait quod omnes, qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur (II Tim. III, 12) . Cujus utique non est extraneus, qui non est pietatis alienus: paschalem enim [Col. 0379D] Cod. Vercell., solemnitatem convenienter agit. festivitatem solemniter agit, qui non in fermento veteris malitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis operatur (I Cor. V, 8) ; nec jam in Adam primo, sed in Adam vivit secundo, membrum scilicet factus corporis Christi: qui cum esset in forma Dei, forma servi dignatus est fieri (Phil. II, 6) , ut in uno mediatore Dei et hominum, homine Jesu Christo (I Tim. II, 5) , et plenitudo majestatis divinae, et veritas naturae esset humanae. Quam nisi [Col. 0379D] Editi ante Quesn. cum aliquibus mss., Verbi Divinitas in suae personae reciperet unitatem, et in margine, pro reciperet, notant, Al., assumpisset. Verbi Deitas in suae personae assumpsisset unitatem, nec regeneratio esset in aqua baptismatis, nec redemptio in sanguine passionis. Sed quia in sacramento incarnationis Christi [Col. 0380A] nihil falsum, nihil accepimus figuratum, non frustra nos et cum moriente [Col. 0379D] Quatuor nostri codices, commortuos. mortuos, et cum resurgente 272 credimus suscitatos: manente ipso in nobis qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) , vivens et regnans cum Patre et Spiritu sancto Deus in saecula saeculorum. Amen.
Quam praesentem nobis faciat fides vera Christi passionem, quae longe diversa est in Crucifixi mente et in crucifigentium opere. —II. Malitia Judaeorum usum esse Christum, ut morte sua verum Pascha immolaret, quo et ipsi occisores possent salvari. — III. Sapientiam mundi in mysterio crucis confundi, in qua et potentia, et infirmitas Christi nos salvat. — IV. Crucem jugiter ferendam, ut quod mysterio actum est in baptismate, opere compleatur. — [Col. 0380B] V. Passionem Domini usque ad finem mundi perfici mortificatione ejus membrorum. Diaboli inimicitiam amicitiae ejus praeferendam. —VI. Vitiorum nostrorum mortificationem Christi virtutem esse et victoriam.
Sacram, dilectissimi, Dominicae passionis historiam, evangelica, ut moris est, narratione decursam, ita omnium vestrum arbitror inhaesisse pectoribus, ut unicuique audientium ipsa lectio quaedam facta sit visio. Habet enim hanc potentiam fides vera, [Col. 0379D] Per fidem scilicet mente praesentes sumus iis in Christi passione gestis, quibus corporali praesentia non interfuimus. In duobus mss. S. Petri, fides vestra, pro fides vera, legitur. ut ab iis mente non desit, quibus corporalis praesentia interesse non potuit; et sive in praeteritum redeat, sive in futurum se cor credentis extendat, nullas sentiat moras temporis cognitio veritatis. Adest ergo sensibus nostris imago rerum pro nostra salute [Col. 0380C] gestarum, [Col. 0379D] Ita omnes nostri codd. et editi ante Quesn. apud quem, ut quidquid . . . tangat. et quidquid tunc discipulorum perstrinxit animos, nostros quoque tangit affectus; [Col. 0379D] Duo mss. S. Petri: Nam quod aut tristitia deprimimur, [Col. 0380D] aut saevientium Judaeorum furore terremur, minus est aliquantulum, cum et eos, etc. Paulo post in Vat. collect. 5, sed quia in cogitationem venit . . . . . cum magno accipimus tremore mentium. Si prioris textus lectio, quae est in mss. S. Petri, jungatur cum lectione textus secundi, quae est in cod. Vat., non malus sensus elicietur sic: Nam quod aut tristitia deprimimur, aut saevientium Judaeorum furore terremur, minus est aliquantulum; cum et eos quos illius tempestatis magnitudo concussit, ad invictam constantiam resurrectio Domini, ascensioque provexerit. Sed quia in cogitationem venit, quales tunc Jerusalem populi, et quales fuerint sacerdotes, cum magno accipimus tremore mentium tantum facinus impiorum. Exemplar Pauli Diaconi textus lectionem exhibet. Solum habet, saevientium Judaeorum furo pro saevitia furentium Judaeorum. non quod aut tristitia deprimamur, aut saevitia furentium Judaeorum terreamur, cum etiam eos quos illius tempestatis magnitudo concussit, ad invictam constantiam resurrectio Domini 273 ascensioque provexerit; sed quia cum in cogitationem venit quales tunc Jerusalem populi et quales fuerint sacerdotes, magno accipiamus cum tremore mentium tantum facinus impiorum. Quamvis enim ad salutem humani generis pertineret passio Salvatoris, et aeternae mortis vincula temporali sint Domini morte dirupta, aliud tamen Crucifixi patientia, aliud crucifigentium egit insania, nec ad eosdem rerum exitus misericordia et ira tendebat: cum per ejusdem sanguinis effusionem [Col. 0381A] Christus solveret mundi captivitatem. [Col. 0381D] Idem exemplar Pauli Diac., et Judaei. Judaei interficerent omnium Redemptorem.
Obduravit [Col. 0381D] Editi ante Quesn., enim. Unus cod. S. Petri, et aliis Vat., igitur. ergo carnalem Israel malignitas sua, et nihil ei legis testificatio, nihil mysteriorum imagines, nihil prophetarum oracula profuerunt, cum Pascha Domini tot saeculis celebratum in eo Joannes doceret impletum, de quo publica protestatione dicebat: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit [Col. 0381D] Ms. Vat. collect. 5, peccatum. peccata mundi (Joan. I, 29) . Repugnat iniquitas justitiae, caecitas luci, mendacium veritati; sed de saevitia obluctantium, de scelere crudelium obtinuit Jesus aeternae [Col. 0381D] Homil. Pauli Diac., dispensationis. dispositionis effectum; et ita humano generi sua morte consuluit, ut sacramentum salutis etiam ipsis persecutoribus non negaret. Qui enim venerat universis credentibus omnia peccata dimittere, [Col. 0381B] a generali indulgentia nec Judaicum voluit crimen excludere. Quorum itaque perfidiam detestamur, eorumdem fidem, si convertantur, amplectimur; et imitantes misericordiam Domini, qui pro eis a quibus erat crucifixus orabat, nos quoque cum beato Paulo apostolo nostras jungimus preces, et ut ille populus misericordiam consequatur [Col. 0381D] Prima editio, oramus et optamus. optamus, ob cujus offensionem gratiam reconciliationis accepimus: quoniam, sicut ait [Col. 0381D] Vox idem addita ex Homil. Pauli Diac. idem magister gentium, conclusit Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur (Rom. XI, 32) .
Quid autem illud fuit quod et Judaeis intellectum abstulit, et sapientium mundi corda turbavit, nisi crux Filii Dei, quae [Col. 0381D] Editi ante Quesn., et philosophiam evanescere prudentium, cum quibusdam codd. Sed aliorum mss. lectio a Quesnello et a nobis recepta Leoninam rationem magis sapit. et philosophicam evanescere prudentiam, et Israeliticam fecit caligare [Col. 0381C] doctrinam? Omnem namque sensum humanae mentis excessit divini altitudo consilii, [Col. 0381D] Eaedem editiones, complacuit. Emendationem Quesnellianam nostri codices approbant. cum placuit Deo per stultitiam praedicationis, salvos facere credentes (I Cor. I, 21) , ut mirabilior fieret 274 constantia fidei ex difficultate credendi. Inconsequens enim et irrationabile videbatur recipere animo quod creatorem omnium [Col. 0381D] Exemplar Pauli Diac., creaturarum. Mox in prima editione, qui implet omnia et continet universa . . . et post dedecus illusionum. naturarum in substantia veri hominis Virgo intemerata peperisset; quod aequalis Patri Filius Dei, qui impleret omnia et contineret universa, furentium manibus comprehendi, iniquorum judicio condemnari, et post dedecora illusionum, cruci se permisisset affigi. Sed in iis omnibus simul sunt et humilitas hominis, et celsitudo Deitatis; nec misericordiae ratio majestatem miserentis obscurat, quia de ineffabili potentia factum est, [Col. 0381D] Ita ex duobus codd. S. Petri ac Homil. Pauli [Col. 0382D] Diac. Alias, ut cum homo verus est in Deo; sed Quesnellus omittit praeterea hoc primo loco verbum est. ut dum homo verus [Col. 0382A] est in Deo inviolabili, et Deus verus est in carne passibili, conferretur homini gloria per contumeliam, incorruptio per supplicium, vita per mortem. Nisi enim Verbum caro fieret, et tam solida [Col. 0382D] Mss. S. Petri et alius vat., existeret consisteret unitas in utraque natura, ut a suscipiente susceptam, nec ipsum breve mortis tempus abjungeret, numquam valeret ad aeternitatem redire mortalitas. Sed adfuit nobis in Christo singulare praesidium, ut in natura passibili mortis conditio non maneret, quam impassibilis essentia recepisset, et per id quod non poterat mori, posset id quod erat mortuum suscitari.
Huic sacramento, dilectissimi, ut inseparabiliter congruamus, magna nobis et animi et corporis intentione nitendum est ut cum gravissimi sit [Col. 0382D] Prima editio, periculi, et forte melius, nam mox periculosius subjicitur. piaculi festum paschale negligere, periculosius sit [Col. 0382B] ecclesiasticis quidem conventibus jungi, sed in Dominicae passionis consortio non haberi. Nam dicente Domino: Qui non accipit crucem suam, et non sequitur me, non est me dignus (Matth. X, 38) ; et dicente Apostolo: Si compatimur, et [Col. 0382D] Duo mss. S. Petri, congloriabimur. conregnabimus (Rom. VIII, 17; II Tim. II, 12) ; quis vere Christum passum, mortuum et resuscitatum colit, nisi qui cum ipso [Col. 0382D] Conjunctio et addita ex antiquo ms. Vat. In prima autem editione omittitur tum in hoc, tum in secundo commate. et patitur, et moritur, et resurgit? Et haec quidem in omnibus Ecclesiae filiis, ipso jam regenerationis sunt inchoata mysterio, ubi peccati interitus, vita est renascentis, et triduanam Domini mortem imitatur trina demersio; ut dimoto quodam aggere sepulturae, quos veteres suscepit sinus fontis, eosdem novos edat unda baptimastis; sed implendum est nihilominus opere quod celebratum est sacramento, et natis de Spiritu [Col. 0382C] sancto quantumcumque superest mundani [Col. 0382D] Ita ex duobus mss. S. Petri et alio Vat. Editi, temporis. Ad vocem autem corporis referuntur, quae paulo post subjiciuntur; dominatio principis mundi a redemptorum sit ejecta corporibus, ubi propterea opus non est pro corporibus legere cordibus, ut in marginali postilla Quesnellus conjecerat. corporis, 275 non sine crucis susceptione ducendum est. Quamvis enim forti et crudeli tyranno per potentiam crucis Christi vasa antiquae depraedationis erepta sint, et dominatio principis mundi a redemptorum sit ejecta corporibus, insidiari tamen etiam justificatis eadem malignitas perseverat, et multis modis eos in quibus non regnat impugnat: ut si quas animas negligentes imprudentesque repererit, saevioribus eas laqueis rursum innectat, et a paradiso Ecclesiae raptas in consortium suae damnationis inducat. Unde cum quispiam observantiae Christianae se [Col. 0382D] Editi ante Quesn., limitem. limites sentit excedere, et in id cupiditates suas tendere, quod eum a recto itinere faciat [Col. 0382D] Ita cum Quesnello nostri codices. Al., declinare. deviare, recurrat ad crucem Domini, et ligno vitae motus noxiae voluntatis [Col. 0383A] affigat; ac voce prophetica ad Dominum clamet et dicat: Confige clavis [Col. 0383C] Sic cum eodem Quesnello codices S. Petri et exemplar Pauli Diac. Al., timoris tui. a timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui (Ps. CXVIII, 120) .
Quid autem est clavis timoris Dei carnes habere confixas, nisi corporeos sensus ab illecebra illiciti desiderii sub metu divini continere judicii? ut qui resistit peccato, et concupiscentias suas, ne quid morte dignum operetur, interficit, audeat cum Apostolo dicere: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14) . Ibi ergo se constituat Christianus, quo eum secum sustulit Christus; et ad id dirigat omnem [Col. 0383C] Duo mss. S. Petri, vitam suam. viam suam, ubi scit humanam salvatam esse naturam. Passio enim Domini usque ad finem producitur mundi; et sicut [Col. 0383B] in sanctis suis [Col. 0383C] Voces, ipse honoratur, in utriusque Quesnelli editionibus per saltum, ut credimus, errore typographorum omissas restituimus ex caeteris editionibus omnibusque codicibus. ipse honoratur, ipse diligitur, et in pauperibus ipse pascitur, ipse vestitur; ita in omnibus qui pro justitia adversa tolerant, ipse compatitur: nisi forte aestimandum est, multiplicata per orbem fide, et rarescente impiorum numero, omnes persecutiones, et omnia quae adversus beatos martyres saevierunt, finita esse certamina, tamquam suscipiendae crucis illis tantum necessitas incubuerit, quibus ad expugnandam Christi dilectionem atrocissima sunt illata supplicia. Sed aliud servientium Deo pietas experitur, aliud etiam Apostoli praedicatio protestatur, qui dicit: Omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem [Col. 0383D] Exemplar Pauli Diac., patientur. patiuntur (II Tim. III, 12) . Qua sententia nimis tepidus et segnis ostenditur, qui nulla persecutione pulsatur. Pacem enim cum hoc mundo [Col. 0383C] nisi amatores mundi habere non possunt, et nulla umquam iniquitati 276 cum aequitate communio, nulla mendacio cum veritate concordia, nullus est tenebris cum luce consensus. Quia etiamsi pietas bonorum cupiat malos corrigi, conversionemque multorum per gratiam Dei miserentis obtineat, [Col. 0383D] Prima editio, malorum. malignorum tamen spirituum adversus sanctos insidiae non quiescunt, et sive occulto dolo, sive aperto praelio, in omnibus fidelibus propositum bonae voluntatis infestant. Inimicum namque est illis omne quod rectum, omne [Col. 0383D] Ita emendavimus ex duobus mss. S. Petri et uno Vat. Al., quod castum est. quod sanctum est; et cum eis nihil in quemquam amplius liceat, quam justitia divina permiserit, [Col. 0384A] quae dignatur suos aut corripere disciplina, aut exercere patientia, agunt tamen versutissima arte fallaciae, ut ex arbitrio propriae potestatis, aut laedere videantur, aut parcere; et multis, quod dolendum est, ita per nequitiam simulationis illudunt, ut [Col. 0383D] Editi ante Quesn., corrupte, quidem. quidam illos et timeant pati infensos, et velint habere placatos: cum beneficia daemonum omnibus sint nocentiora vulneribus, quia tutius est homini inimicitiam diaboli meruisse quam pacem. Sapientes itaque animae, quae unum timere, unum diligere, et in unum Dominum sperare didicerunt, mortificatis cupiditatibus et crucifixis corporis sensibus, ad nullum hostium metum, ad nullum inclinantur obsequium. Voluntatem enim Dei etiam sibi praeferunt, et tanto amplius se amant quanto amplius pro Dei amore se non [Col. 0384B] amant. Cumque audiunt sibi divinitus dici: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli. XVIII, 30) : dividunt affectus suos, et legem mentis a corporis lege [Col. 0384C] Al., discindunt. Mox, quae carnaliter diligunt in Homil. Pauli Diac. discernunt: ut ex quadam se parte sibi denegent, perdentes se in iis quae carnaliter cupiunt, et invenientes se in iis quae spiritaliter concupiscunt.
Sanctum igitur Pascha, dilectissimi, in talibus membris corporis Christi legitime celebratur et nihil illis deest triumphis, quos passio Salvatoris obtinuit. Quoniam in iis qui apostolico exemplo castigant corpus suum et servituti subjiciunt (I Cor. IX, 27) , iidem hostes eadem fortitudine conteruntur [Col. 0384C] Erat in editis ante Quesn.: Etenim nunc a Christo vincitur mundus, et cum a servis suis: apud Quesnellum vero ac in prima editione, et nunc enim a Christo vincitur mundus, et cum a servis suis. Saniorem lectionem [Col. 0384D] praebuit exemplar Pauli Diac. , et nunc a Christo vincitur mundus. Cum enim a servis suis quorumcumque vitiorum incentiva superantur, [Col. 0384C] ipsius virtus est, [Col. 0384D] Quesnellus, ipsius quoque victoria. Praetulimus lectionem nostrorum codicum et caeterarum. ipsiusque victoria. Haec, dilectissimi, quae ad participationem crucis pertinent, sufficienter, ut arbitror, vestris sunt hodie auribus intimata: ut paschale sacramentum 277 etiam in membris corporis Christi legitime celebretur. Superest ut de obtinendo resurrectionis consortio disseramus. Quod ne, continuato sermone, et mihi et vobis fiat onerosum, [Col. 0384D] Unus codex S. Petri, in quartam sabbati promissa differimus; sed perperam, ut ex admonitione sequenti constabit. in diem sabbati promissa 278 differemus. Aderit, ut credimus, gratia Dei, ut debitum nostrum ipsius auxilio compleatur, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
1. Quesnelli monitum integrum in primis exhibemus. Duo, inquit, qui sequuntur sermones, de Resurrectione Domini inscribuntur in omnibus editis codicibus; verum non ipso die Resurrectionis Dominicae dictos esse, sed sabbato sancto, gravibus momentis adducor ut certum habeam. Nam 1 o cum occupatissimus esset paschalis dies, vix sermoni locum dare poterat. Productis nimirum ad multam noctem vigiliis, totum illud officium celebrabatur quod nunc sabbato sancto, mane toto agitur. Tum catechumeni sacro fonte abluebantur, ungebantur, ac propriis instruebantur documentis. Demum sacra peragebantur mysteria, quae magnam [Col. 0385] matutinarum horarum partem absumebant. 2 o Primus hic sermo ille ipse est quem in superiori promiserat, his verbis: Superest, ut de obtinendo resurrectionis consortio disseramus: quod ne, continuato sermone, et mihi et vobis fiat onerosum, in diem sabbati promissa differemus. Sabbato igitur sancto habitus est. Jam enim quadraginta dierum observantia effluxerat, ut ex primo capite manifestum est, et superiori proxime successisse ex ipso exordio edocemur. 3 o Ex utriusque sermonis serie patet vix a pontifice resurrectionis mysterium summis labiis delibari, sed totum fere esse in explicanda participatione crucis ac mortis Christi: ut quidquid de resurrectione habet in antecessum dictum esse appareat, et propter festivitatis vicinitatem. 4 o Perspicuum est ex sermone 2 eo ipso die quo habitus est lectam fuisse in Ecclesia totam Dominicae passionis et resurrectionis historiam ex evangelicis commentariis: quae lectio optime congruit sabbato sancto, quod inter mysterium utrumque velut medium, ad utrumque pertinet. Vix autem solemnitas resurrectionis, prolixaeque hujus diei caeremoniae hujusmodi lectionem admittere potuissent, multoque minus, ut solemnitati sacratissimae lectionis, ut ait S. Leo, subjungeretur exhortatio sacerdotis. 5 o Revera Hincmarus Remensis lib. de Praedestinatione cap. 33 edit. Sirmondi, pag. 280, aliqua ex cap. 4 prioris referens, citat hoc modo: Item in homilia sabbati sancti. Et apud Florum Lugdunensem, iidem duo sermones, quos postmodum 1 et 2 de Resurrectione inscriptos habuimus, sunt 10 et 11 de Passione Domini. Sic ille in Commentariis quos in omnes S. Pauli Epistolas concinnavit et contexuit ex sanctorum Patrum scriptis excerptis, Augustino dempto, quem proprio volumine excerptum dedit: quod illud opus libris duodecim constans R. P. Domno Lucae Acherio religiosae memoriae mihique charissimae viro dono olim dederat Petrus Franciscus Chiffletius ex codice ms. Carthusiae Majoris acceptum, et aliquando in lucem edendum. 6 o Ex Sozomeni Historiae lib. VII, cap. 19, docemur in Romana Ecclesia neque episcopum neque alium die prima paschalis solemnitatis sermonem ad populum habuisse. Cujus loci sensum genuinum nondum mihi perspectum, cum primae editioni allaborabam, ad auctoris, ni fallor, mentem a me explicatum habet lector in prima dissertatione, cap. 12. Quamquam vero haec ita se habent, nihil tamen in titulis vel numeris sermonum immutandum putavimus: ne quid inde molestiae crearetur lectoribus priori numero assuefactis. Hactenus Paschasius Quesnellus, qui etsi quoad thesim quam statuit optime senserit, quaedam tamen vel corrigenda vel adjicienda sunt.
2. Si is vidisset aut observasset primam editionem Sermonum S. Leonis, aut caeteras ex ea subinde recusas, haudquaquam scripsisset initio moniti, hos duos sermones in omnibus editis codicibus inscribi de Resurrectione Domini. Nam in tabula illis editionibus praemissa, quae Sermonum titulos prodit, prior sermo, perinde ac octo praecedentes, hoc titulo donatur: De Passione et Resurrectione Domini sermo XX, et secundus de Resurrectione Domini quidem inscribitur, at eadem numerorum serie cum illis de Passione comprehenditur, et appellatur sermo XXI. Porro utrique hi sermones in Lectionariis basilicae S. Petri non solum recensentur sub titulo de Passione Domini, verum etiam intermixti deprehenduntur inter caeteros ejusdem tituli, non autem subjiciuntur in fine; ut dubium esse nequeat ne forte titulus de Resurrectione negligentia amanuensium fuerit omissus. In mss. etiam collectionis 2 eodem modo inter sermones de Passione confusi leguntur; idemque alio licet ordine accidit in ms. Casinensi collect. 1, nec non in duobus Lectionariis mss. Veneto 153, et Vallicell. II, in quorum primo primus tantum sermo, in altero autem secundus caeteris de Passione sermonibus inserti leguntur. In mss. collectionis 5, quae alium ordinem praefert, utrique hi sermones sub titulo de Passione Domini similiter describuntur. Exemplar autem quo usus fuit Florus Lugdunensis, quodque sermonem primum et secundum apud nos de Resurrectione allegat tamquam 10 et 11 de Passione Domini, simile erat Lectionariis basilicae S. Petri, in quibus illi inter sermones de Passione iisdem numeris censentur.
3. Hos sermones habitos fuisse sabbato sancto ex documentis a Quesnello propositis num. 2 et 5 nihil dubitamus. Quod si Hincmarus Remensis in lib. de Praedest., c. 33, sermonem primum, quem S. pontifex in superiori sermone c. 6 habendum rejecerat in diem sabbati, citavit hoc modo: Item in homilia sabbati sancti; secundus pariter sermo in Lectionario ms. Vat. 4951 non absimiliter inscribitur: Sermo B. Leonis papae in sancto sabbato; idemque titulus in alio vetustissimo codice deprehensus memoratur a scriptore codicis Barberini 3520. Habitos vero in pervigiliis Paschae, cum passionis Dominicae commemorationem resurrectionis officium excipit, nihil ambigendum est; hinc enim de utroque mysterio fit in iisdem sermonibus mentio.
3. Historiam passionis et resurrectionis Domini hoc sabbato lectam fuisse in Ecclesia Quesnellus affirmat n. 4. Id autem collegit ex serm. 2 de Resurrect., qui sabbato sancto habitus, c. 1, tradit, divinitus inspiratae textum historiae evidenter ostendisse, qua Dominus Jesus Christus impietate traditus, quo judicio addictus, qua saevitia crucifixus, et qua sit gloria suscitatus. Haec autem tum passionis tum resurrectionis historiam ex Evangelio lectam indicant quidem; sed non ita aperte utriusque mysterii lectionem ipsi diei sabbati tribuunt, ut de lectione passionis pridie, seu in Parasceve facta, et de lectione resurrectionis sabbato sancto nocte in vigiliis Paschae subsecuta intelligi nequeant. Forte vero Quesnellus ista laudati capitis verba, quae mox subjiciuntur, Solemnitati sanctissimae lectionis subsequatur exhortationis officium, non tam resurrectionis quam passionis lectionem eodem sabbati die sermoni praemissam significare credidit; quod tamen non omnino exploratum est. Nulli quidem antiqui ordines, nulla capitula, Evangeliorum hanc ejus diei lectionem indigitant. Sed cum haec posteriora sint, fieri potuit ut Leonis tempore hic ritus vigeret, sicuti vigebat apud Graecos saltem in Ecclesia Antiochena, ut liquet ex homil. 87 in Matth. a S. Joanne Chrysostomo Antiochiae habita, ubi in magna Paschatis vespera passionis historiam publice lectam affirmat. Hinc Quesnelli ratio num. 4 proposita minus est efficax.
5. Item prima ratio quod occupatissimus esset paschalis dies, nequaquam convincit. Sicut enim probare nequit pro excludendis a die paschali sermonibus SS. Augustini, Petri Chrysologi, Gregorii Magni et aliorum episcoporum, quos habitos in Paschate certissimum est, ita nec valet pro extrudendis ab eo die Leonis Sermonibus. Sozomeni vero testimonium a Quesnello allatum num. 6 multo minus cogit, ut patebit ex iis quae de ipso Sozomeni sensu annotabimus in dissertationem 1 Quesnelli, cap. 12. Sola documenta num. 2 et 5 a Quesnello allata pro astruendo sabbato sancto satis efficacia approbavimus et confirmavimus, ita tamen ut non ipso die sabbati sed nocte ejusdem diei, cum in pervigiliis Paschatis resurrectionis officium inciperet, sequentes sermones recitatos liqueat; unde tertia quoque Quesnelli ratio eliditur qua de Resurrectione in antecessum dictum tradit.
Curandum esse ne jejunii fructus evacuetur, ut qui mortui sunt cum Christo, etiam cum ipso resurgant. —II. Sepulturae dies propter discipulos esse abbreviatos. —III. Multis suam resurrectionem [Col. 0386A] Christum probasse argumentis. —IV. Quae commutatio in carne Christi per resurrectionem facta fuerit. —V. Christianum, spretis terrenis, coelestibus mente inhaerere debere. —VI. Cavendum ne ad peccati voluptatem quis redeat post festum paschale.
Sermone proximo, dilectissimi, non incongrue vobis, quantum arbitror, participationem [Col. 0387A] crucis Christi insinuavimus, ut paschale sacramentum ipsa in se habeat vita credentium, et quod festo honoratur moribus celebretur. [Col. 0387D] Prima editio, quantum autem. Post pauca eadem editio cum duobus Vatt. mss., ex vestra probatione didicistis. Quam autem hoc utile sit ipsi probastis, et ex vestra devotione didicistis quantum prosint animis atque corporibus prolixiora jejunia, frequentiores preces et eleemosynae largiores. Nemo enim fere est qui non hac exercitatione profecerit, et in abdito conscientiae suae aliquid quo recte possit gaudere condiderit. Sed haec lucra perseveranti sunt servanda custodia, ne in desidiam, resoluto labore, quod donavit Dei gratia, diaboli furetur invidia. Cum igitur quadraginta dierum observantia hoc voluerimus operari, ut aliquid sentiremus crucis in tempore Dominicae passionis, adnitendum nobis est ut etiam resurrectionis Christi [Col. 0387B] inveniamur esse consortes, et de morte ad vitam, dum in isto sumus corpore, transeamus. Unicuique enim homini, qui ex alio in aliud aliqua conversione mutatur, finis est non esse quod fuit, et ortus, esse quod non fuit. Sed interest cui quis aut moriatur aut vivat: quia est mors quae causa est vivendi, et est vita quae causa est moriendi. Nec alibi quam in hoc transitorio 282 saeculo utrumque conquiritur; [Col. 0387D] Haec lectio duorum codd. S. Petri melior quam vulgatorum et aliorum mss., ut qualitate . . . . . pendeant. et ex qualitate temporalium actionum differentiae retributionum pendent aeternarum. Moriendum ergo est diabolo et vivendum Deo; deficiendum iniquitati, ut justitiae resurgatur. Occumbant vetera, ut oriantur nova. Et quoniam, sicut ait Veritas, nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24; Luc. XVI, 13) , Dominus sit non ille qui stantes impulit in ruinam, [Col. 0387C] sed ille qui dejectos erexit in gloriam.
Dicente ergo Apostolo: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem ejus qui est de coelo (I Cor. XV, 47, 49) ; multum nobis de hac commutatione gaudendum est, [Col. 0387D] Cod. Bon. et prima editio, quia. qua de ignobilitate terrena ad coelestem transferimur dignitatem per illius ineffabilem misericordiam qui ut nos in sua proveheret, in nostra descendit; ut non solum substantiam, sed etiam conditionem naturae peccatricis assumeret, et ea sibi pateretur inferri divina impassibilitas, quae miserrime experitur humana mortalitas. Unde, ne turbatos discipulorum animos longa moestitudo cruciaret, [Col. 0387D] denuntiatam tridui moram tam mira celeritate breviavit, ut dum ad integrum secundum diem pars primi novissima et pars tertii prima concurrit, et aliquantum temporis [Col. 0388D] Duo codd. S. Petri, spatium. spatio decideret, et nihil dierum numero deperiret. Resurrectio igitur Salvatoris nec animam in inferno, nec carnem diu [Col. 0388D] Editio Coloniensis an. 1547, in margine, morari passa est. morata est in sepulcro; et tam velox incorruptae carnis vivificatio fuit, ut major ibi esset soporis similitudo quam [Col. 0388A] mortis: quoniam Deitas quae ab utraque suscepti hominis substantia non recessit, quod potestate divisit, potestate conjunxit.
Subsecuta sunt itaque multa documenta quibus praedicandae per universum mundum fidei auctoritas conderetur. Et licet revolutio lapidis, evacuatio monumenti, depositio linteorum, et totius facti angeli narratores copiose veritatem Dominicae resurrectionis astruerent; et mulierum tamen visui, et apostolorum frequenter oculis manifestus apparuit (Act. I, 3) : non solum loquens cum eis, sed [Col. 0388D] Particulam etiam ex omnibus nostris mss. supplevimus. etiam habitans atque convescens, et pertractari se diligenti curiosoque contactu ab eis quos dubitatio perstringebat, admittens. Ideo enim et clausis ad discipulos 283 ostiis introibat (Joan. XX, 19) , et flatu suo dabat [Col. 0388B] Spiritum sanctum, et dato intelligentiae lumine, sanctarum Scripturarum occulta pandebat (Luc. XXIV, 27) , et rursus idem vulnus lateris, fixuras clavorum, et omnia recentissimae passionis signa monstrabat (Joan. XX, 27) , ut agnosceretur in eo proprietas divinae humanaeque naturae individua permanere, et ita sciremus Verbum non hoc esse quod carnem, ut unum Dei Filium et Verbum confiteremur et carnem.
Non dissonat, dilectissimi, ab hac fide magister gentium apostolus Paulus, cum dicit: Etsi cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) . Resurrectio enim Domini non finis carnis, sed commutatio fuit, nec virtutis augmento consumpta substantia est. Qualitas [Col. 0388C] transiit, non natura defecit; et factum est corpus impassibile, quod potuit crucifigi; factum est immortale, quod potuit occidi; factum est incorruptibile, quod potuit vulnerari. Et merito dicitur caro Christi in eo statu quo fuerat nota, nesciri: quia nihil in ea passibile, nihil remansit infirmum, ut et ipsa sit per essentiam, et non sit ipsa per gloriam. Quid autem mirum, si hoc de corpore Christi profitetur, [Col. 0388D] Al., quod; et mox, pro dicit, alias, dicitur. QUESNELLUS in margine. qui de omnibus Christianis spiritalibus dicit: Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem (II Cor. V, 16) ? Ex hoc, inquit, initium nobis factum est resurrectionis in Christo, ex quo in eo qui pro omnibus mortuus est, totius spei nostrae forma praecessit. Non haesitamus diffidentia, nec incerta exspectatione suspendimur, sed accepto promissionis [Col. 0388D] exordio, fidei oculis quae sunt futura, jam cernimus; et naturae provectione gaudentes, quod credimus jam tenemus.
Non ergo nos rerum temporalium occupent species, nec ad se contemplationem nostram a coelestibus terrena deflectant. Pro transactis habeantur quae ex maxima parte jam non sunt; et mens intenta mansuris, ibi desiderium suum figat, ubi [Col. 0389A] quod offertur aeternum est. Quamvis enim spe salvi facti simus, et corruptibilem adhuc carnem mortalemque gestemus, recte tamen dicimur in carne non esse, si carnales nobis non dominentur affectus; et merito ejus rei deponimus nuncupationem, cujus non sequimur voluntatem. Cum itaque Apostolus dicat: Carnis curam ne feceritis in desideriis (Rom. XIII, 14) , non ea nobis interdicta [Col. 0389D] Prima editio, intelligamus. intelligimus quae saluti congruunt et quae humana poscit infirmitas. Sed quia non omnibus desideriis serviendum, nec quidquid caro concupiscit implendum est, de adhibendo temperantiae modo admonitos nos esse cognoscimus, ut carni, quae sub animi est constituta judicio, nec superflua concedamus, nec necessaria denegemus. 284 Unde idem Apostolus alibi ait: Nemo enim [Col. 0389B] umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam (Ephes. V, 29) : cum utique non ad vitia, non ad luxuriam, sed ad debitum sit alenda et fovenda famulatum: ut teneat ordinem suum renovata natura, nec perverse ac turpiter superioribus inferiora praevaleant, aut inferioribus superiora succumbant, et vitiis animum superantibus, ibi fiat servitus ubi debet esse dominatus.
Agnoscat igitur populus Dei novam se esse in Christo creaturam, et a quo suscepta sit quemve susceperit vigilanter intelligat. Quae nova facta sunt, non redeant ad instabilem vetustatem; et non omittat opus suum, qui manum misit ad aratrum (Luc. IX, 62) ; sed ad hoc attendat quod serit, non ad id respiciat quod reliquit. Nemo in id recidat [Col. 0389C] unde surrexit, sed etiamsi pro infirmitate corporea in aliquibus adhuc languoribus jacet, sanari instanter desideret ac levari. Haec est enim salutis via, et coeptae in Christo resurrectionis imitatio: ut quia in lubrico istius vitae diversi casus lapsusque non desunt, vestigia gradientium a fluidis ad solida transferantur: quoniam, sicut scriptum est, a Domino gressus hominis [Col. 0389D] Duo mss. Vatt. collect. 4 et 5, dirigentur. diriguntur, et viam ejus volet. Cum ceciderit justus, non collidetur, quia Dominus supponet manum suam (Ps. XXXVI, 23) . Haec meditatio, dilectissimi, non pro sola solemnitate paschali, sed pro totius vitae sanctificatione retinenda est, et ad hoc praesens exercitatio debet intendi, ut quae animum fidelium experimento brevis observantiae delectarunt, in consuetudinem transeant, intemerata [Col. 0389D] permaneant, ac si aliquid delicti irrepserit, celeri poenitudine deleatur. Et quia antiquorum morborum difficilis et tarda curatio est, tanto velocius adhibeantur remedia, quanto recentiora sunt vulnera: ut semper ab omnibus offensionibus in integrum resurgentes, ad illam incorruptibilem glorificandae carnis resurrectionem [Col. 0389D] Duo codd. S. Petri et Quesnellus in margine, pertinere. pervenire mereamur in Christo Jesu Domino nostro, qui vivit et regnat [Col. 0390A] cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Crucem Christi nobis et sacramentum esse et exemplum. —II. Nostram naturam a Verbo in incarnatione esse susceptam, ut eam solveret in pretium. —III. Nos Christo commortuos et corresuscitatos, 285 a Christo confortari nobiscum permanente in terris, et ad gloriam invitari regnante in coelis. .—IV. Ubique nobis et virtutem crucis et exemplum adesse, quo adversus cupiditates armemur. — V. Per terrenorum contemptum ad coelestia tendendum, servata fide utriusque in Christo naturae. — VI. Per Christi transitum, qui non est nisi in natura nostra, nobis ad coelestia transitum praeparari. — VII. Eutychianos paschalis festi exsortes esse, qui naturam nostram in Christo negant.
[Col. 0389D] Editiones ante Quesnellum cum mss. collect. 2, 3 et 4, Notum, et in margine, Totum. At Lectionaria quae vidimus et codd. collect. 1 et 5 lectionem a [Col. 0390D] Quesnello insertam et a nobis receptam praeferunt. Totum quidem, dilectissimi, paschale sacramentum evangelica nobis narratio praesentavit, et ita per aurem carnis penetratus est mentis auditus, ut nemini nostrum rerum gestarum imago defuerit; cum divinitus inspiratae textus historiae evidenter ostenderit qua Dominus Jesus Christus impietate traditus, quo judicio addictus, qua saevitia crucifixus, et qua sit gloria suscitatus. Sed adjiciendum est etiam nostri sermonis officium, ut sicut pia exspectatione [Col. 0390D] Sic cum Quesnello mss. S. Petri. Aliae editiones, deposcere. reposcere vos consuetudinis debitum sentio, ita solemnitati sacratissimae lectionis subjungatur exhortatio sacerdotis. Quia igitur apud fideles aures ignorantiae locus non est, semen verbi, quod est in praedicatione Evangelii, debet in terra vestri [Col. 0390C] cordis augeri, ut remotis [Col. 0390D] Mss. S. Petri, aculeis spinarum. suffocationibus spinarum ac tribulorum, libera in fructus suos exeant plantaria piorum sensuum, et rectarum germina voluntatum. Crux enim Christi, quae salvandis est impensa mortalibus, et sacramentum est et exemplum: sacramentum, quo virtus impletur divina; exemplum, quo devotio incitatur humana: quoniam captivitatis jugo erutis, etiam hoc [Col. 0390D] Unus cod., praestitit. praestat redemptio, ut eam sequi possit imitatio. Nam si mundana sapientia ita in suis gloriatur erroribus, ut quem sibi quisque ducem elegerit, ejus opiniones et mores atque omnia instituta sectetur, quae nobis erit communio nominis Christi, nisi ut ei inseparabiliter uniamur, qui est, ut ipse insinuavit, Via, et Veritas, et Vita (Joan. XIV, 6) ? Via scilicet conversationis sanctae, Veritas [Col. 0390D] doctrinae divinae, et Vita beatitudinis sempiternae.
Collapsa enim in parentibus primis humani generis plenitudine, ita misericors Deus creaturae ad imaginem suam factae per 286 unigenitum suum Jesum Christum voluit subvenire, ut nec extra naturam esset naturae reparatio, et ultra propriae originis dignitatem proficeret secunda conditio. Felix si ab eo [Col. 0390D] Mss. collect. 5, non dejiceretur. Mox, pro maneat, quidam mss. cum editionibus ante Quesn., maneret non decideret quod Deus fecit, sed [Col. 0391A] felicior si in eo maneat quod refecit. Multum fuit a Christo recepisse formam, sed plus est in Christo habere substantiam. Suscepit enim nos in suam [Col. 0391D] Mss. collect. 5 et in margine editionum, potestatem. Mox quae parenthesi clauduntur, desiderabantur in editis ante Quesnellum. Is autem ea addidit ex mss. Thuan. et Reg., eaque nos in octo nostris codicibus invenimus. proprietatem illa natura (quae se in quas voluerit mensuras benignitatis inflectit, nec usquam conversionem mutabilitatis incurrit. Suscepit nos illa natura) quae nec nostris sua, nec suis nostra consumeret: quae ita unam in se fecit Deitatis humanitatisque personam, ut sub dispensatione infirmitatum atque virtutum nec caro per Divinitatem inviolabilis, nec Divinitas per carnem posset esse passibilis. Suscepit nos illa natura quae et propaginem nostri generis [Col. 0391D] Unus codex, a communi palmite. a communi tramite non abrumperet, et contagium peccati in omnes homines transeuntis excluderet. Infirmitas sane atque mortalitas, quae non peccatum erant, sed [Col. 0391B] poena peccati, a Redemptore mundi recepta sunt ad supplicium, ut impenderentur ad pretium. Quod ergo in omnibus hominibus transfusio [Col. 0391D] Ita cum Quesn. potiores nostri codd. Al., fuit. erat damnationis, hoc in Christo sacramentum est pietatis. Praebuit enim se crudelissimo exactori liber a debito, et ministras diaboli Judaicas manus in cruciatum immaculatae carnis admisit. Quam ideo usque ad [Col. 0391D] Editi ante Quesn. cum non paucis codd. addunt, celerrimam. resurrectionem voluit esse mortalem, ut credentibus in eum nec persecutio insuperabilis, nec mors posset esse terribilis: cum ita dubitandum non esset de consortio gloriae, sicut dubitandum non erat de communione naturae.
Si incunctanter itaque, dilectissimi, credimus corde quod ore profitemur, nos in Christo crucifixi, nos sumus mortui, nos sepulti, nos etiam [Col. 0391C] in ipso die tertio suscitati. Unde Apostolus dicit: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum enim Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III, 1-4) . Ut autem noverint corda [Col. 0391D] Prima editio, filiorum. fidelium habere se, unde ad supernam sapientiam spretis mundi cupiditatibus valeant elevari, spondet nobis Dominus praesentiam suam, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Non enim frustra 287 per Isaiam [Col. 0391D] Mss. Vat. collect. 4 et 5 addunt prophetam. dixerat Spiritus sanctus: Ecce virgo in utero accipiet et pariet filium; et [Col. 0391D] Sic cum Quesn. potiores nostri codices. Al., vocabitur. vocabunt nomen ejus Emmanuel, [Col. 0391D] quod est interpretatum, nobiscum Deus (Isai. VII, 14; Matth. II, 23) . Implet ergo Jesus proprietatem nominis sui, et qui ascendit in coelos, non deserit adoptatos; qui sedet ad dexteram Patris [Col. 0391D] Vocem idem revocavimus ex nostris codd. et editis ante Quesn.., qui posuit, ipse. Solum in ms. Vat. collect. 5 habetur, is. Mox pro ad patientiam [Col. 0392D] duo codd. S. Petri habent, ad poenitentiam. idem totius habitator est corporis; et ipse deorsum confortat ad patientiam, qui sursum invitat ad gloriam.
Nec inter vana igitur nobis desipiendum est, nec inter adversa trepidandum. Ibi quidem blandiuntur deceptiones, et hic gravescunt labores. Sed quia misericordia Domini plena est terra (Ps. XXXII, 5) , adest nobis Christi [Col. 0392D] Ita sex nostri melioris notae codd. cum Quesn. Al., utique. ubique victoria, ut impleatur quod ait: Nolite timere, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Sive ergo contra ambitionem saeculi, sive contra concupiscentias carnis, sive contra haereticorum jacula dimicemus, Dominica cruce semper [Col. 0392D] Ms. Vat. collect. 5, armamur; nec umquam a paschali festo recedimus. Dein parenthesi inclusa desunt in Quesnelli codd. et in pluribus etiam nostris, nec non in prima editione. At in nonnullis optimae notae leguntur. armemur. Nec enim umquam a paschali [Col. 0392B] festo recedimus, si a fermento malitiae veteris (veritatis sinceritate) abstinemus. Inter omnes namque vitae hujus varietates, quae diversarum plenae sunt passionum, apostolicae exhortationis meminisse debemus, qua nos instruit, dicens: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu: qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria [Col. 0392C] est Dei Patris (Philip. II, 5-11) . Si magnae, inquit, pietatis sacramentum intelligitis, et quod pro salute humani generis unigenitus Dei Filius gessit advertitis, hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu, cujus humilitas nulli aspernenda divitum, nulli est erubescenda nobilium. Nec enim in tantum provehi potest quaelibet felicitas humana fastigium, ut aestimet sibi pudendum [Col. 0392D] Editi cum multis codd. vitiata et mutila lectione habebant, quod manens Deus in forma Dei Deus, non est arbitratus indignum. Integram et veram lectionem suggessit Lectionarium ms. S. Petri. Respicit locum S. Pauli ad Philippenses II. quod manens Deus in forma 288 Dei, formam servi suscipere non est arbitratus indignum.
Imitamini quod operatus est; diligite quod dilexit, [Col. 0392D] Editi, alia interpunctione et lectione, et invenietis in vobis Dei gratiam. Vestram in illo redamate naturam, quoniam, etc. Secuti sumus nostros codices. et invenientes in vobis Dei gratiam, vestram in illo redamate naturam. Quoniam sicut ille paupertate divitias non amisit, gloriam humilitate [Col. 0392D] non minuit, aeternitatem morte non perdidit, ita et [Col. 0393A] vos eisdem gradibus [Col. 0393D] Ita melius ex nostris mss. Editi, eisdem, omissa copulativa que. eisdemque vestigiis, ut coelestia apprehendatis, terrena despicite. Susceptio enim crucis est interfectio cupiditatum, occisio vitiorum, declinatio vanitatis, et abdicatio omnis erroris. Nam cum Pascha Domini non impudicus, non luxuriosus, non superbus celebret, non avarus, nulli tamen ab hac festivitate longius quam haeretici separantur, maximeque illi qui de Verbi incarnatione male sentiunt, aut minuendo quod est Deitatis, aut evacuando quod est carnis. Verus enim Deus est Filius Dei, totum habens ex Patre quod Pater est, nullo exordio temporalis, nulla varietate mutabilis; nec ab uno divisus, nec ab omnipotente diversus, sempiterni genitoris unigenitus sempiternus: ut mens fidelis credens in Patrem, et Filium, et Spiritum [Col. 0393B] sanctum, [Col. 0393D] Sic cum Quesn. duo mss. S. Petri et duo Vatt. Caeterae editiones, in eamdem unius Deitatis essentiam. in eadem unius Deitatis essentia nec unitatem gradibus dividat, nec Trinitatem singularitate confundat. Non autem sufficit Dei Filium in sola Patris nosse natura, nisi eum non recedentem a propriis, agnoscamus in nostris. Exinanitio enim illa quam reparationi impendit humanae, dispensatio fuit miserationis, non privatio potestatis. Nam cum [Col. 0393D] Prima editio omittit et. et ex aeterno consilio Dei non esset aliud nomen sub coelo datum hominibus, in quo oporteat salvos fieri (Act. IV, 12) ; invisibilis visibilem, intemporalis temporalem, impassibilis passibilem substantiam suam fecit: non ut virtus deficeret in infirmitate, sed ut infirmitas in incorruptibilem posset transire virtutem.
Propter quod ipsa festivitas quae a [Col. 0393C] nobis Pascha nominatur apud Hebraeos Phase, id est transitus, dicitur, attestante evangelista atque dicente: Ante diem festum Paschae sciens Jesus quia venit hora ejus, [Col. 0393D] Eadem editio, ut transiret. ut transeat ex hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII, 1) . Cujus autem naturae futurus erat transitus 289 iste, nisi nostrae, cum inseparabiliter et Pater in Filio, et Filius esset in Patre? Sed quia Verbum et caro una persona est, non dividitur a suscipiente susceptus, et honor provehendi provehentis nominatur augmentum, dicente Apostolo, quod jam commemoravimus: Propter quod et Deus exaltavit illum, [Col. 0393D] Ita duo Lectionaria S. Petri cum sex aliis codd. Editi, et dedit. et donavit illi nomen quod est super omne nomen (Philipp. II, 9) . In quo utique assumpti hominis exaltatio commendatur: ut in cujus passionibus [Col. 0393D] manet Deitas indivisibilis, idem coaeternus sit in gloria Deitatis. Ad hanc participationem ineffabilis muneris, beatum transitum fidelibus suis ipse Dominus praeparabat, [Col. 0393D] Duo codd. S. Petri, cum instante jam proxima [Col. 0394D] passione. cum instanti jam proximus passioni, non solum pro apostolis suis atque discipulis, sed etiam pro universa Ecclesia supplicaret [Col. 0394A] et diceret: Non pro his autem rogo tantum, sed pro iis etiam qui credituri sunt per verbum ipsorum in me: ut omnes unum sint, sicut et tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII, 20, 21) .
Cujus unitatis nullum poterunt habere consortium, qui in Dei Filio Deo vero humanam negant manere naturam, impugnatores salutiferi sacramenti, et paschalis exsules festi; quod, quia ab Evangelio dissentiunt et Symbolo contradicunt, nobiscum celebrare non possunt: quia etsi audent sibi Christianum nomen assumere, [Col. 0394D] Iidem codices et alius Vat. cum prima editione, ab omni natura tamen, cui. ab omni tamen creatura, cui Christus caput est, repelluntur; vobis in hac solemnitate merito exsultantibus, pieque gaudentibus, qui nullum recipientes in veritate mendacium, [Col. 0394B] nec de nativitate Christi secundum carnem, nec de passione ac morte, nec de corporali resurrectione ejus ambigitis: quoniam sine ulla separatione Deitatis, verum Christum ab utero Virginis, verum in ligno crucis, verum in sepulcro carnis, verum in gloria resurrectionis, verum in dextera paternae majestatis agnoscitis. Unde etiam, sicut Apostolus ait, exspectamus Salvatorem Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus nostrae humilitatis, conforme fieri corpori gloriae suae (Philipp. III, 20) , qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Et moram Christi in terris post resurrectionem, et dubitationem discipulorum, ad fidem confirmandam dispositas esse. —II. Quanta his diebus a Christo facta fuerint. —III. Vulnerum suorum tactu trepidantia discipulorum corda confirmasse. —IV. Ascensionem Christi eos laetitia affecisse, quos et mors trepidos fecerat, et resurrectio dubios reliquerat. Ampliora per Christum esse collata, quam per diabolum ablata.
Post beatam et gloriosam resurrectionem Domini nostri Jesu Christi, qua verum Dei templum Judaica impietate resolutum divina in triduo potentia suscitavit, quadragenarius hodie, dilectissimi, sanctorum dierum expletus est numerus, sacratissima ordinatione dispositus, et ad utilitatem nostrae eruditionis impensus: ut dum a Domino in hoc [Col. 0394D] Sic cum Quesn. mss. Veron. et Vat. collect. 5. Al., spatio. [Col. 0394D] spatium mora praesentiae corporalis extenditur, fides resurrectionis documentis necessariis muniretur. Mors enim Christi [Col. 0394D] Prima editio, Homil. Pauli Diac. nec non duo mss. Vatt. et alius Veron., multorum. multum discipulorum corda turbaverat, et de supplicio crucis, de emissione spiritus, de exanimati corporis sepultura [Col. 0394D] Al., gravatas mentes oppresserat. QUESN. in margine.— Paulo post, in uno cod., tepor pro torpor gravatis moestitudine mentibus quidam diffidentiae torpor obrepserat. [Col. 0395A] Nam cum sanctae mulieres, sicut evangelica [Col. 0395D] Ita cum Quesn. ms. Vat. 3835 et Homil. Pauli Diac. Alii codices et editi, pandit historia. Mox in eodem Homil. Pauli Diac., revoluto a monumento lapide. Dein ante vocem sepulcrum editi ante Quesn. cum quibusdam codd. addunt conjunctionem et. patefecit historia, revolutum a monumento lapidem, sepulcrum corpore vacuum, et viventis Domini testes angelos nuntiarent, verba earum apostolis aliisque discipulis deliramentis similia videbantur. Quam utique haesitationem humana infirmitate [Col. 0395D] Ms. Veronensis, nutante. nutantem, nequaquam permisisset Spiritus veritatis praedicatorum suorum inesse pectoribus, nisi illa trepida sollicitudo et curiosa [Col. 0395D] Vetus editio (id est prima et caeterae ex eadem recusae) sic habet, contatio, id est percontatio. In vulgatis editis, cunctatio. QUESNELLUS .—Verum contatio idem est ac cunctatio, nec pro percontatione accepta invenietur: in prima autem editione o pro u in similibus vocibus frequenter scribitur. Hinc cunctatio cum omnibus mss. restituimus; et haesitationem innuit, quae simul cum curiositate inquirendi et sciendi jungebatur. cunctatio nostrae fidei fundamenta jecisset. Nostris igitur perturbationibus, nostrisque periculis in apostolis consulebatur: nos in illis viris contra calumnias impiorum, et contra terrenae argumenta sapientiae docebamur, Nos illorum instruxit aspectus, nos erudivit auditus, nos confirmavit attactus. Gratias agamus divinae 291 [Col. 0395B] dispensationi et sanctorum Patrum necessariae tarditati. Dubitatum est ab illis, ne dubitaretur a nobis.
Non ergo ii dies, dilectissimi, qui inter resurrectionem Domini ascensionemque fluxerunt, otioso transiere decursu; sed magna [Col. 0395D] Sic Quesn. et noster antiquissimus Vat. cum Homil. Pauli Diac. Al., in eis. in his confirmata sacramenta, magna sunt revelata mysteria. In his metus dirae mortis aufertur, et non solum animae, sed etiam carnis immortalitas declaratur. In his per insufflationem Domini infunditur apostolis omnibus Spiritus sanctus; et beato apostolo Petro supra caeteros, post regni claves, ovilis Dominici cura [Col. 0395D] Exemplar Pauli Diac., commendatur. mandatur. In his diebus, duobus discipulis tertius in via Dominus comes jungitur (Luc. XXIV, 15) , et ad omnem nostrae ambiguitatis caliginem detergendam, paventium ac trepidantium tarditas increpatur. [Col. 0395C] Flammam fidei illuminata corda concipiunt; et quae erant [Col. 0395D] Ita ex antiquo ms. Vat. Longobardico, uti Quesnellus [Col. 0396D] in margine corrigendum conjecerat, cum esset in editis aliisque mss., trepida. tepida, reserante Scripturas Domino, effi […] ardentia. In fractione quoque panis convescentium aperiuntur obtutus; multo felicius [Col. 0396D] Sic cum Quesn. nostri potiores codd. Al., eorum. horum oculis patefactis, quibus naturae suae manifestata est glorificatio, quam illorum generis nostri principum, quibus praevaricationis suae est ingesta confusio.
Inter haec autem aliaque miracula, cum discipuli trepidis cogitationibus aestuarent, et apparuisset in medio eorum Dominus dixissetque, Pax vobis (Luc. XXIV, 36; Joan. XX, 26) : ne hoc remaneret in eorum opinionibus quod volvebatur in cordibus (putabant enim se spiritum videre, non carnem), redarguit cogitationes a veritate discordes, [Col. 0396A] ingerit dubitantium oculis manentia in manibus suis et pedibus crucis signa, et ut diligentius pertractetur invitat: quia ad sananda infidelium cordium vulnera, clavorum et lauceae erant servata vestigia: ut non dubia fide, sed constantissima scientia [Col. 0396D] Prima editio et unus ms. Vat., tenerent. teneretur, eam naturam in Dei Patris consessuram throno, quae jacuerat in sepulcro.
Per omne ergo hoc tempus, dilectissimi, quod [Col. 0396D] Editi ante Quesn., inter resurrectionem et ascensionem Domini. Quesnellianam lectionem nostris codd. fultam retinuimus. inter resurrectionem Domini et ascensionem ejus exactum est, hoc providentia Dei curavit, hoc docuit, hoc suorum [Col. 0396D] Unus vetustus codex addit, discipulorum. et oculis insinuavit et cordibus, ut Dominus Jesus [Col. 0396D] Vox Christus adjecta ex antiquissimo Vat. et ex Homil. Pauli Diac. Christus vere agnosceretur resuscitatus, qui vere erat natus, et passus, et mortuus. Unde beatissimi apostoli omnesque discipuli, qui et [Col. 0396D] In laudato Pauli Diac. Homiliario, de exitio crucis. de exitu crucis fuerant trepidi, et de [Col. 0396B] fide resurrectionis ambigui, ita sunt veritate perspicua roborati, ut Domino in coelorum 292 eunte sublimia, non solum nulla afficerentur tristitia, sed etiam magno gaudio replerentur (Luc. XXIV, 52) . Et revera magna [Col. 0396D] Cod. Veronensis, et inaestimabilis atque ineffabilis. Mox tantae pro sanctae in uno ms. et ineffabilis erat causa gaudendi, cum in conspectu sanctae multitudinis super omnium creaturarum coelestium dignitatem humani generis natura [Col. 0396D] Ms. vetustissimus Vat., conscenderit. conscenderet, supergressura angelicos ordines, et ultra archangelorum altitudines elevanda, nec ullis sublimitatibus modum suae provectionis habitura, nisi aeterni Patris recepta consessu, illius gloriae sociaretur in throno, cujus naturae copulabatur in Filio. Quia igitur Christi ascensio, nostra provectio est, et quo praecessit gloria capitis, eo spes vocatur et corporis, dignis, dilectissimi, exsultemus [Col. 0396C] gaudiis, et pia gratiarum actione laetemur. Hodie enim non solum paradisi possessores firmati sumus, sed etiam coelorum in Christo superna penetravimus: ampliora adepti per ineffabilem Christi gratiam quam per diaboli amiseramus invidiam. Nam quos virulentus inimicus primi habitaculi felicitate dejecit, eos sibi concorporatos Dei Filius ad dexteram Patris collocavit: [Col. 0396D] Idem antiquissimus Vat. et ms. Veron., qui vivit et regnat cum Deo Patre omnipotente et Spiritu sancto in sempiterna saecula saeculorum. Amen. cum quo vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Ascensione et gaudium nostrum adimpleri, et fidem nostram spemque mirabiliores fieri. [Col. 0397A] —II. Ut capaces essemus beatitudinis, Christus ascendit in coelum, ibi mansurus usque ad diem judicii. —III. Fidem ita ascesione esse roboratam, ut nullis potuerit tormentis superari, etiam in teneris puellis. —IV. Excellentius innotuisse Christum per ascensionem, et praesentiorem fuisse Divinitate. Quid angelicum colloquium significet. —V. Excitat nos ascensio Christi, ut terrena despiciamus tamquam peregrini, et charitate dilemur, sine qua ad Christum non itur.
Sacramentum, dilectissimi, salutis nostrae, quam pretio sanguinis sui universitatis 293 conditor [Col. 0397D] In margine ms. Casinensis, dignatus est operari. aestimavit, a die corporalis ortus usque ad exitum passionis, per dispensationem humilitatis impletum est. Et licet multa etiam in forma servi Divinitatis signa radiaverint, proprie tamen illius temporis actio ad demonstrandam suscepti hominis [Col. 0397B] pertinuit veritatem. Post passionem vero, ruptis mortis vinculis, quae vim suam [Col. 0397D] Ms. Veron., in eo; et mox. incidendo in editione Rainaudi, pro incedendo; prima editio et unus cod. Vat., in endendo. in eum qui peccati erat nescius incedendo [Col. 0397D] Editi et plures codd., perdiderat. Magis placuit, pandiderat, auctoritate vetustissimi cod. Vat. alteriusque Vat. Longobardicis, ut vocant, litteris exarati. pandiderat: infirmitas in virtutem, mortalitas [Col. 0397D] Editi et aliquot codd., in immortalitatem. Quatuor praestantiorum nostrorum codicum lectionem praetulimus. in aeternitatem, contumelia transivit in gloriam: quam Dominus Jesus Christus in multis manifestisque documentis (Act. I, 3) , multorum declaravit aspectibus, donec triumphum victoriae, quem reportarat a mortuis, inferret et coelis. Sicut ergo in solemnitate paschali resurrectio Domini fuit nobis causa laetandi, ita ascensio ejus in coelos praesentium nobis est materia gaudiorum, recolentibus illum diem et rite venerantibus, quo [Col. 0397D] Vulg., naturae nostrae humilitas. Magis placuit sequi tres praestantiores nostros codices. Mox, in antiquissimo Vat. et in Veron., cunctarum, pro omnium. natura nostrae humilitatis in Christo super omnem coeli militiam, supra omnes ordines angelorum, et ultra omnium altitudinem potestatum ad Dei Patris est [Col. 0397C] provecta consessum. Quo ordine operum divinorum nos fundati, nos aedificati sumus: ut mirabilior fieret gratia Dei, cum remotis a conspectu hominum, quae merito reverentiam sui sentiebantur indicere, fides [Col. 0397D] Ita restituimus ex prima editione et septem nostris mss. Caeterae editiones, non deficeret. non diffideret, spes non fluctuaret, charitas non tepesceret. Magnarum [Col. 0398D] Addidimus enim ex sex nostris codd. et prima editione. enim hic vigor est mentium, et valde fidelium [Col. 0398D] Ex eadem editione et ex quinque prae tantioribus codicibus hoc insertum fuit. hoc lumen est animarum, incunctanter credere quae corporeo non videntur intuitu, et ibi figere desiderium, quo nequeas inferre conspectum. Haec autem pietas unde in nostris cordibus nasceretur, aut quomodo quisquam justificaretur per fidem, si in iis tantum salus nostra consisteret, quae obtutibus [Col. 0398D] In ms. Longobard., subjacent. subjacerent? Unde et illi viro qui de resurrectione Christi videbatur ambigere, nisi in ipsius carne vestigia passionis et visu explorasset [Col. 0397D] et tactu: Quia vidisti me, inquit Dominus, [Col. 0398A] credidisti: beati qui non viderunt, et crediderunt (Joan. XX, 19) .
Ut igitur hujus beatitudinis, dilectissimi, capaces esse [Col. 0398D] Vetustiss. Vat. et cod. Veron., possimus. possemus, expletis omnibus quae evangelicae praedicationi et novi Testamenti mysteriis congruebant, Dominus noster Jesus Christus, quadragesimo 294 post resurrectionem die coram discipulis elevatus in coelum (Luc. XXIV, 50; Matth. XVI, 19) , [Col. 0398D] Corporali praesentiae in ms. Vat. collect. 5, nec non in prima editione, quae addit, suae. corporalis praesentiae modum fecit, mansurus in Patris dextera, donec tempora multiplicandis Ecclesiae filiis divinitus praestituta peragantur, et ad judicandos vivos et mortuos in eadem carne in qua ascendit adveniat. Quod itaque Redemptoris nostri conspicuum fuit, in sacramenta transivit; et ut fides excellentior esset ac firmior, visioni doctrina successit, [Col. 0398B] cujus auctoritatem supernis illuminata radiis credentium corda sequerentur.
Hanc fidem ascensione Domini auctam, et Spiritus sancti munere roboratam, non vincula, non carceres, non exsilia, non fames, non ignis, non laniatus ferarum, nec exquisita persequentium [Col. 0398D] Duo antiquiores mss. Vatt., crudelitatis; forte, crudelitate. crudelitatibus supplicia terruerunt. Pro hac fide per universum mundum, non solum viri, sed etiam feminae, nec tantum impubes pueri, sed etiam tenerae virgines, usque ad effusionem sui sanguinis decertarunt. Haec fides daemonia ejecit, aegritudines depulit, mortuos suscitavit. Unde et ipsi beati apostoli, qui tot miraculis confirmati, tot sermonibus eruditi, [Col. 0398D] Sic ex vetustissimo Vat. et cod. Bon. ac prima editione, in qua, et atrocitate; omisso tamen. Alias, atrocitatem. atrocitate tamen Dominicae passionis expaverant, et veritatem resurrectionis ejus non sine haesitatione [Col. 0398C] susceperant, tantum de ascensione Domini profecerunt, ut quidquid illis prius intulerat metum, verteretur in gaudium. Totam enim contemplationem animi in Divinitatem ad Patris dexteram consedentis erexerant, nec jam corporeae visionis tardabantur objectu, quominus in id aciem mentis intenderent, quod nec a Patre descendendo abfuerat, nec a discipulis ascendendo discesserat.
Tunc igitur, dilectissimi, filius hominis, Dei Filius, excellentius sacratiusque innotuit, cum in paternae majestatis gloriam se recepit et ineffabili modo coepit esse Divinitate praesentior, qui factus est humanitate longinquior. Tunc ad aequalem Patri Filium eruditior fides gressu mentis coepit accedere, et contrectatione corporeae in Christo substantiae [Col. 0398D] Qua pro quae magis placuit, licet in uno tantum codice invenerimus. , [Col. 0398D] qua Patre minor est (Joan. XIV, 28) , non egere: [Col. 0399A] quoniam glorificati corporis manente natura, eo fides credentium vocabatur, ubi non carnali manu, sed spiritali 295 intellectu, par Genitori Unigenitus tangeretur. Hinc illud est quod post resurrectionem suam [Col. 0399D] Vulgati, Dominus Mariae Magdalenae personam Ecclesiae gerenti, cum ad contactum ipsius properaret accedere, dicit: Noli, etc. Quatuor vetustiorum codd. auctoritatem secuti sumus. Dominus, cum Maria Magdalene personam Ecclesiae gerens, ad contactum ipsius properaret accedere, dicit ei: Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX, 17) : hoc est, nolo ut ad me corporaliter venias, nec ut me sensu carnis agnoscas; ad sublimiora te differo, majora tibi praeparo. Cum ad Patrem [Col. 0399D] Vox meum addita ex antiquissimo Vat. et Lectionario Veron. meum ascendero, tunc me perfectius veriusque palpabis, apprehensura quod non tangis, et creditura quod non cernis. Cum autem ascendentem ad coelos Dominum sequaces [Col. 0399D] Prima editio et cod. Bon., apostolorum. discipulorum oculi intenta admiratione suspicerent, astiterunt [Col. 0399B] [Col. 0399D] Supplevimus coram auctoritate quinque potiorum codd. et primae editionis; ac ex iisdem, nec non ex cunctis editionibus ante Quesn. revocavimus particulam et ante dixerunt. coram ipsis angeli duo mirabili vestium candore fulgentes, qui et dixerunt: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I, 11) . Quibus verbis omnes Ecclesiae filii docebantur ut Jesus Christus in eadem qua ascenderat carne venturus visibilis crederetur; nec posset ambigi omnia illi esse subjecta, cui ab ipso corporeae nativitatis exordio famulatus servisset angelicus. Sicut enim concipiendum Christum de Spiritu sancto beatae Virgini angelus nuntiavit, sic et editum de Virgine vox coelestium pastoribus cecinit: sicut resurrexisse a mortuis, supernorum nuntiorum [Col. 0399D] Adjectivum prima abest a vetustissimo ms. Vat. prima testimonia docuerunt, sic ad judicandum mundum in ipsa carne venturum, angelorum [Col. 0399C] officia [Col. 0400D] Al., declararunt. praedicarunt: ut intelligeremus quantae potestates sint adfuturae [Col. 0400D] Prima editio et unus codex delent praepositionem cum. cum judicaturo, cui tantae ministraverunt etiam judicando.
Exsultemus itaque, dilectissimi, gaudio spiritali, et digna apud Deum gratiarum actione laetantes, liberos cordis oculos ad illam altitudinem in qua Christus est erigamus. Sursum vocatos animos desideria terrena non deprimant; ad aeterna praeelectos peritura non occupent; viam veritatis ingressos fallaces illecebrae non retardent; et ita a fidelibus haec temporalia decurrantur, ut peregrinari se in hac mundi valle cognoscant, in qua etiamsi quaedam commoda blandiantur, non amplectenda nequiter, sed transeunda sunt fortiter. Ad hanc enim nos devotionem beatissimus apostolus Petrus incitat; et secundum [Col. 0399D] illam dilectionem quam pascendis Christi ovibus trina Dominici amoris professione concepit (Joan. XXI, 15-17) , obsecrans dicit: Charissimi, obsecro vos tamquam advenas et peregrinos, abstinere vos 296 [Col. 0400A] a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam (I Petr. II, 11) . Cui autem nisi diabolo carnales militant voluptates, qui animas ad superna tendentes corruptibilium bonorum delectationibus obligare et ab illis sedibus de quibus ipse excidit gaudet abducere? Contra [Col. 0400D] Prima editio, hujus. Mox, in duobus vetustioribus codd., de eo potentatu possit elidere. cujus insidias sapienter debet fidelis quisque vigilare, ut inimicum suum de eo quod tentatur possit elidere. Nihil autem est validius, dilectissimi, contra diaboli dolos, quam benignitas misericordiae et largitas charitatis, per quam [Col. 0400D] Antiquissimus Vat., omne peccatum declinatur, et omittitur, aut vincitur. Ms. Veron., omne peccatum aut minuitur, aut vincitur. omne peccatum aut declinatur aut vincitur. Sed hujus virtutis sublimitas non prius apprehenditur quam illud quod ei adversarium est subruatur. Quid autem tam inimicum misericordiae et operibus charitatis, quam avaritia, de cujus radice omnium malorum germen emergit? [Col. 0400B] Quae nisi in suis fomitibus enecetur, necesse est ut in agro cordis illius, in quo [Col. 0400D] Cod. Veronen., hujusmodi planta. hujus mali planta convaluit, spinae potius tribulique vitiorum, quam ullum verae virtutis semen oriatur. Resistamus ergo, dilectissimi, huic tam pestifero malo, et charitatem, sine qua nulla virtus potest nitere (I Cor. XIII) , sectemur: ut per hanc, qua ad nos Christus descendit, dilectionis viam, etiam nos ad ipsum possimus [Col. 0400D] Idem codex addit, accedere atque. ascendere, cui est cum Deo Patre et Spiritu sancto honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Christianam Pentecosten Mosaicae respondere. —II. Quam velociter ac mirabiliter a Spiritu sancto edocti sint discipuli. —III. Perfecta [Col. 0400C] personarum in SS. Trinitate aequalitas explicatur. — IV. Macedonianorum error contra Spiritum sanctum, qui omnis boni fons et causa. —V. Omnia in Ecclesia per Spiritum sanctum sanctificari, ab eo et ipsa jejunia instituta.
Hodiernam solemnitatem, dilectissimi, in praecipuis festis esse venerandam, [Col. 0400D] Antiquissimus Vat. 3835, omnia. omnium catholicorum corda cognoscunt: nec dubium est quanta huic diei reverentia debeatur, quem Spiritus sanctus excellentissimo 297 sui muneris miraculo consecravit. Nam ab illo die quo Dominus super [Col. 0400D] Idem codex omittit, omnem, et paulo post, in se omnem coelorum altitudinem ad dexteram Dei Patris consessurus ascendit, decimus iste est qui ab ejusdem resurrectione quinquagesimus nobis in eo a quo coepit illuxit, magna mysteria in se et veterum sacramentorum continens et novorum: quibus manifestissime [Col. 0400D] declaratur, et gratiam praenuntiatam fuisse per legem, et legem impletam esse per gratiam. Sicut enim Hebraeo quondam populo ab Aegyptiis liberato, quinquagesimo die post immolationem agni lex data [Col. 0401A] est in monte Sina (Exod. XIX, 17) ; ita post passionem [Col. 0401D] Sic ex nostris codd. et editis ante Quesn. qui pro Christi habet Domini. In prima editione utrumque desideratur. Christi, qua verus Dei Agnus occisus est, quinquagesimo a resurrectione ipsius die in apostolos plebemque credentium Spiritus sanctus illapsus est (Act. II, 3) : ut facile diligens Christianus agnoscat initia veteris Testamenti evangelicis ministrasse principiis, et ab eodem Spiritu conditum foedus secundum, a quo primum fuerat institutum.
Nam, sicut apostolica testatur historia, [Col. 0401D] Al., Cum. dum complerentur dies Pentecostes, essentque omnes discipuli pariter in eodem loco, factus est repente de coelo sonus tamquam advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant sedentes. Et apparuerunt illis dispertitae linguae tamquam ignis, seditque supra singulos eorum. Et repleti sunt omnes Spiritu sancto, [Col. 0401B] et coeperunt loqui [Col. 0401D] Prima editio, variis linguis. aliis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Ibid., 1-4) . O quam velox est sermo sapientiae, et ubi Deus magister est, quam cito discitur quod docetur! Non est adhibita interpretatio ad audiendum, non consuetudo ad usum, non tempus ad studium, sed spirante ubi voluit Spiritu veritatis (Joan. III, 8) , propriae singularum gentium voces factae sunt in Ecclesiae ore communes. Ab hoc igitur die tuba evangelicae praedicationis intonuit; ab hoc die imbres charismatum, flumina benedictionum, omne desertum et universam aridam rigaverunt; quoniam ad renovandam faciem terrae Spiritus Dei ferebatur super aquas (Genes. I, 2) , et ad veteres tenebras abigendas, novae lucis fulgura coruscabant, cum micantium splendore linguarum, et [Col. 0401C] 298 verbum Domini lucidum, et eloquium conciperetur ignitum, cui ad creandum intellectum, consumendumque peccatum, et efficacia illuminandi, et vis inesset [Col. 0401D] Ita retinendum putavit Quesnellus, et suasit tota hujus textus series; licet tres ejusdem codd. Oxon., pro urendi haberent erudiendi. Idipsum et nos, etiamsi antiquissimus Vat. item habeat, erudiendi; et ms. Barber. 88 collect. 2 hunc locum ita efferat: Et efficacia illuminandi inesset et erudiendi. urendi.
Quamvis autem, dilectissimi, valde fuerit ipsa rei gestae forma mirabilis, nec dubium sit, in illo omnium humanarum vocum exsultante [Col. 0401D] Quesnellus ex suis codd., quibus nonnulli etiam nostri astipulantur, edidit, conventu. Edit. Paris. an. 1671, consensu. Melior visa est lectio anteriorum editionum aliis mss. probata, cum qua magis congruunt praecedentia, humanarum vocum. concentu, majestatem Spiritus sancti fuisse praesentem, [Col. 0401D] Revocavimus lectionem editorum ante Quesnellum, quippe quam in antiquissimo Vat. et in aliis nostris codd. reperimus, cum quibus scripsimus aestimet, pro vulgato existimet. Quesnellus autem sic: [Col. 0402D] Nemo tamen in iis . . . divinam ejus putet apparuisse substantiam. nemo tamen aestimet in iis quae corporeis visa sunt oculis divinam ejus apparuisse substantiam. Natura enim invisibilis, [Col. 0402D] Sic nostri codd. et editi, excepto Quesnello, apud quem, et cum Patre et cum Filio. et Patri Filioque communis, qualitatem muneris [Col. 0402D] Voces, atque operis, desunt in antiquissimo Vat. atque operis sui, qua voluit significatione monstravit, proprietatem vero [Col. 0402A] [Col. 0402D] Unus Vat., substantiae. essentiae suae in sua Deitate continuit: quia sicut nec Patrem nec Filium, ita nec Spiritum sanctum humanus potest visus attingere. In Trinitate enim divina nihil dissimile, nihil impar est; et omnia quae de illa possunt substantia cogitari, nec virtute, nec gloria, nec aeternitate discreta sunt. Cumque in personarum proprietatibus alius sit Pater, alius sit Filius, alius Spiritus sanctus, non tamen alia Deitas nec diversa natura est. Siquidem cum et de Patre sit Filius unigenitus, et Spiritus sanctus Patris Filiique sit spiritus, non sicut quaecumque creatura, quae et Patris et Filii est, sed sicut cum utroque vivens et potens, [Col. 0402D] Vulgati ante Quesn., et sempiternus, et ex eo quod est, etc. Similiter mss. collect. 4 et 5, in quibus tamen cum omittatur conjunctio et ante ex eo, lectio a Quesnello inducta et antiquissimo ms. nostro Vat. confirmata satis indicatur. et sempiterne ex eo quod est Pater Filiusque subsistens. Unde, cum Dominus ante passionis suae diem discipulis suis sancti Spiritus sponderet adventum, [Col. 0402B] Adhuc, inquit, multa habeo vobis dicere, sed non potestis illa portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, ille diriget vos in omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque [Col. 0402D] Vulgati ante Quesn. et mss. collect. posteriorum, audiet, non tamen antiquissimus Vat. audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis. Omnia quae habet Pater mea sunt: propterea dixi, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 12-15). Non ergo alia sunt Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti; sed omnia quaecumque habet Pater, habet et Filius, habet et Spiritus sanctus; nec umquam in illa Trinitate [Col. 0402D] Ita ex nostris codicibus et prima editione. Alias, defuit. non fuit ista communio, quia hoc est ibi omnia habere, quod semper existere. Nulla 299 ibi tempora, nulli gradus, nullae differentiae cogitentur: [Col. 0402D] Prima editio, ut si; et dein, incommutabili, pro ineffabili. et si nemo de Deo potest explicare quod est, nemo audeat affirmare quod non est. Excusabilius enim est de natura [Col. 0402C] ineffabili non eloqui digna, quam definire contraria. Quidquid itaque de sempiterna et incommutabili gloria Patris pia possunt corda concipere, hoc simul et de Filio, et de Spiritu sancto inseparabiliter atque indifferenter intelligant. Ideo enim hanc beatam Trinitatem unum confitemur Deum, quia in his tribus personis nec substantiae, nec potentiae, nec voluntatis, nec operationis est ulla diversitas.
Sicut ergo detestamur [Col. 0402D] Antiquissimus Vat, pro Arianos, praefert eos; et postea, omissis vocibus ita etiam, pro Macedonianos, habet, illos pariter detestemur. Arianos, qui inter Patrem et Filium aliquam volunt esse distantiam, ita etiam Macedonianos pariter detestamur, qui licet Patri et Filio tribuant aequalitatem, Spiritum tamen sanctum inferioris putant esse naturae: non [Col. 0403A] considerantes eam blasphemiam se incidere, quae neque in praesenti saeculo, neque in futuro sit remittenda judicio, dicente Domino: Quicumque dixerit verbum contra Filium Hominis, remittetur ei; qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 32) . Permanens itaque in hac impietate sine venia est, quia exclusit eum a se per quem poterat confiteri; nec umquam perveniet ad indulgentiae remedium, qui patrocinaturum sibi non habet advocatum. Ab ipso enim est [Col. 0403D] Prima editio, advocatio, sicuti sermone sequenti cap. 4, sine Spiritus sancti advocatione. invocatio Patris, ab ipso sunt lacrymae poenitentium, ab ipso sunt gemitus supplicantium; et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) ; cujus aequalem cum Patre et Filio omnipotentiam, unamque Deitatem [Col. 0403D] Antiquissimus Vat., evidentissime Apostolus praedicans dicit. evidentissime [Col. 0403B] praedicat Apostolus, dicens: Divisiones quidem gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus (Ibid., 4-6) .
His, dilectissimi, aliisque documentis, quibus innumerabiliter divinorum eloquiorum conuscat auctoritas, ad venerationem Pentecostes unanimiter incitemur, exsultantes in honorem sancti Spiritus, per quem omnis Ecclesia catholica sanctificatur, omnis anima rationalis imbuitur; qui inspirator fidei, doctor scientiae, fons dilectionis, signaculum castitatis, et totius est causa virtutis. Gaudeant fidelium mentes, quod in toto mundo unus Deus, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, omnium linguarum [Col. 0403C] confessione laudatur; quodque illa significatio, 300 quae in specie ignis apparuit, et opere perseverat et munere. Ipse enim Spiritus veritatis facit domum gloriae suae luminis sui [Col. 0403D] Al., splendore. QUESN. in margine. nitore fulgere, et in templo suo nec tenebrosum aliquid vult esse, nec tepidum. De qua ope atque doctrina etiam jejuniorum nobis atque eleemosynarum est collata purgatio. Nam hunc venerabilem diem sequitur saluberrimae observantiae consuetudo, quam utilissimam sibi [Col. 0403D] Vetustissimus Vat., homines sancti. omnes sancti semper experti sunt, et ad quam sedulo celebrandam, pastorali vos sollicitudine cohortamur: ut si quid macularum proximis diebus negligentia incauta contraxit, id et jejunii censura castiget, et devotio pietatis emendet. Quarta igitur et [Col. 0403D] Idem codex, sexta sabbati. sexta feria jejunemus; sabbato autem in idipsum consueta devotione [Col. 0404A] vigilias celebremus. [Col. 0403D] Hanc clausulam sumpsimus ex eodem Romano codice. Al., Per Christum Dominum nostrum. Amen. Per Jesum Christum Dominum nostrum, qui cum Patre et Spiritu sancto unus Deus vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Et propter spiritales, et propter neophytos de Spiritu sancto esse disserendum. —II. Perfecte in omnibus aequales esse Trinitatis personas, etsi quaedam singulis tribuantur. —III. In veteri Testamento datum esse Spiritum sanctum. —IV. Apostolis quoque ante Pentecosten fuisse datum, sine quo nemo bene orat. —V. Quid est quod discipuli portare nondum poterant? —VI. Quomodo ex Evangelio, Manichaeorum stultitia refellatur: et quo tempore Manes vixerit. —VII. Quam fatuum est dicere Spiritu sancto usque ad Manen Ecclesiam caruisse. —VIII. Spiritum sanctum Ecclesiae datum neget necesse est, qui veram Christo carnem abjudicat. — [Col. 0404B] IX. Jejunia inter Spiritus sancti dona numerantur, et ex apostolica traditione indicuntur.
Plenissime quidem nobis, dilectissimi, causam atque rationem solemnitatis hodiernae divinorum eloquiorum textus ostendit, quo sanctum Spiritum quinquagesimo post Domini resurrectionem die, 301 qui ab ascensione ejus est decimus, [Col. 0403D] Lection. Paditir., missum. Post pauca, pro obsequium, in codice Vat. antiquissimo 3385, eloquium legitur. infusum Christi discipulis, sicut promissus sperabatur, agnovimus. Sed ad novos Ecclesiae filios instruendos, addendum est etiam nostri sermonis obsequium. Non enim timemus [Col. 0403D] Vulgati ante Quesn. et inferioris notae codd., ut spiritales. ne spirituales et eruditi nota fastidiant, ad quorum fructum pertinet ut quam plurimis insinuari velint [Col. 0403D] Cod. Padiliron., quae ipsi. Mox duo Lectionaria, Venetum 154, et Bergomense, nec non mss. collect. 5, cum magna humilitate. Postea, per corda hominum [Col. 0404D] in prima editione. quod ipsi cum magna sui utilitate didicerunt. Fiat ergo per corda omnium dispensatio munerum divinorum, et servitutem oris [Col. 0404C] nostri docti indoctique non spernant: [Col. 0404D] In antiquissimo Vat. omittuntur sequentia usque ad verbum, nesciunt. illi ut probent se amare quod norunt, isti ut ostendant se desiderare quod nesciunt. Huic [Col. 0404D] Prima editio, pro enim habet etiam. Mox, pro vestrae, quod est in melioribus mss., vulgati Quesnello anteriores praeferunt, nostrae. enim praeparationi vestrae aderit ipsius largitas, de cujus loqui majestate [Col. 0404D] Iidem vulgati cum mss. quibusdam, gestimus. Mox, antiquissimus Vat., Ecclesiae suae. tentamus, ut ad profectum totius Ecclesiae et vos capaces, et nos faciat abundantes.
Cum igitur ad intelligendam dignitatem Spiritus sancti [Col. 0404D] Plerique codices (non tamen antiquissimus Vat.) et editi ante Quesn., aciem. oculos mentis intendimus, nihil diversum ab excellentia Patris et Filii cogitemus: quia in nullo ab unitate sua discrepat [Col. 0404D] Vulgati cum mss. collectionum posteriorum, Divinitatis essentia. Lectionem a nobis receptam et a Quesnello notatam in margine forte ex aliquo Lectionario, nostra quidem Lectionaria approbant. Dein, pro coaeterni plures codices et editi ante Quesnellum, consempiterni. divinae Trinitatis essentia. Sempiternum est Patri, coaeterni sibi Filii sui esse genitorem. Sempiternum est Filio, intemporaliter esse a Patre progenitum. Sempiternum quoque est Spiritui sancto, Spiritum esse Patris et Filii: ut numquam Pater sine Filio, numquam [Col. 0405A] Filius sine Patre, numquam Pater et Filius fuerint sine Spiritu sancto; et omnibus existentiae gradibus exclusis, nulla [Col. 0405C] Duo Lectionaria Venet. et Bergom., sibi. ibi persona sit anterior, nulla posterior. Hujus enim beatae Trinitatis [Col. 0405C] Vulgati ante Quesn. et quidam codices, et incommutabilis Deitatis una est substantia. Mox, pro in potentia, al., in omnipotentia. incommutabilis Deitas una est in substantia, indivisa in opere, concors in voluntate, par in potentia, aequalis in gloria. De qua cum sancta Scriptura sic loquitur, ut aut in factis aut in verbis aliquid assignet quod singulis videatur [Col. 0405D] Ita Quesnellus et prima editio cum nostris mss. Lectionariis. Al., convenisse. convenire personis, non perturbatur fides catholica, sed docetur: ut per proprietatem aut vocis aut operis insinuetur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus quod distinguit auditus. Ob hoc enim quaedam sive sub Patris, sive sub Filii, sive sub Spiritus sancti appellatione 302 promuntur, ut confessio [Col. 0405D] Al., credentium. fidelium [Col. 0405B] in Trinitate non erret; quae cum sit inseparabilis, numquam intelligeretur esse Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur. Bene ergo ipsa difficultas loquendi cor nostrum ad intelligentiam trahit, et per infirmitatem nostram coelestis doctrina nos adjuvat: ut quia in Deitate Patris, et Filii, et Spiritus sancti nec singularitas est, nec diversitas cogitanda, vera unitas et vera Trinitas [Col. 0405D] Prima editio cum duobus mss. Bon. et Vat., possit simul aliquatenus mente sentiri. Caeterae editiones ante Quesn., possit quidem aliquatenus mente sentire, vel sentiri. possit quidem simul mente aliquatenus sentiri, sed non possit simul ore proferri.
Fundata igitur, dilectissimi, [Col. 0405D] Vulgati ante Quesn., in cordibus nostris fide, deleta voce hac; non tamen nostri codices. hac fide in cordibus nostris, qua salubriter credimus quod simul tota Trinitas una virtus est, una majestas, una substantia, indiscreta opere, inseparabilis dilectione, indifferens potestate, simul implens omnia, [Col. 0405C] simul continens universa: quod enim Pater est, hoc est et Filius, hoc est et Spiritus sanctus; et vera Deitas [Col. 0405D] Quesnellus, in nullo sese aut minor aut major est. Anteriorum editionum lectionem nostris codd. confirmatam restituimus. in nullo esse aut major aut minor potest, quae sic in tribus est confitenda personis, ut et solitudinem non recipiat Trinitas, et unitatem servet aequalitas. Hac, inquam, dilectissimi, fide firmiter apprehensa, non ambigamus quod cum in die Pentecostes discipulos Domini Spiritus sanctus implevit, [Col. 0405D] Antiquissimus Vat., non fuerit. non fuit inchoatio muneris, sed adjectio largitatis: quoniam et patriarchae, et prophetae, et sacerdotes, omnesque sancti qui prioribus fuere temporibus, ejusdem sunt Spiritus [Col. 0405D] Editi et plures codices addunt, sancti, quam vocem delevimus auctoritate vetustissimi Vaticani [Col. 0406C] et Padiliron., ut vitetur cacophonia ob subsequentem vocem, sanctificatione. sanctificatione vegetati; et sine hac gratia nulla umquam instituta [Col. 0406A] sacramenta, nulla sunt celebrata mysteria: ut eadem semper fuerit virtus charismatum, quamvis non eadem fuerit mensura donorum.
Ipsi quoque beati apostoli ante passionem Domini sancto Spiritu non carebant, nec potentia hujus virtutis aberat ab operibus Salvatoris. Et cum discipulis daret infirmitatum curationem, et ejiciendorum daemonum potestatem, ejus utique Spiritus largiebatur [Col. 0406C] Sic emendavimus ex antiquissimo Vat. et Padiliron. Al., effectum. effectus, in quo ipsum immundis spiritibus imperantem Judaeorum negabat 303 impietas, et divina beneficia diabolo deputabat (Luc. X, 19) . Unde taliter blasphemantes merito illam Domini excepere sententiam, qua ait: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus; Spiritus autem blasphemia non remittetur hominibus. [Col. 0406B] Et quicumque dixerit verbum contra Filium Hominis, remittetur ei; qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 31-32) . Unde manifestum est peccatorum remissionem sine Spiritus sancti [Col. 0406D] Al., invocatione, in vulgatorum margine, sed non in nostris codd. advocatione non fieri, nec quemquam sine illo, sicut expedit, ingemiscere, aut sicut oportet, orare, dicente Apostolo: Quid enim oremus sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) ; et: Nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) : quo vacuari nimis [Col. 0406D] Quesnellus in margine et in antiquissimo Vat., perniciosum. Prima editio, exitiale. Ante pauca, vacare pro vacuari in ms. Padiliron. exitiabile est nimisque mortiferum, quia numquam veniam meretur, qui ab intercessore deseritur. Omnes igitur, dilectissimi, qui in Dominum Jesum crediderant, infusum sibi [Col. 0406C] habebant Spiritum sanctum, et remittendorum peccatorum [Col. 0406D] Editi ante Quesn. cum mss. collectionum posteriorum, jam, pro etiam. etiam tunc apostoli acceperant potestatem, quando post resurrectionem suam Dominus insufflavit, et dixit: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittentur eis; et quorum retinueritis, retinebuntur (Joan. XX, 22) . Sed illi perfectioni, quae erat discipulis conferenda, major gratia et abundantior inspiratio servabatur, per quam et quae nondum acceperant sumerent, et excellentius possent habere quae sumpserant. Propter quod Dominus dicebat: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis [Col. 0406D] In ms. Vat. collect. 5 deest vox, illa. Dein in antiquiss. Vat. sic efferuntur sequentia evangelici textus: Cum autem venerit Spiritus veritatis, ille docebit vos omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur et futura annuntiabit vobis: quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis. illa portare modo. Cum autem venerit Spiritus veritatis, ille diriget vos in [Col. 0407A] omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quae audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 12-14) .
304 Quid ergo est quod Dominus promittens discipulis Spiritum sanctum, qui jam dixerat: Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis: Adhuc, inquit, multa habeo vobis dicere, sed non potestis [Col. 0407B] Addidimus illa ex ms. Casin. collect. 1 et Lectionariis Veneto et Padiliron., uti haec vox pariter legitur capite antecedenti. illa portare modo. Cum autem venerit Spiritus ille veritatis, [Col. 0407B] In antiquissimo Vat., ille vos docebit omnem veritatem, quemadmodum idem codex praefert in textu capitis superioris. Confer annot. 22. ille vos diriget in omnem veritatem? Numquid sese Dominus inferioris scientiae volebat intelligi, aut minus aliquid quam Spiritum sanctum a Patre didicisse? cum ipse sit Veritas, et nihil Pater dicere, nihil [Col. 0407B] Vocem Spiritus, quae deerat in editis, et a contextu exigitur, supplevimus ex pluribus nostris codd., ac praesertim ex antiquissimo Vat. et duobus [Col. 0407C] Lectionariis Bergomensi et Veneto. In Vat. collect. 5, nihil Pater, nihil Spiritus possit dicere sine Verbo. Mox, pro quoniam quod accipit Spiritus, in ms. Casinensi, et quia qui accipit donum Spiritus; ubi vox donum superaddita est posteriori manu. In ms. Veneto, pro quoniam, habetur pariter, et quia. Spiritus possit docere sine Verbo, ideoque dictum sit: De meo accipiet (Joan. XVI, 14) : [Col. 0407B] quoniam quod accipit Spiritus, Patre dante, dat Filius. Non itaque alia insinuanda erat veritas, nec alia praedicanda doctrina; sed oportebat capacitatem eorum qui docebantur augeri, et multiplicari constantiam illius charitatis quae omnem formidinem foras mitteret, [Col. 0407C] Ms. Casinensis, ut furorem persequentium non timerent. et furorem persequentium non timeret. Quod utique apostoli, posteaquam Spiritus sancti nova abundantia sunt repleti, ardentius velle et efficacius posse coeperunt, proficientes [Col. 0407C] In eodem ms. Casin. et in cod. Padiliron., ad praeceptorum scientiam, ad tolerantiam passionum, ut nullam jam tempestatem trepidantes, etc. In uno codice, sub nulla jam potestate trepidantes. a praeceptorum [Col. 0408A] scientia ad tolerantiam passionum: ut sub nulla jam tempestate trepidantes, fluctus saeculi et elationes mundi fide supergrediente calcarent, et morte contempta, omnibus gentibus Evangelium veritatis inferrent.
Quod vero addidit Dominus, dicens: Quaecumque audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis (Joan. XVI, 13) , non segni intellectu, dilectissimi, nec transitorio accipiamus auditu. Praeter alias enim veritatis locutiones quibus Manichaeorum confutatur impietas, hac apertissime sententia totum sacrilegae falsitatis dogma prosternitur. [Col. 0407C] In antiquissimo Vat. sic: Cujus discipuli ut magnum quemdam et sublimem, etc. Ita etiam prima editio, quae solum omittit particulam ut. Nam ut magnum quemdam atque sublimem sequi viderentur auctorem, in magistro suo [Col. 0407C] Editi ante Quesn. cum mss. Vat. collect. 5, Manichaeo. Alius Vat. et unus Vallicell. atque Casin., Mani, et similiter deinceps, ubi Manes nominabitur. Hic autem notandum est apud Patres Latinos Manem [Col. 0407D] frequenter appellari Manichaeum, ut eruditis exploratum est. Porro Quesnelli annotationem in nomen Manes hic subjicimus: «Ita mss. codd., inquit, idque optime: Cum enim infamis iste haeresiarcha primum vocaretur non Urbicus, ut habet Augustinus lib. de Haeresibus haer. 46, sed Cubricus, quemadmodum legitur apud Epiphanium, Manis sibi nomen imposuit, furoris videlicet nomen quadam sibi providentia asciscens. Quod cum ejus postmodum discipuli animadverterent in Graecia, geminata littera n, Mannichaeum, quasi manna fundentem, appellaverunt.» Haec ille. Mox in prima editione verbo apparuisse praemittitur adverbium manifeste. Mane sanctum apparuisse Spiritum crediderunt, promissumque a Domino [Col. 0408B] Paracletum non prius venisse quam hic infelicium 305 deceptor oriretur: in quo ita [Col. 0407D] Editi, Spiritus sanctus. Praevaluit auctoritas quinque lectionariorum, nimirum antiquissimi Vat., [Col. 0408B] duorum Vallicell., unius Veneti S. Marci, et Padiliron. Spiritus Dei manserit, ut non aliud fuerit Manes ipse quam spiritus qui per ministerium corporeae vocis et linguae discipulos suos in omnem induceret veritatem, et numquam cognita praeteritorum secreta [Col. 0408B] Antiquissimus Vat. desiderat vocem, saeculorum. saeculorum reseraret. [Col. 0408B] Hoc modo habent codices mss. Corbeiensis unus tresque Oxonienses; unde mirum quomodo irrepserit haec alia lectio, quam editiones priores exhibent: Quod quam sit ridiculum quamque vanum taederet ostendere, nisi adhuc quosdam non puderet hoc credere. Prior lectio sine dubio anteferenda, [Col. 0408C] quia revera statim ostendit ex tempore quo Evangelium praedicatum erat martyrumque sanguine consecratum, in octava persecutione, ante Manem Manichaeosque Spiritum sanctum Ecclesiae datum fuisse, inque fidelium corda diffusum. QUESNELLUS . —Lectio autem textui inserta nititur etiam nostro antiquissimo Vaticano et alio optimo Veneto, in quo solum pro falsum est ridiculum. Caeterum lectio aliarum editionum reperitur in mss. omnium quinque collectionum, ac praeterea in duobus Lectionariis Vallicell., in Padiliron. et Bergom. Leoninum etiam stylum sapit, cohaeretque veritati historicae, qua Manichaeos Romae detectos liquet. Quod quam falsum quamque sit vanum, ipsa evangelicae praedicationis declarat auctoritas. Manes ergo [Col. 0408C] Editi ante Quesn., magister; quae lectio, ut videtur, congruentior, fulcitur mss. trium priorum collectionum et duobus nostris Lectionariis Vallicellanis, uno Bergomate, et alio Padiliron. Lectionem nihilominus a Quesnello inductam ex suis, ut credimus, Lectionariis, noluimus expungere, cum confirmetur [Col. 0408D] non solum mss. Vatt. collect. 4 et 5, sed etiam duobus praestantioribus nostris Lectionariis Veneto ac praesertim vetustissimo Vaticano. minister falsitatis diabolicae, et [Col. 0408D] Non quod primus fuerit obsceni Manichaeorum dogmatis parens, sed quod ab ipso per multas oras partesque terrarum dissipandi sui initium accepit. Caeterum primus somniorum illorum artifex fuit quidam Scythianus e regione Saracenorum oriundus, educatusque in Arabia, Palaestinae finitima: qui moriens omnia sua Therbitho cuidam, unico quem habebat discipulo, commisit. Hic Therbithi nomen abdicans, Buddas appellari voluit. Cujus haereditas infausta, cum post infamem ejus mortem in manus cujusdam anus venisset, ab illa relicta est Cubrico seu Mani, quem ad officia famularia servum coemerat; qui deinceps insana dogmata apud Persas, inter [Col. 0409B] quos natus erat et vivebat, ad plurimorum perniciem et interitum disseminavit. Plura vide apud S. Cyrillum Jerosolym. catechesi 6 illuminat., Philastrium Brixiensem, Epiphanium advers. haer. lib. II, tom. II. haeresi 60, et apud Augustinum haeresi 46. De eodem quasi primo sectae hujus auctore agit Euseb. Hist. lib. VII, cap. 31. QUESNELLUS . conditor [Col. 0409A] superstitionis obscenae, eo tempore damnandus innotuit, quo post resurrectionem Domini [Col. 0409B] Ita omnes quos vidimus, iique non pauci et praestantissimi codices, nimirum tum Lectionaria sex, tum mss. omnium quinque collectionum. Unus Oxoniensis a Quesnello laudatus, in margine exhibet numerum Romanis litteris CCL. De hoc vero anno, [Col. 0409C] immo de toto hoc loco, qui variis difficultatibus chronologicis praesertim et historicis implicatur, plura dicenda erunt in observationibus ad hunc sermonem, ubi tres etiam satis prolixae Quesnelli annotationes describentur. Mox editi ante Quesnellum cum quibusdam codd., Probo imperatore Paulinoque consule. ducentesimus et sexagesimus annus impletus est, Probo imperatore Paulinoque consulibus, cum octava jam in Christianos persecutio [Col. 0409C] Editi cum codd. collectionum posteriorum, ebulliret. At desaeviret praeferendum fuit, cum legatur non solum in mss. duarum praestantiorum collectionum 1 et 2 et in tribus mss. Oxoniensibus a Quesnello allegatis, verum etiam in omnibus nostris Lectionariis, ac praesertim in antiquissimo Vaticano. Cum vero de Valeriani persecutione jamdiu exacta et sub Gallieno exstincta sermo sit, ex observatione P. Ruinartii in praefatione ad Acta martyrum num. 54, legendum esset, desaevisset, ita ut facili amanuensium errore duplex ss in r mutatus fuerit. Sed nullo favente codice, textum immutare noluimus. Mox vocibus [Col. 0409D] innumera martyrum millia indicantur non soli martyres persecutionis octavae, sed omnes qui in octo anterioribus persecutionibus pro Christo mortem oppetiere. desaeviret, et 306 innumera martyrum millia ipsis suis victoriis probavissent impletum esse quod Dominus promiserat, dicens: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 19-20) .
Non ergo potuit promissio Domini [Col. 0409D] Editi ante Quesn., tanta per aetatum intervalla. Duo Lectionaria Vallicell., unum Padiliron. et cod. Casin. collect. 1, nec non mss. Vat. collect. 4 et 5, per tanta. Antiquissimus Vat. ac mss. collect. 2 textus lectionem a Quesnello inductam astruunt. Paulo post, non accipit in eodem antiquissimo Vat. et in Padiliron. per tot aetatum intervalla differri, nec ille Spiritus veritatis, quem mundus non accepit impiorum, ita septiformem illam donorum suorum continuit largitatem, [Col. 0409B] [Col. 0409D] Ita Quesnellus cum tribus suis codd. Oxon. et uno Corb, ac nostro vetustissimo Vat. Editiones praecedentes, cum mss. omnium quinque collectionum et duobus Lectionariis Vallicell, et uno Padiliron. habent: Ut tot Ecclesiae generationes, sapientia et intellectu, consilio et fortitudine, scientia et pietate, atque ipso Dei timore fraudaret. Ob auctoritatem potissimum [Col. 0410B] antiquissimi et certo Romani codicis Vat. Quesnellianam lectionem retinuimus. ut tot Ecclesiae generationes sua inspiratione fraudaret, donec prodigiosus turpium mendaciorum signifer nasceretur ( [Col. 0410B] Parenthesi inclusa desunt in vetustissimo Vat., ubi forte melius aptiusque post verbum nasceretur, subjicitur, qui repletus spiritu diaboli, spiritui restitit Christi, etc. In uno Vallicell. omittitur hoc. Mox in ms. Padiliron., probationem, pro portionem. cui nec 307 hoc quidem tribui potest, quod vel exiguam divinae inspirationis acceperit portionem: quoniam et hic de illa [Col. 0410B] Intelligere videtur mundum impiorum, de quo initio hujus capitis dixit: Quem (Spiritum veritatis) mundus non accepit impiorum. mundi exstitit parte, quae non potest Spiritum veritatis [Col. 0410A] accipere). Repletus enim spiritu diaboli, Spiritui [Col. 0410B] Editi, resistit. Correximus ex antiquissimo Vat. et Vallicell. A 9, ac duobus aliis mss. Vatt. Mox, [Col. 0410C] pro doctrina in antiquissimo Vat., dona, forte donum. Dein, in duobus Vallicell. et in Padiliron., futura praedicarent. restitit Christi; et cum sanctis Dei hoc Paracleti doctrina contulerit, ut futura praedicerent, hic ne falsitates ejus ipse rerum processus argueret, [Col. 0410C] Editiones ante Quesn. cum plerisque codd., ridendarum. Illius lectionem non expunximus, quia invenitur in antiquissimo Vat. sacrilegarum impudentiam fabularum in praeteritas retorsit aetates. Et quasi nihil nos de sempiternitate Creatoris, nihil de ordine creaturae [Col. 0410C] Editi hic addunt, in universum mundum bene, uti est in mss. collect. 3, 4 et 5. Codex Casin. collect. 1, in universum mundum bona lex, sancta et divinitus inspirata prophetia. Codex Casanatensis collect. 2 et Lectionar. Padiliron. delent vocem, mundum, et sic habent, in universum bona lex et sancta, etc. Duo Lectionaria Vallicell., in universum bene lex sancta, etc. In tanta varietate, antiquissimi et Romani Lectionarii Vat. lectionem praetulimus. lex sancta et divinitus inspirata prophetia docuisset, in contumeliam Dei [Col. 0410C] Ita Quesnellus cum uno suo codice, cui suffragatur antiquissimus Vat. Praecedentes editiones cum plerisque mss., et in omnium injuriam naturarum inexplicabilium mendaciorum monstra contexuit. Prima [Col. 0410D] editio cum codd. collect. 3 et 4 addit, bene conditarum, ut in textu; sed in reliquis, ut caeterae editiones. et in omnium bene conditarum injuriam naturarum, compugnantia mendaciorum monstra contexuit. Quibus tandem suas insinuaturus erat insanias, nisi multum [Col. 0410D] Editi ante Quesnellum cum codd. collect. posteriorum, incestis. Duo Vallicell., Padiliron. et Casinensis, inertibus, et satis bene; sed vocem, insipientibus, a Quesnello inductam retinuimus auctoritate vetustissimi Vat. Mox, a lumine pietatis in uno Vat. collect. 5 et alio Bon., nec non in Padilironensi. insipientibus et nimium a lumine veritatis aversis, qui sive per ignorantiae caecitatem, sive per turpitudinis appetitum, ad illa [Col. 0410D] Prima editio cum mss. collect. 3 et 4, non sacra, sed exsecranda. Apud Quesnellum, non sacramenta, sed exsecramenta, quod in nullo codice reperimus. Editam lectionem non solum caeterae editiones cum mss. collect. 5, sed et nostri potiores codices Casin., duo Vallicell., Padiliron. et antiquissimus Vat. approbant. non sacra, sed exsecramenta perveniunt, quae propter [Col. 0410B] communem verecundiam non sunt nostro sermone promenda, cum [Col. 0410D] Duo Vallicell. et Casin. delent jam. jam abundantissime ipsorum sint confessione patefacta.
Nulli ergo vestrum, dilectissimi, suadeatur quod tantae impietatis auctorem Spiritus sanctus aliqua ex parte dignatus sit. Nihil ad istum [Col. 0411A] prorsus de illa virtute pervenit, quam Ecclesiae suae Christus et promisit et misit. Dicente enim [Col. 0411D] Ex antiquissimo Vat. adjecimus voces, beato apostolo. Dein ex eodem et prima editione scripsimus erat, pro fuerat clarificatus. beato apostolo Joanne: Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat clarificatus (Joan. VII, 39) : Domini ascensio, dandi Spiritus fuit ratio, quem ille necesse est ut neget datum, qui ad consessum paternae dexterae verum in Christo hominem negat esse provectum. Nos autem, dilectissimi, ad beatam 308 aeternitatem et animae et carnis per regenerationem sancti Spiritus adoptati, [Col. 0411D] Editiones ante Quesn. cum mss. collect. posteriorum, sacratissimi istius festi diem. Cod. Padiliron., sacratissimi festi diem. Dein verba et casta laetitia desiderantur in antiquissimo Vat. sacratissimum diei istius festum rationabili obsequio et casta laetitia celebremus, confitentes cum beato Paulo apostolo, quod Dominus Jesus Christus ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ps. LXVII, 19; Ephes. IV, 8) : ut Evangelium Dei per [Col. 0411B] omne humanae vocis eloquium praedicetur, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 11) .
Ad praesentem autem solemnitatem, [Col. 0411D] Ita ex antiquissimo Vat. Caeterae editiones ignorant, dilectissimi, et pro illa, habent, ista. Editiones autem Quesnello anteriores pro adjicienda praeferunt assumenda; et mox, ante verbum celebremus, addunt, sancta observantia. dilectissimi, etiam illa nobis est adjicienda devotio, ut jejunium quod ex apostolica traditione subsequitur celebremus, quia et hoc inter [Col. 0411D] Editi, maxima. Praetulimus lectionem vetustissimi Vat. quam duo etiam mss. libri a Quesnello memorati confirmant. Paulo post in eodem Vat., pro illecebras, legitur, concupiscentiam; et Quesnellus forte ex aliquo suo codice, concupiscentias. magna sancti Spiritus dona numerandum est, quod nobis adversum illecebras carnis et insidias diaboli jejuniorum sunt collata praesidia, quibus omnes tentationes Deo adjuvante vincamus. Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus, patrocinante eodem orationibus nostris, ut in omnibus misericordiam Dei obtinere mereamur, per Dominum nostrum Jesum [Col. 0411C] Christum viventem et regnantem cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Spiritum sanctum non inchoasse in Pentecoste sua dona, sed cumulasse, cum indivise Trinitas operetur. — 309 II. Ex peccato ortum esse, ut opus reparationis nostrae inter se dividerent personae Trinitatis; et quomodo. —III. Eam partitionem nihil aequalitati et consubstantialitati personarum obesse. —IV. Nihil rebus creatis vel visibilibus affine cogitandum de Trinitate, quae tota aequalis est. —V. Cur discipulos de ejus ascensione gaudere Christus velit. —VI. Tres personas unum esse habere, unumque operari.
Hodiernam, dilectissimi, festivitatem toto [Col. 0412A] terrarum orbe venerabilem, ille sancti Spiritus consecravit adventus, [Col. 0412D] In antiquissimo Vat. 3835, qui post resurrectionem suam Dominus quinquagesimo die in apostolos plebemque credentium, sicut sperabatur, influxit. qui post resurrectionem Domini quinquagesimo die in apostolos populumque credentium, sicut sperabatur, influxit (Act. II, 1) . Sperabatur autem, quia illum Dominus Jesus [Col. 0412D] Editi ante Quesn. cum mss. collectionum posteriorum, promiserat. spoponderat affuturum (Luc. XXIV, 47; Act. I, 4) , non ut tunc primum esse sanctorum habitator inciperet, sed ut sacrata sibi pectora et ferventius accenderet, et copiosius [Col. 0412D] Prima editio et cod. Bon., corrupte, mundaret. inundaret; cumulans sua dona, non inchoans, nec ideo novus opere, quia ditior largitate. Numquam enim ab omnipotentia Patris, et Filii, Spiritus sancti est discreta majestas; et quidquid in dispositione omnium rerum agit divina moderatio, ex totius venit providentia Trinitatis. Una est ibi benignitas misericordiae, una censura justitiae; nec [Col. 0412B] aliquid est in actione divisum, ubi nihil est in voluntate diversum. [Col. 0412D] Eadem editio et idem codex, Quem ergo. Quae ergo illuminat Pater, illuminat Filius, illuminat Spiritus sanctus; cumque alia sit persona missi, alia mittentis, alia promittentis, simul nobis et unitas manifestatur et Trinitas ut essentia habens aequalitatem, et non recipiens solitudinem, et ejusdem substantiae, et non ejusdem intelligatur esse personae.
Quod ergo salva cooperatione inseparabilis Deitatis, quaedam Pater, quaedam Filius, quaedam proprie Spiritus sanctus exequitur, nostrae redemptionis dispositio, nostrae salutis est ratio. Si enim homo ad imaginem et similitudinem Dei factus (Gen. I, 26) in suae honore naturae mansisset, nec diabolica fraude deceptus a lege sibi posita [Col. 0412D] Unus cod. Vat., post concupiscentias. per [Col. 0412C] concupiscentiam deviasset. Creator mundi creatura non fieret; neque aut sempiternus 310 temporalitatem subiret, aut aequalis Deo Patri Filius Deus formam servi et similitudinem carnis peccati assumeret. [Col. 0412D] Quia vero in tribus nostris mss. et prima editione, in qua mox, intravit pro introivit. Sed quia invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum (Sap. II, 24) , et aliter solvi captivitas humana non potuit, nisi causam nostram [Col. 0412D] Ita melius ex antiquissimo Vat. et duobus exemplaribus Veron. ille susciperet, qui sine majestatis suae damno et verus homo fieret, et solus peccati contagium non haberet; divisit sibi opus nostrae reparationis misericordia Trinitatis; ut Pater propitiaretur, Filius propitiaret, Spiritus sanctus igniret. Oportebat enim ut etiam salvandi aliquid pro se agerent, et conversis ad Redemptorem [Col. 0412D] cordibus, [Col. 0412D] Prima editio et cod. Bon., ab nimia damnatione discederent. Caeterae editiones ante Quesn. ut in textu, hac una exceptione quod praeferunt desciscerent pro discederent. Nostri tamen codices uti cum Quesnello edidimus. ab inimici dominatione discederent: [Col. 0413A] quoniam, sicut Apostolus ait, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra [Col. 0413C] Prima editio et ms. Bon., in quo clamamus. clamantem, Abba Pater (Galat. IV, 6) . Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) . Et, Nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) .
Si ergo duce gratia, dilectissimi, fideliter sapienterque [Col. 0413C] Duo mss. Vat., novimus. noscamus quid Patri, quid Filio, quid Spiritui sancto in reparatione nostra proprium quidve commune sit, ea quae pro nobis humiliter et corporaliter gesta sunt ita procul dubio suscipiemus, ut nihil indignum de una atque eadem Trinitatis gloria sentiamus. Quamvis enim nulla mens ad cogitandum de Deo, nulla ad loquendum lingua sufficiat, tamen quantumcumque illud est [Col. 0413C] Cod. Veronensis, Quod humanus intellectus . . . . attingit. quod humano intellectu de essentia paternae Deitatis attingitur, nisi [Col. 0413B] unum atque idem [Col. 0413C] Ita omnes nostri codices et editiones ante Quesnellum, [Col. 0413D] qui nullo ms. indicato, forte ut clariorem sententiam efficeret, edidit, esse, cum de Unigenito. Editam vero a nobis lectionem confirmant etiam codices et editio tractatus contra Eutychem cap. 2, in quo hoc caput insertum legitur. Hic tractatus in appendice exhibebitur. est, cum vel de Unigenito ejus, vel de Spiritu sancto cogitatur, non pie sapitur, sed nimis carnaliter caligatur, et ipsum quod de Patre congruenter sentiri videbatur, amittitur: quia [Col. 0413D] Sic ex antiquissimo Vat. et duobus Veron. Al., a tota. de tota Trinitate receditur, si in ea unitas non tenetur. Nulla autem ratione vere est unum quod aliqua est inaequalitate diversum.
Cum igitur ad confitendum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum aciem mentis intendimus, procul ab animo formas visibilium rerum et aetates temporalium naturarum, procul corpora locorum et loca corporum repellamus. Discedat a corde quod spatio extenditur, quod fine concluditur, et quidquid nec semper ubique, nec totum est. Cogitatio de Deitate Trinitatis concepta nihil per distantiam [Col. 0413C] intelligat, 311 nihil per gradus quaerat: [Col. 0413D] Ita ex omnibus nostris codicibus. Editi, praemisso puncto, At si quid. ac si quid dignum de Deo senserit, nulli hoc ibi audeat negare personae, tamquam honorificentius Patri ascribat, quod Filio Spirituique non tribuat. Non est pietas Unigenito praeferre Genitorem; Filii contumelia Patris injuria est; quod uni demitur utrique [Col. 0413D] Al., subtrahitur. detrahitur. Nam cum illis et sempiternitas sit communis et Deitas, nec omnipotens Pater, nec incommutabilis aestimatur, si aut minorem se genuit, aut quem non habuit, habendo profecit.
Dicit quidem Dominus Jesus discipulis [Col. 0414A] suis, sicut evangelica lectione recitatum est: Si diligeretis me, gauderetis utique, quia ad Patrem vado, quia Pater major me est (Joan. XIV, 28) ; sed [Col. 0413D] Prima editio et cod. Bon., haec. hoc illae aures, quae saepius audierunt: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) ; sine Deitatis accipiunt differentia, nec de illa hoc essentia intelligunt, quam sempiternam cum Patre et [Col. 0413D] Erat in editis, ejusdem naturae noverunt esse firma ratione. Quesnellus notavit in margine: «Tres has voces, esse firma ratione, omittit ms. Oxoniensis unus.» Nos vetustissimi Vaticani et Lectionarii Veronensis lectionem, quae hanc omissionem ex parte [Col. 0414C] confirmat, secuti sumus. ejusdem naturae esse noverunt. Commendatur ergo etiam sanctis apostolis in incarnatione Verbi [Col. 0414C] Auctoritate eorumdem codicum delevimus adjectivum Dominici, quod hic insertum in editis, ex Leonis more, Verbo non additur. humana provectio, et qui denuntiato sibi Domini turbabantur abscessu, ad aeterna gaudia honoris sui incitantur augmento: Si diligeretis me, inquit, gauderetis utique, quia vado ad Patrem (Ibid., 28) ; hoc est, si perfecta scientia videretis quid vobis gloriae confertur per hoc quod ex Deo Patre genitus [Col. 0414B] etiam ex homine matre sum natus, quod Dominus aeternorum, unus volui esse mortalium, quod visibilem me invisibilis praebui, quod formam servi in forma Dei sempiternus accepi: Gauderetis, quia vado ad Patrem. Vobis enim [Col. 0414C] Ita melius ex iisdem codicibus, quam in editis, [Col. 0414D] praestatur haec ascensio; id est in vestri gratiam haec ascensio efficitur, et ideo gaudendum, quia vado ad Patrem. haec praestatur ascensio, et super omnes coelos ad Patris dexteram collocanda vestra in me humilitas elevatur. Ego autem; qui hoc sum cum Patre quod Pater est, individuus cum genitore permaneo, et sic ab illo ad vos veniens non recedo, quemadmodum et vos ad illum rediens non relinquo. Gaudete ergo, quia vado ad Patrem, quia Pater major me est. Univi enim vos mihi, et factus sum filius hominis, ut vos filii Dei esse possitis. Unde 312 licet unus in utroque sim, tamen [Col. 0414D] Antiquissimus Vat., quod vobis; et infra cum nonnullis aliis codd., nec non editis ante Quesnellum, quod autem a Patre. Quesnelli lectionem primae editionis, exemplo collect. 3, uti meliorem immutare noluimus. quo vobis conformor, Patre sum minor; quo autem a Patre [Col. 0414C] non dividor, etiam meipso sum major. Natura itaque quae minor est Patre, [Col. 0414D] Ita ex omnibus nostris codicibus. Al., vadit. Mox in Veron. et duobus Vatt., et ibi sit caro; ac dein in vetustiss. Vat., ut una Ecclesiae catholicae fides, sine conjunctione et. Quae lectio praeferenda esset, si magis placeret antea legere, et ibi. vadat ad Patrem, ut ibi sit caro ubi semper est Verbum; et una Ecclesiae catholicae fides, quem secundum humanitatem non diffitetur minorem, secundum Deitatem credat aequalem.
Contemnatur igitur, dilectissimi, vana et caeca versutia haereticae impietatis, quae sibi hujus [Col. 0414D] Editi ante Quesn. habebant, scientiae in textu, et in margine, sententiae, quam vocem ille textui inseruit, ut in nostris etiam mss. invenitur. Porro voci scaeva ille apposuit hanc notam marginalem, id est sinistra. sententiae scaeva interpretatione blanditur: ac dicente Domino: Omnia quae habet Pater mea sunt (Joan. XVI, 15) , non intelligit se Patri demere quidquid [Col. 0415A] Filio audet [Col. 0415B] Ita antiquiss. Vat. cum duobus aliis Vaticanis et prima editione. Al., negare. denegare, et ita in his quae humana sunt desipit, ut putet quod ideo Unigenito paterna defuerint, quia nostra suscepit. Non minuit in Deo misericordia potestatem, nec [Col. 0415B] Editi cum quibusdam mss., delata reconciliatio. Correximus ex antiquiss. Vat. et Veron. dilectae reconciliatio creaturae, sempiternae defectus est gloriae. [Col. 0415B] Prima editio: Quae habet Pater, habet et Filius, habet et Spiritus Sanctus. Quae habet Pater, habet et Filius, et quae habet Pater et Filius, habet et Spiritus sanctus, quia tota simul Trinitas est unus Deus. Hanc autem fidem non terrena sapientia reperit, nec opinio humana persuasit, sed ipse unigenitus Filius docuit, ipse Spiritus sanctus instituit; de quo nihil est aliter quam de Patre et Filio sentiendum. Quia licet non sit Pater, non sit Filius, non tamen est a Patre Filioque divisus; et sicut propriam habet in Trinitate personam, ita unam habet in Patris et Filii Deitate substantiam, omnia implentem, omnia continentem, et cum Patre et Filio [Col. 0415B] universa [Col. 0415C] Ita ex antiquiss. Vat. Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. posteriorum, per infinita saecula saeculorum. Amen. Quesnellus vero, moderantem in saecula. Amen. moderantem, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Instituta esse auctore Spiritu sancto jejunia, ut adversus inimicos suos Christiani validius pugnarent. —II. Contra eum qui liber est a carnalibus desideriis, inermem esse diabolum. —III. Post festa institutum esse jejunium, ut, et illorum fructus permaneat, et negligens circa illa plectatur. —IV. Jejunii, cui comes est misericordia, maximam esse vim.
Hodiernam, dilectissimi, festivitatem [Col. 0416A] descensione sancti Spiritus consecratam sequitur, ut nostis, [Col. 0416B] «Vel haec Leonis verba, inquit in annotatione Quesnellus, transcripsit Ecclesia in collecta quae primo Quadragesimae sabbato legitur, vel jam tunc in usu [Col. 0416C] erat illa collecta in officiis ecclesiasticis, unde haec verba mutuatus sit auctor noster. Ex alterutro colligitur vel quo in pretio sit S. Leo in Ecclesia, vel quam antiquae sint collectae quibus hodie utitur Ecclesia in divinis Officiis.» Verius S. Leo nonnullarum orationum quae leguntur in divinis officiis auctor fuit, ut patet ex antiquissimo Sacramentario superius memorato; quod si non est omnino S. Leonis, non pauca tamen continere videtur a Leone lucubrata et in usu sacrorum officiorum recepta, ut in admonitione ad idem Sacramentarium tomo II ostendetur. Inter haec est oratio quae nunc legitur in primo Quadragesimae sabbato; at in eo Sacramentario ponitur: In Jejunio mensis quarti, id est in jejunio Pentecostes, ad quod hic quoque sermo pertinet. Oratio autem in eodem Sacramentario est haec: Adesto, Domine, supplicibus tuis, ut hoc solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum est, devoto servitio celebremus. solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum, devota nobis est observantia celebrandum. Repletis namque apostolis virtute promissa, et in corda eorum Spiritu veritatis ingresso, non ambigimus inter caetera coelestis sacramenta doctrinae, hanc spiritalis continentiae disciplinam de Paracleti magisterio primitus fuisse conceptam: ut sanctificatae jejunio mentes conferendis sibi charismatibus fierent aptiores. Aderat [Col. 0416C] Editi, quippe; sed melius ex Lectionario Veronensi, [Col. 0416D] quidem, ut subsequens contextus ostendit. quidem Christi discipulis protectio 314 omnipotentis auxilii, et principibus nascentis Ecclesiae tota Patris Filiique Divinitas in praesentia sancti Spiritus praesidebat. Sed contra instantes impetus persequentium, contra minaces fremitus impiorum, non corporis fortitudine, [Col. 0416B] nec carnis erat saturitate certandum; cum hoc maxime hominis interiora corrumpat, quod exteriora delectat; et tanto fiat rationalis anima purgatior, quanto fuerit substantia carnis afflictior.
Hi itaque doctores, qui exemplis et traditionibus suis omnes Ecclesiae filios imbuerunt, tirocinium [Col. 0416D] In laudato Sacramentario, in alia missa in Jejunio mensis quarti alia oratio ex his verbis derivata cognoscitur: Concede nobis, Domine, praesidia militiae Chritianae sanctis inchoare jejuniis, ut contra spiritales nequitias pugnaturi, continentiae muniamur auxiliis. Haec eadem oratio in Gelasianum card. Thomasii codicem traducta legitur lib. I, num. 83. Mox, sanctis inchoavere jejuniis, quod cum recitata oratione magis convenit, scripsimus ex ms. Lectionario Veronensi, pro eo quod legebatur in editis, sanctis jejuniis inchoarunt. militiae christianae sanctis inchoavere jejuniis: ut contra spiritales nequitias pugnaturi, abstinentiae arma [Col. 0416D] Mss. collect. 3 et 5 atque editiones ante Quesn., raperent. Ms. collect. 4, reciperent. caperent, quibus vitiorum incentiva truncarent. Invisibiles enim adversarii et incorporales hostes non erunt contra nos validi, si nullis carnalibus desideriis fuerimus immersi. Cupiditas quidem nocendi in tentatore perpetua est, sed inermis [Col. 0417A] atque inefficax erit, si nihil in nobis unde contra nos pugnet invenerit. Quis autem hac fragili carne circumdatus, et in isto mortis corpore constitutus, etiam qui multum [Col. 0417C] Cod. Veronen. et Vat. collect. 5, valdeque. valideque profecerit, ita jam de sua salute securus sit, ut [Col. 0417C] Ita ex nostris codd. Al., ab omni. ab omnium se illecebrarum periculo credat alienum? Donet licet sanctis suis quotidianam gratia divina victoriam, non aufert tamen dimicandi materiam: quia et hoc ipsum de misericordia protegentis est, qui naturae mutabili, 315 ne de confecto praelio superbiret, semper voluit superesse quod vinceret.
Igitur [Col. 0417C] Eadem habet praefatio missae laudatae annotatione 2 in Sacramentario Veronensi: Vere dignum. Post illos enim sanctae laetitiae dies, quos in honorem Domini a mortuis resurgentis, et in coelos ascendentis exegimus; postque perceptum sancti Spiritus donum, necessario nobis haec jejunia sancta provisa sunt; ut pura conversatione viventibus, quae divinitus Ecclesiae collata sunt, permaneant. Per. Tanta hujus missae cum hoc sermone concordia eumdem auctorem demonstrare videtur. Haec autem praefatio etiam in Gelasiano Sacramentario legitur. post sanctae laetitiae dies, quos in honorem Domini a mortuis resurgentis, ac deinde in coelos ascendentis, exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum, [Col. 0417C] Ms. Veron., salubriter necessaria. salubriter et necessarie consuetudo [Col. 0417B] est ordinata jejunii: ut si quid forte inter ipsa festivitatum gaudia negligens libertas et licentia inordinata praesumpsit, hoc religiosae abstinentiae censura castiget: quae ob hoc quoque studiosius exsequenda est, ut illa in nobis quae hac die Ecclesiae divinitus sunt collata permaneant. Templum enim facti Spiritus sancti, et majore quam umquam copia divini fluminis irrigati, nullis debemus concupiscentiis vinci, nullis vitiis possideri, ut virtutis habitaculum nulla sit contaminatione pollutum.
Quod utique regente atque adjuvante Domino omnibus obtinere possibile est, si per jejunii purificationem, ac [Col. 0417C] Cod. Bon. et prima editio, per misericordiae opera. per misericordiae largitatem studeamus et peccatorum sordibus liberari, et charitatis [Col. 0418A] fructibus esse fecundi. Quidquid enim in cibos pauperum, in curationes debilium, in pretia captivorum, [Col. 0417C] Conjunctionem et a Rainaudo et Quesnello omissam, ex anterioribus editionibus et nostris codd. revocavimus. et in quaelibet opera pietatis impenditur, non minuitur, sed augetur, nec umquam apud Deum perire poterit quod fidelis benignitas erogarit, dum quodcumque tribuit [Col. 0417C] Codex Veron. omittit, ad subsidium; et post pauca habet. Quoniam ipsis miserebitur Deus. ad subsidium, id sibi recondit ad praemium. Beati enim misericordes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) ; neque delictorum memoria erit ubi 316 testimonium pietatis affuerit. Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatissimum Petrum apostolum vigilias celebremus, cujus nos orationibus et a spiritalibus inimicis et [Col. 0417D] Prima editio, a corporalibus; et dein hanc sermonis clausulam praefert: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. a corporeis hostibus confidimus liberari. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. [Col. 0418B] Amen.
Jejunium Pentecostes, de traditione apostolica et institutione Spiritus sancti. —II. Quod discrimen inter fidelium jejunia et jejunia infidelium. —III. Quale jejunium, quod non a Spiritu sancto procedit, et ex quo gloria quaeritur humana. — IV. Ad Deum referendum esse jejunium, quia omnium desideriorum et operum bonorum auctor est.
Dubitandum non est, dilectissimi, omnem observantiam [Col. 0417D] Adjectivum Christianam praeteriit Quesnelli editio: revocavimus ex caeteris editionibus, quibus omnes nostri codices, uno excepto, favent. Christianam eruditionis esse divinae, et quidquid ab Ecclesia [Col. 0417D] Lectionar. Bergomen., consuetudine. in consuetudinem est devotionis receptum, [Col. 0417D] Haec conformia videntur Augustini doctrinae lib. IV de Baptismo cap. 24: Quod universa tenet Ecclesia, nec Conciliis institutum, sed semper retentum est, non nisi auctoritate apostolica traditum rectissime creditur. Displicet tamen nonnullis quod hanc apostolicae traditionis praerogativam Auctor tribuerit etiam jejunio [Col. 0418C] Quatuor-Temporum, de quo hic agitur, cum hoc jejunium non semper universa Ecclesia servaverit. Sed quod in Romana Ecclesia antiqua observantia custodiebatur, apostolicae institutioni tribuendum communi locutione ac sensu inolevisse videtur; ac propterea S. Hieronymus in ep. 71, ad Lucinium, n. 6, licet de observantiis quarumdam Ecclesiarum peculiaribus loqueretur, non dubitavit scribere: Unaquaeque provincia abundet in suo sensu, et praecepta majorum leges apostolicas arbitretur. Observavimus praeterea Leonem frequenter jejunia et alia Christianae pietatis opera apostolicae institutioni idcirco tribuere, quod jejunium et alias ejusdem generis observantias apostolica doctrina commendaverit, licet haec vel illa peculiaris jejunii aut alterius pii operis determinatio ab apostolis profecta non fuerit, sed ex apostolica eruditione a Patribus seu majoribus fuerit instituta. Ita collectas quasdam Romanae Ecclesiae proprias, quas prudenter a Patribus et utiliter ordinatas agnoscit serm. 4 de Collectis, c. 3, apostolicae institutioni [Col. 0418D] nihilominus tribuit: quia, inquit serm. 3, beatissimi discipuli veritatis (id est apostoli) hoc divinitus inspirata commendavere doctrina, ut quoties caecitas paganorum superstitionibus suis esset intentior, tunc praecipue populus Dei orationibus et operibus pietatis instaret: occasione autem paganicae superstitionis eas collectas a Patribus institutas tradit. Similiter jejunium quatuor temporum mensis decimi a Patribus sancitum expresse docet S. Pontifex serm. 16, cap. 2, inquiens: Sancti Patres nostri divinitus inspirati decimi mensis sanxere jejunium; cum quibus non aliter conciliari potest apostolica traditio seu institutio, cui idem jejunium passim ab eodem ascribitur, nisi quia, ut ait serm. 81, cap. 1, inter omnia apostolicae instituta doctrinae, quae ex divinae eruditionis fonte manarunt, dubium non est . . . . hanc primum ab eis observantiam fuisse conceptam, ut sancti observatione jejunii omnium virtutum regulas inchoarent. de traditione apostolica [Col. 0419A] et de sancti Spiritus prodire doctrina; qui nunc 317 quoque cordibus fidelium suis praesidet institutis, ut ea omnes et obedienter custodiant et sapienter intelligant. Nam cum in die Pentecostes, quem a Pascha Domini quinquagesimum celebramus, promissus a Domino Spiritus sanctus exspectantium mentes majore qua . . . amquam copia et clariore praesentia suae majestatis, impleverit, manifestissime patet inter caetera Dei munera, jejuniorum quoque gratiam, quae hodiernam festivitatem indivisa subsequitur, tunc fuisse donatam: ut sicut fuit concupiscentia initium peccatorum, ita sit continentia origo virtutum.
In exercendo autem hoc Dei munere, non ideo segniores esse debemus, quia et Judaei et haeretici saepe ab edendi libertate se continent, et [Col. 0419B] apud ipsos paganos sunt quaedam [Col. 0419D] Prima editio et cod. Bon., nova, male. Indicantur autem jejunia a paganis facta ob vanam gloriam, quae idcirco sub falsitate deceptioni mox deputantur. Ita etiam Pharisaeorum jejunia, quae Auctor serm. 89, cap. 1, otiosa appellavit, ad humanam laudem captandam relata commemorat serm. 92, cap. 2. Mox tres nostri codices, Aliud autem agit. vana jejunia. Aliud enim agit sub veritate ratio, aliud sub falsitate deceptio. Apud nos fides sanctificat etiam manducantem; apud illos [Col. 0419D] Hujus loci sententia in observationibus illustrabitur. infidelitas polluit jejunantem. Unde quia extra Ecclesiam catholicam nihil est integrum, nihil castum, dicente Apostolo: Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23) : cum divisis ab unitate corporis Christi nulla similitudine comparamur, nulla communione miscemur: quod utique nobis saluberrimum maximumque jejunium est. Ad virtutem enim continentiae nihil prius pertinet quam ab erroribus abstinere, quia tunc demum bene ambulatur, cum per viam veritatis inceditur. Nam quia angusta et ardua declinantes, proclivia et lata sectando, cito in perditionem deveniunt, MELIOR [Col. 0419C] est gradus lentior per iter rectum, quam velocitas festina per devium.
Agnoscat ergo catholicus Christianus [Col. 0419D] Quesnellus, Rainaudi editionem secutus, sanctitatem jejunii sui. Anteriorum editionum et nostrorum codicum lectionem praetulimus, cum praesertim nomen fructus adjectivo sterilissimum, quod subjicitur, omnino congruat. fructus jejunii sui, quod etiam inter maximas largitates sterilissimum erit, nisi de sancti Spiritus rigatione processerit. Cum enim dicat Apostolus nullas sibi virtutes sine charitate prodesse (I Cor. XIII, 1) , idemque dicat charitatem Dei diffusam esse in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 5) : cavendum est ne bona quae facere sine bonitate non possumus, elatione perdamus. NAM OMNI se merito laude dispoliat qui 318 de studiis industriae suae in se magis quam in Domino gloriatur (I Cor. I, 31; II Cor. X, 17; Jer. IX, 23) : cum beatus David doceat in sanctorum operibus [Col. 0419D] Deum esse laudandum, dicens: Mirabilis Deus in sanctis suis, Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem [Col. 0420A] plebi suae (Ps. LXVII, 36) ; et iterum: Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in justitia tua exaltabuntur, quoniam gloria virtutis eorum es tu (Ps. LXXXVIII, 17) .
Et ideo, dilectissimi, secundum eruditionem Spiritus sancti, per quem Ecclesiae Dei omnium virtutum collata sunt dona, suscipiamus alacri fide solemne jejunium: [Col. 0419D] Cod. Bon. et prima editio, ut in mandatis. Mox, [Col. 0420D] potuerimus, pro poterimus in ms. Vat. collect. 5. et in mandatis, quae poterimus efficere, contineamus nos ab inflatione jactantiae, ad Dei gloriam cuncta referentes, qui et bonarum est inspirator voluntatum, et bonarum est auctor actionum, dicente Domino: Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et magnificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) : qui vivit et regnat [Col. 0420D] Quidam codd. addunt, cum Filio et Spiritu sancto. per omnia saecula saeculorum. [Col. 0420B] Amen.
Ita jejunandum esse, ut quod subtrahitur mensis, impendatur charitati, quae jejunio praecellit.
Sanctarum solemnitatum, dilectissimi, ordine celebrato et spiritalis laetitiae devotione completa, oportet nos ad salubritatem recurrere parcitatis, remediumque jejunii et exercendis mentibus et castigandis adhibere corporibus: ut quia nos satis de hoc et divina monita et propria experimenta docuerunt, primum per sacratissimorum dierum [Col. 0420D] Ita ex editis ante Quesn., apud quem, decursum. recursum divinae pietati gratias referamus, tum sanctas continentiae delicias appetentes, aliquantulum nobis [Col. 0420C] de terrenorum ciborum abundantia subtrahamus: 319 [Col. 0420D] Vulgati ante Quesn., excepta prima editione, ita proficiat. ita ut proficiat eleemosynis quod non impenditur mensis. Tunc enim demum ad animae curationem proficit medicina jejunii, cum abstinentia jejunantis esuriem reficit indigentis. Quia ergo scimus apud misericordem Deum jejuniis praecellere eleemosynae largitatem, dicente ipso Domino: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) : si animas nostras a peccatorum sordibus cupimus emundari, eleemosynam pauperibus non negemus, ut in die retributionis ad promerendam Dei misericordiam, misericordiae operibus adjuvemur, per Christum Dominum nostrum. Amen.
Peccati causam fuisse gulam, ideo abstinentia [Col. 0421A] esse conterendum. —II. Tanto magis sapere interiorem hominem, quanto magis exterior a sensuum illecebris se continet. —III. Post indulgentiae tempora, ad jejunia recurrendum, ut negligentia vel castigetur, vel non obrepat. —IV. Per jejunium et bona opera mundari hominem a peccatis.
Inter omnia, dilectissimi, apostolicae instituta doctrinae, quae ex divinae [Col. 0421D] Ita cum Quesnello nostri codices, et similiter serm. 79, cap. 1: Dabitandum non est omnem observantiam Christianam erudutionis esse divinae. Caeterae editiones, institutionis. eruditionis fonte manarunt, dubium non est, influente in Ecclesiae principes Spiritu sancto, hanc primum ab eis observantiam fuisse conceptam, ut sancti observatione jejunii, omnium virtutum regulas inchoarent: quia multum ad praecepta Dei [Col. 0421D] Prima editio, excipienda. exsequenda prodesset, si Christiana militia contra incentiva omnia vitiorum continentiae se sanctificatione muniret. Cum enim per illecebram cibi irrepserit prima causa peccati, [Col. 0421B] quo salubriore Dei munere utitur redempta libertas, quam ut noverit abstinere concessis, quae frenare se nescivit a vetitis? Omnis quidem creatura Dei bona est, et nihil est abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur (I Tim. IV, 4) ; sed non ad hoc creati sumus ut foeda et [Col. 0421D] Duo codd. Vatt., imprudenti. impudenti aviditate omnes mundi copias expetamus, tamquam quod licet sumi non liceat praetermitti.
Laudetur Deus, qui hominum usui tam 320 multa donavit; sed AGNOSCAT rationalis animus majores delicias menti datas esse quam carni. Et cum audit sibi per Spiritum sanctum dici: Post concupiscentias tuas [Col. 0421D] Iidem duo mss., ne eas; et dein, pro avertere, unus ex iisdem collect. 5 et prima editio collect. 3 habent, vetare. non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli. XVIII, 30) , intelligat sibi contra omnia quae sensibus [Col. 0421D] In iisdem codd., corporis. corporeis blandiuntur, temperantiae sectandam [Col. 0421C] esse virtutem, per quam, dum exterioris hominis voluptas minuitur, sapientia interioris augetur. Non enim idem vigor cordis est sub onere cibi, qui sub levitate jejunii; nec eumdem sensum potest satietas generare quem parcitas. QUIA CUM caro concupiscens adversus spiritum spiritali cupiditate superatur (Galat. V, 17) , libera obtinetur sanitas et sana libertas: ut et caro mentis judicio et mens Dei regatur auxilio.
Ad hanc ergo utilitatem nos, dilectissimi, praesens tempus invitat, ut a resurrectione Domini usque ad adventum Spiritus sancti quinquaginta diebus emensis, quos in laetitia praecipuae festivitatis exegimus, ad jejuniorum remedia [Col. 0421D] Prima editio et codex Bon., concurramus. recurramus: ne forte per occasionem licentiae blandioris aliquas [Col. 0421D] negligentiae culpas delectabilium usus inciderit. Terra enim carnis nostrae, nisi assiduis fuerit subacta culturis, cito de segni otio spinas tribulosque producit, et partu degeneri dabit fructum non horreis [Col. 0422A] inferendum, sed ignibus concremandum, dicente Domino: Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus coelestis eradicabitur (Matth. V, 13) . Custodienda igitur nobis [Col. 0421D] Verbum est ex nostris mss. adjecimus. est omnium germinum seminumque generositas, quam ex summi Agricolae plantatione concepimus, et vigili sollicitudine providendum ne Dei munera aliqua invidentis inimici fraude violentur, et in paradiso virtutum concrescat silva vitiorum.
Ad declinandum autem hoc malum, nihil est potentius eleemosynis atque jejuniis, dum et carnales cupiditates continentia necat, et desideriorum spiritalium fructus misericordiae [Col. 0422D] Sic nostri codices et omnes editiones, excepta Quesnelliana, in qua, nullo indicato codice, cultura. cura multiplicat. Unde charitatem vestram solemniter admo nemus ut per castigationem corporis et per opera [Col. 0422B] pietatis [Col. 0422D] Prima editio, mundari ab omnium peccatorum sorde curemus. Quarta igitur et sexta feria, etc. mundari ab omnium peccatorum sorde cupientes, quarta et sexta feria jejunemus; sabbato autem apud beatissimum Petrum apostolum vigilias celebremus: cujus meritis et orationibus ita nos per omnia credimus adjuvandos, ut misericordia Dei et jejuniis nostris adsit et votis, per Christum Dominum nostrum. Amen.
Quantum Romae gloria per religionem, apostolorum ministerio, creverit. —II. Quomodo Romanum imperium Christi imperio servierit. — III. Cur Romae primaria Ecclesiae sedes constituta sit? —IV. Quanta Petri fortitudo et charitas Romam ingredientis. —V. Qui Petri labores, antequam Romam veniret. —VI. Petrum et Paulum Petro consociatum, duo praeclara divini seminis esse germina. [Col. 0422C] —VII. In horum festo quantum laetandum.
Omnium quidem sanctarum solemnitatum, dilectissimi, totus mundus est particeps, et unius fidei pietas exigit ut quidquid pro salute universorum gestum [Col. 0422D] Lectionarius codex Veron. S. Firmi Majoris, recolimus. recolitur, communibus ubique gaudiis celebretur. Verumtamen hodierna festivitas, praeter illam reverentiam quam toto terrarum orbe promeruit, speciali et propria nostrae urbis exsultatione veneranda est: ut ubi praecipuorum apostolorum glorificatus est exitus, ibi [Col. 0422D] His verbis Quesnellus longam annotationem subjecit, quam non inutili, ut speramus, disquisitione illustratam inter observationes invenies. in die martyrii eorum sit laetitiae principatus. Isti enim sunt viri per quos tibi Evangelium Christi, Roma, resplenduit; et quae eras magistra erroris, facta es discipula veritatis. Isti sunt [Col. 0422D] Vox sancti addita ex antiquissimo Vat. 3835, ex laudato Veron. et ex Homil Pauli Diac. sancti patres tui verique pastores, qui te regnis coelestibus inserendam multo melius multoque [Col. 0422D] felicius condiderunt, quam illi quorum studio prima moenium tuorum fundamenta locata sunt: ex quibus is qui tibi nomen dedit fraterna te caede foedavit. Isti sunt qui te ad hanc gloriam provexerunt, [Col. 0423A] 322 ut gens sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia, per sacram beati [Col. 0423C] Hic observandum est quod licet sanctos Petrum et Paulum patres et veros pastores Romanae urbis Leo dixerit paulo ante, sedem tamen episcopalem uni Petro tribuit, ac per eam caput orbis Romam effectam tradit, cujus sedis causa toti orbi praesidet, adeo ut exinde latius praesideat religione divina, quam dominatione terrena. Quibus concinunt illa Prosperi in carmine de Ingratis:
Deus namque bonus, et justus, et omnipotens, qui misericordiam suam humano generi numquam negavit, [Col. 0423D] Antiquissimus Vaticanus codex idemque Romanus post verbum, negavit, haec addit: nobis etiam beatos apostolos et martyres in hac urbe pro custodia collocavit; quae forte verba uti Romanae urbis propria, in aliis mss. Lectionariis ad aliarum Ecclesiarum usum pertinentibus et exinde in collectionibus omissa fuerunt. omnesque in commune mortales ad cognitionem sui abundantissimis semper beneficiis erudivit, voluntariam errantium caecitatem et proclivem in deteriora nequitiam secretiori consilio et altiori pietate miseratus est, mittendo Verbum suum aequale sibi atque coaeternum. [Col. 0423D] Edit. ante Quesn. cum mss. collect. 3 et 5, Verbum igitur caro factum. Emendationem Quesnelli approbant nostra Lectionaria aliique aliarum collectionum codices. Quod caro factum [Col. 0423B] ita divinam naturam naturae univit humanae, ut illius ad infima inclinatio, nostra fieret ad summa provectio. Ut autem hujus inenarrabilis gratiae per totum mundum diffunderetur effectus, Romanum regnum divina providentia praeparavit; cujus ad eos limites incrementa perducta sunt, quibus cunctarum undique gentium vicina et [Col. 0423D] Cod. Bon. et prima editio, continua. contigua esset universitas. Disposito namque divinitus operi maxime congruebat, ut multa regna uno confoederarentur imperio, et cito pervios haberet populos [Col. 0423D] Vetustiss. Vat., praedicatio regenerationis, quos. praedicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis. Haec autem civitas ignorans suae provectionis auctorem, cum pene omnibus dominaretur gentibus, omnium gentium serviebat erroribus, et magnam sibi videbatur [Col. 0423D] Sic ex antiquissimo Vat. ex cod. Veron. et Paulo Diac. Al., assumpsisse. Mox ex iisdem mss. nec non ex aliis duobus collect. 4 et 5, respuerat, ubi prima editio habet, respueret, caeterae edit., respuebat. suscepisse religionem, quia nullam respuerat [Col. 0423C] falsitatem. Unde [Col. 0424C] Duo mss. Vat. et prima editio, quanto, et dein, tanto. Postea pro, mirabilius, in antiquissimo Vat., misericordius. quantum erat per diabolum tenacius [Col. 0424A] illigata, tantum per Christum est mirabilius absoluta.
Nam cum duodecim apostoli, accepta per Spiritum sanctum omnium locutione linguarum, imbuendum Evangelio mundum, distributis sibi terrarum partibus, suscepissent, beatissimus Petrus princeps apostolici 323 ordinis, [Col. 0424C] Ex Sacramentario Romano omnium antiquissimo, quod tomo II dabitur, patet quasdam hujus sermonis sententias, ac etiam verba aliquot peculiaria fuisse traducta in praefationem diei natalis SS. Petri et Pauli num. 10, ut conferenti patebit. ad arcem Romani destinatur imperii: ut lux veritatis quae in omnium gentium revelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet. Cujus autem nationis homines in hac tunc urbe non essent? aut quae usquam gentes ignorarent quod Roma didicisset? Hic [Col. 0424C] Ita reposuimus non tam ex editis ante Quesn. quam ex sex nostris codicibus. Equidem participium conculcandae exigere videntur reliqua simili participio elata, dissolvendae, confutandus, destruenda. Quesnellus ex tribus suis codd. supposuit, colluctantes, pro quo melius et cohaerentius in antiquissimo Vat., colluctandae. conculcandae philosophiae opiniones, hic dissolvendae erant terrenae sapientiae vanitates, hic confutandus daemonum cultus, hic [Col. 0424B] omnium [Col. 0424C] Vulgati ante Quesn., sacrilegiorum cum antiquiss. Vat. et mss. collect. 3 et 4. At in margine notant, sacrificiorum. Hanc vocem Quesnellus ex quatuor [Col. 0424D] suis codd. textui inseruit; nec expunximus, quia eam invenimus in Lection. Veron., in codd. collect. 5 et in exemplari Pauli Diac. Paulo post, variis erroribus, pro vanis erroribus, magis placuit ex tribus optimis Lectionariis. sacrificiorum impietas destruenda, ubi diligentissima superstitione habebatur collectum quidquid usquam fuerat variis erroribus institutum.
Ad hanc ergo urbem tu, beatissime Petre apostole, venire non metuis, et [Col. 0424D] In Homil. Pauli Diac., ut cum consorte gloriae tuae Paulo . . . . constantior quam supra mare gradiens, ingredereris. Id tamen nullis aliis mss. fulcitur, ac praeterea opponitur Leonis sententiae, qui Paulum aliarum adhuc Ecclesiarum ordinationibus occupatum tradens, Petrum cum eo Romam ingressum affirmare non potuit. Adde quod hoc capite indicat Petrum Romae fuisse sub Claudio, et cap. 6 eidem consociatum tradit Paulum sub Neronis imperio. Haec quoque sumpta videntur ex Chronico Prosperi, quo Leonem usum ostendemus in observat. ad serm. 77. consorte gloriae tuae Paulo apostolo aliarum adhuc Ecclesiarum ordinationibus occupato, silvam istam frementium bestiarum et turbulentissimae profunditatis oceanum, constantior quam cum supra mare gradereris, ingrederis (Matth. XIV, 30) . Nec mundi dominam 324 times Romam, qui in Caiphae domo expaveras sacerdotis ancillam (Matth. XXVI, 70) . Numquid aut judicio Pilati, aut saevitia Judaeorum minor erat vel in Claudio potestas, vel in Nerone crudelitas? Vincebat ergo materiam formidinis vis [Col. 0424C] amoris; [Col. 0424D] Vulgati cum Lectionario Veron. et mss. posteriorum collectionum: Nec aestimabas terrori cedendum, [Col. 0425B] dum horum saluti consulis, quos susceperas diligendos. Quesnellus hanc lectionem secutus, perinde ac Latinus Latinius, conjecit pro diligendos forte melius legendum, dirigendos: sed «vel litterulam, inquit, sine ms. cod. auctoritate immutare religio fuit;» et addit: «Canisii et Surii editio et ms. Victorin. (et duo nostri Vatt. ejusdem collect. 5) habent alendos; » quod et ad vulgatarum editionum marginem appositum est. Omnem difficultatem sustulit lectio textui a nobis inserta auctoritate antiquiss. Vat. et trium Lection. Vallicell., quae etiam cum antecedentibus formidinis et amoris probe cohaeret. [Col. 0425C] Mox ardorem loco affectum in antiquissimo Vat. nec aestimabas pavendos quos susceperas [Col. 0425A] diligendos. Hunc autem intrepidae charitatis affectum jam tunc profecto conceperas quando professio tui amoris in Dominum trinae interrogationis est solidata mysterio (Joan. XXI, 15-17) . Nec aliud ab hac mentis tuae intentione quaesitum est, quam ut pascendis ejus [Col. 0425C] In eodem Vat., quem diligis. quem diligeres, ovibus, cibum, quo ipse eras opimatus, impenderes.
Augebant quoque fiduciam tuam tot signa miraculorum, tot dona charismatum, [Col. 0425C] Tot pro atque, quod erat in editis, scripsimus ex antiquiss. Vat. cum Leoninae syntaxi melius congruat. tot experimenta virtutum. Jam populos, qui ex circumcisione crediderant, erudieras; jam Antiochenam Ecclesiam, ubi primum Christiani nominis dignitas est orta (Act. XI, 26) , fundaveras; jam Pontum, Galatiam, Cappadociam, [Col. 0425C] Haec vox Asiam desideratur in codd. mss. Thuanaeo, Corbeiensi, Oxoniensi et Sammagloriano. Unde merito additam esse suspicamur, translatamque huc ex initio Epistolae primae beati Petri apostoli; ubi quatuor illis provinciis hic enumeratis adjungitur Asia, vel ex Hieronymi libro de Scriptoribus Ecclesiasticis, in Petro, unde haec mutuatus esse videtur Leo noster. Quidquid sit de aliis, potuit haec ejus esse sententia ex Ecclesiae forsitan Romanae traditione hausta, Evangelium Asianis a Petro non fuisse praedicatum. Et revera Paulo apostolo debere videntur Asianae Ecclesiae fidei suae semina, cum ex una parte de seipso hoc testetur Apostolus: Sic autem praedicavi Evangelium hoc, non ubi nominatus est Christus, ne [Col. 0425D] super alienum fundamentum aedificarem; sed sicut scriptum est: Quibus non est annuntiatum de eo videbunt, et qui non audierunt intelligent. Propter quod et impediebar plurimum venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc. Ex altera vero parte testis est S. Irenaeus lib. III, cap. 3, ab illo gentium magistro fundatam esse Ephesi Ecclesiam totius provinciae praecipuam, a Joanne postmodum curatam. Plurimas certe ibidem Ecclesias fundatas esse ab eodem apostolo facile persuadent ea quae a S. Luca in Actis apostolorum referuntur, de peragratis a Paulo diversis Asiae provinciis, de triennali ejusdem illic mora et praedicatione. Libet hic Gregorii Magni locum adducere ex Homil. 17 in Evang.: In illo, inquit, tanto examine . . . unusquisque quid sit operatus, ostendetur. Ibi Petrus cum Judaea conversa, quam post se [Col. 0426B] traxit, apparebit. Ibi Paulus conversum, ut ita dixerim, mundum ducens. Ibi Andreas post se Achaiam. Ibi Joannes Asiam, Thomas Indiam in conspectum sui judicis conversam ducet, etc. QUESNELLUS . Sed ad vindicandam lectionem vocis Asiam quatuor codd. a Quesnello laudatis opponimus non solum omnes codices quinque collectionum, verum etiam quatuor mss. Lectionaria, tria Vallicell. et antiquissimum Vat., quod cum sit certo Romanum, maximi habendum est. Non diffitemur tamen in exemplo Pauli Diac. et in Lection. Veron. eam vocem deesse. Asiam atque Bithyniam legibus 325 evangelicae praedicationis [Col. 0426B] Sic melius ex laudato antiquis. Vat. et duobus [Col. 0426C] Vallicell. Al., impleveras. Id autem ne referamus ad Epistolas quas Petrus in memoratas provincias misit, illud suadet quod S. pontifex hic ex contextu loquatur de rebus quae praecesserunt adventum ejus Romam sub Claudio; cum praesertim tum non distingueretur duplex Petri adventus in Urbem, ut ex Prosperi Chronico, quo Romani ejus aetatis utebantur, colligere licet. Prima autem Petri Epistola in eas provincias missa Romae scripta fuit, cum jam antea ille saltem transiens iisdem provinciis Evangelium praedicasset; alias nihil erat cur ad has potius quam ad alias provincias scriberet. Hinc evanescit ea Quesnelli conjectatio ad excludendum ab hoc sermone nomen Asiae, nimirum Leonem potuisse sentire Evangelium Asianis a Petro non fuisse praedicatum. imbueras; [Col. 0425B] nec aut dubius [Col. 0426C] Ita ex pluribus et potioribus nostris codd. necnon ex Homil. Pauli diac. Al. in vulgatis, provectu. Mox Petrus de spatio suae aetatis non ignarus dici potuit: sive quia Christus, Joannis XXI, 19, praedixerat [Col. 0426D] eum ad senectutem perventurum: Cum senior fueris; sive quia Petrus Ep. II, c. l, v. 14, scripsit: Certus quod velox est depositio tabernaculi mei, secundum quod et Dominus noster significavit mihi. de proventu operis, aut de spatio tuae ignarus aetatis, tropaeum crucis Christi Romanis arcibus inferebas, quo te divinis praeordinationibus anteibant et honor potestatis, et gloria passionis.
Ad quam beatus coapostolus tuus, vas electionis (Act. IX, 15) , et specialis magister gentium Paulus occurrens, [Col. 0426D] Haec lectio praeferenda fuit auctoritate antiquis. Vat. Al., eodem. eo tibi consociatus est [Col. 0426A] tempore, quo jam omnis innocentia, omnis pudor, omnisque libertas sub Neronis laborabat imperio. Cujus furor per omnium vitiorum inflammatus [Col. 0426D] Al., excessus. excessum, in hunc eum usque torrentem suae praecipitavit insaniae, ut primus nomini Christiano atrocitatem generalis persecutionis inferret, quasi per sanctorum neces gratia Dei posset exstingui: [Col. 0426D] Aptior contextui vox, quibus, quae habetur in prima editione et duobus mss. Vat., quam in vulg., cujus. quibus hoc ipsum erat maximum lucrum, ut contemptus vitae hujus occiduae, perceptio fieret felicitatis aeternae. Pretiosa [Col. 0426D] Verbum est addidimus ex antiquissimo Vat. ms. Veron. et Homil. Pauli Diac. ac prima editione. est ergo in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Ps. CXV, 15) ; nec ullo crudelitatis genere destrui potest sacramento crucis Christi fundata religio. Non minuitur persecutionibus Ecclesia, sed augetur; et semper Dominicus ager segete ditiori vestitur, 326 dum grana, quae singula [Col. 0426B] cadunt, multiplicata nascuntur. Unde duo ista praeclara divini seminis germina in quantam sobolem [Col. 0426D] Sic cum Quesn. et prima editione praecipui nostri codices. Al., germinarint. Paulo post editiones ante Quesn. et aliqui mss., qui apostolicorum aemuli triumphorum; aeque bene. pullularint, beatorum millia martyrum protestantur; quae apostolicorum aemula triumphorum, urbem nostram purpuratis et longe lateque rutilantibus populis ambierunt, et quasi ex multarum honore gemmarum conserto uno diademate coronarunt.
[Col. 0427A] Eaedem editiones cum cod. Veron. et mss. collect. 3 et 5: De quorum praesidio. De quo praesidio, dilectissimi, divinitus nobis ad exemplum patientiae et confirmationem fidei praeparato, universaliter quidem in omnium sanctorum commemoratione laetandum est, sed in horum excellentia patrum merito est [Col. 0427A] Ita cum Quesnello nostri codd. Caeterae editiones, excellentius. exsultantius gloriandum, quos gratia Dei in tantum apicem inter omnia Ecclesiae membra provexit, ut eos in corpore, cui caput est Christus (Ephes. I, 22) , quasi geminum [Col. 0427A] Quesnellus ex quinque suis mss. posuit, construeret. Nulli nostri codices, nullae editiones id praeferunt; [Col. 0427B] sed vel constituerit, vel constitueret. Primum praetulimus ex aliquot nostris potioris notae codicibus, ac praesertim ex antiquiss. Vat. constituerit lumen oculorum. De quorum meritis atque virtutibus, quae omnem loquendi superant facultatem, nihil diversum, nihil debemus sentire [Col. 0428A] discretum: quia illos [Col. 0427B] Voces, et electio pares, desunt in antiquiss. Vat. Intelligitur autem electio ad apostolatum, quo pares fuerunt Petrus et Paulus, quia a Christo uterque apostolus electus fuit; quod primatui nihil praejudicat: nam, ut Leo tradidit serm. 4, cap. 2: Unus Petrus eligitur, qui . . . omnibus apostolis . . . praeponatur; et ep. 10, cap. 1, de apostolatu loquens, ad quem omnes apostoli vocati fuerunt, Hujus muneris sacramentum, inquit, ita Dominus ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocarit. Dein vero aequales illos tradidit non potestate primatus, sed fine, id est morte seu martyrio. Haec autem notanda fuere ob postillam Quesnellianae editionis huic loco affixam: Petrus et Paulus geminus oculus Ecclesiae, alter alteri aequalis. Ipse etiam Quesnellus in opere inscripto: La discipline de l'Eglise, tom. I, pag. 96, [Col. 0427C] allatis illis Apostoli ad Cor. II, cap. XII: Nihil minus fui ab iis qui sunt supra modum apostoli, fatetur totam hanc aequalitatem respicere solum apostolatum, non vero primatum apostolatus: En tout cela l'équalité ne regarde précisément que l'apostolat, non la primauté [Col. 0428A] de l'apostolat; et hunc quidem primatum non meri honoris, sed praecipuae potestatis ac jurisdictionis primatum esse, ipsi etiam Galli theologi cum catholica Ecclesia fatentur; unde et Leo, paulo ante, cap. 5, non merum honorem, sed honorem potestatis ex divinis praeordinationibus Petro attributum agnovit. et electio pares, et labor similes, et finis fecit aequales [Col. 0428B] His verbis, fecit aequales, clauditur sermo iste in mss. Corb., Thuan. et Sammagloriano, desideranturque subsequentia verba ad finem usque. Ex quibus conjiciat non nemo vel haec addita esse pro usu alicujus Ecclesiae, cujus speciales patroni erant, ut ibi legitur, apostoli Petrus et Paulus. Hoc enim usitatissimum esse non ignorant, qui evolvendis antiquis Lectionariis assuevere; vel, si Leonis sunt, hac parte minutum esse sermonem in codicibus ad illarum Ecclesiarum usum scriptis, quae apostolos istos pro specialibus patronis non habebant. QUESNELLUS . Eadem subsequentia verba nos quoque deesse reperimus non solum in Homil. Pauli Diaconi, verum etiam in mss. collect. 2, nec non in tribus Lectionariis Vallicell., in uno Veronens., ac praesertim in antiquissimo Vat., qui erat ad usum Romanae basilicae SS. Philippi et Jacobi. In hoc autem et in duobus Vallicell., post vocem, aequales, haec clausula subjicitur: Per Jesum Christum Dominum nostrum; cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Soli codices [Col. 0428C] trium collectionum posteriorum 3, 4 et 5 (quod viderimus) ea verba exhibent, quae sicut Quesnellus non ausus est expungere, ita nec nos audemus, cum praesertim nihil repugnans contineant, nec stylus a Leonino discrepet. . Sicut autem et nos experti sumus, 327 et nostri probavere majores, credimus atque confidimus, inter omnes labores istius vitae, ad obtinendam misericordiam Dei, semper nos specialium patronorum orationibus adjuvandos: ut quantum propriis 328 peccatis deprimimur, tantum apostolicis meritis erigamur. Per Dominum nostrum Jesum Christum, cui est cum Patre et sancto Spiritu eadem potestas, una Divinitas in saecula saeculorum. Amen.
Monitum hoc loco in suis editionibus Quesnellus posuit, ut rationem afferret cur sequentem sermonem hinc subductum in appendicem rejecisset. Haec sunt ejus verba: «Sequitur in omnibus quae hucusque prodierant editionibus Sermo 2 in Natali apostolorum Petri et Pauli, cujus initium est: Exsultemus in Domino, etc., quem ideo a nostra removimus, quia exceptis exordio, quod Leonis proculdubio non est, et quinque circiter lineis, quae desumptae sunt ex sermone 2 (nunc 3) in Anniversario assumptionis, reliqua ex sermone 3 (nunc 4) in Anniversario ejusdem transcripta sunt. Locum tamen ei dabimus in appendicula. In unico ms. cod. qui Regiae Bibliothecae est, inventus est a nobis hic sermo, quem ad usum alicujus Ecclesiae particularis compactum esse inde manifestum est quod in ea exordii parte, ubi legimus: Beatum Petrum huic civitati dignatus est praerogare, habetur in ms. Cod.: Urbi Romae dignatus est, quae mutatio indicat eum Romae lectum non esse.» Ita ille.
Nos ad haec aliquamdiu ancipites fuimus. Dein vero expendentes hunc sermonem Leoni constanter attribui non solum in omnibus mss. quatuor diversae originis collectionum 1, 2, 3 et 4, verum etiam in quampluribus optimae notae Lectionariis tum Vaticanis, tum externis, quotquot hoc cum sermone reperimus, ipsum cum Quesnello a Leone abjudicare ausi non sumus; ac proinde in eo loco quem in anterioribus editionibus obtinebat relinquendum putavimus. Id potissimum exigere visa est auctoritas praestantissimi Lectionarii Vat. 3835, quod certe Romanum, nihil non sincerum Leoni tribuit; et ante annos mille exaratum vetustiorem adhuc originem satis prodit ex peculiari annotatione in praefatione descripta num. 6, qua S. pontifex coaeva ferme eidem formula, non sanctus, nec beatus, sed domnus appellatur. Hoc testimonium prae omnibus habendum. Etsi enim facile fuit errare in notandis aliarum Ecclesiarum auctoribus quoad sermones qui aliunde accipiebantur, non tamen facile invenietur erratum in nominibus auctorum propriae Ecclesiae, cum antiquiora et (ut in hoc codice accidit) vicina Leoni exemplaria exscriberentur. Tanto autem magis hujus Lectionarii auctoritas facienda est, quanto alia pars ejusdem Lectionarii signata num. 3836 Leoni suppositum detexit sermonem de Machabaeis, quem non Leoni, ut in aliis codicibus, et exinde in omnibus vulgatis, sed Augustino tribuit; adeo in Leonis nomine inscribendo duo haec antiquissima Romana Lectionaria accurata inveniuntur. Stylus quidem hujus sermonis plane Leoninus est; nec intelligimus quid in exordio Quesnellum offenderit, unde istud Leonis proculdubio non esse nulla ratione allata affirmaverit.
[Col. 0429] Quod difficultatem non exiguam videtur facessere, illud unum est, excepto exordio sermonis, caetera transcripta aeprehendi partim ex sermone tertio, partim ex quarto de Natali suo. At usitatum Leoni fuisse sua repetere atque transcribere, ex Epistolis liquet. Nam in epist. 28, ad Flavianum, cap. 3 et 4, plures sententiae leguntur quae ad verbum sumptae sunt ex serm. 21 et 22. In epist, 124, ad Palaestinos, septem capitula continentur quae totidem verbis (paucis exceptis) inveniuntur in epist. 165, ad Leonem Augustum; et in duabus his epistolis longus occurrit textus sermonis 65, qui duo integra capita perficit. Duae etiam epistolae 30 et 31 non pauca repetita exhibent; epistola autem 18 nonnulla repetit ex epist. 1 et 2. Quis igitur miretur si idipsum in hoc sermone accidit? Quod si nihil ejusmodi in aliis qui prodierunt Leonis sermonibus deprehenditur, id eam habere videtur causam, quod recitata in una solemnitate non ita convenirent alteri, uti accommodari potuerunt Natali S. Petri quae olim in Natali suo de Petri laudibus disseruerat. Satis in hoc fuit novum exordium festo S. Petri congruum concinnare; reliqua vero, quae hinc et hinc ex serm. 3 ac 4 excerpta fuerunt, adeo apte et cohaerenter connectuntur, ut eumdem auctorem ac magistrum praeferant; nec quidquam incongruum ullibi recipiant, uti contigit in serm. 1 appendici inserendo, qui etsi ex variis Leonis fragmentis contextus, alicubi tamen consarcinatorem incautum manifestat, quemadmodum suo loco annotabimus. Quid quod nonnullos sermones quibusdam mutatis Leonem repetivisse probabiliter conjecimus annot. 13 in serm. 90, sicut et alios Patres aliquot id genus repetitiones usurpasse ex SS. Zenone et Ambrosio cognoscimus? Quidni igitur noster S. pontifex ex uno et altero sermone plura excerpens atque conjungens, novo praefixo exordio alius festivitatis proprio, novam quamdam formam ac novum sermonem effinxerit?
Porro verba Beatum Petrum huic civitati dignatus est praerogare, quae in nostris codicibus retinentur, sermonem Romae et a pontifice habitum declarant; nec dubium est quin mutatio vocum in codice quem Quesnellus vidit tribuenda sit arbitrio librarii, qui pro alia Ecclesia particulari Lectionarium scribens, Petrum non suae, sed Romanae civitati praepositum indicare voluit.
I. Petri confessio et excellentia. —II. Quid ipsi Christus contulerit. —III. Pro ipsius fide oravit, et firmitatem fidei tribuit. Totius Ecclesiae principem fecit.
Exsultemus in Domino, dilectissimi, et spiritali jucunditate laetemur: quia unigenitus Dei Patris Filius, Dominus noster Jesus Christus ad insinuanda nobis suae dispensationis et Divinitatis mysteria, apostolici ordinis primum beatum Petrum huic civitati dignatus est praerogare, cujus hodierna solemnitas, recurrente triumpho martyrii, specimen et decus contulit orbi terrarum. [Col. 0429C] Eadem serm. 3, c. 3. Hoc enim obtinuit, dilectissimi, illa confessio, quae a Deo Patre inspirata apostolico cordi, [Col. 0429C] Sic emendavimus ex eodem Vat., uti etiam habetur serm. 3, cap. 3, unde haec a Leone sumpta fuerunt. Vulg., omnium. omnia humanarum opinionum [Col. 0429B] incerta transcendit, et firmitatem 330 petrae, quae nullis impulsionibus quateretur, accepit. Evangelica siquidem [Col. 0429C] Editi, referente. Correximus ex laudato Vat., cui concinunt illa memorati sermonis cap. 2: Sicut evangelica lectione reseratum est. reserante historia, [Col. 0429C] Haec ex Serm. 4, c. 2 seqq. omnes apostolos Dominus quid de se homines opinentur interrogat. [Col. 0429C] Haec periodus usque ad verbum, explicatur, omittitur [Col. 0430C] in prima editione, nec non in eodem Vat. Et tamdiu sermo respondentium communis est, quamdiu humanae intelligentiae ambiguitas explicatur. At ubi quid habeat discipulorum sensus exigitur, ille primus est in Domini confessione, qui primus est in apostolica dignitate. Qui cum dixisset: Tu es Christus Filius Dei vivi, respondit ei Jesus: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI, 16, 17) ; [Col. 0430C] Ex eodem codice adjecimus, id est, uti legitur pariter serm. 4, cap. 2. id est, ideo beatus es, quia [Col. 0429C] Pater meus te docuit, nec opinio te terrena fefellit, sed inspiratio coelestis instruxit; et non caro [Col. 0430C] Particulam nec pro et vulgatorum, supposuimus ex tribus Vat., inter quos antiquissimus reperitur. nec [Col. 0430A] sanguis, sed ille me tibi, cujus sum unigenitus, indicavit. Et ego, inquit, dico tibi; hoc est, sicut Pater meus tibi manifestavit Divinitatem meam, ita ego notam tibi facio excellentiam tuam. Quia tu es Petrus (Ephes. II, 14) ; id est, cum ego sim inviolabilis petra, ego lapis angularis, qui facio utraque unum (Ibid. 18) ; tamen tu quoque petra es, quia mea virtute solidaris, ut quae mihi 331 potestate sunt propria, sint tibi mecum participatione communia.
Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Super hanc, inquit, fortitudinem aeternum exstruam templum, et Ecclesiae meae coelo inserenda sublimitas, in hujus fidei firmitate consurget. Hanc confessionem portae inferi non tenebunt, mortis vincula [Col. 0430B] non ligabunt. Vox enim ista vox vitae est, et sicut confessores suos in coelestia provehit, ita negatores ad inferna demergit. Propter quod dicitur [Col. 0430C] Ita ex eodem antiquiss. codice, sicut etiam in serm. 4, cap. 3. Editi, beato Petro Apostolo. beatissimo Petro: Tibi dabo claves regni coelorum: et quaecumque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis, et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in coelis. Transivit quidem [Col. 0430C] Particulam etiam inseruimus ex laudato ms. atque sermone. etiam in apostolos alios jus istius potestatis, sed non frustra uni commendatur quod omnibus intimetur. [Col. 0430C] Sic ex iisdem cod. et serm. Editi, Petro enim singulariter hoc creditur. Petro enim ideo hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma proponitur. Manet ergo Petri privilegium, ubicumque ex ipsius fertur aequitate judicium; nec nimia est vel severitas, vel remissio, ubi [Col. 0430C] nihil erit ligatum, nihil solutum, nisi quod [Col. 0430C] Vocem beatus omissam in editis addidimus ex iisdem cod. et serm. beatus Petrus aut ligaverit aut solverit.
Instante autem passione sua Dominus, quae discipulorum suorum erat turbatura constantiam, Simon, inquit, Simon, ecce Satanas expostulavit ut vos cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, [Col. 0431B] Ita antiquissimus Vat. et cod. Casin. collect. 1. Editi, ut non deficiat. Mox in vulgatis erat, ne intrent. Correximus ex laudatis codd. et duobus aliis Vat., quibus concinit lectio serm. 4, cap. 3. Vide quae de hac additione, quam nec in Graeco textu, nec in Latino vulgato reperire est, ibidem animadvertimus annot. 22. ne deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos, ne intretis in tentationem (Luc. XXII, 31, 32) . Commune erat omnibus apostolis 332 periculum de tentatione formidinis, et divinae protectionis auxilio pariter indigebant, quoniam diabolus omnes exagitare, omnes cupiebat elidere; et tamen specialis a Domino Petri cura suscipitur, et pro Petri fide proprie supplicatur, tamquam aliorum status certior sit futurus, si mens principis victa non fuerit. In Petro ergo omnium fortitudo munitur, et divinae gratiae ita ordinatur auxilium, ut firmitas, quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis [Col. 0431B] conferatur. [Col. 0431B] In sequentibus alia omissa, alia transposita, alia mutuata ex serm. 4, c. 4. Nam et post resurrectionem suam Dominus beato Petro apostolo post regni claves, ad trinam [Col. 0432A] aeterni amoris professionem, mystica insinuatione ter dixit: Pasce oves meas (Joan. XXI, 17) : quod et nunc proculdubio facit, et mandatum Domini pius pastor exsequitur, confirmans nos exhortationibus, et pro nobis orare non cessans, ut nulla tentatione superemur. Si autem hanc pietatis suae curam [Col. 0431B] Ita in eodem antiquiss. Vat. et serm. laudato [Col. 0432B] cap. 4. Editi omittunt, omni, et dein, nobis; ac pro, praetendit, habent, protendit. omni populo Dei, sicut credendum est, ubique praetendit, quanto magis nobis alumnis suis opem suam dignatur impendere, apud quos in sacro [Col. 0432B] Vox beatae adjecta ex memorato Vat. habetur similiter in laudato sermone. beatae dormitionis toro, eadem qua praesedit carne requiescit? Cum itaque, dilectissimi, tantum nobis videamus praesidium divinitus institutum, rationabiliter et juste in ducis nostri meritis et dignitate laetamur, gratias agentes sempiterno Regi [Col. 0432B] Secuti sumus lectionem vetustiss. Vat., conformem sermoni 4, cap. 3. Vulgati, et Redemptori nostro Jesu Christo. Redemptori nostro Domino Jesu Christo, quod tantam potentiam dedit ei quem totius Ecclesiae principem fecit, ad gloriam et laudem nominis sui: [Col. 0432B] Hanc clausulam Leoni usitatam sumpsimus ex eodem codice. Vulg., Qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. cui [Col. 0432B] est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
In titulum sequentis sermonis hanc prolixam annotationem Quesnellus apposuit: «Ad Attilanam cladem, quae dicuntur in hoc sermone, referenda esse censet card. Baronius ad an. 452 et 455. De direptione Vandalica potius intelligenda esse nonnulla sermonis verba persuadent. Significat enim consuevisse populum, superioribus scilicet annis, confluere ad gratias Deo agendas, ob diem castigationis et liberationis. Dolet Romanos, nec de correptione compungi, nec de remissione laetari. Eisdem objicit vocem hanc propheticam: Flagellasti eos, et non doluerunt; castigasti, et noluerunt accipere disciplinam. Misericordiae Dei imputat quod corda furentium barbarorum mitigare dignatus est. Quae omnia magis vastitati Romanae urbi a Vandalis illatae convenire videntur, quam irruptioni Attilae, a quo Urbs nihil damni passa est, barbaro, antequam illuc irrumperet, divinitus mitigato. Sed haec clarius adhuc elucent ex his capitis 1 verbis: Quis hanc urbem, inquit, reformavit saluti? quis a captivitate eruit? quis a caede defendit? Haec, inquam, clare innuunt de Urbe a Vandalis occupata Leonis sermonem esse explicandum. Nemo enim saluti restituitur, nemo eruitur a captivitate, qui non in hostium fuerit potestate, et cujus salus in summum discrimen adducta non fuerit. Denique quod a caede defensam commemorat civitatem, omnino congruit Miscellae historiae narrationi, quae ita habet: «Gensericus continuo vacuam praesidio civitatem capit, et occursu Leonis papae mitigatus, ab «incendio, caedibus atque suppliciis urbem immunem servavit.» Porro sermonem ipsum in octava apostolorum dictum fuisse a Leone nostro, solus titulus indicat; de cujus veritate propter penuriam codd. mss. inquirere non licuit: unicus enim Victorinus, isque admodum recens, adfuit nobis. Si sola Leonis verba attendas, unum clarum est, habitum esse sermonem hunc paulo post solemnitatem publicae supplicationis ad S. Petrum indictae in gratiarum actionem pro liberata Urbe ab exercitu hostili. Alio autem tempore quam qui vel festo, vel octavae apostolorum dicatus est, concionem istam habitam esse a pontifice nostro, hinc probari posse videtur, quod tunc ludi Circenses in Urbe celebrabantur, quos III kalendas Martias solitos esse dari ex Ovidii II Fastorum eruit Jul. Caes. Bulengerius lib. de Circo Rom. et Circensibus ludis, cap. 1. Aliis etiam diebus Circenses ludi notantur in Calendario Romano ab Aldis et ab aliis edito ex Maffeiano marmore; sed non vel III kal. Julii, in quo festum apostolorum occurrit, vel pridie Nonas ejusdem mensis, in quo octava. Huic enim soli Apollinares ludi assignati leguntur.»
Tria hic notavit Quesnellus: Primum, de irruptione Vandalorum accipienda esse, quae hoc in sermone continentur, verissimum est.
Quoad alterum vero, id est titulum. In Octavis apostolorum Petri et Pauli, praemonendum est hunc sermonem, cujus unicum codicem Victorinum collect. 5 Quesnellus vidit, a nobis inventum fuisse in mss. quatuor collect. 2, 3, 4 et 5, ac praeterea in Lectionario Vallicell. A, 6. Soli quidem codices collect. 3, 4 et 5 eum titulum praeferunt. Quamvis vero alius titulus legatur in tabula ms. Casanat. collect. 2 et in Lectionario Vallicell., non tamen idcirco hic sermo a die octavae apostolorum excludendus fuit. Dum enim tabula codicis Casanat. titulum exhibet argumento ipsius sermonis congruentem De neglecta solemnitate, diei octavae nequaquam opponitur. Dum vero ms. Vallicell. eumdem sermonem describit Dom. 6 post Natale apostolorum cum titulo: Sermo S. Leonis papae ad populum, animadvertendum est ita hunc sermonem in octava habitum ibidem posteriori aevo in divinorum officiorum usum translatum fuisse ad memoratam Dominicam sextam, sicuti tres sermones de Collectis certissime habitos infra octavam eorumdem apostolorum eadem de causa in eodem codice descripti inveniuntur Dom. 2, 3 et 4 post ipsorum Natale, de quo vide admonitionem praemissam sermoni 6. Hinc ejusmodi sermonem in [Col. 0433] octava apostolorum, id est prid. non. Julii recitatum, nihil ambigendum est. Et diei octavae et neglectae solemnitatis titulum retinuimus.
Tertium, quo ex Leonis verbis clarum quidem Quesnellus fatetur, habitum esse sermonem hunc paulo post solemnitatem publicae supplicationis ad S. Petrum indictae ob gratiarum actionem pro liberata Urbe ab exercitu hostili; sed difficultatem movet ex die, cum in sermone mentio fiat ludorum Circensium; hi autem in antiquis Calendariis non notentur habiti in die octavae apostolorum, cui soli ludi Apollinares assignantur; hoc, inquam, tertium ut probe concilietur, quaedam praenotanda sunt. Cum in exordio sermonis S. pontifex queratur de paucitate concurrentium ad Petri ecclesiam, quo olim cunctus populus ad agendas gratias confluebat, satis indicat sermonem habitum non primo anno, quo Roma a Vandalis capta et liberata fuit, id est an. 455 (eo enim initio major erat ad Ecclesiam concursus), sed aliquot annis post, cum pristina devotio refriguerat; ac proinde hic sermo ad postremos Leonis annos pertinet.
Ad ecclesiam vero S. Petri, licet non nominetur expresse, ideo gratiarum actio indicta videtur, quia in ipso die festo S. Petri Roma liberata fuit. Etenim die 12 Junii obiit Maximus imperator, teste anonymo Cuspiniani, quem integrum ediderunt Bollandistae e ms. Caesareo tom. VI Junii part. II, pag. 187. Tres post ejus obitum dies Gensericum cum Vandalis Romam occupasse Theophanes narrat. Per dies autem quatuordecim eam depraedasse traditur tum a laudato anonymo Cuspiniani, tum a S. Prospero in Chronico, ubi praeterea eosdem Vandalos post memoratos quatuordecim dies Roma discessisse satis indicat, uno contextu scribens: Per quatuordecim igitur dies secura et libera scrutatione omnibus opibus suis Roma evacuata est, multaque millia captivorum . . . Carthaginem adducta sunt. Nunc si supputatio trium et quatuordecim dierum fiat a Maximi nece, seu a die 12 Junii ad evacuationem et libertatem Romanae urbis, hanc invenies incidisse in diem 29 ejusdem mensis. Igitur liberata in die S. Petri Romana urbe, mox gratiarum actio ad. S. Petrum indicta fuit aliquo die subsequenti infra octavam ejusdem apostoli. Ludi autem Circenses, qui in hoc sermone indicantur, haud intelligi debent ludi eodem die concurrentes, cui haec supplicatio addicta fuerat; sed possunt referri ad ludos Apollinares, qui in die octavae incipiebant, et saltem die 13 habebantur in Circo, ut ex Calendariis antiquis diximus in admonit. ad sermones de Collectis. Meram scilicet comparationem S. pontifex instituit inter ludos Circenses aliaque spectacula in quibus magna erat frequentia, et inter supplicationem memoratam, quae pene ab omnibus proxime fuerat neglecta; ubi vox proxime diem paulo anteriorem ei supplicationi deputatum designat.
I. Romanos Circensibus ludis deditos periculose beneficiorum Dei oblitos. —II. Romae liberationem a barbaris non stellarum effectum, sed Dei esse donum grato animo recolendum.
Religiosam devotionem, dilectissimi, qua ob diem castigationis et liberationis nostrae, cunctus fidelium populus ad agendas Deo gratias confluebat, pene ab omnibus proxime fuisse neglectam, ipsa paucorum qui adfuerunt raritas demonstravit: et cordi meo multum tristitiae intulit, et plurimum [Col. 0433C] Lectionar. Vallicell. et cod. Barber. collect. 2, pavoris. timoris incussit. Magnum enim periculum est homines esse ingratos Deo, et per oblivionem [Col. 0433B] beneficiorum ejus nec de correptione compungi, nec de remissione laetari. Vereor igitur, dilectissimi, ne vox illa prophetica tales increpasse videatur, quae dicit: Flagellasti eos, et non doluerunt; castigasti eos, et noluerunt accipere 336 disciplinam (Jerem. V, 3) . Quae enim in eis correctio ostenditur, in quibus tanta [Col. 0433C] Cod. Barb., effusio. aversio reperitur? Pudet dicere, sed necesse est non tacere: plus impenditur daemoniis quam apostolis, et majorem obtinent frequentiam insana spectacula quam beata [Col. 0433C] Martyria hoc loco ecclesias in honorem martyrum dicatas significat. martyria. Quis hanc urbem reformavit saluti? quis a captivitate eruit? quis a caede defendit? ludus Circensium, an cura sanctorum? quorum utique precibus divinae [Col. 0434A] censurae flexa sententia est, [Col. 0433C] Cod. Bon. et prima editio, ut qui merebatur iram servaretur ad veniam. Mss. Vallicell. et Barb., merueramus. ut qui merebamur iram servaremur ad veniam.
Tangat, obsecro, dilectissimi, cor vestrum illa sententia Salvatoris, qui cum decem leprosos misericordiae virtute mundasset, unum tantum ex eis dixit ad agendas gratias revertisse (Luc. XVII, 15) : significans videlicet de ingratis, quod huic pietatis officio, etiam si corporis assecuti sunt [Col. 0433C] Cod. Vallicell., mundationem, non tamen eis animi impietas defuerit. Ms. Barb. ut in textu, et solum defuerint pro defuerunt. sanitatem, non tamen sine animi impietate defuerunt. Ne ergo ista ingratorum nota etiam vobis, dilectissimi, possit ascribi, revertimini [Col. 0433C] Ms. Barb., ad Deum. ad Dominum intelligentes mirabilia quae in nobis dignatus est operari, et liberationem nostram, non, sicut opinantur impii, stellarum effectibus, sed ineffabili omnipotentis Dei misericordiae deputantes, qui corda furentium [Col. 0434B] barbarorum mitigare dignatus est, ad tanti vos [Col. 0434C] Cod. Vallicell., beneficii gratiam. beneficii memoriam toto fidei vigore conferte. Gravis negligentia 337 majore satisfactione curanda est. Ad emendationem nostram utamur lenitate parcentis: ut beatus [Col. 0434C] Idem codex addit, Apostolus. Petrus et omnes sancti qui nobis [Col. 0434C] Ex eodem codice adjecimus semper, pro quo in ms. Barberino habetur, saepe. Utrumque in editis deerat. Mox, obsecrationem nostram in ms. Vallicell., obsecrationem vestram pro nobis in cod. Barb. semper in multis tribulationibus affuerunt, obsecrationes nostras pro vobis apud misericordem Deum juvare dignentur, per Christum Dominum nostrum. Amen.
I. Quid intersit inter Christi et Martyrum [Col. 0435A] mortem. —II. Quae utriusque efficacia. —III. Laurentii et facultates et fidem Ecclesiae servantis fortitudo. —IV. Charitate Laurentium invincibilem factum.
Cum omnium, dilectissimi, [Col. 0435C] Postillam hic Quesnellus affixit: Nulla virtus et justitia, nisi ex charitate. At S. Leo, summam omnium virtutum et totius justitiae plenitudinem ex charitate nasci affirmavit: qua sententia non negat aliquas virtutes, ex gr., fidem et spem posse sine charitate nasci atque consistere: de quo vide quae disseremus in observat. ad serm. 45, 79 et 90. summa virtutum et totius plenitudo justitiae de illo amore nascatur, quo Deus proximusque diligitur, in nullis profecto hic amor sublimius excellere clariusque fulgere, quam in beatissimis martyribus invenitur: qui Domino nostro Jesu Christo pro omnibus hominibus mortuo tam propinqui sunt imitatione charitatis quam similitudine passionis. Quamvis enim illi dilectioni, qua Dominus nos redemit (Rom. V, 8) , nulla cujusquam benignitas possit aequari, quia aliud est pro justo mori hominem sua necessitate moriturum, aliud [Col. 0435B] pro impiis occumbere a debito mortis alienum, multum tamen universis hominibus etiam martyres contulerunt, quorum fortitudine ita ejus largitor usus est Dominus, ut poenam mortis et atrocitatem crucis nulli suorum vellet esse terribilem, sed multis faceret imitabilem. 338 Si ergo nullus bonus sibi soli est bonus, nec cujusquam sapientis sibi tantum sapientia est amica; et haec verarum natura virtutum est, ut multos a tenebroso abducat errore, qui earum clarus est lumine: ad erudiendum Dei populum nullorum est utilior forma quam martyrum. [Col. 0435C] Prima editio et Quesnelliana cum mss. collect. 3 et 4, Sit eloquentia facilis ad exhortandum. Caeterae editiones cum mss. collect. 5, alia interpunctione, quam martyrum eloquentia. Facilis ad exhortandum sit ratio, efficax ad suadendum, etc. In Homil. Pauli [Col. 0435D] Diac. paulo dissimiliter, quam martyrum sit eloquentia. Sit ratio facilis ad orandum, efficax ad suadendum. Meliorem duximus lectionem duorum Lectionar. Vat., Longobard. et Veron., ad exorandum, id est ad impetrandum seu obtinendum orando. Eloquentia sit facilis ad exorandum; sit ratio efficax ad suadendum; validiora tamen sunt exempla quam verba; et [Col. 0435D] Ita ex iisdem duobus optimae notae Lectionariis, nec non ex Homil. Pauli Diac. Prima editio, planius; reliquae, plenius. plus est opere docere quam voce.
In quo excellentissimo genere doctrinae [Col. 0435C] beatus martyr Laurentius, cujus passione dies hodiernus illustris est, quam gloriosa polleat dignitate, etiam persecutores ipsius sentire potuerunt, [Col. 0435D] Tres codd. Vatt., quando cum illo. cum illa mirabilis animi fortitudo, de Christi principaliter amore concepta, non solum [Col. 0435D] Prima editio, ipsis, id est persecutoribus, non cederet. ipsa non cederet, sed etiam alios exemplo suae tolerantiae roboraret. Cum [Col. 0436A] enim furor gentilium potestatum [Col. 0435D] Duo codd. Vatt., in lectissima. in electissima quaeque Christi membra saeviret, ac praecipue eos qui ordinis erant sacerdotalis impeteret, in levitam Laurentium, qui non solum [Col. 0435D] Magis placuit ex editis ante Quesn. et ex nostris codd. delere particulam in, quam ille praeposuit ex duob. mss. Vict. Sammagl., nec non ex veteri homiliarum editione Basileae excusa anno 1513. In margine editorum: Al., in mysterio. ministerio sacramentorum, sed etiam dispensatione ecclesiasticae substantiae praeeminebat, impius persecutor efferbuit, duplicem sibi praedam de unius viri comprehensione promittens, quem si fecisset sacrae pecuniae traditorem, faceret etiam [Col. 0436C] Prima editio et cod. Bon., sacrae. verae religionis exsortem. Armatur itaque gemina face homo pecuniae cupidus et veritatis inimicus: avaritia, ut rapiat aurum; impietate, ut auferat Christum. Postulat sibi ab immaculato sacrarii [Col. 0436C] Homil. Pauli Diac., praeside, et mox omittit inferri. praesule opes ecclesiasticas, quibus avidissimus inhiabat, inferri. Cui levita castissimus ubi eas repositas haberet ostendens, numerosissimos [Col. 0436B] sanctorum pauperum obtulit greges, in quorum victu atque vestitu inamissibiles condiderat facultates, quae tanto integrius erant salvae, quanto sanctius probabantur expensae.
Fremit [Col. 0436C] Vox ergo in ms. Vat. Longobard. desideratur. ergo praedo frustratus, et in 339 odium religionis, quae talem divitiarum usum instituisset, [Col. 0436C] Ita melius ex Homil. Pauli Diac. quam alia ardescens. Mox direptionem cum emendatioribus codd. prima editio et Quesn. Al., direptione. exardescens, direptionem thesauri potioris aggreditur; [Col. 0436C] Haec lectio praeferenda visa est ex eodem Homiliario ac prima editione et ms. Bon., qui duo posteriores post vocem depositum addunt ei. Alias particula ut hic omittitur, et praeponitur voci illud. ut apud quem nullam denariorum substantiam reperisset, illud depositum, quo sacratius erat dives, auferret. Renuntiare Christo Laurentium jubet, et solidissimam illam levitici animi fortitudinem diris parat urgere suppliciis. Quorum [Col. 0436C] Duo mss. Vatt., unus Bon. et prima editio, ubi [Col. 0436D] minora. Post pauca pro praecipit in exemplo Pauli Diac. habetur, praecepit, et alteratione pro alterna mutatione. ubi prima nihil obtinent, vehementiora succedunt. Laceros artus et multa verberum sectione conscissos subjecto praecipit igne torreri: ut per cratem ferream, [Col. 0436C] quae jam de fervore continuo vim in se haberet urendi, conversorum alterna mutatione membrorum, fieret cruciatus vehementior et poena productior.
Nihil obtines, nihil proficis, saeva crudelitas. Subtrahitur [Col. 0436D] Ita Quesnellus ex ms. Vict. et ex marginali annotatione Surii et Antuerp. Ita etiam nostri codd. Lectionar. Veron. et Barb. collect. 2 ac Vat. collect. 5. Homil. Pauli Diac., per errorem amanuensium, juventutis pro inventis tuis. Al. legebatur, tormentis tuis. inventis tuis materia mortalis, et Laurentio in coelos abeunte [Col. 0436D] Editi ante Quesn., tu deficis flammis tuis. Superari charitas Christi flamma non potuit. Cod. Barb. collect. 2, paulo dissimiliter, tu deficis in flammis tuis. Superari charitas Christi flamma tua non potuit. Quesnelli lectionem, quam ex cod. Vict. et ex margine memoratarum editionum recepit, secuti sumus, cum confirmetur duobus nostris Lectionariis et tribus aliis mss. Vatt. ac exemplo Pauli Diac. Alius Vat. modicum [Col. 0437D] discrepans habet: Tu deficis. Flammis tuis superari flamma Christi non potuit. tu deficis. Flammis [Col. 0437A] tuis superari charitatis Christi flamma non potuit, et segnior fuit ignis qui foris ussit quam qui intus accendit. [Col. 0437D] Melior et Leoninae syntaxi conformior visa est haec lectio quam invenimus non solum in prima editione et mss. collect. 3, verum etiam in duobus Lectionar. Vat. et Veron. et in exemplari Pauli Diac., quod solum pro aggeras habet exaggeras. Unus Vat., augeres. Vulgati sic: Saevisti persecutor in martyrem, saevisti et auxisti palmam, dum aggeras poenam. Servisti, persecutor, martyri, cum saevisti; auxisti palmam, dum aggeras poenam. Nam quid non [Col. 0437D] Quesnellus, ad victoriae. Revocavimus aliarum editionum lectionem, quae et melior est, et in omnibus nostris mss. invenitur, nec non in illo inventa fuit quo usus est Paulus Diac. ad victoris gloriam ingenium tuum reperit, [Col. 0437D] Homil. Pauli Diac., quando commenta tyrannidis tuae in honorem transierunt triumphi etiam inter tormenta supplicii. quando in honorem transierunt triumphi, etiam instrumenta supplicii? Gaudeamus igitur, dilectissimi, gaudio spiritali, et de felicissimo inclyti viri fine gloriemur in Domino, qui est mirabilis in sanctis suis (Ps. LXVII, 36) , in quibus nobis et praesidium constituit et exemplum; atque ita per universum mundum clarificavit gloriam suam, ut a solis ortu usque ad occasum, [Col. 0437D] Idem Homil., levitico numero, lumine coruscante fulgoris, quam clarificata. Prima editio et cod. Bon., glorificata, reliqua ut in textu. leviticorum luminum coruscante fulgore, quam clarificata est Jerosolyma Stephano, tam illustris fieret Roma Laurentio. Cujus oratione [Col. 0437B] et patrocinio adjuvari nos sine cessatione confidimus: ut 340 quia omnes, sicut Apostolus ait: Quicumque volunt in Christo pie vivere, persecutionem patiuntur (I Tim. III, 12) , corroboremur spiritu [Col. 0437D] Eadem editio et cod. Bon., veritatis charitatis, et ad superandas omnes tentationes [Col. 0438D] Exemplum Pauli Diac., constantia fidei et perseverantia. constantis fidei perseverantia muniamur. [Col. 0438D] Cod. Vat. Longobard., Per eum qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Prima editio: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Amen. Per Dominum nostrum Jesum Christum, viventem et regnantem cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Indicit jejunium ex auctoritate, suadet ex charitate, ut corpus castigetur et pauper adjuvetur. —II. Parum esse nulli auferre proprium, nisi et pauperi tuum largiaris.
Observantiam quidem vestram, dilectissimi, ita novimus esse devotam, ut animas vestras [Col. 0437C] non solum legitimis, sed etiam voluntariis jejuniis excolatis. Verumtamen adjicienda est huic studio etiam nostrae admonitionis [Col. 0438D] Lectionar. Venet. S. Marci 154, hortatio. exhortatio, ut si qui sunt in hoc exercitio tardiores, in his saltem diebus communi abstinentiae se obedienter adjungant, in quibus nos oportet sacratissimam consuetudinem attentius celebrare, ut per humilitatem jejunii contra omnes hostes nostros divinum mereamur auxilium. Res enim est praecipui operis, quam et ex auctoritate indicimus, et ex charitate suademus: ut paululum edendi libertate compressa, castigationi [Col. 0438D] Prima editio, corporis. corporum et pauperum studeamus alimoniae, 341 quos qui reficit animam suam pascit, [Col. 0438A] et temporales epulas in delicias mutat aeternas.
In locum igitur malarum cupiditatum sanctorum desideriorum incrementa succedant. Cesset iniquitas, sed non sit otiosa justitia. Quem nullus patitur opprimentem, sentiat aliquis adjuvantem. Parum est enim non auferre aliena, nisi largiaris et propria. Sub oculis justi judicis sumus, qui novit quantam unicuique bene operandi dederit facultatem. Non vult otiosa esse munera sua, qui servis suis sic mensuras mysticorum distribuit talentorum, ut creditum qui liberaliter erogasset, augeret; qui steriliter servasset, amitteret (Matth. XXV, 28; Luc. XIX, 26) . Et ideo, dilectissimi, quia septimi mensis jejunium celebrare nos convenit, sanctitatem vestram monemus ut quarta et sexta feria jejunemus; [Col. 0438B] sabbato vero apud beatum Petrum Apostolum [Col. 0438D] Eadem editio omittit, pariter. pariter vigilemus, cujus suffragantibus meritis ab omnibus tribulationibus mereamur absolvi: [Col. 0438D] Haec clausula ex cod. Veneto apposita est. per Jesum Christum Dominum nostrum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Diabolo per continentiam esse resistendum, qui jacti in primis parentibus seminis fructum per illecebram edendi requirit in nobis. —II. Jejunium et alienae et propriae cujusque saluti plurimum prodesse. —III. Abundantiores sint eorum eleemosynae, qui nequeunt jejunare. —IV. Divitias in tuto collocari et augeri, cum pauperibus erogantur.
Deus humani generis conditor et redemptor, qui nos ad promissiones vitae aeternae per semitas vult ambulare justitiae, [Col. 0438D] Vulg., de futura tentatione, quae nobis . . . . adversaretur. Magis placuit Lectio cod. Veneti. quia non defuturae [Col. 0438C] erant tentationes quae nobis in itinere virtutum insidiosis adversarentur occursibus, multis nos praesidiis, dilectissimi, [Col. 0438D] Editi, in quibus. Delevimus in auctoritate nostrorum codicum. quibus laqueos diaboli obtereremus, instruxit: inter quae hoc famulis suis saluberrimum contulit, ut contra omnes inimici dolos fortitudine se continentiae et operibus pietatis armarent. Ille enim 342 qui ab initio primis hominibus interdicti cibi inseruit appetitum (Gen. III, 5) , et male credulis per illecebram edendi omnium concupiscentiarum virus infudit, easdem fraudes retractare non desinit, et in natura, quam scit suis seminibus esse vitiatam, [Col. 0438D] Vulg. ante Quesn. addunt, et corruptam. Unus Vat. cod., esse incitatam et corruptam. Prima editio, quam scit suis seminibus incitatam, esse vitiatam. Quesnellianam lectionem caeteri nostri codd. confirmant. sationis suae germen inquirit, ut ad labefactanda studia virtutis, desiderium voluptatis accendat. [Col. 0439A] Quoniam poena ipsius est provectio Christiana, nec potest eorum animos aliquo modo laedere, qui noverunt, auxiliante Domino, in sua carne regnare. Rationabili ergo moderatione sanctoque proposito frenandae sunt rebelles cupiditates, nec sinendum est ut castis et spiritalibus desideriis corporales concupiscentiae reluctentur. Agnoscat interior homo exterioris sui se esse rectorem, [Col. 0439C] Revocavimus ut a Quesnello deletum ex anterioribus editionibus, pro quo duo mss. Vatt. habent et. ut mens divino gubernata dominatu terrenam substantiam in bonae voluntatis cogat obsequium. Nec enim deest nobis ad hunc ordinem [Col. 0439C] Ita cum Quesnello nostri codd. Al., observandum. Paulo post, formavit in duobus mss., pro informavit. conservandum, misericordissimi Regis auxilium, qui nos saluberrimae observantiae ratione informavit, praefiniens nobis per temporum recursus quosdam jejuniorum dies in quibus castigatione corporum virtus roboraretur animorum.
Hujus autem remedii munus, dilectissimi, etiam in isto qui septimus est mense dispositum est, quod nos prompta convenit alacritate suscipere; ut praeter [Col. 0439C] Ex Lectionario Veneto addidimus, illam. illam abstinentiam, qua quisque se peculiariter atque privatim secundum modum suae possibilitatis exercet, haec quae omnibus simul indicitur animosius celebretur. Nam in omni agone certaminis Christiani, utilitas continentiae plurimum valet, ita ut [Col. 0439D] In ms. Vat. collect. 5 omittitur, quidam. Post pauca cod. Venet. delet praepositionem in ante vocem jejunio in Matthaei textu. quidam saevissimorum spiritus daemonum, qui ab obsessis corporibus nullis exorcizantium fugantur imperiis, sola jejuniorum et orationum virtute pellantur, dicente Domino: Hoc genus daemoniorum non ejicitur nisi in jejunio et oratione (Matth. XVII, 20; Marc. IX, 28) . Grata ergo est Deo et terribilis diabolo jejunantis oratio, nec latet quantum [Col. 0439C] acquirat saluti suae, quae tantum praestat alienae.
In hac sane observantia, dilectissimi, quamvis omnes [Col. 0439D] Unus cod. Vat., vos; et post pauca, obsistit in Lectionario Veneto pro, obsistat. nos unanimiter oporteat esse devotos, si qui tamen sunt quorum voluntati aliqua obsistat infirmitas, laborem qui supra vires est corporum, redimant impendiis facultatum. Multa enim sunt opera pietatis quae ipsam edendi necessitatem merito ampliore [Col. 0439D] Ita omnes et editiones et codices, sed legendum, ni fallor, compensent. QUESNELLUS in margine. commendent, si jejunantium purificationem studio benignitatis 343 acquirunt. Nam [Col. 0440A] cum ii qui nihil omittunt de humiliatione jejunii sub [Col. 0439D] Id intelligetur ex serm. 18, de Jejunio VII mensis septimi, c. 3, ubi Leo ad eleemosynas cum jejunio jungendas hortaturus, sterile indicat, quod pietatis ac eleemosynae fructibus caret; qui fructus adeo Christianis necessarii sunt, ut ficum infecundam Dominus Jesus, inquit, nihil habentem, quod esuriens sumeret, perpetua sterilitate damnaverit: quoniam qui esurientem non refovet, illi denegat cibum, qui quod pauperi est datum, sibi dixit impensum. Et hujus maledictionis arbores erunt, quibus a judicante dicetur: Discedite a me, etc. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. Sterile igitur vocatur jejunium, [Col. 0440C] quod a jejunantibus cum ea qua possunt eleemosynarum erogatione non jungitur; quatenus eo fructu caret, quo qui expers est jejunio non suffragante damnabitur. Mox, pro ad abstinendum, codex Venet. habet, ad abstinentiam. sterili fatigatione desudent, nisi se eleemosynarum, qua possunt, erogatione sanctificent, dignum est ut in alimoniam pauperum abundantior sit eorum largitio, quorum ad abstinendum minor est fortitudo. Quod ergo [Col. 0440C] Vocem quis in mss. collect. 5 et a Quesnello [Col. 0440D] omissam, ex anterioribus vulgatis et caeteris nostris antiquis libris revocavimus. quis in sua sibi infirmitate non denegat, alienae inopiae libenter impendat, et propriam necessitatem faciat sibi cum indigente communem. Non culpatur infirmus jejunium solvens, a quo cibum accipit pauper esuriens; nec escam sumendo polluitur, qui eleemosynam impertiendo mundatur, dicente Domino: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) .
In quo opere, dilectissimi, etiam ii qui ab epularum delectatione se continent, fructus [Col. 0440B] sibi debent misericordiae comparare, ut [Col. 0440D] Ita melius ex eodem cod. Veneto, quam in Vulgatis, qui. quod abundantius seminaverint, copiosius metant. Non enim umquam agricolae suo seges ista mentitur, aut incertam spem habet operis cultura pietatis. Quidquid hoc modo serentis manu spargitur, non aestus urit, non torrens trahit, non grando prosternit. Incolumes semper sunt omnes pietatis expensae; [Col. 0440D] Prima editio, praemisso puncto, Non solum. Dein sed et modo scripsimus ex plerisque et potioribus nostris codd. Al., sed etiam modo. nec solum integrae manent, sed et modo augentur, et qualitate mutantur. De terrenis coelestia prodeunt, de parvis magna gignuntur, et temporale [Col. 0440D] Prima editio, damnum; eleemosyna enim temporali damno verti solet. donum in praemium transit aeternum. Quisquis igitur divitias amas, quisquis multiplicari quae possides concupiscis, in haec lucra accendere, in haec rerum tuarum augmenta suspira, de quibus nihil fur abripit, nihil tinea corrumpit, nihil rubigo consumit (Matth. VI, 19) . Noli [Col. 0440C] desperare de fenore, noli de accipiente diffidere. Quod uni horum fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) , [Col. 0440D] Unus cod. Vat., quos dicat. quis dicat, intellige; et apud quem opes tuas colloces, [Col. 0440D] Vulg., perspicacius. Cod. Vat. suggessit emendationem, quam Quesnellus suspicatus margini annotaverat, et ante eum Latinus Latinius in Biblioth. Sacra. perspicacibus fidei oculis securus agnosce. Non dubitet de receptione, cui Christus debitor est. Non sit anxia liberalitas, nec triste jejunium: hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) , qui fidelis est in verbis suis, et abundanter largita retribuit, [Col. 0440D] Prima editio, qui. Clausulam Jesus Christus, etc., adjecimus ex ms. Veneto. In prima editione haec alia clausula legitur: Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum. Amen. quae benigne largienda donavit Jesus [Col. 0441A] Christus 344 Dominus noster, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Jejunia, sine quibus antiquis justitia Dei non est placata, nobis quoque esse necessaria. —II. Multo potentiora esse quando ab omnibus simul fidelibus celebrantur. —III. Debere se quemque interdum curis subtrahere, ut saluti suae intentius vacet. Unitas orationis quam potens sit. —IV. Plurimum valere apud Deum consensum bonorum. Animum, non censum in eleemosynis pensari. —V. Quemque debere pro facultate sua eleemosynas erogare sine diffidentia.
Ad exorandam, dilectissimi, misericordiam Dei, et ad renovandum statum [Col. 0441D] Prima editio et unus cod. Vat., felicitatis. fragilitatis [Col. 0441B] humanae, quantum valeant religiosa jejunia, sanctorum prophetarum praedicatione cognoscimus; qui divinae justitiae commotionem, quam frequenter populus Israel merito iniquitatis inciderat, non nisi jejunio protestantur posse placari. Unde et Joel propheta admonet dicens: Haec dicit Dominus Deus vester: Convertimini ad me [Col. 0441D] Ms., Venet., ex toto; et paulo post scindite pro disrumpite in prima editione et in mss. collect. 3 et 4. in toto corde vestro, in jejunio, et fletu, et planctu, et disrumpite corda vestra et non vestimenta vestra, et convertimini ad Dominum Deum vestrum: quia misericors est, et patiens, et magnanimus, et multum misericors (Joel. II, 12, 13) ; et iterum: Sanctificate jejunium, praedicate curationem, congregate plebem, sanctificate Ecclesiam (Ibid., 15) . Quae cohortatio, dilectissimi, nostris quoque est amplectenda temporibus, quia hujus curationis remedia [Col. 0441C] [Col. 0441D] Codex Venet., etiam a nobis necessariae praedicantur. etiam a nobis sunt necessarie praedicanda, ut in observantia [Col. 0441D] Prima editio, satisfactionis. sanctificationis antiquae, quod perdidit 345 Judaica praevaricatio, acquirat Christiana devotio.
Divinarum [Col. 0441D] Autem pro namque melius reposuimus ex ms. Veneto. autem reverentia sanctionum, inter quaelibet spontaneae observantiae studia, habet semper privilegium suum: ut sacratius sit quod publica lege celebratur quam quod privata institutione dependitur. Exercitatio enim continentiae, quam sibi quisque proprio indicit arbitrio, ad utilitatem cujusdam pertinet portionis; jejunium vero, quod universa Ecclesia suscipit, neminem a generali purificatione sejungit; et tunc fit potentissimus Dei [Col. 0442A] populus, quando [Col. 0441D] Idem cod. Venet., unitate. in unitatem sanctae obedientiae omnium fidelium corda conveniunt, et in castris militiae Christianae similis ex omni parte praeparatio, et eadem est ubique munitio. Fremat licet cruenti hostis pervigil furor, et latebrosas undique praetendat insidias, neminem tamen capere, neminem poterit vulnerare, si nullum inermem, nullum desidem, nullum invenerit ab opere [Col. 0441D] Vocem pietatis a Quesnello deletam restituimus ex omnibus editis nostrisque codicibus. pietatis exsortem.
Ad hujus ergo invictae [Col. 0441D] Editi ante Quesnellum cum mss. collect. posteriorum et Lectionar. Veneto, pietatis. Sed melius ille, unitatis; nam refertur ad unitatem sanctae obedientiae, quae praecedenti capite memoratur, cuique insistitur initio cap. 5. unitatis potentiam, dilectissimi, etiam hoc nos solemne jejunium septimi mensis invitat: ut a curis saecularibus actibusque terrenis liberos ad Dominum animos erigamus. Et quia hanc intentionem semper necessariam non omnes possumus habere perpetuam, saepiusque per humanam fragilitatem [Col. 0441D] Ms. Vat. collect. 5, a supernis recedimus, deletis vocibus, in terrena. Alius Vat. collect. 4, decidimus, [Col. 0442D] pro recidimus. a supernis in [Col. 0442B] terrena recidimus, istis saltem diebus, qui nobis ad saluberrima sunt remedia praestituti, mundanis nos occupationibus subtrahamus, et aliquid temporis quod prosit ad bona aeterna furemur. In multis enim, sicut scriptum est, offendimus omnes (Jacob. III, 2) . [Col. 0442D] Particula et, quam Quesnellus delevit, ex omnibus editis et nostris codd. revocavimus. Et licet quotidiano Dei munere a diversis contaminationibus emundemur, inhaerent tamen incautis animis plerumque maculae crassiores, quas oporteat diligentiori cura ablui et impendio majore deleri. [Col. 0442D] Prima editio et cod. Bon., Plenissima autem est peccatorum abolitio. Plenissima autem peccatorum obtinetur abolitio quando totius Ecclesiae una est oratio et una confessio. Si enim duorum vel trium [Col. 0442D] Ita ms. Venet., duo Vatt. et prima editio. Al., sanctorum pio consensui. sancto pioque consensui omnia quae poposcerint Dominus praestanda promittit (Matth. XVIII, 20) , quid negabitur multorum millium plebi unam observantiam pariter exsequenti, [Col. 0442C] et 346 per unum spiritum concorditer supplicanti?
Magnum est [Col. 0442D] Restituimus lectionem editorum ante Quesnellum, quam omnes nostri codices praeferunt. Quesnellus nihil indicans, et in conspectu Domini, dilectissimi, valde pretiosum. in conspectu Domini, dilectissimi, valdeque pretiosum, cum totus Christi populus eisdem simul instat officiis, et in utroque sexu omnes gradus omnesque ordines eodem cooperantur affectu; cum [Col. 0442D] Sic ex nostris mss. et editis ante Quesnellum, apud quem, in declinando a malo, ac faciendo bonum. in declinando malo ac faciendo bono par cunctorum et [Col. 0442D] Mss. Corb. et Vict. Quesnelli, una substantia. una sententia est; cum in operibus servorum suorum glorificatur Deus, et totius pietatis auctori [Col. 0442D] Sic ex Lectionario Veneto. Al., in multarum; quo etiam confirmatur lectio antea vulgatorum, auctori, pro qua Quesnellus auctor supposuit. in multa gratiarum actione benedicitur. Aluntur esurientes, vestiuntur nudi, visitantur infirmi, et nemo quod suum est quaerit, sed quod alterius (I Cor. X, 24) , dum ad relevandam alienam miseriam unicuique mensura sua sufficit, et [Col. 0443A] facile est invenire hilarem [Col. 0443C] Al., datorem. largitorem, ubi modum operis ratio temperat facultatis. Per hanc autem Dei gratiam, quae operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) , communis fidelium fructus et commune fit meritum. [Col. 0443C] Cod. Venet., quoniam potest par eorum esse animus. Quoniam quidem potest et eorum par esse animus quorum impar est census, et cum alter de alterius laetatur largitate, cui aequari non potuit impendio, aequatur affectu. Nihil in tali populo [Col. 0443C] Prima editio cum mss. posteriorum collect., inornatum. inordinatum nihilque diversum est, ubi ad unum pietatis vigorem omnia sibi totius corporis membra consentiunt; nec de sua tenuitate confunditur qui de aliorum opulentia gloriatur. Decus enim universitatis est excellentia portionis, et cum Dei spiritu omnes agimur, non solum illa nostra sunt quae ipsi gerimus, sed etiam illa de quibus in aliorum actione gaudemus.
Amplectamur igitur, dilectissimi, beatam istam sacratissimae unitatis soliditatem, et solemne jejunium concordante proposito bonae voluntatis ineamus. Nihil a quoquam arduum, nihil asperum quaeritur, nec aliquid nobis quod vires nostras excedat indicitur, sive in abstinentiae castigatione, sive in eleemosynae largitate. Sciunt singuli quid possint quidve non possint. Ipsi modulum suum pendant, ipsi justa et rationabili taxatione se censeant, ut sacrificium misericordiae non cum tristitia offeratur, nec inter damna numeretur. Hoc pio 347 impendatur operi quod cor justificet, quod conscientiam lavet, quod denique et accipienti prosit et danti. Felix quidem ille est animus multumque mirabilis, qui facultatum defectionem benefaciendi amore non metuit, et daturum [Col. 0443C] sibi eroganda non diffidit, a quo quod erogaret accepit. Sed quia magnanimitas ista paucorum est, [Col. 0443C] Conjunctionem et adjecimus ex mss. Veneto et [Col. 0443D] duobus Vatt.; etiam vero ex editionibus ante Quesnellum et quatuor codd. revocavimus. Paulo ante editiones Quesnello anteriores corrupte praeponebant particulam cum voci magnanimitas. et plenum etiam pietatis est ut suorum curam quisque non deserat, nos perfectioribus non praejudicantes, ea vos regula generaliter cohortamur ut mandatum Dei secundum possibilitatis vestrae mensuram operemini. Hilarem enim benevolentiam esse decet, quae sic suam temperet largitatem, ut de illa et pauperum refectio gaudeat, et domestica sufficientia non laboret. Qui autem ministrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum [Col. 0444A] justitiae vestrae (II Cor. IX, 10) . Quarta igitur et sexta feria jejunemus, sabbato autem apud beatissimum Petrum apostolum pariter vigilias celebremus, cujus meritis et orationibus confidimus nobis per omnia misericordiam Dei nostri esse praestandam: per Dominum nostrum Jesum Christum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Jejunium a Christianis gratia Dei impletum quantum praestet observantia carnali Judaeorum. —II. Commune et publicum privato esse anteferendum, ut majoris meriti et efficaciae. —III. Innumera esse tela diaboli, quae ab eo solo vitantur qui Deum super omnia diligit. —IV. Quaedam tempora electa, ut ad divina respiremus. — 348 V. Jejunio subjungendam eleemosynam, maxime erga fideles. [Col. 0444B] —VI. Pauperes patientia, divites misericordia salvandos.
Praedicationem nostram, dilectissimi, familiaris vobis adjuvat consuetudo, et ratio temporis commendat officium sacerdotis, ne aut onerosum videatur aut arduum, quod et praeceptum exigit legis, et devotio temperat voluntatis: quae cum in unum, gratia Dei auxiliante, conveniunt, non littera occidit, sed spiritus vivificat (I Cor. VIII, 1) . Ubi autem spiritus [Col. 0443D] Cod. Venetus, Domini. Dei, ibi libertas (II Cor. III, 17) , quae legem non timore exsequitur, sed amore. Obedientia enim mollit imperium, nec dura ibi necessitate servitur, ubi diligitur quod jubetur. Cum ergo vos, dilectissimi, ad quaedam quae etiam in veteri Testamento instituta sunt cohortamur, non Judaicae vos observantiae jugo [Col. 0444C] subdimus, nec consuetudinem vobis populi carnalis indicimus. Excellit super illorum jejunia continentia Christiana: et si quid nobis atque illis [Col. 0443D] Jejunium scilicet decimi et septimi mensis ex observantia veteris legis assumptum Leo saepe commemorat; et eatenus Judaeis commune in temporibus hoc loco traditur. commune est in temporibus, non concordat in moribus. Habeant illi [Col. 0443D] Ritum ex pharisaica procul dubio superstitione descendentem arguit: nihil enim tale praescriptum Judaeis in Scriptura legimus. Haustus porro ex ethnicorum consuetudine, quam commemorat Tertullianus lib. de Jejuniis, in fine: Sed et omnem, inquit, ταπεινοφρόνησιν ethnici agnoscunt. Cum stupet coelum, [Col. 0444C] et aret annus, nudipedalia denuntiantur, etc. Haeresim commemorat Augustinus hominum nudis pedibus semper ambulantium, eo quod Dominus Moysen, Josue et Isaiam nudis pedibus ambulare jusserit. Haeres. 68. QUESNELLUS . nudipedalia sua, et in tristitia vultuum [Col. 0444C] Sic ex Lectionar. Veneto. Al., ostendant. Respicit [Col. 0444D] hic ad illa Matth. VI, 16, de hypocritis jejunantibus. Exterminant enim facies suas, ut appareant hominibus jejunantes. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam; et ideo otiosa ejusmodi jejunia appellat, quod aeterna mercede careant. Confer quae traduntur serm. 92, c. 2. ostentent otiosa jejunia; nos in nullo [Col. 0444D] Quesnellus in margine: Forte, ab habitus nostri honestate. ad habitus nostri honestatem dissimiles, nec a justis et necessariis operibus abstinentes, edendi licentiam simplici parcitate cohibemus: ut in usu ciborum modus eligatur, non [Col. 0444D] Innuuntur cibi quos Hebraei velut immundos damnabant, ut caro suina, sanguis, etc. Ab his autem abstinebant Christiani etiam Leonis aetate in jejunio quatuor temporum, eo quod carnes non comederent parcitatis ac temperantiae nomine, non vero quod aliquem cibum Hebraica superstitione reprobarent. creatura damnetur.
Quamvis autem unicuique nostrum liberum sit voluntariis castigationibus proprium corpus [Col. 0445A] afficere, et nunc moderatius, nunc vero districtius repugnantes spiritui carnales concupiscentias edomare, quibusdam tamen diebus ab omnibus oportet pariter celebrari generale jejunium, et tunc est efficacior [Col. 0445D] Al, sanctiorque. sacratiorque devotio, quando in operibus pietatis totius Ecclesiae unus animus et unus est sensus. Publica enim praeferenda sunt propriis; et ibi intelligenda est praecipua ratio utilitatis, ubi vigilat cura communis. [Col. 0445D] Ita cum Quesnello ms. Venetus. Caeterae editiones cum codd. collect. posteriorum: Teneant . . . observantiae. Teneat igitur diligentiam suam observantia singulorum, et contra nequitiae 349 spiritalis insidias, implorato divinae protectionis auxilio, [Col. 0445D] Vulgati, arripiat. Placuit lectio ms. Veneti. coelestia quisque arma corripiat. Sed ecclesiasticus miles, etiamsi specialibus praeliis possit fortiter facere, tutius tamen et felicius dimicabit, si contra hostem palam in acie steterit: ubi non suis [Col. 0445B] tantum viribus certamen ineat, sed sub invicti Regis imperio fraternis consociatus agminibus bellum universale conficiat. Minori enim discrimine plures confligunt cum hoste quam singuli; nec facile patet vulneri, quem opposito scuto fidei, non sua tantum, sed etiam aliorum fortitudo defendit: ut ubi una est omnium causa, sit una victoria.
Quia igitur adversarius noster insidiari nobis diversa tentationum arte non desinit, et haec est [Col. 0445D] In prima editione deest una. una versutiarum ejus intentio, ut redemptos Christi sanguine a mandatis Dei possit abducere, omni diligentia praecavendum est ut nullis inimici jaculis vulneremur. Tela enim ipsius non sunt aspera corporis sensibus, sed nimium carni, ut animae noceant, blandiuntur. Trahunt oculos ad varias [Col. 0445D] Eadem editio, tentationes. cupiditates, [Col. 0445C] ut de mundi pulchritudine aut concupiscentiae accendantur faces, aut [Col. 0445D] Respicere videtur superstitionem gentium quae astrorum pulchritudine captae ex astris fecerunt deos, vel Manichaeorum, qui soli ac lunae superstitiosum cultum deferre ab ipso Leone inventi fuerunt, uti traditur serm. 42, c. 5, et ep. 15, ad Turibium, c. 4. Vide etiam peculiarem superstitionem erga [Col. 0446D] solem nascentem a paganis derivatam serm. 27, c. 4. superstitionum gignantur errores. [Col. 0446D] Ita ex ms. Veneto. Prima editio: Insidioso enim sono et mollibus actibus. Subsequentes editiones quae a prima non habent originem: Insidioso etiam sono mollibus ictibus. Quesnellus: Insidiosis etiam sonis et mollibus ictibus. Per insidiosos etiam sonos mollibus ictibus pulsatur auditus, ut animi soliditas illecebrosa modulatione solvatur, et lethalium consuetudine suavitatum incauta et parum sobria corda capiantur. Sed hos diaboli dolos inefficaces et irritos faciunt divinae praesidia gratiae, et evangelicae praecepta doctrinae. Quoniam qui acceperunt Spiritum sanctum, et a quibus timor Domini non de poenae formidine, sed de Dei charitate conceptus est, illaeso fidei pede laqueos talium conterunt captionum, ut creaturarum omnium pulchritudine ad gloriam et laudem sui utantur auctoris, eumque diligant super omnia, per quem facta sunt omnia (Joan. I, 3) .
In hujus admirationem, dilectissimi, omnium fidelium tendat affectio; de hoc sibi delectationes [Col. 0446A] non corruptibiles, sed aeternas, sapiens continentia petat, et in amorem [Col. 0446D] Supplevimus vocem ejus ex laudato ms. Veneto. ejus boni sine quo nullus est bonus incontaminata castitas inardescat. Ad hoc enim nobis tradita sunt exercitia Christiana ut, resecata omni illicita voluptate, in sanctas et spiritales delicias aestuemus. 350 Et cum nos oporteat semper studere virtutibus, quidam tamen dies ideo sunt ad castigationem communis observantiae consecrati, ut anima quae terrenis adhuc desideriis implicatur et curis saecularibus impeditur, ex intervallo saltem ad divina respiret; et quia portio [Col. 0446D] Vulgati, divini agri. Melius ex cod. Veneto Dominici, quod Leoni usitatum est. Dominici agri est, dignos coelestibus horreis afferat fructus. Ibi enim spes est metendi ubi fuerit diligentia seminandi.
His, dilectissimi, ad profectum vestrum [Col. 0446B] pro temporis occasione perstrictis, jejunium vobis septimi mensis indicimus, in quo vos non solum de ciborum abstinentia, sed etiam de pietatis operibus commonemus: ut quod vestris usibus religiosa parcitate subtrahitis in alimoniam pauperum et in cibos debilium transferatis; omnibus quidem indigentibus generali benevolentia consulentes, sed maxime eorum memores qui sunt de membris corporis Christi et nobis unitate catholicae fidei copulantur. Plus enim debemus nostris pro consortio gratiae, quam alienis pro communione naturae.
Abundet ergo in vobis, dilectissimi, benignitas Christiana; et sicut recurrentia anni tempora desideratis ut plena sint fructibus, ita et corda vestra pascendis sint fecunda pauperibus. Quibus [Col. 0446C] utique potuit Deus, cujus sunt omnia, necessariam conferre substantiam, et tales eis tribuere facultates, ut in nullo vestris largitionibus indigerent; sed et illis et vobis multa virtutum materia defuisset, si nec illos ad patientiae coronam inopia exerceret, nec vos ad misericordiae gloriam copia provocaret. Mirabiliter autem providentia divina disposuit ut essent in Ecclesia et sancti pauperes et divites boni, qui invicem sibi ex ipsa diversitate prodessent, cum ad aeterna et incorrupta praemia promerenda Deo gratias agerent accipientes, et Deo gratias agerent largientes: quoniam, sicut scriptum est, [Col. 0446D] Particulam et, quae in Rainaudo et Quesnello deerat, ex omnibus nostris codd. et anterioribus editionibus revocavimus. Cod. Venet., pro pauperum, habet, pauperis. et patientia pauperum non peribit in aeternum (Ps. IX, 19) , et hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Quarta igitur et sexta feria jejunemus; sabbato vero apud beatissimum Petrum [Col. 0446D] apostolum vigilias celebremus, sperantes nos ita ipsius orationibus adjuvandos, ut Deus misericordiarum [Col. 0447A] jejunii nostri [Col. 0447D] Ita cum nostris codd. et vulgatis ante Quesnellum, apud quem nullo nostro ms. suffragante, sacrificium placatus accipiat. Clausulam ex codice Veneto expressimus. Al., Per Christum Dominum nostrum. Amen. sacrificio placatus 351 exaudiat per Jesum Christum Dominum nostrum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Poenitentiam semper esse necessariam propter continuas inimici insidias et concupiscentiam carnis. —II. Omnia impossibilia ex imbecillitate humana, esse possibilia ex virtute divina. —III. De amore Dei et mundi. —IV. Amorem Dei bonis operibus nutriri. Cur septimi mensis jejunium.
Sacratum, dilectissimi, in septimo mense jejunium, ad communis devotionis exercitia praedicamus, fidenter vos paternis cohortationibus incitantes, ut quod fuit [Col. 0447D] Septimi mensis jejunium apud Hebraeos agebatur ipso expiationis die. ante Judaicum, vestra [Col. 0447D] Ita cum Lectionar. Veneto editiones anteriores Rainaudo et Quesnello, apud quos, sit. Mox tempori pro tempore in ms. Vat. collect. 5. [Col. 0447B] fiat observantia Christianum. Est enim omni tempore aptum et Testamento utrique conveniens, ut per castigationem [Col. 0447D] Addidimus et ex laudato ms. Veneto. laudato ms. Veneto. et mentis et corporis misericordia divina quaeratur, quia nihil est efficacius ad exorandum Deum quam ut homo ipse se judicet, et NUMQUAM desinat a venia postulanda, qui se scit numquam esse sine culpa. Habet enim hoc in se [Col. 0447D] Editi pro vitium habebant generaliter. Emendationem suppeditavit laudatus cod. Venetus. vitium humana natura, non a Creatore insitum, sed a praevaricatore contractum, et in posteros [Col. 0448D] Sic cum Quesnello idem ms. Venetus et Vat. collect. 5. Al., generali. generandi lege transfusum, ut de corruptibili corpore etiam quod animam corrumpere possit oriatur. Hinc interior homo, [Col. 0448D] Vulg. ante Quesn. et plures codd., si tamen. tametsi jam in Christo regeneratus et a vinculis captivitatis est erutus, assiduos habet cum carne conflictus, et dum cohibet concupiscentem patitur repugnantem. In qua discordia non facile obtinetur [Col. 0447C] tam perfecta victoria ut etiam [Col. 0448D] Addidimus illa ex ms. Veneto. Mox alligent pro illigent in prima editione. illa quae sunt abrumpenda non, illigent et quae sunt interficienda non vulnerent. Quantumlibet sapienter et provide judex animus [Col. 0448D] Vulg., suis exterioribus praesit. Praetulimus lectionem cod. Ven. exterioribus sensibus praesit, inter ipsas tamen curas atque mensuras regendae carnis et alendae, nimis ei semper vicina tentatio est. Quis enim ita se aut a voluptate corporis aut a dolore sejungit ut ad ipsam mentem non pertineat, quod extrinsecus aut blanditur aut cruciat? Indivisum est gaudium, indiscreta tristitia: nihil [Col. 0448D] Ita melius ex prima editione, uti etiam indicavit corrigendum Latinus Latinius. Al., in hominem. in homine iracundia non accendit, nihil laetitia non resolvit, nihil 352 aegritudo non afficit. Et quae illic declinatio potest esse peccati, ubi una passio est et regentis et subditi? Merito Dominus protestatur quod spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) .
Et ne usque ad inertem desidiam desperatione ducamur, quae impossibilia sunt homini ex [Col. 0448A] imbecillitate propria, possibilia spondet ex virtute divina: Angusta enim et arcta est via quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) , et nemo in eam gressum inferret, nemo vestigium promoveret, nisi difficiles aditus ipse se Christus viam faciendo reseraret: ut auctor itineris fiat possibilitas ambulantis, quia idem et introducit ad laborem et perducit ad requiem. In quo ergo nobis spes est aeternae vitae, in eodem est et forma patientiae. Si enim compatimur, et conregnabimus (II Tim. II, 12; Rom. VIII, 17) : quoniam, ut Apostolus ait, qui se dicit in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan. II, 6) . Alioqui falsae professionis imagine utimur, si cujus nomine gloriamur, ejus instituta non sequimur: quae utique nobis onerosa non essent, et ab omnibus nos [Col. 0448B] periculis liberarent, si nihil aliud quam quod amandum jubetur amaremus.
Duo namque amores sunt ex quibus omnes prodeunt voluntates, ita diversae qualitatibus, sicut dividuntur auctoribus. Rationalis enim animus, qui sine dilectione esse non potest, [Col. 0448D] De hoc textu apud Quesnellianos celebri, et de Quesnelli postilla eidem apposita, plura in observationibus ad hunc sermonem dicenda erunt. aut Dei est amator aut mundi. In dilectione Dei nulla nimia, in dilectione autem mundi cuncta sunt noxia. Et ideo aeternis bonis inseparabiliter inhaerendum, temporalibus vero transeunter utendum est: ut peregrinantibus nobis et ad patriam redire properantibus, quidquid de prosperitatibus mundi hujus occurrerit, viaticum sit itineris, non illecebra mansionis. Ideo beatus Apostolus praedicat dicens: Tempus breve est: reliquum est ut qui habent uxores, tamquam non habentes [Col. 0448C] sint; et qui flent, tamquam non flentes; et qui gaudent, tamquam non gaudentes; et qui emunt, tamquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tamquam non utantur. Praeterit enim figura hujus mundi (I Cor. VII, 29-31) . Sed quod de specie, de copia, de varietate blanditur, non facile declinatur, nisi in illa visibilium pulchritudine Creator potius quam creatura diligatur, qui cum dicit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua (Matth. XXII, 37) , in nullo nos vult ab amoris sui vinculis relaxari. Et cum huic praecepto proximi quoque copulat 353 charitatem, imitationem nobis suae bonitatis indicit: ut quod diligit diligamus, et quod operatur operemur. Quamvis enim Dei agricultura simus, et Dei aedificatio (I Cor. III, 9) , [Col. 0448D] et neque qui plantat sit aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus (Ibid., 7) ; in omnibus tamen exigit nostri ministerii servitutem, et nos dispensatores [Col. 0449A] suorum vult esse donorum, ut QUI FERT Dei imaginem, Dei faciat voluntatem. Propter quod in oratione Dominica sacratissime dicimus: Adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI, 10) . Quibus verbis quid aliud postulamus, quam ut Deus [Col. 0449C] Editi, quem. Melius ex cod. Veneto, quos, unde postea, homines. quos necdum sibi subdidit subdat, et sicut in coelo angelos, ita et in terra homines ministros suae faciat voluntatis? Hoc autem petentes amamus Deum, amamus et proximum; et non diversa in nobis, sed una dilectio est, quando et servum servire, et dominum cupimus imperare.
Hic igitur affectus, dilectissimi, quo amor terrenus excluditur, bonorum operum consuetudine roboratur, quia necesse est ut [Col. 0449C] Al., rectis. bonis actibus conscientia delectetur, et libenter faciat quod fecisse se gaudeat. [Col. 0449B] Assumitur ergo jejunium, multiplicatur largitio, justitia custoditur, frequentatur oratio, fitque ut singulorum desiderium sit unum omnium votum. Nutrit patientiam labor, mansuetudo exstinguit iram, benevolentia calcat invidiam, immundae cupiditates sanctis desideriis enecantur, avaritia liberalitate depellitur, et onera divitiarum fiunt instrumenta virtutum. [Col. 0449C] In antiquissimo Vat. 3836 finis hujus sermonis multo diversus profertur sic: Sed quia insidiae diaboli etiam inter talia studia non quiescunt, hoc quod de prophetica voce cantatum est, in affectum assumatur orantium, ut non solum labiis, sed et corde dicatur: Custodi me, Domine, ut pupillam oculi, sub umbra alarum tuarum protege me (Ps. XVI, 8) . Incessabiliter enim divino egemus auxilio, et haec est humanae devotionis insuperabilis fortitudo, ut illum protectorem semper habeamus, sine quo fortes esse non possumus. Quod ergo et sanctificationi corporum et reparationi prosit animarum, quarta et sexta sabbati jejunemus; sabbato vero etiam vigilias celebremus apud beatissimum apostolum Petrum, ut piarum ovium deprecationibus gloriosissimi pastoris patrocinetur oratio. Per Dominum nostrum regnantem [Col. 0449D] cum Patre, et cum Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen. Licet hujus Romani Lectionarii auctoritas, et stylus hunc finem Leoni tribuendum suadeat, vulgatam nihilominus lectionem, quae Leonem pariter spirat, et legitur in caeteris codicibus atque in Lectionario Veneto, noluimus deserere. Cum vero tanta varietas Leonis stylum referens, amanuensibus tribui nequeat, id unum hinc colligi posse videtur S. pontificem hunc sermonem bis recitasse, solo fine mutato. Aliquid enim simile aliis in sermonibus, qui alias insignes mutationes praestantissimis Lectionariis mss. probatas exhibent, accidisse probabilissimum est. Confer serm. 22, in quo Lectionarium Vercellense et Homiliarium Pauli Diaconi non exiguam ab editis aliisque codicibus varietatem praeferunt, ut ibidem observavimus annot. 1. Ita etiam serm. 59, c. [Col. 0450C] 1 et 4, varias et alterius formae lectiones in Vat. 3835 ac in cod. Casinensi deprehendere licuit, quae eamdem causam habere videntur. Post nonnulla editi et posteriores codd., vigoris est nostri reparatio instituta. Magis Leonina visa est syntaxis Lectionarii Veneti. Sed quia 354 insidiae diaboli etiam inter talia studia non quiescunt, rectissime in quibusdam articulis temporum, vigoris nostri est instituta reparatio: ut ubi de clementia coeli et ubertate agri potest mens praesentium bonorum avida gloriari, et in ampla horrea fructibus congregatis, animae suae dicere: Habes multa bona, epulare (Luc. XII, 19) : ibi quamdam increpationem divinae vocis accipiat, audiatque dicentem: [Col. 0449C] Stulte, hac nocte [Col. 0450C] Prima editio, reposcam. reposcunt animam tuam a te: quae autem praeparasti, cujus erunt (Ibid. 20) ? Haec [Col. 0450A] sollicitissima meditatio debet esse sapientis, ut quoniam breves dies istius vitae et incerta sunt spatia, numquam sit mors improvisa morituro, nec [Col. 0450C] Legendum forte, inopinatum, non inordinatum, olim conjectaram. At conjectationi modo non parum detraho, tum quod vox ista congruentem huic loco per se significatum habet, tum quod se ipse doctor noster explicat lib. II de Vocat. gentium cap. 21, his aliis verbis idem cogitatum referentibus: Quod ergo ab initio mortale est, qualibet occidat die, non contra legem mortalitatis occumbit, nec umquam ei vicinius est posse vivere, quam posse deficere. Quem enim finem in praesenti sermone inordinatum dicit, illic contra legem mortalitatis appellat. QUESNELLUS .—Putavit [Col. 0450D] Quesnellus in hac annotatione libros de Vocat. gentium esse Leonis, cum tamen alterius incerti auctoris sint, ut alibi demonstrabimus. Omnes tamen nostri codices vulgatam lectionem praeferunt. inordinatum incidat finem, qui se novit esse mortalem. [Col. 0450D] Prima editio cum mss. collect. 3, et 4, Quod ergo et. Codices collect. 5, Quod itaque ut. Editiones Quesnello anteriores: Quod itaque ut et sanctificationi. Quesnelli lectionem a nobis receptam codex Venetus confirmat. Quod itaque et sanctificationi corporum, et reparationi prosit animarum, quarta et sexta feria jejunemus; sabbato autem [Col. 0450D] Ms. Venet., ad beatissimum; et paulo post, orationibus ipsius adjuvandi. apud beatissimum Petrum apostolum vigilias celebremus, ejus orationibus adjuvandi, ut sanctorum desideriorum consequamur effectum: per Christum Dominum nostrum, [Col. 0450D] Sequentia ex eodem codice supplevimus. qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Dei voluntatem ex ipsis etiam elementis edoceri, quae et a cibis, et a mundana sapientia abstinere jubet. —II. Tam Nestorii quam Eutychis [Col. 0450B] haeresim esse detestandam. —III. Veritatem carnis in Christo ex sacrificio Eucharistiae et praecepto eleemosynae probari.
Devotionem fidelium, dilectissimi, nihil est in quo providentia divina non adjuvet. Siquidem exercendis ad sanctimoniam mentibus atque corporibus, ipsa quoque mundi elementa [Col. 0450D] Solus Quesnellus, famulentur. famulantur, dum dierum ac mensium distincte variata revolutio quasdam nobis paginas aperit praeceptorum, ut quod sacra admonent instituta, hoc quodammodo loquantur et tempora. Unde cum septimum mensem nobis anni recursus attulerit, non ignoro observantiam vestram ad celebrandum solemne jejunium spiritaliter incitari: quoniam [Col. 0450D] Ita ex duobus Lect. mss. Bergom. et Veneto S. Marci. Al., experiendo. Paulo post iidem codd., et cum a licitis. experimento didicistis quantum haec praeparatio et exteriora hominum et interiora [Col. 0450C] purificet, ut cum a licitis abstinetur, facilius illicitis resistatur. Continentiae autem ratio, dilectissimi, [Col. 0451A] non in sola castigatione corporum, nec in diminutione tantum [Col. 0451C] Editi ante Quesn., habetur. Duo memorata Lectionaria ut in textu. habeatur escarum. [Col. 0451C] Quesnellus in margine et cod. Bergom., Major enim virtus istius boni . . . pertinet. Majora enim virtutis istius bona ad illam animae pertinent castitatem, quae non solum carnis concupiscentias conterit, sed etiam mundanae sapientiae vana contemnit, dicente Apostolo: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum (Coloss. II, 8) .
Continendum ergo est a cibis, sed multo magis ab erroribus jejunandum: ut mens nulli carnali dedita voluptati, nullius sit captiva mendacii: quia sicut in praeteritis, 356 ita etiam in nostris diebus non desunt veritatis inimici qui [Col. 0451C] Vulgati, inter. Correximus ex prima editione et nostris codicibus. intra catholicam Ecclesiam movere audeant bella civilia, ut in consensum impiorum dogmatum imperitos [Col. 0451C] Prima editio et cod. Bon., quosdam. Mox cod. Bergom., pro accrescere, habet, adhaerescere. quosque [Col. 0451B] ducentes, sibi glorientur accrescere quos a Christi corpore potuerint separare. Quid enim tam adversatur prophetis, tam repugnat Evangeliis, tam denique est apostolicis rebelle doctrinis, quam in Domino Jesu Christo ex Maria genito, et sempiterno Patri intemporaliter coaeterno, unam et singularem praedicare naturam? [Col. 0451C] Ita cum Quesnello laudatus cod. Venetus. Anteriores editiones cum aliis codd., Quia, et ita etiam in tractatu contra Eutychianos cap. 3, qui in appendice edetur. Quae si hominis tantum intelligenda est, ubi est quae salvat Deitas? si tantummodo Dei, ubi est quae salvatur humanitas? Fides autem catholica, quae omnibus resistit erroribus, etiam simul istas impietates refutat, damnans Nestorium divina ab homine dividentem, detestans Eutychen [Col. 0451C] Quesnellus, divinis. Praepositionem in ex anterioribus editis et codd. Bergom. et Veneto revocavimus; Eutyches enim, qui Christo non Divinitatem, sed veram humanitatem negavit, non divinis humana vacuasse, sed in divinis vacuasse humana dicendus est. Tractatus etiam contra Eutychianos habet, in divinis. in divinis humana vacuantem: quoniam veri Dei Filius Deus verus, unitatem et aequalitatem habens cum Patre, et cum Spiritu sancto, idem verus homo esse [Col. 0452A] dignatus est, nec conceptu Virginis matris [Col. 0451C] Addidimus verbum est ex editionibus quae Quesnellianam praecessere, et ex codd. Bergom. et Veneto. [Col. 0451D] Mox ms. Bergom., nec partu sic humanitatem sibi uniens, ut Deus incommutabiliter non permaneret. est sejunctus a carne nec partu: sic humanitatem sibi uniens, ut Deus incommutabiliter permaneret; sic Deitatem homini impertiens, ut eum glorificatione non consumeret, sed augeret. Qui enim factus est forma servi, forma Dei esse non destitit, nec alter cum altero, sed unus in utroque est: ut ex quo Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , nullis dispensationum varietatibus fides nostra turbetur; sed sive in miraculis virtutum, sive in contumeliis passionum, et Deum qui homo est, et hominem credamus esse qui Deus est.
Hanc confessionem, dilectissimi, toto corde promentes, impia haereticorum commenta respuite, ut jejunia [Col. 0451D] Quesnellus omittit vestra. Aliae editiones, jejunia et eleemosynae vestrae. Praetulimus lectionem cod. Veneti et duorum Vatt. Mox editi ante Quesn., contagione. Nostri codd., contagio. vestra et eleemosynae nullius erroris [Col. 0452B] contagio polluantur; tunc enim et sacrificii munda est oblatio, et misericordiae sancta largitio, quando ii qui ista dependunt, [Col. 0451D] Al., quid operentur. quod operantur intelligunt. Nam dicente Domino: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) , sic sacrae mensae communicare debetis, ut nihil prorsus [Col. 0451D] Respicit S. pontifex Eutychianorum errorem, qui veritatem corporis et sanguinis Christi post unitionem Verbi in ipsa urbe Roma negasse traduntur serm. 96, cap. 1, his verbis: Sollicitudinem nostram latere non potuit quosdam Aegyptios praecipue negotiatores ad Urbem venisse, eaque quae Alexandriae sceleste ab haereticis sunt admissa defendere, asserentes solam Deitatis in Christo fuisse naturam, nec carnis humanae, quam sumpsit ex beata Maria Virgine, habuisse penitus veritatem. Id in Eutychis sensum, [Col. 0452C] quem idcirco in divinis humana vacuantem hoc ipso in sermone capite antecedenti prodidit; et clarius in ep. 35, cap. 1: Qui unigenitum Dei Filium sic de utero beatae Virginis praedicat natum, ut humani quidem corporis speciem gesserit, sed humanae carnis veritas Verbo unita non fuerit; seu, uti traditur ep. 31, ut quod formam servi gessit, quod nostri similis fuit atque conformis, quaedam nostrae carnis fuerit imago, non veritas. Praemonere igitur et praemunire S. pontifex voluit auditores ne quis forte ex hac zizania per Urbem disseminata de ea veritate veri corporis et sanguinis Christi ambigeret, quam in Eucharistia confitebantur et approbabant, dum Eucharistiam sumpturi ad verba sacerdotis dicentis, Corpus Christi et sanguis Christi, respondebant, Amen. Eodem pariter consilio doctrinam et praxim circa Eucharistiam ad Eutychianum errorem revincendum adhibuit etiam ep. 59, cap. 2: In quo hactenus desidiae tempore jacuere, ut nec auditu discerent, nec lectione cognoscerent, quod in Ecclesia Dei in omnium ore tam [Col. 0452D] consonum est, ut nec ab infantium linguis veritas corporis et sanguinis Christi inter communionis sacramenta taceatur. Frustra autem Calvinistae haec Leonis testimonia deludere nisi, reponunt mentem ejus fuisse non dubitandum de veritate corporis et sanguinis Christi in se, non autem non dubitandum de veritate ejusdem in Eucharistia: nam palam S. pontifex affirmavit: Hoc enim ore sumitur quod fide creditur. Igitur si fide credendum est verum corpus et verus sanguis in Christo, idem verum corpus et verum sanguinem ore sumi non est ambigendum. de veritate corporis 357 Christi et sanguinis ambigatis. Hoc enim ore sumitur quod fide creditur: et frustra ab illis AMEN respondetur, a quibus contra id quod accipitur, disputatur. Dicente autem propheta: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Ps. XL, 1) , ille circa [Col. 0452D] Cod. Venetus, inopes. pauperes vestimentorum et ciborum laudabilis distributor est, qui se Christum in indigentibus et vestire novit et pascere: quoniam [Col. 0452D] Editiones Quesnello anteriores addunt particulam ut, quae tamen in plerisque nostris codicibus deest. Mox uni de fratribus his meis legitur in iisdem editionibus, non tamen in nostro Lectionario Veneto, quod lectionem textus a Quesnello inductam confirmat. ipse [Col. 0453A] ait: Quamdiu fecistis uni ex fratribus meis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) . Verus itaque Deus et verus homo, unus est Christus, dives in suis, pauper in nostris, dona accipiens et dona diffundens, particeps mortalium et [Col. 0453D] Editio Rainaudi, vivificator. vivificatio mortuorum: ut in nomine Jesu Christi omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 10, 11) , vivens et regnans [Col. 0453D] Cod. Venetus, cum Patre et Spiritu sancto. cum sancto Spiritu in saecula saeculorum. Amen.
I. Praecepta legis moralia non abolita; neminem umquam sine charitate justificatum; abundantiam justitiae evangelicae in abundantia charitatis [Col. 0453B] esse positam. —II. Jejunia novae legis ex veteri assumpta, alio spiritu esse perficienda. —III. Deo soli placere quemque debere: talem esse cujusque thesaurum, quale est id cui corde inhaeret. —IV. Septimum mensem jejunio, bonis operibus 358 et ipso sui numero esse consecratum.
Apostolica institutio, dilectissimi, quae Dominum Jesum Christum ad hoc venisse in hunc mundum noverat, ut legem non solveret, sed impleret (Matth. V, 17) , ita veteris Testamenti [Col. 0453D] Prima editio, sacramenta. decreta distinxit, ut quaedam ex eis, sicut erant condita, evangelicae eruditioni profutura decerperet, et quae dudum fuerant consuetudinis Judaicae, fierent observantiae Christianae. Quamvis enim varietates hostiarum, differentiae baptismatum, et otia sabbatorum cum ipsa carnis circumcisione cessaverint, manent [Col. 0453C] tamen ex ipsis voluminibus etiam apud nos plurima praecepta moralia. Et cum inde dicatur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo; et diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII, 37, 39) : Christo Domino [Col. 0453D] Ms. Vat. collect. 5, docente. Mox editi ante Quesn., cognovimus; et quoniam in his duobus mandatis in ms. Veneto. dicente cognoscimus, quod in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Ibid., 40) ; tantaque est sub hujus geminae charitatis edicto utriusque copula Testamenti, ut sine istarum connexione virtutum nec lex quemquam inveniatur justificasse, nec gratia. Illae quoque partes legalium mandatorum ex quibus quaedam praecipiuntur ut fiant, quaedam interdicuntur ut non fiant, antiquae auctoritatis retinent firmitatem. Nec ideo eis evangelica putanda est adversa perfectio, quia et virtutum [Col. 0454A] studia ad voluntaria incitantur augmenta, et ultiones criminum poenitentiae remediis relaxantur. Dicit enim Dominus: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V, 20) . Quomodo [Col. 0453D] Editi, ergo. Melius cum ms. Veneto et tribus Vat., vero. vero abundabit justitia, nisi superexallet misericordia [Col. 0453D] Ex cod. Veneto supplevimus, judicium, quae vox et legitur Jacobi II, 13, et ab ipsius contextus sententia exigitur: refertur enim hic locus ad ecclesiasticos judices, qui dum poenitentibus crimina misericordius relaxant, Dei justitiam imitantur, de quo scriptum est apud Jacobum loco laudato: Superexaltat misericordia judicium. Paulo post, quidve tam dignum in prima editione et mss. Vatt. collect. posteriorum. judicium (Jacob. II, 13) ? Et quid tam aequum 359 quidque tam dignum est quam ut creatura ad imaginem et similitudinem Dei condita suum imitetur auctorem, qui reparationem sanctificationemque credentium in peccatorum remissione constituit, ut remota severitate vindictae, omnique cessante supplicio, reus innocentiae redderetur, et finis criminum fieret origo virtutum?
Quod igitur, dilectissimi, ex veteris [Col. 0454B] praedicatione doctrinae ad purificationem animarum corporumque nostrorum jejunium septimi mensis assumimus, non legalibus nos oneribus subjicimus, sed utilitatem continentiae [Col. 0453D] Cod. Venetus, quae Christi Evangelium servet. quae Christi Evangelio servit, amplectimur. Quia et in hoc potest super Scribas et Pharisaeos Christiana abundare justitia, non evacuando legem, sed intelligentiam refutando carnalem. Nec enim nostra talia debent esse jejunia, qualia erant illorum quibus Isaias propheta Spiritu sancto in se loquente dicebat: Neomenias vestras et sabbata et diem magnum non sustineo, jejunium et ferias et dies festos vestros odit anima mea (Isai. I, 13) . Unde et Dominus jejunandi formam discipulis tradens, Cum [Col. 0453D] Idem cod. addit. autem; et paulo post, perceperunt [Col. 0454D] pro receperunt. jejunatis, inquit, nolite fieri sicut hypocritae tristes. Exterminant enim facies suas, ut appareant [Col. 0454C] hominibus jejunantes. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam (Matth. VI, 16) . Quam mercedem, nisi laudis humanae? propter cujus cupiditatem, justitiae species plerumque praetenditur, et ubi nulla est cura conscientiae, amatur falsitas famae; [Col. 0454D] Quesnellus et noster ms. Bergom., et iniquitas, quae occulta actione arguitur, mendacii opinione laetatur. Haud deserendam putavimus omnium ante editorum et caeterorum nostrorum codicum lectionem, quae satis congrua est. Nec displiceat vox occultatione, nam indicatur inanis gloriae intentio, quae ex eo ipso quod occultatur iniquitatis arguitur. ut iniquitas, quae occultatione arguitur, mendacii opinione laetetur.
Rationabile itaque sanctumque jejunium [Col. 0454D] Editi ante Quesn. cum mss. trium posterior. collect. et Bergom., nulla laudis ostentationisque jactantia; tres codd. Vat., nulla laude, ostentationisque jactantia. Quesnellus, nullo indicato codice et nullo nostro suffragante, nulla ostensionis jactantia. Secuti sumus ms. Venetum, cujus vox ostentationis aliis editis et codicibus confirmatur, et pro ostensione ponitur; sicuti verbum ostento frequentativum est pro simplici ostendo. nulla ostentationis jactantia polluatur, nec bonum suum quisquam fidelium de humanis velit pendere judiciis. DILIGENTI Deum sufficit ei placere quem diligit: quia nulla major expetenda est remuneratio, quam ipsa dilectio: sic enim charitas ex Deo est, ut Deus ipse sit charitas. 360 [Col. 0454D] Vulgati ante Quesn. cum codd. posteriorum collect.: [Col. 0455C] Quod utique pius et castus ita gaudet animus implere, ut in nullo extra illum, etc. Unus Vat., extra ipsum. Quesnelli emendatio Lectionario Veneto confirmata praeferenda fuit ex contextu, cum relativum Quo, non autem Quod Deum indicet, ad quem profecto sequentia, extra ipsum, referri debent. Mox in [Col. 0455D] eodem cod. Veneto: Verissimum itaque est quod ait Dominus: Ubi erit thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum. In duobus Vat. collect. 4 et 5 pariter legitur: Ubi erit thesaurus tuus. In prima editione: Ubi thesaurus tuus, ibi et cor tuum. Quo utique [Col. 0455A] pius et castus animus ita gaudet impleri, ut nulla re extra ipsum cupiat delectari. Verissimum namque est quod dicit Dominus: Ubi est thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum (Matth. VI, 21) . Quis autem est thesaurus hominis, nisi quaedam fructuum ejus congregatio laborumque collectio? Quod enim quis seminaverit, hoc et metet (Galat. VI, 8) , et quale cujusque opus, talis est et quaestus; et ubi oblectatio fruendi constituitur, ibi cura cordis [Col. 0455D] Ms. Venetus, constringitur. obstringitur. Sed cum multa sint genera divitiarum, [Col. 0455D] Ita nostri codd. et editi anteriores Quesnello, qui nihil indicans edidit, tamquam dissimiles materiae. dissimilesque materiae gaudiorum, THESAURUS CUIQUE est suae cupiditatis [Col. 0455D] Quesn. in margine: Al., effectus; quod nec in editionibus, quas vidimus, nec in nostris mss. invenire licuit. affectus, qui si de appetitu est terrenorum, non beatos facit sui participatione, sed miseros. Hi vero qui ea quae sursum sunt sapiunt, non quae super terram (Coloss. III, 1) , nec perituris intenti sunt, sed [Col. 0455B] aeternis, in illo habent incorruptibiles reconditas facultates, de quo dicit propheta: Thesaurus et salus nostra advenit, sapientia et disciplina et pietas a Domino: hi sunt thesauri justitiae (Isai. XXXIII, 6, sec. LXX) : per quos, auxiliante Dei gratia, etiam terrena bona in coelestia transferuntur, dum multi divitiis, aut juste sibi relictis aut aliter acquisitis, ad instrumentum [Col. 0455D] Quesnellus Rainaudi editionem secutus cum mss. collect. 5, impietatis, et in margine: Legendum forte, pietatis. Id autem praeferunt editiones tres quas vidimus, prima, et Coloniensis an. 1547, atque Antuerpiensis an. 1583, et duo nostra mss. Lectionaria. pietatis utuntur. Cumque ad sustentationem pauperum, quae possunt exuberare distribuunt, congregant sibi inamissibiles facultates: ut quod [Col. 0456C] Ita vulgati ante Quesn. et nostri codices. Solum prima editio et cod. Bergom., addiderunt. Quesn., abdiderint. abdiderunt eleemosynis, nullis possit subjacere dispendiis; et digne ibi habeant cor, ubi habent thesaurum suum (Matth. VI, 21) : quia tales divitias suas [Col. 0456C] Editiones ante Quesn. addunt, dignum et, non tamen plerique nostri codices. beatissimum est exercere ut crescant, et non timere ne pereant.
Operantes igitur, dilectissimi, quod bonum est ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Galat. VI, 10) , septimum mensem ab initio mysticum propter septiformem Spiritum, et ipso sui ordinis numero consecratum, continentiae fructibus deputantes, [Col. 0456C] Eaedem editiones, quarta et sexta feria jejunemus. [Col. 0456D] Nostri codd. ut in textu. quarta et sexta sabbati solemniter jejunemus; sabbato autem apud beatum Petrum vigilias 361 celebremus: cujus nobis et orationes suffragabuntur et merita, [Col. 0456D] Vulgati, ut quantumcumque fidelibus. Praetulimus lectionem antiquissimi Lectionarii Vat. 3836, ex quo clausulam pariter recepimus, ipso adjuvante, etc., cum antea legeretur: Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. ut quantum cuique fidelium tribuitur bonum velle, tantum donetur et posse, ipso [Col. 0456A] adjuvante, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Finem legis esse amoris recti de pravo victoriam. De voluntate mala et bona. —II. Longe plus delectare justitiam quam iniquitatem, cujus lex Dei lege superanda. —III. Quantum prosit jejunium septimi mensis a lege et apostolis institutum.
Omnis, dilectissimi, divinorum eruditio praeceptorum hoc maxime agit apud corda credentium, ut amor pravus recto amore superetur, et [Col. 0456D] Cod. Venetus, a dilectione. delectatione justitiae peccandi cupiditas destruatur, dicente Scriptura: Post concupiscentias tuas [Col. 0456D] Idem ms. Ven., ne eas: Unus Vat., ne eas, et a voluntate revertere. Prima editio, et a voluntate tua mala avertere. non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli. XVIII, 30) . Cum [Col. 0456B] autem sint in animis hominum multae bonae concupiscentiae et laudabiles voluntates, quid est quod jubetur ut nostris non consentiamus affectibus, nisi quod ab illa concupiscentia prohibemur, et ab illa voluntate revocamur, cujus ortus ex nobis est, et ideo mala pronuntiatur, quia nostra esse convincitur? Ad distinctionem igitur concupiscentiarum quae sunt ex Deo bene homini dictum est: Post concupiscentias tuas non eas, ut quas cognoverit proprias sciat esse vitandas. Merito ergo Dominus, in oratione quam tradidit, noluit nos ad Deum dicere: Fiat voluntas nostra, sed fiat voluntas tua (Matth. VI, 10) : hoc est, non illa quam caro incitat, sed quam Spiritus sanctus inspirat. Unde autem hoc desiderium conceptum sit, cui semper debeat repugnari, [Col. 0456C] non difficulter intelligunt qui se Adae filios esse noverunt, et peccante humani generis patre non dubitant in propagine vitiatum esse quod est in radice corruptum. Quamvis autem 362 per gratiam Domini nostri Jesu Christi in novam creaturam transierimus ex veteri, [Col. 0456D] Prima editio, et imaginem terreni hominis. Caeterae, et imaginem nos terreni hominis. Nostri codices lectionem textus a Quesnello inductam approbant. et imagine nos terreni hominis homo coelestis exuerit; donec tamen corpus mortale gestamus, necesse est ut contra carnis desideria dimicemus. Bonum est enim animae Deo subditae timere [Col. 0456D] Editio Rainaudi, ne cedat. Post pauca continentia pro ad continentiam in vulg. ante Quesn. ne cadat, et habere quod vincat, quoniam virtus in infirmitate perficitur; et quod nos exercet [Col. 0457A] ad continentiam, hoc perducit ad gloriam (II Cor. XII, 9) .
Abstinendum est itaque, dilectissimi, ab his quae nobis noxie blandiuntur, et lex peccati quae est in membris nostris (Rom. VII, 23) , Dei lege superanda est: ut licet per omnes sensus corporis multae insidientur illecebrae, anima tamen, cui summum bonum et verum gaudium Deus est, inter castas spiritalesque delicias in sapientiae latitudine et in veritatis luce versetur. Si enim seipsum sibi rationalis homo comparet, omnesque suorum actuum qualitates vera inspectione dijudicet, numquid [Col. 0457D] Ms. Bergom., in imis. in intimis conscientiae suae hoc delectationis inveniet de iniquitate commissa, quod de aequitate servata? aut tantum ei jucunditatis carnalis voluptas, quantum [Col. 0457B] spiritalis pariet appetitus? Nihil prorsus [Col. 0457D] Ita ex quinque mss. Vat. et duobus Lectionariis Bergom. et Veneto. Editi ante Quesn., de virtutum splendore attingit, et dein, gustat. Quesn., de virtutum splendore attinget, et gustabit; at in margine: Al., de virtutum bonis. de virtutum bonis attigit, nihil de pietatis suavitate gustavit, qui magis vult in his sordescere quae immunda sunt, quam in iis splendere quae sancta sunt. Non sinit ratio ut cordibus non usquequaque captivis ita placeat satiata ira, ut remissa vindicta; aut tantum generent gaudium [Col. 0457D] Editi ante Quesn., mala quaesita, et dein, bona expensa. Aliqui codd. habent tantum, bona expensa. Duo nostra Lectionaria textus lectionem exhibent. male quaesita de alieno, quantum bene expensa de proprio. Felicior semper est parca temperantia quam profusa luxuria; [Col. 0457D] Ita cum Quesnello ms. Bergom., et parum absimiliter codex Venetus, major quies. Anteriores editiones cum mss. posteriorum collect., majorque est lux humilibus. major requies humilibus quam superbis; et sublimior mens quae inter prohibita atque permissa certius habet sperare coelestia, quam amare terrena. Ut autem in hoc provectu animus religiosus excellat et jus suae dominationis obtineat, [Col. 0458D] Sic ex nostris mss. et editis, excepto Quesn., apud quem, subjiciendo. subigendo corpori castigatio est adhibenda jejunii. Quod licet generali [Col. 0457C] nomine ad omnem continentiam pertinere videatur, proprie tamen ad edendi diminutionem refertur: ut prosit nunc voluntate non sumere, quod ab initio contra vetitum nocuit usurpasse: ut sicut illic concupiscentia [Col. 0458D] Quesnellus addidit, fuit, uti legitur in codice Venet. fuit vulneri, ita hic abstinentia sit saluti.
Cui medicinae, dilectissimi, licet tempus 363 omne sit congruum, hoc tamen habemus aptissimum, quod et apostolicis et legalibus institutis videmus electum, ut sicut in aliis anni diebus, ita in mense septimo spiritalibus nos purificationibus emundemus. Convenientibus enim in unum propositum tribus studiis, oratione scilicet, et eleemosyna, atque jejunio, praestabitur nobis a misericordi Deo et cohibitio cupiditatum, et exauditio precum, [Col. 0457D] et remissio peccatorum: per Dominum nostrum Jesum Christum, [Col. 0458D] Ex mss. Veneto et Vat. collect. 5, supplevimus, cum Patre et Spiritu sancto. qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
I. Magis curandum esse jejunium spiritale quam corporale. —II. In quo spiritale jejunium sit positum, et quo auxilio implendum. —III. Cur quatuor temporum jejunium fuerit institutum. —VI. Deum diligi, cum proximus diligitur et juvatur.
Scio quidem, dilectissimi, plurimos vestrum ita in iis quae [Col. 0458D] Editi ante Quesn., ad observantiam christianae fidei, cum codd. collect. 3 et 4. Caeteri nostri codices et mss. Corb. ac Vict. Quesnelli textus lectionem praeferunt. ad observantiam Christianam pertinent esse devotos, ut nostris cohortationibus non indigeant admoneri. Quod enim dudum et traditio decrevit, et consuetudo firmavit, nec eruditio ignorat, nec pietas praetermittit. Sed quia sacerdotalis officii est erga omnes Ecclesiae filios curam habere communem, in id quod et rudibus prosit [Col. 0458B] et doctis, quos simul diligimus, pariter incitamus: ut jejunium quod nobis septimi mensis recursus indicit, fide alacri per castigationem animi et corporis celebremus. Quamvis enim diminutio cibi carnem proprie videatur afficere, nihil tamen corporeis sensibus vel conceditur vel negatur, quod non sicut ad servientem, ita pertineat ad jubentem. Cum itaque unusquisque homo duplicem in se legem habeat continentiae, nihilque actionum nostrarum ad solum corpus, multa autem ad solum referenda sint animum, prudenter debemus advertere quam indecens quamque injustum sit, si quod a superiore indicitur ab inferiore negligatur. Ut autem mens rationalis salubriter 364 exteriora castiget, debet etiam propria exercere jejunia: quia non solum [Col. 0458C] carnis desideriis, sed etiam animi cupiditatibus convenit repugnare, dicente Scriptura: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua [Col. 0458D] Lectionarium Venetum, vetare. avertere (Eccli. XVIII, 30) . Jejunans ergo ab iis quae caro appetit, jejunet et ab iis quae male interior substantia concupiscit. PESSIMUS enim animae cibus est, velle quod non licet; et noxia cordis delectatio est, quae aut turpi lucro pascitur, aut superbia extollitur, aut [Col. 0458D] Sic Quesnellus cum nostro Lectionario Veneto. Concinunt mss. collectionis 2, in quibus habetur, vindicta. Caeteri editi, adulatione. ultione laetatur. Quamvis enim his affectibus motus quoque corporis serviant, ad originem tamen suam cuncta respiciunt, et ibi consetur qualitas actionis, ubi invenitur initium voluntatis, quam revocare a pravis desideriis optimum maximumque jejunium est, quia tunc est edendi abstinentia fructuosa quando exterior parcitas a temperantia interiore [Col. 0458D] procedit.
Celebraturi igitur, dilectissimi, verum et spiritale jejunium, quod et corpus et animum sui [Col. 0459A] puritate sanctificet, cordis nostri secreta rimemur, et quibus rebus aut contristentur aut gaudeant, justo discutiamus examine. Ac si quis amor vanae gloriae, si qua radix avaritiae, si quod inest virus invidiae, nihil talium anima sumat escarum, sed virtutum intenta deliciis, coelestes epulas terrenae praeferat voluptati. Agnoscat homo sui generis dignitatem, factumque se ad imaginem et similitudinem sui Creatoris intelligat; nec ita de miseriis quas per peccatum illud maximum et commune incidit expavescat, ut non se ad misericordiam sui [Col. 0459C] Duo mss. Vat., Creatoris; alius Vat. et prima editio, Auctoris. Mox ms. Venet., quia ego sanctus sum. Mox vulgati, me diligite. Plurium et potiorum nostrorum exemplarium lectionem secuti sumus. Dein, ad jubentem recurrite in nonnullis mss. legitur. Reparatoris attollat. Ipse enim dicit: Sancti estote, quoniam ego sanctus sum (Levit. XIX, 2) : hoc est, me eligite, et ab iis quae mihi displicent abstinete. Facite quod amo, amate quod facio. Et cum videtur esse difficile [Col. 0459B] quod jubeo, ad jubentem accurrite; ut unde datur praeceptum, praestetur auxilium; [Col. 0459C] Cod. Venetus, non negabat (lege negabit) opem, qui tribuit voluntatem. non negabo opem qui tribui voluntatem. Jejunate ab adversis, abstinete a contrariis. Ego sum cibus vester et potus: nemo quae mea sunt inefficaciter [Col. 0459C] Idem ms. Ven., concupiscet. concupiscit; qui enim ad me tendit ex mei participatione me quaerit.
His, dilectissimi, cohortationibus, quibus nos ad bona incommutabilia et ad gaudia invitat aeterna, plenae sunt omnes divinarum paginae litterarum; et [Col. 0459C] Prima editio et duo mss. Vat., ab hoc. hoc nobiscum agit Testamenti utriusque doctrina, ut inhaereamus veris et contineamus a vanis. Non enim apprehendi potest 365 quod promittitur nisi custoditum fuerit quod jubetur. Quid [Col. 0459C] Particulam autem inseruimus ex quinque nostris codicibus. autem justius quam ut homo, cujus fert imaginem, faciat [Col. 0459C] voluntatem, et per abstinentiam cibi jejunet a lege peccati? Ideo enim ipsa continentiae observantia quatuor est assignata temporibus, ut in idipsum totius anni redeunte decursu, cognosceremus nos indesinenter purificationibus indigere, semperque esse nitendum, dum [Col. 0459C] Ex nostris Lectionariis addidimus praepositionem [Col. 0459D] in. in hujus vitae varietate jactamur, [Col. 0460A] ut peccatum, quod fragilitate carnis et cupiditatum pollutione contrahitur, jejuniis atque eleemosynis deleatur.
Esuriamus paululum, dilectissimi, et aliquantulum quod juvandis possit prodesse pauperibus, nostrae consuetudini subtrahamus. Delectetur conscientia benignorum fructibus largitatis; [Col. 0459D] Vulg., et gaudia. Prima editio cum mss. collect. 3, et gaudio. Emendavimus ex codd. collect. 2. Quesnellus hanc periodum, Delectetur, usque ad accipies, expunxit auctoritate mss. Corb. et Vict. Deest etiam in nostro cod. Vat. 544 collect. 5 simili Victorino; sed in aliis mss. legitur, ac etiam in cod. Lect. Veneto, et in Vat. 3836. Post nonnulla, quidquid homini contulisset, est in quibusdam codd. et cum gaudio tribuens, quo es laetificandus, accipies. Dilectio proximi dilectio Dei est, qui plenitudinem legis et prophetarum in hac geminae charitatis unitate constituit (Matth. XXII, 40) ; ut nemo ambigeret Deo se offerre quod homini contulisset, dicente Domino Salvatore, cum de alendis juvandisque pauperibus loqueretur: Quod uni eorum fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) . Quarta igitur et [Col. 0459D] Cod. Venet., sexta sabbati. sexta feria jejunemus; [Col. 0460B] sabbato vero apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus, cujus nos meritis et orationibus credimus adjuvandos, ut misericordi Deo [Col. 0459D] Idem codex, jejunii nostri devotione. jejunio nostro et devotione placeamus, per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.
I. Christum per exteriores medelas animos ad interiores praeparasse, quae per lenitatem gratiae [Col. 0460C] fiunt. —II. Humilitatem, quae omnium esse potest, primum esse gradum ad beatitudinem. —III. Ditissimam potentissimamque apostolorum, Petrique in primis fuisse paupertatem. —IV. Quis luctus iter ad beatitudinem? —V. Quaenam terra mitibus promissa? —VI. Sitim justitiae aliud nihil esse quam Dei amorem. —VII. Misericordia hominem Deo similem effici. —VIII. Cordis oculum mundandum [Col. 0461A] esse, ut Deus videatur. —IX. Quaenam sit vera pax quae hominem Dei fitium efficit.
Praedicante, dilectissimi, Domino [Col. 0461D] Tria Lectionaria omittunt, nostro. nostro Jesu Christo Evangelium regni, et diversos per totam Galilaeam curante languores, in omnem se Syriam virtutum ejus fama diffuderat; et multae ex universa Judaea turbae ad coelestem medicum confluebant. Quia enim tarda est humanae ignorantiae fides ad credenda quae non videt, et speranda quae nescit, oportebat divina eruditione firmandos corporeis beneficiis et visibilibus miraculis incitari: ut cujus tam benignam experiebantur potentiam, 367 non ambigerent salutarem esse doctrinam. Ut ergo exteriores medelas Dominus ad remedia interiora transferret, et post [Col. 0461D] Duo Lectionaria Vat. 1272 et Padiliron., sanitatem. sanitates corporum curationes operaretur [Col. 0461B] animarum, segregatus a circumstantibus turbis, secessum vicini montis ascendit, advocatis apostolis, quos sublimioribus institutis ab edito mysticae, sedis imbueret, ex ipsa loci atque operis qualitate significans se esse qui Mosen quondam suo fuisset dignatus alloquio: illic quidem terribiliore justitia, hic autem sacratiore clementia, ut impleretur quod fuerat, [Col. 0461D] Tria mss. Lectionaria: Prophetae Jeremiae promissum dicentis: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et disponam domum Israel. Duo ex his praeterea delent voces, et super domum Juda testamentum novum, ac dein habent, in sensu eorum. Postea pro discipulorum tres codd. Vat., apostolorum. propheta Jeremia dicente, promissum: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domum Juda testamentum novum. Post dies illos, dicit Dominus, dabo leges meas in sensu ipsorum, et in corde ipsorum scribam eas (Jerem. XXXI, 31; Hebr. VIII, 8) . Qui ergo locutus fuerat Mosi locutus est et apostolis, et in cordibus discipulorum velox scribentis Verbi manus novi Testamenti decreta condebat; [Col. 0461C] nulla ut quondam circumfusa nubium crassitudine, neque per terribiles sonos atque fulgores populo ab accessu montis absterrito, sed patente ad aures circumstantium tranquillitate colloquii: ut per gratiae lenitatem removeretur legis asperitas, et spiritus adoptionis auferret formidinem servitutis.
Qualis igitur doctrina sit Christi sacrae ipsius sententiae protestantur: ut qui ad aeternam beatitudinem pervenire desiderant, gradus felicissimae ascensionis agnoscant. Beati, inquit, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) . [Col. 0461D] Exemplar Pauli Diaconi, De quibus Dominus loqueretur. Cod. Padiliron. habet item, Dominus. De quibus pauperibus Veritas loqueretur forte esset ambiguum, si dicens, Beati pauperes, nihil adderet de intelligenda pauperum qualitate; et sufficere videretur ad promerendum regnum coelorum [Col. 0461D] ea sola inopia quam multi sub gravi et dura necessitate patiuntur. Sed cum dicit, Beati pauperes spiritu, ostendit eis regnum coelorum tribuendum quos humilitas commendat animorum magis quam indigentia [Col. 0462A] facultatum. Dubitari autem non potest quod humilitatis istius bonum facilius pauperes quam divites assequantur: dum et illis in tenuitate amica est mansuetudo, et istis in divitiis familiaris elatio. Verumtamen et in plerisque divitibus invenitur hic animus qui abundantia sua 368 non ad tumorem superbiae, sed ad opera benignitatis [Col. 0461D] Apud eumdem Paulum Diac., utantur, et dein, [Col. 0462D] numerent, ac postea, impenderint. utatur, idque pro lucris maximis numeret quod [Col. 0462D] Ibidem, ad redimendam. ad relevandam miseriam alieni laboris impenderit. Omni generi atque ordini hominum datur in hac virtute consortium, quia possunt esse proposito pares, et impares censu; nec interest quantum sint in facultate terrena dissimiles, qui in spiritalibus bonis inveniuntur aequales. Beata igitur illa paupertas, quae rerum temporalium amore non capitur, nec mundi opibus augeri appetit, [Col. 0462B] sed coelestibus bonis ditescere concupiscit.
Hujus nobis magnanimae paupertatis exemplum [Col. 0462D] Sic ex ms. Padiliron., tribus Vat. et uno Bon., nec non ex prima editione et Homil. Pauli Diac. Al., primum. primi post Dominum apostoli praebuerunt, qui omnia sua sine differentia relinquentes, ad vocem coelestis magistri, a captura piscium in piscatores hominum alacri conversione mutati sunt (Matth. IV, 19) , et multos sui similes fidei suae imitatione fecerunt, quando [Col. 0462D] Prima editio, illis primitiis; Paulus Diac., in illis primitivis. Retinuimus lectionem vulgatam, sed inseruimus vocem filiis, quae desiderabatur, auctoritate antiqui Lectionarii Vaticani 1272. illis primitivis Ecclesiae filiis unum cor omnium et anima erat una credentium (Act. IV, 32) ; qui universis suis rebus possessionibusque distractis, per devotissimam paupertatem bonis ditabantur aeternis, et ex apostolica praedicatione gaudebant nihil habere de mundo, et omnia [Col. 0462D] Exemplar Pauli Diac., habere. possidere cum Christo. Hinc beatus Petrus apostolus, cum ascendens in templum a claudo eleemosyna [Col. 0462C] posceretur, Argentum, inquit, et aurum non est [Col. 0462D] Vulg., mecum. Secuti sumus ms. Padiliron. et idem exemplar Pauli Diac. mihi, quod autem habeo, hoc tibi do: In nomine Jesu Christi Nazareni surge et ambula (Act. III, 6) . Quid hac humilitate sublimius? quid hac paupertate locupletius? Non habet praesidia pecuniae, sed habet dona naturae. Quem debilem edidit mater ex utero, sanum fecit Petrus ex verbo; et qui imaginem Caesaris in nummo non dedit, imaginem Christi in homine reformavit. Hujus autem thesauri opibus non solum ille adjutus est cui gressus est redditus, sed etiam quinque millia virorum, qui tunc ad exhortationem Apostoli ob ejusdem curationis miraculum crediderunt (Act. IV, 4) . Et ille pauper qui non habebat quod petenti daret, tantam dedit divinae gratiae largitatem, ut quemadmodum unum hominem redintegrarat in [Col. 0462D] pedibus, sic tot millia credentium sanaret in cordibus, faceretque eos in Christo alacres, quos in Judaica perfidia invenerat claudicantes.
Post praedicationem hujus felicissimae [Col. 0463A] paupertatis, 369 addidit Dominus, dicens: [Col. 0463C] In eodem Pauli Diac. exemplo sequens beatitudo mitium cum toto capite sequenti hic ponitur: Beati mites, etc. Deinde subjicitur beatitudo lugentium cum toto hoc capite sic: Post haec Dominus ait, et dicit: Beati qui lugent, etc. Postea caput sextum prosequitur hoc initio: Deinde Dominus ait: Beati qui esuriunt, etc. Ita ergo beatitudo mitium in antiquo codice, [Col. 0463D] quo Paulus Diaconus usus est, beatitudini lugentium praeponebatur: uti eodem quidem ordine hae duae beatitudines et recensentur in Evangelio Vulgato, et ab Hilario, Augustino aliisque Patribus explicantur. Nihil tamen immutandum censuimus, non solum quia ordinem in textu editum exhibent omnes collectionum codices quos vidimus, verum etiam quia hic idem ordo servatur in Graeco textu, et ab auctore etiam antiquo Operis Imperf. in Matthaeum homil. 9 adhibetur: unde in aliquot etiam Latinis exemplaribus ab eodem inventus fuit. Enimvero hic ordo exhibetur in duobus vetustissimis Evangeliorum libris, Veronensi et Brixiano, quos P. Joseph Blanchinius novissime edidit in opere inscripto, Evangelium quadruplex, t. I, pag. 25. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V, 5) . Luctus hic, dilectissimi, cui consolatio aeterna promittitur, non est cum mundi hujus [Col. 0463D] Editi, affectione. Quesnellus in margine notavit: Forte, afflictione, quod auctoritate exemplaris Pauli Diac. inseruimus. afflictione communis; nec beatum quemquam faciunt ista lamenta quae totius humani generis deploratione funduntur. Alia ratio est sanctorum gemituum, alia beatarum causa lacrymarum. RELIGIOSA tristitia aut alienum peccatum luget aut proprium; nec de hoc dolet quod divina justitia agitur, sed de eo moeret quod humana iniquitate committitur; ubi magis plangendus est faciens maligna quam patiens, quia injustum malitia sua demergit ad poenam, justum autem tolerantia ducit ad gloriam.
Deinde ait Dominus: Beati mites, quoniam [Col. 0463B] ipsi haereditate possidebunt terram (Matth. V, 4) . Mitibus atque mansuetis, humilibus ac modestis, et ad omnium injuriarum tolerantiam praeparatis possidenda terra promittitur. Nec parva aestimanda est haec aut vilis haereditas, tamquam a coelesti habitatione discreta sit, cum regnum coelorum non alii intelligantur intrare. Terra ergo promissa mitibus, et in possessionem danda mansuetis, caro sanctorum est, quae ob humilitatis meritum felici resurrectione mutabitur et immortalitatis gloria vestietur, in nullo jam spiritui futura contraria, et cum voluntate animi perfectae unitatis habitura consensum. Tunc enim exterior homo interioris hominis erit quieta et intemerata possessio; tunc mens videndo Deo intenta nullis [Col. 0463D] Idem Pauli Diac. exemplar, corporeae molis. Postea cod. Padiliron., contra imperium sui auctoris. corporeae infirmitatis impedietur obstaculis, [Col. 0463C] nec jam dici necesse erit: Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) : quoniam habitatori suo non reluctabitur terra, nec immoderatum aliquid contra imperium sui rectoris audebit. Possidebunt enim illam mites 370 pace perpetua, et nihil umquam de eorum jure minuetur, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, [Col. 0464C] In eodem exemplo, et mortale sumpserit immortalitatem. et mortale hoc induerit [Col. 0464A] immortalitatem (I Cor. XV, 53) : ut periculum vertatur in praemium, et quod fuit oneri sit honori.
Post haec addit Dominus et dicit: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) . Nihil haec esuritio corporeum, nihil expetit sitis ista terrenum; sed justitiae bono desiderat saturari, et in omnium occultorum introducta secretum, ipso Domino optat impleri. Felix mens quae hunc concupiscit cibum, et ad talem aestuat potum; quem utique non expeteret, si nihil de ejus suavitate gustasset. [Col. 0464C] Audiendo autem dicentem sibi prophetiae spiritum apud eumdem Paulum Diac. Item, audiendo in ms. Padiliron. Audiens autem dicentem sibi propheticum spiritum: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Ps. XXXIII, 9) , accepit quamdam supernae dulcedinis [Col. 0464C] Mss. Vat. tres et prima editio, potionem. Mox in eadem editione, supernae, pro castissimae. Post pauca [Col. 0464D] cod. Padiliron., ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota voluntate tua: quoniam, etc. portionem, et in amorem castissimae voluptatis exarsit, ut spretis omnibus [Col. 0464B] temporalibus, ad edendam bibendamque justitiam toto accenderetur affectu, et illius primi mandati apprehenderet veritatem dicentis: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua (Deut. VI, 5; Matth. XXII, 37; Marc. XII, 30; Luc. X, 27) : quoniam nihil aliud est diligere Deum quam amare justitiam. Denique sicut [Col. 0464D] Ita melius ex nostris mss., cum illi dilectioni respondeat huic desiderio. Editi, illic dilectioni. Prima tamen editio, quae illic dilectioni praefert, cohaerentius dein habet, hic desiderio, sicut etiam in cod. Padiliron. illi dilectioni Dei, proximi cura subjungitur, ita et huic desiderio justitiae virtus misericordiae copulatur, et dicitur:
[Col. 0464D] Apud Paulum Diac.: Beati misericordes quoniam ipsi misericordiam consequentur. Agnosce dignitatem Christianae sapientiae; ad quales disciplinarum artes, ad quae praemia voceris, intellige. In ms. Padiliron.: Agnosce dignitatem, Christiane, sapientiae. Beati misericordes, quoniam ipsorum miserebitur Deus (Matth. V, 7) . Agnosce, Christiane, tuae sapientiae dignitatem, et qualium disciplinarum artibus ad quae praemia voceris intellige. Misericordem te misericordia, justum vult te esse justitia, ut [Col. 0464C] in creatura [Col. 0464D] Vocabulum sua a Quesnello omissum, uti in nostro Padiliron. deest, restituimus ex caeteris editionibus nostrisque codd. et Homil. Pauli Diac. sua Creator appareat, et in speculo cordis humani per lineas imitationis expressa Dei imago resplendeat. Secura est operantium fides, aderunt tibi desideria tua, et iis quae amas sine fine potieris. Et quoniam 371 tibi per eleemosynam omnia munda sunt, ad eam [Col. 0464D] Particulam quoque, in Quesnelli edit. praetermissam, ex iisdem editis et omnibus mss. revocavimus. quoque beatitudinem, quae consequenter est promissa, pervenies, dicente Domino:
Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Magna felicitas, dilectissimi, cui tantum praemium praeparatur. Quid ergo est habere cor mundum, nisi eis quae supra dictae sunt studere virtutibus? Videre autem Deum quantae sit beatitudinis, quae mens concipere, quae lingua valeat explicare? Et tamen hoc consequetur, [Col. 0465D] Cod. Padiliron., cum transformabitur caro humana, ut, etc. cum transformabitur humana natura, ut non jam per speculum, neque in aenigmate, sed facie ad faciem (I Cor. XIII, 12) , ipsam quam nullus hominum videre potuit (Joan. I, 18; I Tim. VI, 16) , sicuti est, videat Deitatem: et quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (Is. LXIV, 4; I Cor. II, 9) , per ineffabile gaudium aeternae contemplationis obtineat. Merito haec beatitudo cordis promittitur puritati. [Col. 0465B] [Col. 0465D] Prima editio: Splendorem ejus veri luminis. Mox sordida acies in Homil. Pauli Diac. et ms. Padiliron. Splendorem enim veri luminis sordens acies videre non poterit; et quod erit jucunditas mentibus nitidis, hoc erit poena maculosis. Declinentur igitur terrenarum caligines vanitatum, et ab omni squalore iniquitatis oculi tergantur interiores, [Col. 0465D] Ita ex codd. Casinensi et Padiliron., quibus favet exemplar Pauli Diac., in quo legitur: Ut intuitus tanta visione pascatur. Vulgati, tantum Dei visione. ut serenus intuitus tanta Dei visione pascatur. Ad hoc enim promerendum illud intelligimus pertinere quod sequitur:
Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Beatitudo ista, dilectissimi, non cujuslibet consensionis, [Col. 0465D] Ita exemplar Pauli Diac., et cod. Padiliron., et duo Lectionaria Vat., quorum unum, pro qualiscumque, habet alicujus. Editi, aut qualiscumque. Post nonnulla diligentibus nomen tuum in iisdem mss. Vat. nec qualiscumque concordiae est, sed illius de qua dicit Apostolus: Pacem habete ad Deum (Rom. V, 1; II Cor. XIII, 11) : et de qua dicit propheta David: Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum (Ps. CXVIII, 16) . Hanc pacem etiam arctissima amicitiarum vincula, et indiscretae similitudines animorum non veraciter sibi vindicant, si non cum Dei voluntate concordant. Extra dignitatem hujus pacis sunt improbarum parilitates cupiditatum, foedera scelerum et pacta vitiorum. Amor mundi cum Dei amore non congruit, nec ad societatem filiorum [Col. 0465D] Cod. Padilir. delet Dei, et paulo post, mente. Dei pervenit, qui se a carnali generatione non dividit. Qui autem semper cum Deo mente sunt solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 2) , 372 numquam ab aeterna lege dissentiunt, fideli oratione dicentes: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI, 10) . Hi sunt pacifici, hi bene unanimes, [Col. 0465D] sancteque concordes, vocandi aeterno nomine filii Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) : quia [Col. 0466A] hoc merebitur dilectio Dei et [Col. 0465D] Vocem dilectio repetivimus ex tribus Lectionariis et alio cod. Vat. dilectio proximi, ut nullas jam adversitates sentiat, nulla scandala pertimescat; sed finito omnium tentationum certamine, in tranquillissima Dei pace requiescat, [Col. 0465D] Prima editio, Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, gui tecum vivit, et regnat in unitate [Col. 0466D] Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. per Dominum nostrum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
I. Monet ut symbolo apostolorum inhaerentes caveant ab Alexandrinis negotiatoribus unicam in Christo naturam Romae defendentibus. —II. Eutychem olim in aliis haereticis esse damnatum. Discernendum esse in Christo quid ex deitate sit, quid ex humanitate. —III. Cum damnatis haereticis non esse communicandum. Romanae fidei laus.
Sicut peritorum, dilectissimi, prudentiumque medicorum est, passiones infirmitatis humanae remediis praevenire, et quemadmodum saluti contraria declinentur ostendere, ita pastoralis officii est, ne Dominico gregi haeretica malignitas noceat, providere, et qualiter luporum et latronum improbitas sit cavenda demonstrare: quia numquam potuit haeretica impietas sic latere ut non a sanctis patribus nostris et semper deprehensa sit et jure damnata. Sollicitudinem itaque nostram, quam dilectioni vestrae impendimus, latere non potuit, quosdam Aegyptios, praecipue negotiatores ad Urbem venisse, eaque quae Alexandriae sceleste ab haereticis 373 [Col. 0466D] De caede Proterii Alexandrini episcopi haec intelligenda esse optime in marginali postilla observavit Quesnellus. Etsi enim variis in locis alia sceleste ab Eutychianis gesta fuerint, sola tamen Proterii caedes Alexandriae patrata (quod sciamus) indicari potuit. sunt admissa, defendere, asserentes solam deitatis in Christo fuisse naturam, nec carnis humanae, quam [Col. 0466C] sumpsit ex beata Maria Virgine, habuisse penitus veritatem: quae impietas, et falsum hominem, et Deum dicit esse passibilem. Quod quo audeant animo quove consilio dubitare non possumus: quia enim ipsi a veritate Evangelii recesserunt et mendacia diaboli sunt secuti, alios quoque volunt socios suae perditionis efficere; et ideo paterna vos et fraterna sollicitudine commonemus ut inimicos catholicae fidei, hostes Ecclesiae, incarnationis Dominicae negatores, et instituto a sanctis apostolis Symbolo repugnantes, in nullum recipiatis consensionis affectum, dicente Apostolo: Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia qui [Col. 0466D] hujusmodi est, subversus est, et delinquit proprio judicio condemnatus (Tit. III, 10, 11) .
Propria enim pertinacia perit, et sua a Christo discedit insania, qui eam impietatem per quam ante se multos scit periisse sectatur, et religiosum sibi atque catholicum putat id quod sanctorum Patrum judicio [Col. 0467B] Haec a Leone fusius explicantur serm. 24, 47, et alibi; nec non epist. 109 et 165: in quo tamen animadvertendum est Photini haeresim ad Nestorianam, [Col. 0468B] Manichaei autem et Apollinaris ad Eutychianam accedere. et in Photini perfidia, et in Manichaei dementia, et in Apollinaris insania, constat esse damnatum: ut adhuc quasi novae et necdum damnatae in perniciem animarum suarum consentiant pravitati, qui incarnationis Dominicae denegant sacramentum. Quasi aliud tota evangelica lectione doceamur quam hoc uno divinae misericordiae sacramento humanum genus in iis qui credunt esse salvatum: quod unigenitus Dei Filius, aequalis per omnia Patri, nostrae assumptione substantiae, manens quod erat, dignatus est esse quod non erat, verus [Col. 0467B] scilicet homo, verus Deus, qui absque cujusquam sorde peccati, integram sibi nostram perfectamque naturam veritate et carnis et animae univit, et intra uterum beatae Virginis matris Spiritus sancti virtute conceptus, nec editionem 374 partus, nec primordia fastidivit infantiae: ut Verbum Dei Patris humanam sibi inesse substantiam, et deitatis potentia, et carnis infirmitate loqueretur, de corpore habens corporeas actiones, et spiritales de deitate virtutes. Humanum quippe est esurire, et sitire, et dormire; humanum est metuere, flere, tristari; humanum denique est crucifigi, mori, atque sepeliri: sed divinum est super mare ambulare, aquas in vina convertere, mortuos suscitare, mundum propria morte tremefacere, [Col. 0468A] et cum vivificata super omnem coelorum altitudinem carne conscendere: ut qui hoc credunt dubitare non possint quid humanitati ascribere, quid debeant assignare deitati: quoniam in utroque unus est Christus, qui et Deitatis suae potentiam non amisit, et veritatem perfecti hominis nascendo suscepit.
Hos ergo, dilectissimi, de quibus loquimur, tamquam venenum mortiferum fugite, exsecramini, declinate, et ab eorum colloquiis, si increpati a vobis corrigi noluerint, abstinete: quoniam, sicut scriptum est, Sermo eorum serpit ut cancer (II Tim. II, 17) . Justo enim judicio ab Ecclesiae unitate rejectis nulla est tribuenda communio, quam non nostris odiis, sed suis sceleribus perdiderunt. [Col. 0468B] Vos ergo, dilecti Deo et apostolico testimonio comprobati, quibus beatus apostolus Paulus doctor gentium dicit: Quoniam fides vestra annuntiatur in universo mundo, custodite in vobis quod tantum praedicatorem agnoscitis sensisse de vobis. Nemo vestrum efficiatur hujus laudis alienus, ut quos per tot saecula docente Spiritu sancto haeresis nulla violavit, ne Eutychianae quidem impietatis possint maculare contagia. Confidimus autem quod protectio Dei corda vestra fidemque custodiat; ut cui hactenus fideliter obedistis, in aeternum perseverante catholicae fidei observantia placeatis, per Christum Dominum nostrum. Amen.
[Col. 0467] Quesnellus duas praefationes, alteram in episcopi consecratione, alteram in ordinatione presbyteri, et allocutionem archidiaconi ad episcopum, quae in Romano Pontificali exhihentur, cum ex styli similitudine S. Leoni tribuendas, tum Sermonibus ejus subjiciendas putavit. Nos vero, licet quoad Auctorem non omnino dissentiamus a Quesnelli sententia, hic tamen eas praefationes et allocutionem idcirco non appendimus, quia tomo secundo recusuri sumus antiquissimum Sacramentarium Romanum e ms. Veronensi a Josepho Blanchinio ante aliquot annos editum, et nostro Auctori ab eodem tributum, in quo duae illae praefationes continentur. Ibidem autem hac de re plura disserentur, et allocutionem etiam, quae in eo Sacramentario mutilo desideratur, in fine ejusdem adjiciemus.
Praefatio
1. In quibusdam editionibus ante Quesnellum solus sermo de Martyribus, qui antea ut Leoninus editus fuerat, veluti appendix diverso charactere auctori incerto tributus fuit. Quesnellus, hoc sermone de Martyribus omisso, quinque alios in appendiculam rejecit, tres Leoni in vulgatis ascriptos, nimirum unum de S. Vincentio, alium de SS. apostolis Petro et Paulo, tertium adversum haeresim Eutychis, et duos alios quos ex mss. exscripsit, alterum in Nativitate, alterum in Ascensione Domini. His autem quinque sermonibus monitum praemisit quod hoc loco inserimus:
2. «In sequentem appendiculam conjecimus eos sermones, qui Leonis nomine insigniti leguntur in mss. codicibus, cum tamen genuinis ejus Sermonibus accenseri eos prohibeant tum aliae rationes, tum styli maxime disparitas.
[Col. 0469] «Primo loco ponitur sermo in Natali S. Vincentii martyris, quem ad Lugdunense Lectionarium ms. in bibliotheca Thuanea asservatum, et ad Corbeiense, qui nunc est Asceterii S. Germani a Pratis, relegi. S. Augustino tribuitur in Corb. Nullius auctoris nomen habet Lugdun. Leonis esse pleraeque Operum ejus editiones testantur. Sed nec Leoni nec Augustino esse tribuendum vel ipse stylus demonstrat. Certe nec Africanus nec Italus fuit auctor, qui potius Hispanum se prodit, tum in ipso sermonis initio, tum maxime his verbis capitis 1: Hunc ergo amplius propria venerentur, quem etiam peregrina mirantur; ex quibus manifestum est illic laudatum fuisse hoc sermone Vincentium martyrem, ubi agonem sanguinis effusione compleverat. Accedit huic argumento alterum ex Ecclesiarum Romanaeque in primis consuetudine, quae propriorum regionis suae martyrum memoriam annua solemnitate venerari contentae, extraneos simili festivitate a suis honorandos relinquebant. Et revera si Machabaeos, qui extra ordinem sunt, excipias, nullum laudavit concione publica Leo noster, nisi quem sinu suo foverat Romana Ecclesia; sed nec ipsum protomartyrem Stephanum, tot licet nominibus universae Christi Ecclesiae venerandum. Alius igitur auctor sermonis. S. Leandrum Hispalensem episcopum non sine probabili ratione conjeceris. Primae utriusque nominis syllabae similitudo Leonem pro Leandro supponendi occasionem fortasse praebuit, dum sola in ms. codice remansit, caeteris apicibus vetustate exesis.
«Huic sermoni alios duos subjecimus, alterum de Nativitate Domini, alterum de Ascensione, utrumque ex codice Corbeiensi bibliothecae S. Germani a Pratis. Leonis nomen in fronte habent; Leonis tamen esse persuadere mihi non potui. S. Fulgentii stylum magis mihi sapiunt quam Leonis; quem in primi sermonis exordio imitatus est auctor; in primo enim de Nativitate sermone similia leguntur apud Leonem.
«Denique nec ab editione nostra rejecimus geminum centonem ex Leonis nostri scriptis consutum. Primus est sermo qui secundus antea erat in Natali apostolorum Petri et Pauli, de quo vide monitum sermoni primo in eodem festo subjectum. Alter est tractatus S. Leonis PP., ut fert titulus, adversus errores Euthchetis et aliorum haereticorum; quem ex vetusto codice ms. bibliothecae Vaticanae descriptum aiunt qui primi illum S. Leonis Operibus inseruere. Ex quo quisque pannus loco assumptus sit, facile lector cognoscet ex iis quae ad marginem annotavimus.»
3. Hactenus Quesnellus: qui optime quidem de tribus primis sermonibus; de quinto etiam non omnino male. At de sermone in Natali S. Petri apostoli, qui incipit Exsultemus in Domino, assentiri non possumus: hunc enim genuinum Leonis fetum esse probavimus in admonitione praemissa sermoni 83, ubi eum collocavimus. Potius inter apocrypha referre debebat sermonem in Cathedra S. Petri, quem ille uti sincerum dedit serm. 96, nos autem veluti certo supposititium in hac appendice recudemus serm. 14, de quo ibidem plura. Alium quoque sermonem de Machabaeis, qui in omnibus editionibus Leonis citra dubitationem habetur, Augustino, non autem Leoni adjudicandum invictis argumentis detegemus. Haec quoad sermones in Leonis editionibus hactenus vulgatos.
4. Plures vero alios sermones nostro Auctori affictos in mss. Lectionariis et collectionibus deteximus. Tres ex his in veterum PP. Latinorum opusculis tom. II, part. I, novissime edidit V. C. P abbas Joannes Chrysostomus Trombellius, ex quibus duos subdititios, unum genuinum putat. Eosdem nos quoque repereramus, et alios plures, de quibus mox dicemus; sed ne unum quidem vere Leoninum arbitramur. Qua in re ut interim omittamus indicia quaedam peculiaria suis locis notanda, quae nonnullos ex sermonibus mox recensendis a Leone abjudicant, aliisque nunc certis nunc incertis auctoribus tribuendos evincunt; ad distinguendos caeteros, qui nullam peculiarem ejusmodi notam praeferunt, hi duo characteres sufficient. Primus aperta styli ac syntaxis dissimilitudo, quae Leoninam scribendi rationem callentibus in oculos statim incurret. Secundus formulae in appellandis auditoribus usurpatae fratres, aut filii charissimi, et his similes, quae a Leone alienissimae sunt: hic enim solo adjectivo, dilectissimi, constanter utitur, ut omnes sermones ejus evolventibus palam fiet. Alterutrum satis est: multo magis si utrumque in sermonibus jamjam memorandis invenias.
5. Hac in appendice ii sermones omittendi non fuerunt qui in Quesnelli editione prodiere. Qui vero in hac editione nondum fuerunt inserti in duas classes distinguendi sunt. Alii enim inter aliorum Patrum Opera prodiere, alii vero prorsus inediti sunt. Quoad illos qui in aliis Patribus vulgati inveniuntur (uno serm. 8, ob peculiarem rationem in admonitione indicandam, excepto) , satis erit eorum catalogum hic inserere, et editiones in quibus prostant indicare. Sunt autem sermones sequentes:
DE ADVENTU.
I. Sanctam et desiderabilem, gloriosam ac singularem solemnitatem, etc., uti serm. 116 append. Sermonum S. Augustini tom. V novissimae editionis. Leoni autem inscribitur in mss. S. Petri 106, Veneto S. Marci 153, Tridentino ac duobus Veronensibus. Sed S. Caesarium habere auctorem PP. Maurini in laudata appendice observarunt.
DE NATIVITATE.
II. Cupientes aliquid de hujus diei solemnitate, etc. Certo Leonis sermoni subjicitur in ms. Vallicellano 26, cum epigraphe Unde supra, quae hujus et anterioris sermonis eumdem auctorem esse in Lectionariis significat. Est sermo S. Fulgentii p. 525 editionis Parisiensis 1671.
[Col. 0471] III. Dominus et Salvator noster, etc. Leonis nomine praenotatur in ms. Patavino Eremitanorum 112. Legitur autem in app. Augustini serm. 141, et S. Caesario tribuitur.
IV. Justissime, fratres, festivitatis praesentis diei, etc. Recensetur inter Leonis Sermones in ms. Casinensi collect. 1, sed est S. Maximi Taurinensis, et prostat inter ejusdem Opera hom. 2 de Nativitate.
V. Nativitatem Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, etc., Leoni perperam ascriptus in ms. Vallicell. 26. Legitur in append. Augustini serm. 125.
VI. Nativitas Domini nostri Jesu Christi totum mundum, etc. In eodem Vallicell. 26 Leonis nomen falso praefert. Editus est in app. Augustini serm. 125.
DE EPIPHANIA.
VII. In hac, dilectissimi, celebritate. Est hom. 1 S. Maximi de Epiphania; perperam autem tribuitur S. Leoni in ms. Vat. 1267.
VIII. Plerique in hac sancta Epiphania, etc. S. Leoni ascribitur in ms. Veneto 153. Exstat tom. II Ambrosii novissimae editionis, in appendice serm. 10 de Epiphania 3.
DE QUADRAGESIMA.
IX. Conflictus iste mirabilis, etc., falso S. Leoni inscriptus in mss. Vallicell. II, et Patavino S. Antonii 408, cum sit hom. 2 de Quadrag., sancti Maximi.
X. Rogo vos et admoneo, fratres charissimi, etc., Leonis nomine in cod. Bergomensi S. Alexandri in Columna. Est Caesarii, et legitur in app. Augustini Serm. 142.
XI. Jejunii tempora, secundum Scripturas, etc., inter Sermones S. Leonis recensetur in mss. collectionibus 1 et 2, at in Lectionariis basilicae S. Petri 105 et 107, sine ullo auctoris nomine. Excerptus fuit ex libro primo de ecclesiasticis officiis S. Isidori Hispalensis cap. 37, 38, 39 et 40.
XII. Hos sanctae Quadragesimae dies, etc., in app. Augustini serm. 145, Leonis nomine in ms. Patav. Eremit. 112.
XIII. Mirum non esse debet a Deo factum miraculum, etc. In Evangel. Joannis v: Erat dies festus Judaeorum, quod legitur feria 6 quatuor temporum Quadragesimae Leonis nomine profertur in cod. Basil. Vat. S. Petri 106. Est autem tractatus 17 S. Augustini in Joannem.
DE TRADITIONE SYMBOLI.
XIV. Cum apud Patres nostros, sicut liber Judicum refert, etc., sermo S. Leonis in ms. Vallicellano 2. Est autem S. Maximi homil. 1 de Diversis.
XV. In hodiernum convivium qui solemni frequentia, etc. Leoni tribuitur in ms. Patavino S. Antonii 408. Invenitur autem inter Chrysostomi Opera tom. III editionis Nivellianae pag. 743, sed est incerti auctoris Latini.
DE CRUCE ET LATRONE.
XVI. Et quando de cruce nostra processit oratio, etc., in ms. Casinensi Sermonum S. Leonis collectionis 1. Incerti antiqui Latini auctoris est inter Chrysostomi Opera tom. III editionis Basileensis Heruagianae an. 1539, pag. 567.
DE PASCHA.
XVII. Retinet sanctitas vestra, etc., in mss. Basilicae Vat. 106 et Tridentino; legitur autem in app. Augustiniana sermone 162.
DE ASCENSIONE.
XVIII. Fratres charissimi, Ascensionis Dominicae inclytum et regale mysterium, etc., Leonis nomine in Vallicell. A, 7, et inter Leonis Sermones in Casin. collect. 1. Habetur in app. Augustini sermone 179.
XIX. Glorificatio Domini nostri Jesu Christi resurgendo et ascendendo completa est, etc., perperam nostro Auctori tribuitur in mss. Vallicell. A, 9, et XXV, nec non in Chigiano 5, cum sit sermo 263 S. Augustini.
XX. Hodierna die Ascensionem in coelum celebramus, etc. Nomine Leonis praenotatur in mss. Patavino S. Justinae et in Vallicell. A, 7. Editus est a Maurinis ex vetustissimo codice Remigiano, atque tributus S. Augustino in fine Sermonum, serm. 395.
XXI. Omnia, charissimi, quae Dominus Jesus Christus in hoc mundo, etc. In mss. Vallicellanis A, 9 et XXV, atque in Chigiano 5, legitur praefixo Leonis nomine. Est autem in app. Augustini serm. 176.
XXII. Salvator noster, dilectissimi, ascendit in coelum, etc. Leonis item nomine in iisdem tribus codd. in app. vero Augustini serm. 177.
DE PENTECOSTE.
XXIII. Discessurus e mundo isto, et ascensurus in coelum Dominus, etc., est sermo in app. Aug. 184. Non solum in mss. Fossatensi et Germanensi apud Maurinos, sed etiam in cod. Veneto 154, S. Leoni falso tribuitur; legitur autem sine ullo auctoris nomine in Lectionariis Veronensi ac Vallicell. A, 9.
XXIV. Post illam singularem insignemque victoriam, etc., est sermo 182 app. Augustini. In Vallicellanis XXV, et A, 9, nullo nomine praenotatur: sed in Chigiano, in Patavino S. Justinae et in Veneto 154, Leoni perperam ascribitur.
[Col. 0473] XXV. Perpetui muneris refulsit hodie ornamentum, etc., Leonis nomine in mss. Patavino, Bergomensi S. Alexandri ac Veneto, absque auctoris nomine in Vallicell. XXV. Legitur autem in append. Augustini serm. 186.
XXVI. Sanctitati vestrae, charissimi, votorum jam nota debet esse festivitas, etc., est sermo 185 in app. Augustiniana, cujus lege observationem praefixam. In Veneto autem cod. 154 ac in Vallicell. XXV Leonis nomen falso praefert; in Vallicell. vero A, 9, absque ullo auctoris nomine.
DE JEJUNIO DECIMI MENSIS.
XXVII. Legimus S. Moysem populo Dei praecepta dantem, etc., est serm 285 inter Augustino olim tributos; et reipsa in ms. Bas. Vatic. 170, inter opuscula hujus sancti recensetur hac inscriptione: Item de fide catholica S. Augustini. Leonis nomine habetur in ms. Vallicell. II.
DE CATHEDRA S. PETRI.
XXVIII. Institutio solemnitatis hodiernae a senioribus nostris, etc., ac
XXIX. Quamvis solemnitas festivitatis hodiernae, etc., sunt sermones 190 et 191 appendicis Augustinianae, ad quos lege ibidem doctas Benedictinorum observationes. Leoni ascribuntur in Vallicell. XXVI ac in regio Taurinensi 218.
IN ANNUNTIATIONE B. VIRGINIS MARIAE.
XXX. Virginalis hodie solemnitas linguam nostram, fratres, ad praeconium vocat. In Lectionario Padilironensi S. Leoni papae tribuitur. Est autem vetus interpretatio, sed corruptissima, celebris homiliae S. Procli, tunc Cyziceni, postea vero Constantinopolitani episcopi, in laudem Deiparae, quae Graece et Latine praefigitur actis concilii Ephesini tom. III Venetae editionis pag. 577, nec non inter orationes et homilias PP. Graecorum editas a Combefisio pag. 301, Latine autem in bibliotheca Concionatoria ejusdem tom. VI, pag. 355. Haec eadem antiqua versio S. Proclo inscripta, ex cod. Vat. 2836 (l. 3836) edita fuit a P. Vincentio Ricardio pag. 673 editionis Romanae an. 1630 omnium Operum ejusdem S. Procli.
IN NATALI S. JOANNIS BAPTISTAE.
XXXI. Hodie, dilectissimi fratres, qui Domini praecucurrit adventum, etc. Leoni inscribitur in mss. Vallicell. A, 9, et XXV. Reperitur in app. Augustini sermone 198.
XXXII. Post illum sacrosanctum Domini natalem diem, etc. Est serm. 196 app. Augustini, et falso tribuitur Leoni in ms. Regio Taurinensi 768.
IN NATALI SS. PETRI ET PAULI.
XXXIII. Apostolici natalis gaudio, fratres charissimi, etc., ac
XXXIV. Beatissimorum apostolorum passio, quorum hodie natalem solemniter celebramus, etc., nec non
XXXV. Beatissimorum apostolorum Petri et Pauli inseparabilem fidem, etc. Hi tres sermones inter illos S. Leonis reperiuntur in mss. collectionibus 1 et 2, et duo postremi nomine Leonis praenotantur in cod. Vallicell. VII. Leguntur vero inter Opera S. Maximi Taurinensis hom. 2, 3 et 4, De natali SS. apostolorum Petri et Pauli.
DE SANCTO PAULO.
XXXVI. Filioli mei, audite nos, et liberate vos, etc. Leonis nomine in vetusto ms. Corbeiensi, ac in cod. Eremitarum Patavino 3 et in Veronensi S. Firmi Majoris. Vide appendicem Aug., ubi legitur serm. 204.
DE SANCTO LAURENTIO.
XXXVII. Sanctum est, fratres, ac Deo placitum, etc., et
XXXVIII. Sicut patrum nostrorum, fratres charissimi, non incerta relatione didicimus, etc. Hi duo sermones perperam Leoni ascribuntur in mss. collect. 1 et 2, cum sint homil. 1 et 2 S. Maximi in Natali S. Laurentii.
DE S. STEPHANO.
XXXIX. Fratres charissimi, celebravimus hesterno die natalem, quo rex martyrum, etc. Leonis nomen praefert in Vat. 1267, stylo repugnante. Legitur in appendice Augustini serm. 215.
DE ABSALON, QUANDO PERSEQUEBATUR DAVID PATREM SUUM.
XL. Perdidit Absalon sceleratissimus mentem suam, perdidit sensum, amisit consilium, etc. Inter Leonis Sermones in mss. collect. 2 et in nonnullis collect. 3 et 4. Hunc sermonem ex his codicibus edidit Gerardus Vossius, praepositus Tungrensis, inter Miscellanea sanctorum aliquot Patrum Graecorum et Latinorum, subjecta editioni Moguntinae Operum S. Gregorii Thaumaturgi an. 1604, pag. 234. Sed incerto auctori Latino eumdem sermonem ascribendum censuit, notavitque eum reperiri in editionibus Latinis S. Jo. Chrysostomi, uti in Nivelliana tom. I, pag. 556.
DE MARTYRIBUS.
XLI. Quotiescumque, fratres charissimi, sanctorum martyrum solemnitates celebramus, etc. Leonis nomine in [Col. 0475] aliquot editionibus antiquis editus fuit, nec non in Homiliario Pauli Diaconi editionis Basileensis an 1496. Lovanienses in editione Antuerpiensi an 1583 et Rainaudus Incerto auctori tribuerunt, et similiter Vossius Tungrensis eumdem ex mss. emendatiorem recudens in Miscellaneis paulo ante laudatis, a Leone abjudicavit. Legitur autem Augustini nomine in Romano Breviario, et in appendice ejusdem doctoris serm. 225, ubi editores illum S. Caesario ascribendum existimant.
6. Sermones descriptos in appendice collectionis secundae, de quibus in praefatione sermonibus praemissa num. 19, etsi in partem maximam aliis scriptoribus tribuendi inter eorum opera editi fuerint, hic tamen non recensuimus, eo quod ex ms. basilicae S. Petri 210 ejusdem collectionis separati a Leonis Sermonibus inveniantur, post interjecta quaedam Cypriani Opuscula subjecti sine ullo auctoris nomine; unde Leoni attributi dici nequeunt. Eadem de causa in hac serie non collocavimus fragmentum sermonis de Abrahae filio e ms. bibliothecae Bononiensis S. Salvatoris a P. abbate Trombellio editum tom. II Anedoct. part. I, pag. 252. Cum enim codex auctoris nomine caret, tum vero ipse editor ex simplici conjectatione vaga et incerta illud vel Leoni, vel Maximo Taurinensi, vel Petro Chrysologo tribui posse existimavit.
7. Reliqui sunt sermones Leoni in aliquot codicibus ascripti, qui nulla in editione Patrum prodierunt. Hos, cum editu digni visi sunt, in subjecta appendice invenies. Qui peculiari aliqua ratione a Leone abjudicandi fuerunt, admonitionem praeferent in qua opportunae observationes inserentur. Quoad caeteros vero, qui nihil peculiare habent, cum Leoni eos ascribi non posse duo characteres num. 3 propositi satis demonstrent, codicem ex quo eos Leonis nomine inscriptos eruimus, in ipsorum fronte indicare sufficiet.
8. Neque idcirco credimus omnes sermones qui Leoni in mss. tribuuntur a nobis inventos fuisse. Immo cum in omnibus fere Lectionariis diversarum Ecclesiarum libris quos contulimus aliquem novum sermonem Leoninum nacti simus, nihil ambigimus quin aliis alios ejusmodi codices evolventibus alios sermones ejus nomini similiter ascriptos, id est supposititios, reperire continget.
9. Hac autem occasione duas suppositionum frequentiores origines, quas in expendendis multis Lectionariis deteximus, hic annotare non inutile nec ingratum lectoribus fuerit. Cum in iisdem codicibus describerentur sermones qui inter divina officia pro festorum aut feriarum ratione legendi erant si plures ad eamdem solemnitatem pertinentes eumdem habebant auctorem, primo sermoni tantum auctoris nomen saepe praefigebatur; caeteris vero, qui continuata serie consequebantur, praenotata leguntur haec verba, Cujus supra, vel Unde supra, quibus indicatur idem auctor sequentis sermonis ac praecedentis. Posteriores autem librarii qui ejusmodi codices transcribebant, aliquos identidem sermones vel praeteribant vel addebant ex aliis Lectionariis, ut cuique videbatur. Hinc autem contingebat non raro ut alicujus auctoris sermonem inserentes ex Lectionario in quo erat inscriptio Cujus supra, vel Unde supra, hanc eamdem inscriptionem inconsiderate retinerent, licet alius auctoris sermoni vel Sermonibus subjiceretur; et ita lectores hunc pro sermone ejusdem scriptoris acciperent. Ita in ms. Lectionario Patavino Patrum Conventualium S. Antonii, post duos sermones S. Maximi de Epiphania describitur sermo incipiens: Hodiernam festivitatem, dilectissimi, apparitio Domini, etc., cum titulo Cujus supra; ex quo titulo S. Maximo tribuendus videtur, cum tamen non S. Maximum, sed S. Leonem habeat auctorem, et sit sermo 5 de eadem solemnitate, in nostra autem editione sermo 35. Hac forte de causa duos sermones ipsius Leonis 38 et 43 Augustino fuerunt attributi, et in hujus appendice leguntur serm. 133 et 148, nec absimiliter sermo ejusdem pontificis 40, qui sub Leonis quidem nomine legebatur a monachis Corbeiensibus, Divionensibus, Sandionysianis et Compendiensibus, nomine S. Maximi inscribebatur apud Cluniacenses, teste Ulderico apud P. Martene de antiquis monachorum Ritibus lib. III, cap. 11, num. 2.
10. Alia etiam suppositionis origo, licet minus frequens, afferri potest. Nonnumquam librarii sine ulla auctoris mentione sermones alicujus nobis ignoti scriptoris in Lectionariis inseruere, qui postea habiti fuerunt ejus auctoris cui praecedentes sermones in iisdem codicibus inscribebantur. Ita duo sermones quorum alter e S. Isidori Hispalensis Operibus excerptus fuit, paulo ante memoratus num. 11, alter vero qui exorditur, Dilectissimi nobis, fides nostra nos admonet, et in hac appendice edetur num. 4, sine ullius auctoris nomine subjecti sermonibus S. Leonis de Quadragesima in Lectionariis basilicae S. Petri 105 et 107, veluti Leonini recensentur in mss. collect. 1 et 2, quae ex iisdem vel similibus Lectionariis originem ducunt. Hujus generis fuisse videntur illi sermones qui in diversis Lectionariis libris aliis atque aliis tribuuntur, ex gr. S. Augustino, S. Joanni Chrysostomo, S. Leoni, etc., haecque ipsa auctorum quibus adjudicantur varietas incerti et ignoti auctoris indicium est.
11. Quod si his causis aliam adjicias, quam PP. Maurini in Ambrosio proponunt, celebritatem scilicet auctoris, qua ignotorum vel inferioris quoque notae scriptorum lucubrationes commendare placuit, cum Leonis nomen celeberrimum esset, haec quoque ascribendorum ipsi sermonum causa non defuit. Quo vero plures alicujus sancti sermones ob celebritatem ejus Lectionariis fuerunt inserti, eo plures alieni sermones eidem attributi deprehendentur, ut in Augustino videre est, cujus sermones in Lectionaria passim inducti, incredibilem ascititiorum copiam, quae genuinorum numerum fere coaequat, receperunt. Cum itaque S. Leonis sermones in Lectionariis frequentes occurrant, plures eidem suppositos nancisci non difficile fuit. Sed eia jam ipsos sermones in hac appendice edendos subjiciamus.
Sermones S. Leoni Magno attributi
Hic tractatus e Vaticano codice 2346 a Gerardo Vossio praeposito Tungrensi primum editus, et insertus inter Miscellanea sanctorum aliquot Patrum subjecta editioni S. Gregorii Thaumaturgi Mogunt. an. 1604, in aliis subinde S. Leonis editionibus locum habuit. Notavit autem Vossius in eo ms. hunc titulum minus congruum praeferri: Leo papa primae sedis episcopus ad Flavianum de erroribus Eutychetis; perinde ac si ipsa esset epistola ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum directa. Nos eumdem tractatum reperimus in alio cod. Vat. Reginae Sueciae 139, saeculi circiter XIV, qui Leonis Opera continet. Haec autem eidem inscriptio est pag. 160: Fides Leonis papae, quam S. Gregorius in epistolis suis mirabiliter laudat, ita dicens: «Quisquis fidem S. Leonis papae auget vel minuit, vel usque ad minimum atomum pleniter non amplectitur, ullo modo non episcopus est dicendus, sed anathemate plectendus est.» Quae tamen S. Gregorius non de hoc tractatu, sed de celebri ad Flavianum epistola scripsit. Similiter post eum tractatum haec annotatio ibidem ponitur: Canones praecipiunt in prima synodo legendas epistolas B. Leonis papae, quas scripsit ad Flavianum de errore Eutychis. Eumdem etiam tractatum nacti sumus in ms. Vat. 551, quem diversum a codice Vossii patebit ex nonnullis variantibus, ac praesertim ex notatione ultima. Est codex XII circiter saeculi, et Hieronymi Epistolas continet, quibus hic tractatus praemittitur cum hoc titulo: Leo papa primae sedis episcopus ad ( et additum posteriori manu ) Flavianum, ubi primae manus scriptura deleta fuerat. Subjicitur postea notatio: Haec est illa fides quam S. Gregorius, etc., ac dein: Canones praecipiunt, etc., ut in Vat. Reginae.
Quesnellus hunc tractatum veluti certo spurium in appendicem rejiciendum credidit eo nomine quod centonem ex Leonis scriptis consutum habuerit. Omnia enim hinc inde ex variis S. pontificis textibus ad verbum descriptis nunc ex Sermonibus nunc ex Epistolis sumpta sunt, quae indicantur in margine. Vossius post indicatos fontes unde hic tractatus compactus fuit, haec subjicit: Quae vel ideo loca per nos collata hic adducere visum est, ut constet hanc veram S. Leonis esse doctrinam. An autem praesens hic tractatus ita ab ipso S. Leone sit conscriptus, an ab aliis sit ex ejus doctrina confectus, curiose hic indagandum haud videtur. Unum sane hoc ex Epistolis S. Leonis exploratum habemus, quod eadem saepe in aliis atque aliis repetantur: At inscriptionis falsitas suspicionem primum ingerit; dein difficultatem faciunt nonnulli textus qui veluti rationem antecedentium praeferunt, cum antecedentibus autem non satis cohaerent, ut potissimum liquebit ex notatione 38. Igitur de centone, quem aliquis minus perite congessit, dubitari non posse credimus; ac proinde hunc tractatum in appendice, in quam fuerat a Quesnello conjectus, relinquendum putavimus. Primum autem locum huic centoni dedimus, eo quod opera hujusmodi mediae cujusdam conditionis inter sincera et supposititia sint; neque enim a Leone omnino alienum est, quod ex ejusdem verbis constat atque sententiis; neque rursus omnino ipsius proprium, quod ab alio concinnatum fuit. Vossius licet uno codice in hoc tractatu edendo usus sit, aliquas tamen variantes annotavit in margine, quas ex lectione Sermonum, vel Epistolarum sumpsit, easque solas posteriores editiones exhibent. Nos ex duobus mss. paulo ante allegatis Vat. et Regio alias subjiciemus, vel ubi opportunum fuerit, indicata veteri lectione, transferemus in textum.
[Col. 0477B] Ex serm. 2 de Pentec., cap. 1, 2 et 3 fere integro transcriptum, verbum e verbo. Ad Ecclesiae filios instruendos addendum est nostri Sermonis obsequium. Non enim timemus ne spiritales et eruditi nota fastidiant, ad quorum fructum pertinet aliis [Col. 0477B] Ita duo nostri codices et editi ante Quesnellum, apud quem, insinuari, ut in serm. 2 de Pentecoste, cap. 1. insinuare quod ipsi cum magna sui utilitate didicerunt. Fiat ergo per corda omnium, dispensatio munerum divinorum, et [Col. 0477B] Sic ex iisdem mss., quibus concinit lectio ejusdem sermonis. Vulg., sermonem. servitutem oris nostri docti indoctique non spernant. Adsit etiam nostrae fidei ipsius largitas de cujus majestate loqui [Col. 0477B] Al., gestimus. VOSSIUS . tentamus, ut ad profectum totius Ecclesiae suae et vos capaces et nos faciat abundantes. Cum igitur ad intelligendam dignitatem Spiritus sancti oculos mentis intendimus, nihil diversum ab excellentia Patris et Filii cogitemus: quia in nullo ab unitate sua discrepat [Col. 0477B] Al., Divinitatis essentia. VOSSIUS . divinae Trinitatis essentia. Sempiternum est Patri, coaeterni sibi Filii esse genitorem. Sempiternum est Filio, intemporaliter a Patre esse [Col. 0477B] progenitum. Sempiternum quoque est Spiritu sancto, [Col. 0478A] Spiritum esse Patris et Filii: ut numquam sine Filio Pater, numquam Filius sine Patre, numquam Pater et Filius sine Spiritu sancto fuerint; et omnibus existentiae gradibus exclusis, nulla ibi persona sit [Col. 0478B] Cod. Vat. Reg., prior, et delet verbum sit. anterior, nulla posterior. Hujus enim beatae Trinitatis [Col. 0478B] Al., et incommutabilis Deitatis una est substantia. VOSSIUS . incommutabilis Divinitas una est in substantia, indivisa in opere, consors in voluntate, par in omnipotentia, aequalis in gloria. De qua cum Scriptura sancta sic [Col. 0478B] Ms. Vat. Reg., loquatur. loquitur ut aut in factis aut in verbis aliquid [Col. 0478B] Al., assignet quod singulis videatur convenisse personis. VOSSIUS . designet, quid singulis videatur convenire personis, non perturbatur fides catholica, sed docetur: ut per proprietatem aut vocis aut operis insinuetur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus quod distinguit auditus. Ob hoc enim quaedam sive sub Patris, sive sub Filii, sive sub Spiritus sancti appellatione promuntur, ut confessio [Col. 0478B] Idem Vossius. Alias, credentium. fidelium in Trinitate non erret. Quae cum sit inseparabilis, numquam intelligeretur Trinitas esse, si semper [Col. 0478B] Duo nostri codd., inseparabilis. inseparabiliter diceretur. Bene ergo ipsa difficultas loquendi cor nostrum 396 ad intelligentiam trahit, [Col. 0478B] et per infirmitatem nostram coelestis doctrina nos [Col. 0479A] adjuvat: ut quia in deitate Patris, Filii et Spiritus sancti nec singularitas est nec diversitas cogitanda, vera unitas et vera Trinitas possit quidem mente simul sentiri, sed non possit simul ore proferri. Fundata igitur, dilectissimi, in cordibus nostris hac fide, [Col. 0479D] Editi et codex Vat. addunt, qua, uti etiam legitur in laudato serm. 2 de Pent., c. 3. Sed abest a ms. Vat. Regio, et melius. Secus enim sententia contextus maneret suspensa, quod in sermone non accidit; ubi potius ex his quae subjiciuntur illud relativum necessarium est. salubriter credimus quod tota simul Trinitas una virtus est, una majestas, una substantia, [Col. 0479D] Al., indiscreta opere, inseparabilis dilectione, indifferens potestate, etc. VOSSIUS . indiscreta operatio, inseparabilis dilectio, indifferens potestas, simul implens omnia, simul continens universa. Quod enim est Pater, hoc est et Filius, hoc est et Spiritus sanctus; et vera Deitas [Col. 0479D] Al., in nullo sese aut minor, aut major est. VOSSIUS . —Exinde caeterae editiones hanc lectionem, licet sit in utrisque nostris codd., rejiciunt in marginem, cum prava sit; et substituerunt lectionem sermonis laudati, quae optima est. in nullo esse aut minor aut major potest. Quae sic in tribus est confitenda personis, ut et solitudinem non recipiat Trinitas, et unitatem servet aequalitas.
[Col. 0479D] Ex serm. 3 de Pentec., c. 1, 2, 3 et 4. Numquam enim ab omnipotentia Patris, et Filii, Spiritus sancti est discreta majestas. Et quidquid in dispositione omnium rerum agit divina moderatio ex totius venit providentia Trinitatis. Una est ibi benignitas misericordiae, una censura justitiae; nec aliquid est in actione divisum, ubi nihil [Col. 0479B] est in voluntate diversum. Quae ergo illuminat Pater, illuminat Filius, illuminat Spiritus sanctus. Cumque alia sit persona missi, alia mittentis, alia promittentis, simul nobis et unitas manifestatur et Trinitas; ut essentia habens aequalitatem, et non recipiens solitudinem, et ejusdem substantiae et non ejusdem intelligatur esse personae. Quod ergo salva cooperatione inseparabilis Deitatis, quaedam Pater, quaedam Filius, quaedam proprie Spiritus sanctus exsequitur, nostrae redemptionis dispositio, nostrae salutis est ratio. Si enim homo ad imaginem et similitudinem Dei factus (Gen. II) , in suae naturae honore mansisset, nec diabolica fraude deceptus, a lege sibi posita per concupiscentiam deviasset, creator mundi creatura non fieret: neque aut sempiternus temporalitatem subiret, aut aequalis Deo Patri Filius Deus formam servi, et similitudinem carnis peccati assumeret. Sed quia invidia diaboli mors intravit in orbem [Col. 0479D] Al., terrarum. VOSSIUS . terrae (Sap. II) , et aliter solvi captivitas humana [Col. 0479C] non potuit, nisi causam nostram ille susciperet [Col. 0479D] Idem Voss. Alias, qui sine majestatis, etc. sine majestatis suae damno, et 397 verus homo fieret, et solus peccati contagium non haberet: divisit sibi opus nostrae reparationis misericordia Trinitatis, ut Pater propitiaretur, Filius propitiaret, Spiritus sanctus igniret. Si igitur duce gratia, dilectissimi, fideliter sapienterque noscamus, quid Patri, quid Filio, quid Spiritui sancto in reparatione nostra proprium, quidve commune sit; ea quae pro nobis humiliter [Col. 0480D] In utroque nostro codice desunt voces et corporaliter, quas ex serm. 3 de Pentecoste Vossius supplevit. et corporaliter gesta sunt, ita proculdubio suscipiemus, ut nihil indignum de una atque eadem Trinitatis gloria sentiamus. Quamvis enim nulla mens ad cogitandum de Deo, nulla ad loquendum lingua sufficiat, tamen quantumcumque illud est quod humano intellectu de essentia paternae Deitatis attingitur, nisi unum atque idem est, [Col. 0480D] Ita ex nostris codd., quibus concinit lectio Sermonis laudati. Vossius autem et caeterae editiones in textu cum id de Unigenito ejus, et de Spiritu sancto cogitatur: nostram autem lectionem in margine exhibent. cum vel de Unigenito ejus, vel de Spiritu sancto cogitatur, non pie sapitur, sed nimis carnaliter caligatur, et ipsum quod de Patre congruenter sentiri videbatur, amittitur: quia de tota Trinitate receditur, si in ea unitas non tenetur. [Col. 0479D] Nulla autem ratione vere est unum, quod aliqua est [Col. 0480A] inaequalitate diversum. Cum ergo ad confitendum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum aciem mentis intendimus, procul ab animo formas visibilium rerum, et aetates temporalium naturarum, procul corpora locorum, et loca corporum repellamus. Discedat a corde, quod spatio extenditur, quod fine concluditur, et quidquid nec semper ubique, nec totum est. Cogitatio de Deitate Trinitatis concepta, nihil per distantiam intelligat, nihil per gradus quaerat; [Col. 0480D] Al., at si quid de Deo dignum senserit. VOSSIUS . aut si quid dignum Deo senserit, nulli hoc ibi audeat negare personae.
[Col. 0480D] Ex serm. 3 de Pentec., cap. 6, et serm. 6 de Jejunio septimi mensis, cap. 2 et 3. Hanc autem fidem non terrena sapientia reperit, nec opinio humana persuasit; sed ipse unigenitus Filius docuit, ipse Spiritus sanctus instituit: de quo nihil est aliter, quam de Patre et de Filio sentiendum: quia licet non sit Pater, non sit Filius, non tamen est a Patre, Filioque divisus. Et sicut propriam habet in Trinitate personam, ita unam habet in Patris, et Filii Deitate substantiam, omnia implentem, omnia continentem, et cum Patre, et Filio [Col. 0480B] universa moderantem in saecula. Quid enim tam adversatur prophetis, tam repugnat Evangeliis, tam denique est apostolicis rebelle doctrinis, quam in Domino Jesu Christo ex Maria virgine genito, et sempiterno Patri intemporaliter coaeterno, unam ac singularem praedicare naturam? Quia si hominis tantum intelligenda est, ubi est quae salvat Deitas? si tantummodo 398 Dei, ubi est quae salvatur humanitas? Fides autem catholica, quae omnibus resistit erroribus, etiam istas simul impietates refutat, damnans Nestorium divina ab homine dividentem, detestans Eutychen in divinis humana vacuantem: quoniam veri Dei Filius, Deus verus, unitatem et aequalitatem habens cum Patre, et cum Spiritu sancto, idem verus homo esse dignatus est, nec conceptu virginis matris sejunctus a carne, nec partu: sic humanitatem sibi uniens, ut Deus incommutabiliter permaneret: sic Deitatem homini impertiens, ut eum glorificatione non consumeret, sed augeret. Qui enim [Col. 0480C] factus est in forma servi, in forma Dei esse non destitit; nec alter in altero, sed unus in utroque est. Nullis dispensationum varietatibus fides nostra turbetur, sed sive in miraculis virtutum, sive in contumeliis passionum et Deum qui homo est, et hominem credamus esse qui Deus est. Verus itaque Deus et verus homo unus est Christus, dives in suis, pauper in nostris; dona accipiens, et dona diffundens; particeps mortalium, et vivificatio mortuorum: ut in nomine Jesu Christi omne genu flectatur.
[Col. 0480D] Epist. 28, ad Flavian., cap. 2. Nesciens igitur Eutyches quid deberet de Verbi Dei incarnatione sentire, neque volens in sanctarum Scripturarum latitudine laborare, illam saltem communem confessionem sollicito recepisset auditu, qua fidelium universitas profitetur, credere se in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu sancto [Col. 0480D] Vossius. Al., ex Maria. et Maria virgine. Quibus tribus sententiis, omnium fere haereticorum machinae destruuntur. [Col. 0480D] Al., Cum enim Deus et omnipotens et aeternus creditur, consempiternus eidem Filius demonstratur. VOSS. Cum enim Deus et omnipotens [Col. 0480D] Pater creditur, sempiternus eidem Filius demonstratur, [Col. 0481A] in nullo a Patre differens: quia de Deo Deus, de omnipotente omnipotens, de aeterno natus est coaeternus: non posterior tempore, non inferior potestate, non dissimilis gloria, non divisus essentia. Idem vero sempiterni genitoris unigenitus sempiternus, natus est de Spiritu sancto, ex Maria virgine. Quae nativitas temporalis, illi nativitati divinae et sempiternae nihil minuit, nihil contulit; sed totam se reparando homini, qui erat deceptus, impendit, [Col. 0481D] Al., ut et mortem. VOSSIUS . et ut mortem vinceret, et diabolum qui habebat mortis imperium, sua virtute destrueret.
[Col. 0481D] Ex serm. 1 de Nativit. Dom., cap. 1. In quo etiam conflictu pro nobis inito, magno et mirabili aequitatis jure certatum est, dum omnipotens Deus cum saevissimo hoste non in sua majestate, sed in 399 nostra humilitate congreditur, objiciens [Col. 0481D] Supplevimus ei ex nostris mss. et e sermone 1 de Nativitate, c. 1. ei eamdem formam eamdemque naturam, mortalitatis quidem nostrae participem, sed peccati totius expertem. [Col. 0481D] Ex. cap. 2 epist. 28, ad Flavianum. Non enim superare nos possemus peccati et mortis auctorem, nisi naturam nostram ille susciperet et suam faceret, quem nec [Col. 0481B] peccatum contaminare, nec mors potuit detinere. Conceptus quippe est de Spiritu sancto, intra uterum Virginis matris, quae illum ita salva virginitate edidit, quemadmodum salva virginitate concepit. [Col. 0481D] Ex fine ejusdem capitis. An forte ideo putavit haereticus ille Dominum nostrum Jesum Christum non nostrae esse naturae, quia missus angelus ad Virginem ait: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. II) : ut quia conceptus Virginis divini fuit operis, non de natura concipientis fuerit caro concepti? Sed non ita intelligenda est illa generatio singulariter mirabilis et mirabiliter singularis, ut per novitatem creationis proprietas remota sit generis. Fecunditatem enim Virgini Spiritus sanctus dedit, veritas autem corporis de corpore sumpta est, et aedificante sibi sapientia domum (Prov. IX) , Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) , hoc est in ea carne quam sumpsit ex homine, et quam spiritus vitae rationalis animavit. [Col. 0481D] Ex serm. 1 de Nativ., cap. 2. Verbum igitur [Col. 0481C] Dei Deus, Filius Dei, qui in principio erat apud Deum, per quem facta sunt omnia, sine quo factum est nihil, propter liberandum hominem ab aeterna morte factus [Col. 0481D] Supplevimus verbum est necessarium ex eodem serm. 1 de Nativit. c. 2. est homo, ita se ad susceptionem humilitatis nostrae sine diminutione majestatis suae inclinans, ut manens quod erat, assumensque quod non erat, veram servi formam ei formae in qua Deo Patri est aequalis uniret, et tanto foedere naturam utramque consereret, ut nec inferiorem consumeret glorificatio, nec superiorem minueret assumptio.
[Col. 0481D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 3. Salva igitur proprietate utriusque naturae, et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas; et ad resolvendum conditionis nostrae debitum natura inviolabilis naturae est unita passibili, ut quod nostris remediis congruebat, unus atque idem mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. [Col. 0481D] Al., In integra ergo veri hominis perfectaque natura. VOSSIUS . Integra ergo perfectione veri hominis, perfectaque natura, verus natus Deus est, 400 totus [Col. 0481D] in suis et totus in nostris. Nostra autem dicimus, [Col. 0482A] quae in nobis ad initio Creator condidit, et quae reparanda suscepit. Nam illa quae deceptor intulit et homo deceptus [Col. 0481D] Ita emendandum fuit ex epistola 28, ad Flavianum. Al., amisit. admisit nullum habuerunt in Salvatore vestigium. Nec quia communionem humanarum subiit infirmitatum, ideo nostrorum fuit particeps delictorum. Assumpsit formam servi sine sorde peccati, humana augens, divina non minuens, quia exinanitio illa qua se invis bilis visibilem praebuit, et Creator ac Dominus [Col. 0481D] Al., omnium rerum. VOSSIUS . omnium unus voluit esse mortalium, inclinatio fuit miserationis, non defectio potestatis. Proinde qui manens in forma Dei fecit hominem, idem in forma servi factus est homo. Tenet enim sine defectu proprietatem suam utraque natura. [Col. 0481D] Al., Et sicut formam servi Dei forma non adimit, [Col. 0482D] ita formam Dei servi forma non minuit. Sic Vossius ex vulgato epistolae 28, ad Flavianum, cap. 3, et ex serm. 3 de Nativ., c. 2, qui tamen sermo in duobus Vat. basilicae codd. in uno Vat. et alio Bon. textus lectionem praefert. Et sicut forma servi Dei formam non adimit, ita forma Dei formam servi non minuit. Nam quia gloriabatur diabolus hominem, sua fraude deceptum, divinis caruisse muneribus, et immortalitatis dote nudatum, duram mortis subiisse sententiam, seque in malis suis quoddam de [Col. 0482D] Al., praevaricationis. VOSSIUS . praevaricatoris consortio invenisse solatium, Deum quoque, justitiae [Col. 0482B] exigente ratione, erga hominem, quem in tanto honore condiderat, propriam mutasse sententiam: opus fuit secreti dispensatione consilii, ut incommutabilis Deus (cujus voluntas non potest sua benignitate privari) primam erga nos pietatis suae dispensationem sacramento occultiore compleret, et homo diabolicae iniquitatis versutia actus in culpam contra Dei propositum non periret.
[Col. 0482D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 4. Ingreditur [Col. 0482D] Particulam ergo a Quesnello omissam ex nostris mss. adjecimus. Mox, pro infirma, editi in margine. Al., infima. ergo haec mundi infirma Filius Dei, de coelesti sede descendens, et a paterna gloria non recedens, novo ordine, nova nativitate generatus. Novo ordine, quia invisibilis in suis, visibilis est factus in nostris. Incomprehensibilis, voluit comprehendi. Ante tempora manens, coepit esse ex tempore. Universitatis Dominus servilem formam obumbrata majestatis suae immensitate, suscepit. Impassibilis Deus, non dedignatus est homo esse passibilis et immortalis, mortis legibus subjacere. Nova autem nativitate generatus, quia inviolata [Col. 0482C] virginitas concupiscentiam nescivit, carnis materiam ministravit. [Col. 0482D] Al., Assumpta est igitur de matre. VOSSIUS . Assumpta est de matre Domini, natura, non culpa; nec in Domino Jesu Christo, ex utero Virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo [Col. 0482D] Al., nostra est natura dissimilis. VOSSIUS . nostrae naturae 401 est dissimilis. Qui enim verus est Deus, idem verus est homo. Et nullum in hac unitate est mendacium, dum invicem sunt et humilitas hominis et altitudo Deitatis. Sicut enim Deus non mutatur miseratione, ita homo non consumitur dignitate: agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exsequente quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis. Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae [Col. 0482D] Al., non recessit. VOSSIUS . non recedit, ita caro naturam nostri generis non reliquit. Unus enim idemque est, quod saepe dicendum est, vere Dei Filius, et vere hominis Filius. Deus per id quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; homo per id quod Verbum caro factum est, et habitavit [Col. 0482D] in nobis (Joan. I) . [Col. 0482D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 4, paucis omissis. Quem utique sicut hominem [Col. 0483A] diabolica tentat astutia, eidem, sicut Deo angelica famulantur obsequia. Esurire, sitire, lassescere, atque dormire, evidenter humanum est. [Col. 0483D] Al., Sed et de quinque. Sed quinque panibus quinque millia hominum saturare. largiri Samaritanae aquam vivam, cujus haustus bibenti praestat ne ultra jam sitiat, et supra dorsum maris plantis non subsidentibus ambulare, et elationes fluctuum increpata tempestate consternere, sine ambiguitate divinum est. Sicut ergo (ut multa praeteream) non ejusdem naturae est, flere miserationis affectu Lazarum amicum mortuum, et eumdem remoto quatriduanae aggere sepulturae, ad vocis imperium excitare redivivum, aut [Col. 0483D] Al., in ligno. VOSS. in cruce pendere et in noctem luce conversa omnia elementa tremefacere, aut clavis transfixum esse, et paradisi [Col. 0483D] Al., portas. VOSS. portam fidei latronis aperire; ita non ejusdem naturae est, dicere: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; et dicere: Pater major me est (Ibid. XIV) . Quamvis enim in Domino Jesu Christo Dei, et hominis una persona sit, aliud tamen est unde in utroque communis est contumelia, [Col. 0483B] aliud unde communis est gloria. De nostro enim illi est minor Patre humanitas, de Patre illi est aequalis cum Patre Divinitas.
[Col. 0483D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 5. Propter hanc ergo unitatem personae in utraque natura intelligendam, et Filius hominis legitur descendisse de coelo, cum Filius Dei carnem de ea Virgine de qua est natus assumpserit. Et rursus Filius Dei crucifixus dicitur ac sepultus, cum haec non in Divinitate ipsa, qua Unigenitus, consempiternus et consubstantialis est Patri, sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus. Unde unigenitum Filium Dei, crucifixum, 402 et sepultum, omnes etiam in Symbolo confitemur, secundum illud Apostoli dictum: Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II) : quia Ecclesia catholica hac fide vivit, hac proficit, ut in Domino Jesu Christo, nec sine vera Divinitate humanitas, nec sine vera humanitate credatur Divinitas. [Col. 0483D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 6. Cum autem in Concilio Eutyches profiteretur ex [Col. 0483C] duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem, post adunationem vero unam naturam confiteretur; miror tam absurdam, tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam; et sermonem nimis insipientem, nimisque blasphemum, ita omissum, quasi nihil quod offenderet, esset auditum: cum tam impie duarum naturarum ante incarnationem Unigenitus Dei Filius fuisse dicatur, quam nefarie postquam Verbum caro factum est, natura in eo singularis asseritur. Quod [Col. 0483D] Al., ne Eutyches. VOSS. non Eutyches ideo vel recte vel tolerabiliter aestimet dictum, quia [Col. 0483D] Editi addunt vestra, uti in epistola 28, ad Flavianum, c. 6, legitur. Sed codices hanc vocem omittunt; et hic quidem omittenda est, quippe non perinde Auctor hoc loco Flavianum alloquitur, ut in epistola accidit. Eadem de causa in antecedentibus illa epistolae verba: Cum autem ad interrogationem examinis vestri Eutyches responderit dicens: Confiteor [Col. 0484D] ex duabus naturis, etc., aliter elata fuerunt sic: Cum autem in concilio Eutyches profiteretur ex duabus naturis, etc. nulla est sententia confutatum. [Col. 0484D] Ex epist. 28, ad Flavianum, cap. 6, multis omissis. Tunc [Col. 0484D] Haec ratio cum antecedentibus non congruit, uti congruit in laudata epistola ad Flavianum cum iis quae hic praetermissa sunt. enim fructuosissime vera fides defenditur, cum etiam a sectatoribus suis opinio falsa damnatur.
[Col. 0484D] Ex epist. 35, ad Julianum episc. Coens., cap. 1 et 2. Inter haec ergo quantum Nestorius a veritate deviavit, Deitatem Verbi ab assumpti hominis substantia separando, tantum a recto tramite etiam iste discessit, qui unigenitum Dei Filium sic [Col. 0483D] de utero beatae Virginis praedicat natum, ut humani quidem corporis speciem gesserit, sed humanae carnis veritas Verbo unita non fuerit. De quo prodigio falsitatis, quis non videat quae opinionum monstra nascantur? Negator enim mediatoris Dei et hominum, [Col. 0484A] hominis Jesu Christi, necesse est ut multis impietatibus impleatur, eumque aut Apollinaris sibi vindicet, aut Valentinus usurpet, aut Manichaeus obtineat, quorum nullus in Christo Jesu humanae carnis credidit veritatem. Qua utique non recepta, non solum quod secundum carnem atque animam rationalem, qui erat in forma Dei, manens idem in forma servi, homo natus denegatur, sed etiam quod crucifixus est, et mortuus, ac sepultus, quodque die tertia a mortuis resurrexit, et quod ad dexteram Dei Patris sedens, ad judicandos vivos et mortuos in eo corpore sit venturus, in quo est judicatus, abnuitur: quia haec redemptionis nostrae sacramenta vacuantur, si Christus veram veri hominis, totamque naturam suscepisse non creditur. An quia manifesta erant signa divina, falsa dicentur documenta corporea? et testimonia utriusque naturae valebunt, ut creator 403 intelligatur, non valebunt ut creatura salvetur? Quod Deitatis est caro non minuit, quod carnis est Deitas non peremit. Idem enim et [Col. 0484B] sempiternus ex Patre, et temporalis ex matre: in sua virtute inviolabilis, in nostra infirmitate passibilis; in Deitate Trinitatis cum Patre et cum Spiritu sancto unius ejusdemque naturae; in susceptione autem hominis, non unius substantiae, sed unius ejusdemque personae: ut idem esset dives in paupertate, omnipotens in abjectione, impassibilis in supplicio, immortalis in morte. Nec enim Verbum aut in carnem aut in animam aliqua sui parte conversum est, cum simplex et incommutabilis natura Deitatis tota in sua sit semper essentia, nec damnum sui recipiens nec augmentum; et sic assumptam naturam beatificans, ut glorificata in glorificante permaneat. Cur autem inconveniens aut impossibile videatur ut Verbum et caro atque anima unus Jesus Christus et unus Dei hominisque sit Filius, si caro et anima quae dissimilium naturarum sunt, unam faciunt etiam sine Verbi incarnatione personam, cum multo facilius sit ut hanc unitatem sui atque [Col. 0484C] hominis Deitatis praestet potestas, quam ut eam in substantiis suis obtineat solius humanitatis infirmitas? Nec Verbum igitur in carnem, nec in Verbum caro mutata est, sed utrumque in uno manet, et unus in utroque est, non diversitate divisus, nec permixtione confusus. Nec alter ex Patre, alter ex matre, sed idem aliter ex Patre ante omne principium, aliter de matre in fine saeculorum: ut esset mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) , in quo inhabitaret plenitudo Divinitatis corporaliter (Coloss. II) : quia assumpti non assumentis provectio est, quod Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen (Philip. II) .
[Col. 0484D] Ex epist. 35, ad Julianum, episc. Coens., cap. 3. Nativitas enim Domini secundum carnem, quamvis habeat quaedam propria quibus humanae conditionis initia trascendat, sive quod solus ab inviolata Virgine sine concupiscentia carnis est conceptus et natus, sive quod ita e visceribus [Col. 0484D] matris est editus, ut fecunditas pareret et virginitas permaneret, non alterius tamen naturae erat ejus caro, quam [Col. 0484D] Sic ex duobus nostris codd. vulg., nostra. nostrae, nec alio illi quam caeteris hominibus anima est inspirata principio, quae excelleret, non diversitate generis, sed sublimitate virtutis. [Col. 0485A] Nihil enim carni suae habebat adversum, nec discordia desideriorum gignebat compugnantiam [Col. 0485D] Ita Quesnellus et nostri codices. Al., voluptatum. voluntatum. Sensus corporei vigebant sine lege peccati, et veritas affectionum sub moderamine Deitatis et mentis, nec tentabatur illecebris, nec cedebat 404 injuriis. Verus homo vero unitus est Deo; nec secundum existentem prius animam deductus est e coelo, nec secundum carnem creatus ex nihilo, eamdem gerens in Verbi Deitate personam, et tenens communem nobiscum in corpore animaque naturam. Non enim esset Dei hominumque mediator, nisi idem Deus idemque homo [Col. 0485D] Sic iidem codices et epist. 35, ad Julianum, c. ult. Editi perperam, in utraque. in utroque et unus esset et verus. [Col. 0485D] Ex epist. 59, ad clerum et pleb. Constantinop. Deinde non Deum tantum dicimus Christum, sicut haeretici Manichaei, nec hominem tantum sicut haeretici Photiniani; nec ita hominem, ut aliquid ei desit quod ad humanam certum est pertinere naturam, sive animam, sive mentem rationabilem, sive carnem, quae non de femina sumpta sit, sed facta de Verbo, in carnem converso atque mutato: quae tria falsa et vana [Col. 0485B] Apollinaristarum haereticorum [Col. 0485D] Al., tres partes varie protulerunt. VOSS. tres varias protulerunt partes. Nec dicimus quod beata Virgo Maria hominem sine Deitate conceperit, qui creatus a Spiritu sancto, postea sit susceptus a Verbo, quod Nestorium praedicantem merito justeque damnavimus; sed dicimus Christum Dei Filium, Deum verum, natum de Deo Patre, sine ullo initio temporis, eumdemque hominem verum natum de matre homine, certa plenitudine temporis; nec ejus humanitatem, [Col. 0485D] Al., qua minor est Patre. VOSS. qua major est Pater, minuere aliquid [Col. 0485D] Al., ejus naturae. VOSS. ei naturae qua aequalis est Patri. Hoc autem utrumque unus est Christus, qui verissime dixit et secundum Deum: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; et secundum hominem: Pater major me est (Joan. XIV) .
[Col. 0485D] Ex serm. 13, cap. 4, de Pass.; epist. 124, ad Palaest., cap. 5; et epist. 165, ad Leon. Aug., c. 6. Quamvis ergo in uno Domino nostro Jesu Christo, vero Dei atque hominis Filio, Verbi et carnis una persona sit, et utraque essentia communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt [Col. 0485C] ipsorum operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione cernendum est ad quae provehatur humilitas infirmitatis, et ad quae inclinetur altitudo virtutis: quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia non conciperet virgo nec pareret, et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi potentia non fieret redintegratio debilium et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis nec cibus jejuno nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem, et sine veritate carnis non idem diceret Patrem [Col. 0485D] Vulgati hic inserunt se, refragantibus utrisque nostris mss. esse majorem, cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum proprietatem divinae humanaeque substantiae unum Dei Filium et hominem credit et Verbum. 405 Quamvis ergo ab illo initio, quo in utero virginis Verbum caro factum est (Joan. I) , nihil umquam inter divinam humanamque substantiam divisionis exstiterit, et per omnia [Col. 0485D] incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones, ea ipsa tamen quae inseparabiliter facta sunt nulla permixtione confundimus, sed [Col. 0486A] quid cujusque formae sit ex operum qualitate sentimus. Nec divina enim humanis praejudicant, nec humana divinis: cum ita in idipsum utraque concurrant, ut in eis nec proprietas absumatur, nec persona geminetur. [Col. 0485D] Ex laudata epist. 124, ad Palaest., cap. 8. Quamvis ergo unus sit Dominus Jesus Christus, et verae Deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, neque hujus unitionis soliditas ulla possit divisione sejungi; exaltationem tamen, qua illum exaltavit Deus, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen, ad eam intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei, aequalis erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla erat in essentia discretio, nulla in majestate diversitas, nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo, [Col. 0485D] Al., quod ei Patris. VOSS. quod Dei Patris munere redderetur. Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas, sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae [Col. 0485D] Vulgati in margine notant, in gloriam, ex lectione [Col. 0486D] epistolae 124, ad Palaestinos, c. 7. Cod. Vat. Reg., gloriam divinae potestatis adepta est in tanta unitate, ab ipso concepta, etc. Cod. Vaticanus, gloria divinae potestatis invecta est in tanta unitate, etc. gloria divinae potestatis evecta est in tantam unitatem, [Col. 0486B] ab ipso conceptu virginis Deitate et humanitate connexa, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate aequalis est Deo, dicitur exaltatus. Nec interest ex qua Christus substantia nominetur; cum inseparabiliter manente unitate personae, idem sit et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre Deitatem. Quidquid ergo in tempore accepit Christus, secundum hominem accepit, cui quae non habuit, conferuntur. Nam secundum potentiam Verbi, indifferenter omnia quae habet Pater, etiam Filius habet: et quae in forma servi a Patre accepit, eadem in forma Patris etiam ipse donavit.
[Col. 0486D] Ex epist. 124, ad Palaest., cap. 1 Eam fidem, cum plurimi haereticorum impugnarent, Nestorius, et Eutyches, diversa quidem assertione, sed simili impietate conati sunt irrumpere. Anathematizetur ergo Nestorius, qui [Col. 0486C] beatam Virginem 406 hominis tantummodo credidit genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret Deitatis: cum ita intra virginea viscera Verbum caro sit factum, ut per ineffabile sacramentum uno conceptu unoque partu secundum veritatem atque unionem utriusque naturae, eadem virgo et ancilla Domini esset, et mater. [Col. 0486D] Ex eadem epist., cap. 3. Percellatur quoque Eutyches eodem anathemate, qui negata humanae carnis atque animae veritate, totum Dominum nostrum Jesum Christum unius asseruit esse naturae, tamquam Verbi Deitas ipsa se in carnem animamque converterit. Quae [Col. 0486D] Al., impietatis mendacia. VOSS. mendacia tam sacrilega, per totum mundum, sanctorum Patrum damnata sunt sententiis. Fides autem catholica singularis atque vera, justificans impium, et creans justum, ad humanitatis suae tracta participem, in illo acquirit salutem in quo solo homo [Col. 0486D] Al., se invenit innocentem. VOSS. invenerit innocentem. [Col. 0486D] Convenit hic sensus cum ep. 165, cap. ult., sed alia ratione effertur, hicque potior locus est, in quo centonis auctor aliquid adjecit. Eam fidem secundum propheticam, evangelicam, apostolicam, et salutaris symboli doctrinam, Nicaena Synodus instituit, examen Chalcedonense confirmavit, orbis terrarum [Col. 0486D] celebrat atque veneratur. Eamdem, dilectissimi, pio et laudabili amore defendite, immo fideliter firmiterque retinete, [Col. 0486D] Verba, ac constanter asserite, in utrisque mss. desunt; cumque a Vossio ex Leonis ep. 165 sumi nequiverint, eo quod aliis verbis epistola efferatur, [Col. 0487D] ut notatione praecedenti observavimus, palam fit cod. Vaticanum, ex quo ille hunc tractatum exscripsit, alium fuisse ab illis duobus quibuscum hunc tractatum contulimus. ac constanter asserite. Quoniam, [Col. 0487A] sicut ait B. apostolus Paulus, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in hoc mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) .
Editus in Quesnelli appendice ex codice S. Petri Corbeiensis, in quo S. Leoni tribuitur.
Salvator noster, dilectissimi, hodie natus est, gaudeamus: neque enim locum oportet esse tristitiae, ubi natalis est gaudiorum. Ad omnes itaque gaudium istud pertinet, quia Christus omnibus venit. Nullus ergo se laetitiae diei hujus arbitretur alienum. Si sanctus est quis gaudeat, quia accipiet remunerationem. Si peccator est gaudeat, quia invitatur ad veniam. Si gentilis est gaudeat, quia admittitur ad salutem. Carnem humani generis pro nobis Deus [Col. 0487B] assumpsit. 407 Si ipsi nos alienos a Christo non faciamus, jam in Christo sumus. Agnoscamus ergo redemptionem nostram, agnoscamus salutem nostram. Ipse se alienum a consortio Christi efficit, qui se esse in corpore Christi denegaverit. Sed illud, dilectissimi, quod secundum Scripturas, quae lectae sunt, hodie Dominum natum esse cognoscimus, videamus; quomodo in fine saeculi natus sit, qui creator est saeculorum: Ipse enim dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt (Ps. CXLVIII, 6) .
Christus ergo Salvator noster, dilectissimi, homo et Deus creditur: Deus ex Patre, homo de matre; Deus ex deitate, corporeus ex carne; et ideo Deus ante saecula, homo post saecula; Deus ante initia, homo inter extrema, qui in principio creavit per majestatem, hodie venit salvare per carnem. Creatio hominum, prima potentia fuit; salvatio, secunda pietas. Benignitatis motus affectu Dominus voluit ut nobis redderet misericordia quidquid abstulerat [Col. 0487C] offensa. Descendit ergo ille ut nos ascenderemus, coelestia submisit ut terrestria sublevaret; fecit se hominis participem ut hominem faceret Dei esse consortem; factus, sicut per Apostolum audistis, ex muliere, factus sub lege (Galat. IV, 4) . Sed nemo cum mulierem audit matrem Domini, de nominis offensione moveatur. Virgo concepit ex Spiritu sancto, sed mulier nominatur ex sexu. Et ideo evangelista, qui lectus est, virginem; apostolus autem mulierem nuncupavit: ut omnes in partu Virginis omnipotentiam agnoscerent Divinitatis; in appellatione autem mulieris, nomen conditionis audirent.
Natus est ergo Dominus noster ex carne quidem, sed non ex corruptione carnali; natus ut homo, sed non genitus ut homo. Ita suscepit carnem, ut servaret majestatis honorem. Et sic segregando puritatem nativitatis suae a concretione colluvionis humanae, peregit quidem in ortu suo plenam hominis dispensationem, sed Dei tamen non [Col. 0487D] descruit dignitatem. Ideoque in mundo isto talis qualis nativitate, puritatem ortus sui etiam in vitae sinceritate servavit. Solus enim ille est in cujus ore, sicut scriptum est, dolus non fuit: utique ut qui colluvionem humanam in creatione nescierat, etiam in conversatione nesciret. Cum enim, inquit Apostolus, in forma Dei esset, formam servi accepit, etc. Omnes homines, dilectissimi, servi peccatorum fuerunt, [Col. 0488A] et ideo bene ait Apostolus formam tamtummodo servi assumpsisse, quia homo quidem verus, sed humanis vitiis non coinquinatus, formam tantum habuit servi, non conscientiam: quia licet habuerit speciem 408 hominis, non tamen habuerat conscientiam peccatoris: quia, sicut Apostolus dicit, Cum in forma Dei esset, formam servi accepit, et habitu inventus est ut homo (Philip. II, 6) . Habitu homo, sed potentia Deus, quasi servus in forma, sed Dominus in natura: foris ostendens matris infirmitatem, intus possidens Patris majestatem; foris humilis corpore, intus pollens Divinitate.
Denique et ipsa ejus inter homines conversatio simul utrumque monstravit, in passionibus hominem, in virtutibus Deum. Esurivit enim, sed esurientes multiplicatis per benedictionem panibus pavit. Quod esurivit, caro fuit; quod pavit, Deus. Ex homine fuit quod lacrymavit; ex Divinitate quod praestitit. Hominem indicavit, quod precem [Col. 0488B] fudit, oravit, exauditus est. Omnibus ergo rebus duplicem in se naturam monstravit, et ideo substantiae utriusque mediator est: quia dum submisit coelestia, exaltavit humana: fecit summam ex diversitate concordiam, ut in eo una utraque fieret, qui in se utrumque retinet Dominus noster Jesus Christus, qui vivit et regnat cum Patre et sancto Spiritu in saecula saeculorum. Amen.
Nunc primum editus ex tribus codicibus, Veneto S. Marci 153. Patavino PP. Eremitanorum 113, et Veronensi 214, in quibus S. Leoni papae attribuitur; sed ex characteribus in praefatione propositis num. 4 alius ignotus antiquus auctor proditur. Aeneas Parisiensis, qui hujus sermonis non exiguam partem recitat in libro adversus Graecos tom. I Spicileg. Acher. ipsum S. Faustino episcopo adjudicat, cui alios quoque sermones in quibusdam mss. ascribi Patres Benedictini in append. tom. V Operum S. Augustini notarunt. In cod. Patav. inscribitur, Dominica initium Quadragesimae; et prima quidem Dominica Quadragesimae hunc sermonem habitum ex initio cap. 1 et 3 manifestum est.
Permotos esse vos credo, fratres dilectissimi, cur a superiore Dominica Quadragesimam [Col. 0487D] Nostri codd., percurremus. Praetulimus lectionem Aeneae Parisiensis. Melius videretur praecurrimus. S. Maximus, hom. inscripta: In die Cinerum, testatur suo tempore nonnullorum fuisse consuetudinem, advenientes Quadragesimae dies devotiore jejunio praevenire. Ex hoc autem sermone discimus una hebdomada, [Col. 0488D] a Dominica scilicet Quinquagesimae, jejunium coeptum fuisse; immo etiam ab episcopo aliquatenus fuisse indictum; ita ut quidam idcirco permoti fuerint, alii vero, postquam intellexerunt solemnitatem ambiguam, seu non praeceptam, sed liberam, jejunare neglexerint. percurremus, et cum haec dies sit ejus exordium, cur festivitatem ejus ante unam hebdomadam celebrare coeperimus. Reprehendi non potest observatio ista: peroptimae enim devotionis indicium est prius legem exsequi quam legis statuta cognoscas, et ante obedire praeceptis quam obedientiam praecepta compellant. Illud enim amoris est, hoc timoris. Hoc imperative exigitur, illud religiose defertur. Hic debitum solvitur, ibi donum muneris exhibetur. Unde et nos religiosum munus exhibuimus Deo, dum amplius jejunavimus. Reprehendi enim non potest festinata [Col. 0488D] festivitas. Semper enim in 409 gaudiis solemnitatis vota praeveniunt, et futuram laetitiam devotio, dum exoptat, anticipat. Non solum igitur non reprehensibiliter, sed et caute factum est. Semper enim in rebus ambiguis oportet addere aliquid amplius [Col. 0488D] Sic codices Venetus et Veron. Codex Patav., caute. ad cautelam, quia quod est amplius recidi potest, quod minus est non potest prolongari, sicut in hac [Col. 0488D] Observatio, sicut et observantia apud Leonem pro jejunio accipitur. observatione factum est. Nam quod propter [Col. 0489A] Quadragesimam plus jejunavimus, non minuimus Quadragesimam: integra enim nobis manet. Quod si minus jejunassemus a numero, redintegrare [Col. 0489C] Codex Veronensis addit eum; legendum eam, id est Quadragesimam. Cod. Venetus, cum. non poteramus ad numerum.
Sed fortasse [Col. 0489C] Secuti sumus lectionem mss. Patav. et Veron. Cod. Venetus, aliud in causa est cur. Mox ms. Veron. utroque loco, proficiet. illud in causa est, quod jejunium quo jejunavimus non proficiat nobis ad Quadragesimam. Proficit plane nobis, quia etsi non proficit ad Quadragesimam, proficit ad salutem. Si non proficit ad numerum, proficit ad meritum. Cui enim umquam non profuit orare, legere, jejunare? Cui non profuit castitas, sobrietas, mansuetudo? Nisi quod illos magis reprehendendos puto, qui cum parati fuerint jejunare, posteaquam [Col. 0489C] Al., audierint, et dein, neglexerint. audierunt solemnitates ambiguas, neglexerunt jejunare. Demostraverunt utique non se volentes religiose vivere, sed coactos. Veriti sunt, credo, ne [Col. 0489D] Codex Patavinus, quatuor. Praetulimus codicis Veneti et Aeneae Parisiensis lectionem, quinque, quae etiam colligitur ex lectione erronea ms. Veronensis, nequaquam; nam duplex qq in voce quinque, non autem in quatuor reperitur. Intelliguntur autem quinque dies a Dominica Quinquagesimae ad feriam quintam inclusive, alias liberi a jejunio et abstinentia. quinque dierum jejuniis prolongatis, caro eis corpusque deficeret, et exiles ac tenues Quadragesimae abstinentiam tolerare non possent.
Audiant igitur refecti pariter ac robusti, [Col. 0489B] tenues atque pallentes, quia hodie est Quadragesima. Audiant illi, inquam, ut jejunare incipiant; et isti, ut abstinere non desinant, et communiter in [Col. 0489D] Duo codd. Ven. et Veron. habent in aream. Sed retinendum cum ms. Patav. et Aenea Parisiensi, in arcam, cum in sequentibus ex arca Noe exemplum petatur. arcam Christi intrare festinent. Immo festinent amplius, qui tardius abstinere coeperunt, ut castigatiores et puriores introeant. Quia [Col. 0489D] Codd. Venet. et Patav., Qui arcam Domini in periculis per jejunium sustentare non praevalet. Cod. Veron. similiter, deleta tantum negativa particula. Veram lectionem suppeditavit exemplum Aeneae Parisiensis. arca Domini in periculis jejunium sustentare praevalet, temulentum sustinere non novit. Admonemus ergo vos, sicut [Col. 0490C] Nimirum, ut videtur, in sermone habito Dominica Sexagesimae, in qua legebatur ex Genesi historia Noe, unde auctor exemplum sumpserat, et ad jejunium una hebdomada praeveniendum excitaverat. ante jam diximus, nostri temporis homines, ut in his mundi turbinibus ad domum Dei certatim unusquisque confugiat, sicut et sui temporis homines Noe justus admonuit. Admonuit enim illos futurum diluvium, et praedicare non destitit; et licet vox praedicationis non sit audita, 410 tamen etsi tacebat lingua, opera loquebantur; etsi [Col. 0490C] Ita ex cod. Ven. In Patav., silebat voce, aspectu sonabat. Veronensis non absimiliter, sed habet, personabat. silebant voces, fabrica personabat. Cum enim aedificabat tam grande opus arcae illius, causam cur fieret ipso opere testabatur. Testabatur enim ipso apparatu nova tabernacula novis periculis profutura. Sapiens enim quisque [Col. 0489C] intelligere poterat naufragii nescio quid imminere, cum domus talis fieret, quae non [Col. 0490D] Veron. ms., adhaereret. haereret terrae, sed nataret in gurgite; cum hospitium hujusmodi pararetur, quod nec pavimentum solo defigeret, nec fluctibus unda submergeret. Quis, inquam, sapiens non intelligeret adesse diluvium, cum videret tale domicilium fieri, quod susceptos intra se non tam clauderet quam portaret, quod non tam pluviarum imbres repelleret quam naufragii procellas arceret? Quo, inquam, ex hospitio [Col. 0490D] Codd. Patav. et Ver., non averterit. non advertit periculum hominis: in quo hospitio non esset habitandum, sed potius exsulandum; in qualibet parte mundi futurum esset cum ipsis habitaculum peregrinum. [Col. 0490D] Cod. Veron., Ipso ergo. Ipse ergo sanctus Noe opere populis praedicabat, et dicebat [Col. 0490A] illud evangelicum Domini dictum: Si mihi non creditis, operibus credite [Col. 0490D] Licet in ms. Veronensi habeatur clausula, Amen; et in Veneto, Qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum, Amen; finis tamen deesse videtur. (Joan. X, 38) .
Editus a P. abb. Joanne Chrysostomo Trombellio inter veterum Patrum Latinorum Opuscula tom. II, part. I, pag. 291, qui eum Leonis esse existimat, uti eidem sane ascriptum vidimus etiam in nostris codicibus collect. 1 et 2, nec non in Lectionariis Veneto 153 et Vat. 6452. Sed in Lectionariis 105 et 107 basilicae S. Petri, quae sinceris Leonis Sermonibus hujus nomen inscribunt, sine Leonis nomine post hujus sermones de Quadragesima subjicitur una cum alio sermone incipiente, Jejunii tempora, quem ex Isidoro Hispalensi sumptum in praefatione animadvertimus num. 11. Anonymus pariter legitur in Lectionario Vat. 1268. Similitudo doctrinae, quae etiam in Augustino aliisque Patribus invenietur, 411 nihil probat; idemque est de simili interpretatione textus ecclesiastici. Stylus certe pressior, et brevioribus sententiis restrictus, a Leonino maxime differt.
Dilectissimi nobis, fides vestra nos admonet religionis promere documenta. Hortamur namque jejunium, quod est recte viventibus devotionis [Col. 0490D] Vat. unus, argumentum. augmentum, murus fidei, expugnatio pravitatis. Suademus etiam non solum a cibis esse, sed ab omnibus semper vitiis abstinendum. Nolite esse in comessationibus prodigi, vel in ebrietatibus arrogantes: quoniam scriptum est in Salomone: Corpus quod corrumpitur, aggravat animam (Sap. IX, 15) ; nec non et Apostolus ait: Carnis curam ne feceritis in desideriis vestris (Rom. XIII, 14) . Abstinete vos ergo his diebus a saecularibus curis desideriisque carnalibus. Castigetur corpus, ut anima [Col. 0490D] Aliqui codd., satietur. Mox cod. Barber. coll. 2, alia interpunctione: Nam deliciarum. sanetur. Roboratur enim spes, attenuata parcimoniis carne, et deliciarum [Col. 0490D] Victus hic pro vivendi ratione accipitur. victu vita praesens alitur, non futura: quoniam abundantiam rerum luxuria comitatur. Auferte [Col. 0490C] a vobis [Col. 0490D] Sic Vat. 1268. Al., invidias, simultates. invidiae simultatem, maliloquia contemnentes et omnia semina peccatorum. Dissolvite violentarum laqueos actionum; et [Col. 0490D] Ita ex laudato Vat. Alii, nodosa. dolosa calumniarum argumenta cessent. Praebete egentibus et domesticis fidei mansionem. Chirographa iniqua disrumpite, ut non solum corpore, sed etiam spiritu placita Deo jejunia celebretis.
Oportet quoque eleemosynarum semine fructus nos proprii [Col. 0490D] Cod. coll. 2, spectare. sperare jejunii. Scriptum est enim; Sicut aqua exstinguit ignem, sic eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III, 33) . Agendum est etiam ut non avaritiae studio, sed misericordiae cura vincamur. Ab opulentis apparatibus abstinere debemus. Demus temporalia pauperibus, ut perpetua nobis eorum [Col. 0491A] orationibus munera praebeantur. Nam exigui panis aerisque commercio peccatorum nobis confertur impunitas. Sciendum est etiam quia sicut [Col. 0491D] Quidam codd. habent, debiles. divites multos, ita pauperes Dominus fecit: quatenus sit Dominum rogandi necessitas, ut qui nihil horum passus est, timeas ne forte patiaris. Pasce ergo qui sanus es debilem tamquam in carne calamitatis exemplum. Pasce igitur pauperem, dives, cujus forsitan portionem a Domino Deo nostro, ut eum pasceres, accepisti. Pasce jejunum, ut pars ejus tibi sublata detur alii largienti. Pasce fame morientem: quisquis enim pascendo servare hominem [Col. 0491D] Forte, poteras. poteris, si non paveris, occidisti. Anticipentur etiam tacentium desideria mendicorum; quoniam legimus: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus (Ps. XL, 2) . Demus itaque eleemosynam egentibus, antequam petant, ne prae nimia necessitate 412 clamando cunctantes nos exigere videantur. Praebeamus eis collatorum nobis coelestium munerum vel aliquam portionem, ne poenales ob segnitiem [Col. 0491B] feneratori nostro reddamus usuras (Luc. XVI, 2) . Cogitemus illum divitem qui propter micas panis [Supp. pauperi denegatas] guttam aquae petiit, nec accepit. Recolamus viduam illam quae in gazophylacium duo aera mittendo (Luc. XXI, 2) , totum quem habuit Domino obtulit victum. Et nos fratribus vel quod nobis superat demus. Nec sane tristes, ut hypocritae, divina debemus exercere mandata; sed agamus Deo gratias nostrae largitatis auctori, [Col. 0491D] Quidam codd., ut orantes . . . et vitam consequamur. et orantes assidue praebeamus egentibus substantiam vitae temporalis, ut vitam consequamur aeternam; praestante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Ex ms. Lectionario Bergomensi S. Alexandri in Columna, ubi S. Leoni tribuitur; sed auctor posterior est, qui initio sermonis nonnulla excerpsit ex Leonis serm. 52, de Pass. 1, c. 1.
Post illam humanae praevaricationis primam et universalem ruinam, ex qua per unum hominem peccatum intravit in hunc mundum, et per peccatum mors (Rom. V, 12) ; nemo jam diaboli dominationem, nemo vincula dirae captivitatis evaderet; nec cuiquam reconciliatio ad veniam, aut reditus pateret ad vitam; nisi coaeternus et [Col. 0491D] In Leone sic: Coaequalis Patri Deo, Filius Dei, etiam filius hominis esse dignaretur. coaequalis per omnia Deus Patris Filius, etiam hominis esse filius dignaretur, et pro omni humana redemptione et salute carnaliter in cruce penderetur [Leg. appenderetur, seu penderet] . Totius enim humani generis hoc fuit causa redemptionis et salutis, quod ipse Deus in homine vere passus, vereque mortuus est, vereque resurrexit a mortuis, ut vere hominibus credentibus sibi, et in voluntate ejus morientibus [ Forte manentibus] regni coelestis januas aperiret, atque nos ab aeterna nocte et punitione redimeret. Multas enim atque diversas pro nobis sustinuit injurias, [Col. 0491D] non suis exigentibus culpis, qui nullum umquam peccatum fecit, sed nostra tantum necessitate, qui tam duris fuimus vinculis catenati, et in tam profundum mortis barathrum devoluti, ut nisi per ejus immensam clementiam, per ejusque humanam passionem et mortem non possemus absolvi, nisi ipse morte sua aeternam a nobis auferret, nisi ipse diaboli vires frangeret, atque ad coelestia secum regna perduceret, et nobis omnibus iter suave 413 ac leve, volentibus in sua voluntate permanere, ad coelestia regna donaret.
Quapropter, fratres charissimi, quid nobis pro tantis beneficiis Dei agendum est, nisi ut [Col. 0492A] moriamur mundo et concupiscentiis ejus? Mortificantes in nobis carnalia desideria in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in tolerantia adversitatis, in perseverantia bonitatis, in orationibus nosmetipsos. Deo jugiter commendemus poenitendo. deflendo atque confitendo peccata nostra, eleemosynisque nos ab aeternis suppliciis redimentes, ut ita divina ope suffulii, illic quo nos sua morte reduxit Dominus Deus noster, in aeterna mereamur beatitudine permanere: praestante Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Ex eodem Lectionario Bergomate Leoni inscriptus. Ejusdem auctoris esse videtur ac praecedens sermo; nonnulla enim similiter excerpta sunt ex Leonis serm. 56, de Pass. Domini 5, c. 1.
Christianae spei, dilectissimi, vera ratio et principalis causa crux Christi est: quae, licet Judaeis sit scandalum, gentibus autem stultitia (I Cor. XI, 23) , quod indignum eis videbatur Dei Filium tantas pro salute mundi pati injurias, nobis tamen Dei virtus est, qua nos credimus liberatos, et Dei sapientia, qua nos credimus et intelligimus, immo cognoscimus a Deo manentes [ Forte deest esse] in opere mandatorum ejus. Unde summum hoc et potissimum divinae misericordiae sacramentum semper quidem est in cordibus nostris cum omni dignitate retinendum, sed maxime cum recursus passionis Domini celebratur. Nobisque nihil, quod pro nobis humiliter atque sublimiter gestum est in Dei Filio, aut secundum hominem impossibile, aut secundum se videbatur indignam. Totum hoc veraciter credamus et veneremur, nec cum impiis Judaeis pro scandalo, nec cum gentilibus incredulis pro stultitia condemnemus. Justus enim et misericors Deus, qui nos condidit ac redemit, cum nos mortui eramus per [Col. 0492C] peccatum, voluit ad redemptionem nostram, suam exercere Divinitatis potentiam. Sed etiam humana hoc fieri passione voluit cum potentia dignitatis, ut homo perditus per hominem liberaretur.
Sic ergo medicina aegris, reconciliatio reis, sic redemptio est impensa captivis, ut condemnationis humanae justa sententia justo liberationis opere solveretur. Nam si pro peccatoribus sola se opponeret Deitas, non tam ratione diabolum vinceret quam 414 potestate. Admisit ergo Filius Dei impias manus ad interficiendum se corpore, ut mortem aeternam perimeret in omni humano genere, et ad aeternam immortalitatem et beatitudinem atque angelorum consortium gloriose produceret ipsum genus humanum. In omnibus autem quae illi Judaeorum insania contumeliose et procaciter interebat, nostra diluebantur peccata, nostrae expiabantur offensae: quia natura humana, quae rea per peccatum fuerat atque captiva, in Christo innocens patiebatur, et libera ab omni culpa, ut peccata tolleret, et omnibus [Col. 0492D] in se credentibus veniam delictorum per poenitentiam tribueret et confessionem.
Proinde, fratres, recordemur jugiter quam glorioso pretio redempti simus, et de quam dura damnatione diaboli liberati. Studeamus, quantum possumus, Domino largiente, tam gloriosam redemptionem nostram bonis operibus imitari, et quae his diebus segnius ac tardius de nostra correctione vel emendatione fecimus, saltem his paucis diebus nostram studiosissime operemur salutem. Sini jejunia nostra fructuosa, ut quae corpori nostro subtrahitur, indigentis proximi caro reparetur. Accipiat indulgentiam delinquens in nobis, ut nos a [Col. 0493A] Deo mereamur indulgentiam peccatorum. Sit nostra pura confessio, sit poenitentia dura, oratio lacrymosa, assiduae vigiliae cum operibus misericordiae. Mortificetur carnis concupiscentia, ut animae nostrae crescat aeterna salus et gloria. Per Dominum nostrum Jesum Christum, cui est honor et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
Nunc primum editur ex quatuor Lectionariis Vat. 1276 basilicae S. Petri 106, Patavino Eremitanorum 112, et alio capituli Veronensis, in quibus, etsi Leoni tribuitur, stylus tamen Leonem non sapit.
Scripturam quidem Hebraici exitus, et verba mysterii, fratres charissimi, audistis, quomodo agnus immolatus est, et quomodo plebs salvata est, et quomodo Pharao per mysterium verberatus est. Intelligite, dilectissimi, quemadmodum sit novum ac vetus, temporale et aeternum, corruptibile et incorruptibile, [Col. 0493B] mortale et immortale paschale mysterium. Vetus quidem secundum legem, novum autem secundum verbum: temporale per exemplum, aeternum per gratiam; corruptibile per victimam pecudis, incorruptibile propter Domini vitam: mortale propter sepulturam, immortale propter resurrectionem. Vetus quidem est lex, novum autem est verbum; temporale exemplar, sed sempiterna est gratia; corruptibilis ovis, 415 incorruptibilis Dominus: [Col. 0493D] Quidam codd. addunt non, sed perperam, ut ex sensu liquet. comminutus ut agnus, sed resuscitatus ut Deus. Etenim sicut ovis ad victimam ductus est, sed non erat ovis; et sicut agnus sine voce, sed non erat agnus: illa enim in figura fiebant, haec verius reperiuntur. Pro agno et est Deus, factus est et pro pecude homo. Homo autem Christus, in quo capiuntur omnia. Isaias enim ait: Sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suam. In humilitate judicium ejus sublatum est: generationem [Col. 0493C] ejus quis enarrabit (Is. LIII, 7, 8) ?
Multa quidem et alia plura a prophetis praedicta sunt in paschale mysterium Jesu Christi. Ipse enim adductus est ut agnus, occisus ut ovis, velut ab Aegypto nos a mundi cultura redemit, et salvavit nos de manu diaboli quasi de manu Pharaonis; et consignavit animas nostras proprio spiritu, et membra corporis nostri suo sanguine pretioso. Hic est qui [Col. 0494D] Alias, confusione mortem induit. in confusionem mortem induxit, et diabolum in planctu constituit. Hic est qui iniquitatem percussit, et injustitiam, sicut Moyses Aegyptum sterilitate damnavit. Hic est qui nos eripuit de servitute ad libertatem, de tenebris ad lucem, de morte ad vitam, a tyrannide in regnum perpetuum. Hic est qui in multis multa sustinuit. Hic est qui in Abel occisus est, et in Isaac pedibus colligatus est, et in Jacob peregrinatus est, et in Joseph venumdatus est, et in Moyse obvolutus est, et in amnem a matre expositus, et in agno jugulatus, et in Davide persecutus, et in prophetis exhonoratus. Hic est qui in terra [Col. 0493D] sepultus est, et resurgens a mortuis ad coelorum excelsa conscendit. Hic est agnus sine voce, hic est qui de grege assumptus est, ac victimam vespere immolatus est, qui in nocte sepultus est. [Col. 0494D] Hic quidam codd. desinunt. Hic est Jesus Christus Dominus noster, qui surrexit a mortuis, et de inferiori sepulcro hominem resuscitavit ad vitam.
Hic itaque in medio Jerusalem interfectus est. A quibus? Ab Israel. Quam ob causam? Quia claudos eorum curavit, et leprosos mundavit, coecos illuminavit, et mortuos resuscitavit. Quid fecisti, o Israel, tam novam injustitiam? Ignobilitasti eum qui te nobilem fecerat. Ignominiasti eum qui te glorificaverat. Renuisti eum qui te praedicaverat. [Col. 0494A] Occidisti eum qui te vivificaverat. Nonne scriptum est, Non effundas sanguinem innocentem (Deut. XIX, 10) , ne pessime moriaris? Ego, inquit Israel, hoc feci, quia pati eum oportuit. Erras, o Israel, cum taliter sapis. Pati eum oportuit, sed non per te, oportuerat eum crucis suspendi patibulo, sed minime per tuam dexteram debuit fieri. Hac, o Israel, voce ad Dominum clamare debueras: O Domine, si voluntas tua ita decrevit, ut Filius tuus patiatur, 416 sed minime per me patiatur. Plane ab alienigenis dijudicetur, ab incircumcisis, a quolibet tyranno clavis configatur. Absit ut per me haec impia perpetrentur. Hac, o Israel, voce proclamare minime voluisti, nec inferre in Dominum tuam manus proprias pepercisti. Non es inter opera ejus. Nullam tibi incussit verecundiam, cum manus arida proprio corpori restituta esset incolumis? neque cum obturati oculi patefacti fuissent? neque cum dissoluta membra per ejus consolidata sunt vocem? Sed neque recens [Col. 0494B] illud erubuisti miraculum, quo jam quadriduanus mortuus ad vocis ejus imperium de sepulcro surrexit? O Israel, tanta mirabilia Christi vidisti, et semper in infidelitate permansisti? Tu quidem universa haec praetervolans ad necem Dominum praeparasti. Parasti enim acutissimos clavos, testes mendaces, fel quoque, et gladium, ut homicidae latroni. Intulisti etiam verbera ejus corpusculo, et in capite ejus coronam spineam posuisti, et manus ejus illas bonas, quae te de humo plasmaverant, vinculi colligasti, et bonum illud os ejus, per quod tu cibatus es vita, e contrario felle cibasti. In magna diei festivitate tuum Dominum peremisti. Et tu quidem epulis fruebaris, ille autem famis patiebatur esuriem. Tu bibebas vinum, et panem edebas; ille autem acetum et fel. Tu eras splendidus corpore, et ille confectus moeroribus. Tu exsultabas, et ille tribulabatur. Tu psallebas, et ille judicabatur. Tu choros ducebas, et ille in tumulo condebatur. Tu quidem in mollitiei strato jacebas, ille autem in sepulcro et [Col. 0494C] loculo. O impiissime Israel, qui hanc novam injustitiam perpetrasti, novis tuum Dominum subjiciens passionibus, peremisti Dominatorem tuum et Factorem tuum, qui te honoravit, qui tibi Israel nomen imposuit. Tu autem Israel nequaquam inventus es.
Non vidisti Dominum, nec Deum intelligere voluisti. Nesciebas, o Israel, quoniam hic est Primogenitus Dei, qui ante luciferum genitus est (Ps. CIX, 3) ? Hic fuit qui te in Aegyptum perduxit, atque ibi te conservans alimentum exhibuit. Hic est qui ad te transmissus est, qui parentes tuos curavit, qui mortuos suscitavit. Hic est in quem inique gessisti, quem trucidasti. Hic est quem vendidisti. Idcirco, o Israel, quia supra Dominum non contremuisti, impugnatus ab hostibus contremuisti; super Dominum non formidasti, super Dominum non ejulasti, super mortuos filios ejulasti. Quia dereliquisti Dominum, nec invenieris ab eo. Allisisti Dominum, et tu quoque ad terram allideris. Et tu quidem jaces in terra; ille autem surgens a mortuis [Col. 0494D] transvectus est ad altitudinem coeli. Nunc ergo venite, universae familiae hominum, qui 417 estis commixti delictis, et remissionem accipite peccatorum. Ego enim sum vestra remissio, ego Pascha salutis, ego Agnus qui pro vobis sum jugulatus, ego vestra redemptio, ego vita, ego vestra sum salus, ego vestra sum resurrectio, ego vester sum Rex. Ego vos resuscitabo per dexteram meam. 418 Hic est Dominus noster, qui fecit coelum et terram, qui in ligno suspensus est, qui in terra sepultus, qui surrexit a mortuis, ascendit ad excelsa coelorum; qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
In editionibus Latinis S. Joannis Chrysostomi hom. 7 de Resurrectione editus est, et nunc quoque in Breviario monachorum congregationis Casinensis Chrysostomi nomine inscriptus legitur. Cum vero non Graeci, sed Latini antiqui auctoris manifeste sit, sicut et alii earumdem editionum sermones Chrysostomo perperam attributi, hinc in Graecis hujus doctoris editionibus desideratur. Porro in manuscriptis collect. 1 et 2 ac in duobus recentioribus Lectionariis Vat. 6451 et 6452 Leoni inscriptum reperimus; eumque P. Joannes Chrysostomus Trombellius, qui editiones Latinas Chrysostomi non consuluit, ex ms. Bononiensi collect. 2 veluti ineditum Leonis nomine impressit inter veterum Patrum Opuscula tom. II. part. I, pag. 231, ubi tamen eumdem Leoni suppositum censuit Stylus a Leonino non multum discrepat: intercalaris vero formula Dilectissimi, quarter repetita, Leonem nostrum praeferre posse videtur. Auctor certe Latinus est, et alicujus quidem Occidentalis Ecclesiae episcopus, in qua ritus vigebat legendi capitulum Evangelii S. Joannis, In principio erat Verbum, ipso Paschatis die, seu in vigiliis Paschae, ut illa indicant: Evangelista qui lectus est, Et lux, inquit, quae in tenebris lucet, etc., nec non quae ante finem subjiciuntur: Audistis evangelistam dicentem hodie quia quicumque in Deum credunt, hi filii Dei sunt. Dedit enim potestatem filios Dei fieri his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Quae verba dicta neophytis in paschali nocte baptizatis, rationem ejus capituli legendi probe insinuant, ut scilicet illi ex ea lectione intelligerent divinum donum, quo Dei Filius natus filius hominis, ipsos homines per baptisma regeneratos ad dignitatem evexit filiorum Dei. Cum vero nulla Romanae Ecclesiae documenta a Cassandro, Hitorpio, Mabillonio, Frontone, cardinali Thomasio atque Martene edita hunc ritum praeferant, licet Leonis aevo posteriora sint, impediunt tamen ne quis Leonem hujus sermonis auctorem affirmet.
Hic autem ritus erat in Africa celebris, uti discimus ex Augustini serm. 119 et 120, in quibus idem Evangelii capitalum explicatur: quos quidem sermones PP. Maurini not. 1 in Sermonem 119, non in die Paschae, sed in nocte sabbati sancti habitos putant. Hinc alicui Africano hic sermo adjudicandus videtur. Ut vero nihil dubitationis supersit, duo Lectionaria Vaticana 1270 et vetustissimum 3835 eum Augustino inscribunt; cui pariter eumdem convenire confirmat interpretatio antiqua versiculorum psal. 117 et 125, quam apud Augustinum iisdem verbis expressam reperimus. Hunc unum sermonem, licet in Chrysostomo olim editum, appendici inseruimus, quia omnium maxime Leone dignus, ex nostris codicibus emendari aliquot in locis potuit.
Licet omnes solemnitates, dilectissimi, quae in Ecclesiis pro Dei honore celebrantur, sanctae sint atque venerabiles, tamen hodierna Dominicae resurrectionis dies peculiarem festivitatem habet. Ideo utique quia omnes alii dies viventium in se tantum continent gaudium, haec etiam laetitiam defunctorum. Communis est ergo [Col. 0495B] Al., inferius simul ac superius. infernis simul et supernis ista festivitas: quia resurgens a mortuis Dominus et illic festivitatem dedit ubi mortem vicit, et isthic ubi victor [Col. 0495B] Quidam codices omittunt, a morte. a morte remeavit; et ideo [Col. 0495B] In editione Latina Chrysostomi: Bene Psalmista loquitur de hac peculiariter die, dicens. Cod. Barber., peculiari. Psalmista bene de hac peculiariter die dicit: Haec est dies quam fecit Dominus, exsultemus et laetemur in ea (Ps. CXVII, 24) . [Col. 0495B] Editiones Chrysostomi: Praenuntians enim Dominicam resurrectionem. Mox quidam codd., non superius tantum, sed etiam inferius, ubi nonnulli mss. ommittunt etiam; editi autem Chrys. habent et pro etiam. Annuntians enim Dominicam resurrectionem, non supernis tantum, sed etiam infernis diem salutiferae exsultationis [Col. 0495B] Al., induxit. Mox pro inferorum, quae vox in Barber. omittitur, cod. Casanat. habet inferiorum. indixit: quia descendente in tenebrosam inferorum caliginem Domino, etiam tunc illic absque dubio dies splendidissimus fuit, ubi Salvator [Col. 0495B] illuxit. Unde pulchre evangelista qui [Col. 0495C] Edit. Chrysostomi addunt modo. lectus est, Et lux, inquit, in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I, 5) : quia licet in tenebras Dominus descenderit, tenebrarum tamen obscura non sensit. Tenuit in illo noctis horrore inviolabilem majestatis suae splendorem [Col. 0495C] In edit. Chrys.: Luxit sempiternae naturae splendore. lux sempiternae naturae; ac sic non lux a nocte, sed nox a luce superata est.
Laetemur ergo, dilectissimi, et exsultemus in Domino. Hodie enim nobis a Domino data est lux salutis, secundum illud quod [Col. 0495C] Al., ibidem. idem psalmista in consequentibus ait: Deus Dominus et illuxit nobis (Ps. CXVII, 27) . [Col. 0495C] Ita ex cod. Casanatensi, melius quam alias: Et quod adhuc loquitur: Constituite, inquit, etc. Edit. Chrys.: Et quid adhuc addidit: Constituite, inquit. Et quod adhuc additur: Constituite diem solemnem in confrequentationibus usque ad cornu 420 altaris; [Col. 0496B] Ita cod. Barber. Ms. Casanat.: Completum est hodie. Editiones Chrys.: Completum etiam hoc hodie. completum etiam hodie in Ecclesia Dei video. Nam cum usque ad cornu altaris religiosis conventibus [Col. 0496B] Sic ex codice Casanatensi; et refertur ad Ecclesiam. Alias, plena sint, et idcirco P. Trombellius addidit omnia, quae vox legitur in editionibus Chrysostomi ante religiosis. plena sit, ipsam Scripturam sanctae Ecclesiae plenitudo complevit. Dies ergo [Col. 0496B] Addidimus hic ex editionibus Chrysostomi. hic, dilectissimi, dies est resurrectionis et vitae. [Col. 0496B] Codices: Fecit enim Quadragesimam gratiorem. Praetulimus editiones Chrysostomi, ex quibus reorum scripsimus pro eorum, quod in iisdem mss. legitur. Reddit eum per Quadragesimam gratiorem delectabilior fidei gratulatio: quia ad tristitiam reorum [Col. 0496B] Cod. Bonon., victi, pro quo P. Trombellius posuit, adjecti. Sed nostri codices cum edition. Chrys. [Col. 0496C] habent juncti. juncti sunt dies remissionum, ut patientiam utique statim remuneratio consequatur, secundum illud: Qui seminant in lacrymis, in gaudio metent (Ps. CXXV, 5) . Quicumque ergo seminastis in lacrymis, capite praemia exsultationis. [Col. 0496C] Editio Trombellii, sciatque. Sciat se unusquisque, quo majora seminavit semina fletuum, majores fructus capere gaudiorum. Species ergo futurarum beatitudinum jam [Col. 0496B] [Col. 0496C] Praepositionem in ex editis Chrysostomi adjecimus. in praesentibus continetur. [Col. 0496C] In ms. Casanat. hic habet sic, et dein, pro sic habet sicut. Sicut enim nunc est relaxatio post districtionem, sic in futuro erit requies post laborem.
Unde obsecro, dilectissimi, cum universa Ecclesia praecipue vos qui in novam salutem regenerati candida indumenta sumpsistis, ut munus quod accepistis purum immaculatumque teneatis, [Col. 0497A] ut [Col. 0497D] Mss. codd. Leonini, victorem. Trombellius emendavit, candorem. Nos nitorem ex edit. Chrys. et duobus Vat. reposuimus. nitorem vestri habitus etiam in conversatione servetis, et tam candida sint corda vestra quam vestimenta vestra. Audistis evangelistam dicentem hodie quia quicumque in Deum credunt hi filii Dei sunt. [Col. 0497D] Edit. Chrys.: Dedit enim, inquit, filios Dei fieri iis qui. Dein ex cod. Casanat. addidimus verba: Qui credunt in nomine ejus. Dedit enim potestatem filios Dei fieri his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque exvoluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12) . Ergo et vos non estis nunc ex carnis conceptu editi, sed ex Deo Patre generati. Superest ut conservetis [Col. 0497D] Ita cod. Casanat. et alii duo Vat., uti optime emendavit Trombellius, cum alii codd. habeant, per [Col. 0498D] sanctam vitam, conversationem, et sanctae originis dignitatem, vel per sanctam vitae conversationem, et sanctae, etc. Edit. Chrys., per sanctae vitae conversationem, sanctae regenerationis dignitatem. per sanctam vitam et conversationem sanctae originis dignitatem. Et vere juxta id quod Apostolus ait: Sicut modo geniti infantes rationales sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petri II, 2) . Et pax Dei, quae exsuperat 421 omnem sensum, custodiat corda [Col. 0498D] Editiones Chrys. et codd. Vat. addunt et corpora. vestra. Per Dominum nostrum Jesum Christum, [Col. 0498D] Eaedem editiones: qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen. cui est honor et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
Nunc editus ex Lectionario Patavino S. Antonii, ubi perperam Leonis papae nomen praefert.
In ista die sancta, fratres charissimi, in ista die inclyta atque egregia, in ista die, de qua sacratissimus personat psalmus: Haec dies quam fecit Dominus (Ps. CXVII, 24) : in hac die ablata est tristitia de corde discipulorum, et data est confusio in oculis Judaeorum. In ista die resurrectionis Domini Jesu Christi impleti tristitia discipuli, ibant quisque ubi poterant: non erat qui eos congregaret, quia jam impletum erat quod scriptum est: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Zacch. XIII, 7) . Sepulcrum tamen signatum erat signo Judaeorum, custodia militum confirmatum: intus lumen erat, quod omnino ligari non poterat. Quidquid enim signamus, totum ligare possumus, lumen ligare non possumus; ideoque aeterna lux, qui in principio mundum illuminavit, et qui etiam et fuit et est eritque [Col. 0497C] semper cum Patre in unitate Spiritus sancti, unus in Trinitate, et Trinitas in unitate; ipse quidem Deus et homo per mirabilem suam resurrectionem dignatus est clave veritatis suae corda fidelium tangere; ut quod erat obscurum illuminaret, et quod erat clausum aperiret. Ille qui famulante angelo jungebatur Verbo, ipse famulante angelo hodie resuscitabatur de sepulcro. Quasi posset aliquid obesse signatura illi, cui nulla fuit impostura, dantur custodes, qui custodirent hominem. Quem jam scierant miracula facere, daemones ejicere, leprosos mundare. mortuos suscitare, se ipsum non poterat de tumulo exhibere?
Sed jam corde caeca Judaeorum turba, qui legem habebant, et non intelligebant, psalmum tertium cantabant, sed Trinitatem Domini non agnoscebant. Psalmus enim tertius habet: Ego dormivi, et somnum cepi, et resurrexi, quoniam Dominus suscepit me (Psal. III, 6) : dum scilicet intenti et parati ad confusionem discipulorum, meruerunt invenire [Col. 0497D] confusionem animarum suarum. Dicunt enim Pilato, quia seductor ille dixit, quod tertia die resurget, ponantur, inquiunt, milites, ne veniant ejus discipuli, et furentur eum (Matth. XXVII, 63) . Si clausus erat tumulus discipulis, numquid claudi potuit sanctis angelis? An forte non poterat de 422 signato sepulcro resurgere, qui potuit de Virgine signata procedere? Signata fuit Virgo vera, et signata est sepultura vera. Generavit sine viro Virgo vera, et janua facta [Col. 0498A] est in sepulcro signatura vera. Dum enim adsunt isti custodes, non jam custodes, sed testes, illi poterant custodire, sed Deus disposuerat Filium suum resuscitare: angelus enim Domini descenderat de coelo: videntes custodes expavescunt. Non potuerunt videre illum sublimem angelum, qui pleni erant falsitate Judaeorum. Permittuntur mulieres videre angelum, quia venerant flentes ad monumentum. Quibus dixit gaudium magnum: Scio quod Jesum quaeritis crucifixum: non est hic, sed surrexit, sicut dixit: venite et videte locum ubi positus erat Dominus (Matth. XXVIII, 5) . O gaudium non solum illis multeribus, sed omnium fidelium atque credentium renatorum! Surrexit, inquit.
Sed ut breviter dicam quod olim fuerat praefatum; David ille rex plenus Spiritu sancto veraciter cecinit in psalmo: Resurrexit Dominus tamquam dormiens (Ps. LXXVII, 65) . Quid plurima dicam per longum? Sufficiat jam fidei, quod explicare non praevalet sermo. Quis noctis praeteritae gravem laborem, [Col. 0498B] quis diei hujus comprehendere potest splendorem? Dies iste omnibus Christianis immensa gaudia propinavit, dum eum nobis Christus caeteris diebus meliorem fecit. Exsultemus ergo, charissimi, et laetemur in eo, quia haec est dies quam fecit Dominus. Puto enim, fratres, quod iste dies solus magnus dicendus est, et dies in quo verus nobis resuscitatus est dies. Iste enim dies lucet in tenebris, et tenebrae eum non comprehenderunt. Tenebras dico Judaeos, qui dum diem Christum negaverunt, lumen quod acceperant perdiderunt: dum enim clamant, Crucifige, crucifige, factae sunt tenebrae medio die. Ergo quia Judaei Christum per noctem comprehendere voluerunt, inde in tenebris remanserunt. Gentes autem, et incolae nationes, quae a tenebris idolorum discesserunt, dies perfici meruerunt, dicente Apostolo: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum majestatis suae (Col. I, 13) : unde et alio dicit in loco: Filii lucis, inquit, sumus, et filii diei (I Thess. V, 5) , [Col. 0498C] non sumus noctis nec tenebrarum: sicut in die honeste ambulemus (Rom. XIII, 13) . Exsultemus ergo, charissimi, omnes cum omnibus, quia haec est dies quam fecit Dominus.
Quid tibi profuit, inquam, serpens, iniquitas tua, aut quid valuit de crudelitate persecutio tua? Ecce surrexit de sepulcro quem vos Judaei fixistis in ligno. Hodie visus est vivus qui putabatur occisus. Muni diligenter, Judaee, crudelitatis sepulcrum, adjice custodias militum, manda vigilias nocturnorum secretorum, ut probes mortuum quem noluisti cognoscere vivum. 423 Dedisti Judae discipulo argenti pretium, ut occisum Christum poneres in sepulcrum: da tantumdem custodibus argentum, ut falsum audias a discipulis furatum. Erogate, erogate argentum in facinus vestrum. In vanum dumtaxat vigilatis ad sepulcrum nocturnum. Jam surrexit, jam coelos ascendit, jam glorificatus est propter nos, qui se humiliavit propter nos. Quid enim estis acturi, facti ex amicis acerrimi inimici? [Col. 0498D] Quem tanto zelo fixistis in ligno, ipse sedet ad dexteram Patris in coelo, ipse est qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis. Nobis illuxit, et vos subjecit sub pedibus nostris. Pater enim nobis complevit quod suo Filio promisit. Quid enim nobis complevit, et quid Filio promisit? Psalmus dicit. Dixit, inquit, Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Ps. CIX, 1) . Ecce enim [Col. 0499A] Christus ad dexteram Patris sedet in coelo, et vos Judaeos nostris pedibus subjecit in terris. Cum Judaea ferox quem occideres comparasti, servares tibi quod emeras, non perderes quod habebas. Ecce argentum perdidisti, et quem comparasti non possedisti.
Ex eodem codice Patavino S. Antonii, in quo Leoni pariter tribuitur.
Evangelium Christi maxime declaratur, quoniam ejus resurrectio praedicatur. Habet enim Scriptura evangelico, a Domino jam multa facta esse miracula atque signa. Nullum tamen majus fecit quam cum corpore surrexit, et terram levavit in coelum. In hac autem resurrectione Christi et miraculum est, et exemplum: miraculum est ut credamus, exemplum ut speremus. Quod enim ipse fecit in isto initio, nobis promisit in fine. Impii, qui infideles et [Col. 0499B] pagani appellantur, et Judaei carnales occisum esse Christum credunt. Hoc est ergo magnum credere, quia mortuus est Christus: hoc enim et infideles nobiscum commune habent. Credunt ipsi mortuum esse Christum. Nos autem propter resurrectionem credimus mortem: quia si mors non praecessisset, resurrectio non fuisset. Qui Christum mortuum negat, et resurrectionem negat. Qui Christum mortuum profitetur, adhuc agendum est cum illo, ut et resurrexisse credat: et bene ita nobis erit cum Domino Deo.
Nunc toleremus praesentia, amemus futura: blandimentis saeculi non delectemur, terroribus saeculi non frangamur. Deus cum nobis blanditur, vitam aeternam pollicetur; et cum nos terret, de gehenna minatur. Quantumvis blanditur mundus, habe delectationem illam de qua psalmus ait: Delectationes 424 in dextera tua usque in finem (Ps. XV, 11) . Ibi jam Christus sedens, in dextera sua protegit. Inde se ostendit caput esse nostrum. Videt [Col. 0499C] laborantia membra sua, videt in magnis tentationibus vexari corpus suum; et putatis quod caput suum curam non gerat de corpore suo? Si possunt oculi tui, ne offendas, non curare; aut aures tuae recusare audire remedia unde saneris; aut lingua tua loqui nolit pro vulnere tuo, aut manus tuae possunt labores recusare, ne succurrant alicui laboranti membro tuo; potest et Dominus noster Jesus Christus non curare quid agamus, vel quomodo laboremus. Quid opus est nobis dicere? Ipsum clamantem audite: Saule, Saule, quid me persequeris (Act. IX, 4) ? Cui pro membris suis ita dicebat, membrum suum facere volebat. Dignetur Dominus Jesus Christus et de nobis facere membra utilia, cui est gloria in saecula saeculorum. Amen.
Editus a Quesnello ex codice S. Petri Corbeiensis, in quo S. Leoni tribuitur.
Hodie, fratres, victoria Christi completa est, hodie triumphalia vexilla ejus eriguntur. De spoliatione sua dolet cum principe suo tartarus; de restauratione damni sui gaudet coelestis exercitus. Hodie caro illa, quae de terris sublevata est, ad dexteram Patris collocata est, quia omnes ei naturae prostratae sunt, et omnis principatus et potestas ante eam incurvata est. Hodie via nova, de qua dicit Apostolus (Heb. X, 20) , nobis initiata est: quia per carnem Christi aditus coeli, per quem nulla prius caro transierat, reseratus est: quam adhuc viventem idem Apostolus dicit, quia haec membris Christi suo tempore per eamdem intraturis praeparata est. Hodie apertio libri perfecta est, quem nemo potuit aperire, nisi agnus qui occisus est: quoniam sacramenta ejus revelata sunt, cum ea quae in lege et prophetis inveniuntur, consummata dispensatione humanitatis ejus hodie completa sunt. Descendit primo Christus, [Col. 0500A] ut nostrae particeps fieret naturae: postremo ascendit, ut suae nos participes faceret gloriae. Descendens temporali conversatione visibilibus miraculis quasi lactavit infantos; ascendens dedit dona hominibus, quibus cruditi [Al. enutriti] et quasi in virile rubur educati jam temporalem ejus visionem non appeterent, sed quo eos praecesserat, toto jam desiderio sequi studerent.
Quia ergo temporali ejus praesentia viduati sumus, ad aeternam ejus vi ionem tota intentione festinemus. Dicamus ei ex voce Psalmistae: Tibi dixit cor meum: Quaesivi vultum tuum, vultum tuum, Domine. 425 requiram: ne avertas faciem tuam a me (Ps. XXVI, 14) . Tota enim dispensatio humanitatis Christi nihil aliud intendit, nihil aliud fecit, nisi ut intentionem nostram ad superna dirigeret, et expleto tempore nostrae mortalitatis, ad manifestam visionem sui perduceret, perductos aeterna vultus sui gloria satiaret. Quia, testante Apostolo, Videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) . Unde Psalmista: Satiabor, [Col. 0500B] cum manifestabitur gloria tua (Ps. XVI, 15) . Haec sunt bona, Jerusalem, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit: quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Haec bona quantum poterat in aenigmate contuebatur Psalmista cum diceret: Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram (Ps. LXXI, 25) ? Admirando dicebat: Quid mihi est in coelo, etc.? quia coelestis gloriae magnitudinem, nec dicendo explicare, nec cogitando sufficiebat comprehendere.
Haec ergo esuriamus, haec sitiamus, quoniam ad hoc Pontifex summus pro nobis praecursor in vera sancta sanctorum, ad dexteram scilicet Patris, ascendit, ut spem membrorum suorum confirmaret, eo secuturam gregis humilitatem, quo suum credit praecessisse pastorem. Sic enim ipse Dominus promittit discipulis: Ubi fuerit corpus, ibi congregabuntur et aquilae (Luc. XVII, 37) . Aquilas vocat sanctos qui cupiunt dissolvi et esse cum Christo (Philip. I, 23) . Fertur enim natura esse aquilarum ultra mare odoratu suo cadavera sentire, et eo celeri volatu suo ad saturandam esurtem suam festinare. Haec ergo esuries aquilarum desiderium sanctarum significat animarum, quae caput suum extra mundi turbines in summa quiete locatum fidei naribus sitientes [An. sentientes] , spei volatu praesentiae Conditoris vellent assistere, et satietate vultus ejus sine fine gaudere. Haec quippe hujus solemnitatis est ratio, ut Christum ad dexteram Patris jam regnare credamus, et interim eum quasi geminis virtutum alis, charitatis scilicet et spei, subsequamur; ut cum tradiderit regnum Deo et Patri (I Cor. XV, 24) , cum eo sine fine regnemus.
Igitur secundum quod hortatur Psalmista, quia Dominus regnavit, exsultet terra (Ps. XCVI, 1) , id est Ecclesia; exsultet in fide, quoniam tu Dominus altissimus super omnem terram, nimis exaltatus es super omnes deos (Ibid., 9) . Exsultet in spe, quoniam replebimur in bonis domus tuae. Exclamemus [Col. 0500D] ex medullis cordis cum Apostolo: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio, an angustia? an fames. an nuditas, an gladius (Rom. VIII, 35) ? Cum enim de spe perduxerit nos ad speciem, erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Ipse cibus et potus, ipse vestitus, et omnia quae honeste cogitari et desiderari possunt ab omnibus. Hoc donativum Christi milites concupiscant, et militiam suam non deserant, donec haereditatem immarcescibilem ab imperatore suo completo agone percipiant.
Nunc primum in lucem emissus ex Lectionario capituli Veronensis, in quo inscribitur: Homilia S. Leonis papae super cap. XV Evangelii S. Joannis, vers. 26.
Ex multis S. Evangelii locis invenimus quia discipuli [Col. 0501A] ante adventum Spiritus sancti minus capaces erant ad intelligenda arcana divinae sublimitatis, minus fortes ad toleranda adversa humanae pravitatis. Sed eis adveniente Spiritu sancto cum augmento divinae agnitionis data est constantia incendi adversi mundi hujus. Unde nunc illis Dominica promissione dicitur: Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me, et vos testimonium perhibebitis, quia ab ini io mecum estis (Joan. XV, 26) . Notandum autem in primis quod Dominus Spiritum veritatis et a se mittendum esse testatur, et eumdem mox a Patre procedere subjungit; non quod idem Spiritus aliter a Patre procedit quam a Filio mittitur, sed ideo eum Filius et a se micti et a Patre dicit procedere, ut aliam Patris, aliam esse suam personam designet, ac in eadem distinctione personarum unam esse operationem ac voluntatem suam cum voluntate Patris et operatione denuntiet. Cum enim ejusdem Spiritus gratia datur hominibus, mittitur profecto [Col. 0501B] Spiritus a Patre, mittitur a Filio; procedit a Patre, procedit et a Filio, quia ejus missio ipsa processio est qua ex Patre procedit et Filio. Ve it ex sua spontanea voluntate, qui sicut coaequalis est Patri et Filio, ita eamdem habet voluntatem cum Patre et Filio, Spiritus enim ubi vult spirat (Joan. III, 8) ; et sicut Apostolus enumeratis donis coelestibus ait: Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 11) . Adveniens autem Spiritus sanctus testimonium de Domino perhibuit: quia discipulorum cordibus aspirans omnis quae de illo erant sentienda mortalibus clara illis luce revelavit, quod videlicet aequalis et consubstantialis Patri erat ante saecula, quod consubstantialis tactus est nobis in fine saeculorum, quod de Virgine natus sine peccato vixit in mundo.
Finis deesse videtur.
Leoni ascriptum invenimus in ms. Vallicellano XV, unde in aliquibus editionibus post Leonis Sermones subjectus est. A Quesnello primum in appendicem rejectus, et cum duobus mss, ab eodem recognitus hic exhibetur, qui et Hispanum esse auctorem in monito nostrae praefationi inserto non improbabiliter conjecit. Hoc Quesnelli judicium approbant PP. Maurini, qui hunc sermonem in plerisque codicibus Augustino tributum recuderunt in append. Augustini tom. V, serm. 188.
Cunctorum licet, dilectissimi, gloriosas martyrum passiones, [Col. 0501D] Vocem quos desiderat Lectionarium Ecclesiae Lugdunensis in Thuanea bibliotheca. QUESN. quos distincta regionibus loca meruerunt, una fides faciat omnibus indiscreto honore venerabiles, propriam tamen sibi in hoc venerationis obsequio illi vindicant dignitatem, qui Ecclesiam Dei et documentis prae caeteris erexerunt, et patrociniis adjuverunt. Inter quos juste beatum levitam Vincentium, cujus confessione et morte Christum [Col. 0501D] incredulis praedicatum incunctanter agnoscimus, catholicis studiis [Col. 0501D] Cod. Vallicel. XV, celebremus. celebramus. Qui ut fidelium devotionem Deo studiosius commendaret, altiori charitatis [Col. 0501D] Ita codd. Lugdun., Corbeiens. et Vallic. cum Quesn. et edit. append. Aug. Alias, flavescens. flammescens affectu, morti sese tandem fideliter obtulit, quo videlicet robur fidei in solidissima petra Christo fundatum sequacibus imitandum daretur; necnon et semen apostolicae praedicationis [Col. 0502A] per cum pluribus disseminatum, ope suae intercessionis tutum, ac perfectae consummationis fruge refertum in coelestibus demum horreis conderetur. Hunc ergo amelius propria venerentur, quem etiam peregrina mirantur: quatenus eis se largiorem exhibeat in beneficiis, quibus se amabiliorem cognoscit in gaudiis, fiatque in ejus solemnitate uberior laetitiae ambitus, de quo fidei crevit effectus.
[Col. 0501D] Cod. Vallic.: Igitur B. Vincentii spiritus; et mox cod. Corb., mysterii, pro ministerii. Hujus denique spiritus tanto virtutum munere claruit, ut sacri mini terii fultus officio, qui Filium Dei Dominum nostrum secuturus esset in passione, ejusdem Christi calicem credentibus prius ministraret in salutem. Cujus haustu feliciter mente ebriatus, rabidi hostis atque in Christum saevientis insaniam interritus adiit, modestus sustinuit, securus irrisit, sciens paratus esse 428 ut resisteret, nesciens elatus esse [Col. 0501D] Idem cod. et Corb. cum append. Aug., quod. quo vinceret: quia cujus amore spiritalibus armis praemunitus resistebat. ejus adjutorio quidquid poenarum in illum furentis ira excogitabat, insuperabilis fortiter patiendo vincebat. Ideo [Col. 0502B] hunc non laminae ignitae sartaginis, non equulei, non ungulae ferreaeque manus, non vires pavendae caedentium. nec dolor scissorum membrorum, non foci fragor et strepentis in patentibus visceribus salis injectio, Daciani quiverunt aliquatenus subdere jussioni. Sed dum in tantum ejus vecordiae tumor excresceret, ut tantis passionum subactum doloribus aut vicisse aut interemisse se laetabundus extolleret, suscepta spe frustratus, unde victor visus est apparere, inde victus compulsus est erubescere: quoniam quo Dei martyr duriori urgebatur poena, eo ampliori confessionis exsultabat constantia. [Col. 0501D] Nunc B. Vincentii passionis in ms. Vallic. Unde ipsius passionis vel ultima pervidere, seu memorari, fratres, evidentius placet; quatenus animadvertat sanctitas vestra quo diabolus [Col. 0502D] Idem cod., sui perduxerit doli ministrum. suum perduxerit dolis ministrum, vel quomodo Christus suum in finem usque servaverit famulum.
Ex quo illud sane erat mirabile, quia quantum iste extrinsecus multiplici poenarum genere [Col. 0502C] contritus arctabatur, tantum intrinsecus exsultante interiori homine dilatabatur; quantumque ille exterius jactantia temporalis potentiae [Col. 0502D] Mss. Corbeiens. et Lugdunen., inflammabatur. inflabatur, tantum interius despici se perpendens, interiori vexatus homine praefocabatur. Contemni se videns saeviebat, nec in quem jam vindictam inferret inveniebat. Videbat namque desaevientium manus carnificum plus in eo in venire vulneris quam corporis, solumque vigentem [Col. 0502D] Iidem codd. cum Vallic. sic. Alias, spiritum ei stultitiam exprobrare suam, quod provocabat veritatis normam. spiritum eo stultitiam exprobrare suam, quo provocabat veritatis norma. Quapropter credens quod causam confusionis averteret, si personam quae se spreverat abstentaret, minusque Dacianus erubesceret si Vincentium populus non videret, jussit eum a publico removeri. Sed ne sic quidem careret supplicio, [Col. 0502D] Cod. Corb., cunctus in quo jacebat locus, testa. Vallic. et app. Aug., contusa quo. contusa qua jacebat testa substernitur: ut vis acuminis concisam molem superjecti corporis plus discinderet, atque reddita tormentis membra quae se carent obvia susciperent [Col. 0502D] Codd. duo Quesn. et noster Vallic. ac app. Aug., fragmina. fragmenta.
Fallitur tamen vincendi opinione caeca crudelitas. Nam divina bonitas dilectum suum amplius [Col. 0502D] in confessione comitata infert novam tenebris lucem, et tabernaculum 429 splendidum obscurum reddit ergastulum. Fovebat laceros arius medica Dei manus, et venustiori pristinae sanitatis augmento fossi lateris damna supplebat. Inselita igitur hujus luminis claritate perculsi, obstepuere custodes, quin et vocem, angelis hymnum Deo concinentibus, mens pallidi [Col. 0503A] janitoris expavit. [Col. 0503C] Cod. Vallic., Cucurrit. Currit exanimis minister ad praesidem, quem gravius relatio nuntii quam ictus erat percussura gladii: et cum non posset ex magnitudine rei tacere quod viderat, tremor judicem occupat, dolor lacerat, furor inflammat; et ne in poenis vincens Vincentius gloriam obtineret martyrii, Citius, inquit Dacianus, pro lucatur e carcere, ne dum insistimus rebellem punire, videamur eum potius victoria coronare. Profertur itaque ex illo tetri carceris barathro, coelesti quidem gratia pulchrior, et si adhuc esset passurus, robustior. Sed ubi desiderium ad regni vocationem tendentis nullo poenarum vel mortis genere frangendum intelligit, jubet invida mens lenioris strati fulcra substitui, ac blandiori eum requie confoveri: scilicet, ut si amoto paululum carnifice, animam quietus exhalaret, diceretur non esse occisus, sed mortuus: quasi non eum poena peremerit, cum quo et poena simul perierit.
Interea beatum Vincentium coelestis aula suscipit, ac beatae felicitatis munere donat. Ad [Col. 0503B] cujus ingressum angelici laetantur spiritus, omnesque simul concives gratulantur sancti. Nosque tibi gratias agimus, Domine Jesu, quod anima tuo digna consortio, quae pertinax tulit supplicium, mendax fugit obsequium; et quae fuit contenta persecutor quod fureret, sit dedignata quod parceret. Cognito igitur sancto ejus abscessu judex insanus, et quia Christus vicisset in Vincentio [Col. 0503C] Sic ex app. Aug. Al., nescius. nesciens Dacianus, illius sibi promittit cadaveris expositione vindictam, cujus gemit ex virtute victoriam. Feris namque et canibus decepta furoris superbia absumendum projici mandat lictoribus: ut tali pastu eorum impleret ventrem quorum ipse gerebat mentem. Sed ut divinis excrescentibus beneficiis majoris victoriae Vincentio gratia [Col. 0503C] App. Aug., conferatur. Paulo post, inimica cadaveribus. conferretur, mittitur corvus, avis amica cadaveribus, expositas corporis dapes servatura jejuna.
Hinc, fratres dilectissimi, hinc advertite distincta meritorum obsequia. Etias quondam [Col. 0503C] impias Achab vel Jezabelis manus caute declinans (III Reg. XVII) , in deserto corvis ministrantibus 430 pascitur; assertor autem veritatis Vincentius Daciani rabie peremptus, feris exponitur consumendus; [Col. 0504A] sed corvo famulante servatur illaesus. Obtinuit ergo Elias divino nutu, corvis praestantibus, quo aleretur: praestitum est Vincentio, obsequente quoque corvo, ne comederetur. Qui ut coelitus se custodem designatum ostenderet, adventantes reliquas aves eminus non segni impetu perturbabat: inter quas immanem quoque lupum propius accedentem, veluti qui commissum thesaurum sacrilega audacia attaminare praesumeret, pennis et alis diverberans procul abegit. Sed ille quod non tam ad inferendam venisset injuriam, quam ad augendam miraculi pompam, quadam sui habitudine stupidus indicabat. O impudens furor et stulta vesania! Corvus obsequitur, lupus veneratur, Dacianus persequitur, nec erubescit velle se adhuc lerox perdere, quem mansuefacta bestialis feritas satagebat protegere.
Unde ad occulendam martyris laudem, non jam secretum, sed profundum elegit: credens sibi ad delitescendam ejus gloriam non claustra [Col. 0504B] fidem servatura, sed maria: quasi non idem elementi dominus esset, per quem dudum ei carceris abdita coelesti fulgare radiata micuissent. Datur nantis mergendum corpus in fluctibus, ut ad auxilium saltem aequora proficerent, cui ad vincendum Christi militem terra defecisset. Enavigatis itaque magna ex parte freti gurgitibus, projectum inter sorbentes undas praepotens est Dei dextera consecuta, et quae spiritum intulerat in coelum, corpus mox retulit ad sepulcrum. Sic praedicator veritatis, charissimi, nec tormentorum vincitur poenis, nec tenebrosi carceris superatur angustiis. [Col. 0504C] In eadem append., Non bestiis projectus dilaniatur. Non a bestiis dilaniatur, non profundo celatur, sed littori redditur, praeconio diffamatur, ut qui vere confessus fuerat nomen Deitatis, veritate sibi adesse experiretur divinae suffragia bonitatis. Cujus gloriosam virtute vitam ita pretiosae mortis gratia decoravit, ut quod vivendo docuit, moriendo constanter [Col. 0504C] Al., astruxerit. astrueret: eratque consequens quatenus ad ejus visionem per mortem attingeret, quem probabilis vitae conversatione semper attestatus [Col. 0504C] fuisset; sciens quod de contemptu praesentis vitae gloria surgit beatitudinis aeternae: praestante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat [Col. 0504C] App. Aug. addit, Deus. in saecula saeculorum. Amen.
Sequentem sermonem Leoni inscriptum Quesnellus e Parisiensi codice mutilum seu fine expertem edidit. Nos integrum e mss. Vat. 1271 et 6454 proferimus, aliquot scilicet capitibus additis, quae cum antecedentibus et stylo et rebus ipsis cohaerent, ac sermonem perficiunt.
Idem Quesnelius huic sermoni monitum praemisit, quo S. Leoni eumdem asserere visus est: «Subsequentem, inquit, de S. Petri Cathedra sermonem, quem publico damus, suppeditavit nobis vetus codex ms. bibliothecae Regiae numero 341 notatus, ex quo a nobis descriptus est. Leonis nomen praefixum habet in codice hoc modo: In Cathedra S. Petri apostoli sermo S. Leonis papae; nec dubium quin nostri, quantum ex stylo deprehendi potest, qui Leonino concinere mihi omnino videtur; nec quidquam occurrit unde ille pontifici nostro abjudicari debeat. Hoc sane extra dubium dictum esse Romae et a Romano aliquo pontifice istum sermonem, ut ex pluribus locis argui potest, et plures phrases vocesque Leoni familiares hic inveniri. Petrus, inquit iste, populo Dei praelatus est; quae vox, in eo significatu rara, legitur in epist. 12 (nunc 14) , c. 11: Qui ergo scit se quibusdam esse praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum. Ignitos coelestium spirituum coetus hic laudat: Paulum ignitum, cor igniri, Spiritum sanctum ignire, scribit Leo locis in dissert. 2 notatis: Gratiae divinae largitas, sinister haedorum numerus, cauta provisio, incauta districtio, frementium bestiarum insidiae, ex ore veritatis, et plures alii loquendi modi Leonem repraesentant in certis scriptis similiter loquentem. Quae in isto sermone de cantu ecclesiatico deque ornatu templorum habentur, nemo, opinor, recentioris aetatis indicium esse suggeret: de cantu enim saepe meminit S. Leo, ornatum vero templorum in festivis diebus usurpatum vel solus 40 (nunc 41) sermo S. Leonis, qui est de Quadragesima tertius, statim ab initio probat a Leonis aetate non esse alienum. Festivitatis Cathedrae antiquitas asseritur, tum ex laterculo perantiquo apud Aegidium Bucherium, in quo ita habetur: VIII kal. Februarii Natale Petri de Cathedra; tum, et certius quidem, ex canone 22 concilii Turonensis II. Si enim tunc temporis, hoc est anno Christi 566, agebatur in Gathis, jampridem dubio procul in Ecclesia Romana celebrari debuerat. Immo etiam in Gallicana antiquam jam tum fuisse probat idem canon. Superstitiones enim propter quas resecandas sancitus est, non nisi post longa ab illius festi institutione temporum spatia irrepere coepisse probabile est. Adde quod haec primis Ecclesiae temporibus viguit consuetudo, ut eorum episcoporum, [Col. 0505] qui celebriores fuerant, consecrationis dies quotannis celebraretur, quemadmodum ex SS. Gregorii Magni, Ambrosii, Basilii et aliorum exemplo manifestum est. Quam potiori vero jure pontificatus principis apostolorum Ecclesiaeque primatis, annua debuit festivitate recoli, saltem in Ecclesia Romana, ubi sedem fixerat. Cum porro duplex modo constituta sit Cathedrae S. Petri commemoratio ex Pauli IV Romani pontificis decreto anni 1557, una XVIII kal. Februarii pro Romana, altera VIII kal. Martii pro Antiochena, constat unicam olim fuisse in Ecclesia solemnitatem VIII kal. Martias, qua utriusque memoria, vel potius generaliter assumptio S. Petri ad episcopatum honore debito celebrabatur. Perseveravitque in Romana Ecclesia usque ad Pauli IV decretum, quod a Gallicanis Ecclesiis sero admodum usu receptum est, ut ex Breviariis et missalibus patet; sed nec hodie ab aliquibus recipitur. Caeterum, cum sermo de Cathedra S. Petri, qui sub S Augustini nomine circumfertur, jampridem a viris eruditis, tamquam spurius fetus in appendices relegatus sit. nullum est illius festivitatis monimentum quod ad hujus antiquitatem accedat. Ex quo etiam laterculus Sylvii a Joanne Bollando jam ex parte editus, vel suppositionis arguitur, vel saltem depravationis eo loci ubi pro festo Cathedrae VIII kal. Martii, depositionem utriusque apostoli notatam habet. Plura de hoc festo videre est apud emin. card. Baronium, tum in Annal. tom. I, tum in Notis ad Martyrologium: necnon et apud doctissimum nostrum Carolum Le Cointe Annalium Ecclesiasticorum Franciae conditorem, tom. II, ad an. Chr. 566, n. 18 et seqq.» Haec cum ille suo loco in prima editione statuisset, re maturius expensa in praefatione generali, quam postremo impressit, sermonem Leoni tribuisse poenituit. At in praefatione secundae editionis. num. 3: Re iterum examinata, inquit, styloque perpenso, ad primam mentem redimus, hunc sermonem Leoni abjudicare non ausi.
Mirum vero maxime accidit, homini in Leonis lectione versato videri potuisse sequentis sermonis stylum cum Leonino concinere. Primo enim formula c. 1: Dilectissimi fratres, et illa c. 3 bis repetita: Fratres charissimi, a Leonis Sermonibus omnino alienae sunt. Dein adjectivum barbarum discordabile c. 2 et (ut de tota syntaxi manifeste dissimili taceamus) illa, quibus cap. 3 S. Petrum consulentem nobis coelestis curiae consulem vocat, a Leonis Latinitate atque ratione nimium abhorrent; adeo ut nihil conferant voces ignitos, gratiae largitor. aliaeque ejusmodi, quae non tam in Leone quam in aliis scriptoribus similiter reperientur, uti legimus in Vita S. Honorati ab Hilario scripta num. 3, largitorem gratiae Deum, num. 32, ignito sermoni suo, etc. Ejusdem generis sunt capita quae adjecimus. Nam, ut omittamus allegoricas voces, senatores mundi, in coelesti curia, regna siderea, ea praesertim cap. 5, ut ad vos, fratres mei, qui in Christo vivitis, linguae nostrae passibus redeamus, a Leonis nostri stylo alienissima sunt. Praeterea quod de multitudine simoniacorum in luxuria viventium eodem capite traditur, sequiori saeculo convenit. Hinc pluribus mss. conspirantibus in solius Leonis nomine praeferendo, forte alicujus Leonis Romani pontificis hic fetus est, qui posteriori et corruptiori aevo floruerit. Quod porro Quesnellus animadvertit de notata depositione apostolorum Petri et Pauli VIII kal. Martii in Calendario Sylvii, conferendum est cum iis quae de hujus Calendario statuemus in observationibus ad sermonem 82, num. 4.
Ex cod. ms. Bibliothecae Regiae a Quesnello editus, et ex Vaticanis suppletus.
Adest, dilectissimi fratres, beati apostolorum principis gloriosa solemnitas, quam tota debemus animi alacritate suscipere, tota mentis devotione celebrare. Cum enim dies martyrii ejus merito habeatur in toto orbe clarissima, haec non impari est totius Ecclesiae sanctae gaudio celebranda. In illa siquidem alternantibus hymnidicis angelorum choris est ineffabiliter coronatus; in ista vero exsultantibus undique fidelium turmis pontificali cathedra cum magna gloria est sublimatus. In illa ad suam beatitudinem coeli conscendit thronum; in hac vero ad nostram salutem sanctae Ecclesiae adeptus est principatum. In illa ignitis beatorum spirituum coetibus 434 est aggregatus, ut praemia aeterna ipse susciperet; in ista vero populo Dei praelatus est, ut nos [Col. 0505B] omnes ad praemia aeterna vocaret. Illa ergo festivitas praecipue est angelorum; ista autem specialiter est fidelium populorum. Sed per gratiam illius qui interfecit inimicitias in semetipso in uno novo homine faciens pacem (Ephes. II, 16) , quae poterat esse propria singulorum, [Col. 0505B] Addidimus communis ex nostris codd. Vat. communis facta est omnium, hominum scilicet et angelorum.
Hanc itaque solemnitatem nostram, ut ita dixerim, dilectissimi, duplici, ut dignum est, jucunditate colamus; et non modo exterius, sed etiam interius pleno animi desiderio celebremus. Hinc ergo suaviter modulantium symphoniae resonent; illinc concordes animorum motus [Col. 0505B] Quesnellus, concordent. alternent. Adornetur luminaribus ecclesia; resplendeat virtutibus conscientia. Mundetur sordibus basilicae pavimentum, purgetur vitiis interioris hominis templum, dicente Paulo: Templum Dei sanctum est, quod estis vos, et 435 Spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 17) . Nihil dissonum [Col. 0505B] Idem Quesn., comprehendatur. deprehendatur in vocibus, nihil [Col. 0506A] discordabile reperiatur in moribus. Habet enim sancta dies dignitatem suam; habet et mens nostra solemnitatem suam. Illa videlicet, ut a laboriosis hujus mundi negotiis vacetur, ista vero, ut ab aestu terrenae concupiscentiae, et ab omnium vitiorum illecebris abstineatur. Illa ut ornamentis visibilibus splendeat, ista ut virtutibus enitescat. Sed [Col. 0506B] Vat. mss., quia. qui tam egregium pastorem hodierna die ex divinae gratiae largitate suscepimus, qua temeritate ad loquendum vobis ex nostra parte os aperire tentamus? Intueamur ergo oculis fidei beatissimum pontificem nostrum episcopali subsellio sublimatum, sacerdotalibus infulis redimitum, populo suo per semetipsum loquentem, et in conventu sanctae Ecclesiae more solito concionantem. Ipse, ipse per semetipsum dicat quod et vobis et nobis agendum esse decernat. Ecce, o beatissime pastor noster, nos tuae oves simul adsumus, et ut nobis doctrinae tuae alimenta tribuas, humiliter obsecramus. Sed nec etiam oves ex nobis esse possumus, nisi ipse nos instruas qualiter vellus innocentiae induere [Col. 0506B] debeamus. Ais enim: Quasi modo geniti infantes rationabile sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petr. II, 2) .
Jam [Col. 0506B] Supplevimus vero ex nostris codd. vero quia qualiter oves fieri debeamus audivimus, restat ut nobis insinuet qualiter etiam sinistrum lascivientium haedorum numerum effugere valeamus. Obsecro, inquit, vos tamquam advenas et peregrinos, abstinere vos a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam (I Petr. II, 11) ; et ut hanc mortificationem carnis, quam docet verbo, praecipuo confirmet exemplo, Christus, inquit, passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (Ibid., 21) . Solent autem custodes pecudum a noxiis herbis gregem suum studiose compescere, et in longinquos saltus sincera pascua indagando migrare; et cum ab aliis, interitum cavendo, prohibent, alia vitam refovendo praebent. Alibi enim noxia subtrahunt, alibi profutura permittunt: ne dum a venenatis pabulis cauta provisione jejunant, a [Col. 0507A] salutiferis quoque vacuae, incauta districtione deficiant. Quia igitur pastor noster a mortiferis carnalium desideriorum pascuis nos prohibendo coercet, ad salutaria jam vireti spei nostrae ora [Col. 0507D] Quesn., relaxet. relaxat. Ait enim: Per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis, qua vocavit nos in spem vivam, in haereditatem incontaminatam et immarcescibilem conservatam in coelis (I Petr. I, 3) . Voces ergo custodis nostri beati Petri apostoli, fratres charissimi, erectis cord um auribus intendamus, et rectam vestigiorum 436 ejus tineam tenentes, a pascuis ad quae vocat nusquam exorbitemus. Si enim consilium ejus libenter admittimus, frementium bestiorum insidias non timebimus. Numquid enim custos noster super gregem suum studiose non vigilat, et ferarum incursus ut caveri debeat sollicitis vocibus non clamat? Diabolus enim, inquit, tamquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret: cui resistite fortes in fide (I Petr. V, 8) . Expedit ergo, fratres [Col. 0507D] Alias, fratres mei. charissimi, ut consulentem nobis coelestis curiae consulem intentis cordibus audiamus, et certissimum [Col. 0507B] salutis nostrae consilium parvipendere formidemus. Hic est enim qui ex ore veritatis audivit: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; et tibi dabo claves regni coelorum. Hic est qui audivit: Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI, 18, 19) .
Non ergo debet ab homine in sua praedicatione contemni, qui a Creatore et Redemptore hominum tantae dignitatis privilegio meruit honorari. Terribile est ejus consilium negligenter despici, cujus et coelum et terra subjecta sunt potestati. Qui coelum claudit et aperit, terrena pro suo arbitrio ligat et solvit. Sic namque ecclesiastici primatus cathedra divinitus sibi est tradita, ut perpetua sit soliditate fundata. Ab exordio quippe mundi multas cathedras non solum bonas, sed etiam malas fuisse cognoscimus in populo Dei [Col. 0507D] Uncis inclusa leguntur in cod. Vat. 1271. (sed in cathedra Petri [Col. 0507C] Christus et malas funditus evertit, et bonas aeterna stabilitate firmavit). De bonis namque dicitur: Exaltent eum in ecclesia plebis; et in cathedra seniorum laudent [Col. 0507D] Al., eum. Dominum (Psal. CVI, 32) , qui praecepta doctorum sanctae Ecclesiae operibus servant. Cathedram Israelitico populo Moyses tenuit, de qua per se Veritas [Col. 0508D] Al., dicit. dixit: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII, 1) . At contra [Col. 0508D] Al., de reproborum. de reprobatorum cathedra per Psalmistam dicitur: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) . In cathedra enim pestilentiae residet qui errorum pestes populum docet.
Hujusmodi cathedras Dominus mystice subruit, cum vendentes de templo pariter et ementes ejecit. Scriptum quippe est: Nummulariorum effundit aes, et cathedras vendentium columbas evertit (Joan. II, 11) . Hanc pestilentiae cathedram Simon ille magus acquirere voluit, cum Spiritus sancti gratiam emere concupivit. Sed hanc manus apostolicae linguae, [Col. 0507D] antequam aedificaretur, evertit, 437 et nascentem pestiferam haeresim in ipsa radice succidit, dicens: In felle enim amaritudinis et obligatione peccati video te esse. Non est tibi pars, neque sors in sermone isto (Act. VIII, 23) . Hoc apostolicae sententiae gladio effossi sunt omnes qui ecclesiasticos honores vel emere inhiant, vel vendere non formidant. Quorum miserabilis multitudo hodieque in sancta Ecclesia cernitur, qui donum Dei contra Dominum possidere ad suam libidinem non verentur; qui nempe etsi exterius videantur vivi, jam fetent in perpetua damnationis morte sepulti. Qui lucrum animarum quaerere pro nihilo ducunt, et miserrimam carnem in deliciis et [Col. 0508A] in fetore luxuriae nutriunt. Contra quos melius puto tacere quam pauca dicere. Non enim ad dilacerandum et corripiendum eorum mortale periculum pauca verba sufficiunt contra quos coelum et terra et omnia elementa damnationis testimonium proferunt. Nunc ergo contra ossa arida loqui desistimus, ut advos, fratres mei, qui in Christo vivitis, linguae nostrae passibus redeamus.
Fundemus itaque, dilectissimi, in beati Petri apostoli fide nostrae mentis habitaculum, ut ab omni adversitatis impetu manere possit illaesum. Exemplo scilicet viri prudentis, de quo Dominus in Evangelio dicit: Qui aedificavit domum suam supra petram: venerunt flumina, flaverunt venti, et impegerunt in domum illam, et non cecidit, [Col. 0508D] Quinque voces seqq. praebuit laudatus cod. Vat. 1271. fundata enim erat supra petram (Matth. VII, 24 et 25) . Reducamus ad mentem quod per Paulum dicitur: Non possumus hic gaudere cum saeculo, et illic regnare cum Domino: et iterum: Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV, 21) . Ecce hic beatus apostolus [Col. 0508B] Petrus, cujus hodie festivitatem colimus, qui Domino nostro Jesu Christo tam charus et familiaris exstitit, qui tantam potestatem non solum in terra, sed etiam in coelo, ipso tribuente, suscepit, per crucis tamen martyrium regna siderea penetravit.
Carnem ergo nostram, dilectissimi, cum vitiis et concupiscentiis assidue mortificantes, apostolica praecepta studiosissime observemus: quia ipsis judicibus de nostris actibus reddituri rationem sumus. Ipsis enim dictum est: Amen dico vobis quod vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majesta is suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 23) . Ipsi sunt senatores mundi, de quibus scriptum est: Nobilis in portis vir ejus, cum sederit cum senatoribus terrae (Prov. XXXI, 23) . In eorum ergo fide fundati, eorum doctrinis instituti, sic studeamus cum divino adjutorio hanc mortatem vitam temporaliter ducere, ut cum eis in 438 coelesti curia [Col. 0508C] sine finegaudere mereamur: praedicante [ Forte praestante] Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Hic sermo perperam Leoni papae inscribitur in duobus Lectionariis S. Benedicti Padilironensibus; et subjicitur in uno ms alii sermoni ejusdem festivitatis Leoni pariter attributo, cujus mentionem fecimus in praefatione hujus appendicis num. 30. Sicut autem ibidem probavimus eum esse antiquam versionem sermonis S. Procli episcopi Constantinopolitani, ita et hunc ex simili sententiarum ac scribendi ratione ineditam interpretationem esse alterius sermonis ejusdem auctoris non improbabiliter credimus, cum praesertim plures ipsius orationes desiderari compertum sit.
Adventum Domini et Salvatoris nostri, quo hominum genus indutus, dignatus est nos visitare, per totum hocce saeculum universalis frequentat Ecclesia, et aniversario reditu efficitur valde jucunda. Quod enim semel pro redemptione salutis propriae factum credens, mundus accepit, colendum in aeternas progenies posteris consecravit; fecitque tunc ut ex veteri vita in novitate mentis laetitia nasceretur. Nunc ergo transacti temporis miraculum ante oculos praesentatur, dum ea quae dudum gesta sunt divinae lectiones praeferunt solemniter, et annuis vicibus devotissime celebrantur. Ecce audivimus, cum sanctum Evangelium legeretur, missum a Domino [Col. 0509A] de regalibus thronis Gabrielem archangelum promittentem Mariae Virgini filium (Luc. I, 26) . Ingressus namque ad eam, quae hominibus verecunda secreto latebat in abscondito, sermonis auspicio taliter salutavit: Ave, Maria. inquit, [Col. 0509D] Unus codex omittit hoc secundum Ave. ave, gratia plena, Dominus tecum. O annuntiatio mirifica! O salutatio peregrina, plenitudinis copiam portans, et virgineum pectus illustrans! Descendit igitur angelus flammigeto volatu micans, et Mariae domicilium simul et mentem suae claritatis fulgore collustrans. Praeveniens judicem praeco, tam praeclarus et mitis, tam festinus et properans, ut in praetorio virginitatis, quae secreta manebat in terris, suscipi potuisset Dominus majestatis. Ave, inquit, Maria; ave, gratia plena, Dominus tecum (Ibid., 28) . Qui te creavit jam te praeelegit: 439 quem paritura es, jam te replevit.
Turbata itaque illa in introitu ejus, erat cogitans quis sic benedixerit ei; quae modestum apud se retinens propositi sancti silentium, et incognitum habens virile alloquium, turbatur angelo salutante, [Col. 0509B] stupetque sibi taliter benedicentem: non tamen ausa est praevenire loquentem. Mirans enim apud se diutius [Col. 0509D] Unus cod., cum amore; alius, quam amore. Exigente contextu emendavimus, cum timore; unde Gabriel dixit: Ne timeas. cum timore animo conferebat quid sic benediceretur. Quae cum prolixius cogitans haesitaret, et angeli praesentiam fortius notaret (simul enim fulgorem praesentiae cum benedictione pertractans facite haesitavit), aspexit in eam Gabriel illustris archangelus, Trinitatis sacrosanctae legatus, coelestiumque conscius secretorum, et ait: Ne timeas, Maria: invenisti enim gratiam apud Deum. Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum; hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur; et dabit illi Dominus Deus sedem David patris [Col. 0509D] Al., sui. ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I, 30-33) . Tunc Maria haec angelica verba ponderata examinatione auscultans, et mentis statera prudentissima virgo perpendens ait: Quomodo fiet istud quod dicis, quoniam virum non cognosco (Ibid., 34) ? Habebo filium, quae nescio virum? Portabo [Col. 0509C] fetum, quae maternum non habeo succum? Mamillis aridis unde praebebo labiis infantis sugere postulantis; quando [Col. 0509D] Mss., thronum. torum mei cubiculi nec ingenitus amor possederit juvenilis, nec amplexus aliquando concesserit maritalis? Et angelus: Non ita, inquit, Maria, non ita. Noli expavescere: noli [Col. 0509D] Unus cod., de tua. de tuae sanctitatis integritate sollicitudinem gerere. Intacta manebis, et de prole gaudebis, de filio. Sine conjunctione mortalis viri efficieris nurus Altissimi, quia Filium generatura es Dei. Joseph vero ille vir castus et justitiae nomine decoratus, non maritus, sed custos tuus, non accedet ad te; sed Spiritus sanctus superveniet in te; nec ardebis [Col. 0510D] Al., carnis. carnali libidine, nec sponsus adhaerebit, sed virtus Altissimi obumbrabit tibi: propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Ibid., 35) . O domicilium Deo dignum! Priusquam angelus luculentissima testificatione sibimet approbaret, quod de palatii aula paterni delatum, et quale illud est, propriis auribus susciperet; nullum verbum protulit ore pudico, [Col. 0510D] Supplendam credimus vocem nullum. nullum responsionis [Col. 0509D] assensum. At ubi Maria illaesam virginitatem audivit veridica astipulatione firmatam, respondit continuo, in sanctissimo pectore perornate componens affuturum cubiculare secretum: Ecce, inquit, ancilla Domini; contingat mihi secundum verbum tuum (Ibid., 38) . Tamquam diceret: 440 Paratum cor meum, quia intactus permanet uterus meus. Contingat mihi, Gabriel archangele, secundum verbum tuum. Veniat ad habitaculum suum, qui in sole posuit tabernaculum suum. Oriatur mihi virgini permanenti Sol justitiae, [Col. 0510A] in cujus pennis aeterna permanet sanitas; qui perpetua castitate florescens, [Col. 0510D] Forte, in me . . . integritatem. in ea perdurare decrevit integritas. Egrediatur sicut splendor justus, et salvator quasi facula accendatur. Solis facula totum illustrat, et quae forsitan obstare videntur radiis suis [Col. 0510D] Forte, penetralia. peculiaria interius penetrat, et nihil penitus dissipat. Procedat jam ad oculos hominum speclosus forma prae filiis hominum; procedat sponsus de thalamo suo, quia secura facta sum de proposito meo.
Quis istam generationem, fratres mei, poterit sermone narrare? Quis linqua vel facundia valeat explicare? Intemeritas servatur virginitatis . . . . naturae, et infans intrinsecus coalescit in virgine. Dum vero impletum est tempus ut pareret, expositus est partus sacer, [Col. 0510D] Unus cod., cujus parientem non cognoverat patrem. cujus conceptionis modum homo non noverat pater. Haec est ineffabilis conjunctio nuptialis Verbi et carnis, Dei et hominis. Ita namque factus est inter Deum et hominem mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) ; et ideo pretiosissimus conjugii thalamus electus est virginis [Col. 0510B] uterus, ut quia ex peccatis sordentibus squalidus effectus fuerat mundus, veniens Creator mundi sine opere mundi, ex mundis visceribus effusus [Col. 0510D] Sex voces sequentes in uno ms. desiderantur. in mundum, et novo miraculo, natus in mundo, mundum redderet mundum. Venit namque filius hominis, sicut ait ipse Filius Dei et hominis, non ut judicet mundum, sed ut salvum faciat mundum (Joan. III, 17) . Dic mihi jam, quaeso, sancta sanctorum mater, quae matutini floris odorem et niveum lilium convallium sine sulco humanae propaginis et sine imbre carnalis seminis in sinu Ecclesiae germinasti: dic, quaeso, mihi, unica mater, quibus manibus vel quo Divinitatis articulo in utero tuo formavit filium cujus Deus solus est pater. Dic, obsecro te per Deum, qui talem fecit te, ut ipse fieret in te; dic, inquam, mihi, quid boni gessisti; quantum premium obtulisti; per quas potestates ambisti; quos etiam patronos habuisti; quae suffragia promisisti; quo sensu vel qua cogitatione ad haec, ut acciperes, pervenisti, ut virtus et sapientia Patris, [Col. 0510C] quae attingit usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1) , totus ubique manens, et sine ulla sui mutabilitate in utero tuo veniens, ita catum castellum tui ventris incoleret, ut ingrediens non laederet, 441 et exiens incolumen custodiret? Dic ergo mihi quomodo ad haec pervenisti? Et illa: Quaeris a me quid obtulerim muneris ut mei matere ficerer Salvatoris? Oblatio mea virginitas est; promissio mea, non a me mihi data, sed ab ipso mihi auctore omnis boni concessa. Omne enim datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, discendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . Ambitio mea est humilitas mea; et ideo magnificat anima mea Dominum, et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo, quia respexit, non auro clavatam tunicam, non pompas radiantes occulto auro ad ornamentum cervicis meae, aut pretiosarum lapides margaritarum dependentium aspexit in auribus meis, aut genarum ruborem attendit fuco mendacii coloratum; sed respexit humilitatem [Col. 0510D] ancillae suae (Luc. I, 46-48) . Venit enim ad humilem mansuetus, sicut fuerat vaticinio prophetae ante promissum, et ait: Noli timere, filia Sion: ecce Rex tuus venit tibi mansuetus et mitis, sedens super nebulam (Zach. IX, 9; Matth. XXI, 5) : super Mariam scilicet virginem, quam sibi ipse exhibuit sine compari sidere genitricem.
Venit itaque mansuetus requiescens super maternum spiritum humilem et quietum et trementem verba sua. Venit igitur mansuetus, implens coelos, transiens per humiles ad superbos, [Col. 0511A] et coelos non dereliquit. Inflatos tumore superbiae, apposito humilitatis emplastro, ut mitis medicus, ipse curavit. O profunda humilitas! O excellentior altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ipsius (Rom. XI, 33) ! Angelorum panis lactatur uberibus matris. Fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV, 14) ; Samaritanae, praeformans Ecclesiam, bibere postulat (Ibid., 7) . Convivare cum peccatoribus non recusat, cui familiae coelestium dignita tum cum tremore ministrant. Reguli filium Rex regum reddidit sanum (Ibid., 50) , non adhibens diversis pigmentis epithimam, sed lingua bajulans medicinam. Exstinctum febribus curat servum Centurionis, cujus laudabilis inventa est fides (Matth. VIII, 10; Luc. VII, 9) : quia ita Centurio de Dominica virtute fieri credidit quantum ipse suis militibus sibi subditis imperans. Ita [Col. 0511D] Luxatus valde hic locus est. praesumpsit passiones paralytici (Matth. IX. 2; Luc. V, 20) . ut Dominus mise [Col. 0511B] ricorditer visitando sanavit mulieris longi temporis plagam (Matth. IX, 22) , in qua humor morbi sentina, tabida fecerat membra. Ipse Salvator tacitam sentiens fidem, exeuntem de servitute siccavit importuni sanguinis fontem. Et quando [ Forte quomodo] cuncta percurram? Narrando deficit tempus, quam magnifica potestate et profunda bonitate cuncta perfecit, qui, magnus ad parvos, humilis ad superbos, plenus pietate descendit. Nova fecit a saeculo, qui novus venit ad saeculum. In cujus mirabilem formam suas evangelistae demonstrant figuras; homo, leo, vitulus, aquila. Homo de virgine matre sine homine, ut leo fortis procubuit in mortem; 442 et potestate propria est exaltatus in cruce, tamquam novellus vitulus pro peccatis populi voluntarie mactatus in passione; et sicut aquila vehemens, recepto corpore de tumulo surgens [Col. 0511D] Forte, recta, vel aliquid supplendum, ex gr., volatu. stricto secans aerem, omnium lapsus calcavit, et super Cherubin ascendit et volavit; qui ambulat super pennas ventorum, ascendit in coelum: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. [Col. 0511C] Amen.
Licet hic sermo spectet ad appendicem collect. 2, cujus sermones ascititios ostendimus in praefatione Sermonibus praemissa num. 19, unde etiam in ms. Casanatensi ejusdem collectionis omissi fuere, cum tamen ex ms., ut videtur, basilicae S. Petri, veluti Leonis allegetur ex testimonio Petri Mallii, quod in eadem praefatione eodemque numero recitavimus, hinc ne quis forte de sermone genuino suspicaretur, qui a nobis inventus non fuerit, eum appendici inserendum putavimus. Auctor aliquis Romanus pontifex videtur.
Duorum sanctorum apostolorum Petri et Pauli, fratres charissimi, hodie celebramus natalem; quorum sonus et praedicatio pervenit in omnem orbem terrarum. Ita eorum passio celebratur ab Oriente usque ad Occidentem, quoniam pro Rege [Col. 0511D] passi sunt coeli et terrae. Meruit civitas Romanorum, ubi sunt constitutae memoriae apostolorum. Oportuit enim ibi esse praedicatores regni coelorum, ubi constitutum est regnum Romanorum, ut diversae gentes venientes honorificent memoriam piscatorum. Euntibus enim ad beatum Petrum apostolum, qui noverunt, ibi est constituta memoria Adriani imperatoris, mirae magnitudinis et pulchritudinis templum constructum; numquid potest ab aliquo dici: Intremus ad memoriam imperatoris? Ergo praeteritur memoria imperatoris, et festinatur ad memoriam piscatoris. Boni piscatores facti, qui erant piscatores nati. Piscatores piscium facti sunt piscatores hominum, Domino Christo dicente: Venite post me: faciam [Col. 0512A] vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 19) . Artem vobis non muto: genus piscium muto. Extrahebatis de mari vivos ad mortem; nunc extrahetis de saeculo mortuos ad salutem.
Unus erat piscator et alius persecutor. Quantum metuerunt persecutores et piscatores, ut fierent praed catores? Primus in ordine apostolorum electus est Petrus; novissimus in ordine apostolorum est 443 Paulus, sicut ipse de se testatur dicens: Ego enim sum minimus omnium apostolurum (Rom. XV, 9) . Qui elegit primum, ipse elegit et novissimum, ut simul pateretur primus et novissimus. Bona passio, quae nunc cohaeret laudi. Bonum certamen, quod perfecit martyrium. Sciebant apostoli ad quam praetendebant coronam, quam acceperunt Petrus et Paulus in urbe Roma. Dixerat enim Dominus in Evangelio: Qui reliquerit patrem aut matrem, uxorem vel filios, et omnia quae possidet, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29) ; aut qui perdiderit animam suam propter me in hoc mundo, [Col. 0512B] in vitam aeternam custodiet eam (Matth. X, 39) .
Oportet ergo, fratres, ut propter vitam non diligamus vitam: propter vitam aeternam temporalis est contemnenda. Boni discipuli, qui veram doctrinam tenuerunt magistri, cursum consummaverunt, fidem conservaverunt, promissa dilexerunt, temporalia contempserunt, et vitam aeternam possederunt. Unus ex rustico insertus; alius ex lupo factus est agnus. De Paulo apostolo dictum est: Lupus rapax, mane rapiet, et ad vesperas dividet escas (Gen. XLIX, 27) . Fuit persecutor Saulus; sed mutatus est, ut fieret praedicator Paulus: fuit antea persecutor, postea vero factus est magnificus praedicator. Christum quem aliquando blasphemabat postea publice praedicabat; ipse enim de se testatur dicens: Qui prius fui blasphemus, et persecutor; sed ideo misericordiam merui, quia ignorans feci in incredulitate, ut in me revelaret Deus Filium suum (I Tim. I, 13; Gal. I, 16) . Hoc praestitit mihi persecutori. Quid autem [Col. 0512C] praestitit piscatori, nisi claves regni coelorum? Claves enim regni coelorum fides meruit Petri: quia prior agnovit Filium Dei. O gloriosum meritum apostolorum! Non uno die electi ad gloriam, sed uno die meruerunt palmam. Non uno die electi ad apostolatum; sed uno die meruerunt accipere martyrium consecratum. Transcenderunt coelum; et coronaverunt [Leg. cucurrerunt] ad Dominum Deum.
Ex cod. collect. 2 nuper editus est ab abb. Trombellio. Praeter mss. coll. 2 eum invenimus in cod. Casin. coll. 1, nec non in duobus Lectionariis Vallicell. VII, et A, 6, ubique Leonis papae nomen praeferentem. In duobus autem Vat. 1272 et 3835, sine certo ullius auctoris nomine haec inscriptio legitur: Item ejusdem in Natali B. Pauli apostoli; quae eumdem hujus 444 et praecedentis sermonis auctorem significare solet: praecedit autem in utroque cod. sermo S. Joanni Chrysostomo inscriptus. Cum vero hujus sermonis auctor sit certe Romanus, hic manifesta detegitur alicujus librarii oscitantia ejus generis, cujus in praefatione meminimus num. 9, ut scilicet hunc sermonem descripserit cum eadem epigraphe ex antiquiori Lectionario, tametsi praecedentem sermonem, cui veri auctoris nomen in eodem erat praefixum, nequaquam excerpserit. Auctor autem Romanus magno Gregorio posterior est: siquidem hujus temporibus, Micrologo teste de Ecclesiast. Observat. cap. 42, S. Pauli festivitas altera die post festum SS. Petri et Pauli celebrari coepit. In Sacramentariis quidem Gregoriano antiquioribus, nimirum Leonino, uti vocant, et Gelasiano, utriusque apostoli natale eadem die designatur, nec sequenti die describitur alia missa S. Pauli propria, ut in Gregoriano primum deprehenditur. Hunc sermonem in plerisque mss. exemplaribus mutilum, in solo antiquissimo Vat. 3835 integrum invenire potuimus.
Gemina hodiernae festivitatis, fratres charissimi, renovantur gaudia, dum annua doctoris mundi percolimus natalitia. Unde exsultantes in Domino, et immensas ejus ineffabili majestati referentes laudes, ingenti laetitia gratulemur. Et nimirum affluentissima jucunditate laetari oportet: quia quoties sanctorum memoria celebratur, [Col. 0513D] Cod. Vat. 3835, nimis fidelium mentes gaudio relevantur. nimio fidelium mentes gaudio replentur, et spiritualibus admodum profectibus illustrantur in id quod eorum praesentia adesse non ambigitur. Convenientibus ergo nobis, charissimi, huic [Col. 0513D] Al., sacratissimae. sanctissimae aulae, eumdem in medio nostrum egregium praedicatorem assistere, et spirituali atque invisibili quodam modo pariter nobiscum [Col. 0513B] in hac ejus celeberrima solemnitate credimus gratulari. Et ideo nulla debet, dilectissimi, quemquam Christianorum ad occurrendum huic venerandae Ecclesiae, ubi sanctum ejus quiescit corpus, desidia irretire [Col. 0513D] Al., torporis. corporis. Praecipue autem cunctos Romanae urbis et finitimis commorantes regionibus, quantocius accelerare prae omnibus congruit. Quoniam si universi de extremis mundi partibus neque austeritatem acerrimi itineris, neque prolixitatis terrae spatia metuentes, eo quo valent tempore apostolorum devote se praesentari inhiant ad limina, quid Romani cives excusationis [Col. 0513D] Sic Vat. cod. Al., proferent in eo: et post nonnulla, defensionis tueri noscuntur ope. proferre possunt in eo quod praesentialiter assistentes dissimulant saltem eorum occurrere festivitati, dum se eorumdem apostolorum precibus, defensione tueri noscuntur et ope?
Hesterno quippe [Col. 0513D] In quibusdam codd. deest die; male. die quo ipsi apostolorum principes martyrio sunt [Col. 0513D] Al., consecrati. coronati, devotissimo affectu in ecclesiam B. apostoli Petri properantes, [Col. 0513C] ejus celebravimus solemnitatem. Etenim oportebat ut ejus qui principatum meruit adipisci apostolatus, prius celebraretur festivitas. Hodie vero doctoris gentium et mundi totius illuminatoris natalitia colimus. Nam licet pariter ambo martyrii bravium sumpserint, propter confluentis tamen populi frequentiam in alium diem [Col. 0513D] Ms. Barb.: B. apostoli Pauli ratio inerat ratio transferendae. Vallicell. cod.: B. apostoli Pauli celebritatis erat ratio transferendae. Secuti sumus cod. Vat. B. apostoli Pauli inerat ratio solemnitatis transferendae, ut sicut in B. Petri aula universa convenit multitudo, ita in ejus [Col. 0514D] Al., apostoli. coapostoli ecclesia eadem pariter annexa conflueret populi congregatio, aequalisque omnibus inesset laetandi devotio. Sed ecce plures aut [Col. 0514D] Al., desideriis. desidiis aut saecularibus dediti curis, ad hanc distulerunt praestantissimi B. Pauli apostoli advenire aulam. Quapropter, fratres charissimi, abjicienda est omnis mundanae cogitationis [Col. 0514D] Vocem cura, quae in aliis codicibus desideratur, suggessit optimus cod. Vat., ex quo mox desideria scripsimus, pro desidia, ut alia exemplaria praeferunt. cura, et temporalis lucri desideria respuenda, eoque omnes quo valemus annisu ad celebrandam sanctorum memoriam, maxime beatorum Petri et Pauli apostolorum principum natalitia concurrentes, in amborum ecclesias devote [Col. 0513D] pariter congregati conveniamus, ut sicut pares eos [Col. 0514D] Id est, apostolatus honore. honorum infulis divina illustravit dignatio, ita [Col. 0514D] Al., similiter. Cod. Vat., coaequales. similes humana habeat in solemnitatinus devotio.
Hic enim beatissimus prius quidem Saulus, et postmodum Paulus, prius, inquam, persecutor, [Col. 0514A] postmodum praedicator, Judaicae credulitatis infectus saevitia, nimia ferocitatis adversus Christianos exardescebat insania. Nam, sicut in Actibus apostolorum continetur (Act. IX, 2) , accepta a principibus sacerdotum potestate ut si quos eorumdem Christianae religionis invenire potuisset, vinctos in Jerusalem deduceret, ibat tremens magna arreptus furia, et subito coelestis radii splendore illustratus ac perterritus audivit vocem de coelo dicentem sibi: Saule, Saule, quid me persequeris? Durum est tibi contra stimulum calcitrare (Ibid., 4) . Et protinus cadens in terram, oculorum lumen amisit. O magna pietatis omnipotentis Dei nostri benignitas! O inaestimabilis longanimitatis misericordia! Modicum [Col. 0514D] Sic idem Vat. Alias male, enim. eum perterruit, ut multipliciter consolaretur. [Col. 0514D] Sequentia in solo antiquissimo Vat. codice leguntur; ubi mox, pro superflue, legendum videtur superne. Paulum enim percussit, ut superflue mederetur. Illico enim Ananiae Dominus praecepit regenerationis gratiam baptismi tribui, et amissum lumen oculorum impertiri. Praeceptum est enim ovi ut lupum ad caulas 446 deduceret, et similem sibi ovem efficeret. Anania enim [Col. 0514B] Ovis interpretatur. Timet ovis lupo se propinquari, sed praecepto Domini fultus fiducialiter ad lupum accessit, eumque divina conspiciens correptione in mansuetudinem conversum, extemplo collato ei baptismatis munere, Christique adhibito vexillo, eum Dominico collocavit ovili. O admirandae operationis virtus! Ovis lupum ovem fecit, quia boni pastoris fortitudinem accepit, et quem prius habuit saevissimum expugnatorem, postmodum suscepit mitissimum concertatorem. Hunc Dominus praedestinatum habens ante omnia saecula, vas electionis affirmat, suumque nomen in gentibus deportaturum pronuntiat.
O beate Paule, praedicator egregie, quam gloriosus et laudabilis inter apostolos omnesque refulges martyres! quia licet novissimus in consortio apostolorum advenisse videris, plus tamen omnibus in Evangelio Christi elaborasse demonstraris. En tua lucidissima in toto enitet mundo doctrina. Quibus te laudibus digne glorificari, elegantissime [Col. 0514C] apostolorum princeps et veritatis opinatissime praedicator, humana poterit lingua, quem misericorditer Redemptor ex aethere vocans, dignum sibi cultorem, et vas elegantissimum athletamque strenuissimum constituit? Unde legitime bonum certamen certans, cursumque ministerii consummans (II Tim. IV, 7) , tertium usque ob hoc raptus coelum, arcana meruisti audire verba; de reliquo repositam tibi coronam justitiae, atque laborum tuorum dignam a justo judice Domino nostro suscipiens remunerationem, merito cum angelis in coelestibus perenniter triumphas regnis. Pro quo venerantes hanc sacratissimam solemnitatem tuam, gloriose apostolorum princeps et doctor gentium, assiduis nos apud Creatorem nostrum, pro cujus vera nominis confessione martyrii adeptus es palmam, commendare non desistas intercessionibus. Quatenus tuis circumfulti praecipuis interventionum suffragiis, continuaque protectione muniti, ab universis istius fluentis mundi erui mereamur adversitatibus, et mentis sinceritate, secura devotissimae [Col. 0514D] tuae festivitatis exsequentes gaudia, ad aeterna pertingere valeamus regna, per Jesum Christum Dominum nostrum, cui est honor, et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
Nunc primum editus ex ms. Casinensi.
Quemadmodum sanctus Petrus in carcere sit ligatus duabus catenis et traditus quatuor quaternionibus milatum, quemadmodum etiam inde liberatus sit per angelum Domini (Act. XII) , audivit per ordinem dilectio vestra. Missus ergo in carcerem est sanctus Petrus, causa nominis Christi, sed poenam carceris horrere non poterat, quia ipse in carcere templum Dei erat. Ligatus erat duabus catenis, sed catenas criminum in ipso carcere a credentibus extrahebat. Custodiebatur a quatuor quaternionibus militum, sed sub ipsa custodia quatuor Evangelia ad fidem venientibus insinuabat. Nec mirum sane, si ille humanam custodiam timere non poterat, qui divina custodia servabatur. Cum ergo diligenter Petrus [Col. 0515B] custodiretur in carcere a quatuor quaternionibus militum, ligatus a duabus catenis, venit angelus Domini ad eum, ut audivit dilectio vestra, et aperuit januas carceris, et dixit ei: Surge, et tolle vestimentum tuum et operi te, et calcea te calceamentum tuum, et veni, sequere me (Ibid.) . At ille surgens sequebatur eum, et cum venisset ad portam ferream cum angelo, statim a se eadem porta aperta est eis. Nec mirum sane si sancto Petro porta ferrea sponte aperta est, qui portas inferorum jam in potestatem acceperat, dicente Domino ad eum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et quaecumque ligaveris super terram, 448 erunt ligata et in coelo (Matth. XVI, 18) . Ille ergo sancto Petro portam ferream aperuit, [Col. 0516A] qui portas inferni patefecit. Ille de morte Petrum eripuit, qui mortem ipsam destruxit.
Sed quod tunc sancto Petro secundum litteram gestum est, circa nos quoque mystice geri agnoscimus, si fidem Petri sequamur. Sumus enim et nos in hoc mundo velut in carcere constituti. Si ergo a Domino visitari mereamur, mittitur ad nos angelus Dei, et dicit ad unumquemque nostrum: Praecinge te, et calcea te calceamenta tua, et operi te vestimentum tuum, et sequere me. Praecingimus nos, si lumbos corporis nostri pudicitiae circulo [ Forte cingulo] circumdemus, dicente [Col. 0515] Non Apostolus, sed Christus ipse haec verba profert in Evangelio Lucae, XII, 35. EDIT. Apostolo: Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) in castitate. Calceamus et pedes nostros, si gressus vitae nostrae praeceptis evangelicae fidei muniamus, ut securi spinas peccati et iniquitatis tribulos conculcemus. Operimus nos et vestimento, si vestem illam nuptialem, id est baptismi gratiam, conservemus in nobis. Haec itaque fideliter impleamus: statim cadent catenae de manibus nostris, [Col. 0516B] id est catenae peccatorum, quibus constricti et colligati secundum animam tenebamur. Sed nec aliter de carcere, id est de mundi hujus errore, evadere possumus, nisi a Domino per angelum visitemur. Aperitur nobis et porta ferrea, id est et porta mortis, et poena, quam Filius Dei passionis suae virtute comminuit; et tunc veniemus ad domum Mariae, id est ad Ecclesiam Christi, ubi Maria mater Domini habitat, et illic occurret nobis puella nomine Rhode. Conveniens autem hujusmodi nomen Rhode salutis nostrae mysterium est. Rhode enim secundum litteram graecam rosa nuncupatur. Venientibus ergo nobis ad domum Mariae, puella nomine Rhode occurrit, id est congregatio sanctorum, quae sanguine martyrii glorioso velut rosa refulget.
Prolixum Quesnelli monitum ex instituto nostro, quo omnia illius huic editioni insertum iri polliciti sumus, proferre cogimur. «Sermo iste, inquit, utrum habitus sit in festo septem fratrum martyrum Machabaeorum, an vero in festo septem fratrum filiorum S. Felicitatis martyris, id est Januarii, Felicis, Philippi, Sylvani, Alexandri, Vitalis, et Martialis, qui tempore Antonini imperatoris martyrio coronati sunt, erit fortasse qui dubitet, si oculos a titulo paulisper averterit, cujus fidem, ut et aliorum hujusmodi, in suspicionem adducere nefas non est apud eruditos. Etsi vero horum celebris Romae memoria ex antiquo fuerit, quoniam ipsam Urbem suo agone nobilitaverant, priorum tamen, id est Machabaeorum, triumpho consecratum fuisse hunc sermonem existimamus, tum quia ex sacris Scripturis recitatam commemorat martyrii illorum historiam: Causam, inquit, solemnitatis hodiernae, dilectissimi, plenissime sacrae historiae lectione didicistis; tum quia non imperatoris vel praefecti Romani crudelitati tribuit tale martyrium, sed saevissimi regis impietali, nempe Antiochi.
Porro huic martyrum solemnitati aliud festum subjunctum fuisse indicat S. Leo, Natalem scilicet, ut ait, seu dedicationem ecclesiae, cujus consecratione antiquam festivitatem geminatam esse inferius asserit. Sed cujus ecclesiae natalis, et cujus consecrationis solemnitas ista esset, nec ipse aperit, nec quisquam post ipsum inquirere sategit: quod videlicet, ut opinor, pro certo habuerint omnes de dedicatione basilicae S. Petri ad Vincula istud esse intelligendum, cum etiamnum hodie una sit dedicationis istius et martyrii Machabaeorum festivitas kalendis Augustis affixa.
Huic autem sententiae accedere nequaquam possumus. Nam basilica S. Petri ad Vincula ab Eudoxia Valentiniani Augusti uxore aedificata est in monte Exquilino, unde et titulus Eudoxiae dictus est, quod minime concinit his quae de loco isto a Leone dicuntur. Siquidem manifestum est non a femina, sed ab homine exstructam esse basilicam, cujus consecrationis memoria tunc agebatur. Magnificus, inquit, structor parietum, etc. Deinde in cum qui basilicam de qua inquirimus erexit, ea omnia convenire debent, quae Leo edisserit, ut scilicet, 1 o ipse suis sumptibus et munificentia aedem aedificari jusserit: Magnificus structor parietum, etc., habitando quod condidit. 2 o Et eam ipse consecraverit seu dedicaverit ecclesiam: Qui hoc die antiquam festivitatem hujus loci consecratione geminavit. 3 o Ut animarum idem curam habuerit: Sed magnificentior aedificator animarum; immo et docendi munere in urbe Roma, ac proinde episcopi, perfunctus fuerit; faciendo quod docuit. 4 o Ut is fuerit, cujus memoriam justo honore venerari possent Romani, et martyrum solemnitati subjungere. Non solum, inquit, martyres ac martyrum matrem, sed etiam illius memoriam justo honore veneramini, qui hoc die antiquam festivitatem hujus loci consecratione geminavit. 5 o Denique, ut Leoni coaevus fuerit, et in oculis eorum quos alloquebatur pietatis opera ediderit, ex quorum memoria, non minus quam ex templi quod cernebant conspectu, ad virtutis profectum accendi possent; sensus est enim horum verborum: Omnia ergo, dilectissimi, quae oculis cernitis, et mente meministis, ad profectum vestrae aedificationis assumite etc. Haec autem omnia in Eudoxiam cadere non possunt: necesse est porro in aliquem ex pontificibus Romanis, ad quos unice pertinebat ecclesias in Urbe dedicare, animarumque in ea doctores atque aedificatores agere. Facile quidem de Coelestino papa ista dici queunt, qui nimirum sanctitate conspicuus fuit, et basilicam Julii fecisse legitur. Verum pronior sum ut illa ad Sixtum III Leonis nostri ultimum decessorem referam. Primum enim manifestum est ecclesiam cujus dedicationis festus tunc dies agebatur, [Col. 0517] unam aliquam fuisse e praecipuis Romanae urbis basilicis; cujus encaenia ab universa plebe Romana tanta celebritate, tanta festivitatis magnificentia, tam conspiranti studio et devoto animo, tanto populi concursu recolebantur: talis erat procul dubio basilica S. Mariae Majoris, quae et S. Mariae ad Nives, et ad Praesepe, et Liberii basilica dicitur. Hanc autem a Sixto papa III denuo exstructam fuisse et consecratam, testatur liber de Romanis pontificibus, et Adrianus papa in epistola ad Carolum Magnum. Hic fecit basilicam S. Mariae matris Domini, quae ab antiquis Liberii cognominabatur, inquit liber ille in Sixto III. De quo ita Adrianus: Sixtus papa, Coelestini successor, fecit basilicam sanctae Dei genitricis Mariae, cognomento Majorem, quae et apud Praesepe dicitur. De qua basilica mira sunt quae referuntur a Petro Cluniacensi, Beda, et iis auctoribus qui de septem Urbis ecclesiis scripserunt. Deinde facile credi potest Leo in Sixti laudes erupisse ex occasione solemnitatis quoniam ab illo fuerat educatus, ei semper adhaeserat ut ejus diaconus, eidem proxime successerat, ut cui in administrandis rebus ecclesiasticis egregiam navarat operam, cujus etiam recentior omnium erat memoria. Denique et ipse tamquam sanctitatis laude praeclarus inter vindicatos coelites ecclesiasticis tabulis inscriptus reperitur 28 die Martii, ut merito iltius memoriam justo honore venerandam dixerit sanctus pontifex.
Unum est quod objici possit, nempe dedicationis S. Mariae solemnitatem alio die peragi, nempe nonis Augusti, nullamque e contra kalendis Augusti ascriptam esse solemnitatem dedicationis in hodierno Martyrologio Romano, nisi S. Petri ad Vincula. Sed quid mirum, si per tot annorum decursum multa immutata esse reperiantur in ecclesiasticis hujusmodi tabulis, quarum etiam fides non usquequaque certa est et indubitata? Caeterum cum antiquissima illa basilica saepius propter vetustatem de novo suscitari, ac denuo consecrari indiguerit, sicut consuetudo poscebat ut ultimae ejus consecrationis dies inter festa haberetur, ita par erat ut primae constructionis et consecrationis illius memoria non periret, quae plurimis videlicet insignibusque miraculis toto orbe celebris evaserat. Ob eam, ut opinor, rationem illius dedicationis solemnitas, quae a Sixto peracta fuerat, a primo die Augusti ad quintum translata est, ut gemina solemnitas in unam coalesceret, nec festorum dierum numerus cum publicae rei incommodo excresceret. Praesertumque id decuit fieri ob aliam S. Petri ad Vincula dedicationem, cujus solemnitas eadem prima die Augusti celebranda occurrit.»
Haec in hypothesi qua sermo de Machabaeis Leonis esse credebatur, necessaria fuerunt. Supervacanea vero et inutilia in rem praesentem cognoscentur, si eumdem sermonem Leonis non esse demonstravimus. In vetustissimo enim Lectionario ms. Vaticano 3836, quod procul dubio Romanum fuit ad usum basilicae SS. Philippi et Jacobi, ubi alii genuini Leonis sermones ejus nomine inscribuntur, hic pagina 1, non Leoni, sed Augustino tribuitur hoc titulo: Incipit sermo S. Augustini de SS. Machabaeorum kal. Aug.: Quis Leoni Romano pontifici asserere audeat sermonem quem ipsa Romana Ecclesia hoc antiquissimo testimonio ab eodem abjudicat? Posteriorum itaque temporum errore factum est ut in collectionibus 2, 3 et 4, quae sequioris aetatis sunt, Leoni ascriberetur. Hoc unum documentum nobis evidentissimum est.
Adde quod hic sermo solemnitatem Machabaeorum in ea urbe in qua habitus fuit celebrem indicat. In Africa quidem celebris fuisse cognoscitur tum ex Carthaginensi, veteri Kalendario, quod Mabillonius in Analectis vulgavit, tum ex Augustini serm. 300 et 301, de eodem festo editis, qui hujus quoque sermonis eum auctorem confirmare queunt. At Romae Leonis aetate nullum de Machabaeis festum celebratum fuisse, ex eo colligitur, quod nulla ejus festi Missa notetur kal. Augusti non solum in antiquissimo Sacramentario Leoni attributo, quod secundo tomo recudetur, verum etiam in priori Sacramentario Gregoriano, quod ex duobus mss. Ludovicus Muratorius typis impressit Liturgiae Rom. veter. tomo II. Quod si in vulgato Gelasiano istud festum astruitur, hoc non esse purum Sacramentarium Gelasianum, et nonnulla posteriora additamenta recepisse certum est, inter quae recensendam esse Missam de Machabaeis, ex ipso Missae hujus defectu in posteriori Sacramentario Gregoriano quisque intelliget. Additio autem haec induci potuit ex aliqua Ecclesia ubi Machabaeorum festum peragebatur, uti Leonis quoque tempore peragebatur in Gallia; unde eorum festum signatur in Kalendario Polemii Silvii, quem Gallum scriptorem fuisse et scripsisse in Gallia probabimus in observationibus ad serm. 83, num 4.
Acredit inscriptio a pluribus edita et novissime recusa a P. abb. Monsacrato in opere de Catenis S. Petri pag. 48, in qua de templo S. Petri in Vinculis haec inter caetera leguntur:
In appendice nunc primum collocatus, quia non Leonis, sed Augustini est.
[Col. 0517A] Haec ergo Eudoxia, quae hoc templum civili bello destructum renovavit post Xystum. quaeque ibidem dicitur ab Hierusalem Romam detulisse vincula Petri, non est Eudoxia Valentiniam III uxor, ut Quesnellus putavit.
Gratias, dilectissimi, [Col. 0518A] Vulgati posteriores prima editione inserunt verbum agamus, quod delendum putavimus auctoritate primae editionis et nostrorum codicum collectionum 2, 3 et 4. Domino Deo nostro, quod quanta sit hujus diei solemnitas, etiam si ego [Col. 0518A] taceam, conventus vester ostendit. Tam conspiranti enim studio et devoto animo convenistis, ut [Col. 0518A] Cod. Barb. collect. 2, solemnitatis. festivitatis magnificentiam, etsi sermo non indicet, congregatio tamen ipsa testetur. Et recte: duplex enim causa laetitiae est: in qua et [Col. 0518A] Ecclesiae natalis pro die dedicationis accipitur. natalem ecclesiae colimus, et martyrum passione gaudemus; nec immerito digne Ecclesia horum exsultat martyrio, quorum ornatur exemplo. Causam ergo solemnitatis hodiernae, dilectissimi, 454 plenissime sacrae historiae [Col. 0519A] lectione didicistis, nec latere vos potuit quem in tanto rerum gestarum ordine exceperitis auditum, cum gloriosam septem martyrum matrem exsultanti et non tacito honoraretis affectu, in singulis quidem filiis passam, sed in omnibus coronatam. Subsecuta est enim felici exitu, [Col. 0519C] Ms. Casanat., quos munitos praemisit; sed cum cod. Barb., pro hortatu habet ornatu. quos invicto praemisit hortatu. Beata genitrix, beata progenies, memorabilis praecedentium fortitudo. Nam cum in illo ordine [Col. 0519C] Solus cod. Casanat., morientium. mortium, et in illa dispositione poenarum, id saevissimi regis excogitasset impietas, ut victoriam sibi et de primis promitteret, quos sine tolerantiae cruciaret exemplo, et de postremis, quos in supplicio torqueret alieno, multiplicatae sunt martyrum palmae, et dum singuli in omnibus vincunt, praeter coronas proprias, omnes acquisivere septenas.
Sed haec [Col. 0519C] Mss. Casanat. et Barb. collect. 2, ad infructuosam. ad fructuosam recolenda sunt aurium voluptatem. Inflat scientia (I Cor. VIII, 1) , nisi aedificet obedientia. gravant audita, nisi suscipiantur imitanda. Nec enim quia cessavit persecutor [Col. 0519B] et tortor, quia [Col. 0519C] Addidimus omnes ex mss. collect. 2 et 4. omnes jam Deo militant potestates, desunt Christianis, 455 quas superent, passiones. Fili, inquit, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) ; et Apostolus dicit: Quicumque in Christo pie volunt vivere, persecutionem patiuntur propter justitiam (II Tim. III, 12) . Qui ergo putas quievisse persecutionem, et nullum tibi cum hostibus esse conflictum, intimum cordis tui scrutare secretum, et omnes [Col. 0519D] Editi ante Quesnellum, recursus, perperam. recessus animae tuae diligens explorator ingredere; et vide si nulla te impugnat adversitas, si nullus tyrannus vult in mentis tuae arce dominari. Noli cum avaritia pacem firmare, et iniquorum quaestuum incrementa contemne. Superbiae concordiam nega, et magis time in gloriam suscipi quam in humilitate calcari. [Col. 0519D] Ms. Barb., Dissocia te ab ira. Dissociare ab ira, nec dolorem inflammet invidiae cupido vindictae. Renuntia voluptati, avertere ab immunditia, pelle luxuriam, fuge in quitatem, [Col. 0519D] Sic ex prima editione ac mss. collect. 2 et 3. Vulg., omitte falsitatem. obnitere falsitati; et cum videris te multiplicem habere pugnam, tu quoque, imitator [Col. 0519C] martyrum numerosam, quaere victoriam. Toties enim peccatis morimur, quoties in nobis peccata moriuntur; et pretiosa in conspectu Domini etiam ista mors sanctorum ejus (Ps. CXV, 15) , ubi homo occiditur mundo, [Col. 0519D] Editi, non terminatione sensuum. Correximus ex duobus mss. collect. 2. non interitu sensuum, sed fine vitiorum.
Si ergo, charissimi, non ducitis cum infidelibus jugum (II Cor. VI, 14) , si peccatores esse desistitis, et nullis carnalium cupiditatum tentationibus [Col. 0519D] Ita emendavit Quesnellus, ut etiam in nostris codicibus legitur. Al., creditis. Mox adverbium legitime sententiae maxime congruum adjecimus ex laudatis mss. collect. 2. ceditis, solemnem hanc diem legitime celebratis; et non solum martyres ac martyrum matrem, sed etiam [Col. 0519D] Cum hic sermo a Leone habitus crederetur in ecclesia S. Petri in Vinculis, Sixtum III hujus ecclesiae consecratorem hoc loco designari omnes hactenus existimarunt; unde etiam Quesnellus postillam huic textui affixit Sixti III elogium. Sed cum hujus sermonis auctor sit Augustinus, ut in admonitione [Col. 0520C] ostendimus, omnis de Sixto III opinio evanescit. Si vero ille ipsum sermonem in Hipponensi ecclesia recitavit, alicujus praedecessoris sui elogium hic attexere voluit. Cum porro idem doctor serm. 300 de Machabaeis disserens basilicam in eorum honorem Antiochiae quidem, non autem in ecclesia, ubi loquebatur, [Col. 0520D] dedicatam memoret num. 6, in praesenti quoque sermone habito occasione dedicationis ecclesiae, quae in diem Machabaeis sacrum inciderat, de utroque argumento sanctorum martyrum et dedicationis sibi egisse videtur. illius memoriam justo honore veneramini, qui hoc die antiquam festivitatem hujus loci consecratione geminavit: magnificus quidem structor parietum, sed magnificentior aedificator animarum, [Col. 0520A] ultra aevi sui terminos opera pietatis extendens, ut [Col. 0520D] Cod. Barb., utilitate. utilitatibus institutionum ejus etiam in ipso frueretur devota posteritas, et habitando quod condidit, et faciendo quod docuit.
Omnia ergo, dilectissimi, quae oculis cernitis, mente meministis, [Col. 0520D] Quesnellus vocibus ad profectum praemisit conjunctionem et, quae non satis congrua, a plerisque nostris codicibus et anterioribus etiam editionibus abest. ad profectum vestrae aedificationis assumite, et ita unusquisque vestrum praeparato a majoribus 456 utatur habitaculo, ut in seipso meminerit templum Dei esse fundatum. Nihil structurae suae pravum, nihil [Col. 0520D] Antiquissimus cod. Vat. 3836, superponat. Dein cod. Barb., lapidibus congerendo indissolubilem connexionem, crescat in Dominici operis unitatem. supponat infirmum; sed vivis et electis lapidibus congruendo, per indissolubilem connexionem crescat in Dominici corporis unitatem: auxiliante y [Col. 0520D] Voces, ipso angulari lapide Deo et, antecedentibus congruentes adjectae fuerunt ex antiquissimo Vaticano 3836. ipso angulari lapide Deo et Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Nunc primum editus ex ms. Patavino S. Antonii, Leoni perperam tributus.
Hodie, fratres charissimi, solemniter colimus, diem illius scilicet qui cum Patre omnia gubernans, condidit omnem diem; Verbum, inquam, quod in principio dixit: Fiat lux, et facta est lux (Gen. I, 3) . Ipsius caro hodie in monte clarificata est, utpote textus narrat evangelicus. In monte ante duos vates tresque discipulos transfiguratus est Dominus; scilicet ut nobis spem suae Divinitatis donaret, suam prae nive faciem candidam eis voluit demonstrare. Si quis vero hos noscere voluerit vates, currat ad evangelistarum sublimissimas voces. Verum si cuilibet Lucas a duobus superioribus dissentire videtur, propter quod non post dies sex, sed post dies octo hanc Domini claritatem ostensam fuisse perhibet (Luc. IX, 28) , grammaticorum currat ad tropum. Est nempe apud eos tropus, qui syllepsis dicitur, ubi pro uno multi, et pro multis unus comprehenditur, atque totum pro parte, et pars pro toto [Col. 0520C] accipitur; sciatque Lucam nihilominus tropice descripsisse diem quando promissum est; atque illum quando completum est, in suo Evangelio comprehendisse. 457 Videlicet quando Dominus hoc promiserat, vespere erat; et cum transfiguratus est, mane nihilominus apparebat. Matthaeus vero et Marcus praetermittentes dies promissionis et transfigurationis, solummodo integros sex medios maluerunt tradere recordationi perpetuae.
Verumtamen si aliquis dicat cur ante duos vates et tres discipulos voluit transfigurari, reminiscatur ipsius luculenti primi sermonis Domini; ipse inquit Judaeis: In lege vestra scriptum est quia duorum hominum sit verum testimonium (Joan. VIII, 17) . Ut autem seipsum ostenderet esse qui dixit [Col. 0521A] Moysi: Ego sum qui sum, et haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos (Exod. III, 14) : quique eumdem Moysem ob liberationem filiorum Israel ad Pharaonem miserat, et ei in monte Sina legem dederat, atque prophetam Eliam igneo curru in aereum coelum devexerat, hos testes ad suae claritatis transfigurationem divina potestate cum discipulis contemplandam perduxerat; nimirum unum eorum revocans a limine mortis, alterum a translatione paradisi. Nullus enim scire poterat sepulcrum Moysi, nisi qui jussit et ad se cum perduxit; et nemo quo esset Elias translatus cognoverat, nisi qui eum ad se vocaverat. Hic est enim Unigenitus Patris, qui propter humani generis redemptionem effici voluit primogenitus matris. In hac namque hodierna transfiguratione coadunare voluit utriusque paginae concordationem. Ut enim ostenderet se esse legis Dominum et prophetam, hos voluit perducere ad testimonium evangelistarum. In hac siquidem transfiguratione [Col. 0521B] placuit ei, dispensatori Patris ostendere Filii dispensatorem, scilicet Petrum Moysi, et castum veterem casto novo demonstrare voluit, Eliam Joanni. Duos soles in monte cernebant hodie discipuli, unum, qui ab eis omnibus contemplabatur in firmamento, et alterum, qui splendidius eo fulgens a vatibus et discipulis cernebatur, facies Jesu. Hic vero Sol, qui in monte rutilabat, illum qui in firmamento est sua potentia illustrabat. Iste namque Sol justitiae ardens et lucens; ardendo enim in se accendit fideles, lucendo illuminat omnes. De isto namque Sole ait Joannes: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) .
Verum ut claritas illius nobis certo certius insinuaretur, postquam in aliam speciem vultus ejus transfiguratus est, et a nube lucida cum apostolis obumbratus, a Patre veraciter est clarificatus: Hic est, inquit, Filius meus charissimus, ipsum audite (Luc. IX, 35) . Discipuli vero tantam vocem non ferentes, ceciderunt in faciem, recedentibusque [Col. 0521C] Moyse et Elia, remansit sola soboles divina, quae erigens eos inquit: Nolite timere, quod est dicere: Timeant illi, qui non credunt, timeant quos phantasmata illudunt. Vos, qui Patris Filio obeditis, ejusque arcanis secretis interestis, quam ob rem timidi estis? Attamen sancti discipuli 458 respicientes, neminem viderunt, nisi solum Jesum; ut liquido demonstraretur quia vox quae missa fuerat, non Moysi, non Eliae, sed unigenito Filio solummodo congruerat. De hac quippe visione quidam facundissimus poeta admiratur atque collaudat meritum horum trium apostolorum dicens (Sedulius, l. III, v. 284 seqq.) :
Cum pertransiero, inquit Dominus, videbis posteriora mea, faciem meam videre non poteris (Exod. XXXIII, 23) . Facies namque Domini incomprehensibilis Deitas; posteriora vero ejus Filii credenda est assumpta humanitas. Profecto per faciem, quae prima pars est corporis, Divinitas insinuatur ante omnia saecula; posteriora vero Christi humanitas est, quae in ultima ad nos per inviolatam venit Mariam tempora. In hac siquidem die, quod suo famulo promisit Moysi, fideliter per Filium Pater complevit. De hac quidem solemnitate hujus diei David ait: Confessionem 459 et decorem induisti, amictus lumine sicut vestimento (Ps. CIII, 1) . Confessionem et decorem indutus est Christus, cum gloria paternae vocis glorificatus est: amictus est lumine sicut vestimento, cum solis splendore suum discipulis coruscantem ostendit vultum. De hac quoque solemnitate Habacuc [Col. 0522C] propheta mirabatur, cum ab ipso decantabatur: Domine, audivi auditum tuum et timui, consideravi opera tua et expavi. (Hab. III, 1) . Numquid fabricam mundi iste miratus expavit? Non. Sed quid miratus expavit? Audi quid sequitur: In medio, inquit, duorum animalium cognosceris. O charissimi, quid est in medio duorum animalium cognosceris? Nisi aut in medio duorum testamentorum, aut in medio Moysis et Eliae cum eo hodie in monte sermocinantium. Hic namque est lapis angularis, in quo 460 uterque paries meruit copulari, scilicet vetus Testamentum, et novum. Vetus significatum est per Moysem et Eliam, per quos lex et prophetae designantur. Novum vero per Petrum et Jacobum et Joannem, per quos sanctum et venerandum designatur Evangelium. Sive per Moysem et Eliam prior ille Judaicus populus, per Petrum, Jacobum et Joannem populus designatus est gentilis. Hic vero est populus ambulans in tenebris, qui vidit lucem magnam; ad quam lucem nos Unigenitus Patris perducat contemplandam in illa [Col. 0522D] patria, in qua justi fulgebunt sicut sol, et ipse Deus erit omnia in omnibus, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat, et glorificatur Deus per numquam finienda saecula saeculorum. Amen.
Observationes
1. His Leonis verbis serm. 3, c. 2: Soliditas illius [Col. 0522D] fidei, quae in apostolorum principe est laudata, perpetua est, istam annotationem Quesnellus subjecit «Explicat verba Christi Domini, quae consequenter describit; asseritque soliditatem fidei, quae in Petro laudata est, esse petram illam super quam se Ecclesiam [Col. 0523A] aedificaturum promittit, et adversus quam portae inferi non praevalebunt, quia perpetua est; et ut loquitur c. 3, firmitatem petrae, quae nullis impulsionibus quateretur, accepit, ita ut eam neque haeretica umquam perrumpere pravitas, nec pagana potuerit superare perfidia. In eumdem sensum eadem verba exponit serm. 3 (nunc 4) , c. 2 et 3, serm. 60 (nunc 62) , seu de Pass. 11, c. 2.» Hactenus ille. Ne autem haec interpretatio, quae petrae nomen fidei in Petro laudatae accommodat, iis favere credatur qui testimonium Christi, Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, non de Petro, sed de fide exponentes, ad praerogativas Petri et successorum ejus constituendas nihilum pertinere contendunt, Leonis mens exactius explicanda est.
2. Cum S. pontifex petram, supra quam Christus se Ecclesiam aedificaturum promisit, explicavit de fide seu de soliditate ejus fidei, quam idem Christus laudavit in Petro; non fidem in genere, nec privatam fidem Petri, sed eam fidem quam ille praedicavit, [Col. 0523B] cujusque depositum in Romana sede reliquit, et ad successores pari soliditatis privilegio transmisit, Leonem intellexisse, exploratissime ostendemus: hinc autem patebit quam parum accurate Quesnellus in postilla apposita serm. 62, c. 2, generatim scripserit: Petra, supra quam aedificatur Ecclesia, et adversus quam infernus non praevalet, est solida fides.
3. Fidem nimirum a Petro praedicatam 462 ex Leonis mente accipiendam esse, idem pontifex palam pronuntiat laudato serm. 62, c. 2. Omnes enim apostolos Petrum Deo revelante in professione fidei praevenisse affirmat, ut ad regimen totius Ecclesiae praeparatus, primum disceret quod doceret, et pro soliditate fidei, QUAM ERAT PRAEDICATURUS, audiret: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. En soliditatem et nomen petrae, super quam aedificanda erat Ecclesia, et adversus quam portae inferi non praevalebunt, ei fidei tribuit, quam Petrus erat [Col. 0523C] praedicaturus, et quam praedicando aedificaturus erat Ecclesiam. Ne vero petrae nomen hinc adimatur Petro, ob hanc fidei praedicandae soliditatem ipsum quoque Petrum petram constitutum Auctor testatur serm. 4, c. 2. Sic enim Christum loquentem inducit: Tu quoque petra es, quia mea virtute solidaris; ac propterea non tam fidem Petri, quam eumdem Petrum catholicae fidei petram vocat ep. 119, ad Maximum Antiochenum, c. 2.
4. Cum vero idem Petrus hujus fidei depositum in Romana Ecclesia ac sede potissimum reliquerit, transmiseritque ad successores Romanos pontifices; eamdem fidei soliditatem, quae fuit in Petro, in hac Ecclesia, et in successoribus Petri peculiari privilegio perseverare et perseveraturam usque ad finem mundi, Leo aperte prodit iis verbis serm. 3, c. 2: Soliditas enim illius fidei, quae in apostolorum principe est laudata, perpetua est: et sicut permanet quod in Christo Petrus credidit, ita permanet quod in Petro Christus instituit. Instituit nimirum Christus ut ejus fides, [Col. 0523D] super quam aedificanda erat Ecclesia, adeo esset solida, ut adversus illam inferi portae non praevalerent umquam, quod fidei soliditatem perpetuam requirit. Qui autem hanc fidei soliditatem perinde affirmavit perpetuam, eam profecto non desiisse in Petro, sed in successores ejus transisse agnovit: unde serm. 5, c. 4, ait: Soliditas enim illa, quam de petra Christo etiam ipse (Petrus) petra factus accepit, insuos quoque 463 se transfundit haeredes. In illos scilicet haeredes transfusa est, in quibus Petrum vivere, et Ecclesiam adhuc regere ac docere pluribus in locis indicat. Quare serm. 3, c. 3, soliditatem petrae semper perseverantem beato Petro tribuens ait: [Col. 0524A] Manet ergo dispositio veritatis, et beatus Petrus in accepta fortitudine petrae perseverans, suscepta Ecclesiae gubernacula non reliquit. Consonantia aliorum Patrum testimonia possemus afferre, quae in alio tractatu aliquando, si Deo placuerit, edendo collegimus. Sed unius Leonis sententiam hic aperire consilium fuit. Haec autem sententia quantum ad Romanae sedis praerogativas constituendas conferat, nemo non videt.
Manet ergo Petri privilegium, ubicumque ex ipsius fertur aequitate judicium. Quesnelli annotatio expenditur.
1. In descriptum testimonium haec Quesnellus annotavit. «Tam egregiam sententiam, etsi multorum jam observationibus illustratam, ratio instituti nostri non patitur ut intactam praetermittamus. Postquam initio capitis asseruit S. Leo aedificium in fidei firmitate per Petrum assertae consurgere, et hujus [Col. 0524B] confessionis intuitu traditam eidem esse potestatem his verbis significatam: Tibi dabo claves regni coelorum, etc. (Luc. XXII, 23) ; subjungit non soli Petro datum, sed transisse etiam in apostolos jus potestatis istius: ideo tamen Petro singulariter intimatam esse, ut in uno discerent omnes Ecclesiae rectores quid sibi esset creditum, et omnibus Petri forma praeponeretur. Sicut enim pro omnibus confessionem fidei emiserat apostolorum princeps, et omnes in illo et per illum responderant; ita et pro omnibus potestatem clavium accepit, et omnes in illo ac per illum acceperunt. Hinc rursum Leo, sicut omnibus communem potestatem, ita et commune omnibus privilegium, excepto primatus honore [Col. 0523D] Addendum et jurisdictionis; neque enim meri honoris, sed praecipue etiam jurisdictionis ac potestatis aliis apostolis haudquaquam communis primatum Petro ac successoribus ejus a Christo fuisse tributum, [Col. 0524D] ipsa Gallicana Ecclesia cum omnibus catholicis docet. Confer not. 29 in serm. 82. Quae peculiaris primatus potestas quoad ipsum ejus ligandi et solvendi in quo sita sit, non est hic disserendi locus. , asserit: illudque Petri privilegium manere, ubicumque terrarum per episcopos apostolorum successores, ex Petri fertur aequitate judicium; ac proinde non manere Petri privilegium ubicumque non ex ipsius fertur aequitate judicium. Qua sententia, inquit Francorum [Col. 0524C] rex Carolus Calvus in epistola Hincmari Rhemensis stylo exarata, constat quia non manet Petri privilegium, ubi ex ipsius aequitate non fertur judicium. Cum enim ubicumque dicitur, sicuti nullus locus, ita nemo rector Ecclesiae ex Petri aequitate judicium 464 ferens excipitur, vel contra illius aequitatem proferens commendatur. Et quia ubicumque sine ulla exceptione non manet Petri privilegium, ubi ex ipsius aequitate non fertur judicium, obaudiemus jussum, vel recipiemus judicium, quod non ex Petri aequitate fuerit prolatum, ac per hoc ipsius privilegio fuerit destitutum? (Epist. Caroli Calvi, ad Adrianum P., inter Hincmarianas ult. editionis.) Ad eadem Leonis verba alludit in synodo Tricassina anni 878 idem Hincmarus necnon et alii episcopi Gallicani, qui confirmantes ex voto Joannis papae VIII, in synodo praesentis, condemnationem Lamberti Romanae Ecclesiae inimici, privilegio beati Petri et sedis apostolicae, ut aiunt, excommunicati, istud privilegium et aequitatem sedis apostolicae interpretari videntur de judicio prolato [Col. 0524D] juxta sacros canones Spiritu Dei conditos et totius mundi reverentia consecratos; et iterum, secundum Scripturarum tramitem, sacrorumque canonum decreta. Vide Petrum de Marca haec fusius prosequentem libro IV de Concordia sacerdotii et imperii cap. 6 et 8.» Ita Quesnellus, ubi sub finem S. Leonis verba in suam potius quam in S. pontificis mentem sensim inflectens, ea sola ipsorum Romanorum pontificum judicia privilegio et aequitate Petri gaudere, ac rata esse insinuat, quae ad canonum normam feruntur. Huc autem tam prolixam annotationem eo forte consilio perduxit, ut Leo ipse, hoc testimonio perinde explicato, favere videretur iis quae statuere meditabatur [Col. 0525A] in causa Hilarii Arelatensis, dissert. 5, in qua hunc Leoni judicium exercenti, ut ipse comminiscitur, contra regulas canonum, jure restitisse contendit, eo quia non latebat, inquit ibidem part. III, c. 1, inertem esse ac otiosam primariorum praesulum erga inferiores episcopos praerogativam, cum nihil ab his nisi secundum normam canonum arrogatur. Non est hic locus disserendi de judicio Leonis in causa Hilarii Arelatensis, quod et ex naturali aequitate, et ex canonum regulis Romae susceptum et habitum, in Observationibus ad eamdem Quesnellianam dissertationem fuse demonstrabitur. Hic solum, ne S. pontificis testimonium in alienam ab eo sententiam, quae inobedientiae faveat, et Romanae sedis praerogativas oppugnet, distrahatur, genuinus Leoninae propositionis sensus ex ipso Leone explicandus est.
2. Cum itaque S. pontifex pronuntiat manere Petri privilegium, ubicumque ex ipsius fertur aequitate judicium, de judiciis loquitur circa personas ac praesertim circa crimina, ut liquet ex iis quae de nimia [Col. 0525B] vel severitate, vel remissione, in eodem sermone statim subjicit, nec non ex serm. 5, c. 5, ubi, Manente, inquit, apud nos jure ligandi 465 atque solvendi, per moderamen beatissimi Petri et condemnatus ad poenitentiam, et reconciliatus perducitur ad veniam. Porro privilegium Petri illud est, ut ligata vel soluta sint in coelis, quaecumque ille in terris solverit vel ligaverit. In illis vero judiciis, quae circa criminosos ab Ecclesiae principibus feruntur, hoc Petri privilegium manere Leo tradit, si ex aequitate ipsius Petri judicium feratur, nimirum si perinde rectum et justum sit, uti recta et justa Petri judicia fuerunt. Aequitas scilicet hoc loco pro reali justitia sumitur, adeo ut qui ligatur seu condemnatur vere sit peccator, qui vero absolvitur sit vere poenitens. Qui enim sunt ejusmodi, cum in terris ligantur vel solvuntur, ligati vel soluti sunt etiam in coelis. Quod si errore aliquo vel fraude cujuspiam ligetur seu condemnetur qui in foro externo reus quidem judicatur, at vere est innocens, [Col. 0525C] absolvatur autem qui poenitens creditur, at vere fictus accedit, nec coram Deo conversus est: quis ligatum aut solutum credat in coelis, quod perinde in terris solvitur vel ligatur? Nihil amplius ex toto Leonis contextu elici poterit. Totus judicia Ecclesiae in terris habita respicit relate ad divinum judicium in coelis.
3. Nihil hic de canonibus aut methodo canonum, a quibus qui aequitatem Petri necessario derivandam putant, indicare deberent quinam fuerint canones quos Petrus secutus sit, ut judicia ex aequitate ferret. Naturalem quidem aequitatem spectarunt canones, cum certas judiciorum regulas praescripsere. At Petri aequitas quae hic indicatur ad naturalem quidem justitiam, seu aequitatem, quam substantia canonum respicit, non autem ad disciplinam aut methodum canonum, sine quibus Petrus aequissime ligavit vel solvit, referenda est.
4. Hanc justitiam et aequitatem naturalem dum servent judicia Romanorum pontificum, sive juxta [Col. 0525D] certam canonum methodum et disciplinam ferantur, sive aliter pro suprema illa auctoritate, qua non in substantia aequitatis naturalis, sed in methodo ac disciplina canonum dispensare vel immutare ex ipsa nonnumquam aequitate possunt, nihil refert: semper enim privilegio Petri gaudebunt, et ligatum vel solutum erit in coelis quidquid auctoritate Petri solverint vel ligaverint. Sicut econtra si quae ab iisdem ferrentur judicia etiam ex regulis ac methodo canonum, quae reali aequitate ac justitia carerent, quod praesertim errore facti atque fallacia testium vel documentorum accidere potest; methodus ac disciplina canonum custodita nihil proficeret. Etsi enim rata apud Ecclesiam habenda essent atque servanda, quoad error non detegatur, et judicium non retractetur (uti pluribus theologi et canonistae tradunt ex ipsis Patrum institutionibus ac regulis canonum), non tamen potirentur privilegio Petri, quatenus apud [Col. 0526A] Deum in coelis non ligaretur aut solveretur, qui 466 in terris per errorem atque fallaciam ligatus fuit aut absolutus. Haec genuina et aperta Leonini principii interpretatio est, ex qua ejusdem principii usus vel abusus facile discernetur, adeo ut non opus sit plura disserere de testimonio Caroli Calvi, quod ex toto contextu ac ex circumstantiis peculiaribus expendendum, longiorem ac rei praesenti minime necessariam disputationem postularet.
Longiorem Quesnelli annotationem circa usuram contra novitium errorem sermoni 17 subjectam huc reservavimus. «Tam evidenter, inquit, hoc loco evertitur dogma novitium de libera cum divitibus fenerandi facultate (in quod nonnullos e catholicis abripi dolendum), ut Leonis doctrinam attentius [Col. 0526B] considerare operae sit pretium. Clarum est igitur eum non illud modo fenus insectari quod cum pauperibus exercetur, sed omnem omnino usuram ab eo reprobari. Primum enim ea Scripturae loca adducit quae omnem usuram damnant, nec de pauperibus habent quidquam peculiare. 2 o Eum damnat qui hominum laborantium captat necessitates, ut multiplicet opes suas immodicis augmentis: quod vix exsucello a pauperibus accepto evenit; sed potius ex copiosis lucris, quae percipiuntur dum laborantium, id est negotiantium, necessitates aliquis captat, et commodatam pecuniam immodicis lucris auctam recipit. 3 o Eorum rationem refutat, qui beneficium se praestare contendunt cum negotiantibus suam pecuniam dant ad usuram: tale enim beneficium vocat dolosa officia, dolosum quaestum, injustam et impudentem avaritiam, quae beneficium se dicit praestare cum decipit, cupiditatem injusti lucri, etc. 4 o Generatim pronuntiat fenus pecuniae funus esse animae; fugiendum [Col. 0526C] prorsus esse iniquitatem fenoris, et a sancto monte Dei esse extraneum, qui dolosum quaestum de pecuniae suae captat usuris. 5 o Ait feneratorem aut miserum esse amittendo quod dedit, aut miseriorem accipiendo quod non dedit. Ubi ostendit in eo proprie usurae iniquitatem censeri, quod quis accipit quod non dedit, contra generalem Dei sententiam, quae, ut S. Ambrosius lib. de Tobia scribit, omne sortis excludit augmentum. Usura enim, ut definit Hieronymus, est plus accipere quam dare. 6 o Denique quam infirmae sint ratiunculae quas avaritiae suae obtendunt feneratores, ex bis verbis collige: Quilibet sequatur eventus, mala 467 semper est ratio fenerantis, cui pecuniam et minuisse et auxisse peccatum est. Unde ex mente Leonis, sive hoc fenus in commodum ejus cedere videatur, qui mutuo accipit, sive in damnum, sive cum periculo damnoque dantis, sive cum lucro, semper est mala ratio fenerantis. Vide et ejusdem epistolam 3, al. 1 (nunc ep. 4) , c, 3 et 4, ubi nulla pauperum mentione facta, generali sententia damnat [Col. 0526D] omnes qui usurariam exercent pecuniam et fenore volunt ditescere; doletque hoc in eos cadere qui Christiani appellari cupiunt.» Ita Quesnellus. Plura vero hac de re contra eumdem errorem disputata invenientur in aliquot Operibus novissime editis. ac praesertim in celeberrimo opere summi regnantis pontificis Benedicti XIV, de Synodo Dioecesana lib. VII, c. 47, qui praeterea eumdem errorem apostolica auctoritate damnavit in Encyclica edita die 1 Novembris anni 1745, ac inserta tom. I Bullarii ejusdem pontificis.
1. Quesnellus in ea Leonis verba serm. 20, c. 1: Merito disposuerunt apostolicae sanctiones ut veterum jejuniorum utilitas permaneret, et licet Ecclesiae consuetudo [Col. 0527A] prolixioribus se castigationibus exercere didicisset, amplecteretur tamen continentiae sanctificationem ex lege venientem , etc., hanc annotationem appendit: «Viderint qua ratione doctrinam suam cum sanctorum Patrum documentis conciliare possint posterioris aevi theologi, qui ex legis gratiae perfectione breviores jejuniorum hodiernorum castigationes prolixioribus praeferunt. Ita argumentatur Alexander Alensis part. IV, quaest. 28, de jejunio, membro 7, art. 2: Hora, inquit, refectionis magis congrua tempore jejunii est hora nona, quam usque ad vesperam . . . . Debuit Ecclesia tenere medium, ut tempore jejunii reficeremur tempore medio. Magistri sui premit vestigia S. Thomas 2-2, quaest. 147, art. 7, ad 1: Ad primum ergo, inquit, dicendum quod status veteris Testamenti coparatur nocti, status vero novi Testamenti, diei; secundum illud ad Rom. XIII: Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Et ideo in veteri Testamento jejunabant usque ad noctem, non autem in novo Testamento. Aliter philosophatur Leo noster in praesenti [Col. 0527B] sermone: Mandata, inquit, et praecepta moralia, sicut sunt edita perseverant, quia non aliud insinuant quam loquuntur, et apud Christianam devotionem augmento crescunt, non cessatione deficiunt. Et infra: Quamvis multa accesserint ex novitate gratiae, nihil tamen imminutum de antiquitate justitiae. Consequenter prolixiores castigationes 468 exercere, Ecclesiae consuetudinem esse demonstrat egregia ista ratione: Quibus enim donatum erat posse quod majus est, indecens fuit non celebrare quod minus est. In eundem sensum scribit serm. 14 de Pass. c. 5: In praeceptis, inquit, moralibus nulla prioris Testamenti decreta reprobata, sed evangelico magisterio multa sunt aucta: ut perfectiora et lucidiora essent dantia salutem, quam promittentia Salvatorem. Vid. serm. 6 de Jejunio decimi mensis, c. 1. Ut vero cum duobus coaevis theologiae scholasticae primatibus duos aequales antiquioris theologiae Patres conferamus, Leoni succinentem Salvianum audiamus lib. II ad Ecclesiam catholicam, [Col. 0527C] ubi haec habet ante medium: Sed quaerit fortasse, inquit, aliquis, quid sit quod nunc plus exigat Deus a Christianis per Evangelium, quam a Judaeis ante per legem? Aperta istius rei ratio est. Ideo enim majora nunc Domino nostro solvimus, quia majora debemus; Judaei quippe habebant quamdam umbram rerum, nos veritatem, etc.; et ante aliquot lineas: Plus tunc indulgentiae erat et plus licentiae; tunc esus carnium praedicabatur, nunc abstinentia; tunc in omni vita jejuniorum paucissimi dies, nunc quasi unum jejunium vita omnis, etc.»
2. Haec autem censura quam Quesnellus nulla necessitate Leonis explicandi aut vindicandi adversus praestantissimos theologos ac praesertim contra ipsum theologorum principem S. Thomam tam prolixe digessit, quam non solum inopportuna, sed et exorbitans sit, paucis ostendimus. Reprehenduntur, ac si ex legis gratiae perfectione breviores hodiernorum jejuniorum castigationes prolixioribus praetulerint. Ex ipso quidem contextu liquet eos, considerata sui temporis [Col. 0527D] disciplina, qua jejunium hora nona solvebatur potius quam vespere, congruam quamdam hujus horae rationem quaesivisse, quae legi gratiae mystico sensu conveniret: sic enim et alii antiqui Patres mysticas instituendorum rituum rationes attulere. At breviores jejunii castigationes cum prolixioribus comparasse, et illas his quasi perfectiores antetulisse ex novae legis perfectione nuspiam invenies. Quis enim sanae mentis id cogitet? Quod si horam nonam praetulerunt vespertinae, non idcirco breviorem castigationem longiori anteposuisse dicendi sunt: nam eadem circiter castigatio haberi potuit, si quis viginti quatuor horarum spatio abstinens, hora nona vel vespere unica comestione utatur: quae enim abstinentia brevior est solventi jejunium hora nona, subsequenti longiori abstinentia quodammodo compensatur; ac praeterea cum illi theologi loquantur potissimum de jejunio Quadragesimae, quod hora nona [Col. 0528A] tum solvebatur, eamdem abstinentiam et castigationem per continuas horas viginti quatuor considerare potuerunt in eo qui a nona hora unius diei post prandium ad nonam alterius diei horam jejunat, 469 ac in eo qui jejunat a vespere in vesperem: adeo ut nonae aut vespertinae comestionis varietas in eadem viginti quatuor horarum abstinentia minimi fecerint.
«Haec precandi formula in primis catholica est, immo vero Christianae religionis summa et plenitudo, quippe cujus proprium est colere Deum per Christum, Tertull. teste in Apologetico, cap. 21, et apud Optatum l. III: Paganum appellas eum, qui Deum Patrem per Filium ejus ante aram rogaverit? Et, quod omnium instar est testium, Ecclesia partim in officiis suis, partim in publica sacrificii prece illam usurpat. [Col. 0528B] Omnes siquidem collectas suas ita concludit Per Christum, etc., mediatorem scilicet Dei et hominum. Et ut in altari semper ad Patrem dirigatur oratio, sancitum est olim a concilio Carthaginensi quod III dicitur, can. 23. Olim tamen, dum ferveret Arianorum haeresis, non aequis omnino auribus haec audiebatur loquendi formula a Leone usurpata: quoniam impium sub his verbis haeresis suae sensum occultabant Ariani, qui hanc doxologiam ad calcem hymnorum suorum cantare soliti erant hoc modo: Gloria Patri per Filium in Spiritu sancto; cujus rei testis est Philostorgius in l. III Hist. Et eam ob rem Eusebius Pamphili, referente Socrate l. II Hist. c. 21, in suspicionem Ariani dogmatis venit apud quosdam, eo quod saepius in scriptis suis repetit haec verba, Per Christum. Quae et scriptoribus passim ecclesiasticis familiaria sunt, in primisque apostolo Paulo: Qui tamen perversi dogmatis magister, inquit Socrates, numquam est existimatus. » Haec omnia Quesnellus.
«Similiter (inquit in annotatione Quesnellus) serm. 4 in Epiph. Deus Dei Filius naturae carnis immixtus dicitur. Hujusmodi loquendi modos scrupulosius refugerunt scholastici theologi quam illi antiquioris theologiae parentes quorum princeps Augustinus, epistola 3, ad Volusianum, hanc incarnationis Dominicae definitionem tam plenam quam brevem proponit: Mixtura Dei et hominis. Si tamen, ut statim subdit, recedat auditor a consuetudine corporum, qua solent duo liquores ita commisceri, 470 ut neuter servet integritatem suam. Unde et paulo post veretur ne indigne ad unionem Dei et hominis, immo animae et corporis mixtionis vel mixturae nomen admittatur. Securius tamen locuti sunt nondum litigantibus Eutychianis, qui a consuetudine corporum, quod Augustinus [Col. 0528D] monuerat, non recedentes, naturas post adu nationem in unam coaluisse somniaverunt. Post cujus haeresis ortum cautius ac pensiculatius locutus est Leo, ne, quemadmodum Theodoretum admonebat, contra Nestorianos, aut Eutychianos agens alteri eorum videretur terga vertisse, sed utrosque Christi hostes aequa lance vitaret atque damnaret (Epist. 93 al. 63). Cum porro naturae alteri altera immixta est, notandum est non solum id quod passim Leo noster declarat, neutram fuisse permixtione confusam; sed etiam ea ratione hoc factum esse, quod cum Verbum Dei, ut ait Augustinus, permixtum est animae habenti corpus, simul et animam suscepit et corpus (S. Aug., epist. 3). Quomodo autem permixtum sit animae Verbum, quis explicet, cum explcare non audeat Augustinus? Hoc unum dicit, quod Sapientia Dei, quae est ejus Verbum, ubique praesens et latens, nusquam conclusa, nusquam discissa, nusquam tumida, sed sine mole ubique [Col. 0529A] tota, longe alio modo quodam quam eo quo creaturis caeteris adest, suscepit hominem, seque et illum fecit unum Jesum Christum, etc. Ipsa enim, ut ait alio ejusdem Epistolae loco, animam rationalem et per eamdem etiam corpus humanum, totumque omnino hominem in melius mutandum, nullo modo in deterius mutata coaptavit, nomen humanitatis ab eo dignanter assumens, Divinitatis ei largiter tribuens. Denique haec unio aliud non est quam intima penetratio animae totiusque per eam naturae cui se ipse Deus totus totum infundit eo modo qui creaturae convenire non potest, nulla quippe alteram vere penetrat. Deus autem, inquit Augustinus, qui capax est, non capabilis, penetrans, non penetrablilis, implens, non implebilis, qui ubique simul totus, et ubique diffusus est, per infusionem potentiae suae misericorditer naturae mixtus est humanae, non humana natura naturae est mixta divinae » (Aug. in Leporii confessione). Hactenus ille. Plura vero nos hac super re collegimus dissert. 2, c. 3, in S. Zenonis Opera pag. 91, quae quicumque [Col. 0529B] volet conferre poterit.
Peculiarem hac super re Joannis Ciampini dissertatiunculam ad Erasmum Gattolam, quam suae secundae editioni Quesnellus adjecit, hic inserimus.
REVERENDISSIMO PATRI ERASMO GATTOLA A CAJETA, Joannes Ciampinus Romanus magister brevium gratiae ac in utraque signatura referendarius.
Innotuit jam pridem tuus erga bonas artes, iisque addictos amor, ac de eisdem benemerendi voluntas, quam semper praetulisti ac praeferre non cessas, alios ad studia invitando, alios alliciendo, alios humanissimis, doctisque responsionibus erudiendo, nullis denique parcendo sive laboribus, sive impensis, quibus litterariae reipublicae pro virili prodesse [Col. 0529C] possis. Noveram et ipse quae de te in hac laude, non a tui tantum nobilissimi ordinis sociis, sed et ab aliis vulgo ferebantur. Certius tamen et amplissimum hujus rei testimonium magna cum animi delectatione cepi, cum non ita pridem Maio mense ad invisendum celeberrimum archicoenobium in quo vivis me contuli. Spectavi proculdubio admirabundus loci sanctitatem, Dei domus decorem in templo, ac, ut ita dicam, inclytam virtutum omnium coloniam, quae tot egregios urbibus episcopos, tot optimos Vaticano cardinales, tot sanctissimos Ecclesiae pontifices, tot sanctorum myriadas coelo dedit. Miratus sum coenobii structuram et magnificentiam, tum conditoribus regibus, tum habitatoribus monachis plane dignam. Vidi libentissime Caesarum, regum, principum opulentissima donaria, in quibus licuit agnoscere et Christianam eorum pietatem, et Benedicti parentis vestri gloriam. Jucundissima quin etiam mihi pariter accidit singularis monachorum omnium humanitas, qua me venientem excepere, et omnibus religiosae [Col. 0529D] hospitalitatis officiis liberalissime praestitis abeuntem dimisere. Verum, ut ingenue fatear, quod ad rem praesentem maxime facit, eximiam cepi voluptatem, tot vetustissimorum codicum scrinia in bibliotheca, cujus ipse custodiae praees, aspiciendo; majoremque proculdubio, cum te summa facilitate codices ipsos tot tamque diversis characteribus exaratos expeditissime legentem audirem. Profecto ex hac singulari eruditione factum puto, ut toties a me in rebus dubiis interrogatus, ea facilitate responderis, quam exspectare tantummodo possumus ab homine in his studiis diu noctuque versato. 472 Neque vero ita codicibus manu exaratis addictus es ut vulgatos per typos negligas. Quin immo et his comparandis, quantum religiosa disciplina permittit, non modicam pecuniae summam impendisti, quos Romae diligenter emptos in tuum nobile museum transtulisti; in his quietem, in his delicias tuas, sapientum more, reponens. Hinc [Col. 0530A] factum est ut nullum tibi acceptius grati animi monumentum a me tibi offerri posse crediderim, quam litterarium aliquod opusculum; et hoc praesertim quod a te quodammodo profectum, jure quodam videtur tibi reddendum.
Cum jam nonnullas meas lucubrationes cum epigraphe, De sacris Aedificiis a Constantino Magno constructis, typis commisissem, ejusque occasione toto terrarum orbe celeberrimam Vaticanam basilicam descripsissem, illud inter plura notandum venit, quod prisci fideles flexis genibus venerabundi per gradus ad eamdem ascendere consueverunt. Qua de re cum R. P. Josepho Maria Thomasio presbytero congregationis clericorum regularium communi amico, veterumque sacrorum rituum nostri aevi eximio perscrutatore, cum forte collocutionem haberem, dixit mihi, se in sermone 7 sancti Leonis Magni de Nativitate Domini vocem ARAE animadvertisse, quam per errorem ibi positam esse autumabat. Quamobrem meae curae, meaeque indagationi illius dubii solutionem [Col. 0530B] relinquebat. Libentissime amici instantiis obsequi proposui; propterea primo in loco ad impressos perquirendos codices me converti. Hos si tibi omnes recitavero, gravem me futurum minime puto, cum tu litteras ames. Antiquissima igitur sermonum sancti Leonis impressio est illa Coloniae facta anno 1551, in-folio, quae in eadem civitate et forma anno 1569 prodiit; deinde ejusdem sancti Leonis sermones in lucem fuerunt emissi Venetiis anno 1553, qui in eadem forma, in eadem civitate, anno 1573 iterum prodiere. Deinde anno 1566 Lovanii idem sermones editi fuerunt in quarto; et postea Antuerpiae anno 1583 recusi similiter in quarto. Anno vero 1633 omnia sancti Leonis Opera ex Lugdunensibus typis in lucem emissa, quae una cum sancto Maximo ac quinque aliis Patribus anno 1652 ibidem fuerunt pariter recusa. Demum Parisiis anno 1675 ab eruditissimo viro Paschasio Quesnel presbytero congregationis Oratorii, appendicibus, dissertationibus, observationibusque [Col. 0530C] illustrata, e prelo exierunt. Omnes has editiones, quae ad meas pervenere manus, accurata legi attentione, omnesque in se vocem ARAE continere comperi. Quare ad indagandos manuscriptos codices statim animum addixi; propterea Vaticanam adivi bibliothecam, in qua cum manuscriptis abundet codicibus, tum maxime propter necessitudinem, quae tunc temporis cum bon. mem. Emanuele a Schelstrat primo ejusdem bibliothecae intercedebat custode, utique sperabam 473 aliquid in eadem me esse reperturum; at spes me fefellit; quoniam nihil adinveni. Ex hoc non perterritus animo, immo audacior factus, ad alias, tam in Urbe, quam extra eam invisendas, ac ope amicorum revolvendas bibliothecas, me converti. Inclytas Barberinam, et Otthobonam, necnon Angelicam adivi bibliothecas, et licet in eis manuscriptos codices, in quibus sancti Leonis erant sermones, invenissem, nihilominus ob illorum antiquitatem venerandi minime erant, in eisque nihil, nisi ARAE vocem, observavi. Postea Mediolanum reverendiss. P. Eustachio [Col. 0530D] a Sancto Ubaldo ordinis sancti Augustini discalceatorum, ac sanctissimae Inquisitionis in illis partibus consultori, deque republica litteraria optime merito litteras dedi, ut in Ambrosiana indagaret bibliotheca, an aliquis adesset manuscriptus codex, qui S. Leonis sermones contineret, et praefatam ARAE vocem in eis animadverteret. Respondit amicus se diligenter perquisivisse codices, atque in eis ARAE vocem legisse. Mox tibi etiam dedi litteras, ac responsum accepi, te in codice signato numero 126 praefatum reperiisse sermonem, ac in eo vocem ARCAE expressam esse; quare amanuensis errorem putabas, qui loco AREAE ARCAE scripsisset, commutando litteram E in C; codicemque illum unum supra nonaginta sancti Leonis continere sermones cujus codicis initium est: Incipiunt sermones sancti Leonis papae. In primis de jejunio mensis decimi. Si fideliter, dilectissimi, atque sapienter creationis nostrae intelligimus exordium, [Col. 0531A] etc., ac finit: Si quis ergo spreta perfidiae caligine ejus se praeceptis, ac jussibus, et nisibus obtemperare voluerit, coeli, paradisique januas securus intrabit, Amen; codicem istum litteris Longobardicis jam a sexcentis et ultra annis exaratum esse, quoniam Desiderii abbatis montis Casini, qui postea Romanus pontifex nomine Victor III exstitit, jussu scriptus fuit, ut in cap. 63, lib. III Chronicae Casinensis legitur, et ut istius codicis ostendunt characteres, qui illis aliorum codicum de mandato ejusdem Desiderii abbatis exaratorum similes sunt. Praefatis mihi communicatis notitiis, tuam erga me humanitatem abunde testari voluisti, cum aliorum sexdecim sermonum sub nomine ejusdem sancti Leonis in aliis codicibus manuscriptis repertorum initia et fines miseris. At novem ex illis a te indicatis jam sub alterius sancti nomine esse impressos novi; reliquorum vero ignoro auctores. Ex his duos apud Quesnellianam adinveni impressionem, sed integri minime sunt, cum partes sermonum sint; unus videlicet, qui incipit Honorabilem, [Col. 0531B] etc., est pars sermonis 1 de anniversario die Assumptionis suae: 474 alter est sermo 48, de Quadragesima. Ex transmissis itaque quinque supersunt, quos facta collatione, cum sancti Leonis nitido apertoque stylo minime concordare inveni. Putavi etiam in hoc amicorum uti judicio, qui in eamdem meam iverunt sententiam.
Indagationibus istis minime acquiescendum esse duxi, sed iterum Vaticanam bibliothecam adire, novamque adhibere diligentiam aequum putavi; rogavi propterea eruditum virum Laurentium Zaccagna ejusdem bibliothecae secundum custodem, ut mihi copiam faceret indices perquirendi: illi petitioni meae perhumaniter indulsit. Nec inutilis fuit nova perquisitio. Unum itaque invenimus codicem signatum numero 1276, ante ducentos annos scriptum, in cujus pagina 39, a tergo, legitur VOX ARCE absque diphthongo; in altero vero codice signato numero 1267, pag. 78, columna secunda, a tergo, a sex circiter [Col. 0531C] saeculis exarato, patentibus litteris, quaesitam [Col. 0531] Hanc eamdem lectionem aliis tribus mss. confirmatam invenimus, de quibus vide not. 17, in serm. 27. AREAE vocem legi, quae dubii quaestionem solvit. De hac a me adhibita diligentia te certum reddere duxi, ut scias in hac voce σφάλμα irrepsisse, et quomodo illa legenda sit animadvertas. Nam una litterula, amanuensis incuria omissa, totum immutat sensum, ut clarissime ex infra dicendis apparebit.
Ara igitur locus est ille in quo sacra Deo offeruntur; area vero illa est planities quae in scalarum summitate, quandoque etiam in medio ac in aliis partibus, cum scalae multos habent gradus, interponitur, ad hoc, ut ascendentes per illas, propter ascensus difficultatem ac laborem, ibi aliquantulum pausare valeant. Haec VOX ARAE legitur in sermone 7 sancti Leonis papae de Nativitate Domini, cap. 4. Sermonis particula sic se habet: De talibus institutis etiam illa generatur impietas, ut sol inchoatione diurnae lucis exsurgens, a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur: quod nonnulli etiam Christiani adeo se religiose facere putant, ut priusquam ad [Col. 0531D] B. Petri apostoli basilicam, quae uni Deo vivo et vero est dedicata, perveniant, superatis gradibus, quibus ad suggestum ARAE superioris ascenditur, converso corpore ad nascentem se solem reflectant, et curvatis cervicibus in honorem se splendidi orbis inclinent. Quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu multum tabescimus et dolemus. Quia et si quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, venerantur, abstinendum tamen est ab ipsa hujusmodi specie officii, quam cum in nostris invenit, qui deorum cultum reliquit, nonne hanc secum partem opinionis vetustae, tamquam probabilem, retentabit, quam Christianis et impiis viderit esse communem? 475 Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus eorum ritibus qui creaturis deserviunt misceatur.
[Col. 0532A] Hic jure te obstupescentem mihi videor intueri, tam patentem errorem ab eruditis viris, qui sancti Leonis Opera pluries edidere, minime observatum fuisse. Ne dedigneris propterea brevem moram tuis interponere studiis, ac ea quae post supra relatas factas indagationes eruditionis gratia exaravi amico legere animo.
Primo igitur loco ad Vaticanae basilicae scalam me converto, quam praegrandem fuisse reperi, cujus triginta quinque marmorei gradus ad basilicae superiorem aream praebebant ascensum, quique in quinque ordines distributi erant, ita ut quilibet ordo septem constaret gradibus: nam architecti in graduum distributione imparem numerum observant: natura enim semper, cum ascendimus, ad sinistrum pedem primo movendum nos inclinat, et in eodem gradum plerumque sistimus: unde si gradus pares sint, dexter pes in ultimo sistit gradu, sinister vero remanet suspensus, quasi ipse vellet ascensum terminare. Quare ascendens quamdam patitur molestiam, quia cum [Col. 0532B] natura sinistro pede velit quietem invenire, illa nequaquam fruitur.
Hujus scalae delineamentum, ut antiquitus erat, in tabula 12 mei operis de Sacris Aedificiis a Constantino Magno constructis, expono, ubi distincte quinque graduum ordines cum intermixtis areolis cernuntur: quare singuli ordines ex septem constabant gradibus. Arearum vero, quae in scalis interponuntur, finis est, ut ascendens in ascendendo defatigatus paulisper quietem deambulando, sive consistendo, inveniat. In scalae vero summitate major omnibus aliis areis alia est, cum ibi majorem quietem ascendens, antequam aedificium ingrediatur, invenire debeat. In hisce sancti Petri scalis maxima erat area, quam suggestum areae superioris sanctus Leo appellat, ad differentiam aliarum inferiorum.
Per hujus scalae gradus prisci fideles orationis voto, sive gratia, indifferentur habebant ascensum, flexis scilicet genibus, ut ex Gregorii IV ac Adriani I [Col. 0532C] apud bibliothecarium Vitis deducitur.
Ostenso igitur quid vox area sit, quidque in sensu sancti Leonis significet, operae pretium poscit ut ejusdem pontificis ad fideles objurgationem examini subjiciam.
Nonnulli antiqui fideles antequam Vaticanam ingrederentur basilicam, post scalarum ascensum, scilicet in ipsa scalarum maxima area, Natalis Domini die se sistebant, nascentemque solem adorabant, ducto argumento a Manichaeis, qui hujusmodi profanum observabant ritum. Quare fideles ipsi propriorum rituum ignari, nascentem Christum cum oriente sole confundebant, adorando creaturam pro Creatore. Strictius haec exponam. Gentiles fere 476 omnes, et praesertim Orientales, solem deorum principem esse crediderunt. Docet id admirandae lectionis atque eruditionis vir Gaspar Bartius in suis Adversariorum Commentariis lib. XLI, cap. 27. Idem ostendit vir multijugae eruditionis et variae lectionis [Col. 0532D] Gaspar Joannis Vossii in suo tractatu de idololatria plurimis in locis; idem Kircherus in suo Aedipo Aegyptiaco. Cum igitur Manichaeorum haeresis in Mesopotamia, Orientali plaga, suam habuerit originem, ut scribit Constantiae, sive Salaminae in Cypro episcopus sanctus Epiphanius adversus Haereses, haeresi 46, sive 66, mirum non est quod ipsi Manichaei solem adoraverint; quod innuit magnum illud Ecclesiae lumen sanctus Augustinus, lib. de Haeres., haeres. 46, de eisdem Manichaeis sic scribens: Orationes faciunt ad solem per diem quaquaversum circumit; ad lunam per noctem, si apparet ad Aquiloniam partem, qua sol cum occiderit ad crientem revertitur. Quare ad illam coeli plagam ubi videbant illa hora spectari solem, ibi se ad illum adorandum convertebant. Summo igitur mane sol oriens Vaticanae basilicae faciem respicit, illamque per multas illustrat [Col. 0533A] horas. Ergo si Manichaei, dum in Vaticanis scalis stabant, solem adorare volebant, in hujusmodi actu ipsi Vaticanae basilicae vertebant dorsum; et licet hujusmodi profanus ritus omni die, omnique hora a Manichaeis observatus fuerit, nihilominus ipse dies 25 Decembris Nativitatis Domini apud Manichaeos honorabilis erat propter solis ortum, ut ex laudato sancto Leone apertissime deducitur in serm. 2 de Nativitate Domini cap. 6, ubi sic: Habentes ergo tantae spei fiduriam dilectissimi, in fide, qua fundati estis, stabiles permanete, ne idem ille tentator, cujus jam a vobis dominationem Christus exclusit, aliquibus vos iterum seducat insidiis; et haec ipsa praesentis diei gaudia suae fallaciae arte corrumpat, illudens simplicioribus animis de quorumdam persuasione pestifera, quibus haec dies solemnitatis nostrae, non tam de Nativitate Christi, quam de novi, ut dicunt, solis ortu honorabilis videatur. Quorum corda vastis tenebris obvoluta, et ab omni incremento verae lucis aliena sunt; trahuntur enim adhuc stultissimis gentilitatis erroribus, [Col. 0533B] et quia supra id quod carnali intuentur aspectu nequeunt aciem mentis erigere, ministra mundi luminaria divino honore venerantur. Absit ab animis Christianis impia superstitio, prodigiosumque mendacium. Ultra omnem modum distant a sempiterno temporalia, ab incorporeo corporea, a dominatore subjecta: quia et si mirandam habent pulchritudinem, adorandam tamen non habent Deitatem. Illa ergo virtus, illa sapientia, illa est colenda majestas, quae universitatem mundi creavit ex nihilo, et in quas voluit formas atque mensuras terrenam coelestemque substantiam omnipotenti ratione produxit. Sol, luna et sidera sint commoda utentibus, sint speciosa cernentibus; sed ita ut de illis gratiae 477 referantur auctori, et adoretur Deus, qui condidit, non creatura, quae servit. Laudate igitur Deum, dilectissimi, in omnibus operibus ejus atque judiciis. Sit in vobis indubitata credulitas virgineae integritatis et partus. Reformationis humanae sacrum divinumque mysterium sancto atque sincero honorate servitio.
[Col. 0533C] De hoc pravae adorationis usu fideles denuo increpat idem sanctus Leo in superius allegato serm. 7, de eadem Nativitate, c. 4, quod hic repetere non incongruum fore puto. Sic igitur iste sanctus loquitur: De talibus institutis etiam illa generatur impietas, ut sol inchoatione diurnae lucis exsurgens, a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur: quod nonnulli etiam Christiani adeo se religiose facere putant, ut priusquam ad beati Petri apostoli basilicam, quae uni Deo vivo et vero est dedicata, perveniant, superatis gradibus, quibus ad suggestum AREAE superioris ascenditur, converso corpore ad nascentem se solem reflectant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinent. Quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, multum tabescimus et dolemus. Quia et si quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, venerantur, abstinendum tamen est ab ipsa hujusmodi specie [Col. 0533D] officii, quam cum in nostris invenit, qui deorum cultum reliquit, nonne hanc secum partem opinionis vetustae tamquam probabilem retentabit, quam Christianis et impiis viderit esse communem?
Veritas haec, quae ex allatis eruitur sermonibus, magis illucescet, si ejusdem sancti Leonis trutinentur tempora, quo ad populi concursum ad Vaticanam basilicam. Consuevere enim antiqui Romani pontifices usque ad Gregorii VII tempora, nempe usque ad finem circiter undecimi saeculi, divina officia, quae in festivitate Natalis Domini celebrabantur, tribus distinctis locis, distinctisque horis illa celebrare: idque apertissime eruitur ab antiquis libris Missarum Romanae Ecclesiae, scilicet Antiphonario sancti Gregorii papae a laudato Josepho Maria Thomasio nuper in lucem emisso, ubi, pag. 15, sic in antiquis libris legitur: VII kalendas Januarii. Nativitas Domini Nostri Jesu Christi. In media nocte Nativitatis Domini. Ad Sanctam Mariam antiphona ad [Col. 0534A] introitum. Dominus dixit ad me, etc.; et pag. 16: Item mane prima. Ad Sanctam Anastasiam. Antiphona ad introitum. Lux fulgebit hodie super nos, etc.; pag. vero 17, In die Natalis Domini ad Missam. Statio ad Sanctum Petrum. Antiphona ad introitum. Puer natus est nobis, etc. Et in Comite ab Albino ex Caroli (scilicet Magni) imperatoris praecepto emendato, pag. 1, post Antiphonarium sic legitur: Incipiunt tituli lectionum sequentis libri. I. In Vigilia Domini. II. ad Sanctam Mariam. III. ad Sanctam Mariam. IV. ad Sanctum Petrum. In Capitularibus vero Evangeliorum 478 de anni circulo pag. 141: In Natale Domini. Ad Sanctam Mariam Majorem, etc. Item ad Sanctam Anastasiam, etc. Item ad Sanctum Petrum, etc. Huc usque relata, ex Petro Mallio, qui floruit duodecimo saeculo, apertius intelliguntur, ibi: In prima Missa ejusdem noctis ad Praesepe, Mane ad Sanctam Anastasiam. In missa vero diei antiquitus, scilicet usque ad tempus Gregorii VII, fuit statio ad Sanctum Petrum, unde adhuc canonici pro presbyterio noctis 8 sol. Sed nunc celebratur [Col. 0534B] missa diei apud Sanctam Mariam Majorem, quia via brevis est, dies parvi sunt. Mallius impressus est, sed mutilus, haec allata sunt in principio manuscripti. Quare concludo, sancti Leonis aevo stationem in die Nativitatis Domini in Vaticana fuisse basilica, sicque ibidem fuisse populi concursum, ibique sanctum Leonem supra relatas fecisse homilias. Non intendebat sapientissimus ille pontifex orationem versa facie ad orientem prohibere; apprime sciebat priscorum Patrum dicta; sed volebat pravum Manichaeorum abolere ritum. Et haec pro voce AREAE satis sint dicta.
Silentio tamen praetereundam minime puto Casali sententiam de Veteribus Sacris Christianorum Ritibus, cap. 3, opinantis ritum hunc vertendi se ad orientem, a fidelibus fuisse observatum in atrio Sancti Petri; proptereaque, ad avertendam omnem idololatriae suspicionem, anno 1300 a Jotto Florentino excellenti pictore, jussu cardinalis Stephanesci [Col. 0534C] Bonifacii VIII, summi pontificis ex fratre nepotis, musivi operis navem fuisse constructam, in qua sanctus Petras cum aliis apostolis, ac Christus Dominus noster in littore maris Petrum ad se vocans, conspiciuntur; quae pictura cum in interiori porticus parte esset, non fuit ibi locata ad tollendum ritum istum convertendi se ad orientem, sed ob peculiarem devotionem, vel aliam causam: quoniam hujusmodi ritus observabatur extra porticum in scalarum summitate, antequam porticum ipsam fideles ingrederentur.
Accipe igitur quae huc usque dixi in mutui amoris tesseram; tibique praecino quod sicut aetate ac studiis flores, ita etiam eadem aetate maturus tuorum studiorum uberrimos colliges fructus. Vale.
[Col. 0534D] 1. Duo Quesnellus in hujus sermonis cap. 1 annotavit. Primum iis S. pontificis verbis: Sic nos Auctoris nostri exstruxit manus, ut cum opifice suo etiam is qui reparatur operetur, ejusmodi notationem subjecit. «Juvat haec verba B. Bernardi verbis explicare lib. de Gratia et Lib. Arbitr. c. 14: Ad hoc utique praevenit gratia, ut jam sibi deinceps cooperetur liberum 479 arbitrium. Ita tamen quod a sola gratia coeptum est, pariter ab utroque perficitur, ut mixtim, non sigillatim; simul, non vicissim, per singulos profectus operentur, non partim gratia, partim liberum arbitrium; sed totum singula opere individuo peragunt. Totum quidem hoc, et totum illa; sed ut totum in illo, sic totum ex illa. » Haec satis bene.
2. Porro in illa Auctoris verba: Gratiae igitur Dei inobedientia se humana non subtrahat; nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat: ac si quid sibi impossibile aut arduum in mandatorum effectibus experitur, [Col. 0535A] non in se remaneat, sed ad jubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium, et praestet auxilium; in haec, inquam, verba Quesnellus ejusmodi postillam in margine apposuit: Dei mandata impossibilia homini in se remanenti. Hanc tamen sententiam recitata Leonis verba proprie et generatim non exhibent. Neque enim de omnibus mandatis, seu potius, ut ait, mandatorum effectibus generatim pronuntiat. Illa vero non in se remaneat eo tantum consilio proprie dicta liquet, ut homines moneantur, ne in rebus quas impossibiles aut arduas experiuntur sibi fidant, sed ad Deum jubentem recurrant: quibus cum indicetur modus obtinendi divinum auxilium, quo mandata rerum quoque perdifficilium, seu, ut videntur, impossibilium impleantur, ipsa impossibilitas mandatorum proprie dicta excluditur.
3. Hac occasione duo alia ejusdem Quesnelli loca in serm. 90 considerare juvat, quibus ille in impossibilitate praeceptorum ingerenda sollicitus, quantum a Leonis sententia absit, apertius agnoscetur. [Col. 0535B] Scripsit S. pontifex in eo serm. 90, c. 2: Et ne usque ad inertem desidiam desperatione ducamur, quae impossibilia sunt homini ex imbecillitate propria, possibilia spondet (Dominus) ex virtute divina. Nihil sanius et verius. At Quesnellus in margine: Praecepta sine gratia impossibilia; et in synopsi capitis secundi: Nihil sine gratia Christi etiam regeneratis possibile. Viden' latum inter Leonis et Quesnelli verba discrimen? Quesnellus sine Dei gratia generalem impossibilitatem affirmat, eamque imponit ipsis praeceptis; ac ita affirmat, ut (si propositio non sit de subjecto, quod numquam accidit) eam impossibilitatem etiam in regeneratis aliquando reperiri praesumat. Leo e contra nec recitatis verbis, nec toto contextu generalem impossibilitatem subindicat; nec illam, quam astruit, praeceptis divinis, sed imbecillitati hominis ita attribuit, ut ex divino adjutorio superari queat. Haec autem imbecillitatis, ut ita dicam, impossibilitas, non absolutam et veram impossibilitatem, sed [Col. 0535C] difficultatem significat, quae vulgata locutione impossibilitas appellari solet: unde S. pontifex textu allegato ex ser. 43, impossibile aut arduum veluti synonyma adhibuit; et serm. 94, c. 2, inquiens, Cum videtur esse difficile quod jubeo, appellavit 480 difficile, quod alibi impossibile dixerat.
4. Aliunde vero Dei praecepta ita possibilia indicavit, ut iisdem tribuerit excitare hominem ad petendum auxilium, quod si petatur, obtinebitur; si vero non petatur ac desit, impossibilitas erit voluntaria, quae male ascribetur praeceptis, nec idoneam excusationem afferet: unde scripsit serm. 49, cap. 4: Ideo enim datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium. Nec se quisquam per occasionem infirmitatis excuset, cum qui praestitit velle, donet et posse. Hinc jure S. Thomas, quaest. 24, de Veritate, a. 74, postquam in responsione ad 1 docuit: Illud quod praecepit Deus non est impossibile homini ad servandum, haec addidit in resp. ad 2: Recte homo corripitur, qui praecepta non implet; quia ex ejus negligentia est [Col. 0535D] quod gratiam non habeat, per quam potest mandata servare.
5. Observamus praeterea, Leonem, serm. 43, loqui de hominibus justis, quibus illa congruunt: Nec ab illo bono, sine quo non potest bona esse, deficiat. De regeneratis etiam ac justis verba facere serm. 90, ex cap. 1, colligi potest. Porro nulla mandata homini, praesertim justo, esse impossibilia Auctor aperte tradit, serm. 18, c. 1, ubi de hominis natura jam redempta, et sacro baptismate jam renata scribit: Corrumperetur carnali desiderio, nisi spirituali muniretur auxilio: quia sicut illi numquam deest unde corruat, ita SEMPER praesto est unde subsistat, dicente Apostolo: Fidelis enim Deus, qui vos non patietur tentari supra id quod potestis, sed faciet proventum, ut possitis sustinere. Ad haec Quesnellus in marginali postilla: Quid sit anima etiam regenerata sine Dei auxilio? Non scripsit quid esset, sed quid sit; ac si [Col. 0536A] aliqua anima jam regenerata, ac propterea justa, ex Leonis sententia careat aliquando auxilio Dei; cum tamen ille testetur: Semper praesto est unde subsistat. Huic igitur homini Leo impossibilia affirmare non potuit, serm. 43, divina mandata, cum haec impossibilitas a divino illo auxilio, quod ei semper praesto esse docuit, eliminetur. Hinc S. pontifex aperte adversatur propositioni primae Jansenii, qua impossibilia traduntur etiam justis hominibus divina mandata, ac deesse illis gratiam qua possibilia fiant. Cum Leo tradit illis semper praesto esse unde subsistant, gratiam utique eisdem aliquam semper adesse cognovit, qua vel facerent quod possent, vel peterent quod non possent, ut post Augustinum (Lib. de Nat. et Gr. c. 43) Tridentina synodus (Sess. 6, c. 11) docuit: unde in difficilioribus casibus orationis remedium S. pontifex et in hoc serm. 43 et alibi, uti monuimus, frequenter suggessit. Vide quam belle concinat cum doctrina catholica, et quam a Janseniana dissentiat.
[Col. 0536B] 6. Quesnellus itaque, omissa ea postilla, quam affixit cap. 1 serm. 43, aliam Leonis sententiae magis congruentem melius substituisset ad ea recitati testimonii verba: Gratiae igitur Dei obedientia se humana non subtrahat; 481 nimirum hanc, Gratiae Dei non subtrahatur obedientia: quae propositio cum eam posse subtrahi, et reipsa subtrahi aliquando praesumat, opponitur tertiae propositioni Jansenianae, nec non decimae quintae Quesnellianae damnatae in constitutione Unigenitus, quae ab interiori gratia numquam humanam obedientiam se subtrahere palam insinuat. Quando Deus mandatum suum, et suam aeternam locutionem comitatur unctione sui spiritus, et interiori vi gratiae, operatur illa in corde obedientiam quam petit.
1. In haec verba Leonis c. 1: Inter profectuum gradus [Col. 0536C] nullus est qui non semper melior esse debeat, ita Quesnellus annotavit. «Idem habet in serm. 11 de Quadragesima cap. 1: Nemo, inquit, tam sanctus est, ut non sanctior; nemo tam devotus, ut non debeat esse devotior. Peccat ergo qui ad majorem semper justitiam non tendit. Peccatum est enim, inquit Augustinus, cum vel non est charitas quae esse debet, vel minor est quam debet (De Perf. justitiae, c. 6 et seq.) . Immo culpabilis est quisquis Deum ex tota anima non diligit, quem ita diligere jubetur, et quisquis concupiscit quod concupiscere prohibetur. Non tamen imputat his qui fideliter ei dicunt: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Quod quisquis orandum sibi non esse putat, seipsum Christianum non esse profitetur. Quamdiu enim hic vivimus, est adhuc aliquid carnalis concupiscentiae quod vel continendo frenetur, donec fiat perfecta justitia tamquam sanitas plena: tunc autem plena sanitas quando plena charitas: tunc plena charitas, quando videbimus eum sicuti est. » Haec ille.
[Col. 0536D] 2. Praeter charitatis praeceptum, quod ipsius charitatis et justitiae augmentum requirit, ut S. Thomas docuit in 3 Sent. dist. 29, q. 1, a. 8, quaest. 2, magis obviam et expeditiorem viam aperit ipse Leo, qui tum in praesenti sermone 6 de Nativitate Domini, tum in serm. 11 quem Quesnellus laudavit, hoc augendae Christianae justitiae debitum cum tentationibus et concupiscentiis cuivis etiam sancto undequaque insidiantibus ita conjungit, ac si alterum ab altero pendeat. Enim vero certum est praeceptum dilectionis Dei, cum postulat ut a peccatis vel levioribus caveamus, tum vero etiam exigere ut resistamus concupiscentiis ac tentationibus quae ad peccandum exstimulant. In hac autem quotidiana resistentia, quam quilibet etiam sanctus adhibere debet, plures virtutum actus ac praesertim charitas exercenda erit; sicque Christianae justitiae semper augendae occasio ac debitum exstat. Sicut autem numquam in hac vita [Col. 0537A] penitus auferentur tentationes et concupiscentiae, 482 ita numquam cessandum erit a resistendo iisdem, ac per consequens a crescendo in justitia de die in diem, donec ad eam aeternam vitam perveniamus, in qua tentationes nullae erunt, nullae concupiscentiae quibus resistatur; ac propterea in hac vita inter profectum gradus, ut ait Leo, nullus est qui non semper melior esse debeat.
1. Memorato S. Leonis testimonio hanc annotationem Quesnellus subjecit: «Doctrina ex Augustini principiis hausta, immo ex ipsius fidei principiis. Nam cum nemo possit praeceptis Dei, ut oportet, obedire sine charitate, et inter Dei praecepta non postremum sit credendi praeceptum, manifestum est scite dictum a Leone, quod sine dilectione non creditur. Unus Augustini locus instar omnium erit, [Col. 0537B] ut utriusque par sensus et doctrina intelligatur. Igitur lib. de Dono perseverantiae cap. 16: Praevenit ergo et fidem gratia, inquit, alioquin si fides eam praevenit, proculdubio praevenit et voluntas: quoniam fides sine voluntate non potest esse. Si autem gratia praevenit fidem, quoniam praevenit voluntatem, profecto praevenit omnem obedientiam, praevenit etiam charitatem, qua una Deo veraciter et suaviter obeditur. Et haec omnia gratia in eo cui datur, et cujus haec omnia praevenit operatur. » Hactenus Quesnellus.
2. Tota autem hujus Quesnellianae annotationis vis in eo sita est, ideo S. Leonem affirmasse, Sine dilectione non creditur, quia sicut aliis praeceptis, ita etiam praecepto fidei nemo potest, ut oportet, obedire sine charitate: qua una, ut Augustinus loquitur, Deo veraciter et suaviter obeditur; et idcirco Leonis doctrinam ex Augustini principiis haustam tradidit. Hic autem cavendum est ne hujusmodi locutio eo sensu accipiatur quem refert Quesnelli propositio 47 proscripta [Col. 0537C] in constitutione Unigenitus, nimirum: Obedientia legis profluere debet ex fonte, et hic fons est charitas. Quando Dei amor est illius principium interius, et Dei gloria ejus finis; tunc purum est quod apparet exterius: alioquin non est nisi hypocrisis, aut falsa justitia; quae conveniunt cum propositione 17 a S. Pio V condemnata inter Baianas: Non est vera legis obedientia, quae fit sine charitate. Et in defensionem quidem propositionis 47 Quesnellianae Augustini testimonium ex libro de Dono persev. c. 16 in Hexaplis Quesnellianis inculcatum, ac prave explicatum, aut potius contortum legimus. Cum enim S. doctor una charitate veraciter obedire dixerit, illi exinde intulerunt sine charitate non obediri veraciter, sed per fallaciam, 483 qua omnis ejusmodi obedientia non vera sit obedientia legis, sed ad hypocrisim falsamque justitiam referenda sit.
3. Si hoc tam pravo atque proscripto sensu atque consilio Quesnellus eam annotationem subjecit, significare voluisset ea Leonis verba, sine dilectione [Col. 0537D] non creditur, in eam sententiam esse accipienda, quod fides, quae sine charitate in peccatoribus reperitur, vera fides non sit, qua praecepto fidei veraciter obeditur: cui quidem sententiae affines sunt propositiones 52 et 58 damnatae in constitutione memorata, quibus fidem et religionem veram sine amore et charitate haudquaquam consistere Quesnellus asseruit. Quod doctrinae monstrum expresse quoad fidem jamdiu ante praedamnaverat Tridentina synodus sess. 6, c. 28: Si quis dixerit . . . . fidem, quae remanet (in peccatore) non esse veram fidem, licet non sit viva; aut eum qui fidem sine charitate habet non esse Christianum, anathema sit. Unde etiam proscripta est ab Alexandro VIII prop. 12: Quando in magnis peccatoribus deficit amor, deficit etiam fides; et etiamsi videantur credere, non est fides divina, sed humana.
4. Quod si Leonis verba in ea notatione Quesnellus alio sensu accepit, nimirum ut indicaret eum loqui [Col. 0538A] non de quacumque fide, sed de fide viva, et ut oportet ad meritum aeternae vitae, eodemque sensu scripsisse Augustinum, sola charitate veraciter obediri, videlicet uti ad veram justitiam et ad merendum aeternum praemium requiritur, recte quidem intellexisset, sed non satis apte hanc sententiam explicasset, ut in annotatione explicari ac demonstrari oportebat. Id autem evidenter statuere nostra plurimum interest, ut palam fiat quam longe absint a damnato sensu Leonis verba ac sententia.
5. Si separatim a contextu consideretur haec propositio: Sine dilectione non creditur, suspicari quispiam poterit S. pontificem lato sensu dilectionis nomen sumpsisse, nimirum non de charitate solum, sed de qualibet dilectione, ita ut etiam illa involvatur, qua quicumque credit saltem veritatem et fidem ipsam aliquatenus diligit. At sicuti ex contextu, a quo genuinus verborum sensus semper est colligendus, palam fit S. Leonem dilectionis nomine eam charitatem intelligere quae fructum aeternum pariat, ita [Col. 0538B] nomine fidei vivam fidem intelligit, quae una cum charitate conferat ad videndum et promerendum Deum. Enimvero in capite ejus sermonis secundo, cui laudata verba inseruntur, jam ab initio sibi exponendum proposuerat, per cujusmodi vias nobis sit ad Dei promissa tendendum, nimirum ad aeternam gloriam. Duas mox vias subjicit ex sacra Scriptura, videlicet misericordiae et veritatis, et has monet non esse divisas, cum utraque virtus connexa esse debeat, ut ad eum finem tendamus. Mox transit ad fidem et charitatem, et harum pariter virtutum nexum ad eumdem finem necessarium affirmat; unde subdit: 484 Tunc verum nomen, et verus est fructus (nimirum aeternus) ambarum, cum insolubilis utriusque manet connexio. Et hanc quidem connexionem in eum finem omnino necessariam explicaturus statim addit: Ubi enim non simul fuerint, simul desunt, quia (notetur ratio quae beatitudinis finem proponit) invicem sibi et juvamen et lumen sunt: donec desiderium [Col. 0538C] credulitatis impleat remuneratio visionis, et incommutabiliter videatur et ametur, quod nunc et sine fide non diligitur, et sine dilectione non creditur, ut scilicet utiliter ad visionis remunerationem obtinendam credatur. Hanc connexionem et hunc finem apertius insinuant quae statim subjiciuntur: Quia ergo, sicut Apostolus ait, in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per dilectionem operatur, simul atque conjunctim et charitati studeamus et fidei. Hic est enim quidam efficacissimus geminarum alarum volatus, quo ad promerendum et videndum Deum puritas mentis attollitur, ne oneri curarum carnalium deprimatur. Nam qui ait: Sine fide impossibile est placere Deo, idem dicit: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum, nimirum apud Deum, apud quem sine charitate nihil prodest, ut ibidem Apostolus loquitur: ita enim S. pontifex serm. 2 de Jejunio Pentecostes c. 3 exposuit: Cum dicat Apostolus nullas sibi virtutes sine charitate prodesse. Hinc rursum [Col. 0538D] Leo cap. 3 sermonis 45 illud inseruit principium: Quod non ex fidei procedit fonte, ad praemia aeterna non pervenit, ubi se loqui indicat de fide qua praemium aeternum promeremur, quae sine charitate esse non potest. Vides ergo quam probe omnia ad finem aeternae beatitudinis referantur.
6. Evidens tandem fiet non aliam nisi hanc esse posse Leoninae mentis interpretationem ex serm. 4 de collectis c. 1, ubi satis innuit haberi in multis fidem sine charitate; at fidem ejusmodi a charitate disjunctam ad salutem seu praemium aeternum nihil proficere. De multis enim Christianis verba faciens, Multis, inquit, quibus (diabolus) auferre non potuit fidem, sustulit charitatem; et agro cordis ipsorum avaritiae radicibus occupato, spoliavit fructu operum, quos non privavit fructu labiorum. Quid apertius? Hinc etiam serm. 10 de Quadrag. c. 3 fidem rectam, qua satis obeditur praecepto fidei, sine charitate stare posse, at non esse [Col. 0539A] fructuosam ad futuram gloriam, si absque charitate sit, palam fatetur. Quamvis enim, inquit, magnum sit habere fidem rectam sanamque doctrinam, et multa laude digna sit circumcisio gulae, lenitas mansuetudinis, puritas castitatis, nudae tamen sunt omnes sine charitate virtutes, nec potest dici in qualibet morum excellentia fructuosum, quod non dilectionis partus ediderit. Hinc intelligentur illa serm. 18, c. 3, ubi varios Christianorum profectus describens, In fide germen est, inquit, in spe 485 incrementum, in charitate maturitas; quibus fidem et spem virtutes agnoscit, at non fructuosas aeternae vitae, nisi ex charitate maturitatem obtineant. Ita S. Pontificis doctrina hausta ex principiis fidei, quae cum Scriptura ac traditione Tridentina synodus statuit, et a proscriptis thesibus aliena cognoscitur.
7. Neque minus cohaeret cum Augustini principiis, qui multis in locis fidem sine charitate identidem reperiri diserte docuit, uti serm. 90, num. 8: Potestis habere fidem sine dilectione; et solum ei [Col. 0539B] qui sine charitate credit, hanc fidem inanem esse affirmat, seu inutilem ad aeternum praemium, haec scribens in Enchiridio num. 117: Qui vero non amat, inaniter credit, etiamsi sint vera quae credit; et lib. VIII de Trinitate c. 4: Nisi per fidem diligatur, non poterit cor mundari, quo ad Deum videndum sit aptum et idoneum. In hanc autem sententiam, cum in libro de Dono persev. c. 16 de charitate scripsit, qua una Deo veraciter et suaviter obeditur, vocem veraciter de perfecta obedientia legis accepit, qua homo fiat aptus et idoneus ad videndum Deum, ut ex aliis Augustini testimoniis latius probant qui de hac ejusdem doctrina ex proposito disserunt. Nobis autem Leonis sententiam explicasse et constituisse sufficiat.
«Idem habet (inquit Quesnellus in annotatione recitato testimonio subjecta) supra serm. 2 de Quadrag. cap. 5: Romani, inquit, orbis piissimi imperatores sancta antiquitus observatione custodiunt, qui in honorem passionis et resurrectionis Christi, constitutionum suarum severitate mollita, multarum culparum reos praecipiunt relaxari. Et serm. 9 cap. 3: Ut severitas ultionum, quae nunc etiam in publicis judiciis relaxatur, etc. Quousque remissio et relaxatio ista extenderetur, an solis vinculis soluti rei in custodia remanerent, an etiam e carcere dimitterentur, non invenio clare definitum. In libello supplici monachorum qui sub Eutyche erant, actioni 1 concilii Chalcedonensis inserto, haec habentur: Supervenit, inquiunt, et salutaris passionis dies et sacra nox, et Resurrectionis festivitas, in qua quidem et plurimis peccatoribus a sanctis Patribus nostris damnationes solvuntur; verum et ab imperatoribus criminalia reis [Col. 0539D] vincula relaxantur: justa vero laetitia omnis domus et omne forum repletur. Videntur ex his verbis rei saltem nonnulli in libertatem esse vindicati in paschali festo legibus imperatoriis. Nulla tamen in Codice quae id 486 asserat, etsi plures quae actionem omnem in reos suspendant, aliae per totam Quadragesimam, aliae per quindecim paschalis festi dies. Cod. lib. III, tit. 12, de Feriis: Quadrag. diebus, qui auspicio caeremoniarum paschale tempus anticipant, omnis cognitio inhibeatur criminalium quaestionum. Impp. Valent. Valens et Grat. AAA. In quindecim paschalibus diebus compulsio annonariae functionis et omnium publicorum privatorumque debitorum differatur exactio. Valent. Theod. et Arcad. AAA. Exceptionem continet alia eorumdem constitutio, quae Leonis nostri sententiam confirmet magis quam infirmet: In his tamen, inquiunt, et emancipandi et manumittendi cuncti licentiam habeant. Sed [Col. 0540A] Leonis locus primo loco citatus ex serm. 2 Quadragesimae multarum culparum reos imperatoriis constitutionibus relaxatos esse per hanc paschalium dierum solemnitatem clarius videtur asserere. Nam relaxari nihil aliud esse quam dimitti ex serm. 47, de Pass. 8, c. 3, probatur, ubi ut Barrabbam indulgentia relaxaret, clamasse populos scribit.» Hactenus Quesnellus. Si vero is observasset titulum Justinianei Codicis De episcopali audientia, lib. I, tit. 4, invenisset legem Valentiniani II, n. 3, descriptam et editam an. 385, in qua haec habentur: Exsequantur judices quod indulgere consuevimus. Ubi primus dies paschalis exstiterit, nullum teneat carcer inclusum, omnium vincula dissolvantur; et subjiciuntur exceptiones quorumdam reorum et criminum. In Codice autem Theodosiano lib. IX, tit. 28, De indulgentiis criminum, quinque ejusmodi leges occurrunt, duae Valentiniani Senioris ac tres Junioris, quarum ultima est jam allegata, ex quibus colligitur olim hanc indulgentiam usu quodam inductam, [Col. 0540B] vel epistolis etiam imperatorum per singulos annos ad omnes civitates missis, ut liquet ex duobus testimoniis Chrysostomi, ex more praescriptam, nonnullas dubitationes peperisse de quibusdam reis, num eadem indulgentia essent relaxandi: quae dubitationes ut solverentur illae leges datae fuerunt. In postrema autem lege generalis sanctio edita fuit, quae omnes exceptiones complectitur. Vide Jacobi Gottofredi Commentarium praecipue in legem 3, ubi indicatos Chrysostomi textus recitat.
Ipsa illa substantiae nostrae in Deitate susceptio, qua Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, quem hominem misericordiae suae, nisi infidelem, reliquit exsortem? His Leonis verbis hanc postillam [Col. 0540C] Quesnellus affixit: Infidelis exsors gratiae Christi. Haec autem indefinita propositio perperam 487 intelligi potest, ita ut favere videatur propositioni 26 damnatae in constitutione Unigenitus, qua traditur: Nullae dantur gratiae nisi per fidem. Sed misericordiae nomen S. pontifex adhibuit, non autem nomen gratiae. Ne vero ipsum misericordiae nomen cuipiam fucum faciat, quo ille sensu exsortem misericordiae dixerit infidelem, ex contextu explicandum est. Ejus itaque misericordiae infideles exsortes intelligit, cujus participes fideles affirmat. Porro ad fideles pertinent ista, quae praecedenti testimonio immediate subjiciuntur: Et cui non communis natura cum Christo est, si assumentem recepit, et eo spiritu est regeneratus, quo ille progenitus? ubi indicat fidei et baptismatis gratiam, ut not. 24 in hunc locum explicavimus. Loquitur nimirum S. Leo de illa misericordia qua Verbum caro factum et in nobis habitans nos per fidem et baptisma sibi unitos divinae effecit consortes naturae. Sicut ergo fideles, [Col. 0540D] qui fidem et baptisma susceperunt, hujus misericordiae participes sunt, ita infideles, qui et fide et baptismate carent, eadem hac misericordia recte dicuntur exsortes.
1. Tres annotationes in hoc testimonium Quesnellus subjecit, quas hic describimus. Primum in ea verba, Quo post resurrectionem Domini ducentesimus et sexagesimus annus impletus est, «Mendum, ait, hic subesse suspicatur Dionysius Petavius in annotationibus [Col. 0541A] ad Epiphanium pag. 267, et pro CCLX, translato numero uno, legendum vult CCXL. Ratio ejus est quod Probi et Paulini consulatus incidit in annum fere Christi CCLXXVII in aera Dionysiana. Quo ex numero XXXI, inquit, annis deductis, CCXLVI anni reliqui sunt ab ascensione Domini; totidem scilicet, quot ex aliorum chronographorum sententia ponit Epiphanius. Leo autem noster horum sententiam secutus erit (si Petavii correctio subsistit), numerum rotundum CCXL pro CCXLVI usurpans; quod inter concionandum maxime evenire solet, ubi ad strictos chronologiae apices non attenditur. Propius adhuc ad illam epocham accedet Leo, si pro CCLX posuerit CCL, quod quidem habet Oxoniensis codex unus ms. in archiviis Laudinis asservatus. Et sane, ut cum typi excudendi ordinantur, facilius est numerum unum in alterius locum, dormitantibus 488 operis, irrepere, et pro XL excudi LX, ita inter scribendum facilius est numerum unum alicui summae superaddi, ut X ad L.»
[Col. 0541B] 2. Secundo in ea verba, Probo imperatore Paulinoque coss.: «Hinc corrige, inquit, Cassiodori Fastos consulares, qui hunc consulatum Aureliani et Marcellini consulatui immediate subjiciunt. Corrige etiam Annales ecclesiasticos, qui ad annum Ch. 277 hunc consulatum cum septimo Aureliani imperatoris anno componunt. Cum enim ex fastis omnibus Probum Paulinumque simul consulatum gessisse constet, Probumque imperatorem appellet Leo noster, necesse est ut post Aureliani mortem, immo et post Taciti, cui Probus successit, obitum, consulatus ille Probi Paulinique contigerit. Concinit Eusebii Chronologia, qui anno 2 Probi imperatoris Manichaeorum originem assignat. Facilis tamen conciliandorum auctorum diversa de Manichaeorum sectae initiis scribentium via. Alii de ipso Manete, alii de ejus magistris Scythiano et Budda, de quibus supra, intelligendi. Aliqui de ipsa origine monstri illius; nonnulli de variis ejus eruptionibus in Ecclesiam, [Col. 0541C] partim Orientalem, partim Occidentalem; ac demum alii de errorum ejus damnatione, de qua Leo noster mentionem facit.»
3. Tertio in ea verba, Cum octava jam in Christianos persecutio, etc.: «Si de Aureliani, inquit, imperatoris persecutione loquitur, ut videtur omnino, haec non octava fuit, sed nona, quemadmodum numerat Augustinus de Civit. Dei lib. XVIII, cap. 3, et ex aliarum persecutionum enumeratione liquet. Si Charitonis martyris acta, quae apud Surium 24 Septembr. leguntur, digna sunt quibus hac in parte fides habeatur, Tacitus Probi praedecessor huic jam persecutioni finem imposuerat; ut benigne interpretari juvet haec Leonis verba, quae persecutionis etiam exordium videntur significare: Cum jam ebulliret, etc., quamquam mss. codd. tres Oxonienses habent, desaeviret. » Haec omnia Quesnellus.
4. Omnes hujus loci chronicas notationes sumptas deteximus ex integro Prosperi Chronico. Inter tres enim aut potius quatuor hujus Chronici editiones, [Col. 0541D] quas accuratissime distinguit ac statuit P. Hieronymus a Prato diss. 3 in Sulpicium Severum, tom. II, num. 32 et seqq., altera ex duabus prioribus, seu, si mavis, tertia in rem praesentem, qua de Manichaeis Romae detectis agitur, Leoni usui esse potuit. Prima quam Prosper vulgavit an. 433, secunda, quae desinit an. 443, et confirmari potest ex codice antiquo Veronensi Saibanteo, qui integrum Prosperi Chronicon hoc anno desinens, id est hanc ipsam secundam editionem Prosperi repraesentat. Tertia, quae extenditur ad annum usque 445. Ex aliqua vero harum editionum Leonem profecisse 489 in memoratis chronicis notationibus describendis duo certa indicia demonstrant. Probi siquidem imperatoris et Paulini consulatus in uno Prosperi Chronico legitur: nam Prosper, qui ex Eusebii Chronico ab Hieronymo Latine reddito pleraque decerpsit, primus omnium a passione seu resurrectione [Col. 0542A] Christi consulatus adjecit, Manichaeorumque haeresis initia Probi imperatoris et Paulini consulatui assignavit. Octavae etiam persecutionis notatio soli Prosperi Chronico referenda est: Eusebius enim persecutiones quidem suis locis indicavit in Chronico, non autem expressit numerum quem in Prospero invenimus. Hinc autem anni quoque annotatio ex eodem Prosperi Chronico supputando collecta dicenda est.
5. Si vero recta supputatio facta credatur, scribendus fuerat potius annus 250 quam 260. Si enim a consulatu Geminorum, cui passio et resurrectio Christi in iisdem editionibus attribuitur (postremae siquidem editioni, quae prodiit an. 455, tribuenda est illa opinionis mutatio, qua Prosper Geminorum consulatui manifestationem seu praedicationem Christi, tribus autem post annis passionem et resurrectionem ascripsit): si, inquam, ab eo Geminorum consulatu ad consulatum Probi et Paulini, cui initium haeresis Manichaeorum affigitur, recte computes, [Col. 0542B] invenies quidem in editis consulatus 247, qui rotundo numero, ut saepe fit, latius haberi potuerunt pro anno 250, non vero 260. At observandum est in vulgato Prosperi Chronico alios consulatus librariorum incuria omissos, alios autem perperam fuisse insertos, ut colligi potest ex Canone paschali Victorii Aquitani, qui consulatus ex Prospero accuratius exscripsit, nec non ex aliis argumentis, quae luculenter proposuit Joannes Vander Haagen in Observationibus ad Chronicon Prosperi, § 49 et seqq. Porro ex eodem Victorii Canone atque ex aliis ipsius Prosperiani Chronici notis liquet, consulatum Geminorum, cui assignantur passio et resurrectio Christi, ab ipso Prospero fuisse affixum ei anno qui respondet anno aerae vulgaris vigesimo octavo. Si vero ab hoc anno aerae vulgaris computare incipias usque ad Probi et Paulini consulatum, qui concurrit cum anno aerae vulgaris 277, invenies his consulibus (computatis terminis) decurrisse annum ducentesimum quinquagesimum, [Col. 0542C] qui minus accurate impletus a Leone appellatur.
6. Dissimulandum quidem non est, in Prosperi Chronico si expungantur consulatus duo certo expungendi, et addantur quatuor, qui certe addendi sunt, ut laudatus Vander Haagen probavit, Probi et Paulini consulatum a consulatu Geminorum cadere in annum 249, quemadmodum et apud Victorium accidit. Sed cum in consulatibus notandis Prosperi et Victorii codices sint evidenter corrupti, non multum in his insistendum videtur. Cum vero Prosper jam aliquanto ante Probi et Paulini consulatum, 490 ac deinceps etiam, veteri unius anni anticipatione deserta, consules proprio cujusque anno ascribere coeperit, satius est credere proprio quoque anno assignasse consulatum Probi atque Paulini, ita ut unus consulatus, qui praepositus fuerat, perperam in codicibus postpositus legatur, ac propterea illorum consulatus vere concurrerit cum anno post resurrectionem Christi 250. Cum itaque S. Leo caeteras [Col. 0542D] chronicas notationes ex Prosperi Chronico sumpserit, annum quoque 250, ex eodem per supputationem annotasse credibile est, non vero 260. Sed unus tantum codex Oxoniensis a Quesnello laudatus eum annum praefert. Cum vero caeteri omnes tum Collectionum tum Lectionariorum et multi et antiqui codices, quos diligenter exquisivimus atque contulimus, et inter hos antiquissimus Vat. 3835, habeant annum 260, et non numericis Romanis notis CCLX, quae facile a librariis mutari et vitiari potuissent, sed distinctis verbis expressum ducentesimus et sexagesimus, quae non ita facile mutationem recipiunt, non ausi sumus a vulgata lectione discedere. Experimento enim patefactum est quantum a primaeva et originali lectione desciverint illi qui ex arbitrio, licet conjecturis vehementibus ducti, numericas quasdam notationes corrigere voluerunt. Neque moveat excessus decennii, qui in an. 260 manifestus est. [Col. 0543A] Antiquos enim Ecclesiae Patres in computandis annis sive ab ortu sive a passione Christi non fuisse multum accuratos, et excessisse etiam ultra decennium, pluribus exemplis probavimus diss. 1 S. Zenonis editioni praemissa cap. 2, § 1. Haec quoad primam Quesnelli annotationem.
7. Quoad alteram illud monere sufficiat, Leonis verba de tempore quo Manes damnandus innotuit, illud tempus indicare, quo primus omnium Archelaus Cascharae in Mesopotamia episcopus cum Manete publicam disputationem habuit, ac exinde ejus errores ita prodierunt, ut tum damnandus innotuerit.
8. Quoad tertiam annotationem jam indicabimus persecutionis octavae mentionem a S. pontifice sumptam fuisse ex Prosperi Chronico. Prosper autem novem tantum persecutiones recensuit: illam enim Aureliani, quae ab Augustino et Orosio nona dicitur, quaeque commota quidem, sed fulmine et morte ejusdem imperatoris statim intercepta traditur, Prosper [Col. 0543B] distincto numero inter persecutiones referendam non credidit, adeo ut Diocletianeam (alias decimam) nonam vocaverit. Hinc cum Leo octavam persecutionem appellavit, Prosperi vestigiis insistens, non Aureliani, sed Valeriani persecutionem intellexit, quae apud Prosperum aeque ac apud Augustinum et Orosium, nec non apud Sulpicium et Hieronymum octava computatur.
1. Sanctus pontifex in serm. 79, de Jejunio Pentecostes secundo, cap. 2, de infidelium jejuniis loquens, non solum ea appellavit vana, verum etiam infidelitate polluta asseruit. Aliud enim agit sub veritate ratio, aliud sub falsitate deceptio. Apud nos fides etiam sanctificat manducantem, apud illos infidelitas polluit jejunantem. Et mox hanc generalem propositionem [Col. 0543C] subjicit: Extra Ecclesiam catholicam nihil est integrum, nihil castum, dicente Apostolo: Omne quod non est ex fide, peccatum est: quibus verbis non tam jejunia quam omnes aliarum virtutum moralium actus infidelitate pollutos ac peccata esse videtur innuere. His autem verbis Quesnellus postillam affixit: An et qualia sint infidelium bona opera.
2. Ne quis vero sententiae ab Ecclesia proscriptae S. Leonem favere existimet, praemonendum est eum alibi palam fuisse professum laude digna esse misericordiae et humanitatis opera quae non prodeunt ex fide, si nullo pravo fine aliunde infecta, ex ipsarum virtutum motivo eliciantur. Haec enim leguntur serm. 7 de Quadragesima, c. 3: Quid hac humanitate felicius? Quae utique laude sua fraudanda non esset, si propter ipsam naturae communionem (en naturalis virtutis motivum) juvando homini ab homine praestaretur. Sed quia, addit, quod non ex fidei procedit fonte, ad praemia aeterna non pervenit; alia est conditio operum coelestium, alia terrenorum. Mundana benevolentia [Col. 0543D] in his quos adjuvat habet finem; Christiana pietas in suum transit auctorem, dum in ipsum dicimur benigni, quem in nobis fatemur operari. Qui laude sua fraudandam non esse ejusmodi humanitatem affirmat, etiamsi non ex fidei procedat fonte, dummodo propter ipsam naturae communionem juvando homini ab homine praestetur, qui est finis miserationis ac virtutis naturalis; is bonam utique, non autem malam hanc humanitatem credidit: neque enim malum, quod solam vituperationem meretur, dici potuisset fraudandum non esse sua laude. Solum vero haec opera praemio coelesti, quod Deus retribuat, vacua esse, in subsequentibus addidit, et totum eorum praemium inter homines, in quibus sistunt, et in hoc mundo terminari. Si qui ergo infideles misericordiae aut alterius moralis virtutis opera edant ex motivo virtutis, licet non ex fide edant, peccati accusandi non sunt ex Leonis sententia.
[Col. 0544A] 3. Quod si eorum jejunia infidelitate polluta, et apud eos nihil integrum, nihil castum reperiri, in hoc serm. 79 affirmavit, id alio sensu, qui antecedenti sententiae non contradicat, affirmasse dicendus est, quatenus scilicet jejunia et alia virtutum opera apud infideles plerumque non ex motivo 492 virtutis, sed ex aliquo vitioso fine profecta credidit. Qua in re observandum est S. Pontificem infidelium nomine complecti omnes qui Christiana fide carent, sive pagani illi sint, sive Judaei, sive etiam haeretici. Ita enim exorditur caput secundum: In exercendo autem hoc Dei munere (id est continentia a cibis per jejunium), non ideo segniores esse debemus, quia et Judaei et haeretici saepe ab edendi libertate se continent, et apud ipsos paganos sunt quaedam vana jejunia. Mox de his omnibus jejunantibus subdit: Aliud enim agit sub veritate ratio, aliud sub falsitate deceptio. Apud nos fides etiam sanctificat manducantem, apud illos infidelitas polluit jejunantem; ubi infidelitas non solum ad paganos, sed ad Hebraeos et haereticos etiam extenditur. [Col. 0544B] Varia autem ratione istorum abstinentiae (et similiter alii actus virtutum moralium) ex pravo aliquo fine pollui potuerant. Paganorum quidem jejunia, si quae Leonis aetate in inanium deorum cultum vigerent (uti erat illud quod Cereri institutum Livius memorat, quodque IV nonas Octobris praescriptum legitur in antiquo Kalendario marmoreo Amiterni effosso [ Apud Murator. Thesaur. inscript. pag. 150]) quatenus infidelitate polluta proprie dicantur, quisque intelligit. Idipsum est de jejuniis Manichaeorum in honorem Solis ac Lunae a Leone notatis Serm. 4 de Quadrag. c. 5, et in epist. ad Turribium c. 4, de quibus proinde affirmat in laudato sermone: Qui sua maxime observantia polluuntur. Alia etiam istorum haereticorum jejunia perstrinxit serm. 4 de Nativitate c. 6: Non vos seducant deceptoriis artibus ficta et simulata jejunia, quae non ad purificationem, sed ad perditionem proficiunt animarum. Speciem quidem sibi pietatis et castitatis assumunt; [Col. 0544C] sed hoc dolo actuum suorum obscena circumtegunt, et de profani cordis penetralibus jacula, quibus simplices vulnerentur, emittunt. Et rursum de ejusmodi jejuniis serm. 4 de Epiphan. c. 5: Non sunt casta jejunia, quae non de ratione veniunt continentiae, sed de arte fallaciae. Hactenus nocuerint incautis, hactenus illuserint imperitis. In quibus cum jejuniorum id genus vitium in fallendi finem rejicit, non in jejunia per se; tum vero casta innuit jejunia, quae de ratione veniunt continentiae, seu quae omni pravo fine secluso ex solo virtutis motivo procedunt. Hebraeorum quoque jejunia polluta intelligi possunt vel eo pravo consilio quo praeceptis legalibus jam abolitis obsequium praestandum existimant, vel saltem inani gloria, qua Pharisaeos jejunantes intumuisse, uti apud Matthaeum traditur c. VI, v. 16, S. pontifex notavit serm. 4 de Jejunio mensis septimi c. 1, ac praecipue serm. 7, c. 2.
4. Hoc autem inanis gloriae vitium in sermone de [Col. 0544D] quo nunc agimus S. Leonem praesertim spectasse exinde colligi potest quod capite tertio Christianos hortetur ut a jactantia et superbia in jejuniis maxime caveant, ne jejunium per se bonum hoc vitio corrumpatur. Cavendum est, inquit, 493 ne bona, quae facere sine bonitate non possumus, elatione perdamus. Nam omni se merito laude dispoliat, qui de studiis industriae suae in se magis quam in Domino gloriatur. Et cap. 4: Contineamus nos ab inflatione jactantiae, ad Dei gloriam cuncta referentes. Quamquam in hoc potissimum vitium, de Christianorum jejuniis loquens, declamasse videtur, quia, uti animadvertit, serm. 4 de Quadrag. c. 3, apud ipsos, qui infidelitate non detinentur. hoc maxime corrupto fine diabolus insidiatur, ut quos, ait, non potuerit dejicere per diffidentiam, conetur superare per gloriam. Vicinum est enim rectis actionibus superbiae malum, et de proximo semper virtutibus insidiatur elatio; quia difficile est ut laudabiliter viventem laus humana non capiat, nisi, ut [Col. 0545A] scriptum est, qui gloriatur, in Domino glorietur. Cum vero S. Leo apud paganos, Judaeos et haereticos, qui recta fide carent, jejunia vel hoc superbiae, vel alio vitio infecta putarit, ac pari aliquo pravo fine corrupta praesumpserit caetera virtutum moralium opera quae ab illis fiunt, nihil mirum si illa exinde infidelitate polluta, et apud eosdem nihil integrum, nihil castum reperiri affirmavit.
5. Neque idcirco colligendum est eum peccati absolute ac generatim damnasse omnia virtutum opera quae extra Ecclesiam ab illis eduntur; nam laude digna ac bona, ut vidimus, expresse docuit, quae ex fidei fonte non prodeunt, si omni pravo fine semoto ex virtutis motivo producantur. Solum cum inter paganos aliosque infideles, deficiente recta fide, aliquis pravus finis, saltem philautiae vel inanis gloriae, facillime subrepat, ipsa bona opera, quae facere sine bonitate non possumus, vitiari, et eatenus nec integra, nec casta esse affirmavit, uti eodem sensu Augustinus, Prosper aliique Patres tradidere. [Col. 0545B] Hinc serm. 4 de Nativit. Domini, c. 6, postquam vitiosa Manichaeorum jejunia reprehendit, auditores suos ad rectam fidem tenendam hortatus est hac praesertim ratione, quia nihil sine illa sanctum, nihil castum est, nihil vivum: justus enim ex fide vivit; ubi verba nihil castum indicato sensu intelligenda sunt.
6. Hic autem postremus textus aliam observationem suppeditat. Dum enim sine fide nihil sanctum, nihil vivum tradit; infidelium opera quae nullo pravo fine inficerentur, vera sanctitate ac merito aeternae vitae vacua innuit. Ita etiam serm. 8, de Quadr. c. 1, S. Pontifex jejunaturos monens, ne ulla infidelitate polluantur, hanc rationem affert: Dicente enim Apostolo, Omne quod non est ex fide, peccatum est, inutilia erunt ac vana eorum jejunia, quos illusionibus suis mendacii pater decipit, et vera Christi caro non pascit. Quibus verbis nomen peccati ab Apostolo adhibitum, de operibus generatim inutilibus et vanis, id est merito ac praemio aeterno carentibus, interpretari videtur, [Col. 0545C] ut scilicet ea quoque misericordiae opera ab infidelibus edita, complectatur, quae nullo corrupto fine propter 494 ipsam naturae communionem juvando homini impensa, sua laude non fraudanda, id est bona, pronuntiaverat serm. 7, quaeque proinde hoc solo latiori sensu peccata dici queunt, quatenus sine fide viva ad aeternum praemium nihil proficiunt; unde hoc eodem serm. 7 scripsit: Quod non ex fidei procedit fonte, ad praemia aeterna non pervenit.
7. Duo itaque virtutum moralium opera S. pontifex in infidelibus satis distinxit. Alia ex objecto quidem bona, at pravo fine corrupta et mala; alia vero nullo pravo fine infecta, non tam ex objecto quam ex fine virtutis bona, sed merito aeternae vitae expertia et inutilia. De primi generis operibus absolute et generatim affirmavit, nihil integrum, nihil castum, etc., apud infideles reperiri, quia generatim omnia infidelium bona opera aliquo vitioso fine corrumpuntur. Opera vero secundi generis conditionate et [Col. 0545D] quasi per exceptionem in illis admisit, si ex motivo virtutis edantur; quod casum possibilem et valde rarum insinuat.
8. Id vero a damnatis propositionibus tam alienum est, quam ab iisdem alienus est S. Augustinus, qui de operibus virtutum apud infideles non dissimiliter tradidit. In libro de Spiritu et Litt., cap. 26, scriptum reliquit: In numero etiam hominum impiorum, nec Deum verum veraciter colentium quaedam facta vel legimus, vel novimus, vel audivimus, quae secundum justitiae regulam non solum non vituperare possumus, verum etiam merito justeque laudamus. Id convenit cum illis Leonis laude sua fraudanda non sunt. Mox autem subdit: Quamquam si discutias quo fine fiant, vix invenientur, quae justitiae debitam laudem defensionemque mereantur. Quibus dum insinuat ea justitiae opera sine aliquo pravo fine vix inventum iri, pleraque sane perinde depravata in iisdem certo credidit: unde aliis in locis virtutum opera, quae ab infidelibus [Col. 0546A] patrantur, idem Augustinus, aeque ac S. Leo, generatim damnavit ex solo pravo fine, quo ea infecta, raris casibus exceptis, generatim praesumit.
1. Quesnellus in haec verba Leonis serm. 83 de Natali SS. Apostolorum Petri et Pauli c. 1: In die martyrii eorum istam notationem subjecit: «Quo die, quove mense agonem suum compleverint apostoli Petrus et Paulus, et quonam similiter martyrii eorum memoria solemni festivitate olim coleretur in Ecclesia, sunt qui ex hodiernis Ecclesiae fastis et consuetudine decerni nolint. Nullus enim, inquiunt, testis est admodum antiquus, qui illum diem III kal. Julii 495 assignet. Vetustissimum autem auctorem [Col. 0546B] habemus, Leonique ipsi aequalem, qui solemnitatem depositionis apostolorum octavo die ante kalendas Martias celebratam fuisse commemorat. Is est Polemeus Silvius, cujus laterculum sacra profanaque festa plura continentem, penes se integrum fuisse testatur Joannes Bollandus in praefatione generali in Vitas SS. cap. 4, § 3; cujus laterculi specimen eodem loco editum docet nos depositionem apostolorum, non 29 Junii, ut nunc fit, sed 22 Februarii celebratam fuisse in Ecclesia Romana. Ita enim habet; VIII (kal. Mart.) DEPOSITIO SS. PETRI ET PAULI. Romae scripsit, si codici fides, Silvius ille; sed et Leonis nostri aetate, imperantibus Theodosio juniore et Valentiniano, Posthumiano et Zenone VV. CC. coss., id est, anno Christi 448, suumque anno sequenti perfecit laterculum, Asterio consule, hoc est anno 449. Verum difficile est ut propter unicum incertae fidei codicem contra omnia eamus seu Kalendaria, seu martyrologia, seu alia hujusmodi Ecclesiae [Col. 0546C] veteris monumenta, quae hactenus lucem viderunt; qualia sunt Sacramentarium S. Gregorii Magni, Ordo Romanus, ipsum S. Hieronymi Lectionarium omnium antiquissimum; in his enim omnibus SS. Petri et Pauli depositio seu natale tertia die ante kalendas Julias assignatur. Immo et in vetustissima membrana seu martyrologio, quod e schedis Heriberti Rosweydi Bollandus ipse obtulerat Aegidio Bucherio, quodque iste suo comment. in Victorii Canonem inseruit, disertis verbis octavo kalendas Martii, non depositio apostolorum Petri et Pauli, sed natale Petri de cathedra legitur; et III kalendas Julii assignatur dies martyrii Apostolorum in hunc modum: III kal. Julii, Petri in Catacumbas, et Pauli Ostiense. Certe cum isti laterculi invicem de antiquitate certent, longe major ei fides debetur, cui suffragantur et antiqua omnia Ecclesiae monumenta et auctorum omnium consensus, quam alteri, qui solus novellam suggerit opinionem, et in quem facile [Col. 0546D] est mendum irrepsisse.» Hactenus ille, et satis bene. Solum displicet, quod memoratos Polemii Silvii et Bucherii laterculos invicem de antiquitate certare scripserit; nam laterculus Bucherii saeculo fere integro Silvii laterculo anterior est.
2. Ut autem Bucheriani laterculi aetas atque praestantia planius percipiatur, diesque martyrii SS. apostolorum Petri et Pauli certior fiat, de ejus auctore nonnulla exactius animadvertere juverit, quae hactenus ab aliis observata non vidimus. Duo autem (quod sciamus) codices hunc laterculum continent: alter vetustior, at mutilus, apud Bollandistas exstat. Ex hoc Bucherius memoratum laterculum et quatuor alia monumenta edidit, nimirum Catalogum praefectorum Urbis, Catalogum Romanorum 496 pontificum, Fastorum consularium fragmentum, et Kalendarium Romano-profanum, cui quatuor menses desunt. Alter vero recentior, sed integer inventus est in bibliotheca Caesarea. quo Cusbinianus usus [Col. 0547A] fuerat in Commentariis ad Cassiodorii Chronicon, et exinde ante Bucherium Catalogum praefectorum Urbis vulgaverat. Ex hoc autem Lambecius, tom. IV Bibliothecae Caesareae integrum Kalendarium, et noster cardinalis Norisius in opere de Epochis Syro-Macedonum integros fastos publicavit. Novissime autem Joannes Georgius Eccard, tom. I Corporis Historiae medii aevi ex eodem codice praeter Kalendarium quatuor reliqua monumenta eodem ordine, quo proferuntur in manuscripto, et cum iisdem etiam librariorum erroribus accuratissime recusit. Ex horum autem quinque documentorum observatione liquet omnia, imperante Constantio, fuisse conscripta. Nam in Kalendario Romano profano nullus notatur natalis dies imperatorum qui sint posteriores Constantio; hic autem appellatur titulo, non divi, ut caeteri jam vita functi, sed domini, quod viventis indicium est. Fasti consulares et Catalogus praefectorum Urbis desinunt an. 354. Laterculus, qui Bucherianus vocari solet, et inscribitur Depositio martyrum [Col. 0547B] et episcoporum, dum notat diem obitus et locum sepulturae Romanorum pontificum, terminat in Julio, qui obiit an. 352. Tandem Catalogus summorum pontificum ita concluditur in Liberio Julii successore, ut notetur quidem ordinationis, non autem mortis ejus dies, quemadmodum in antecessoribus fuerat designatus, quod eum adhuc superstitem indicat. Ex his autem observationibus unus et idem omnium ejusmodi monumentorum auctor, et Liberio atque Constantio coaevus agnoscitur. Ex Kalendario vero profano auctoris nomen eruitur, nimirum Furius Dionysius Philocalus. Cum porro omnia et sacra et profana quae in his monumentis notantur Romana sint, et peculiaribus ac minutissimis etiam Romanae urbis et Ecclesiae notitiis referta, nunc Philocalum Romae has notitias didicisse et scripsisse exploratum videtur, quod ad fidem his documentis conciliandam plurimum confert.
3. Praeterea in rem praesentem dissimulandum non [Col. 0547C] est laterculi Bucheriani integrum textum esse his verbis expressum: III kal. Jul. Petri in Catacumbas, et Pauli Ostiense Tusco et Basso conss. Ex hac autem Catacumbarum et consulatus notatione diem alicujus translationis potius quam mortis hoc laterculo designatum quidam suspicati sunt. At hanc difficultatem ipse Philocalus solvit ex duobus aliis opusculis, in quibus dies martyrii SS. apostolorum Petri et Pauli signatur III kal. Julias, nimirum in Catalogo Romanorum pontificum his verbis: Passus est (S. Petrus) cum Paulo d. III kal. Jul., pag. 26 editionis Eccardi; et in Fastis consularibus pag. 10: 497 Nerone Caesare, Vetere. Hoc cons. passi sunt Petrus et Paulus III. kal. Jul. Verba passus et passi sunt diem profecto mortis expresse indicant. Itaque si uno laterculo, uti vocari solet, Bucheriano separatim ab aliis opusculis considerato ex consulatus praesertim additione dubitari poterat, num ibidem ex auctoris mente translationis dies designetur potius quam mortis, certe ex collatione ejusdem laterculi cum [Col. 0547D] aliis duobus ejusdem auctoris opusculis dubium esse nequit quin in eo auctor aeque ac in istis indicare voluerit martyrii diem, cum quo forte etiam translatio aut aliud factum nobis ignotum et consulatu Tusci ac Bassi denotatum concurrerit. Haec de auctore et sensu laterculi Bucheriani.
4. Porro Silvium auctorem alterius Kalendarii profani Gallum scriptorem fuisse, non ex eo solum cognoscitur quod suum opusculum dicavit Eucherio episcopo, qui Lugdunensi Ecclesiae praefuit, ut videre est apud Bollandum tom. I Januarii, in praefatione c. 4, § 3, verum etiam colligitur ex Vita S. Hilarii Arelatensis, in qua Silvius inter alios scriptores ejusdem Hilarii concionantis auditores recensetur: et hinc etiam auctor Chronici Prosperi Tironis nomine editi, qui Gallus item est auctor, ad ann. 439 memorat eumdem scriptorem Silvium ab aliis praetermissum, eo quod sibi in Gallia notus fuerat. Hujus autem [Col. 0548A] Silvii Kalendarium non sacrum, sed profanum est; cumque alios laterculos habuisse, ex quibus excerperet, et suo stylo alia fusius exposuisse, alia mutasse vel addidisse, Bollandus in praefatione t. I ostendit. Inter profana autem paucissima sacra festa obiter ibidem notantur, ut videre est apud Bollandistas tom. VI Junii part. II, ubi Kalendarium integrum Silvii editum fuit. Inter haec autem festa notabile est festum S. Vincentii martyris XI kal. Februarii, quod tum apud Romanos non celebrabatur, et similiter festum Machabaeorum kal. Augusti, quod aetate eadem Leoni coaeva Romae coeptum non fuisse ostendimus in admonitione praemissa serm. 18 Appendicis. Romae vero hoc Kalendarium scriptum, ut Quesnellus indicat, nuspiam apparet ex codice. Immo ex notatione ipsa depositionis SS. apostolorum VIII kal. Martias, cui tria monumenta Furii Philocali cum caeteris omnibus ecclesiasticis documentis refragantur, illud Kalendarium Romae scribi non potuisse liquet; idque multo manifestius evincit antiquissimum [Col. 0548B] sacramentarium Romanum Leonis nomine editum et recudendum a nobis tom. II, quod Leonis et ipsius Silvii aetatem redolens (uti eodem volumine ostendetur) diem martyrii eorumdem apostolorum mense Junio, et octavam mense Julio, tunc celebratum exhibet. Quin ex ipso Leone idipsum colligere licet. Is enim serm. 85 habito in octava ipsorum cap. 1 indicat in die festivitatis eorumdem liberatam fuisse Romam a 498 Vandalis. Haec autem liberatio cum inciderit in diem 29 Junii, ut in admonitione ad eumdem sermonem constituimus, eidem quoque diei eam festivitatem, ac proinde diem martyrii, fuisse ascriptum intelligimus. Probabilius igitur est Silvium scribentem in Galliis, Romanorumque festorum minus peritum, qui in allegato Prosperi Tironis Chronico turbatae admodum mentis dicitur, per errorem die VIII kal. Martias notasse depositionem SS. Petri et Pauli pro Natali S. Petri de Cathedra, quod huic diei in Philocali laterculo ascribitur. Forte cum festum [Col. 0548C] Cathedrae S. Petri XVIII kal. Februarias apud Gallos celebratum videret, eodem die Romanos eam festivitatem tunc celebrasse existimavit, ac propterea festum VIII kal. Martias in aliquibus documentis Bucheriano similibus notatam, non cathedrae, sed depositionis diem opinatus est. Ita sublata prorsus videtur hac in re Silvii auctoritas, quae una universis criticis negotium facescebat.
1. Celeberrimus est Leonis textus de duobus amoribus Dei et mundi, his verbis expressus serm. 5 de Jejunio septimi mensis c. 3: Duo namque amores sunt ex quibus omnes prodeunt voluntates, ita diversae qualitatibus, sicut dividuntur auctoribus. Rationalis enim animus, qui sine dilectione esse non potest, aut Dei est amator, aut mundi. His verbis Quesnellus hanc postillam [Col. 0548D] affixit: Quidquid ex amore Dei non est, ex amore est mundi, et ideo peccatum. Cum vero haec sententia ad propositiones Baii Quesnellique damnatas referri possit (unde hic maxime S. pontificis textus a Baianis et Quesnellianis ingeritur), quid in proscriptis thesibus damnatum sit, et quantum a damnato sensu absint Leonis verba, accuratius explicandum est.
2. Inter Baianas prop. 38 est hujusmodi: Omnis amor creaturae aut vitiosa est cupiditas qua mundus diligitur, quae a Joanne prohibetur, aut laudabilis illa charitas qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur. Et prop. 40: In omnibus suis actibus peccator servit dominanti cupiditati. Inter Quesnellianas prop. 44: Non sunt nisi duo amores, unde volitiones [Col. 0549A] et actiones omnes nostrae nascuntur: amor Dei, qui omnia agit propter Deum, quemque Deus remuneratur; et amor quo nos ipsos ac mundum diligimus, qui quod ad Deum referendum est non refert, et propter hoc ipsum fit malus. Et prop. 45: Amore Dei in corde peccatoris non amplius regnante, necesse est ut in eo carnalis regnet cupiditas, omnesque actiones ejus corrumpat. De amore regnante in corde hominum hic sermo est, et ita omnes actus ex regnante amore provenire traduntur, ut ipsi actus virtutum in peccatoribus, in quibus non Dei, sed mundi amor regnat, hoc amore infecti peccata esse debeant: unde est alia Baii propositio 35: Omne quod agit peccator vel servus peccati peccatum est.
3. Haec quam falsa et absurda sint nemo non videt. Sicut enim justi, in quibus regnat amor Dei, edere queunt, et identidem etiam edunt nonnullos actus leviter malos, non quidem ex amore mundi in ipsis dominante, qui cum charitate Dei habituali et in justis regnante componi nequit, sed ex aliquo leviori [Col. 0549B] et irrepente amore mundi, ex. gr., inanis gloriae, gulae, etc., quo nec cupiditas in iisdem dominatur, nec habitualis Dei amor expellitur, ita a peccatoribus, in quibus regnat mundi amor, produci possunt quidam actus boni ex amore aliquo virtutis, ex. gr., fidei, spei, misericordiae, orationis, etc., qui licet non sit ille amor Dei quo regnans mundi amor expellatur, tamen non est amor mundi, nec ad amorem mundi referri potest. Hac de causa Tridentina synodus sess. 6, can. 7, Lutheranorum dogma dicentium omnia opera quae justificationem praecedunt esse peccata, anathemate perculit: Si quis dixerit opera omnia quae ante justificationem fiunt vere esse peccata . . . anathema sit. Damnatum ergo est dicere omnia opera quae non prodeunt a charitate Dei regnante in corde hominum pertinere ad amorem et concupiscentiam mundi, ac proinde esse peccata; quod tamen postilla Quesnelli superius descripta indicat.
4. Quod si quis nonnullas ex damnatis 500 thesibus [Col. 0549C] ita emollire studeat ut non de regnante Dei amore in illis sermo sit, sed de amore Dei latius sumpto, quo opera referantur in Deum, damnatum pariter est dicere omnes actus virtutis, quantumvis bonos, si hoc amore non referantur in Deum, esse peccata, ut innuit postrema pars Quesnellianae thesis 44. Nam ut praescindamus a celebri inter theologos quaestione de relatione operum in Deum, certum per omnes catholicos est virtutum moralium opera, nedum a peccatoribus, sed ab infidelibus etiam peracta ex motivo virtutis, per se, seu saltem ex officio, ut aiunt, esse bona, tametsi non referantur in Deum: nam per eos pariter, qui relationis debitum severius propugnant, haec omissio bonum opus in se non vitiat, sed aliunde omittentem contaminat.
5. Certe S. Leo ab utroque pravo sensu remotissimus est. Etenim serm. 48, de Quadrag. 10, c. 3, in peccatoribus Christianis, in quibus mundi amor dominatur, et fidem rectam et alia virtutum moralium opera inveniri posse fatetur; et solum ea ex [Col. 0549D] defectu charitatis saltem habitualis fructu aeterno vacua testatur. Quamvis enim, inquit, magnum sit habere fidem rectam sanamque doctrinam, et multa laude digna sit circumcisio gulae, lenitas mansuetudinis, puritas castitatis, nudae tamen sunt omnes sine charitate virtutes, nec potest dici in qualibet morum excellentia fructuosum, quod non dilectionis partus ediderit. Praeterea serm. 44, de Quadrag. 7, c. 3, loquens de operibus misericordiae quae non ex fidei procedunt fonte, ac proinde ab ipsis infidelibus eduntur, qui Deum ignorantes nihil in ipsum referebant, ea laude sua fraudanda non esse, ac proinde bona asseruit, si ex motivo miserationis nullo intermixto pravo fine producantur, et solum ea peccata fere esse docuit, eo quod non ex motivo virtutis, sed ex philautiae, inanis gloriae, aut alio corrupto fine ea plerumque ab infidelibus edita praesumpsit; de quo vide observationem in serm. 79. En igitur quantum a damnatarum [Col. 0550A] propositionum sensibus absit Leonis mens atque doctrina; quem si sibimetipsi contrarium nolis comminisci, testimonium praesentis sermonis 90 proscriptis thesibus favere dici non potest.
6. Non desunt sane qui amorem Dei a S. pontifice late sumptum existimant pro quolibet amore virtutum, et amorem mundi pro quolibet vitiorum amore. Sicut enim omnis amor vitiorum apte refertur ad amorem mundi, quatenus mundus vitia amat et fovet, ita ad Dei amorem referri late potest amor omnium virtutum, quatenus Deus omnes virtutes amat ac praecipit. Immo cum omnis virtus sit justitia et veritas, uti saepius in sacra Scriptura appellatur, Deus autem justitia ac veritas sit, Deum lato sensu amare dici potest, qui virtutes ex proprio ipsarum motivo, nulla prava cupiditate intermixta, diligit. In hanc sententiam S. pontificem aliquando Dei [Col. 0550B] amorem sumpsisse pro amore cujusvis virtutis colligi potest ex illis serm. 95, c. 6: Nihil aliud est diligere Deum quam amare justitiam. Ita ergo qui quamlibet virtutem amat, cum amet justitiam, ex hoc principio Leonis Deum pariter diligit. Qui vero aliquem actum virtutis exercet ex motivo virtutis, ipsam virtutem amet necesse est. In hac vero hypothesi de duplici Dei et mundi amore, ad quorum alterum omnes actus voluntatis referendi sint, satius procul dubio est actus virtutum moralium, qui ex puro virtutis motivo eduntur, ad Dei amorem late sumptum referre, quam ad amorem mundi. Ad Dei enim amorem quatenus revocari queant saltem late ex indicata ratione explicari et intelligi potest; quatenus vero referantur ad amorem mundi, qui positus in maligno, vitiorum, ut innuimus, non autem virtutum amator est atque suasor, et ita sane referantur ut qui virtutes amat ac exercet ex motivo virtutis, eas ex mundi amore diligere et exercere dicendus sit, nemo sanae [Col. 0550C] mentis intelliget.
7. Sed aliud est hanc hypothesim a damnatis thesibus abesse, aliud vero Leonis verba, quae nunc expendimus, hoc sensu accipienda esse. Quae porro sententia iisdem verbis proprie subsit, facile perspicies si duas observationes praemittas. Prima, S. pontificem scribere duos amores esse ex quibus omnes prodeunt voluntates, non vero ex quibus omnes prodeunt voluntatis, actus; ac propterea de ipsis voluntatibus, non autem de singulis voluntatis actibus loquitur. Hinc autem dum eas voluntates pronuntiat ita qualitatibus diversas, sicut dividuntur auctoribus, seu amoribus, indicat voluntates diversas, id est bonas vel malas, prout diverso amore inter se discrepant ac dividuntur. Secunda, duos amores 502 hic accipi non de quolibet Dei amore vel mundi, sed de amore regnante in voluntate hominis, ex eo liquet quod de solo ejusmodi amore verificari queat hominem constitui vel Dei amatorem, seu justum, vel mundi, seu peccatorem: unde etiam initio capitis sequentis [Col. 0550D] Auctor dixit: Hic (Dei) affectus, quo amor terrenus excluditur; quae de amore Dei dominante vera sunt. Id confirmant multo luculentius illa quae mox subjecit: Et ideo aeternis bonis inseparabiliter inhaerendum (quae amorem ultimi finis praedominantem significant), temporalibus autem transeunter utendum, non fruendum, nec inhaerendum tamquam ultimo fini.
8. His praemissis en apertus et genuinus Auctoris sensus. Duo amores sunt, ex quibus omnes prodeunt voluntates, ita diversae bonitatis, vel malitiae qualitatibus, sicut dividuntur auctoribus. Quae nimirum afficiuntur Dei amore, adeo ut Deum prae omnibus diligant, et homo exinde Dei amator sit, seu in charitate Dei, sunt voluntates bonae; malae vero illae sunt, in quibus mundi amor ita dominatur, ut homo, Dei charitate exclusa, mundi amator constituatur. Cumque rationalis animus sine dilectione in partem alteram [Col. 0551A] praevalente esse non possit, idcirco aut Dei amator est, aut mundi; et omnes voluntates proinde bonae vel malae, ita diversae sunt qualitatibus, sicut dividuntur auctoribus. Hic obvius verborum sensus est de omnibus voluntatibus ex amore praedominante bonis vel malis. Quis ergo non videat quam perperam ejus verba trahantur ad omnes et singulos voluntatis actus, ac si Leo docuerit actus omnes et singulos ex alterutro illo amore prodire, ita ut quicumque actus non sunt ex amore Dei, sint ex amore mundi, et ideo peccata, ut Quesnelli postilla insinuat; et hac ratione peccata accusanda sint ea ipsa virtutum opera, quae S. pontifex in peccatoribus vel etiam in infidelibus non mala, sed bona esse professus est?
9. Hoc eodem sermone, cap. 3, S. Leo scribit: Quod de specie, de copia, de varietate (creaturarum) blanditur, non facile declinatur, nisi in illa visibilium [Col. 0551B] pulchritudine Creator potius quam creatura diligatur. Quesnellus in haec verba ad marginem notavit: Solus Dei amor a creaturae amore retrahit. Viden' ex collatione minus rectum interpretem? Non facile declinatur, inquit Leo: qui enim in creaturarum amore sistunt, et in earum pulchritudine, copia, varietate [Col. 0552A] non Deum potius quam creaturas diligunt, non facile declinant a 503 perversis ipsarum illecebris, et facillime peccant. Haec tota Leonis sententia est. Num vero hic Dei amor, sine quo ab ejusmodi blanditiis et illicito creaturarum amore non facile declinatur, solus ab hoc interdicto affectu retrahat, non Leo, sed Quesnellus affirmat; cum tamen certum sit homines a peccatis retrahi (licet non ita facile ) etiam timore, illo praesertim gehennae timore atque poenarum, dolorem de peccatis ingerente, quem Dei dono et Spiritus sancti impulsu conceptum, non solum cohibere manum ab opere illicito, sed ipsam etiam voluntatem peccandi excludere, satis aperte colligitur ex Tridentina 504 synodo sess. 14, cap. 4. Hic sane timor gehennae, in quam non tam opere quam affectu pravo incurritur, ad excludendum et opus et omnem affectum peccandi (uti ad effugiendam gehennam necesse est) per se impellere ac movere debet. Quod monendum fuit, ne forte subrepat inter caeteras Quesnelliana propositio 61, damnata in constitutione [Col. 0552B] Unigenitus: Timor non nisi manum cohibet, cor autem tamdiu peccato addicitur, quamdiu ab amore justitiae non ducitur. Sed hac de re nostrum non est hoc loco disserere; solam enim Leonis sententiam a Quesnelli interpretatione alienam ostendere propositum fuit.
Praefatio
1. Tria distinguenda sunt genera codicum in quibus Leonis epistolae continentur. Primum genus sunt collectiones generales canonum et constitutionum Romanorum pontificum, in quibus aliquot integrae Leonis epistolae descriptae fuere. Alterum sunt collectiones particulares seu quarumdam Ecclesiarum, seu epistolarum solius Leonis, quae ex vetustis, vel etiam primaevis exemplaribus olim compactae, antiquissimam originem praeseferunt. Tertium sunt collectiones particulares epistolarum S. Leonis, sed recentiores, quae nimirum ex primi generis collectionibus in partem maximam profluunt.
2. Sicut nulla exstat Leoni coaeva aut suppar omnium ejus sermonum collectio, ut in praefatione ad Sermones animadvertimus, ita nullam quoque coaevam, aut supparem omnium epistolarum ejus collectionem factam fuisse, nobis certissimum est. Hinc in editionem Leonis nullum codicem invenire aut sperare licet, qui omnes ejus epistolas praeferat; neque enim olim omnes perinde fuerunt in unum corpus, aut regestum, uti vocant, collectae, ut S. Gregorii Magni epistolis evenit. Initio quidem omnes collocatas fuisse et custoditas quam diligentissime in scriniis seu archivo sedis apostolicae inter caeteras constitutiones aliorum pontificum, vetusta consuetudo Romanae Ecclesiae suadet, de qua legi potest P. Coustantius in praefatione ad Epistolas Romanorum pontificum n. 44 et seqq. Enimvero auctor Pontificalis Romani, qui Anastasii Bibliothecarii [Col. 0553] nomine appellari solet, et Leonis vitam scripsit serius saeculo VIII, haec de ejusdem epistolis tradit: Idem beatissimus Leo archiepiscopus multas epistolas fidei misit, quae hodie archivo Ecclesiae Romanae reconditae tenentur. Hic firmavit frequenter suis epistolis synodum Chalcedonensem. Ad Martianum Augustum misit epistolas XII, ad Leonem Augustum epistolas XIII, ad Flavianum episcopum epistolas IX, ad episcopos per Orientem epistolas XVIII, per quas fidem synodi confirmavit. Vides archivum apostolicum hoc quoque tempore allegari, in quo Leonis epistolae servabantur; et licet memorentur solae epistolae pro catholica fide contra Eutychianam haeresim scriptae, plures tamen quam quae ad nos pervenerunt, in eo archivo tum exstitisse cognoscimus; neque enim epistolae quae exstant ad Leonem Augustum sunt XIII, ad Flavianum IX.
3. At cum collectiones generales canonum et epistolarum Romanorum pontificum a privatis hominibus olim compositae in privatum usum, ita propagari et obtinere coeperunt, ut iidem Romani antistites epistolas decessorum saepius non ex apostolicis scriniis, sed ex iis collectionibus sumerent; tunc factum est ut earumdem epistolarum autographa exemplaria, quae erant in apostolico archivo, sensim neglecta, temporum vicissitudinibus interciderint, ac propterea antiquae istae generales collectiones sint vetustiores ac celebriores fontes ex quibus antiquiorum pontificum constitutiones accepimus, adeo ut non aliae quorumdam Romanorum antistitum epistolae ad nos pervenerint, nisi quae ejusmodi collectionibus conservatae fuerunt. De his collectionibus, et de mss. codicibus, qui eas complectuntur, fusius agendum erit in tractatu quem tomo tertio insertum reperies.
4. Nunc de solis epistolis Leonis acturi, ea tantum debemus expendere quae in iisdem collectionibus ad easdem epistolas pertinent: id interim praemonentes, quod ex dictis sequitur, has vetustas generales collectiones habendas esse veluti originarios fontes, ad quos epistolarum editio revocanda erit. Inter fontes vero pari ratione originarios censendae sunt etiam nonnullae antiquae collectiones particulares sive quarumdam Ecclesiarum, sive epistolarum Leonis, quae cum ex laudatis generalibus collectionibus sumptae non fuerint, ex primaevis Leonis exemplaribus prodiere.
5. Collectiones autem, quae ita solas Leonis epistolas exhibent, ut maximam saltem istarum partem ex antecedentibus collectionibus evidenter sumpserint, posteriores noscuntur, et eatenus originariae dici nequeunt, nec tales ut antiquioribus, ex quibus derivatae fuerunt, praeferendae sint. Utile tamen fuit istarum codices pariter conferre; quae enim provenerunt ex emendatioribus manuscriptis antiquarum collectionum, lectiones meliores et emendationes non contemnendas identidem praebuere. Quaedam etiam ex his epistolas continent, quae cum in antiquis notis collectionibus non inveniantur, sumptae fuere ex aliis antiquis collectionibus plane ignotis: unde in hac parte pro originariis haberi debent. Haec generalis collectionum distinctio praemittenda fuit, ut non omnes quae mox indicabuntur aeque aestimentur; et quae originariae et antiquae, quae vero recentiores et profectitiae sunt, discernantur, quod ad eorum usum in recolendis epistolis recte instituendum, et ad alia multa, quae suis locis aperientur, utiliter cognoscenda, maxime necessarium experti sumus.
6. Collectiones autem manuscriptae epistolarum S. Leonis nobis adhuc cognitae sunt quatuor et viginti. Ex his XIII ad collectiones antiquas generales referuntur, sex ad antiquas particulares, quinque vero sunt collectiones recentiores ejusdem pontificis peculiares. Quemadmodum vero hae singulae inter se epistolarum numero, ordine, aliisque characteribus discrepantes diversam originem produnt, ita omnes cujusque collectionis codices adeo plerumque ipsis lectionibus congruunt, ut (quod in praefatione ad Sermones de iisdem sermonibus monuimus) supervacaneum plerumque sit plures consulere, majoremque utilitatem referat qui duos aut tres diversarum collectionum mss. libros, quam qui permultos unius collectionis evolverit. Nunc de singulis peculiaria, quoad Leonis epistolas; nam caetera quae ad generalium collectionum intimam cognitionem spectant, in tractatu quem tomo tertio inseremus exponenda remittimus.
7. Prima generalis collectio omnium, ut credimus, antiquissima, et hactenus ignota, invenitur in codice Vaticano Reginae Sueciae 1997. Octo Leonis epistolas exhibet: I, Rustico in nostra editione epist. 167; II, episcopis Mauritaniae epist. 12; III, Flaviano epist. 28; IV, Turribio epist. 15; V, Siculis epist. 16; VI, Nicetae epist. 159; VII, Aquileiensi episcopo epist. 1; VIII, Septimo epist. 2.
8. Huic collectioni Vaticano Regiae, in qua Catalogus Romanorum pontificum desinit in Hormisda, subjicimus aliam quae catalogum praefert in Vigilio desinentem, et continetur in ms. Corbeiensi venerandae antiquitatis in bibliotheca S. Germani a Pratis PP. Benedictinorum Parisiensium, unde Corbeiensis collectio a Coustantio appellatur. Licet nullum hujus collectionis codicem nacti simus, cum tamen Quesnellus ea usus sit, et memoratum codicem indicet, quoties sive in variantibus, sive in notis Corbeiensem ms. laudat, ut ex Notitia manuscriptorum ab eodem descripta manifestum est, omitti a nobis non poterat, cum praesertim etiam nos ex Quesnello eam identidem memoraturi simus. Plures Leonis epistolae in ea leguntur. Cum P. Coustantius, qui de tam insigni collectione pluribus agit in praefatione ad Epistolas Romanorum Pontificum, num. 61, distinctum earumdem epistolarum catalogum non praebeat, exactum numerum et ordinem agnoscere [Col. 0555] nequivimus. Ex iis tamen, quae tum ab eodem Coustantio tum a Quesnello indicantur, certum fit in eo ms. contineri epistolas sequentes, quas deficiente ordine codicis, juxta editionis nostrae seriem allegamus: I, Campanis epist. 4; II, Italis epist. 7; III, Viennensibus epist. 10; IV, Anastasio epist. 14; V, Turribio epist. 15; VI, Flaviani ad Leonem epist. 22; VII, Flaviano epist. 28; VIII, Theodosio epist. 29; IX, Pulcheriae epist. 31; X, Juliano epist. 35; XI, Constantinopolitanis epist. 59; XII, Ravennio et Gallis epist. 103; XIII, Juvenali epist. 139; XIV, Leoni Augusto epist. 165. Quesnellus nota prima in epist. X, ad episcopos provinciae, Viennensis Thuaneum codicem allegat, qui hujus collectionis esse videtur. De hoc enim inquit: Qui Corbeiensi ita similis est, ut ex eo transcriptum eum existimem. Thuaneum primum in postillis et notis appellare solet, et una cum Corbeiensi identidem citat, quod similes lectiones utrique praeferant.
9. Tertio loco aliam ignotam, at vetustissimam et praestantem collectionem ponimus, quae exstat in duobus perantiquis codicibus Barberino 2888 et Vaticano 1342. Sex et decem Leonis epistolas complectitur ordine sequenti: I, Anastasio epist. 14; II, Rustico epist. 167; III, Siculis epist. 16; IV, Aquileiensi epist. 1; V, Mauris epist. 12; VI, Nicetae epist. 159; VII, Dioscoro epist. 9; VIII, Juvenali epist. 139; IX, Leoni Augusto epist. 145; X, Maximo epist. 119; XI, Flaviano epist. 23; XII, Flaviani ad Leonem epist. 22; XIII, Eutycheti epist. 20; XIV, Flaviano epist. 28; XV, Leoni Augusto epist. 165; XVI, Anatolio Constantinopolitano epist. 80.
10. Quarta collectio est in antiquo codice capituli Lucensis, cujus descriptionem accuratissimam debemus P. Joanni Dominico Mansi in opusculo de celebri codice saeculo Caroli Magni scripto, quod editum leges tom. XLV Opusculorum P. Calogera. Eadem collectio exstat quoque in ms. codice olim Colbertino 784, qui ab Antelmio et Pagio maxime commendatur, nec non a P. Coustantio, qui hanc collectionem Italicam agnovit, fusiusque describit in saepius laudata praefat. n. 89, Quatuor tantum Leonis epistolas praebuit, quarum variantes ex Lucensi codice memoratus P. Mansi ad nos perhumaniter misit. Epistolae autem hoc ordine describuntur: I, Rustico epist. 167; II, Mauris epist. 12; III, Aquileiensi epist. 1; IV, Septimo epist. 2.
11. Quintam collectionem Quesnellianam vocamus; est enim illa quam Quesnellus edidit cum titulo ab eodem perperam praefixo: Codex canonum et constitutionum Ecclesiae Romanae. Hanc collectionem claudunt Leonis epistolae duae supra triginta hoc ordine: I, Leoni Augusto epist. nostrae editionis 165; II, Juvenali Hierosolymitano epist. 139; III Flaviano Constantinopolitano epist. 28; IV, Theodoro Forojuliensi in Gallia episcopo epist. 108; V, Turbio (sic) id est Turribio Asturicensi epist. 15; VI, Rustico Narbonensi epist. 167; VII, Anastasio Thessalonicensi epist 14; VIII, Nicetae Aquileiensi epist. 159; IX, Januario Aquileiensi epist. 18; X, episcopis Campaniae, Piceni et Tusciae epist. 4; XI, episcopis Italiae epist. 7; XII, episcopis Siculis epist. 16; XIII, Pulcheriae Augustae epist. 31; XIV, Constantinopolitanis epist. 59; XV, Palaestinis epist. 124; XVI, Aquileiensi episcopo epist. 1; XVII, Septimo Altinensi episcopo epist. 2; XVIII, episcopis Mauritaniae epist. 12; XIX, synodo Ephesinae epist. 33; XX, Theodosio Augusto epist. 44; XXI, Pulcheriae Augustae epist. 45; XXII, Juliano Coensi episcopo epist. 25; XXIII, Theodosio Augusto epist. 29; XXIV, Marciano Augusto epist. 104; XXV, Anatolio Constantinopolitano epist. 106; XXVI, synodo Chalcedonensi epist. 114; XXVII, Anatolio Constantinopolitano epist. 155; XXVIII, Leoni Augusto epist. 162; XXIX, Anatolio epist. 163; XXX, eidem epist. 135; XXXI, synodo Chalcedonensi epist. 93; XXXII, Doro Beneventano epist. 19. Has praecedunt in pluribus codicibus tres aliae aliorum epistolae ad Leonem, quae inter Leoninas edentur: I, Eusebii et synodi Mediolanensis in nostra editione epist. 97; II, Ravennii aliorumque episcoporum Galliae epist. 99; III, tandem Ceretii, Salonii, et Verani episcoporum Gallorum epist. 68.
12. Aliquot hujus collectionis codices valde praestantes satis cogniti in Gallicanis bibliothecis inveniuntur. Quesnellus licet in edenda hac collectione usus sit ms. Oxoniensi, multo recentiori et non parum mendoso, in emendandis tamen Leoninis epistolis potissimum adhibuit alios duos insignes ejusdem collectionis codices Gallicanos, nimirum Thuaneum postea Colbertinum 932, qui novissime in bibliothecam Regiam transivit, et Trecopithoeanum, qui in Trecensi bibliotheca PP. Oratorii custoditur. Hinc ex Quesnelli notationibus hujus collectionis lectiones collegi satis tute potuissent. Ut autem ex novo aliquo et insigni hujus collectionis manuscripto aliquid praecipuum huic editioni accederet, cum nullum exemplar Romae aut alibi in Italia reperire licuerit, in Germaniam diligentiam protendentes, invenimus vetustissimum exemplar bibliothecae Caesareae Vindebonensis 39, ejusque diligentissimam collationem aliquot locis emendandis utilem procuravimus. Alius ejusdem Caesareae bibliothecae codex antiquus, sed praecedenti aliquanto recentior, signatus num. 42, hanc eamdem collectionem nonnullis insertis additamentis exhibet: nam in Leone alias epistolas viginti addititias recepit ex collectione Hispanica, seu Isidoriana, de quibus postea num. 17 et 21 erit sermo. Thuaneum quoque codicem aliquot additamenta recepisse ipse Quesnellus in praefatione generali indicavit, in quam confer nostram annot. 9. (Col. 41, n. a.)
13. Antequam ad alia progredimur, animadvertendum hic est quatuor ex memoratis quinque collectionibus, [Col. 0557] quae praeferunt Leonis epistolam 167 ad Rusticum, eam describere cum Inquisitionibus ipsius Rustici, quae ad probe intelligendas S. pontificis responsiones necessariae sunt. Hinc autem in editionem nostram hae collectiones noscuntur praeferendae collectioni Dionysii, qui cum ex sua methodo Inquisitionibus titulos supposuerit, eam epistolam nec omnino integram nec talem edidit qualis a Leone cum Inquisitionibus scripta fuit. Hinc etiam agnoscimus harum collectionum originem a Dyonisio peti non posse, sed ab exemplaribus antiquioribus atque sinceris.
14. Sexta collectio est Dionysiana. In hac (uti a Dionysio Exiguo sub Hormisdae tempora lucubrata fuit) septem tantum Leonis epistolae recensentur, nimirum: I, Campanis epistola nostrae editionis 4: II, Italis epistola 7; III, Siculis epist. 16; IV, Januario Aquileiensi epist. 18; V, Rustico Narbonensi epist. 167; VI, Anastasio Thessalonicensi epist. 14; VII, Nicetae Aquileiensi epist. 159. Alia Leonis epistola ad episcopos Mauros, quae in vulgatis Dionysii legitur, posterioribus additamentis tribuenda est, ut suo loco videbimus. Hujus collectionis mss. libri qui additamentis insertis careant, adeo rari sunt, ut duo tantum hactenus nominentur, Vaticanus et Regius Parisiensis. Inter hos maxime commendatur Vaticanus 5845, quem diligenter contulimus.
15. Cum vero purae Dionysianae manuscriptis usus sit Cresconius Africanus, qui totam Dionysii collectionem in certos titulos distributam suo operi inseruit, codices Cresconiani pro puris Dionysianis haberi queunt. Plures Romae vidimus Vallicell. XVIII, Vat. 1347, Vat. Reginae 849, Vat. Palat. 579. Sed praecipue contulimus ms. capituli Veronensis 60, qui liber saeculo VIII charactere papiraceo scriptus fuit.
16. Eadem Dionysii collectio cum aliquot additamentis suo loco insertis septimam collectionem a Dionysiana nequaquam disjugendam constituit. Dionysio-Hadrianea, seu Hadrianea vocatur, non quod haec additamenta sub Hadriano I Dionysio accesserint, aut fuerint inserta, sed quod hic pontifex hanc collectionem ad regem Carolum miserit. Plerique mss. codices, qui Dionysiani vulgo creduntur, immo etiam editi, hanc Dionysio-Hadrianeam collectionem praeferunt. Multos mss. Romae observavimus, inter quos memorandi antiquiores scripti nono vel decimo saeculo Vat. 4969, Vat. Palat. 578, Vat. Reginae 1021 et 1043, nec non Vat. 1337, qui a correctoribus Romanis in editione Gratiani Codex Canonum appellatur, ac duos Vallicell. A. S. et XVIII. Inter additamenta vero hujus collectionis septem Leonis epistolis a Dionysio descriptis una tantum accessit, nimirum epistola 12, ad episcopos Mauritaniae. Inter editiones vero mentionem facimus Parisiensis an. 1661, Voelli et Justelli, quam identidem allegabimus. Licet enim hi puram Dionysii collectionem, additamentis separatis, edere consilium ceperint, cum tamen nullum Dionysianum codicem inspexerint, non omnia additamenta praesertim in Leone internoscere ac separare potuerunt.
17. Omnia vero haec additamenta a puro Dionysio sejuncta, et post Dionysium descripta invenimus in supra laudato antiquo ms. Vat. 5845. His porro aliae additiones multo majores in eodem codice subjiciuntur, quas Hadriani collectioni subjectas deprehendimus in codicibus Vallicellano A. S. Vat. 1353, ac in uno Capituli Vercellensis. Hae additiones veluti supplementum Dionysianae vel Hadrianeae collectionum haberi queunt: ea enim documenta, quae in Dionysio deerant, auctor posterior ex aliis fontibus colligens, Dionysio adjecit. Cum vero hae additiones numquam fuerint insertae Dionysii aut Hadriani collectionibus, veluti separata quaedam collectio jure censentur, quam octavam collectionem vocabimus. In his additionibus quindecim Leonis epistolae proferuntur: I, ad Dioscorum epistola nostrae editionis 9; II, ad Turribium epist. 15; III, ad Aquileiensem epist. 1; IV, ad Septimum Altini episcopum epist. 2; V, ad Theodorum epist. 108; VI, ad Siculos epist. 17; VII, ad Eutychen epist. 20; VIII, ad Flavianum epist. 23; IX, Flaviani ad Leonem epist. 22; X, ad Flavianum epist. 28; XI, ad Juvenalem epist. 139; XII, ad Maximum epist. 179; XIII, ad Anatolium epist. 80; XIV, ad Leonem Augustum epist. 145; XV, ad eumdem imperatorem epist. 165.
18. Hispanicae collectioni, quae ante Coustantium non satis erat cognita, nonum locum tribuimus. Hujus auctor epistolas a Dionysio recitatas cum iisdem titulis sumpsit. In una epistola ad Rusticum addidit titulum et caput, qui in Dionysio desunt, ut suo loco dicetur. Praeter septem Leonis epistolas sumptas e collectione Dionysii, adjecit alias triginta Leonis, et unam Petri Chrysologi ad Eutychen, atque aliam Flaviani ad Leonem, quae in editionem inserendae erunt. Itaque omnes epistolae simul sunt 39, hac serie dispositae: I, ad Eutychen epistola nostrae editionis 20; II, ad Flavianum epist. 23; III, Flaviani ad Leonem epist. 22; IV, Leonis ad Flavianum epist. 28; V, Petri Ravennatis ad Eutychen epist. 25; VI, Leonis ad synodum Ephesinam epist. 33; VII, ad Theodosium epist. 44; VIII, ad Pulcheriam epist. 45; IX, ad eamdem epist. 60; X, ad Martinum et Faustum epist. 61; XI, ad Theodosium Augustum epist. 69; XII, ad Pulcheriam epist. 70; XIII, ad Faustum, Martinum et caeteros epist. 71; XIV, ad Pulcheriam epist. 79; XV, ad Anatolium epist. 80; XVI, ad Martianum epist. 82; XVII, ad eumdem imperatorem epist. 83; XVIII, ad Anatolium [Col. 0559] epist. 85; XIX, ad Marcianum epist. 90; XX, ad synodum Chalcedonensem epist. 93; XXI, ad Marcianum epist. 104; XXII, ad Anatolium epist. 106; XXIII, ad Marcianum epist. 115; XXIV, ad eumdem epist. 130; XXV, ad eumdem epist. 134; XXVI, ad Leonem imperatorem epist 165; XXVII, ad Turribium. Asturicensem epist. 15; XXVIII, ad Italos epist. 7; XXIX, ad Siculos epist. 16; XXX, ad episcopos per Campaniam, etc. epist. 4; XXXI, ad Januarium epist 18; XXXII, ad Rusticum epist. 167; XXXIII, ad Anastasium epist. 41; XXXIV, ad Nicetam epist. 159; XXXV, ad Africanos epist. 12; XXXVI, ad Theodorum epist. 108; XXXVII, ad Leonem (seu Neonem) Ravennatem epist. 166; XXXVIII, ad Dioscorum epist. 9; XXXIX, ad Campanos epist. 168.
19. Monendum hoc loco est, in indice decretorum Romanorum pontificum huic collectioni praefixo, tum in codicibus quos vidimus, tum apud Coustantium tres Leonis epistolas ad Marcianum censeri num. 51, 52 et 53, ex quibus quadraginta tituli ad Leonem pertinent. At in ipso collectionis corpore in omnibus mss., immo etiam apud Isidorum, qui totam Hispanicam collectionem descripsit, duae tantum epistolae ad Marcianum eo loco inveniuntur; ac propterea omnes sunt tantum 39. Notabile est etiam epistolam 12 ad episcopos Africanos, seu Mauros, in hac collectione exhiberi decurtatam ac diversam ab ea quae in collectione septima Hadrianea legitur. Id autem manifestum facit Hispanae collectionis auctori purum Dionysii codicem fuisse, in quo haec epistola deerat; alias hanc non minus quam caeteras septem Leonis epistolas ex suo Dionysiano codice descripsisset in eamdem rationem qua Dionysio in Hadrianea addita fuit.
20. Haec collectio post Dionysianam meliorem ordinem praefert. Sicut autem ejus auctor Dionysium secutus titulos Dionysii retinuit in epistolis quas ex ipso sumpsit, ita in aliis quas adjecit eadem methodo titulos ipse praefixit, quos suis in locis dabimus. Codices hujus collectionis valde rari sunt. Nos duos diligenter collatos allegabimus, Vaticanum 1341 et Caesareum Vindebonensem 41, olim 281, omnes saeculi circiter IX, quorum primus e Gallicanis, alter vero ex Hispanicis purioribus exemplis originem duxit, de quo plura in tractatu de antiquis Collectionibus et Collectoribus canonum tomo tertio agetur. Hic vero praemonere maxime interest codicem Vindebonensem non paucis in locis erroneas lectiones praeferre, quae in Vaticano emendatae satis aptum sensum plerumque referunt. Ex collatione autem codicum aliarum quae primaevam Leonis lectionem concorditer exhibent, deprehendimus ad hanc saepius accedere ipsum errorem ms. Vindebonensis, plurimum vero abesse illam ms. Vaticani, ita ut arbitraria emendatio manifesta fiat. Hinc liquet primum studiosum librarium qui hanc collectionem exscripsit ex codice aliquo Hispanico, sed mendoso, multa libertate in corrigendis erroribus usum fuisse, unde his emendationibus, licet optimum sensum praeferant, non multum fidendum fuit. Ex codice autem perinde emendato proficiscuntur ea exemplaria collectionis Hispanicae quae Gallicana appellamus, uti est codex Vat. 1341, et alii similes, quos in laudato tractatu allegabimus. Cum porro ex Gallicano exemplo collectionis Hispanicae Leonis epistolas sumpserit auctor collectionis quae Isidoriana vocatur, ex Isidoro autem derivaverint easdem epistolas auctores aliarum posteriorum collectionum, uti deinceps notabimus, hinc in omnibus easdem fere lectiones invenimus ac in Vat. Hisp. 1341. Ex hac autem animadversione facile est colligere quam minimi faciendas esse lectiones horum omnium codicum, quae cum lectione Vaticani Hisp. conveniunt, a Vindebonensi autem dissentiunt. Hac de causa non inutile fuit pluribus in locis lectiones mendosas Vindebonensis Hisp. in annotationibus describere, et Vaticani variantes annotare, ut scilicet emendationes patefiant quae ex ipso genuino textu arbitrariae cognoscentur. Aliae utilitates hujus diligentiae ex memorato tractatu patebunt.
21. Isidori Mercatoris collectio post Hispanicam, quoad Leonis epistolas, distincte non esset memoranda; purus enim Isidori codex easdem nec plures, nec pauciores Leonis epistolas continet, quae quidem in eum ex Hispanica collectione, sine ulla fictione vel additione, fuerunt traductae, ut patet ex codice Vaticano 630, saeculi circiter IX, quem accurate contulimus, et ex Vaticano 631, saeculi circiter XIII. Caeteri codices, quia alia additamenta in Leone recipiunt, etsi in caeteris plerisque Isidoriani sint, in Leonis tamen epistolis purum Isidorum non referunt, ut mox videbimus: unde pro Isidoriana pura perperam habetur collectio, quam Merlinus edidit. Deprehendimus praeterea easdem fere lectiones cum iisdem plerumque erroribus inveniri in Vat. 1341 collectionis Hispanicae, ac in Vat. 630 puri Isidori, ita ut alter ab altero videatur exscriptus, adeo ambae collectiones in Leone consentiunt. Cum tamen Hispanica parum nota sit, Isidoriana autem uti notior citari soleat, et aliquot collectionis Isidorianae codices Quesnellus alleget, etiam a nobis distincte erit appellanda, ut propterea decimae collectionis nomine eam hic designare necessarium sit.
22. Quaedam vero collectiones quae ex Isidoriana promanant, in Leone quasdam epistolas praebent quae cum in Isidoro et in Hispanica desint, aliam originem ostendunt, ac propterea pro collectionibus ab Isidoriana diversis quoad Leonem recenseri queunt. Undecima itaque collectio est in duobus mss. Isidorianis, nimirum in Vaticano Ottoboniano 93, saeculi IX, vel X, qui etsi in fine mutilus non omnes Leonis epistolas [Col. 0561] hujus collectionis proprias exhibeat, integrum tamen numerum collegimus ex alio ms. Vat. 3791, saeculi XI. Praeter epistolas XXXIX quae ex collectione Isidori describuntur, mutato aliquantulum ordine, aliae decem et octo epistolae adjiciuntur, unde omnes sunt epistolae LVII, quo numero comprehendimus epistolam 28 ad Flavianum, quae ex duobus fontibus in hac collectione bis recitatur. Isidorianis praemittuntur epistolae XVI sequentes: I, ad Theodoretum epist. 120; II, Eusebii et synodi Mediolanensis ad Leonem epist. 97; III, Ravennii et aliorum episcoporum Galliae ad Leonem epist. 99; IV, Leonis ad Juvenalem epist. 139; V, ad Flavianum Constantinopolitanum epist. 28, sumpta ex lectione quam in Homiliariis antiquissimis reperimus, et dissimilis lectioni Isidorianae, qua haec epistola inter Isidorianas iterum recensetur; VI, ad Pulcheriam epist. 31; VII, ad clerum Constantinopolitanum epist. 59; VIII, ad Palaestinos epist. 124; IX, ad Aquileiensem epist. 1; X, ad Julianum epist. 35; XI, ad Theodosium epist. 29; XII, ad synodum Chalcedonensem epist. 114; XII, ad Anatolium epist. 155, XIV, ad Leonem Augustum epist. 162; XV, ad Anatolium epist. 163; XVI, ad eumdem epist. 135. Subjiciuntur epistolae 39 editionis Isidori, inter quas inseritur epistola nobis 19, ad Dorum Beneventanum, quae in Isodoro desideratur. Notatu vero dignum est epistolam ad Africanos Mauros, quae inter Isidorianas numeratur, hic non proferri ex editione Isidori decurtata, sed ex Hadrianea, ac postea eidem velut appendiculam subjici quidquid in Isidoro praeterea legitur: quae editionis ratio in posteriores aliquot collectiones ex hoc, ut videtur, fonte manavit. Tandem profertur epistola Leoni in hac collectione primum, quod sciamus, attributa, ad episcopos Germaniae et Galliae: unde vetus hujus suppositionis origo cognoscitur; quae cum in puro Isidoro desit, eam ab Isidoro confictam Blondellus aliique nonnulli perperam credidere.
23. Hujus autem collectionis antiquitatem non solum probat cod. Vat. Ottob. 93, saeculi, uti diximus, IX aut X, sed multo magis Hincmarus, qui Opusc. I, c. 5, pag. 23, edit. Parisiensis Joan. Cordesii, epistolam ad Mauros compendio memorans, prius Lupicini, dein Donati, tum Maximi ac tandem Aggari et Tiberiani causas in ea descriptas refert. Hic ordo cum in nulla alia antiquiore collectione inveniatur, Hincmarus hac collectione undecima usus fuisse videtur, ac propterea Hincmari aetate jam invaluerat.
24. Ad hanc collectionem referendi videntur duo alii mss. libri, qui ad Isidorum nihilum pertinent, nimirum Barberinus 57, a Quesnello memoratus in Notitia ms. secundae editioni praefixa, et Vat. 4902. Barberinus enim scriptus saeculo circiter XII, licet in fine mutilus, eo tamen ordine praefert Leonis epistolas viginti tres, in quibus deficit, ut ex collectione undecima sumptae noscantur. Vaticanus vero 4902 aetate multo inferior, at plenior, ex simili fonte dimanat.
25. Locupletiora sunt additamenta Isidoro subjecta in ms. Vaticano 1340, quae separato volumine descripta invenimus in cod. Veneto S. Marci 169. Haec additamenta, quae pro collectione duodecima haberi queunt, perveniunt usque ad concilium Remense an. 1148. Unde collectoris aetatem conjicere licet, et fortassis etiam nationem; alia enim Gallicana monumenta his additamentis comprehensa praesertim in Leone collectorem Gallum produnt. Epistolae Leonis, vel ad Leonem scriptae, sunt novem et nonaginta; ac propterea haec collectio (si decimam octavam excipias) est ditissima omnium; ex qua quidem non solum plures epistolae antea ignotae primum prodiere, quae postea in rarissimis tantum codicibus inventae sunt, sed aliquot etiam adhuc supersunt quae in nullo alius collectionis codice reperiri potuere. Hinc autem eximia collectoris diligentia, et hujus collectionis origo ab aliis collectionibus diversa cognoscitur. Haec collectio continet epistolas XXXIX collectionis 10 Isidori (inter quas est epistola decurtata ad episcopos Africanos) et alias epistolas XVI additas in collectione antecedenti, omissa una epistola 97 Eusebii Mediolanensis, ac sine repetitione epistolae 28 ad Flavianum. Quae autem de novo adjiciuntur, sunt epistolae XLIV, quarum catalogum hic appendimus: I, Theodosio epist. 24; II, Galliae episcopis epist. 102; III, Marciano epist. 121; IV, Eudochiae (legendum Juliano ) epist. 122; V, septimo Altini episcopo epist. 2; VI, Viennensibus epist. 10; VII, Ravennio epist. 41; VIII, Pulcheriae epist. 95; IX, Marciano epist. 94; X, Pulcheriae epist. 105; XI, Juliano Coensi epist. 113; XII, Marciano epist. 111; XIII, Pulcheriae epist. 112; XIV, Juliano epist. 118; XV, Eudoxiae epist. 123; XVI, Juliano epist. 125; XVII, eidem Juliano epist. 127; XVIII, Ceretii, Salonii, et Verani ad Leonem epist. 68; XIX, Leonis, Victorii, et Eustochii episcopis et presbyteris infra tertiam provinciam, in appendice edenda; XX, Leonis papae Ravennio, et aliis Galliae episcopis epist. 103; XXI, Gallis et Hispanis epist. 138; XXII, Theodosio epist. 54; XXIII, Juliano epist. 34; XXIV, Flaviano epist. 36; XXV, Theodosio epist. 37; XXVI, Flaviano epist. 38; XXVII, eidem epist. 39; XXVIII, Constantinopolitanis epist. 50; XXIX, Anastasio epist. 47; XXX, Flaviano epist. 49; XXXI, Juliano epist. 48; XXXII, archimandritis Constantinopolitanis epist. 51; XXXIII Marciano epist. 74; XXXIV, eidem epist. 78; XXXV, Juliano epist. 81; XXXVI. Pulcheriae epist. 45; XXXVII, Anatolio epist. 87; XXXVIII, Marciano epist. 89; XXXIX, Pulcheriae epist. 116; XL, Maximo epist. 119; XLI, Leoni Augusto epist. 145; XLII, eidem epist. 148; XLIII. eidem epist. 156; XLIV, Pulcheriae epist. 30.
26. Pleraeque ex his epistolis in nulla jam descripta collectione inveniuntur. Quod si nonnullae postea inventae fuerunt in quibusdam raris codicibus, aliae vero in manuscriptis collectionis 24, ex qua auctor profecisse videtur, quinque tamen Leonis epistolas in nulla alia collectione adhuc exhibitas ex aliquo ignoto [Col. 0563] codice sumpsit, nimirum epist. 39 ad Flavianum, 47 ad Anastasium, 48 ad Julianum, 74 ad Marcianum, et 138 ad Gallos et Hispanos. Praeterea cum hic collector quaecumque Leonis nomine inscripta suis in codicibus reperit, huic collectioni adjecerit, perperam inseruit epistolam Leonis, Victorii, et Eustochii ad episcopos et presbyteros intra tertiam provinciam constitutos, non animadvertens Leonem istum esse episcopum Bituricensem, unde haec epistola in appendicem rejicietur.
27. Hanc collectionem vulgavit Merlinus, quippe qui Isidorianum codicem similem Vaticano 1340 typis dedit. Solum in epistolis Leonis apud ipsum numerantur epistolae XCVII; in hac enim serie omisit epistolam 25 Petri Ravennatis ad Eutychen, et epistolam 68 Ceretii, Salonii et Verani ad Leonem, quae inter Leoninas in hujus collectionis codicibus inseruntur. Praeterea epistolarum ordinem, qui in mss. exemplaribus visitur, alicubi immutavit. Merlini exemplum collaturi, usi sumus ejus editione Coloniensi an. 1530. Codex Isidorianus, quem Quesnellus identidem citat, et Herovallianum vocat, ex pluribus indiciis ad hanc collectionem pertinet. Collectionem non multo dissimilem exhiberi in codice Remensi S. Remigii, quem idem Quesnellus saepe laudat, cum ex multis variantibus colligimus, tum ex Coustantii praefatione in Epist. Rom. pont. n. 163, ubi eumdem Remigianum codicem et Isidorianum esse, et pluribus Leonis epistolis auctum testatur.
28. Huc pariter revocari potest codex Isidorianus, ex quo Joannes Sichardus Romanorum pontificum epistolas edidit. Pleraeque anteriorum pontificum supposititiae, sunt ex Isidori officina; Leonis vero epistolae quinquaginta, quae editionem claudunt, quaeque praeterea insertam habent epistolam 22 Flaviani ad Leonem, omnes sunt sincerae, et in collectionis 12 codicibus continentur. Ex diverso tamen ordine ac numero epistolarum, Sichardi codicem fuisse a nostris diversum liquet. Lectiones vero, et praesertim pannus, quem Sichardi codex praefert in epist. 1, ad Aquileiensem episcopum, diverso loco assutus, ac in praesenti col. lectione, cum post ea verba subjiciatur, post quae insertus legitur in mss. collect. 24, ut annot. 26 ad epist. 1 annotabimus, ab eodem fonte ex quo collectio 24 profecta est, auctorem exempli Sichardiani ebibisse insinuat. Quesnellus dum Sichardum allegat, usus est editione Parisiensi an. 1568, quae ad Victorinos codices forte Isidorianos, non autem Sichardiano similes emendata fuit. Nos adhibuimus vetustiorem editionem Basileensem an. 1536, quae purum Sichardi codicem exhibet.
29. Tertiam decimam collectionem appellamus quae exstat in manuscripto libro Florentino S. Marci 182, saeculi XII. Solas exhibet epistolas Romanorum pontificum. Ex apocryphis autem, quas una cum sinceris epistolis profert usque ad Systum III, Leonis praedecessorem, Isidorianus agnoscitur. In Leone autem ab Isidorianis codicibus omnium maxime discrepat. Non solum enim epistolarum ordine et qualitate ab Isidoro, immo et a quacumque alia collectione diversus est; sed epistolarum 12 ad Africanos Mauritaniae integram et exacte descriptam hic unus codex exhibet: quod peculiarem et praestantissimam hujus collectionis originem plane demonstrat. Tres et viginti integras epistolas continet, at vigesima quarta fine caret: est enim codex mutilus; unde quot aliae epistolae in hac collectione fuerint, ignoramus. Singularum indicem damus: I, episcopis per universas provincias constitutis epistola nostrae editionis 4; II, Italis epist. 7; III, Siculis epist. 16; IV, Januario Aquileiensi epist. 18; V, Rustico epist. 167; VI, Anastasio epist. 14; VII, Nicetae epist. 159; VIII, Mauris epist. 12; IX, Palaestinis epist. 124; X, Constantinopolitanis epist. 59; XI, Ephesinae synodo epist. 33; XII, Theodosio epist. 44; XIII, Pulcheriae epist 45; XIV, Theodosio epist. 29; XV, Juliano epist. 35; XVI, Pulcheriae epist. 31; XVII, . . . . . Aquileiensi epist. 1; XVIII, Septimo epist. 2; XIX, Anatolio epist. 163; XX, eidem epist. 135; XXI, Chalcedonensi synodo epist. 95; XXII, Doro epist. 19; XXIII, Flaviano epist. 28; XXIV, Marciano perperam inscribitur; subjicitur enim epistola 165; cujus initium Promisisse me, quae ad Leonem Augustum tradita fuit. Octo priores epistolae Hadrianeae collectionis ordinem praeferunt: at octava ad episcopos Mauritaniae editionem Hadrianeam non sequitur, sicut nec Isidorianam, ut paulo ante monuimus.
30. A collectionibus generalibus transimus ad peculiares, et primum ad eas quae peculiaria quarumdam Ecclesiarum documenta continent. Romanae Ecclesiae praecipua est collectio decima quarta, quam Avellanam vocamus; auctor enim qui sub Vigilii tempora Romae, ut videtur, floruit, multa Romanorum pontificum et Romanae Ecclesiae specialia collegit, quae in caeteris collectionibus vel omnino desunt, vel diversa editione prodiere. Avellanam vero appellavimus, eo quod celeberrimus et antiquissimus hujus collectionis codex Vaticanus 4961 pertinuit ad monasterium S. Crucis Fontis Avellanae in Umbria. Alia tamen ejusdem collectionis exemplaria invenimus: Romae tria Vaticana 3786, 3787 et 4903, unum Corsinianum, et aliud bibliothecae Angelicae; Venetiis autem duo S. Marci 171 et 172. Inter haec Vaticanum exemplar 3787, saeculi XII, et Veneta duo ab Avellano nequaquam pendent. Haec collectio, in quam tam peculiaria Romanae Ecclesiae monumenta non nisi ex scriniis apostolicis derivari potuerunt, quinque tantum Leonis epistolas nobis praebuit a Surio primum vulgatas, quas in aliis codicibus aut collectionibus frustra requiras. Sunt autem: I, Leoni Augusto epist. 169; II, Gennadio Constantinopolitano epist. 170; III, Timotheo Alexandrino [Col. 0565] epist. III; IV, presbyteris et diaconibus Alexandrinis epist. 172; V, Theophilo et aliis episcopis Aegyptiis epist. 173.
31. Decima quinta collectio Arelatensis Ecclesiae propria epistolas Romanorum pontificum ad suos episcopos, vel suorum episcoporum ad Romanos pontifices complectitur, quibus sua privilegia aut jura probarentur. Huic collectioni debemus tres epistolas Leonis, et unam ad Leonem, quae alias periissent, nimirum: I, Leonis ad Constantium, aliosque episcopos Galliarum epist. 40; II, ad Ravennium Arelatensem epist. 42; III, preces Gallorum ad Leonem epist. 65; IV, rescriptum S. Leonis ad epistolam superiorem epist. 66. Laudantur duo antiqui codices Regius et Colbertinus. Nos recentiorem quidem ms. Vallicellanum G 99, sed sumptum exactissime ex pervetusto Arelatensi recognovimus; ex quo licet memoratae epistolae a card. Baronio editae fuerint, nonnulla tamen emendare licuit, quae ob characterem difficiliorem apographi legenti obrepsere.
32. Collectio decima sexta est propria Ecclesiae Thessalonicensis. Ejusmodi autem habenda est synodus Romana sub Bonifacio II, anni 531, in qua non paucae epistolae pontificum Romanorum ad eamdem Ecclesiam pertinentes productae et insertae fuerunt. Huic collectioni auctoritatem conciliat Nicolaus I, qui cum quasdam epistolas in hac una collectione contentas saepius laudat, toti collectioni fidem facit. Exstat haec collectio, seu synodus Romana in ms. Barberino 3386, ex quo Holstenii editio prodiit. Pleraque monumenta ibidem recitata aliunde non suppetunt. Leo Allatius in Concordia Ecclesiae Orientalis cum Occidentali, pag. 1370 et 1371, nonnulla fragmenta vulgaverat ex codice Vaticano, quem pag. 1364 vetustissimum et luxatum, ac in nonnullis depravatum testatur. Barberinus codex, qui praeter Romanam synodum alia nonnulla ab Holstenio item impressa continet, recentior est, et ex duobus antiquioribus Vaticanis tunc signatis num. 5751, fol. 55, et 6339, fol. 12, qui in prima pagina indicantur, exscriptus agnoscitur. Alterum ex his Allatium adhibuisse credimus, cum ea fragmenta recitavit. Sed quantacumque in inquirendo diligentia usus sim, neutrum codicem reperire licuit. Non solum enim codices, qui hoc tempore numeris indicatis notantur, nihil ejusmodi exhibent; sed nec indices, nec inventaria Vaticana suffragari potuere. Quod si codex Barberinus Holstenii cura descriptus est, ut ex numero Vaticanorum manuscriptorum ejus manu initio annotatis colligere licet; de exemplo ad fidem Vaticani accurate scripto dubitare non licet, adeo ut ipsi errores codicis Barberini, quos ille in editione postea emendavit, et paucae quaedam lacunae, quae in eodem cernuntur, in editione autem Holstenii fuerunt suppletae, Vaticano exemplari tribuendae sint. Cur autem Barberinum ms. potius quam Vaticanum editor allegaverit, latet. Non pauca Holstenius in editione emendavit, vel supplevit ex ingenio, nihil admonens quid esset in codice. Nos quidquid id est indicabimus, ipsumque codicem consulere aliquot locis restituendis non inutile experti sumus. Porro omittendum non est synodum Romanam hoc in ms. integram non haberi, et desinere in epistola Leoni perperam tributa ad Anastasium Thessalonicensem, quae incipit: Credebamus post epistolas nostras. Ex contextu enim et consulari nota manifestum est eam spectare ad Bonifacium I, et ad Rufum Thessalonicae episcopum. Hinc jure Holstenius eam typis impressit inter epistolas Bonifacii num. 7, hac inscriptione: Dilectissimo fratri Rufo Bonifacius: monere tamen debebat erroris qui in manuscriptum librum irrepserat. Cum vero haec Romana synodus, uti exstat in manuscripto, reipsa abrumpatur in epistolis Leonis, quemadmodum ostendunt ultima codicis verba descriptis ejusdem epistolis subjecta, Item recitata est, quae aliam epistolam subsequentem et in ms. deficientem indicant; num haec ad Leonem spectarit, et unane an plures subsecutae fuerint, ignoramus. Allatius in memorato opere Concordia, pag. 1371, ex Vaticano hujus Romanae synodi exemplo testimonium citat epistolae Leonis ad Anastasium Thessalonicensem, quod in editis Leoninis non legitur. Ne quis vero existimet esse fragmentum alterius epistolae quam Barberini codicis librarius sub finem omiserit, sciendum est eum locum pertinere ad laudatam epistolam Bonifacii ad Rufum, quae proinde aeque in Vaticano ac Barberino ms. Leoni ad Anastasium perperam inscribebatur: unde Barberinum codicem ex hoc eodem Vaticano exacte descriptum, et amanuensem in ipsis erroribus transcribendis accuratum cognoscimus. Nunc catalogum earum epistolarum, quae in hac collectione supersunt, exhibemus: I, Marciani ad Leonem epist. 100; II, Leonis ad Marcianum epist. 104; III, ad Anatolium epist. 106; IV, ad Marcianum epist. 136; V, Anatolii ad Leonem epist. 132; VI, Leonis ad Anatolium epist. 135; VII, ad Anastasium epist. 6; VIII, ad metropolitanos per Illyricum constitutos epist. 5; IX, ad Senecionem et alios Achaiae episcopos epist. 13. Sex ex his ante Holstenium ineditae huic collectioni debentur, id est prima, quarta, quinta, septima, octava, et nona. Nos quartam in ms. Ratisponensi invenimus, Quesnellus in Grimanico: primam vero Marciani Arnoldus deinceps Graece scriptam in Blodeiano codice reperit, nos autem in Vaticano Graeco 1455.
33. Inter collectiones particulares referenda est illa quae ad Chalcedonensem synodum pertinet. Cum hanc plures sive Leonis, sive ad Leonem spectantes epistolas contineat, quae in hac editione describentur, eademque sit antiquissima omnium, quasi Leonis peculiaris caeteris ejus vetustis collectionibus praemittenda [Col. 0367] fuit. Haec collectio dividitur in partes tres. Prima documenta exhibet quae praecesserunt gesta concilii; secunda ipsas concilii actiones comprehendit; tertia vero exhibet quae post synodum acta fuerunt. In prima parte, quae a Rustico appellatur ante gesta, epistolae in editione nostra collocandae, sunt septem et viginti, quarum seriem ex Latinis cod cibus appendimus: I, Leonis ad Eutychen epist. 20; II, Petri Ravennatis ad Eutychen epist. 25; III. Leonis ad Flavianum epist. 23; IV, Flaviani ad Leonem epist. 22; V, Leonis ad Faustum epist. 72; VI, Flaviani ad Leonem epist 26; VII, Leonis ad Julianum epist. 35; VIII, ad Faustum et caeteros Constantinopolitanos epist. 32; IX, ad Theodosium epist. 29; X, ad Pulcheriam epist. 30; XI, ad synodum Ephesinam epist. 33; XII, ad Theodosium epist. 43; XIII, ad eumdem epist. 44; XIV, ad Pulcheriam epist. 45; XV. Hilarii diaconi ad Pulcheriam epist. 46; XVI, Placidiae ad Pulcheriam epist. 58; XVII, Valentiniani ad Theodosium epist. 55; XVIII, Placidiae ad eumdem epist. 56; XIX, Eudoxiae ad eumdem epist. 57; XX, Theodosii ad Valentinianum epist 62; XXI, ad Placidiam epist. 63; XXII, ad Eudoxiam epist. 64; XXIII, Leonis ad Constantinopolitanos epist. 50; XXIV, ad archimandritas Constantinopolitanos epist. 54: XXV, Marciani ad Leonem epist. 73; XXVI, ad eumdem epist. 76; XXVII, Pulcheriae ad eumdem Leonem epist. 77. Una inserta est actioni quae in vulgatis vocatur secunda, nimirum Leonis ad Flavianum epist. 28. Duae tandem parte tertia post concilii gesta, id est synodi Chalcedonensis ad Leonem epist. 98, et Leonis ad eamdem synodum epist. 114. Graeci autem codices, qui hanc postremam ignorant, aliam epistolam praeferunt ante gesta, videlicet Leonis ad synodum Nicaenam epist. 93. Graeci mss. libri Veneti S. Marci non solum eamdem epistolam ponunt ante gesta cum inscriptione ad synodum in Nicaea, quo primum indictum fuerat concilium: verum etiam illam repetunt in inedita actione concilii Chalcedonensis in appendice monumentorum publicanda, cui ejus epistolae lectio occasionem dedit. Hic autem pro in Nicaea legitur in Chalcedone, mutata fortasse a legatis inscriptione, cum ob variatam indictionem concilii vere in Chalcedone Patres convenerint.
34. Haec collectio est vetustissima omnium. Graece enim compacta fuisse videtur ipso Leone vivente inter annum 453 et 455. Quod cum deinceps rebus multis utile futurum sit, distincte statuere et memoria retinere plurimum refert. Duae epigraphes a collectore scriptae id evidenter demonstrant. Etsi enim epistolae saltem aliquae Latinae originis, quae in Graeca collectione continentur, ab ipso Graecae collectionis auctore in Graecum traductae non fuerint, sed quas antea Graece redditas invenit, solum collegerit et in unum corpus digesserit; epigraphes tamen, quae longioribus identidem verbis et cum historicis quibusdam notitiis praefiguntur epistolis, eidem Graeco collectori referendas, et collectionis tempore scriptas indubium credimus. Graecus autem collector in epigraphe quam praefixit epistolis Valentiniani, Placidiae et Eudoxiae ad imperatorem Theodosium, hunc et Placidiam, quia collectionis tempore e vivis excesserant, divae memoriae titulo appellat; Valentinianum autem, cum adhuc viveret, non divae memoriae, sed dominum vocat. Integram epigraphen dabimus in admonit. praemissa epistolae 55, num. 7. Igitur haec collectio a Graeco auctore digesta fuit ante Valentiniani mortem. Porro ex epigraphe ab eodem collectore praefixa epistolae 77 Pulcheriae ad Leonem (in nostra editione dabitur loco synopsis), haec divae memoriae titulo nominatur; quae formula eam jam defunctam ostendit. Pulcheria supremum diem obit an. 453, Valentinianus vero anno 455. Itaque haec collectio quoad originem Graecam inter an. 453 et 455 collocanda est. Id confirmari potest ex omissione aliarum caeteroquin insignium, at posteriorum, epistolarum Leonis, ac praesertim epist. 165 ad Leonem Augustum. Cum enim haec etiam apud Graecos celeberrima esset, uti in admonitione ad eamdem ostendetur, nihil dubium est quin hanc praecipue hujus collectionis auctor inseruisset, si post has litteras missas in Orientem anno 458 collectionem concinasset. Ex quo vero eam contexuit paulo post concilium Chalcedonense ante annum 455, solas litteras ante Chalcedonense scriptas, et quae mox sub idem concilium editae fuerunt, colligere potuit. Cum vero hanc epistolarum collectionem per hocce tempus apud Graecos compactam dicimus, non idcirco credimus omnes epistolas quae nunc eidem collectioni insertae sunt, eodem tempore simul fuisse collectas. Alia enim Graeca exemplaria plures, alia pauciores litteras praeferunt. Totum discrimen est in Leoninis, vel ad Leonem pertinentibus. In mss. Graecis codicibus, quibus Romani editores usi fuerunt, et similiter in duobus Venetis desunt epistolae sex, nimirum epist. 26, Flaviani ad Leonem; epist. 45, Leonis ad Pulcheriam; epist. 46, Hilarii ad eamdem; epist. 50, Leonis ad Constantinopolitanos; epist. 51, ejusdem ad archimandritas; et epist. 58, Placidiae ad Pulcheriam. Has vero in duobus mss. Parisiensibus invenit et edidit Cotelerius: quae cum in prima collectione desint, posterius additae noscuntur. Antiquissima tamen haec additio est; nam codices Parisiensibus similes nactus est Rusticus, cum sub medium saeculum VI hanc collectionem recognovit. Cumque jam tum vulgati essent ejusmodi codices, multo ante et fortassis paulo post primam collectionem illae sex epistolae adjectae fuere. Quae vero laudatas epigraphes praeferunt, ad primam collectionem pertinent, quam inter an. 453 et 455 factam ostendimus.
35. Eadem porro Graeca collectio Latine reddita fuit ante Vigilium papam, uti probat Baluzius in praefatione ad versionem antiquam concilii Chalcedonensis, num. 3. Ea vero documenta interpres tantummodo transtulit in Latinum, quae ex sua origine Graece scripta fuerant, vel quorum originale Latinum nequaquam invenit. Quorum autem originale Latinum reperit, hoc in Latinis codicibus inseruit. Ita pleraeque Leonis [Col. 0569] epistolae, quae Graece redditae, a Graeco collectore compilatae fuerunt, in Latinis ejusdem collectionis exemplaribus non interpretationes ex Graeco, sed ipsum sunt originale Latinum. Id manifestum fit non solum ex syntaxi Leonis, quae in plerisque Latinis hujus collectionis epistolis elucescit, sed multo magis ex iis litteris quarum exemplaria Latinae utique originis, contenta in aliis Latinis collectionibus atque codicibus, qui a Graeco non prodeunt, eadem verba referunt quae leguntur in Latinis codicibus collectionis Chalcedonensis, ut patebit conferentibus praesertim epistolas 23, 28, 29, 30, 32, 50 et 51. Idipsum mirifice confirmat Leonis epistola 35, ad Julianum. Haec enim in codicibus Latinis collectionis Chalcedonensis non perinde mutila est tribus in locis, ut in omnibus mss. Graecis invenitur; ac praeterea caret quibusdam additamentis, quae in solo Graeco textu leguntur; unde in ipsis Latinis mss. ejusdem collectionis, non ex Graeco reddita, sed ex originali Latino sumpta cognoscitur. Hinc Latini praecipue codices hujus collectionis editioni nostrae maximo usui erunt.
36. Cum vero Latinus interpres in nonnullis epistolis pro Latino originali textu, quem reperire non potuit, interpretationem ex Graeco suis codicibus inseruerit, interpretationes epistolarum ab originalibus hoc indicio facillime discernentur (de solis epistolis quae ab auctoribus Latine scriptae fuerunt sermo est). Quae chronicam notationem in Latinis mss. praeferunt, sumptae fuerunt ex Latinis originalibus exemplis, in quibus chronica notatio signabatur. Quae vero hac notatione carent, interpretationes sunt ex Graeco, in quo chronicas notationes Graecus interpres omisit. Hac ex animadversione nova confirmatio accedit, qua magis magisque comprobatur, quod paulo ante statuimus, epistolas Latinas, quarum chronica notatio ex Graeco sumi non potuit, in codices Latinos concilii Chalcedonensis ex Latinis exemplaribus ejusmodi notatione haudquaquam carentibus fuisse traductas. Hic autem omittendum non est, Leonis epistolam 93, ad synodum Nicaenam, quae in Graeco ante gesta describitur, diem et mensem exhibere. Sed haec epistola in Latinis codicibus Chalcedonensis collectionis deest, nec fuit in antiqua Graeca collectione, alias a Latino interprete in Latinis exemplaribus non fuisset omissa. Hinc autem quae hodie legitur in mss. Graecis, posteriori additamento tribuenda est. Et sane veluti addititia in mss. Graecis Venetis postremo loco ponitur ante gesta, cum a Graeco collectore aliis quibusdam monumentis suo more praeposita fuisset.
37. Nunc memorandi sunt codices quibus utemur. De solis Latinis hic dicendum est, cum pleraeque epistolae ad hanc collectionem exigendae Latine scriptae, et ex originali Latino, ut probavimus, sumptae fuerint. De Graecis vero codicibus separatim agemus postea. Duo mss. exemplaria Thuanea Quesnellus aliquando adhibuit. Nos autem non solum profecimus ex tribus codicibus Corbeiensi, Divionensi, et Colbertino, quorum variantes edidit diligentissimus Baluzius in recensione totius Chalcedonensis collectionis; verum etiam quatuor alios exacte contulimus, Chigianum 483, Vat. 1323, alium Vat. 4166, et unum praestantissimum capituli Veronensis 57, qui majori forma in quadratum vergente, et scriptura in duas columnas discreta exaratus, ad septimum circiter saeculum pertinet. Neque omittendus est aeque antiquus Vaticanus 1322, qui inter gesta Chalcedonensia epistolam 28, ad Flavianum, et relationem synodi ad S. Leonem ex antiqua versione, et cum episcoporum subscriptionibus exhibet.
38. Nunc de antiquis peculiaribus epistolarum S. Leonis collectionibus. In vetusto Catalogo manuscriptorum bibliothecae monasterii Bobiensis, quem ex Ambrosiano codice saeculi IX, vel X, vulgavit Muratorius tom. III. Antiquit. Italic. diss. 49, pag. 819, haec leguntur: Item de canonibus inter majores et minores habentur libri canonum XV, et libri epistolarum Leonis II. Haec procul dubio peculiaris erat epistolarum Leonis collectio, cujus duo exempla duorum librorum nomine indicantur. Si catalogus pertinet ad saeculum IX, vel X, de vetustate ipsarum collectionum seu codicum qui in eo laudantur, quis dubitet? Desiderium Montis Casini abbatem, qui postea fuit Victor papa III, inter caeteros codices quos bibliothecae Casinensi acquisivit, praeter librum sermonum S. Leonis comparasse etiam collectionem epistolarum, Leo Hostiensis tradit lib. III, c. 63, ubi hanc registrum Leonis papae appellat. Liber sermonum in ea bibliotheca adhuc servatur; at registrum epistolarum defecit. Sed haec epistolarum collectio recentioris aevi, scilicet saeculi XI, probabilius fuit, sicut et collectionem sermonum, quae superest, recentiorem esse, in praefatione ad sermones animadvertimus.
39. Hic autem cum de antiquis collectionibus sermo sit, in quas olim ex archivis omnia, vel saltem plurima fuere derivata, codex Grimanitus, quo Quesnellus suam editionem maxime illustravit, sese primum offert. Cum de hac insigni collectione, cui decimum octavum locum tribuimus, multa Quesnellus tradiderit in generali praefatione, quam nostrae item generali subjecimus, eo lectorem remittimus; neque enim eadem repetere opus est. Solum advertimus P. Constantium, in praefatione ad Epist. Rom. pontif. n. 166, opinari hunc codicem ante annos 700 fuisse descriptum, id est X circiter saeculo; ipsam autem collectionem derivatam putat ex archivo Ecclesiae Romanae; adeo enim multas peculiares epistolas exhibet, quas alibi potuisse reperiri difficile est. Inter epistolas scilicet 107 Leonis, quae in eo codice continentur, epistolae XXVIII antea ineditae exinde prodierunt, nimirum una ad Flavianum, epist. 27; una ad Faustum, epist. 75; octo ad Julianum, epist. 86, 92, 117, 131, 140, 141, 147 et 152; una ad Paschasinum, epist. 88; quatuor ad Anatolium, [Col. 0571] epist. 91, 143, 146 et 157; quatuor ad Marcianum, epist. 126, 128, 137 et 142; una ad Proterium Alexandrinum, epist. 129; una ad Aetium, epist. 153; una ad Basilium Antiochenum epist. 149; una ad Euxitheum Thessalonicensem, epist. 150; tres ad Aegyptios, epist. 154, 158 et 160; una ad clericos Constantinopolitanos, epist. 161; et una ad Leonem Augustum, epist. 164.
40. Non omnes tamen hujus collectionis epistolae ex Romano aut ex alio quovis archivo desumptae dici queunt. Nam cum epistolae ad Rusticum tituli Dionysiani praefixi legantur, aliqua collectorem ex Dionysio sumpsisse negari non potest. Alia similiter derivare potuit ex aliis collectionibus antiquioribus, ac praesertim ex 17 Chalcedonensi, ex qua sane sola haurire potuit epistolam 43, ad Theodosium; nam praecipuae quaedam ejus lectiones, lacuna et menda a Graeco textu ejusdem collectionis pendent, ut in admonitione ad eamdem epistolam fusius ostendemus. Fortassis etiam aliquid posterius a quopiam amanuense additum fuit; et probabilius quidem posteriori additamento tribuendum videtur unica Symmachi epistola, quae in fine hujus codicis legitur.
41. Solum epistolae ad Eutychianam haeresim pertinentes, quae in hac collectione plures quam alibi, et rarissimae, inveniuntur, si non fuerunt petitae ex ipso Romano archivo, in quo epistolas de fide suo quoque tempore fuisse custoditas, auctorem Pontificalis Romani testatum vidimus num. 2, ex aliqua certe vetustiore collectione, quae ex eodem archivo sumpta fuit, originem ducere videntur. Simplicius, in epistola 4 ad Zenonem Augustum, scribit se ad Acacium misisse exemplaria litterarum Leonis de fide; at solas memorat epistolas ad Marcianum, Leonem Augustum, et synodum Chalcedonensem. Pleniorem vero ejusdem argumenti collectionem Vigilius papa ad Justinianum misit: nam epist 4 ad eumdem ait: Ut cuncta pietatem vestram informent . . . . beatae recordationis praedecessoris nostri papae Leonis, quae diversis ad Orientem sunt directa temporibus constituta, quanta de plurimis in praesenti necessaria credimus, superadjecimus, rogantes . . . . ut universa legere pietas vestra dignetur, ne aliquid supersit quod minime relegatur. Aliquam certe ejusmodi collectionem epistolarum Leonis de fide contra Eutychianos olim apud Latinos vulgatam fuisse probare videtur antiqua professionis formula, quae legitur etiam tom. X Conciliorum pag. 1388 edit. Venetae, his verbis expressa: Sed et epistolam beatae recordationis Leonis apostolicae sedis antistitis ad Flavianum Constantinopolitanum episcopum datam, et omnes ejus epistolas, de fidei firmitate perscriptas, per omnia, et in omnibus inviolabiliter custodire, et libere semper praedicare profiteor. Hanc vero collectionem Vigilii, quam in cod. Ratisponensi nobis conservatam numero sequenti satis probabiliter ostendemus, Grimanicae collectionis auctor non adhibuit; neque enim omnes quae in ea continentur epistolas descripsit, ac propterea ex aliis ignotis fontibus ebibit.
42. Antiquiorem vero Grimanica, et aliquanto etiam praestantiorem credimus collectionem Ratisponensem, quam invenimus in codice bibliothecae S. Emmerami. Is enim codex, qui nulli hactenus editioni usui fuit, non solum exhibuit decem et sex epistolas olim ineditas, antequam ex ms. Grimanico prodirent, ac octo quae solum leguntur in mss. collectionis 12, et unam quae exstat in rarissima collection. 16, atque aliam, quae in sola collection. 23, verum etiam tres alias hactenus incognitas nobis suppeditavit ad Eutychianam historiam illustrandam maxime utiles, nimirum duas ad Julianum epist. 109 et 144, et aliam ad Anatolium epist. 151. Praeterea hic codex emendatior est multo: unde hujus praesidio quasdam lectiones tute confirmare, plura autem loca ante depravata corrigere et restituere licuit. Solas epistolas ad Eutychianam haeresim pertinentes haec collectio complectitur, non tamen omnes; desunt enim aliquae ejusdem argumenti, quae in aliis quibusdam peculiaribus collectionibus tantummodo reperiuntur. Hinc autem ejusmodi collectionem Leonis aevo supparem haud esse colligimus; si enim sub Leonis aetatem compacta fuisset, omnes in ea epistolae ad Eutychianos pertinentes collectae legerentur. Forte haec est illa collectio quam Vigilium pontificem ad Justinianum misisse vidimus numero praecedenti. Pelagius enim secundus in epist. 3, ad Eliam Aquileiensem, cap. 3, t. VI Concil., editionis Ven. pag. 261, hanc, ut videtur, Vigilii praedecessoris sui collectionem respiciens, scribit: A dilectione igitur vestra primum testimonium sancti praedecessoris nostri Leonis ponitur, quod in ejus epistola ULTIMA continetur. Est autem testimonium ex epist. 162, quae cum ultima quidem sit in ms. Ratisponensi, hic codex Vigilii collectionem continere credi potest. In hac sane non omnes, sed aliquot tantum praecipuas Leonis epistolas de plurimis ac Eutichianam haeresim pertinentibus Vigilius se collegisse testatur quod collectioni Ratisponensi maxime congruit. Solas porro epistolas Leonis compilator collegit, non vero aliorum ad Leonem. Ordinem chronologicum secutus est, sex epistolis exceptis, quae extra proprium locum collocatae leguntur. Epistolae quae in hac collectione describuntur, sunt duae et septuaginta, ita tamen ut num. 71, loco epistolae, describantur exemplaria testimoniorum, seu illa Patrum testimonia quae subjiciuntur epistolae S. Leonis in nostra editione 165, ad Leonem Augustum. Ultima porro epistola mutila est, eo quod codex postrema pagina careat. Antiquitatem hujus codicis prodit notatio quae legitur in prima pagina his verbis: Istum librum dedit Luog ad Sanctum Emmeramum pro Tutone episcopo, et pro remedio animae suae. Hic autem Tuto Ratisponensi Ecclesiae praefuit ab an. 891 usque ad an. 930. Character noni, vel decimi saeculi, similis est illi cujus specimen exhibuit P. Mabillonius de Re Diplomatica tab. 57.
[Col. 0573] 43. Ne omnium epistolarum prolixum catalogum demus, satis erit ad cognoscendum et distinguendum ordinem hujus collectionis priores quatuor, et quatuor postremas epistolas indicare: I, Leonis ad Theodosium epist. 24; II, ad Flavianum epist. 23; III ad Theodosium epist. 29; IV, ad Pulcheriam epist. 30. Notabile est post epistolam hujus collectionis 36 ad Pulcheriam, quae in nostra editione est epistola 95, hanc peculiarem notationem apponi: Expliciunt epistolae sanctissimi papae Leonis, quae sancto Chalcedonensi concilio sunt praemissae; et dein, a capite: Incipiunt quae post gesta subsecutae sunt; et subjicitur epist. 37, nobis 104, ad Marcianum, post concilium scripta. Nunc quatuor postremas innuimus: LXIX, ad Leonem Augustum epist. 164; LXX, ad eumdem epist. 165; LXXI, exemplaria testimoniorum, quae antecedenti epistolae subjici solent; LXXII, ad eumdem Leonem epist. 162. Hujus praestantissimi codicis et collectionis exemplum quam accuratissime transcriptum, quibus debeamus, in generali praefatione grato animo testati sumus, num. 6.
44. Hanc invenimus in Romano ms. 237 S. Crucis in Jerusalem saeculi circiter XI, qui tamen liber initio et fine caret; ac propterea solas exhibet epistolas XXVII, quarum prima et ultima mutilae sunt. Ordo postremarum undecim epistolarum in aliis collectionibus frequens est. At sexdecim priores epistolae ita ab omnibus collectionibus diversum ordinem praeferunt, ut hac de causa distinctam collectionem huic codici tribuendam putarimus. Initio enim, ex. gr., post epistolam nostrae editionis 28 ad Flavianum, subjicit epistolam 35 ad Julianum, tum epist. 31 ad Pulcheriam, epist. 59 ad Constantinopolitanos, epist. 124 ad Palaestinos, epist. 1 ad Aquileiensem episcopum, epist. 163 ad Anatolium, epist. 165 ad Leonem Augustum, etc., qui perturbatus ordo in hac una collectione invenitur. Caeterum in epistolis quae supersunt nulla est quae in collectione sequenti non legatur. Hic codex epistolam 12 ad Mauros cum appendicula exhibet. Inter Leoninas refert supposititiam ad Germaniarum et Galliarum episcopos, ac litteras ad Dorum Beneventanum Theodoro inscribit. Plura de hac collectione dicere opus non est.
45. Haec collectio in mss. frequentior easdem epistolas LVI exhibet, quas in collectione 11 recensuimus; sed ordine et lectionibus ita diversis, ut diversam orginem prodere videatur. Incipit ab epistola Leonis ad Eutychen, nobis epist. 20, et desinit in epistola ad episcopos Campaniae, nobis epist. 168. Vetustius hujus collectionis exemplar, quod vidimus, est ms. 170 bibliothecae Venetae S. Marci saeculi circiter XII. Solas epistolas continet, non minus quam duo alii codices Vatt. 542 et 543, saeculi XIV. Epistolas vero una cum sermonibus collectionis 4 exhibent mss. libri Vatt. 546 et 347, Vat. Urbin. 65, unus Angelicae Patrum Augustinianorum Romae 5, 10. duo Florentini Medicei 11 et 23, pluteo 21, et unus Fesulanus canonicorum Lateranensium signatus num. 7, pluteo 3. Haec eadem collectio una cum sermonibus legitur etiam in codice Vat. 541, qui Nicolao V traditus fuit an. 1452. Hic autem codex post epistolas LVI hujus collectionis proprias additionem habet aliarum duodecim epistolarum, quarum undecim in collectione 24 continentur. At cum hic codex omnes Leoninas epistolas collectionis 24 non referat, et duodecima seu ultima ad Maximum Antiochenum in hac vicesima quarta desit, ejus additionis auctor ex alio fonte hausisse videtur. Cum vero harum duodecim epistolarum variantes fere concordent cum mss. collectionis 12, has ex eodem fonte utriusque collectores hausisse credibile est.
46. Ad hanc collectionem referri possunt duo mss. libri Vat. 3137 et Vat. Ottobonianus 332, qui easdem LVI epistolas complectuntur. Licet enim undecim epistolae abstractae a fine hujus collectionis, in his codicibus insertae legantur post epistolam 26, ac dein prosequantur caeterae epistolae a 27 ad 45, cum tamen omnes invicem eumdem ordinem servent qui in hac collectione deprehenditur, et in iisdem lectionibus fere conveniant, haec mutatio ordinis alicujus librarii arbitrio potius quam diversae origini tribuenda videtur.
47. Codex Venetus S. Marci 79, praeter sermones collectionis 4 distinctam epistolarum collectionem praebet. Duarum collectionum 17 et 21 epistolas continet, hoc ordine: primum priores epist. XXVI collectionis 21, eadem serie; dein inseruntur epistolae omnes Chalcedonensis collectionis 17, eodem pariter ordine, duabus tantum omissis, quae inter praecedentes XXVI descriptae fuerant. Tandem subjiciuntur caeterae epistolae collectionis 21, sed tribus omissis, et ordine non modicum immutato, ac lectionibus identidem valde dissimilibus, quae aliam originem manifestissime ostendunt. Epistolae omissae sunt Eusebii Mediolanensis ad Leonem, nobis epist. 97; Ravennii ad eumdem epist. 99, et Leonis ad episcopos Campaniae epist. 168.
48. Peculiaris est collectio quae exstat in cod. Vat. Ottobon. 297 saeculi XII. Initio praebet Leonis epistolas quindecim antea recensitas in collectione 8, quarum decima quinta est epistola 165, ad Leonem Augustum. Post hanc vero epistolam, et ante testimonia Patrum eidem subjecta, inseruntur epistolae Innocentii I ad Decentium, Bonifacii I ad Honorium Augustum, responsio Honorii, et Coelestini epistola ad Venerium. Tum subjiciuntur testimonia Patrum, quae pertinent ad laudatam epist. 165. Dein sequuntur epistolae LVI collect. 21 iis exceptis quae inter priores epistolas XV descriptae fuerant, et ordine alicubi immutato. Tandem adduntur [Col. 0575] in fine quatuor perrarae epistolae: ad Julianum epist. 107, ad Constantinopolitanos epist. 50, ad Flavianum epist. 49, ac ad Martinum et Faustum epist. 51. Gerardus Vossius praepositus Tungrensis ex ms. libro hujus collectionis, qui erat cardinalis Sirleti, duas epistolas tunc ineditas vulgavit, alteram ad Siculos in nostra editione epist. 17, alteram ad Julianum ep. 107, ut videre licet in appendice opusculorum subjecta editioni Moguntinae an. 1604 Operum S. Gregorii Thaumaturgi.
49. Postremum locum damus collectioni epistolarum quas reperimus una cum sermonibus collectionis 5. In hac sunt epistolae LXXI, nimirum LIV epistolae collectionis 21 (omissis duabus Petri Chrysologi ad Eutychen, et Eusebii Mediolanensis ad Leonem), et aliae insuper rarae epistolae XVII quae in collectione 12 reperiuntur, nimirum epistolae nostrae editionis 2, 10, 24, 41, 94, 95, 102, 105, 111, 112, 113, 118, 121, 122, 123, 125 et 127. Epistolae LIV credi possent sumptae ex collectione 21 vel 11. At ne id credamus, efficit epistola 12 ad Mauros, quae licet inter LIV censeatur, in hac tamen collectione est decurtata, in collectionibus autem 11 et 21 appendiculae additionem praefert. Similiter epistolae XVII dici nequeunt sumptae ex collectione 12, quippe si ex hac collector profecisset, non has solas XVII epistolas, sed alias pariter exinde exscripsisset. His adde observationem quam fecimus, cum de Sichardi collectione, num. 28, locuti sumus. Praeterea ordo omnium harum epistolarum LXXI diversus ab ordine utriusque collectionis 12 ac 21, et lectiones item discrepantes alium ignotum fontem demonstrant: unde in conferendis quibusdam epistolis hanc collectionem veluti originale a caeteris diversum experti sumus; adeo ut in iisdem non derivet a collectione Hispanica, a qua illae in caeteras posteriores collectiones dimanarunt. Hujus collectionis sunt codices Vaticanus 544 saeculi XII, Vat. Regius 139 saeculi XIII, Caesenas Patrum Minorum Conventualium S. Francisci, et Laurentianus Florentinus 14, pluteo 21, qui duas praeterea epistolas addit, videlicet 119 et 145. Quesnellus trium mss. hujus collectionis notitiam habuit, Victorini, Regniacensis, et S. Martini Autissiodorensis, ut patet ex Admonit. in epist. 12, n. 2; at solo Victorino ms. plerumque usus est. In codice Fesulano 10, pluteo 3, solum epistolae XXV hujus collectionis descriptae fuerunt, quarum pleraeque sunt ex XVII indicatis; epistola autem ad Mauros est decurtatae editionis. Hactenus de collectionibus. Neque tamen credimus alias non posse reperiri: auctor enim collectionis 12 quinque singulares epistolas e collectionibus adhuc incognitis procul dubio derivavit, ut superius, num. 26, observavimus.
50. Nunc de iis codicibus breviter dicendum, qui licet collectiones epistolarum non sint, aliquas tamen Leonis epistolas praebuere. Tres vetustissimi mille circiter annorum mss. libri in primis commemorandi sunt. Veronensis 8, post epistolas Catholicas novi Testamenti, dedit epistolam 28 Leonis ad Flavianum. Alter Veronensis 58, duarum synodorum Ephesinae et Chalcedonensis varia documenta complectens, eamdem epistolam ad Flavianum, et aliam ad Rusticum Narbonensem, cum Inquisitionibus praebuit. Alius Veronensis, nunc Vaticanus 1322, ante gesta Chalcedonensia, quinque Leonis epistolas exhibuit, nimirum epist. 87, 89, 93, 94 et 114. In ms. Vat. Reginae 293 saeculi XII, post libros De Vocatione omnium gentium describuntur quatuor epistolae S. Leonis 31, 35, 139 et 165. Similem codicem Thuaneum Quesnellus habuisse videtur, ut ex mss. ejus notitia colligi potest. In ms. Vallicellano 18 saeculi XI, qui codex varia opuscula continet, opusculo 73 inseruntur duae Leonis epistolae, nimirum tit. 398 epist. 106, et tit. 399 epist. 93. In Vaticano 1343 saeculi X, qui fuit Ecclesiae Ticinensis, et Miscellanea Dionysianae et Isidorianae collectionum exhibet, quatuor Leonis epistolae praeferuntur, quae ex additionibus Dionysianis, seu ex collectione 8 sumptae videntur, nimirum epistolae 9, 17, 20 et 108. Codex Vat. 1347 saeculi X, et similes Vat. Palat. 579, ac Vat. Reginae 849, unam epistolam 14 ad Anastasium praebuere. Barberinus codex 77, qui a Quesnello memoratur in secunda editione, solam obtulit epistolam 12 ad episcopos Mauritaniae decurtatam. Exemplum primae editionis sermonum S. Leonis, quam vulgavit Joannes Andreas episcopus Aleriensis, praeter epistolam 28 ad Flavianum, quatuor alias sermonibus subjectas praestitit, videlicet epist. 80, 119, 145 et 165. Caeteri ejusdem generis mss. libri, qui peculiaribus epistolis Paschasini et Proterii ad Leonem emendandis profuere, suis locis indicabuntur: sicut etiam illi qui ad nonnullas leges huic editioni inserendas aliquid contulerunt.
51. Epistolas Leonis Chalcedonensi collectioni 17 praemissas, mox Graece redditas et compilatas fuisse inter an. 453 et 455 probavimus num. 34. Idem subinde factum fuisse de caeteris ejusdem litteris, quas eadem super re in Orientem transmisit, dubitare non licet: unde celeberrima inter Graecos vel olim exstitit epist. 175, ad Leonem Augustum, cujus Graeca versio omnium accuratissima est. Diximus accuratissimam omnium, eo quod caeterae interpretationes Graecae obscurae et implicatae plerumque inveniantur. Neque id ab eo antiquo tempore alienum credatur. Sicut enim hac aetate apud Latinos rari erant qui Graecam linguam probe callerent, et exactam versionem e Graeco redderent; ita apud Graecos rari qui perfecte tenerent linguam Latinam, accuratamque interpretationem ex Latino producerent. Quoad Latinos satis indicio est illud Coelestini epist. 13 ad Nestorium, num. 2, ubi serius ad ejus epistolas se respondisse affirmat hac una de [Col. 0577] causa: Erat enim in Latinum sermo vertendus; ac si difficile fuerit Romae expeditum interpretem invenire. Id autem adeo notum fuisse videtur Cyrillo, ut Graeca quaedam documenta ad eumdem Coelestinum missurus, ea ob faciliorem et promptiorem usum, [Col. 0577] Quantum licuit inquit; neque enim facile sperabat Proterius ut Alexandrini sui temporis Graeca [Col. 0578] scripta Latine diligenter redderent, ut videre est epist. 131, c. 9. quantum licuit per eos qui Alexandriae vitam degebant, Latine reddenda curaverit, ut ipse testatur epist. 8 ad Coelestinum num. 9. Hinc etiam S. Leo, epist. 113, c. 4, postquam affirmavit gestorum Chalcedonensium instructionem apud Romanos fuisse parum claram propter diversitatem linguae Graecae, qua illa scripta erant, de perito interprete Romae inveniendo diffidens, a Juliano Coensi enixe petiit ut ea Constantinopoli Latine transferenda curaret. Illae ipsae antiquae versiones Latinae quorumdam documentorum ante Dionysium Exiguum adeo implexae sunt, ut hanc eamdem difficultatem satis superque confirment. Idem vero accidisse apud Graecos, cum reddenda essent Graece documenta Latina, versiones pariter antiquae Graecae, quae sive in Ephesino, sive in Chalcedonensi concilio lectae fuere, testimonium locupletissimum afferunt: idque per haec quoque tempora dici potuit quod suo aevo scripsit S. Gregorius, lib. VII, epist. 13 ad Narsetem: Quia hodie in Constantinopoli civitate, qui de Latino in Graecum dictata bene trans ferant non sunt; dum enim verba custodiunt, et sensus minime attendunt, nec verba intelligere faciunt, et sensus frangunt. Nihil igitur mirum sit, si Graecae versiones epistolarum Leonis non adamussim respondent originali Latino, cujus sententiam Graecus interpres nonnumquam minus assecutus agnoscitur.
52. Neque tamen idcirco hae versiones minoris habendae sunt; nam sub Hormisda, reconciliatis Orientalibus cum Occidentali Ecclesia, illi non solum epistolam S. Leonis ad Flavianum, sed omnes ipsius epistolas ejusdem argumenti profiteri solebant. Id ut exigerent, in mandatis dederat laudatus pontifex suis legatis Constantinopolim transmissis, ut patet ex indiculo eisdem tradito, quod legitur tom. V Concil. pag. 567. edit. Venetae. Hinc Joannes episcopus Nicopolitanus, in epistola ad eumdem pontificem, pag. 578, a: Sequens, inquit, in omnibus synodicas et apostolicas epistolas scriptas a vero praesule Romanae Ecclesiae Leone. In professione Orientalium edita et ad eumdem pontificem missa an. 517, pag. 583, a, legitur: Suscipimus et approbamus omnes epistolas Leonis papae universas quas de religione Christiana conscripsit. Joannes Constantinopolitanus, in epistola ad eumdem, pag. 622, d: Probamus et amplectimur epistolas omnes B. Leonis papae urbis Romae, quas conscripsit de recta fide. Et ut alia id genus testimonia omittamus, ipse imperator Justinianus, in epistola ad Agapitum papam, pag. 947, e: Probantes per omnia atque amplectentes epistolas B. memoriae Leonis omnes quas de fide Christiana conscripsit. Epistolae quas isti probabant atque amplectebantur, erant interpretationis Graecae. Graecus itaque istarum textus non ut privatum scriptum habendus est, sed ut publicum Ecclesiae Orientalis monumentum ab eadem probatum atque receptum ad statuendam contra Eutychianos catholicam fidem. Hinc autem quanta harum interpretationum auctoritas sit, quantumque intersit earum editio, nemo est qui non videat. Aliae porro epistolae a Graecis auctoribus ad Leonem datae et inter Leoninas recensendae, Graece scriptae fuerunt; unde Graecum exemplar originale omittendum non fuit. Duae item epistolae Leonis 43 et 72, una Hilari Romanae Ecclesiae diaconi ad Pulcheriam epist. 46, et pars epistolae 25 Petri Ravennatis ad Eutychen, licet ab auctoribus Latine scriptae fuerint; cum tamen Latinus originalis earum textus desideretur, Graeca antiqua versio, quae ab aliis postea Latine reddita fuit, pro originali textu habenda est. Ejusdem generis sunt quatuor epistolae imperiales 55, 56, 57 et 58, ex Occidente missae in Orientem, quae Latino originali deperdito, sola antiqua Graeca versio posterius Latine traducta, loco originalis haberi debet.
53. Quesnellus in prima editione duodecim tantum epistolarum Graecum textum edidit, earum scilicet quas aut ab origine Graece scriptas, aut pro originalibus habendus credidit, nimirum epist. 22, 52, 55, 56, 57, 62, 63, 64, 73, 76, 77 et 98. In secunda vero editione addidit alias duas Graecas 26 et 53, quae a Cotelerio, et item 100 et 110, quae ab Arnoldo post priorem editionem typis datae fuerunt. Ita decem et sex epistolas Graecas ex vulgatis excerpsit. Nos vero, quibus propositum est omnium epistolarum Graecum textum producere, iis de causis quas supra explicavimus, addemus Graecum textum aliarum epistolarum viginti et quinque, ita ut omnes Graecae epistolae hac in nostra editione futurae sint XLI. Inter has epistola 101 Anatolii ad Leonem originalis ex ms. Graeco Vaticano 1455 nunc primum prodibit. Ex eodem codice accedent etiam quinque antiquae interpretationes Graecae, quae nondum lucem viderunt, videlicet epistolarum 104, 106, 114, 115 et 139. Addemus praeterea ex Vossio Graecam exactissimam versionem epistolae 165, Leonis ad Leonem Augustum, quae nec in editis Conciliorum legitur. Caeterarum vero omnium epistolarum non exscriptores tantum erimus ex editis, ut hactenus factum est; codices enim Graecos investigavimus, et invenimus, cum quibus omnes fere epistolas Graecas conferre licuit, et illas etiam rarissimas quas Arnoldus vulgavit. Cotelerius in bibliotheca Regia Parisiensi perfectum exemplar Graecum collectionis Chalcedonensis nactus est, ei omnino simile, quod antiquus Latinus interpres ejusdem collectionis adhibuit. Sex enim epistolas Graecas, quae apud interpretem Latinum ante gesta leguntur, at in codicibus qui usui fuerunt Romanis editoribus in edendo Graeco textu desunt, ex eodem ms. Regio typis dedit. In caeteris vero epistolis Graecis nemo adhuc inventus est qui Graecum textum cum [Col. 0579] aliquo codice recoleret et emendaret. Nos vero in mss. Graecis bibliothecae Venetae S. Marci, opem ferente cl. V. Antonio Zanetto ejusdem bibliothecae custode, epistolas a Romanis editas relegere potuimus cum duobus Graecis exemplaribus ejusdem collectionis 555 saeculi XI vel XII, et 164 saeculi recentioris, quae alterius originis et melioris notae sunt quam quae Romanis editoribus usui fuere. In ms. vero Graeco ejusdem bibliothecae 165, quod nonnulla continet ejusdem collectionis documenta, unam nacti sumus ex sex epistolis a Cotelerio vulgatis, nimirum Flaviani epist. 26, una cum interpretatione epistolae 28 Leonis ad eumdem. Has duas epistolas pariter reperimus in antiquo ms. Romano 19 Patrum Basilianorum, et cum utrisque codicibus ambas contulimus. Horum autem codicum subsidio plura Graeci textus loca sanare licuit, in quo plurimum nos debere fatemur Patri Juliano Ferrario congregationis Oratorii Veronensis presbytero, qui inter caetera litterarum atque optimarum disciplinarum ornamenta peculiari Graecae linguae peritia fulget. Praeterea ex duobus laudatis mss. Venetis 164 et 555, ineditam actionem concilii Chalcedonensis in appendice epistolarum proferemus, in qua Leonis epistola 93 ad synodum lecta fuit [Col. 0579] In addendis ad calcem tomi II positis, Romani editores insuper in hoc loco legenda sequentia inserunt: «Cum vero post editum primum tomum prodiisset Romana editio P. Petri Thomae Cacciari, alii codices Vaticani Graeci quos ipsi licuit conferre, utiles nobis fuerunt, tum ut nonnulla loca emendaremus, tum ut tria Graeca fragmenta antea inedita in appendiculam referrentur.» .
54. Unum hic monendum superest, nonnullas Graecas lectionis affixas margini editionis Romanae Conciliorum, et exinde in alias editiones traductas, et a Quesnello etiam appositas Graecis epistolis, quas Leonis editioni inseruit, non esse variantes sumptas ex aliquo Graeco codice, sed ab ipsis editoribus Romanis partim ex Latino textu, a quo discrepabat Graeca versio, partim vero ex ingenio, ubi difficilis aut corruptus textus videbatur, fuisse compactas. Hinc autem intelliges quid sint illae lectiones Graecae quas ex editoribus Romanis aliquando allegabimus.
55. Ex recensione tot collectionum, ac tot etiam peculiarium et praestantissimorum codicum, quantum adjumenti habuerimus ad perfectiorem quam antea epistolarum S. Leonis editionem parandam, quisque intelliget; nemini enim hactenus plures et vetustiores aut peculiares nostri codices usui fuere. Quibus in collectionibus quaevis epistola inveniatur, initio indicabimus hac vel simili formula: Exstat in mss. coll. 1, 2, 3, etc. Dionysianam, Hadrianeam, Hispanicam, et Isidorianam, quod notiores sint, ex proprio nomine expresse citabimus: in quo observandum est sub Dionysianae vel Hadrianeae nomine subintelligendos etiam codices collectionis 8, in quibus Hadrianea collectio additionibus Dionysianis praemittiur; et nomine collectionis Isidorianae comprehendi mss. collectionum 11, et 12, quae Isidorianam repetunt; solum enim hae collectiones distincte erunt appellandae, cum sermo erit de epistolis quae ad Hadrianeam vel Isidorianam non pertinent, et ex alio fonte iisdem collectionibus accessere. Eadem ratione Isidori collectio nominanda non fuerat, cum, quoad epistolas Leonis, non sit nisi repetitio collectionis Hispanicae. Sed cur nihilominus ab hujus citatione non fuerit abstinendum, dictum est num. 21.
56. Quesnellus plerumque omisit antiquos epistolarum titulos, qui in codicibus inveniuntur, ut novas synopses a se compactas, quas aptiores credidit, praefigeret. Nos vero retentis, vel, ubi opus erit, emendatis titulis Quesnelli, omnes antiquos accurate proponemus in annotationibus, nimirum illos qui sunt in collectionibus Dionysiana, Hispanica seu Isidori, ac in quinta Quesnelliana.
57. Ordo epistolarum necessario mutabitur. Primo enim non paucarum epistolarum chronica notatio ex nostris codicibus corrigenda erit. Alias etiam epistolas quae chornicis notis carent, non levibus argumentis in aliud tempus traducemus, ac exinde series ipsa aliter erit ordinanda. Deinde una epistola a Quesnello recepta expungetur, aliae vero ineditae accedent. Tandem optime ille quidem inter Leonis epistolas vulgavit alias aliorum litteras ad Leonem scriptas, vel ad eum pertinentes; at eas sine ullo numero, quo citari et inveniri facile possint, inseruit. Nos praeterquam quod addemus alias nonnullas, probatissimorum editorum exemplum secuti, singulis suum numerum praefigemus, quod numerorum ordinem a Quesnello propositum multo magis subvertet.
58. Cum in emendando textu Quesnellianas variantes seu margini seu in notis designatas non negligemus, tum vero notas et observationes ejusdem fusiores, quas ipse in secundum tomum post dissertationes rejecit, in secundo pariter tomo hujus editionis per nos identidem, seu illustratas, seu emendatas invenies. Epistolas Leonis excipiet appendix, in qua praeter supposititias alia quaedam documenta ad Leonis litteras pertinentia, et inter haec nonnulla inedita proferentur.
59. Syllabum codicum singularum collectionum quos in emendandis epistolis adhibuimus, hic non atteximus, quia cum superius suo loco eos distincte nominarimus, ac in plerisque collectionibus unici, vel pauci sint, facile erit invenire quis sit ille codex quem ex quavis collectione allegaturi sumus. Solum cum in collectione 21 plura mss. exemplaria nacti simus, monendum est duo potissimum usui fuisse, Vatt. 543 et 546, quae citata intelliges, cum mss. Vatt. collationis 21 allegata reperies. Si qui autem codices praeterea conferendi visi sunt in quibusdam lectionibus, eos proprio nomine laudabimus.
[Col. 0581] 60. Hic tandem animadvertimus, epistolam Cassiani ad Leonem in serie epistolarum omissam fuisse, eo quod ad Leonem tunc non pontificem, sed Romanae Ecclesiae archidiaconum directa, inter testimonia initio describatur. Libelli vero supplices Theodori et Ischirionis diaconorum, Athanasii presbyteri, ac Stephani laici Alexandrinae Ecclesiae, qui Leoni Romano episcopo, et sancto ac universali concilio Chalcedonensi inscripti, atque in eodem oblati, inseruntur actioni tertiae ipsius concilii, cum non agant de peculiari negotio cum Leone nostro, nec ad eum missi fuerint, inter hujus pontificis epistolas aequum locum habere non posse visi sunt. Inter has potius accensenda fuisset epistola encyclica Gennadii Constantinopolitani et episcoporum 73 adversus simoniacos, quae tom. V Conciliorum editionis Venetae pag. 45 directa traditur ad omnes metropolitas, καὶ πρὸς τὸν πάπαν Ῥώμης, et ad papam Romae. Cum enim haec encyclica scripta fuerit circa annum 459, ad nostrum Leonem missa dicenda esset. At cum ea verba καὶ πρὸς τὸν πάπαν Ῥώμης legantur quidem in editis et in codice Colbertino 4262, sed omittantur in duobus vetustioribus mss. Caesareo et alio Colbertino 924, in quibus subscriptiones leguntur a Baluzio editae; de hac inscriptionis particula, quae Leonem respiceret, maxime ambigimus, et idcirco hanc epistolam memorare solum hoc loco satis duximus.
Epistolae
1. De duabus epistolis 1 ad Aquileiensem episcopum, et 2 ad Septimum Altinensem, quae ex ipso argumento simul jungendae sunt, agi non potest, nisi quaedam dicantur etiam de epistola 18 ad Januarium, quae ob excitatas controversias non exiguum cum illis nexum habere videtur. Ita haec prima admonitio tribus epistolis lucem afferet.
2. Postquam Card. Norisius in Pelagianae Historiae lib. II c. 12 duabus columnis, e regione edens duas Leonis epistolas ad Septimum, atque Januarium, palam fecit utrasque esse ejusdem exempli, de alterutra dubitari coepit. Quesnellus prolixa observatione epistolam ad Septimum suppositionis accusavit, et imposturae auctorem credidit Isidorum Mercatorem. E contra Josephus Antelmius dissert. 4 de veris Operibus S. Leonis Magni hanc epistolam genuinam propugnans, illam ad Januarium commentitiam contendit. Aliquot subinde epistolae editae sunt ab utroque, quibus suam quisque sententiam vindicare studuit. Pagius in Critica ad an. 447, n. 8, Antelmii amici et comprovincialis sui opinionem secutus est. Quesnello autem favet P. Bernardus de Rubeis in Monumentis Ecclesiae Aquileiensis c. 15, pag. 140. Tillemontius, tom. XV, not. 3 in Leonis Vit. pag. 890, probe refellit Quesnelli rationes, quibus epistolam ad Septimum rejicere studuit; at opinionem Antelmii, qua epistola ad Januarium exploditur, approbare non audet. Solum in fine pronuntiat, si haec epistola non niteretur auctoritate non levi, et necesse esset alterutram ad Januarium vel ad Septimum veluti supposititiam repudiare, illam potius quam istam rejiciendam videri. Nihil tamen pro abjudicanda alterutra satis vehemens atque convincens allatum esse fatetur in ipso opere, art. 7, pag. 431.
3. Antequam nostram aperiamus sententiam, qua omnes has epistolas vindicandas credimus, memorandi in primis sunt mss. codices et collectiones in quibus una, vel duae, vel tres laudatae epistolae reperiuntur; hinc enim potissimum vindiciarum argumentum elicietur. Sola epistola prima ad Aquileiensem episcopum, de qua nemo ambigit, invenitur in codicibus collectionis tertiae Barber. 2888, et Vat. 1342, necnon in exemplo Sichardi.
4. Sola epistola 18 ad Januarium exstat in collectione Dionysii Exigui, et ex Dionysio in Hispanica et Hadrianea et in Isidoriana pura. Hic autem notandum est postremam Isidori collectionem, quoad epistolas Leonis, ne unam quidem habere supra illas quae describuntur in Hispanica, unde illas Isidorus sumpsit: in Hadrianea vero, quae ex Dionysio originem habet, Dionysianis addita legitur una epistola 12 ad Mauros, ut in Admonitione ad eamdem ostendetur. Primum de Isidoriana monendum fuit adversus Quesnellum, qui commentitiam, ut ipse putat, epistolam ad Septimum ex Isidoriana derivatam affirmat, ubi puram Isidori collectionem, quae litteris ad Septimum caret, confundit cum collectione a Merlino edita, quae Isidoriana auctior, et a nobis appellata collectio 12, eas ad Septimum litteras recepit. Alterum vero de collectione Dionysii praenotandum erat adversus Antelmium, qui in primis litteris de hac controversia Gallice scriptis, declinaturus auctoritatem Dionysii, quae pro epistola 18 ad Januarium maxime valet, hanc non a Dionysio insertam, sed ab alio posteriori additam prodit, quemadmodum addita fuit fui epistola ad Mauros. At haec comparatio est plane inanis. Duo enim codices suppetunt puri Dionysii Vat. 5845, et alius, qui in bibliotheca Regis Galliae servatur. In codice Regis Galliae epistola ad Januarium suo loco exhibetur; epistola autem ad Mauros, licet genuina et ipsa sit, ut alias videbimus, cum tamen non fuerit a Dionysio inserta, nuspiam apparet. In Vaticano autem codice 5845 explorate discernuntur additiones quae Dionysio posterius accessere: nam hae omnes non suo loco leguntur insertae, ut in collectione Hadriani factum est, sed post descriptam puram collectionem Dionysii in fine additae deprehenduntur, et inter has legitur epistola ad Mauros, ut in admonitione ad eamdem epistolam fusius explicabitur. Ipsa rubrica titulorum Leonis num. 48 tabulae praemissa, cui tituli totidem et non amplius in corpore ejus codicis respondent, epistolam ad [Col. 0583] Januarium requirit, epistolam vero ad Mauros, quae in Hadrianeis editionibus num. 49 recensetur, excludit. Hinc sane Cresconius, qui ex puro Dionysio suam collectionem digessit, nihil uspiam refert ex epistola ad Mauros, totam autem epistolam ad Januarium dedit tit. 61. Auctor vero collectionis Hispanicae, qui quaecumque in Dionysio reperit, cum iisdem quoque titulis Dionysianis in suum opus transtulit, habet quidem epistolam ad Januarium cum titulo et lectione Dionysii, epistolam vero ad Mauros, quoniam apud eum minime invenit, ex alia decurtata editione protulit, quae ab editione Dionysio posterius addita discrepat. Adde tandem quod epistola ad Januarium apud Dionysium non in fine epistolarum Leonis collocatur, sed in medio; est enim inter septem a Dionysio positas epistola quarta; epistola vero ad Mauros, cum addititia sit, in fine Hadrianeae collectionis, quae additamenta Dionysiana recepit, sita est. Idem accidisset epistolae ad Januarium, si inter additamenta fuisset.
5. Epistolam primam ad Aquileiensem una cum epistola secunda ad Septimum illi immediate subjecta exhibent antiquissimi codices Vat. Reginae 1997 collectionis 1 Lucensis, et similis Colbertinus collectionis quartae, alius codex Parisiensium Jesuitarum ab Antelmio laudatus epist. 1. et a Pagio ad an. 447, cujus recentius documentum pertinet ad an. 615, ac tandem quatuor antiquitate praestantes codices collectionis 8 Vat. 5845, Vallicelianus signatus A. 5, Vercellensis saeculi IX et Vat. 1353, qui ex alio Bergomate saeculi IX transcriptus fuit.
6. Eamdem epistolam 1 ad Aquileiensem una cum epist. 18 ad Januarium, non tamen unitas, sed aliis Leoninis intermediis disjunctas, reperimus in mss. collectionum 11, 20, 21 et 22.
7. Demum omnes hae tres epistolae, prima ad Aquileiensem, et secunda ad Septimum simul junctae, epistola vero 18 ad Januarium seorsim descripta, continentur in mss. antiquissimae collectionis 5, in peculiari ms. Florentino S. Marci collectionis 13, ac in codicibus collectionis 12, 23 et 24, quos in praefatione fusius memoavimus.
8. Ex hac codicum notitia cognoscimus epistolas ad Septimum et ad Januarium, quae in controversiam cadunt, in diversis collectionibus inveniri, nimirum epistolam ad Septimum in novem collectionibus, epistolam vero ad Januarium in collectionibus tredecim.
9. Cum epistola prima ad Aquileiensem a nemine vocetur in dubium, satis erit si epistolae 2 ad Septimum et 18 ad Januarium authenticitatem ex memoratis collectionibus statuamus. Quamvis vero utraeque in pluribus collectionibus describantur, solas tamen antiquas collectiones urgebimus, quae sexto circiter saeculo compactae, majori auctoritate potiuntur, et ex quibus caeterae profectae sunt.
10. Epistola ad Septimum legitur in ms. Vat. Reginae collectionis primae ineunte VI saeculo lucubratae, quae nihil apocryphum praefert; in perantiqua collectione 4 codicum Lucensis et Corbertini; in vetusta collectione 5 et in collectione 8; ac tandem in codice Jesuitarum Parisiensium, qui licet in Conciliis perveniat ad an. 615, cum tamen Catalogum pontificum exhibeat desinentem in Felice successore Hormisdae, haec collectio in ipsa origine sub hoc tempus concinnata, videri potest, cui posteriora documenta subinde accesserint. Mirum autem videtur, Quesnellum hanc Leonis epistolam veluti spuriam repudiasse, nulla habita ratione codicum saltem collectionis 5, quam codicis Romanae Ecclesiae nomine edidit. Is quidem se ab hac objectione subducere potest, eo quod hunc codicem non totum simul compactum putavit, Leonis autem epistolas inter additamenta posterioris temporis retulit. Sed hoc commentitium effugium est, quod nulla ratione, aut auctoritate munitur. Omnes antiqui ejus collectionis codices, qui sive a Pithoeo, sive a Coustantio memorantur, et nostri etiam Vindebonenses Leoninas epistolas habent, idemque Quesnellus observat. 1 in epistolam ad Mauros num. 1, de Thuaneo codice loquens, ejusdem collectionis antiquitatem et diligentiam commendavit. Licet autem haec collectio nec sub Leone, nec a Romanis, sed exeunte V vel ineunte VI saeculo extra Italiam condita fuerit, uti tomo III ostendemus; haec tamen antiquitas, et collectoris diligentia tanta est, ut vel ex hac collectione maximum ad secundam epistolam vindicandam testimonium accedat. Addemus etiam aliud non leve. Epistola ad Septimum non sine epistola ad Aquileiensem episcopum, et vicissim epistola ad Aquileiensem non sine epistola ad Septimum in omnibus vetustissimis collectionibus legitur, excepta collectione 3, quae solam epistolam ad Aquileiensem continet; et semper isti epistolae, de qua nulla dubitatio est, illa immediate subjecta et unita in iisdem collectionibus exhibetur. Id autem indicio est utrasque has litteras in iisdem exemplaribus, ex quibus antiqui collectores illas descripserunt, simul inventas fuisse; adeo ut dubitari de una nequeat, quin dubitetur de altera; et si quidem de epistola prima dubitandum non est, neque de secunda dubitari possit.
11. Epistola ad Januarium 18 luculentissime defendi potest sola auctoritate Dionysii, quem paulo post Leonem ex authenticis exemplaribus suam collectionem Romae lucubrasse certissimum est, unde nihil supposititium attulit. Quis sine evidentibus argumentis, quae sane nulla sunt, hanc epistolam ab eo, ut vidimus, insertam accusare audeat? Sed Dionysianae auctoritati additur alia aequalis antiquitatis collectio, nimirum 5 Quesnelliana, quae ex alio fonte dimanat, uti optime animadvertit P. Coustantius in praefat. ad epist. Rom. pontif. n. 87, pag. 78. Hic pariter collector alia in regione Leoninas epistolas colligens, cum in caeteris omnibus sincera exemplaria nactus sit, de exemplari quoque hujus epistolae, quod licet e Dionysio non prodeat, concinit tamen cum Dionysiano, dubitare non licet. Adde quod haec una epistola in utrisque collectionibus die, mense, et consulatu notatur, qui characteres Leonis aetati conveniunt. Id authenticitatem etiam atque etiam confirmat; supposititiae enim epistolae in ejusmodi notis plerumque repugnant. Neque movere debet Antelmius, cum epistola 1, num. 6, apposuit codices antiquarum collectionum, qui dum sinceram et indubitatem epistolam ad Aquileiensem exhibent, adjunctam quidem habent epistolam ad Septimum, istam vero ad Januarium omittunt: quod in argumentum suppositionis adduxit. Inter vetustissimas enim collectiones profecto est Quesnelliana 5, cujus ille notitiam non satis accuratam habuit. In hac autem, una cum duabus illis epistolis, est etiam epistola ad Januarium, sicuti est quoque in cod. Florentino collectionis 13 et in codd. collectionis 24, qui aliam a Quesnelliana collectione originem agnoscunt. Hinc ergo vel antiquissimis illis temporibus, quibus collectio 5 non multo post Leonem composita fuit, trium harum epistolarum exemplaria exstabant: quae antiquitas, si, ubi nil certi opponitur, ad hujus epistolae authenticitatem probandam non sufficit, nihil erit in ejusmodi collectionibus quod in dubium vocari non possit.
12. Auctoritas itaque codicum et collectionum, praesertim antiquarum, quas tum pro epistola ad Septimum, tum pro epistola ad Januarium hactenus consideravimus, satis esse deberet ad refellendas eas conjectationes quae iisdem opponuntur, adeo ut iisdem nihil respondere oporteret. Hoc enim loco tum contra [Col. 0585] Quesnellum, tum contra Antelmium maxime valet, quod idem Quesnellus in hac ipsa controversia conjectationibus respondit Antelmii in epistola ad Amicum 15 Augusti an. 1689, nimirum codices collectionum tam antiquarum satis sunt ad convincendum conjecturas per triumphum elatas illusionibus accensendas esse, et alias ejusdem generis quamplurimas demonstrationum nomine propositas ex hoc exemplo suspectas reddi. Praecipuas tamen sine aliqua responsione nolumus praeterire.
13. Quesnellus, in notis epistolae ad Septimum, objicit Aquileiensem in ea appellari Metropolitanum provinciae Venetiae, cum olim haec vocaretur provincia Istriae, ut ex Pelagio, Gregorio, aliisque posterioribus documentis ostendit. Quo tamen argumento statuit hanc provinciam ante Pelagium Istriae, et non Venetiae vocatum fuisse? Certe S. Ambrosius in epistola ad Vercellenses Liguriae, Aemiliae, Venetiarumque partes vocat: et in concilio Romano an. 501, tom. V Concil. Ven. edit. pag. 457, similiter appellantur episcopi Liguriae, Aemiliae et Venetiarum. S. Leo inter Ambrosii et hujus concilii aetatem floruit, qui si Venetiae, non Venetiarum dixit, nihil refert, cum et in inscriptionibus et in notitia imperii consularis Venetiae, provincia Venetiae, etc., singulari numero inveniatur.
14. Minoris multo faciendum est, quod idem Quesnellus obtrudit, in eadem epistola depositionis minas contineri, cum attente considerantibus idipsum subindicent verba epistolae ad Aquileiensem, quae per omnes germana est: et idem Leo in epist. 10 ad episcopos provinciae Viennensis, c. 7, satis aperte innuat, se pro sedis apostolicae pietate ab Hilarii Gallicani metropolitae depositione supersedisse, quod et in Novella Valentinianus confirmat epist. 11. In causa autem Pelagianorum, de quibus in epistola ad Septimum agitur, hoc insuper accedit, quod Honorii lex adversus Pelagium atque Coelestium amissionem episcopatus sanxerat, non tantum adversus infectos hac haeresi, sed etiam contra illos qui dissimulando conniventiam, aut non damnando favorem noxium praestiterint. In epistola autem ad Septimum de iis rectoribus sermo est qui in Pelagianos negligentius agentes serpenti haeresi conniverent.
15. Antelmius (Ep. 1, n. 13 et seqq.) opponit epistolae ad Januarium, alienum a disciplina ejus temporis fuisse quod ibidem ex canonibus decernitur, nimirum clericis ab haeresi vel schismate revertentibus ex indulgentia concedi ut in eodem gradu permaneant, nec tamen ad altiora promoveantur. Circa quos, inquit S. Leo, etiam illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno habeant beneficio, si, adempta sibi omni spe promotionis, in quo inveniuntur ordine stabilitate perpetua maneant, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. Nullam id genus generalem de omnibus haereticis et schismaticis constitutionem canonum Leonis aevo exstitisse contendit Antelmius. Cum vero Quesnellus affirmarit in notis, n. 3, intelligi Nicaenum canonem 8, reponit Antelmius hunc canonem de solis Catharis, id est Novatianis, statuentem, non potuisse a Leone intelligi, nec allegari pro generali regula de omnibus haereticis atque schismaticis; ac praeterea suadere nititur, receptis in eodem gradu neque hoc Nicaeno, neque ullo alio canone interdictam fuisse promotionem ad ordinem superiorem; immo eo ipso quo illi recipiebantur in suo gradu, etiam ad altiorem potuisse provehi, aliquot exemplis demonstrare conatur.
16. Haec autem objectio ut refellatur, praemonendum est primaevam Ecclesiae disciplinam fuisse, ne quisquam (sive clericus, sive laicus) ab haeresi rediens in clericatus ordinem reciperetur. Pro hac disciplina Occidentis testes sunt S. Cyprianus epist. 72 ad Stephanum, Innocentius I epist. 17 n. 8, et epist. 24 n. 4, et concilium Italiae inter canones Ecclesiae Africanae cap. 56, ubi quamvis Afri episcopi aequitatem hujus legis agnoscerent, legationem tamen ad Anastasium papam misere, qua ob clericorum inopiam, ut de severitate hujus legis aliquantulum remitteretur postularunt. Quin alii episcopi Africani in epist. ad Joannem II, loquentes de Arianis sacerdotibus ad Ecclesiam revertentibus, affirmarunt: Ex omnium quidem collegarum tacitis motibus nemini placere sensimus ut in suis honoribus suscipiantur (Conc. t. V, p. 901) . Idem obtinuisse in Oriente patet ex epistola Athanasii ad Rufinianum, ubi commemorans decretum quo quidam minus rei ab Arianis decepti in clerum admissi fuerant, hoc dispensatione quadam factum esse affirmat. Dispensatio legem contrariam praesumit. Hanc eamdem dispensationem indicat Augustinus epist. 185, n. 44, qua Donatistis objicientibus: Si ergo oportet ut nos extra Ecclesiam et adversus Ecclesiam fuisse poeniteat, quomodo post istam poenitentiam apud vos clerici vel etiam episcopi permanemus? respondet: Hoc non fieret, quoniam revera, quod fatendum est, fieri non deberet, nisi pacis ipsius compensatione sanaretur. Fieri non debebat, quia illi utpote cleri honoribus indigni Ecclesiae disciplina excludebantur; at ob pacis bonum dispensatione utendum fuit. Hinc jure noster Leo haereticos et schismaticos in suum gradum recipere magno beneficio deputandum scripsit. Eadem de causa dispensationi pariter tribuendus est Nicaenus canon 8, quo Catharorum clericis ob idem pacis bonum suus gradus restitutus fuit; et idipsum sentiendum de caeteris haereticis sive schismaticis similiter receptis. Num vero quibus suus gradus per dispensationem concedebatur, permitteretur etiam ut ad altiorem ascenderent, canon Nicaenus satis videtur innuere: Sic in clero maneant, et dein in eodem ordine permaneant. Certe enim non permanent in eodem ordine, qui ad altiorem ascendunt. Sed hunc canonem uti non satis manifestum omittamus. Cum vero caetera testimonia de aliis in suo gradu receptis similiter loquantur, nihil est quod ex una dispensatione aliam etiam ampliorem colligamus.
17. Hanc sane disciplinam, ut qui reciperentur in suum gradum, ad altiorem non ascenderent, in Occidente, vel saltem in Italia et apud Romanam Ecclesiam viguisse, patet ex decreto quo S. Ambrosius in causa Dictinii, qui a Priscillianistis ad Catholicos redierat, statuit bono pacis locum tenere presbyterii, non accipere honoris augmentum: uti testantur Patres synodi Toletanae an. 400, qui proinde conquesti sunt eum nihilominus a Symposio ad episcopatum fuisse promotum; quod tamen ea excusatione purgatum fuit, quia id a multitudine plebis fuisset extortum. Idem Ambrosii judicium probatum fuisse a Siricio papa, qui in eadem causa epistolam scripsit, satis probabile est, cum iidem Patres in eodem contextu eam Siricii epistolam laudent. Eamdem disciplinam confirmare videtur Zosimus epist. 4, ad Aurelium et alios episcopos, ubi de Tuentio, qui perperam ordinatus fuerat episcopus, sermo est. Huic inter caetera vitio dat, n. 3, quod cum fuisset Priscillianista, eique apostolicae sedis diligentia curato, ejusdem sedis dudum humanitas et misericordia consuluisset, ita ut beneficium pene praeter exemplum eidem praestiterit; hoc beneficio non observato, id est eo non contentus, praecipiti impetu ad sacerdotium festinasset, nec in debito loco credidisset sustinendum. Haeretico resipiscenti et curato beneficium pene praeter exemplum dici non potuit eum in unitatem Ecclesiae recipere; sed suo gradui seu presbyterio restituere. Si autem culpandus fuit quod hoc beneficio et gradu non observato a loco sibi indebito non abstinuisset, procul dubio praesumitur receptis ab haeresi non licuisse ad ulteriorem gradum ascendere. Apertius vero noster Leo hanc disciplinam approbat in epist. 135. Hanc eo [Col. 0587] nomine opponit Antelmius, quia ibidem S. pontifex Andream et Eufratam olim Eutychis fautores, ad presbyteratum promoveri jussit. Id autem ex peculiari causa et dispensatione quadam indultum fuisse, ex contextu manifestum est. Leonem pupugerat archidiaconatum Constantinopolitanae Ecclesiae, amoto per speciem promotionis Aetio Flaviani defensore, Andreae Eutychianae haeresi quondam addicto et S. Flaviani accusatori fuisse delatum; indignum enim videbatur tanti officii ministerium ab eo auferri qui semper catholice senserat, ut illi crederetur qui haeretica labe aliquando fuerat aspersus. Hinc de ipsius promotione vehementer conquestus, conversionem ejus ab haeresi et satisfactionem, quam Antelmius aliegat, hanc unam indulgentiam promereri potuisse affirmat epist. 112, ut in diaconatus gradum reciperetur, non vero ut anteferretur caeteris: Qui etiamsi, inquit, magna satisfactione potuisset indulgentiam promereri, nequaquam debuit his qui in fide permanserunt anteferri; et similiter ep. 111, c. 3: Qui etiamsi magna fuisset satisfactione purgatus, post dubium tamen reversus errorem, catholicis diaconibus postponi debuit, non praeponi. Cum porro Anatolius Leoni satisfacturus Andream ab archidiaconatu removisset, quidque de eo agendum esset pontificio reservasset arbitrio, id Leoni tantum placuit, ut ipsum Andream ac socium ejus Eufratam, qui pariter Flaviani fuerat accusator, dum sese ab errore correctos apertis professionibus probassent, ad presbyteratum promoveri jusserit, eo forte consilio, ne ad archidiaconatum subrepere umquam possent. Peculiari autem dispensatione id fuisse concessum suadet mox subjectum decretum de caeteris, quos par reatus involverat. Hos enim si veniam simili professione cum satisfactione deposcant, non promoveri, sed suis solum ordinibus reformari decernit, hac praeterea conditione servata, ut illi tantum ad officiorum primatum admittantur, quos ab omni errore liberos esse constiterit. Hoc interdictum, ne intra eumdem ordinem quispiam ab haeresi receptus ad ejusdem ordinis primatum provehatur (quod sub S. Gregorio adhuc viguisse liquet ex lib. I, epist. 77) , nonne certam praesumit constitutionem expressam in epistola 18 ad Januarium, ne ejusdem generis clerici suis ordinibus reformati ad altiorem ordinem sinantur ascendere? Specialis vero dispensatio, ubi peculiaris incidit causa, generali constitutioni non derogat. Si quae alia similia exempla proferrentur, ad dispensationem similiter revocanda essent. Quae vero Antelmius producit, sunt de receptis in eodem ordine, non autem de promotis ad altiorem; uti illa duo de Maximo et Donato episcopis, quorum est mentio apud Leonem epist. 12, num 12, cap. 6, nec non alterum de Donatistis apud Augustinum epist. 43, n. 16. Quod autem de Meletianis ingerit ex epistola synodi Nicaenae apud Theodoretum lib. I c. 8 et 9, id solum probat, clericos a Meletio ordinatos, qui in suum gradum ita fuerant recepti, ut post clericos ordinatos a legitimo episcopo, omni auctoritate his reservata, infimum locum tenerent, post illorum mortem in ipsorum locum et auctoritatem subrogari potuisse, si quaedam circumstantiae id flagitarent: quae promotio eumdem ordinem auctoritate praeditum respicit, non autem altiorem. Sed quidquid in hoc ipso videatur, neque hic, neque alius peculiaris casus, qui dispensationi tribui debet, constitutionem ac disciplinam vocare potest in dubium, quam et Ambrosii, et Zosimi, et ipsius Leonis testimoniis satis certam ostendimus. Unde nihil est cur ex hoc capite epistolam ad Januarium repudiemus, ac si disciplinam eo tempore ignotam praeferat.
18. Quos vero canones Leo intellexerit, cum hac in re canonum constitutionem allegavit; quoniam de disciplina ex dictis constat, si in magna antiquorum monumentorum penuria nullum certum canonem, constitutionem nullam proferre possimus, nihil praejudicat. Forte S. pontifex Nicaenum canonem 8, qui de Catharis seu Novatianis statuit, ex disciplina sui temporis ita intelligendum et indicandum putavit, ut omnes haereticos schismaticosque comprehenderet. Quod si Innocentius I, epist. 17 ad Macedones c. 3, de Novatianis tantum eum canonem loqui, nec ad aliarum haeresum clericos pertinere affirmavit, idem tamen pontifex in eadem epistola non inficiatur hoc beneficium solis Novatianis decretum, nedum ad alios schismaticos, sed etiam ad haereticos posse extendi, ubi pacis bonum et necessitas hanc indulgentiam requirant: ac propterea approbandum censuit judicium Anisii et sociorum ejus, qui ordinatos a Bonoso haeretico in suos gradus receperant; et similiter epistola 3 ad synodum Toletanam eodem consilio non solum probavit ejusdem synodi moderationem, dum Priscillianistas conversos in suos gradus recipiendos statuerat, verum etiam illos reprehendit, a quibus haec indulgentia canonibus contraria ferebatur. Hoc autem exemplo indulgentia ejusmodi sensim invaluisse videtur, ita ut Leonis tempore Ecclesiae bonum et necessitas idipsum de omnibus schismaticis et haereticis intelligendum postularent, dummodo iterato baptismate non essent polluti (hos enim omnes canones et constans Ecclesiae disciplina ab ordinibus et clero arcebant), nec alia ratione invaluisse, vel ab Innocentio probata fuisse credenda est, nisi in eam disciplinam, quam ante Innocentium obtinuisse ex Ambrosio ostendimus. Hunc itaque canonem in hanc disciplinam receptum Leo citare potuit. Quidquid vero de hoc canone sentire libeat, si non rejicienda est epist. 3 Innocentii ad synodum Toletanam, eo quod Nicaenis regulis quasdam sanctiones tribuit, quae in Nicaeno non leguntur; multo minus repudianda erit epistola Leonis ad Januarium Dionysii Exigui, et collectionis quintae auctoritate firmata, quae si constitutionem canonum laudat, non tamen Nicaenam appellat, cum Nicaeno autem canone octavo ex disciplina Ecclesiae explicato ac latius extenso satis cohaeret.
19. Gravior Antelmii objectio ex eo sumitur quod epistola ad Januarium partim ex epistola ad Septimum, partim ex epistola ad Aquileiensem episcopum totidem fere verbis descripta est. Cum verba epistolae ad Septimum in epistola ad Januarium repetita inveniantur, alterutram esse falsam indubium praesumitur. Quesnellus falsitatis accusavit epistolam ad Septimum. Citius autem ex ipsius repetitionis ratione epistolam ad Januarium repudiandam contendit Antelmius, eo quod in ea non solum repetatur tota epistola ad Septimum, sed etiam extrema illa periodus, quae in ejus fine suspenditur,desumpta sit ex epistola ad Aquileiensem episcopum: incredibile autem sit duplicem epistolam sub idem tempus datam ad eumdem episcopum Aquileiae, eadem periodo concludi, quod in epistola ad Septimum non invenitur.
20. Verum haec objectio, licet vim aliquam praeferat, non tamen conjecturae limites excedit: nulla autem conjectura certae auctoritati Dionysii, qui paulo post Leonis aetatem suam collectionem Romae digessit, nec auctoritati antiquioris aut saltem coaevae collectionis 5 Quesnellianae, quibus epistola ad Januarium vindicatur, praevalere potest. Caeterum haec objectio, ut in Leone quidquam valeat, duplicem hypothesim praesumat necesse est, nimirum epistolam primam ad Aquileiensem episcopum traditam fuisse eidem Januario, cui inscribitur epist. 18, et sub idem etiam tempus traditam fuisse. Si enim ad duos diversos Aquileienses episcopos hae duae epistolae datae probentur, vel si eidem episcopo, non tamen sub idem tempus scriptae fuere, omnis in Leone difficultas dispellitur. Constat nimirum hunc pontificem, dum ad diversos scripsit, litteras nonnumquam tradidisse eodem exemplo paucis immutatis, vel additis, ut accidit in epist. 150 ad Basilium, et 151 ad Euxitheum; nonnumquam vero ex una epistola nonnulla ad verbum descripsisse, uti epistolae 166 ad Leonem Augustum septem integra capita inseruit, quae ex epist. 126 ad Palaestinos excerpta inveniuntur. Porro epistolas 1 et 18 probabilius ad diversos Aquileienses episcopos datas, certe autem inter utramque non exiguum tempus, sed aliquot annos intercessisse patebit ex paragrapho sequenti, ubi primam epistolam [Col. 0589] non Januario, sed probabilius ejus praedecessori scriptam ostendemus; vel certe (cuicumque tradita fuerit) exaratam fuisse sub initio pontificatus Leonis anno circiter 442, id est quinque circiter annorum intervallo ante epistolam 18, quae exeunte an. 447 Januario tradita fuit. Ita cum ad hunc ultimum litteras hoc anno dedit, primum nonnullis immutatis descripsit epistolam ad Septimum, tum ex epist. 1, jam diu ante probabilius data ad praedecessorem ejus, postremam tantum periodum sumpsit, et litteras clausit: in quo observari potest, hanc postremam periodum veluti formulam seu clausulam quamdam decretorum haberi posse, quemadmodum visa est P. Bernardo de Rubeis, ut ne mirum sit eamdem in diversis ad eumdem epistolis inveniri. Sed quidquid de his responsionibus videatur, Quesnellianae, ut diximus, et Dionysianae collectionum testimonia cuicumque conjecturae et objectioni certissime praestant.
21. Jam vero vindicata tum epistola ad Septimum adversus Quesnellum, tum altera ad Januarium adversus Antelmium, quae in dubitationem venerunt, cuinam tradita fuerit epist. 1 ad Aquileiensem, quaerendum est: eademque occasione statuetur de tempore quo et haec et altera ad Septimum, quibus nota chronica deest, datae fuerunt. Epistolam primam ad Januarium Aquileiensem traditam nullo satis certo fundamento praesumitur. Codices enim sine episcopi nomine praeferunt vel ad Aquileiensem episcopum, uti Vat. Reg. collectionis 1, Barber. et Vat. collectionis 3, Lucensis cum Colbertino collectionis 4, Vindebonensis collectionis 5, et Vaticanus 5845, in additionibus Dionysianis collectionis 8, vel Aquileio, uti Vat. et Ottobon. collectionis 11, ms. S. Crucis in Jerusalem collectionis 20 nec non mss. collectionum 21 et 22. Idem de suis codicibus affirmat Quesnellus, qui solum monet, duos posteriores Cisterc. et Isid. habere Ad metropolitanum episcopum Venetiae. Editores Lovanienses, quos alii deinceps secuti sunt, forte fuerunt primi qui absque ullius, quod sciamus, codicis testimonio apposuerunt titulum: Nicetae episcopo Aquileiensi. In mss. vero collectionum 12 et 24 descripta in primis epistola 2 ad Septimum, mox subjicitur epistola 1, Relatione, cum titulo Ad eumdem, ac si eidem Septimo data fuerit: et idcirco quidem in uno codice Fesulano, et altero Florentino S. Laurentii signato num. 14, pluteo 21, qui aliquot epistolas exhibent ex mss. collectionis 24, epistolae primae haec inscriptio praefigitur: Leo Septimo episcopo. Id procul dubio erroneum est, cum Septimus, qui non Aquileiensis, sed Altinas epicopus fuit, in ipso exordio epist. 1 nominetur velut is cujus causa Leo ad Aquileiensem scripsit. Neque tamen hi codices Januario suffragantur.
22. Solum cod. Vat. Ottobonianus 297 collectionis 23 et nonnulli codd. collectionis 8, uti Vercellensis et Vat. 1353, Januarium praeferunt. At hoc nomen codicibus collectionis 8 posterius insertum, cum antea in eadem collectione defuerit, manifestum est ex Vallicellano A. 5, et multo magis ex Vat. 5845, qui ad eamdem collectionem 8 pertinent: nam in Vallicellano legitur in textu, pag. 278, Aquileiensi episcopo, Januarii vero nomen superadditum cernitur; in Vaticano autem omnium vetustissimo codice 5845, in cujus additionibus collectionem 8 referentibus haec epistola legitur, nullum Januarii vestigium apparet. Hinc ergo cognoscimus in mss. hujus collectionis Januarii nomen omnino defuisse, ut in Vat. 5845; dein fuisse superadditum, ut in Vallicellano; tandem in textum irrepsisse, ut in Vercellensi, ac in Vat. 1353. Cum vero auctor collectionis 23, quae continetur in Ottoboniano 297, priores epistolas 15 ex codicibus collectionis 8 eodem ordine ad verbum descripserit; dum Januarii nomen inseruit, codice usus fuit laudatae collectionis 8 qui hoc nomen insertum vel superadditum habebat: unde tota hujus nominis auctoritas revocatur ad solam collectionis 8, quam tamen in ipsa origine hoc nomine caruisse ostendimus, ut eodem sane carent caeteri codices ac praesertim vetustis simarum omnium collectionum. Hinc ms. Florentin. S. Marci collectionis 13, ob Leoninas epistolas aliis nominibus insignis, ut videbimus in Admonit. ad epist. 12, sic epistolam, de qua agimus, inscribit: Leo Urbis Romae episcopus . . . . . Aquileiensi episcopo; ubi intervallo vacuo episcopi nomen ignotum significatur. Adempta igitur auctoritate quorumdam codicum, qui Januarium praeferunt, nihil fundamenti ex codicibus superest, quo cogamur affirmare epistolam 1 datam eidem Januario, ad quem epist. 18 scriptam fuisse manifestum est.
23. Traditam vero fuisse ad aliquem Januarii praecessorem et in ipso quidem pontificatus Leonis exordio, aliunde colligere licet. Photius in Bibliotheca vetustum codicem referens, qui sub saeculi VI initia lucubratus, exactissimam Pelagianarum rerum historiam ex peculiaribus documentis derivatam continebat, haec de Pelagianorum gestis sub Leonis pontificatu tradit cod. 54: Cum temporis deinde progressu sectae hujus homines per haeresis suae abjurationem Ecclesiae restituti essent; iterum malum ab illis renovatum est. At Septimus episcopus pestis renascentis cursum repressit, datis ad Leonem Romae tum sedem apostolicam tenentem litteris, qui Leo ferventi zelo contra impios depugnavit. Post non multum autem rursum tamquam repullulare amara radice non erubescente, Romae quidam pro haeresi libere loquebantur. Sed Prosper quidam vir vere Dei libellis contra ipsos traditis eos evanescere fecit, praedicto Leone adhuc Romanam sedem gubernante. Duo Pelagianorum gesta sub Leone indicantur: alterum, in quo Septimus et Leo operam posuere, cui sane congruunt duae epistolae sequentes: alterum et posterius tempore, in quo S. Prosper libellos accusationum Romae obtulit, uti pluribus explicabimus in observationibus ad diss. 2 Quesnelli cap. 1, § ultimo. Auctor operis de Promissionibus Leoni coaevus scribit part. IV c. 6: In Italia quoque nobis apud Campaniam constitutis, dum venerabilis et apostolico honore nominandus papa Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos, et maxime Julianum, ambiens tum quidam Florus nomine, etc. Hic contextus utrumque Leonis opus in Manichaeos et Pelagianos eidem tempori adjudicat. Manichaeorum subversionem Prosper in Chronico assignat an. 443; idque huic anno exeunti tribuendum colligitur ex Leonis epist. 4, data die 10 Octobris, qua ad episcopos Campaniae scribens, nihil de vitandis Manichaeis indicavit, uti monuit epist. 7, scripta die 30 Januarii anni sequentis 444. Ex sermone autem quinto de Jejunio decimi mensis habito die Dominica 12 Decembris an. 443, quatuor temporum jejunium indicaturus, gesta in Manichaeos populo denuntiat; quod pariter repetit serm. 4 de Nativitate Domini, quem in Natali ejusdem anni habitum liquet. Hoc igitur eodem tempore, quo S. pontifex subvertit Manichaeos, Pelagianos etiam contrivit. Ex duobus autem gestis adversus Pelagianos, qui indicantur in antiquo codice Photii, primum, in quo Leo cum Septimo Altinate operam posuisse traditur, minus convenire videtur cum verbis libri de Promissionibus contereret Pelagianos, et maxime Julianum. In casu enim Septimi de Pelagianis agitur Aquileiensis provinciae, ad quos nihil Julianus aut alii Campani haeretici pertinebant; neque satis congrue illos Leo contrivisse dici potest ob epistolam, qua cautam eorumdem recipiendorum rationem praescripserat. Igitur verbis conterebat Pelagianos et maxime Julianum aptius congruit alterum factum, ex quo cognoscimus Pelagianorum audaciam eo processisse, ut in ipsa Roma non deessent qui libere loquebantur. Julianus in haec Pelagianorum molimina aliquid conferre potuit. Oblatis autem a Prospero accusationum libellis, Pelagianisque mox evanescentibus, Leonem pontificem, quem sane [Col. 0591] iisdem infensissimum, ut aliunde liquet, omnem operam adversus ipsos exercuisse indubium est, eos contrivisse intelligimus. Hoc itaque factum una cum facto Manichaeorum in libro de Promissionibus copulatum pertinet ad finem an. 443. Factum autem Aquileiensis provinciae, in quo Septimus et Leo adversus Pelagianos simul egere, aliquanto ante contigerat, ut indicant illa verba Photii secundo facto praemissa: Post non multum autem rursum, etc., μεν` ού πολὺ δὲ πάλιν. Igitur hoc factum Aquileiensis provinciae affigi debet citius ineunti an. 443, aut an. 442. Hinc epistola 1 ad Aquileiensem, quae hoc factum respicit, attribui nequit cuipiam successori Januarii, sed Adelpho, quem laudari credimus a S. Petro Chrysologo serm. 136, aut potius Maximo, qui post Adelphum immediatus Januarii praedecessor ex Catalogis et Chronicis Aquileiensibus traditur: idque eo probabilius affirmandum erit, si Januarii initia in annum 443 collocanda sint, ut Dandulus in chronico notavit.
24. Id confirmari potest non minimum ex textu epist. 18 ad ipsum Januarium: Quod ne viperea possit obtinere fallacia, dilectionem tuam duximus commonendam, insinuantes ad animae periculum pertinere, si quisquam de his qui a nobis in haereticorum atque schismaticorum sectam delapsus est, et se utcumque haereticae communionis contagione maculaverit, resipiscens, in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. Verba dilectionem tuam duximus commonendam non respiciunt anteriorem epistolam 1, eidem Januario datam, in qua similis sententia fusius exponitur; palam enim fit ex antecedentibus sermonem esse de epistola quae post lectas Januarii litteras rescripta fuit: unde sicut initio epist. 18 dicitur: Lectis fraternitatis tuae litteris vigorem fidei tuae agnovimus, congratulantes tibi, etc.; ita postea subditur: duximus commonendam, insinuantes, etc.; et utrumque, congratulatio scilicet et insinuatio, post lectas ipsius litteras eadem epist. 18 perficitur. Id etiam efflagitat praemissum verbum possit, et subsequens habeatur. Si enim de praeteritis litteris et de re olim insinuata loqueretur, vi verbi duximus commonendam, omnis rectae syntaxeos ratio posset et haberet exigeret. Id autem si evidens judicetur, epistolam primam ad Januarium traditam non fuisse consequens fit. Ita enim Leo indicat se duxisse eum nunc monere, ac si antea de eadem re numquam monuerit. Igitur epistola prima, in qua eadem monitio fusius ingeritur, non ad Januarium, sed ad aliquem ejus praedecessorem tradita dici debet.
25. Ex his porro tempus duarum sequentium epistolarum elicitur, et cur ab his initium duxerimus, manifestum fiet. Annus 444, cui has epistolas auctoritate libri de Promissionibus adjudicavit Quesnellus, explicato eodem testimonio et auctoritate Photii satis revincitur. Multo autem magis repellitur opinio Antelmii, qui easdem epistolas attribuit anno 447. Non leve in speciem videri potest illud cui potissimum insistit Antelmius epist. 1 num. 11 pag. 7, nimirum in epistola ad Aquileiensem episcopum, c. 1 mentionem fieri decretorum nostrorum, et c. 5 scribi: Olim a sanctis Patribus et a nobis saepe decretum est, dum de interdicto agitur clericorum transitu ab Ecclesia ad Ecclesiam, quibus alia hac super re Leonis decreta ante hanc epistolam edita indicantur. At haud opus est intelligere cum Antelmio epistolas 13 ad Illyrici metropolitas, et 14 ad Anastasium scriptas an. 446, in quibus simile decretum legitur. Cum enim ex dictis exploratum videatur epist. 1 ad Aquileiensem datam fuisse anno circiter 442, constet autem plures Leonis epistolas intercidisse, uti multis in locis notabitur; satis probabile est eidem pontifici ante hunc annum 442, sub ipsa pontificatus initia, aliquam occasionem fuisse renovandi antiquam constitutionem, quae olim a Patribus, canonibus scilicet Nicaenis et Sardicensibus, a Romana Ecclesia tunc solum receptis, lata, et identidem repetita a Damaso aliisque ejus successoribus, ac tandem ab ipso Leone renovata, saepe decreta dici potuit. Adde quod annot. 27 in epist. 9 ad Dioscorum ostendemus verba ad nos ibidem non tam de Leone quam de praedecessoribus ejus sumpta. Ita etiam hic voces a nobis, et decretorum nostrorum de praedecessorum decretis accipi potuerunt. Cum enim una eademque sit antecessorum et successorum auctoritas, decreta autem pontificia ex hac auctoritate totam vim sortiantur, nostra dici potuerunt decreta, quae ab antecessoribus lata fuere auctoritate successoribus communi; ita ut nostra decreta appellare, idem sit ac dicere edita auctoritate pontificia, quae tum in antecessoribus, tum in successoribus una eademque est. Simili loquendi ratione usus est etiam Gelasius, uti ostendemus in annotationibus ad cap. 50 codicis, quem Quesnellus edidit.
26. Caeterum sub initia pontificatus Leonis et circa an. 442 scriptas duas sequentes epistolas confirmabit etiam non modicum historica quaedam animadversio, quam primus produxit card. Norisius tom. III pag. 1177, et tom. IV, pag. 752; dein Pagius ad an. 418, n. 57; ac tandem P. Bernardus de Rubeis Monument. Aquileien. cap. 14, pag. 120. Sirmondus e ms. Veronensi descripsit libellum fidei a Pelagianis editum; ex apographo autem Sirmondi hunc libellum vulgavit Garnerius in editione Marii Mercatoris, et dein P. P. Benedictini S. Mauri in appendice tom. X Augustini, pag. 110. Hic libellus fidei Pelagianae sic in fine clauditur: Explicit libellus fidei S. I. C. quas siglas Garnerius male interpretatus est Siculorum, cum citius explicandas Sacerdotum Jesu Christi Tillemontius et Benedictini opinentur. Hic libellus Augustino directus noscitur ex voce Augustine, quae libello inserta est. Is autem ipsorum Pelagianorum, qui libellum obtulere, metropolita, primas, aut superior ex contextu deprehenditur. Garnerius et Benedictini intelligentes id non posse competere S. Augustino episcopo Hipponensi, de errore amanuensium suspicati, Zosime pro Augustine legendum putarunt; et hunc libellum esse credidere alterutrum e duobus quos Julianum Eclanensem cum aliis Pelagianis Zosimo pontifici obtulisse exploratum est. At quamvis libellus a Sirmondo descriptus nonnulla quoad sententiam contineat duobus memoratis libellis communia; verba tamen quae ex his libellis apud Augustinum et Marium Mercatorem supersunt, in eo libello non invenientur. Igitur alteruter e duobus Zosimo oblatis indicari nequit; ac propterea alius libellus post tractoriam Zosimi, quae in totum orbem adversus Pelagianos edita, subscriptiones praeceperat, oblatus agnoscitur cuipiam metropolitae, qui Augustinus vocabatur, et epistolam ediderat, qua subscriptiones tractoriae petebantur. Chromatio autem Aquileiensi, ineunte saeculo V celebri, successit Augustinus, qui Zosimo pontifice floruit; huicque jure eum libellum a Pelagianis oblatum Norisius primus omnium annotavit. Hinc Pelagianam haeresim jam ab initio in Aquileiensem provinciam irrepsisse patet; ibidemque adeo invaluerat, Aquileiensem sedem obtinente Augustino, ut auctores libelli memorati non solum recusarint subsignare tractoriam Zosimi, verum etiam ad plenariam synodum ausi sint provocare. Nihil itaque mirum, si Leone pontifice, id est post viginti circiter annos, aliquae Pelagianorum reliquiae inter presbyteros et clericos ejusdem provinciae supererant, de quibus cum Septimus Altinas retulisset ad eumdem pontificem, is praeter epistolam 2, qua Septimo rescripsit, aliam dedit ad Aquileiensem metropolitam, ut hisce reliquiis efficax remedium adhiberet. Id autem aequius in an. 442, circiter, quam in posteriores annos refertur. Probabile enim est Pelagianos hujus provinciae jam inde ab Augustino post Zosimi tractoriam exagitatos, non multo post in unitatem Ecclesiae fuisse receptos; in quam tamen cum nonnullos absque erroris et auctorum damnatione et absque debitis subscriptionibus imprudenter admissos Septimus detexisset, quibus apertae damnationis et subscriptionis remedium Leo [Col. 0593] apponendum praecepit; id verisimilius in Leonis initia incidit, si praesertim epist. 1 non Januario, sed alicui ejus praedecessori data credatur. Cum vero hoc praedecessore brevi exstincto Januarius in eodem opere exsequendo pastoralem curam naviter et cum felici successu fuerit exsecutus (quod non exiguum tempus requirit), S. Leo an. 447 ab eodem accepit litteras, in quibus zelum et diligentiam suam prodens, exposuisse videtur non tantum Pelagianos cum debita cautione in gradum suum receptos, verum etiam aliquos ad ulteriorem gradum fuisse promotos. Hinc autem Leo zelum ejus primo commendans, veterem monitionem eidem inculcavit, ne quis ex haeresi adveniens sine debitis cautionibus reciperetur. Dein vero illam canonum constitutionem ingerendam credidit, ne in suum gradum perinde admissi ad ulteriorem promoverentur: quod unum per hoc tempus correctione dignum superesse, ex iisdem Januarii litteris detexerat.
I. Male Pelagianos in communionem recipi sine erroris abjuratione et fidei professione. — —II. Synodum congregari praecipit, ut ab illis fidei professio exigatur. —III. Quid de gratia Christi sentiendum? —IV. Qui decretis Ecclesiae de gratia non subjicitur, ab ea esse pellendum. —V. Cuilibet ibi esse permanendum, ubi ordinatus fuerit.
Relatione sancti fratris et coepiscopi nostri [Col. 0593C] Editi, Septimii. Secuti sumus nostrorum praesertim vetustiorum codicum fidem, qui non solum hic, sed etiam in sequenti epistola Septimum praeferunt, cum quibus concinit etiam Photius cod. 54, textu allegato in admonit. num. 23. Dein loco in subditis Sichardi exemplar cum quibusdam posterioribus codicibus habet in scriptis. At vox subditis Septimi relationem huic epistolae a Leone subjectam indicat. SEPTIMI, quae in subditis habetur, agnovimus quosdam presbyteros, [Col. 0593C] Sex praestantiorum mss. auctoritate addidimus conjunctionem et. et diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana sive Coelestiana haeresis habuit implicatos, ita in vestra provincia ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla [Col. 0593C] Cod. Vat. 5845, ab eisdem. ab eis damnatio proprii exigeretur erroris; et pastoralibus [Col. 0593B] excubiis nimium dormitantibus, [Col. 0593D] Edit. ante Quesn. et mss. collect. 4 et 24 cum exemplo Sichardiano, lupus ovium pedibus tectus . . . . . introiret. lupos ovium pellibus tectos in ovile Dominicum (Matth. VII, 15) , non depositis bestialibus animis introisse: et quod per auctoritatem canonum decretorumque nostrorum 590 ne insontibus quidem conceditur, [Col. 0593D] Al., usurpare. usurpasse; ut relictis Ecclesiis, in quibus clericatum aut acceperant, aut receperant, [Col. 0593D] Vulg. ante Quesn. cum solis mss. collect. 24 [Col. 0594B] et Sichardo, instabilitate sua per diversa circumferantur. instabilitatem suam per diversa circumferant, amantes semper errare, et numquam in fundamento apostolico permanere. Quoniam qui nullo discussi examine, nullo sunt praejudicio suae professionis obstricti, hunc maxime [Col. 0594B] Apud Sichardum, producunt. expetunt fructum, ut sub velamento communionis plures domos adeant, et per falsi nominis [Col. 0594B] Duo codd., inscientiam. scientiam multorum [Col. 0594A] corda corrumpant. Quod utique efficere non possent, si Ecclesiarum praesules necessariam diligentiam in talium receptione [Col. 0594C] Al., servarent, cum mss. collect. 24 et Sichardo. Dein verba, ne cuiquam eorum evagari in diversa licuisset, desiderantur in ms. Vat. Reg. collect. 1. Sichardus omittit in diversa. servassent, ne cuiquam eorum evagari in diversa licuisset.
Ne ergo hoc ulterius [Col. 0594C] Verbum audeatur, quod Quesnellus ex suorum codd. fide exclusit, restituimus auctoritate sex nostrorum mss. qui ad quinque collectiones diversae originis, et maxime insignes pertinent, inter quos memorandi praecipue sunt quatuor antiquissimi Vat. Regius collect. 1, Vat. 1342 collect. 3, Lucensis collect. 4 et Vallicell. A. 5 collect. 8. Legitur etiam in exemplo Sichardi. Canis. et Nicolin. Editiones pro audeatur exhibent audiatur. audeatur, neve per quorumdam negligentiam introducta pernicies ad eversionem multarum tendat animarum; [Col. 0594C] Quatuor nostri codd. cum Canis., hoc. hac nostri auctoritate praecepti, industriae tuae fraternitatis indicimus, ut congregata apud vos synodo provincialium sacerdotum, omnes sive presbyteri, sive diaconi, sive cujusque ordinis clerici, [Col. 0594C] Verba qui de Pelagianorum Coelestianorumque consortio desunt in Vat. Reg. coll. 1. qui de Pelagianorum Coelestianorumque consortio in communionem catholicam ea imprudentia sunt recepti, ut non prius ad damnationem sui coarctarentur erroris, nunc saltem, posteaquam hypocrisis eorum ex quadam [Col. 0594B] parte detegitur, ad veram correctionem, 591 quae et ipsis prodesse, et nullis possit nocere, cogantur. Damnent apertis professionibus suis superbi erroris [Col. 0594C] Vide not. 2 Quesn. et nostram observationem in eamdem notationem. auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur; omniaque [Col. 0594C] Legenda est nostra observatio in not. 3 Quesnelli. decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se et in omnibus approbare, plenis et apertis, ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur. Nihil in verbis eorum [Col. 0594C] Cod. Vat. collect. 11 delet obscurum nihil. In [Col. 0594D] mss. collect. 21: Nihil in verbis eorum, nihil in sensu inveniatur ambiguum. Mox in mss. Lucensi collect. 4, Vindebon. 39 collect. 5, et Vat. collect. 11, hanc esse eorum versutiam. obscurum, nihil inveniatur ambiguum. Quoniam novimus hanc istorum esse versutiam, ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, [Col. 0594D] Hanc Quesnelli emendationem praesertim e mss. [Col. 0595B] collect. 5, de quibus ille agit not. 4, plerique et potiores nostri codd. confirmant Vat. Reg. collect. 1, Vat. collect. 3, Lucensis collect. 4, Vindebon. collect. 5, et tres collect 8. Tria exemplaria recentiorum collectionum 11 et 21 habent: qua ad nostrorum soliditatem discreverint. Edit. ante Quesn. cum Sichardo, [Col. 0595C] qua se a damnatorum societate discreverint. Hanc autem lectionem invenimus in ms. Vat. 544 collect. 24 qui solum omittit qua. Antelmius epistola prima Gallice scripta et subjecta ejus dissertationibus De veris operibus SS. Leonis et Prosperi, num. 26, Quesnello succensuit, quod hanc editorum lectionem immutaverit ex suorum codd. fide, quos minus exactos contendit. At non soli codices a Quesnello laudati, sed etiam nostri, quos indicavimus, diversarum et antiquissimarum collectionum libri manuscriptis unius collectionis posterioris praeferendi erant. Nec sensus obscurus est, si verborum vis recte intelligatur. Immo diversa licet via verba in eamdem sententiam recidunt. Significatur enim usitata haereticorum versutia, qui in quacumque particula dogmatis exsecrandi alium quempiam sensum excogitare student, quo a soliditate dogmatum damnandorum, id est, a tota massa damnandorum sensuum desciscere ac discrepare videantur. Damnandorum quoque lectio [Col. 0595D] cum antecedentibus dogmatis exsecrandi magis cohaeret, quam damnatorum. quam a damnandorum soliditate [Col. 0595A] discreverint, nihil sibi sensuum suorum aestiment [Col. 0595D] In duobus mss. Vatt. collect. 21, non salvari. esse non salvum.
Cumque omnes definitiones suas [Col. 0595D] Vide not. 5 Quesnelli, cujus emendationem probant praestantiores nostri codices. Soli mss. collect. 21 habent ad subrepentem facilitatem. Anteriores vero editiones et Sichardus cum codd. collect, 24, ad tantam facilitatem; qui codices mox perperam cum edit. Lovaniensium, hoc ibi tota arte; aliae vero editiones multo pejus, hoc tibi tota arte. ad subrependi facilitatem, improbare se simulent atque deponere, hoc sibi tota arte fallendi, [Col. 0595D] Cod. Lucensis, nisi intelligatur; et post pauca, nisi gratis datur. nisi intelligantur, excipiunt, ut gratia Dei secundum merita dari accipientium sentiatur. [Col. 0595D] 1, qu. 1, Gratia si non, c. 1. Quae utique nisi gratis detur, non est gratia, sed merces retributioque meritorum, dicente beato Apostolo: 592 [Col. 0595D] Mss. Vatt. collect. 21, et alius collect. 11, Gratis salvi facti estis. Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, [Col. 0595D] Adjecimus sed ex quatuor antiquissimis codd. collect. 1, 3 et 4 ac Vallicel. collect. 8, nec non ex Sichardo; editi ante Quesn., Dei enim donum est. sed Dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. Ipsius enim sumus figmentum, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus (Ephes. II, 8) . [Col. 0595D] Cum codd. a Quesn. laudatis, not. 6, in hac lectione consentiunt etiam omnes nostri, exceptis [Col. 0596B] illis collect. 24 inter quos est Victorinus ab eodem memoratus, ubi cum anterioribus editionibus et Sichardo legitur: Omnis itaque bonorum operum devotio, divina praeparatio est; nec propria quisquam justificatur virtute, quoniam gratia unicuique, etc. Omnis itaque bonorum operum donatio, divina praeparatio est: quia non prius [Col. 0595B] quisquam justificatur virtute, quam gratia, quae unicuique principium justitiae et bonorum fons atque origo meritorum est. Sed ab istis ideo per naturalem industriam dicitur praeveniri, ut quae ante gratiam proprio [Col. 0596B] Vulg. ante Quesn. cum uno ms. Vat., data sit. clara sit studio, nullo videatur peccati originalis vulnere sauciata; falsumque sit quod Veritas ait: Quoniam Filius hominis venit quaerere et salvare quod perierat [Col. 0596C] Hic in omnibus editis Quesnello anterioribus inserebantur plura ex Augustini Enchiridio fere excerpta, quae conficiebant caput 4. Ea Quesnellus expunxit auctoritate suorum codicum, quibus etiam nostri favent; et in notam ejus 7 rejecit, ubi legi poterunt tomo hujus editionis secundo ( primo autem nostrae ). Invenimus autem eadem verba inserta tantummodo in mss. posteriorum collect. 12 et 24, necnon apud Sichardum, hoc tamen discrimine quod in mss. collect. 12, 15 pannus assuitur post verba quod perierat; in codicibus autem collect. 24 et in exemplo Sichardi post verba antecedentia originalis vulnere sauciata, sequentibus usque ad finem capitis omissis. (Luc. XIX, 10) .
Cavendum ergo dilectioni tuae [Col. 0596A] est, magnaque diligentia providendum, [Col. 0596C] Cod. Vercell. collect. 8, ne scandala suscitentur, intermediis vocibus praetermissis. In cod. Lucensi verba per hujusmodi homines desiderantur. ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquod in provincia tua ejusdem mali germen oriatur, quod non solum in radicibus suis crescat, sed etiam sanctae Ecclesiae sobolem [Col. 0596C] Quesnellus cum aliis edit. et nonnullis codd., veneno sui odoris. Ms. Cantabrig. ab eodem laudatus et editio Canisti cum nostris codd. collect. 21, veneni sui odore. Praetulimus lectionem quinque praestantissimorum [Col. 0596D] exemplarium Vat. Reg. Vat. 1342, Lucensis, nec non Vallicell. et Vercellensis. Paulo ante idem Vercell. habet sanctam Ecclesiae sobolem. veneno sui oris inficiat. 593 Qui correctos se videri volunt, ab omni suspicione se purgent; et obediendo nobis, probent se esse nostros. Quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectarit, sive ille clericus, sive sit laicus, ab Ecclesiae societate pellatur, ne [Col. 0596D] Tres mss. codices Quesn. ac totidem nostri et editio Canisii perditione. Hadrianus I, epist. 97, ad episcopos Hispan., proditor. perditor animae suae, saluti in sidietur alienae.
Illam quoque partem ecclesiasticae disciplinae, qua [Col. 0596D] Ms. Vat. 5845, et olim. Quatuor alii codices, quae olim decreta est. Confer quae in hunc locum observavimus in praemissa admonitione, num. 25. Vide, si lubet, etiam Quesnelli not. 8. olim a sanctis Patribus et a nobis saepe decretum est, ut nec in presbyteratus [Col. 0596B] gradu, [Col. 0596D] Tres codd. Vat., nec in diaconatus, nec in subsequenti ordine clericorum. Quatuor alii pro officio clericorum habent ordine clericorum. Cod. Lucensis omittit nec in subsequenti officio. nec in diaconatus ordine, nec in subsequenti officio clericorum ab Ecclesia ad Ecclesiam cuiquam transire sit liberum, [Col. 0596D] Cod. Vat. collect. 11, delet ut. ut in integrum revoces, admonemus: ut unusquisque non ambitione illectus, non cupiditate seductus, non persuasione hominum depravatus, [Col. 0596D] In ms. Vat. collect. 24, ibi ubi ordinatus est. ubi ordinatus est, perseveret: ita ut si quis sua quaerens, non quae Jesu Christi, ad plebem [Col. 0596D] Cod. Vat. Regius, et ad Ecclesiam. Sichardus delet plebem et. et Ecclesiam suam redire neglexerit, et ab honoris privilegio, et a communionis vinculo [Col. 0597A] habeatur extraneus. Non autem dubitet dilectio tua, nos, si (quod non arbitramur) neglecta fuerint, quae pro custodia canonum et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos: quia [Col. 0597B] Dist. 86, Inferiorum culpae, c. 1. INFERIORUM ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum austeriorem dissimulant adhibere medicinam.
I. Pelagianos nonnisi cum erroris ejuratione esse recipiendos. —II. Unumquemque clericum in ea Ecclesia permanere debere, in qua est ordinatus.
LEO episcopus SEPTIMO episcopo salutem
Lectis fraternitatis tuae litteris, vigorem fidei tuae, [Col. 0598B] Vulgati. quam. Emendavimus ex mss. Vat. Reg. collect. 1, Vat. 5845 collect. 8 et Florentino S. Marci collect. 13. cum praesertim similiter legatur [Col. 0598C] capite 1 epist. 18 ad Januarium, quod ex hac epistola exscriptum fuit. quem olim noveramus, agnovimus: congratulantes tibi, quod ad custodiam gregum Christi pastoralem curam vigilanter exsequeris; ne lupi, qui sub specie ovium subintrarunt (Matth. VII, 15) , [Col. 0598C] Quinque codd. diversarum collectionum, bestiarum saevitia. bestiali saevitia simplices quosque dilacerent; et non solum ipsi nulla correctione proficiant, sed etiam ea quae sunt [Col. 0598C] Quatuor praestantes codd., sancta. sana corrumpant. Quod ne viperea possit obtinere fallacia, ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae scripta direximus, [Col. 0598A] quibus ad status sui periculum cognosceret pertinere, si quisquam de Pelagianorum et Coelestianorum consortio veniens, in communione catholica sine professione legitimae satisfactionis habeatur. [Col. 0598C] 1, quaest. 7, Saluberrimum enim, c. 21. Saluberrimum enim est, et spiritualis medicinae utilitate plenissimum, ut sive presbyteri, sive diaconi, sive alii cujuslibet ordinis clerici, qui se correctos videri volunt, errorem suum, et ipsos erroris auctores damnari a se sine ambiguitate fateantur; ut sensibus pravis et dudum peremptis nulla [Col. 0598C] Quesnellus, spirandi, et in margine rejecit vulgatam lectionem sperandi; quam tamen omnes nostri codices approbant, sicut etiam probatur in epistola ad Januarium, quae hanc eamdem sententiam totidem verbis repetit. sperandi supersit occasio, nec ullum membrum Ecclesiae talium possit societate violari, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare.
Circa quos etiam illam canonum constitutionem 595 praecipimus custodiri, ne ab his [Col. 0598B] Ecclesiis, ad quas proprie pertinent, sinantur abscedere, et pro suo arbitrio ad loca sibi non deputata transire. Quod cum recte non permittitur inculpatis, multo minus [Col. 0598C] Melior visa est haec lectio duobus optimae notae mss. probata Vat. collect. 8 et Florentino, quibus concinit etiam epistola ad Januarium. Al., debeat. debet licere suspectis. Proinde dilectio tua, cujus devotione gaudemus, jungat 596 curam suam dispositionibus nostris, et cum supradicto metropolitano det operam, ut circumspecte ac velociter impleantur ea, quae ad totius Ecclesiae incolumitatem, et laudabiliter [Col. 0598C] Al., sunt gesta. sunt suggesta, et salubriter ordinata.
1. De quaestione Paschatis anni 444 S. Leonem duas saltem scripsisse epistolas, alteram ad Cyrillum episcopum Alexandrinum, ad Paschasinum episcopum Lilybetanum alteram, ex Paschasini litteris manifestum est. Sed utraeque injuria temporum intercidere. Solam Paschasini responsionem superesse existimatum fuit; ac propterea eam unam Quesnellus edidit. At ejus quoque epistolae, quam Cyrillum, Leoni reddidisse idem Paschasinus testatur, non exiguum fragmentum ad nos transmissum credimus; quod ut statuatur, nonnulla observanda sunt.
2. Eam nimirum Cyrilli epistolam de Paschate Africani concilii Patribus traditam, quam Dionysius Exiguus suae collectioni integram inseruerat num. 135, ex Sirmondi schedis cum longiori additione ediderant primum Petavius tom. II De Doctrina temporum, in fine, ac dein Bucherius in Commentario ad Canonem paschalem Victorii, cap. 1, pag. 72. Duae vero in ea quam Petavius et Bucherius ediderunt partes distinguendae, nimirum ipsa Cyrilli epistola ad Africanos, quae legitur correctior apud Dionysium; et ejus additio, quae ad aliam ejusdem Cyrilli epistolam pertinet. Has quidem duas distinctasque Cyrilli epistolas cum imperitus quidam reperisset agentes de Paschate, de eodem Paschate utrasque agere credidit: et idcirco epistolae ad Africanos, quam ex Dionysio primum descripsit, paucis verbis suo arbitrio [Col. 0599] immutatis, alteram, quae Bedae temporibus integra legebatur, initio praetermisso, subjecit atque inseruit; quae cum denuntiet diem Paschatis anni 444, eidem diei accommodata fuit a librario dies designata in priori ad Africanos epistola, nimirum IX kal. Maii. Hinc Bucherius non duas, sed unam epistolam habuit totum hoc documentum, eodemque credidit sermonem esse de solo Paschate ann. 444.
3. Sed si conferatur prima hujus pars cum Cyrilli epistola ad Africanos, quae a Dionysio conservata est, eadem reperientur verba paucis vocibus exceptis, quas librarius mutavit; ut nihil dubii sit quin ea prima pars pertineat ad Pascha an. 420. Ita sane cum ibidem optime dicatur inscripta Aurelio, et Valentino, sed et omni S. congregationi in Carthaginensi synodo congregatae, et in ea Cyrillus affirmet se mittere exemplaria concilii Nicaeni (quae innuunt concilium Carthaginense an. 419), perperam, ubi agitur de Paschate, subjicitur celebrandum IX kal. Maii. Haec enim chronica notatio indicat Pascha an. 444, quod toto tempore episcopatus Cyrilli apud Alexandrinos hoc solo anno in eam diem incidit; ac propterea haec epistola scripta fuisset an. 443, cum quo nequaquam cohaeret concilium Carthaginense, quod a Cyrillo exemplaria postulavit concilii Nicaeni, nec cum aetate Aurelii, qui hujus concilii praeses jamdiu ante an. 443 e vivis excesserat. Itaque recte Petavius hanc epistolam scriptam tradiderat an. 419, et agere de Paschate anni 420, ac proinde loco IX kal. Maii legendum XIV kal. Maii, quo die Pascha celebratum fuit an. 420.
4. Apud Dionysium quidem legitur XVII kal. Maii, in quem diem incidit Pascha an. 423. Sed praeterquam quod frequentius de Paschate anni sequentis, rarius de Paschate post aliquot annos celebrandum petebatur, ipsa Cyrilli epistola, quae Pascha futurae indictionis, id est anni sequentis indicit, apud Dionysium transmissa dicitur ad Bonifacium una cum alia Attici epistola post consulatum Honorii XII et Theodosii VIII, id est an. 419. Facile autem fuit numerales notas XIV librariorum lapsu duabus junctis unitatibus deflectere in XVII. Neque textum Graecum opponas ex Ecclesiae Africanae codice, uti vocant, ubi similiter ac apud vulgatum Dionysium haec numeralis nota legitur. Nam Graecus Africani codicis textus non est originalis Cyrilli, sed ex Latino Dionysii antiqua interpretatio Graeca, quae ex vitiato Dionysii textu derivat, et veterem esse hunc librariorum lapsum confirmat. Hinc ergo manifestum fit veram lectionem in ms. Sirmondi fuisse corruptam ab illo antiquario, qui cum huic epistolae alteram partem subjecit, et ex duabus epistolis unam compegit, diem Paschatis in hac postrema parte designatum, de quo pluribus agitur, ad priorem quoque partem transferendum putavit. Hac libertate in inscriptione eadem Cyrilli epistola data dicitur Carthaginensi synodo congregatae V kal. Decembris, cum apud Dionysium nulla talis notatio in inscriptione occurrat, sed in titulo Dionysius notaverit diem VI kal. Decembris, quo ea epistola ab Africanis ad Bonifacium pontificem missa fuit. Hactenus de epistola ad Carthaginense concilium.
5. Nunc de additione, seu de alia Cyrilli epistola, quae nostri instituti propria est. Haec nimirum agit de Paschate celebrando an. 444. Dicitur enim Pascha celebrandum apud Alexandrinos IX kal. Maii propter rationem embolismi anni, Latinos autem meditari celebrare illud VII kal. Aprilis luna XXII, ita ut communem annum facerent de embolismo. Hi omnes characteres conveniunt soli Paschati an. 444, quales quidem etiam in Paschasini epistola dein subjicienda deprehenduntur; ac proinde haec Cyrilli, uti et Paschasini epistola, pertinet ad an. 443.
6. Petavius in notis ad hanc additionem tom. II de Doctrin. temp. hic innui affirmat Pascha ann. 607, et inde concludit hanc non esse Cyrilli epistolam, sed auctoris qui duobus ferme saeculis posterior fuit. Sed tota ejus ratiocinatio nititur fictitio cyclo decemnovennali, quem Romanis perperam tribuit, eo quod ipsi esset ignotus cyclus annorum 84 apud Latinos hoc tempore receptus: unde nihili facienda est. Pagius vero ad an. 419, n. 28, cum vidisset omnes characteres congruere Paschati an. 444, et omnes tum codices, tum scriptores hanc epistolam Cyrillo tribuere, recessit a Petavii sententia, sed ipsam a Cyrillo datam credidit ad quosdam monachos his argumentis: quia, inquit, non ad unum, sed ad plures scripta est; et hos quidem Cyrillo inferiores ac subditos innuunt verba, Praecipio vobis ne faciatis, etc.; monachos vero indicare videtur Pachomii monachi exemplum, quod iisdem litteris inseritur. At cum scripta sit ad Latinos, qui Pascha celebrare volebant VII kal. Aprilis, ad inferiores et Cyrilli subditos tradita dici nequit. Sicuti vero librarii arbitrio in epistola ad Africanos scriptum fuit mandamus vobis, ubi apud Dionysium legitur nuntiamus; ita eodem arbitrio in hac epistola scriptum credimus praecipio vobis, ubi aliud in originali ejusque versione modestius aliquid legebatur. Monachi autem exemplum ad propositum comprobandum allatum, nihil conficit, ut ea epistola monachis tradita statuatur; cum praesertim Latinos monachos Cyrillum de Paschate an. 444 interrogasse ne suspicari quidem liceat.
7. Utrum tandem ad unum, an ad plures, scripta fuerit, dubitari potest. Tillemontius in Cyrilli Vita, art. 147, quibusdam Occidentis episcopis datam existimat. Si id collegit ex verbis quod optamus, charissimi fratres, non advertit haec pertinere ad finem epistolae, quae Africanis tradita fuit. Si vero deduxit ex illis quae huic posteriori fragmento inseruntur, charissimi domini mei in mente habetote, quae Cyrilli potius quam Pachomii verba esse videntur, fortiora quidem sunt, sed non omnino convincunt; cum fieri potuerit ut is qui hanc epistolam anteriori ad Africanos subjecit, ita haec loca plurali numero afferret, ut cohaererent cum antecedentibus, quemadmodum alia proprio ingenio eum immutasse cognoscimus.
8. Joannes Vander Haagen, auctor operis inscripti: Observationes in veterum Patrum et pontificum prologos et epistolas paschales, Amstelodami an. 1734, pag. 97, eam Cyrilli epistolam esse, et ad Leonem pontificem traditam propugnat. Id autem exinde potissimum statuit, quod ex una parte certum sit ex Paschasino S. Cyrillum Leoni interroganti de Paschate an. 444 per litteras eidem directas respondisse; ex alia vero parte textum qui in hoc fragmento legitur Beda tribuat epistolae Cyrilli ad S. Leonem, et in ipso fragmento agatur quidem de quaestione Paschatis anni 444, de qua eum Leoni respondisse Paschasinus prodidit. Idem vero auctor allegat tria Bedae testimonia: duo quibus ea epistola Cyrillo vindicatur, nimirum ex libro de temporum Ratione, et ex epistola ad Wichredam; tertium vero ex opusculo de Argumentis lunae, ubi ad Leonem scripta dicitur testibus Petavio et Bucherio, sed locum se non potuisse invenire fatetur. Certe in editione Coloniensi an. 1688, tom. I pag. 151, in eo tractatu de Argumentis lunae haec reperimus: Sic legitur in epistola quam beatus Cyrillus ad Leonem papam scripsit: Indicabo enim vobis, quid Bachumius (lege Pachomius) monachus, etc. quae quidem in fragmento mox recitando invenientur, sicut in eo leguntur etiam illa quae tum in opusculo de temporum ratione ejusdem editionis cap. 41, tom. II pag. 83, tum in epistola ad Wichredam eodem tomo pag. 230, ex eadem Cyrilli epistola Beda recitat. Grave quidem est hoc testimonium Bedae, qui cum ipsam epistolam non ad Africanos, sed ad Leonem traditam pronuntiet, hanc non subjectam perperam epistolae ad Africanos, sed separatam et Leoni inscriptam reperisse deprehenditur, ac propterea iis vocibus carentem, quibus ea ad plures data praefertur. Nihil vero dubitamus quin Cyrillus in sincera epistola ad Leonem iis formulis honoris et observantiae erga apostolicam sedem usus sit, quae in [Col. 0601] aliis ejus ad Romanos pontifices litteris leguntur. Has vero omnes formulas ab eo qui hoc fragmentum epistolae ad Patres concilii Carthaginensis adjecit immutatas credere oportet. Sed haec ipsa interpolatio nobis persuasit ne hoc fragmentum absolute insereremus huic operi, in quo solas epistolas omnino sinceras describendas putavimus. Cum vero interpolatio inesse videatur in solis vocibus, re autem ipsa totum hoc fragmentum cohaereat cum characteribus Paschatis an. 444, qui in certis Paschasini litteris deprehenduntur, nec non cum ipsius Cyrilli sententiis, quae in aliis ejusdem opusculis paschalibus continentur; illud non omnino omittendum, sed huic monito subjiciendum, et aliquot etiam notationibus illustrandum credidimus.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Simul Pascha celebremus [Col. 0601A] Loquitur de Paschate an. 444, juxta cyclum decemnovennalem Alexandrinorum, in quo hic annus ogdoadis octavus erat embolismalis, ut ex Paschasini epistola liquebit. Et propter hanc quidem rationem embolismi anni Alexandrini contendebant Pascha hoc anno celebrandum IX kal. Maii, non vero cum Latinis VII kal. Aprilis, ac si annus esset non embolismalis, sed communis. In hoc scilicet tota, vel potior discriminis ratio sita erat inter Alexandrinos et Romanos circa Pascha hujus anni 444. Quod ut cuivis planum fiat, sciendum est lunares annos alios esse communes, alios embolismales. Communes dicuntur, [Col. 0601B] qui constant ex mensibus lunaribus 12 et diebus 354. Lunares enim menses nunc diebus 29, nunc diebus 30, alternatim computantur. Embolismales vero anni appellantur ii, quibus post duodecim menses lunares additur alius mensis item lunaris dierum 29 (sive is mensis decimus tertius vocetur, sive alter duodecimus), ita ut annus embolismalis constet ex diebus 383. Hic embolismus anno lunari identidem inseritur, ut aliorum annorum lunarium defectus ad solaris anni rationem hoc additamento suppleatur, et ita lunares anni cum solaribus aliqua ratione coaequentur: quod ad inveniendam paschalem lunam primi mensis, quae ab aequinoctio solis plurimum pendet, necessarium est. Hac autem de causa tam apud Alexandrinos, quam apud Romanos embolismales anni recepti fuerunt; sed methodo diversa, ut diversus ipsorum cyclus ferebat. In cyclo decemnovennali Alexandrinorum anni tertius, sextus, octavus, undecimus, decimus quartus, [Col. 0601C] et decimus nonus erant embolismales; caeteri autem erant communes. Ita post duos annos communes apud ipsos sequebatur unus embolismalis, exceptis octavo et decimo nono, qui post unicum annum communem subjiciebantur. In cyclo autem Romanorum annorum 84 anni embolismales post duos communes nulla exceptione collocabantur. Cum porro in hoc Romanorum cyclo annus sexagesimus tertius, in quem cadebat annus vulgaris aerae 444, esset annus communis; in cyclo autem Alexandrinorum annus octavus eidem anno 444 respondens esset embolismalis; palam fit primum paschalem mensem apud Romanos, Alexandrinis ob rationem embolismi fuisse decimum tertium, seu alterum duodecimum mensem anni lunaris praecedentis, qui Paschati non poterat convenire: et hac potissimum de causa in statuendo Paschatis die ejus anni alteri ab alteris mense integro dissidebant. Diximus vero totam, vel potiorem discriminis rationem in hoc sitam esse. Alia enim Latinis accessit difficultas, ne in [Col. 0601D] Alexandrinorum sententiam transirent, nimirum ob limites paschales diversos, ut not. 17 (col. 608, n. k ) ad Paschasini epistolam dicetur. kal. IX. Maii propter [Col. 0602A] rationem embolismi anni. Quod 602 si faciatis [Col. 0601D] Sermo est de Paschate juxta Latinorum cyclum, in quo, ut diximus, hic annus erat communis; ac propterea cum neomenia paschalis ipsis esset dies 5 Martii, Pascha cadebat in diem Dominicam VII kal. Aprilis, luna XXII, uti etiam Paschasinus notavit, ac sequenti annotatione explicabitur. VII kal. Aprilis, luna XXII, ut jam praeparatis, communem annum facitis de embolismo, dum observatis [Col. 0601D] Latini in suo cyclo notabant kal. Januarii feriam [Col. 0602A] septimanae, et aetatem lunae, ut patam fit ex Victorii cyclo, nec non ex cyclo anonymi Fastis annexo, quem noster cardinalis Norisius edidit, sicuti etiam ex cyclo, qui in Anecdotis Latinis Muratorii tom. III legitur. Ex aetate lunae determinabatur noemenia Januarii, et consequenter etiam Martii: erat enim constans Latinorum regula: Qualis luna est in Januario, talis quoque est in Martio. Ex feria autem facile erat colligere Dominicam Paschatis. Hoc porro anno 444, in cyclo Latinorum kal. Januarii feria notabatur sabbatum, aetas vero lunae XXVII, ut sequenti annotatione ostendemus. Erat ergo neomenia Januarii et [Col. 0602B] Martii die 5, ac propterea dies Dominica Paschatis 26 Martii, luna XXII. Nam cum ille annus esset bissextilis, Dominica quidem incidebat in diem 19 Martii, luna XV. At cum Pascha celebrandum non esset ante aequinoctium, Latinorum vero regula vetaret celebrari ante lunam XVI, differendum fuit in Dominicam sequentem 26 Martii, luna XXII. lunam incensam in III nonas Martias juxta regulam Latinorum kal. Januarii [Col. 0602B] Legendum est sabbato, non Dominica, ut ex omnibus cyclis Latinorum liquet. Hunc lapsum sive librario, sive, ut alii suspicantur, Cyrillo tribuas, nihil refert. Porro in cyclo anonymi apud Norisium ad an. cycli 63, in quem incidit annus Christi 444, nec non in vetusto cyclo apud Muratorium, tom. III Anecdotorum Latinorum pag. 204 et seqq., ad an. 62, qui per auctoris lapsum correspondet anno 63, ut videre est apud Joannem Vander Haagen auctorem Observationum in anonymi cyclum a Muratorio editum pag. 278. In his, inquam, cyclis notatur Januarii kal. Sat. id est Saturni dies seu sabbatum, vel [Col. 0602C] feria 7. Luna autem XXVIII, non vero XXVII. Sed hi Latinorum cycli annorum 84 constructi fuerunt eo tempore quo saltus lunae duodecimo quoque anno admissus, ab initio cycli ad annum 63, quinque saltus lunae afferebat. Leonis autem tempore emendante Prospero inductum fuerat ut lunae saltus quarto decimo quoque anno admitteretur, ut probavit laudatus Vander Haagen pag. 217 et seqq. Observationum in Chronicon Prosperi: unde quatuor tantum lunae saltus ab initio cycli ad annum 63 inciderunt. Quilibet autem saltus aetati lunae unam diem addit. Itaque in illis cyclis, qui astruebant quinque saltus, una dies aetati lunae accedebat usque ad annum 63, supra eum cyclum, qui ex correctione Prosperi quatuor tantum saltus recipiebat: ac propterea in illis cyclis in kal. Januarii anni 63 lunae aetas erat XXVIII; in cyclo autem recepto Leonis tempore, XXVII. Ipsa quidem luna incensa, seu neomenia paschalis, quam auctor hoc anno ponit III nonas Martias, sicut in Martii, ita et in Januarii kalendis exigit aetatem lunae [Col. 0602D] XXVII. Hic vero notandum est cardin. Norisium in Diagramate cycli anni 84, in quo ad an. 63 kal. Januarii, notavit ex Fastis aetatem lunae XXVIII perperam signasse neomeniam paschalem ejusdem anni die 5 Martii, seu III nonas, cum in hypothesi aetatis lunae XXVIII veteri stylo Fastis appositae neomenia inciderit in diem 4 Martii seu IV non. Martii. Id quidem ille induxit cogentibus hinc certis testibus de die Paschatis an. 444, hinc vero cyclo suis Fastis apposito, quem eodem anno obtinuisse praesumpsit; [Col. 0603B] haecque ut conciliaret, arbitrarium systema lunarum plenarum invexit, quod ipse pariter repudiasset, si de inducta ante eum annum cycli emendatione ita suspicatus fuisset, uti postea dubitavit ob Pascha anni 454. , Dominica luna XXVII; [Col. 0603A] et non observandum est in hoc anno pro causis 603 quas [Col. 0603B] Haec verba initio non pauca deesse indicant. supra diximus. Sicut enim vitandum est Pascha, quod diximus, in hoc anno; ita cavendum est ne faciamus Pascha anni embolismi in anno communi, et communis in embolismo. Debemus enim investigare epactas [Col. 0603B] Quae ab Alexandrinis vocabatur epacta, Latinis aetas lunae dicebatur. Nominantur autem epactae lunares in mensibus totius anni, id est non annuae, sed menstruae, eo quod harum investigatio necessaria sit ut legitimum Paschatis tempus in veniatur. lunares in mensibus totius anni, ut celebremus Pascha in luna [Col. 0603B] Hanc regulam ob Pascha determinandum maxime observandam Joannes Vander Haagen pag. 105 Observat. in Cyrilli epistolam accuratissime explanat. Intelligitur autem primus mensis anni lunaris sacri [Col. 0603C] Judaici, in principio anni solaris tropici naturalis ab aequinoctio verno incipientis post veris exordium, quod mox figitur diei XII kal. Aprilis. Id cum Cyrilli prologo concinit, ubi aequinoctium vernum, et veris exordium similiter statuitur XII kal. Aprilis, hoc est Martii 21, seu mensis Pharmuti 25. Haec dies maxime observanda in Paschatis computo: et cum dicitur Pascha celebrandum post veris exordium, indicatur ex Alexandrinorum regulis celebrari non potuisse in ipso verni aequinoctii die. Cum enim Pascha celebrari non possit luna XIV primi mensis, sed die Dominica, quae eam lunam XIV proxime subsequitur, celebrandum sit; Pascha celebrandum post veris exordium, seu post aequinoctium vernum, citius apud Alexandrinos cadere poterat in lunam XV, si haec luna esset Dominica, et luna XXIV cum aequinoctii die concurrisset. primi mensis, in principio anni post veris exordium. Sol enim ipse quotidie terra marique pariter clauditur in fine diei, et in diei initio aperitur. Et finit sol cursum totius anni in XII kal. Aprilis, et lunaris globi plenitudo, vel diminutio, digitorum motu, rationis magisterio, et calculi supputatione aliqua praevidetur; ut numeremus XII tantum lunas juxta supputationem legalem [Col. 0603C] Hebraeorum scilicet, qui anno lunari et mensibus lunaribus utuntur, ut primum mensem paschalem [Col. 0603D] definiant juxta praeceptum Legis: Custodi primum mensem. Additur secundum supputationem dierum, ita scilicet ut cum ante mensem paschalem inserendus est embolismalis, quemadmodum hoc anno 444 Alexandrini contendebant, in anno embolismali mensium lunarium tredecim supputentur dies 384, ubi in anno communi mensium lunarium duodecim dies 354 computabantur. Hebraeorum in anno communi, et XIII in [Col. 0603B] embolismo secundum computationem dierum.
Indicabo vero vobis, quod [Col. 0603D] Gennadius, de Vir. Illustr. cap. 47, Pachomii litteras memorat ad omnium monasteriorum praepositos, quibus praecipitur ut in unum antiquius monasterium, quod lingua Aegyptiaca Baum vocatur, Paschae diem velut aeterna lege celebrent. Integrae hae litterae ex interpretatione Hieronymi ab Holstenio editae sunt post Pachomii regulam. Sed cum nihil ejusmodi, quod in fragmento legitur, contineant, aliae Pachomii [Col. 0604B] litterae, quae perierint, a Cyrillo indicatae videntur. Beda de Temporum ratione c. 41, tom. II edit. Colon. an. 1682 pag. 83, secundo loco; et de Argumentis lunae, tom. I pag. 151, ipsum Cyrilli testimonium de Pachomio recitat; et Joannes Noviomagus, in notatione ad memoratum cap. 41, affirmat apud se fuisse Pachomii opusculum de Paschate, quod se editurum spondet. Num vero uspiam ediderit, ignoramus. Idem vero Beda, de Argumentis lunae pag. 151, addit: Legimus in epistolis Graecorum, quod post passionem apostolorum S. Pachomius abbas in Aegypto cum monachis suis in oratione a Domino rogavit ut ostenderet ei quomodo Pascha deberet celebrare. Et misit Dominus per angelum suum ad praefatum S. Pachomium cyclum decemnovalem hoc modo. Nonae [Col. 0604C] Aprilis norunt quinos, octonae kalendae assim depromunt, etc. Num haec particula, qua cyclus decemnovennalis ad inveniendum Pascha angelo suggerente approbatus fuit, desumpta sit ex epistola Pachomii, quam Cyrillus allegat, aliorum judicium esto. Pachomius insignis factis, apostolicae gratiae egregius fundatorque Aegypti coenobiorum, edidit ad monasterium, quod lingua Aegyptiorum vocatur [Col. 0604C] Apud Bucherium hoc monasterium vocatur Bonum. Quidam legendum malunt Baum, alias Bau, vel Pabau, quod praecipuum erat inter Pachomii monasteria. Praetulimus lectionem Bedae, qui ipsam Cyrilli ad Leonem epistolam in suis codicibus reperit. Unum Pachomii monasterium nomine Pachnum memoratur. Panum, litteras, quas [Col. 0604A] 604 angelo dictante perceperat, ut non errorem incurrerent in solemnitatis paschalis ratione, scirentque lunam primi mensis in anno communi et embolismo. [Col. 0604C] Hoc loco librarii interpolatio deprehenditur: cum hoc fragmentum epistolae ad synodum Carthaginensem subjecit. Vide admonitionem praemissam num. 7. Charissimi Domini mei in mente habetote, quod constitutum est Pascha primum in Aegypto ad commonitionem, ut manducarent filii Israel agnum in typo veri Agni in luna primi mensis. Posterius autem Pascha factum est ad recordationem, in quo Manna descendit, quod ostendit, quod recederet agnus umbratilis, quando descendisset verum Manna. Dominus autem noster Jesus Christus conjunxit in una die agnum Judaeorum, et verum Manna, quando benedixit panem et vinum dicens: Hoc est corpus meum, et sanguis meus in luna primi mensis, in anni principio. Ideo recordemur et memores [Col. 0604B] simus offerre quae obtulit Jesus pro nobis in primo mense. Dixit enim Dominus Jesus: Haec quotiescumque feceritis, in mei recordationem et memoriam facietis. Scruteminique diligentissime, quae ordinavit synodus [Col. 0604C] Paulo post dicitur scripsisse synodus Nicaena cyclum lunarem primi mensis. Nisi librarii arbitrio vel interpretis minus accurati negligentia mendum irrepsit [Col. 0604D] in vocem scripsisset; Cyrillus quoque sensit cyclum decemnovennalem ab eadem synodo fuisse praescriptum, ut tradiderunt Ambrosius in epistola ad episcopos, Aemilia scribens de Paschate an. 387, et Proterius Cyrilli successor in epistola ad S. Leonem de Paschate an. 455. Sunt qui eumdem cyclum a Nicaena synodo institutum velint. Sed illum ab antiquiori Anatolio editum, multo ante in Alexandrina Ecclesia obtinuisse liquet ex Eusebio l. VII c. 32. Itaque Nicaeni Patres illum probare solum et praescribere potuerunt. Id autem etsi nulli veteres historici memorent, hac tamen ratione commode intelligi potest. Cum nimirum iidem Patres sanxerint, ut Pascha ab omnibus ubique eadem Dominica celebraretur; id profecto obtineri non poterat, nisi uno eodemque cyclo omnes uterentur. Cum porro in eum finem [Col. 0605C] illi decreverint ut Alexandrina Ecclesia, quae memoratum cyclum adhibebat, et calculandi arte erat celebris, diem Paschatis in ejusdem utique cycli normam Romano episcopo significaret, unde apostolica auctoritate universalis Ecclesia per totum orbem definitum Paschae diem sine ulla disceptatione cognosceret, ut idem Cyrillus in prologo paschali tradit; hoc sane decreto eum cyclum satis approbasse, et quodammodo praescripsisse dici queunt. Notandum vero est hoc decretum Nicaenum, non Romano, sed Alexandrino episcopo praecepisse, ut ad Romanum antistitem in memoratam rationem scribens, ejus assensum auctoritatemque excitaret, qua Pascha eodem die a toto Christiano orbe sine disceptatione celebraretur. Cum vero haec Nicaena decemnovennalis cycli approbatio valde implicita et obscura fuerit, nulloque canone expressa, nihil mirum, si Romani pontifices, qui caeteroquin Nicaenum concilium maxime venerabantur, non deseruerunt suum cyclum annorum 84 qui primis temporibus in determinando [Col. 0605D] Paschate a decemnovennali non discrepabat: etsi, cum posterius quaestiones paschales coeperunt commoveri, non nisi serius Alexandrinum cyclum recepere. Nicaena, lunas XIV 605 omnium [Col. 0605A] annorum per decemnovennalem cyclum, ut non fallamur in luna XIV cum Judaeis et haereticis, qui dicuntur tessares koedecatitae. Et constitutum est in omnibus synodis, praeter synodum Gangrensem et Caesariensem, ut non faceret ulla Ecclesia, vel civitas, et omnis regio contraria his quae statuta sunt de Pascha in Nicaeno concilio.
Credite mihi quod si non scripsisset synodus Nicaena cyclum lunarem primi mensis, sufficeret cyclus lapidis Silenitis in Perside ad exemplum rationis paschalis, cujus candor interior cum luna primi mensis crescit et decrescit. Ideo nuntiavi vobis haec omnia, eo quod dubitastis de luna primi mensis in hoc anno. Ideo [Col. 0605D] In hunc pariter locum irrepsisse aliquod mendum, in admonitione observavimus num. 6. praecipio vobis ne faciatis Pascha in mense Martii in anno embolismi, sed in IX kal. Maii [Col. 0605B] in unitate Ecclesiae catholicae. Verum Agnum veri Israelitae immaculatum immaculati comedamus: quia in una domo 606 praeceptum est Israeli carnali agnum anniculum comedere. De quo agno immaculato veracissime praeceptum est: Non occides agnum in lacte matris suae, hoc est in proximo pascha conceptionis suae in utero matris suae. Ideo praegnantem Mariam, ne sicut stuprata et adultera lapidibus interficeretur, clam voluit Joseph dimittere. Ut vero non occideretur agnus in lacte matris suae, in pascha nativitatis suae proximo fugit Joseph in Aegyptum, Angelo praecipiente, in mense Martio, anno revertente, in quo mense eduxit Cain Abel justum in campum, ut occideret eum in typo Christi educti ad praetorium Pilati in sexta feria: quia eodem die conceptus in utero est, et mortuus in cruce; dum in sexta feria [Col. 0606A] mortuus est Adam in anima pro peccato in paradiso, et in eodem obiit in corpore. Responsum est, ut opinor, omnibus quibus interrogastis me [Col. 0605D] Adduntur in fine exemplaris Sirmondiani: Et omnia scripta authentica synodi Nicaenae protuli. Haec autem glossema sunt ab eo additum, qui postquam hanc epistolam subjecit litteris Cyrilli ad Africanos, eo quod ejus partem, vel appendicem crederet, hanc clausulam, quae ad easdem litteras refertur, perperam posuit. .
Paschasinus de cylo paschali a Leone consultus, post pauca de Siciliae clade praemissa, Alexandrinam supputationem, Romana posthabita, retinendam esse probat, tum ex Hebraeorum calculo, tum ex miraculo quod Zosimi papae tempore contigit.
Domino vere sancto atque beatissimo ac apostolico, mihique post Dominum plurimum colendo papae LEONI PASCHASINUS episcopus.
Apostolatus vestri [Col. 0606C] Indicatur Leonis epistola ad Paschasinum, quae desideratur, de Paschate scripta hoc eodem anno 433, in qua mentio fiebat litterarum Cyrilli ad Leonem, quarum fragmentum jam dedimus. Quod autem traditur S. pontificis epistola nuditati et aerumnis Paschasini solatium in omnibus atque remedium attulisse, respicit Siciliae magnam partem occupatam a Vandalis an. 440, qua occasione Paschasinus non tam captivitatem quam bonorum suae Ecclesiae jacturam passus fuerat. Res quidem Ecclesiarum aliquamdiu fisco addictas fuisse a barbaris, colligi videtur ex papyro Ecclesiae Ravennatis exarata paulo post an. 444, et a marchione Maffeio edita in Hist. diplomatica pag. 132. ubi conductoribus patrimonii ejusdem Ecclesiae in Sicilia degentibus inter caeteras pensiones [Col. 0606D] solvendi traduntur aurei solidi 75 pro pensione tritici, sive hordei, quod ante barbarico fisco praestabatur. Inter has aerumnas Leo una cum litteris aliquod Paschasino subsidium attulit. Mox pro Silano Quesn. in margine: al., Silvano. scripta diacono Panormitanae Ecclesiae SILANO deferente percepi, quae nuditati meae atque aerumnis, 608 quas amarissima captivitate faciente incurri, solatium in omnibus atque remedium attulerunt, coelesti rore meum animum recreantes, atque omne quod triste fuerat, abstergentes, domine venerabilis papa. Jubere dignata est corona vestra, ut [Col. 0606D] Editi, quod. Melius ex nostro Vaticano Reg. quid paschalis supputationis veritas [Col. 0606D] Aerae Christianae 444. anni post hunc futuri haberet, sacrosanctis auribus vestris exiguitas mea intimaret. Cui praecepto [Col. 0606D] Idem codex omittit pio. pio inobediens existere non potui omnino, nec debui. Diutino itaque tractatu, vel ratiocinatione id verum invenimus, quod ab Alexandrinae Ecclesiae [Col. 0606D] Scilicet Cyrillo, qui die 9 Junii anni 444 obiit. Fragmentum hujus rescripti jam praemisimus. antistite beatitudini vestrae rescriptum est. Nam cum Romana supputatio, quae cyclo concluditur, cujus ipse, de quo agitur, erit [Col. 0606D] In antiquioribus vulgatis erronee legebatur 64. Recte emendavit Bucherius ex ms. codice in Comment. ad Victorii Canonem. Idem habetur in duobus mss. quibus usus est Usserius in Britann. Eccles. Antiquit. et in nostro Vaticano codice: enim vero sermo est de Latinorum cyclo annorum 84, qui cum [Col. 0607B] incoeperit, ut Paschasinus monstravit, a consulatu Antonini et Siagrii an. 382, jam annus 444 de quo vertebatur quaestio, est annus cycli 63. sexagesimus tertius [Col. 0607A] annus, qui cyclus coepit a consulatu [Col. 0607B] Al., Antonii, perperam. Caeterum ante hunc consulatum, seu ante an. 382, Latini hoc eodem cyclo utebantur, ut ex Fastis consularibus probavit card. Norisius diss. 1. Hic ergo indicatur initium cycli, qui anno 444 decurrebat. Marianus Scotus in Chronico post nomen Siagrii addit anno quarto Gratiani. ANTONINI et SIAGRII, nobis dubietatem afferret, eo quod [Col. 0607B] Idem Marianus a sexto, et paulo post, octavo pro nono kal. Maiarum, perperam. Innuitur nimirum discrimen inter supputationem Romanorum et Alexandrinorum: [Col. 0607C] nam illi ex suo cyclo annorum 84 Pascha anni 444 affigebant VII kal. April., isti vero ex suo annorum 19 prorogabant in IX kal. Maii, ut annot. 1 (Col. 601, n. a ) in Cyrilli fragmentum fusius explicavimus. septimo kalendarum Aprilium [Col. 0607C] Codex Vat. delet die. Mox legebatur luna XXI. Emendavimus ex fragmento epistolae Cyrilli ad Leonem. Confer annot. 3 in memoratum fragmentum. Sic pariter die IX kal. Maias inferius notatur luna XIX, quae esse deberet XVIII, si die VII kal. Aprilis fuisset luna XXI. die dies Dominica et luna vigesima secunda incurreret, et iterum nono kalendarum Maiarum die (ut rei veritas habet) Dominica dies et luna decimanona obveniret: in hoc ambiguo fluctuantes, [Col. 0607C] Cur Paschasinus sese converterit in hac controversia ad Hebraeorum legalem supputationem, alii aliter interpretantur. Probabilior autem videtur ratio, quia Alexandrini ex lunis XIV primi mensis a lege Hebraeorum praescriptis, in quas istorum Pascha cadebat, dies Paschae et lunae determinabant, eamdemque anni communis et embolismi methodum sequebantur, quam apud Hebraeos obtinuisse Paschasinus commemorat cap. 2. ad Hebraeorum, hoc est legalem supputationem nos convertimus, quae cum a Romanis ignoratur, facile errorem incurrunt. Coepit ergo [Col. 0607D] Alexandrini suam enneadecateridem, seu suum cyclum decemnovennalem, id est annorum 19 dividebant in ogdoadem et hendecadem. Ogdoas primos octo cycli annos complectebatur, hendecas undecim reliquos. Ogdoadis Paschasinus hic expresse meminit et affirmat eam coepisse a consulatu Aetii iterum et Sigesvulti, nimirum anno 437, a quo decemnovennalis Alexandrinorum cyclus per hoc tempus decurrens ordiebatur. Cum vero annus 444 esset hujus ogdoadis ultimus, idcirco subjicit, quae clauditur anno, de quo quaestio videtur exorta; de Paschate enim hujus anni erat disputatio. ogdoas a consulatu 609 virorum clarissimorum Aetii iterum et [Col. 0607D] Noster codex, Segisvulti, quae concluditur. Quesnellus in margine. Al., Sigismildi. Sigesvulti, quae clauditur anno de quo quaestio videtur exorta. Talis ratio haec est: [Col. 0607D] Ms. Vat.: Duo sunt priores anni communes, tertius embolismus; item quartus et quintus communes. Haec autem in Alexandrinorum rationem, a quibus [Col. 0608B] quatenus Romani discreparint in constituendis annis communibus et embolismis, diximus annot. 1 in fragmentum Epistolae Cyrilli. Priores duo sunt anni communes, tertius embolismalis, quartus et quintus communes, sextus embolismalis, septimus communis, octavus embolismalis. Pervidet [Col. 0607B] ergo apostolatus vestri prudentia [Col. 0608B] Cum scilicet annus 444, ex Alexandrinorum cyclo octavus ogdoadis, esset embolismalis, embolismi ratio requirebat ne Pascha celebraretur VII kal. Aprilis, qui erat mensis embolismeus, seu postremus anni sacri, non vero primus, qualis debebat esse mensis paschalis. Vide annot. 1 (Col. 601, n. a ) in laudatum fragmentum. octavum annum ogdoadis fieri aliter non posse nisi embolismum teneamus. [Col. 0608B] Ms. Vat.: Quoniam si voluerimus illud quod superius diximus, idem quod primum incurrit, VII kal. [Col. 0608C] Apr. die celebrare; corrupte. Quod si voluerimus illud quod superius diximus, id est, quod primum incurrit Pascha, septimo kalendarum Aprilium die celebrare, communem annum faciemus, et incipiet omnis deinceps subsequentium annorum supputatio vacillare.
Et ne hoc quod [Col. 0608C] Sic melius ex laudato codice, quemadmodum postea plurali quoque numero, suggerimus. Vulg., exposui. exposuimus beatitudini vestrae obscuritatem aliquam afferat, suggerimus communes annos, apud Hebraeos duodecim tantum lunas, hoc est dies 354 habere; embolismos vero lunas tredecim habere, hoc est dies 384. Necessitate ergo embolismi cogimur id tenere, quod [Col. 0608C] Pascha scilicet IX kal. Maii, non vero VII kal. Aprilis tenendum est, cum embolismi ratio id requirat, uti monuimus annot. 14 (supra h ) . Hinc autem patet mensem embolismalem immediate praecedere mensem Paschae, et ipsum Pascha uno mense longius protrudere. longius est, ne a vero deviare videamur. Neque nobis aut novum aut erraticum [Col. 0608C] Apud Marianum, erratum. Erraticum porro Romanis videbatur Pascha protrahere in diem IX kal. Maii, id est in diem aprilis 23. Immo sub Zosimo declinarunt celebrare Pascha X kal. Maii, seu Aprilis 22. Nam limes ultimus Dominicarum paschalium apud eosdem erat XI kal. Maii, seu Aprilis 21. Huic autem objectioni respondet Paschasinus, Dominicam quidem paschalem excedere ultimum Latinorum limitem [Col. 0608D] Aprilis 21, non vero diem Passionis hunc limitem pertransire, idque posse sufficere, quia Pascha, sicuti Graecis videtur, a passione nomen accepit. Similem responsionem indicarunt etiam Ambrosius in epistola ad episcopos Aemiliae, et Cyrillus in Prologo paschali; sed hi per diem Passionis intellexerunt lunam 14, in quam cadebat Pascha legale, quod fuit typus Passionis Christi. Haec tamen Paschasini ratio Leoni persuasit: unde Pascha anni 444 celebratum fuit IX kal. Maii, ut testatur Prosper in Chronico inquiens: Nec erratum est, quia in die XI kal. Maias dies Passionis fuit. Immo ipse Leo, epist. 121 ad Marcianum scripta an. 453, hanc eamdem rationem adoptavit cap. 2. videatur, cum dies passionis undecimo kalendas Maii occurrat, a qua (sicut [Col. 0608D] Marianus delet vocem Graecis. Mox pro accepit in cod. Vat. Reg., accipit. Graecis videtur) Pascha nomen accepit; licet Hebraeae linguae interpretes tradant Pascha transitum dici, quod tamen idem et Joannis evangelistae dicto firmatur, quo ait, cum de passione loqueretur: Cum venisset hora ut transiret Jesus de hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII, 1) . Non ergo nos dies una longius [Col. 0608B] 610 posita terreat, ne cum hanc vitamus incurramus errorem, sicut evenit tempore beatae recordationis domini mei, praedecessoris apostolatus vestri Zosimi, anno consulatus Honorii Augusti undecimo, et Constantii secundo. Tunc enim, cum declinaretur, ne decimo kalendas Maii dies Paschae teneretur, [Col. 0608D] Idem cod. Vat., celebrandum est, legendum celebratum est. celebratum octavo die kalendas Aprilis, id est, [Col. 0609A] pro embolismo [Col. 0609C] Vulgati, communis est annotatus. Magis placuit lectio cod. Vat., cui Mariani exemplum astipulatur, cum praesertim Paschasino familiare sit verbum teneo, sicut cap. 1: Embolismum teneamus, ita hic, communis annus tentus est. communis est annus tentus, et error gravissimus est ortus, in tantum ut [Col. 0609C] Marianus, ministerio. mysterio certo, quod dono sancti Spiritus ministratur, haec veritas probaretur. Quod propterea credidi exponendum, quia locus ipse etiam sancto atque a me venerando fratri meo [Col. 0609C] Apud Bucherium, Bolliano. In ms. Vat., Libano. Quesnellus suspicatur legendum forte Silano, qui initio epistolae memoratur. Libanio diacono notissimus est. Cujus mysterii miraculum tale est.
Quaedam vilissima possessio, Meltinas appellatur in montibus arduis ac silvis densissimis constituta, illicque perparva atque vili opere constructa est Ecclesia. In cujus baptisterio nocte sacrosancta paschali, baptizandi hora, cum nullus canalis, nulla sit fistula, nec aqua omnino vicina, fons ex se repletur, paucisque qui fuerint consecratis, cum deductorium nullum habeat, ut aqua venerat, [Col. 0609B] ex sese [Col. 0609C] Quesnellus in margine: Al., descendit. Ms. Vat., discendit. discedit. Tunc ergo, sicut supra diximus, sub sanctae memoriae domino quondam meo ac beatissimo papa Zosimo [Col. 0609C] Marianus addit, anno nono Honorii; et paulo post pro Occidentales habet Orientales. Legendum autem Occidentales, cum cyclus annorum 84, unde error exortus fuit, apud solos Occidentales obtineret. , cum apud Occidentales error ortus fuisset, consuetis lectionibus [Col. 0609C] Quesnellus in margine: Al., nocte sacra. Mox decursis reposuimus ex cod. Vat., cum antea legeretur discussis. nocte sancta decursis, cum presbyter secundum morem baptizandi horam requireret, usque ad lucem aqua non veniente, 611 non consecrati, qui baptizandi fuerant, recesserunt. Ut ergo breviter narrem, illa nocte, quae lucescebat in diem Dominicam, decimo die kalendas Maii fons sacer hora competenti repletus est. Evidenti ergo miraculo claruit Occidentalium partium fuisse errorem.
[Col. 0609D] Quae sequuntur usque ad finem ex Mariano Scoto et ex editione Bucheriana ope codicum restituta Quesnellus suae editioni adjecit. Leguntur etiam in nostro ms. Vat., exceptis ultimis verbis, Orate pro me. Haec prout potui, vel epistolaris brevitas passa est, jubente apostolatu vestro, rescripsi; provolutus obsecrans ut pro mea parvitate, [Col. 0609C] immo pro totius orbis statu, orare dignemini: ut tandem de tot necessitatibus liberati cognoscamus [Col. 0610A] quoniam ipse est Deus noster, qui facit mirabilia solus. Qui jam non tradat bestiis animas confitentes sibi, neque amplius patiatur tentari nos supra id quod ferre possumus, sed faciat cum tentatione proventum [Col. 0609D] Marianus Scotus, misericordiae. misericordem pro sua pietate, ut sustinere possimus. Orate pro me.
I. Ut nullus episcopus servum alterius ad officium clericatus [Col. 0610C] Vindebon. collect. Hisp., provehat, in tabula Dionysii apud Tustellum, promoveat. Sed in titulo capiti praemisso, promovere praesumat. promovere praesumat. II.— Ut quicumque ad sacerdotium, vel viduarum mariti, vel [Col. 0610C] Quesnellus, qui habuerint. habentes numerosa conjugia, promoti fuerint, ab ecclesiasticis officiis arceantur. —III. Quod usuras non solum clerici exigere non debeant, sed nec laici [Col. 0610C] Vocem Christiani a Quesnello omissam ex editis et potioribus codicibus revocavimus. Christiani. — 612 [Col. 0610B] IV. Ut clericus nec suo, nec alieno nomine fenus exerceat. —V. Ut si quis sacerdotum contra interdicta fecerit, [Col. 0610C] Al., a suo sit officio submovendus. a suo submoveatur officio.
LEO episcopus urbis Romae omnibus episcopis per Campaniam, Picenum, Tusciam et universas provincias constitutis [Col. 0610C] Verba in Domino salutem a Quesnello omissa ex anterioribus editionibus, nostrisque mss. nec non ex Cresconio reposuimus. Quidam codices praetereunt [Col. 0610D] nomina propria Campaniae, Piceni et Tusciae. in Domino salutem.
Ut nobis gratulationem facit Ecclesiarum status salubri dispositione compositus, ita non levi nos moerore contristat, quoties aliqua contra [Col. 0610D] Duo codd. et antiquiores editiones, statuta. Paulo post duo mss. Vercellensia coll. Hadr. pro vel commissa habent vel contempta. constituta canonum ecclesiasticamque disciplinam praesumpta vel commissa cognoscimus: quae si non qua debemus vigilantia [Col. 0610D] Cod. Vindebon. collect. 5, resecamus. Dein. in uno Vat., excusari. resecemus, illi qui nos speculatores esse voluit (Ezech. III, 17) excusare non possumus, permittentes [Col. 0610D] Cod. Vat. Dionysii, sincerae. sincerum corpus Ecclesiae, quod ab omni macula purum custodire debemus, ambientium [Col. 0610C] improba [Col. 0610D] Cod. Corbeien. collect. 2 apud Quesn., cogitatione. contagione foedari, cum ipsa sibi membrorum [Col. 0610D] Hanc Quesnelli correctionem, quam sensus videtur exigere retinuimus, cum potioribus nostris mss. confirmetur. Hinc etiam in vulgatis, ubi per dissimulationem legitur, ad marginem notatur per dissimilitudinem; quod si non ex codd., sed ex conjectura, ut videtur, factum est, emendationem a sensu exigi judicatum fuit. Vide not. 1 Quesn. per dissimilationem compago non congruat.
Alieni servi ordinationem esse illicitam. — [Col. 0611B] Dist. 54, Admittuntur, c. 21. Admittuntur passim ad ordinem sacrum, quibus nulla natalium, nulla morum dignitas suffragatur; et qui a dominis suis libertatem consequi minime potuerunt, ad fastigium sacerdotii, tamquam [Col. 0611B] Cod. Vat. 544 collect. 24, servilitas honorem capiat. Duo Vercell., accipiant. Vulg. ante Quesn. verbo capiat praemittunt jure, quod in omnibus cum nostris tum Quesn. mss. et apud Tustellum deest. servilis vilitas hunc honorem capiat, provehuntur; et probari Deo posse creditur, qui domino suo necdum probare se potuit. Duplex itaque in hac parte reatus est, quod et sacrum [Col. 0611B] Ita Quesn. ex suis codd., quibus et nostri concinunt, necnon etiam Tustellus. Vulg. cum posterioribus mss., mysterium. ministerium talis consortii vilitate polluitur, et dominorum, 613 quantum ad illicitae usurpationis temeritatem pertinet, jura solvuntur. [Col. 0611B] Ab his verbis inchoant cap. 1 mss. Thuan. 1 et Corb. Quesnelli. Ab his itaque, fratres charissimi, omnes provinciae vestrae [Col. 0611B] Dist. 54, Nullus sacerdotum, c. 1. abstineant sacerdotes; et non tantum ab his, sed [Col. 0611B] Sic ex puro Dionysii Vat. exemplari aliisque Hadrianeis, [Col. 0611C] nec non ex Vat. 1347 ac edit. Cresconii cap. 195, cum quibus concinit collectio Herovalliana a Petit subjecta Poenitentiali Theodori, in qua legitur: Et ab aliis etiam qui originali aut aliqua conditione obligati sunt. Mss. codd. duo Hisp. et Vat. Isidori cum alio collect. 11, ante vocem originali addunt aut. Merlinus cum codd. collect. 12 et 24, ab illis etiam qui originali. Duo alii Vatt. cum Vulgatis ante Quesnellum ab illis etiam qui aut originali. Quesnellus cum quatuor suis mss. et nostro Vindebon. collect. 5, ab illis etiam qui aut origini; quam lectionem origini propugnare et praeferre nititur not. 2. Verum lectio originali in omnibus nostris codicibus, Vindebon. excepto, ac praesertim in puro Dionysiano codice exhibita, deserenda non fuit. Nec videmus cur conditioni ac sensui magis congruat vox origini, uti affirmat Quesnellus, quam originali. Magis placeret originis quam origini. Originali autem, seu originis conditioni obligati intelliguntur coloni originales [Col. 0611D] memorati leg. 14, de Annona et Tributis, l. un. de Inquilinis, et l. 1 cod. Justin. de Agricol. et Mancip. dom. (unde Originalis inquilinatus apud Sidonium l. V epist. 19) . Originarii autem vocantur in novell. 12 Valentiniani, necnon a Gelasio epist. 9 c. 14, qui scilicet originis jure, uti dicitur in laudata novella, seu, ut explicat Augustinus de Civ. Dei lib. X c. 1, conditionem debent genitali solo propter agriculturam sub dominio possessorum. Ipsa nimirum originis causa seu nascendi sorte fundos possessorum colere debebant, iisdemque erant astricti. Hos porro homines originali conditioni obligatos S. Leo distinguit a servis, uti pluribus in legibus a Gothofredo notatis in paratitlo de fugitivis colonis pariter distinguuntur. Erant quippe praediis addicti, non autem hominibus, uti servi; et veluti quaedam fundorum pars, seu [Col. 0612B] membra habebantur. Dum vero ab his originariis S. pontifex secernit alios, qui alicui conditioni erant obligati, vel illos indicat colonos qui non jure originis, sed possessione triginta annorum praediis addicebantur, de quibus sermo est in laudata novella 12, vel illos qui semetipsos et suam operam quavis in arte obligabant, unde variorum operum artifices conditionales, id est ex conditione ad quaedam opera praestanda obligati apud Tertullianum vocantur de Idololatria c. 12; quem textum Quesnellus not. 2 optime interpretatus est. ab aliis etiam qui originali aut alicui conditioni obligati sunt volumus temperari: [Col. 0611B] nisi forte eorum petitio aut voluntas accesserit, qui aliquid sibi in eos vindicant potestatis. Debet enim esse immunis ab aliis, qui divinae militiae fuerit aggregandus (II Tim. II, 4) ; ut a castris dominicis quibus nomen ejus ascribitur, [Col. 0612B] Vat. Dionysii, nulla necessitate saeculi abstrahatur. [Col. 0612C] Vat. collect. 11, nullius necessitatis vinculis. Vindebon. vero collect. 5, subtrahatur. nullis necessitatis vinculis abstrahatur.
Viduae maritum, et qui fuerit plusquam [Col. 0612A] unius uxoris vir, a sacro ministerio arcendum. — [Col. 0612C] Hanc lectionem, quam Quesnellus ex suis codd. not. 3 allegatis induxit, approbant etiam potiores nostri, nimirum purus Dionys. Vat. unus Vindebon. collect. 5, alius collect. Hispanicae, Vat. collect. 24 et exemplar collectionis Heroval. a Petit editum. Vulgatarum lectio: Qualis vero unicuique natalium honestas, et morum esse debeat, qui sacri altaris ministerio est sociandus, etc., praefertur in codd. Vat. Hisp. et Isid. et in tribus aliis pariter Vatt. quorum unus solum exhibet consociandus. Omissio duarum vocum, cum constiterit, et additio vocum, qui et est lectionem pervertunt. In duobus tamen Vercell. collect. Hadrianeae textus lectio habetur omisso tantum verbo constiterit; in Tustelli autem collectione invenitur constiterit, sed cum desideratur. Qualis vero, cum unicuique constiterit natalium honestas et morum, esse debeat sacri altaris ministerio sociandus, et Apostolo nos docente (I Tim. III, 2; Tit. I, 6) , et divina praeceptione didicimus (Levit. XXI, 14) , et canonum 614 regulis, a quibus plerosque fratrum declinasse et penitus deviasse reperimus. [Col. 0612C] Cod. Vindebon. collect. 5 post verbum reperimus addit admonemus, seu potius admonemur. A [Col. 0612D] verbis autem sequentibus Nam constat incipit cap. 2 in codd. Corb. et Thuan. 1, ex postilla Quesnelli. Nam constat ad sacerdotium pervenisse viduarum [Col. 0612D] Vide not. 4 Quesnelli. Dein, et quosdam etiam in mss. Vercell. Codex Vindebon. collect. 5 omittit etiam. maritos; quosdam etiam, quibus fuerint numerosa conjugia, et ad omnem licentiam vita [Col. 0612D] Unus cod. Quesnelli, levior. Paulo post Vindebon. collect. 5 beati Pauli apostoli. Alius Vindebon. Hisp. collect. omittit beati. Mox pro exclamat, vulgati ante Quesn., reclamat. liberior, ad sacrum ordinem passim patefactis aditibus fuisse permissos, contra illam beati Apostoli vocem, qua talibus exclamat dicens: Unius uxoris virum (I Tim. III, 2) ; et contra illud antiquae legis praeceptum, [Col. 0612D] Mss. Vat. Hisp. et Isid. cum duobus aliis, quo dicitur cautum. quo dicitur et cavetur: Sacerdos virginem uxorem accipiat, non viduam, non repudiatam (Levit. XXI, 14) . Hos ergo, quicumque tales admissi sunt, ab ecclesiasticis officiis et a sacerdotali nomine, apostolicae sedis auctoritate jubemus arceri; nec hoc enim sibi poterunt [Col. 0612D] Vulgati ante Quesnellum addunt pro arbitrio. Delent autem omnes mss. libri. Vide not. 5 ejusdem. vindicare, cujus capaces, per hoc [Col. 0612D] Quesn. in marg. Al., quod illi exstiterant. Corb. et Thuan. 1. quod illis obstiterat, non fuerunt: hujus discussionis curam [Col. 0612D] Vide not. 6 Quesn. cum observationibus nostris nobis specialiter vindicantes, ut [Col. 0613A] si qua forsitan de his commissa sunt, corrigantur, [Col. 0613C] Vat. collect. 24, ne liceat. Et paulo post unus Vat., ne qua excusatio ignorantiae nascatur. nec liceat ultra committi, et ne qua excusatio de ignoratione nascatur; quamquam ignorare numquam licuerit [Col. 0613C] Duo Vatt., sacerdoti. Mox, quid canonum in duobus Vindebon sacerdotem, quod canonum fuerit regulis 615 definitum. Haec ergo ad provincias vestras, per Innocentium, Legitimum et [Col. 0613C] Duo Vercell. Sigentium. Paulo post pullulasse dignoscuntur in Vindeb. Hisp. Segetium, fratres et coepiscopos nostros, scripta direximus; ut quae male pullulasse noscuntur, radicitus evellantur, et messem Dominicam [Col. 0613C] Mss. Corb. et Thuan. 1 Quesnelli, per zizania nullus corrumpat. zizania nulla corrumpant. Ita enim fructum uberem quae sunt sincera praestabunt, si ea quae natam segetem [Col. 0613C] Iidem Quesnelli codd., inquinare. Duo Vindeb., necare. enecare consueverunt diligentius amputentur.
[Col. 0613C] 14, qu. 4, Nec hoc praetereundum, c. 7. Nec hoc quoque praetereundum esse duximus, quosdam lucri turpis cupiditate captos, [Col. 0613C] Vide not. 7 Quesn. usurariam exercere [Col. 0613B] pecuniam, et fenore velle ditescere. Quod nos, non dicam in eos qui sunt in clericali officio constituti, sed [Col. 0613C] Particulam et addidimus ex Vat. Dionysii, Vindebon. collect. 5 Cresconio, Vat. Hisp. et Isid. aliisque tribus codd. et in laicos cadere, qui Christianos se dici cupiunt, condolemus. Quod vindicari acrius [Col. 0613C] Quesnellus, in iis. Praetulimus lectionem omnium nostrorum mss. atque Cresconii. Vat. collect. 24 in eos, qui fuerunt comprabati. Dein decrevimus pro decernimus in Vat. Dionysii et duobus Vercell. in eos qui fuerint confutati decernimus, ut omnis peccandi opportunitas adimatur.
[Col. 0613C] In Corbeien. et Thuan. 1 Quesnelli hoc caput est [Col. 0613D] pars capitis praecedentis. Illud etiam duximus praemonendum, ut sicut [Col. 0613D] Dist. 46, Sicut non suo, c. 10. non suo, ita nec alieno nomine, aliquis clericorum [Col. 0613D] Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 24, exercendum. exercere fenus attentet; indecens enim est crimen suum commodis alienis impendere. Fenus autem hoc solum aspicere et exercere 616 debemus, ut quod hic misericorditer tribuimus, [Col. 0613D] Quinque codd., a Domino. ab eo [Col. 0614A] Domino, qui multipliciter et in perpetuum mansura retribuet, racipere valeamus.
Hoc itaque admonitio nostra denuntiat, quod si [Col. 0613D] Dist. 19, c. 1, Si Rom. pontif., § Quibus ad haec. quis fratrum contra haec constituta [Col. 0613D] Vulg. ante Quesn. cum Vat. collect. 24, venerit vel venire tentaverit. Vindebon. collect. 5, venire voluerit. venire tentaverit, et prohibita fuerit ausus admittere, a suo se noverit officio submovendum, nec [Col. 0613D] Vat. Hisp. cum duobus aliis mss. addit eum. communionis nostrae futurum esse consortem, qui socius esse noluit disciplinae. Ne quid vero sit quod praetermissum a nobis forte credatur, omnia decretalia constituta, tam beatae recordationis Innocentii, quam omnium decessorum nostrorum, quae de ecclesiasticis [Col. 0613D] Vulg. ante Quesn. cum solis mss. collect. 24, ordinationibus et canonum ordinata sunt disciplinis. Vide not. 8 Quesn. et observationem nostram. Mox iidem Vulgati cum Vindebon. et Vat. Hisp. aliisque quinque codd., ita vestram dilectionem custodire debere mandamus. Sed Vat. Dionysii, Vindeb. collect. 5 cum Hadrianeis et Florentino S. Marci Quesnelli lectionem tuentur. ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita a vestra dilectione custodiri debere mandamus, ut si quis [Col. 0613D] Iidem Vulgati cum mss. collect. 24, illa contempserit. in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit [Col. 0614B] denegari. Data sexto idus Octobris, Maximo iterum et Paterio [Col. 0614C] Vulgati omnes cum plerisque mss., Paterno, rejecto in marginem Paterio, quod in Merlini editione legebatur; et nos in Vat. et Vindebon. Hisp. et in alio Vat. collect. 11 reperimus. Hanc autem lectionem omnino tenendam optime probat Pagius ad A. 443, num. 1 et 11, eamque confirmat Georgius in notis ad Pagium novissimae Lucensi editioni subjectis. Rem vero extra omnem aleam ponit coaevum papyraceum documentum Ecclesiae Ravennatis emendate recusum a marchione Maffeio in Hist. Diplom. pag. 132, et ab eodem Vaticanae bibliothecae donatum, in quo consulatus ejusdem anni Pateri, non autem Paterni nomine designatur. Porro alius annotator in eadem Lucensi editione ex hoc papyraceo monumento colligit Maximum hoc anno non secundum, sed tertium consulatum gessisse, eo quod ibidem scribatur cons. Maximi ter et Pateri vv. cc. At cum omnes nostri codd. omniaque monumenta a Pagio et a Georgio allata Maximum integris fere vocibus iterum, secundo vel bis consulem vocent, caetera [Col. 0614D] autem numeralibus litteris II, palam fit in papyro non ter legendum sed iter., id est iterum, ita ut littera i sumenda sit ex finali vocis praecedentis Maximi, cum non raro accidat, in ejusmodi monumentis omitti initialem litteram, quando antecedens vox eadem littera desinit: idque multo magis ex scriptoris indole eruitur, qui in ipsis vocibus Pateri et Theodosi duplicis ii scriptionem effugit. viris clarissimis consulibus.
I. Illicitos contra canones conatus prudenter monitis praeveniri. —II. Vices suas per Illyricum Anastasio Thessalonicensi more praedecessorum suorum committit. —III. Bigamos, viduarum maritos aut repudiatarum a sacerdotio ex canonibus arceri jubet. —IV. Ut provinciales episcopi ad metropolitanos, sic metropolitanos ad exarchum seu vicarium pertinere. —V. Eorumdem esse metropolitanos ordinare, et de provinciarum statu ad sedem [Col. 0615A] apostolicam referre. —VI. Causae graviores vel appellationes Illyrici sedi apostolicae reservantur.
Dilectissimis fratribus episcopis metropolitanis per Illyricum constitutis LEO.
Omnis admonitio salutaris, quam Domino credimus aspirante contingere, in mercedem proficit monentis et moniti; et ideo nos hoc libenter arripimus, quoniam placere Deo nostro, non solum nostris, sed omnium fratrum consacerdotumque nostrorum actibus festinamus. In nostram enim recurrit gratiam, si Ecclesiae sic regantur ut nullus querimoniis aditus reseretur. Sit itaque dilectioni vestrae, fratres charissimi, dulcis et jucunda praeceptio, quam de sedis apostolicae auctoritate, servata charitatis gratia, manare noscatis; nec vobis aliquid juris credatis [Col. 0615B] imminui, si tam praesentibus quam futuris rebus videatis, ne illicitis praesumptionibus reseretur aditus, praecaveri. CAUTIUS enim usurpationibus, antequam tententur, obsistere, quam quae usurpata fuerint vindicare.
Et quia per omnes Ecclesias cura nostra distenditur, exigente hoc a nobis Domino, qui apostolicae dignitatis beatissimo apostolo Petro primatum [Col. 0615D] In editione Holstenii typographorum errore, fidei sui. Emendationem, de qua Quesnellus not. 1 loquitur, Barberinus codex probat. fidei suae remuneratione commisit, universalem Ecclesiam in fundamenti [Col. 0615D] Vide notam 2 Quesnelli, qui mavult legi istius, et observationem nostram. ipsius soliditate constituens, necessitatem sollicitudinis quam habemus, cum his qui nobis collegii charitate juncti sunt sociamus. Vicem itaque nostram fratri et coepiscopo nostro Anastasio, secuti eorum 618 exemplum, quorum nobis recordatio est veneranda, commisimus, [Col. 0615C] et ut sit in speculis, ne quid illicitum a quoquam praesumatur, injunximus: cui in his quae ad ecclesiasticam pertinent disciplinam, ut dilectio vestra pareat, admonemus. Non enim tam illi obtemperabitur quam nobis, qui hoc illi pro nostra sollicitudine per illas provincias cognoscimur commisisse.
Volumus enim tales fieri Domino sacerdotes, quibus cuncta conveniant, quae sunt ecclesiasticis canonibus definita: [Col. 0615D] Ms. Barb., ut episcopus, presbyter atque diaconus. ut episcopi, presbyteri atque diaconi unius uxoris viri sint, secundum beati Apostoli sententiam (I Tim. III, 2) , et hanc secundum legis praecepta virginem [Col. 0615D] Apud Holsten. et in ms., accipiant. Cur Quesnellus emendaverit, vide ejusdem not. 3. acceperint, non viduam, non repudiatam, sicut legis scriptura testatur (Levit. XXI, 13, 14; Ezech. XLIV, 22) . Nec se quisquam aestimet posse ad sacerdotium pervenire, qui ante baptismum, deficiente quam habebat uxore, alteram rursum, [Col. 0616A] postquam per gratiam baptismatis est renovatus, acceperit, cum in baptismate peccata deleantur, non uxorum numerus abrogetur. Adeo autem in excusationem sui hoc obtendere non poterit, ut eorum se patrem filiorum, quos ante baptismum susceperit, negare non possit. Neque enim uxor quae ex legis praecepto ducitur, inter peccata quae abluuntur baptismate poterit numerari.
Ad synodum quicumque fuerit evocatus occurrat, nec congregationi se deneget, in qua ad Deum pertinentes causas noverit esse tractandas [Col. 0615D] Puncta adjecimus ob indicandam lineam cum dimidio in ms. Barber. vacantem, quae aliquid in vetustiori codice, unde Barberinus exscriptus fuit, corrosum et ab amanuensi minime lectum significat. . . . . . . . Quidquid causarum, ut assolet, inter consacerdotes evenerit, ejus cui vicem nostram commisimus examini reservetur: ut illo sub Dei timore praesule omnis ambiguitas finiatur. Nihil in ejus, aut nostram, [Col. 0616B] contra haec quae constituimus, praesumatur injuriam. Ejus nobis relatione, si quid ad nos referendum fuerit, innotescat: ita enim vos ad illum pertinere volumus, ut ad vos provinciarum vestrarum pertinent sacerdotes. Qui ergo jure sibi debito uti cupiunt, apostolicae sedis auctoritate concessa per suam contumaciam imminuere non nitantur.
Ut vero vestrae dilectioni provinciae suae ordinatio permittitur sacerdotum, ita fratrem et coepiscopum nostrum Anastasium de ordinando antistite volumus consulatis. Cui metropolitani episcopi consecrationem statuimus reservari, ut eo inquisitore atque custode, cum certus licentiae modus imponitur, 619 ecclesiasticae disciplinae in omnibus ordo servetur. Ipsum vero [Col. 0615D] Vide not. 4 Quesn. secundum definita canonum hoc [Col. 0616C] vestra dilectio [Col. 0615D] Voces nostris epistolis aliam anteriorem epistolam a subsequenti diversam, quae interierit, ad Anastasium scriptam videntur innuere, in qua Leo illum [Col. 0616D] monuerat ut de statu Ecclesiarum vestrarum, inquit, certiores subinde sua relatione nos faceret. Id enim in sequenti epistola praescriptum non legitur; immo cap. 1, illis vocibus in his litteris, in quibus de statu Ecclesiarum certiores effecti, indicari videntur Anastasii litterae, quibus de Ecclesiis Illyrici retulit, ut memoratae Leonis admonitioni satisfaceret; quod scribendae sequenti epistolae occasionem dedit. nostris epistolis admonitum esse cognoscat, ut de statu Ecclesiarum vestrarum certiores subinde sua relatione nos faciat; sciturus sibi a nobis imputandum, si quid de his quae statuimus a quoquam fuerit temeratum.
Si quae vero causae graviores vel appellationes emerserint, eas sub ipsius relatione ad nos mitti debere [Col. 0616D] Hoc decretum legitur cap. 5 epistolae sequentis, quae una cum hac in Illyricum transmissa fuit. decrevimus, ut nostra secundum ecclesiasticum morem sententia finiantur. Haec vero quae per filium meum Nicolaum presbyterum scripta direximus recurrentibus litteris, ut vos eadem sciamus accepisse, rescribite. Data pridie idus Januarias Theodosio XVIII et Albino consulibus.
I. Ut bonus pastor ad sollicitudinem coepiscoporum [Col. 0617A] litteris compelli amat. —II. Vices suas per Illyricum Anastasio committit, Siricii secutus exemplum. —III. Canonum observantiam, praesertim in ordinationibus, commendat: a quibus arcentur bigami et viduarum mariti. —IV. A metropolitano comprovinciales episcopi conscio exarcho ordinentur; metropolitani ab ipso exarcho. —V. Ut omnes conveniant ad synodos; harum utilitas et auctoritas. —VI. Tam presbyteros et diaconos quam sacerdotes non nisi diebus Dominicis esse consecrandos.
Dilectissimo fratri ANASTASIO, LEO.
Omnium quidem litteras sacerdotum grato nos relegere animo, [Col. 0617D] Ms. Barb., alterni, corrupte. fraterni 620 collegii charitas facit, cum per spiritalem gratiam tamquam praesentes amplectimur, quibus sermone epistolis mutuo commeantibus sociamur. Sed major [Col. 0617D] Pronomen nobis a Quesnello omissum restituimus ex eodem cod. et editione Holstenii. De Anastasii litteris hic indicatis confer annot. 8 (Col. 615 g ) in epist. praecedentem. nobis in his videtur esse affectio, in quibus de statu Ecclesiarum certiores effecti, ad exercendae sollicitudinis [Col. 0617B] vigilantiam officii nostri consideratione compellimur: ut in speculis, quemadmodum [Col. 0617D] Ita idem cod. Vulg., Deus. Dominus voluit, constituti, et pro voto nostro currentibus rebus nostrum commodemus assensum, et ea quae depravari aliqua usurpatione perspicimus, adhibitae coercitionis remediis corrigamus: sperantes jacti seminis responsurum nobis uberem fructum, si non sinamus crescere quae in messis detrimenta Dominicae coeperint pullulare.
Postquam itaque nobis petitio tuae dilectionis innotuit per filium nostrum Nicolaum presbyterum, ut tibi quoque a nobis, sicut decessoribus tuis, per Illyricum cum nostra [Col. 0617D] Vide not. 1 et 2 Quesnelli. vice propter custodiam regularum auctoritas praestaretur, praebentes assensum, nostra adhortatione compellimus ut nulla [Col. 0617C] [Col. 0617D] Cod. Vat. apud Allatium, dissimulatione. dissimulatio, negligentia nulla proveniat circa Ecclesiarum regimen per Illyricum positarum, quas dilectioni tuae vice nostra committimus, beatae recordationis Siricii exemplum secuti, qui sanctae memoriae Anysio praedecessori tuo bene de apostolica sede tunc merito, et rebus post sequentibus approbato, [Col. 0617D] Vide not. 3 Quesnelli. certa tum primum ratione commisit: ut per illam provinciam positis, quas ad disciplinam teneri voluit, Ecclesiis subveniret. Gloriosa instantius exempla sequenda sunt, ut quorum privilegiis uti cupimus, eorum nos similes in omnibus approbemus. Imitatorem te tam [Col. 0617D] Praedecessoris nomine Anysius paulo ante memoratus intelligitur, qui vitam produxit usque ad Innocentium [Col. 0618D] papam; decessoris vero nomine Rufus, qui sub Innocentio electus, Anastasio immediate praecessit. praedecessoris tui quam decessoris, qui pari modo hoc et meruisse et egisse cognoscitur, esse volumus: ut de profectu Ecclesiarum, [Col. 0618A] quas tibi vice nostra [Col. 0618D] Cod. Vat. Allat., commisimus; sed supra etiam committimus. committimus, gaudeamus. Ut enim bene agenti, et quae sacerdotali auctoritati conveniunt solertius exsequenti ad honorem proficit res tributa, ita huic oneri esse cognoscitur, qui commissa sibi potestate, 621 qua debet moderatione non utitur.
Credita itaque tibi, frater charissime, gubernacula pervigil tene, et mentis tuae oculos per omnia quae curae tuae videas injuncta circumfer, in mercedem tuam profutura custodiens, et his [Col. 0618D] Idem cod. Vat., quae. qui disciplinam canonum labefactare nituntur obsistens. Divinae legis sanctio veneranda, et canonum specialius decreta serventur. Per commissas tibi provincias tales Domino sacerdotes, quibus sola vitae et clericalis ordinis [Col. 0618D] Ita ex eodem cod. Al., suffragentur. suffragantur merita, consecrentur. Nihil [Col. 0618B] gratiae personali, nihil ambitioni, nihil redemptis permittas licere suffragiis. Examinentur diligentius, et per longum vitae tramitem disciplinis ecclesiasticis, qui ordinandi fuerint, imbuantur. Si tamen illis omnia quae a sanctis Patribus sunt constituta conveniant, et quae beatum apostolum Paulum de talibus legimus praecepisse custodierint, ut unius uxoris vir sit, et hanc virginem, ut auctoritas divinae legis cavet, acceperit. Quod [Col. 0618D] Ex cod. Barber. adjecimus ita. ita sollicitius volumus custodiri, ut omnibus excusationibus locum adimamus, ne se quisquam credat posse ad sacerdotium pervenire, qui uxorem antequam Christi gratiam consequeretur accepit, qua deficiente alteram post baptismum conjunxerit sibi. Cum negari uxor illa non possit, nec prioris conjugii numerus aboleri, et eorum ita sit pater filiorum quos ante baptismum ex illa susceperit, [Col. 0618C] quemadmodum et illorum [Col. 0618D] Addidimus fit ex utrisque codd., ex quibus etiam noscit pro noscitur reposuimus. fit quos ex altera post baptismum noscit suscepisse. [Col. 0618D] Vide not. 4 Quesnelli, qui duas voces sicut enim necessarias supplevit, et abolentur emendavit pro abolebuntur. Sicut enim peccata et quae illicita esse noscuntur per lavacrum baptismatis abolentur, ita quae sunt legis praecepto concessa vel licita non delentur.
Nullus te inconsulto per illas Ecclesias ordinetur antistes: ita enim fiet ut sint de eligendis matura judicia, dum tuae dilectionis examinatio formidetur. [Col. 0618D] Hoc quoque loco Quesnellus necessariam emendationem induxit, de qua vide not. ejus 5. Antea perperam: Quisquis vero de metropolitanis episcopis. Quisquis vero a metropolitanis episcopus contra nostram praeceptionem praeter tuam notitiam fuerit ordinatus, nullam sibi apud nos status sui esse noverit firmitatem, eosque usurpationis suae rationem, qui hoc praesumpserint, reddituros. Singulis autem metropolitanis sicut potestas ista committitur, ut in [Col. 0619A] suis provinciis jus habeant ordinandi, ita eos metropolitanos a te volumus ordinari, maturo tamen et [Col. 0619C] Sic cod. Barb. et Vulgat. Leo Allatius legit decoro. decocto 622 judicio. Quamvis enim omnes antistites probatos et Deo placitos deceat consecrari, hos tamen praecellere volumus, quos praefuturos his qui ad se pertinent consacerdotibus noverimus. Quod dilectionem tuam sollicitius agere praemonemus et cautius, ut illud apostolicum custodire, quod scriptum est, approberis: Manus cito nemini imposueris (I Tim. V, 22) .
Ad synodum quisquis fratrum fuerit evocatus occurrat, nec sanctae congregationi se deneget: in qua maxime [Col. 0619C] Cod. Barb., custodiendum. Holstenius emendavit ex ingenio, cum in synodis decreta constituantur. constituendum esse noverit quod ad disciplinam poterit ecclesiasticam pertinere. Melius enim [Col. 0619C] Vocem omnis a Quesnello omissam ex ms. Barb. et editione Holsteniana revocavimus. omnis culpa vitabitur, si inter sacerdotes [Col. 0619B] Domini collatio frequentior habeatur, et emendationi pariter et charitati plurimum praestat adunata societas. Illic, si quae causae natae fuerint, praestante Domino, ita poterunt terminari, ut contentio nulla resideat; sed [Col. 0619C] Sic ex ms. emendavimus. Editi solida ex Holstenii conjectura, quae tamen non cogit. sola inter fratres charitas coalescat. Si qua vero causa major evenerit, quae a tua fraternitate illic praesidente non potuerit definiri, relatio tua missa nos consulat: ut revelante Domino, cujus misericordiae profitemur esse quod possumus, quod ipse nobis aspiraverit, rescribamus: ut cognitioni nostrae pro traditione veteris instituti et debita apostolicae sedis reverentia, nostro examine vindicemus: ut enim auctoritatem [Col. 0619C] Ita codex et Holstenius. Quesnellus nostram ex ingenio posuit. tuam vice nostra te exercere volumus, ita nobis quae illic componi non potuerint, vel qui vocem [Col. 0619C] Vide not. 6 Quesn. et nostram observationem. appellationis emiserit, reservamus.
Haec itaque in omnium fratrum facies notitiam pervenire, ut nullus deinceps [Col. 0619C] Apud Allatium, ignoratione, et dein, quae praecipimus. per ignorationem in observandis his quae praecepimus excusandi se reperiat facultatem. Ad ipsos etiam metropolitanos singularum provinciarum nostra, quibus eos moneremus, scripta direximus: ut noverint apostolicis obediendum esse sententiis, et tunc se nobis parere [Col. 0620A] cum fraternitati tuae ex nostra delegatione coeperint, secundum ea quae scripsimus, obedire. Cognovimus sane, quod non potuimus silentio praeterire, a quibusdam fratribus solos episcopos tantum diebus Dominicis ordinari; presbyteros vero et diaconos, [Col. 0619D] Vide not. 7 Quesnelli. circa quos par consecratio fieri debet, passim quolibet die dignitatem officii sacerdotalis accipere; quod [Col. 0619D] Vide not. 8 Quesn. contra canones et traditionem Patrum 623 usurpatio corrigenda committit, cum mos quibus est traditus circa omnes sacros ordines debeat omnimodis custodiri; ita ut per longa temporum curricula, qui sacerdos vel levita ordinandus est, per omnes clericalis officii ordines provehatur: ut diuturno discat tempore, cujus et doctor ipse futurus est. Data pridie idus Januarias, Theodosio XVIII et Albino coss.
Plurimos Manichaeorum vigilantia sua in urbe Roma detectos esse, et pari ab eis sollicitudine investigandos admonet.
[Col. 0619D] Hanc inscriptionem ex Vat. puro Dionysii aliisque Hadrianeis, et Vindebon. Hisp. praeelegimus. Mss. Vat. Hisp. et Isid. cum aliis collect. 11 pro episcopis [Col. 0620C] habent Ecclesiis. Cod. Corb. collect. 2 et mss. collect. 5, Universis episcopis per diversas provincias constitutis. Cod. Florentin. S. Marci collect. 13: Leo episcopus urbis Romae universis (al. omnibus) episcopis per Italiam constitutis. Vide not. Quesnelli. LEO universis episcopis per Italiae provincias constitutis in Domino salutem.
In consortium vos nostrae sollicitudinis [Col. 0620C] Codd. collect. Hisp. et Isid. cum aliis quatuor exinde derivatis addunt, dilectissimi fratres. advocamus, ut vigilantia pastorali, [Col. 0620C] Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 12, ne quid diabolicae fraudis astutia possit nocere. Lectionem ab eo inductam ex suis codd. nostri quoque mss. libri confirmant, duobus posteriorum collectionum Vat. exceptis, in quibus, ne quid diabolicae rei astutia possit [Col. 0620D] nocere. ne quid diabolicae licere possit astutiae, commissis vobis gregibus diligentius consulatis: ne is qui Domini misericordia revelante per nostram curam a nostris ovibus morbus [Col. 0620D] Antiquam lectionem revocavimus auctoritate antiquissimi Vat. Dionysii, et mss. Vercell. ac duorum Vatt. Quesnellus cum aliis mss. et Justello, abjicitur. abigitur, necdum vobis praemonitis, et adhuc quid agatur ignaris, [Col. 0620D] Quesn. in marg., Dionys. per vestrae sedis pergat Ecclesias; male. Ita quidem apud Justellum, non vero in nostris Dionysii, nec in Hadrianeis codicibus. per vestras se dispergat Ecclesias, [Col. 0620D] Codd. Corb. et Thuan. 1. Quesn., et suorum furtim cuniculorum inveniat latebram. et suarum furtim cuniculos inveniat latebrarum, [Col. 0620C] 624 [Col. 0620D] Vulg. ante Quesn. cum ms. Vercell. et Justello, ne quod, perperam. ut quod a nobis in Urbe exstinguitur, tenebrosis apud vos radicibus seminetur. Plurimos impietatis Manichaeae sequaces et doctores in Urbe investigatio nostra reperit, vigilantia divulgavit, auctoritas et censura coercuit: quos potuimus emendare, correximus; et ut damnarent Manichaeum cum praedicationibus [Col. 0620D] Ita mss. Vulg. ante Quesn., et discipulis. Mox confessione in duobus Vat. et Vindebon collect. Hisp., loco professione. et disciplinis suis publica in Ecclesia [Col. 0621A] professione, et manus suae subscriptione, compulimus; et ita de voragine impietatis suae confessos, poenitentiam concedendo, levavimus. Aliquanti vero, qui ita [Col. 0621C] Quesnellus et duo nostri inferioris notae codices, se demerserunt, ut nullo his auxilii possit remedio subveniri. Secuti sumus veterem lectionem, quae est in mss. collectionum Dionysii, Hadrian., Hisp., Isid. 12 et 24, nec non apud Justellum. In Vindebon. coll. 5, se demerserunt, ut nullum his auxiliantis possit remedium subvenire. se demerserant, ut nullum his auxiliantis posset remedium subvenire, subditi legibus, secundum Christianorum principum constituta, ne sanctum gregem sua contagione polluerent, per publicos judices perpetuo sunt exsilio relegati. Et omnia quae tam in Scripturis quam in occultis traditionibus suis habent profana vel turpia, ut nosset populus quid refugeret aut [Col. 0621C] Quatuor mss. addunt quid. vitaret, oculis Christianae plebis certa manifestatione probavimus: adeo ut ipse [Col. 0621C] Cod. Vat. 543 collect. 21, qui dicebatur episcoporum episcopus. Hic autem in sermone 16, de Jejun. decimi mensis 5, dicitur, episcopus ipsorum detestandi criminis ordinator. qui eorum dicebatur episcopus, a nobis tentus, proderet flagitiosa in suis [Col. 0621C] Ita plerique codices Quesnelli et nostri cum puro Dionysiano et Vindebon. collect. 5. Vulgati cum Hisp. et Isid. aliisque quatuor ejusdem originis, mysteriis. Alii codd. a Quesn. indicati in margine, mysteriis mysticis, quae tenerent. mysticis quae teneret, sicut gestorum vos series poterit edocere. Ad instructionem enim [Col. 0621B] vestram etiam ipsa direximus: quibus lectis, omnia quae a nobis deprehensa sunt nosse [Col. 0621C] Quesn. cum quibusdam codd., potestis; melius exempla Vat. Dionysii, Hadrian., Hisp. et Isid., cum anterioribus vulgatis, poteritis. Paulo ante iidem Vulg. [Col. 0621D] cum uno Vat., reprehensa, pro deprehensa. poteritis.
Et quia aliquantos de his, [Col. 0621D] Ita cum Quesn. cod. Vindebon. collect. 5 et duo Vat. Caeteri cum Vulg., quos ne absolverentur. Idem cod. Vindebon., arctius, pro arctior. quos hic, ne se absolverent, arctior reatus involverat, cognovimus aufugisse; hanc ad dilectionem vestram epistolam misimus [Col. 0621D] Verba per acolythum nostrum desunt in Vat. Dionysii et in Hadrianeis etiam editis; sed leguntur in caeteris nostris codicibus. Quesnellus, per illum acolythum. At illum nullibi reperire licuit. Forte in aliquo ejus codice positae fuerunt litterae ill. loco proprii nominis, ut in antiquis formulis usitatum est. per 625 acolythum nostrum; ut effecta certior sanctitas vestra, [Col. 0621D] Voces fratres charissimi absunt a mss. Hadrian. Vindebon. Hisp. et Justello, nec non a duobus aliis Vatt. atque a vulgatis ante Quesn. fratres charissimi, sollicitius agere dignetur et cautius, [Col. 0621D] Duo Vatt. collect. 21, ne alicubi Manichaeae perversitatis homines plebes vestras facultatem habeant laedendi; sed hi iidem codices paulo post, necubi occultandi, etc. necubi Manichaeae perversitatis homines plebes vestras facultatem laedendi, et hujus sacrilegii possint invenire doctores. Aliter enim nobis commissos regere non possumus, nisi [Col. 0622C] Ms. Vat. collect. 11 cum Vindeb. Hisp., eos. Mox in Vat. collect. 24, ne pestis audacius divulgetur. hos, qui sunt perditores et perditi, zelo fidei Dominicae persequamur; et a sanis mentibus, ne pestis haec latius divulgetur, severitate qua possumus [Col. 0622A] abscindamus. Unde hortor dilectionem vestram, obtestor et moneo, ut qua [Col. 0622C] Vindeb. collect. 5 omittit debetis et. debetis et potestis sollicitudine vigiletis ad investigandos eos, necubi occultandi se reperiant facultatem. Ut enim habebit a Deo [Col. 0622C] Editiones ante Quesn. cum Vat. collect. 24, ingens remunerationis praemium. In Vat. collect. 11 deest ingens et dignae. Quesn. in marg. Al.: dignum. Paulo post, de reatu negligentiae suae non poterit excusari, in Vindebon. Hisp. dignae remunerationis praemium, qui diligentius, quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit exsecutus; ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare, quicumque plebem suam, contra sacrilegae persuasionis auctores, noluerit custodire. Data [Col. 0622C] Cod. Thuan. 1 Quesn., IV kal. Addidimus Augusto ex ms. Vindebon. collect. 5. tertio kalendas Februarii, Theodosio Augusto XVIII et Albino viris clarissimis consulibus.
Imperatores THEODOSIUS et VALENTINIANUS Augusti [Col. 0622C] Quesn. Albino P. P. et patricio. Post P. P. adjecimus II, ex editis et mss. Novellarum libris, pro quo codex Wur., Albino bis P. P. Fuit scilicet Albinus [Col. 0622D] primum praefectus praetorio an. 426, ut colligitur ex l. 7, de Legitim. Haeredit. Expunximus autem et patricio; hoc enim titulo ille quidem inscribitur in legibus an. 446, non vero in illis an. 445. ALBINO P. P. II.
Superstitio paganorum quoque damnata temporibus, inimica publicae disciplinae, et hostis fidei Christianae, [Col. 0662D] Ms. Goth., ad exsilium, corrupte. ad excidium sui clementiam nostram non immerito provocavit. Manichaeos loquimur, quos exsecrabiles, et toto orbe pellendos omnium retro principum statuta judicarunt. Nec dissimulationem crimina [Col. 0622D] Detecta scilicet fuit an. 443 opera S. Leonis ex Chronico Prosperi. Confer admonitionem nostram praemissam epistolae primae, num. 23, nec non dissert. 1 Quesn. de vita et rebus gestis S. Leonis an. 443. nuper detecta patiuntur. Quae enim et quam dictu audituque obscena in judicio beatissimi papae Leonis, [Col. 0622D] Ipse Leo, epist. 15 ad Turrib. cap. 16, ait: In judicio nostro, cui non solum frequentissima praesentia sacerdotum, sed etiam illustrium virorum dignitas, et pars quaedam senatus ac plebis interfuit, ipsorum (Manichaeorum) qui omne facinus perpetrarunt, ore reseratum est. coram senatu amplissimo manifesta ipsorum confessione patefacta sunt? Adeo ut eorum quoque qui diceretur [Col. 0622D] Confer annot. 13 (Supra n. c ) in epist. praeced. episcopus, et voce propria proderet, et omnia scelerum suorum secreta perscriberet. [Col. 0623A] Quod notitiam nostram latere non potuit, quibus tutum non est negligere tam detestandam Divinitatis injuriam, et impunitum relinquere scelus quo non solum corpora deceptorum, sed etiam animae inexpiabiliter polluuntur. Unde, Albine, parens charissime [Col. 0623B] In editionibus ante Quesn. sine interpunctione jungebantur litterae A. A., et cum sic junctae significent Augustos, Brissonius, l. III de Formulis § 63, has siglas interpretandas contendit Augustorum; putatque librariorum quorumdam arbitrio, eo quod earum potestatem ignorarent, factum fuisse ut in [Col. 0623C] nonnullis mss. illae siglae reddantur atque amantissime. Hinc Quesnellus non siglas, sed Brissonii interpretationem Augustorum textui inseruit, notavitque in ms. Oxoniensi legi, pater charissime atque amantissime. Verum eaedem siglae in plerisque mss. sic cum interpunctione exhibentur: P. K. A. A. Ritterius enim in notatione ad primam novellam Theodosiano Codici subjectam monuit, in tribus mss. Wur., Ottob et uno Sichard. haberi P. K. A. A., et pari interpunctione in duobus codd. Goth., at alio Sichard. P. A. A. Id convenit interpretationi, quae in aliis mss. legitur, parens charissime atque amantissime. Hanc autem fuisse formulam eo tempore usitatam liquet ex novell. 17 Theodosii de Repudiis, ubi expressis verbis Florentius parens charissimus atque amantissimus dicitur; et ex epist. 20, 23 et 25, in Auctario Symmachi, in quibus idem Symmachus praefectus Urbis ab Honorio similiter vocatur. Apud Spartianum in Vita Antonini Getae, cap. 2, Juvenalis praefectus praetorio nuncupatur parens amantissime. Nullibi autem formulam [Col. 0623D] parens charissime Augustorum expressam reperimus. Idem Brissonius, eodem lib. III c. 63, siglas Fr. A. in aliis legibus signatas interpretatur frater amantissime. Mox cod. Oxoniensis Quens:, illustris et praeclara magnificentia tua. A. A. illustris et magnifica auctoritas tua, 627 hac nos in aeternum victura lege [Col. 0623D] Ms. Wur., instituisse. statuisse cognoscat, quam in omnium provinciarum faciet notitiam [Col. 0623D] Verba edictis propositis desiderantur in cod. Oxoniensi. edictis propositis pervenire. Ut ubicumque terrarum quisquam Manichaeorum fuerit deprehensus, poenas, quas in sacrilegos jura sanxerunt, auctoritate publicae severitatis excipiat. Sitque publicum crimen, et omni volenti sine accusationis periculo tales arguere sit facultas. Nec cuiquam licitum tutumque sit aut celare tales, aut talibus [Col. 0623B] [Col. 0623D] Ms. Goth. et editio Sichardi, convivere. Aliqui codices cum editione Lipsiensi, conhibere; sed notavit Ritterius a librariis confundi connivere et conhibere. connivere: cum omnia de his a nobis confirmata sint retro principum [Col. 0623D] Ms. Goth. et libri omnes impressi cum Quesn., statuta. Secuti sumus emendationem Ritterii; ita enim principum constituta appellantur leges adversus [Col. 0624B] Manichaeos in epist. praecedenti, cap. 1. Paulo aliter constituta principum constitutiones dicuntur. Vide Paratitl. de constitutionibus principum. constituta, ut noverint universi hac edictali lege proposita, Manichaeos [Col. 0624B] Ms. Oxon., militia, dignitate, et urbium habitatione. dignitate militiae et urbium habitatione privandos ( [Col. 0624B] Lineis inclusa desunt in eodem codice. ne quis innocens talium conversatione aut societate capiatur). Successiones nec capiant, nec relinquant, ( [Col. 0624C] Haec quoque inclusa ibidem desiderantur. Mox Nec his pro Nec eis in cod. Wur. sed fisci nostri viribus aggregentur. Nec eis quod palam interdicimus, ulla fraude quaeratur. Injuriarum careant actione, contractos liberos omnino non habeant.) Primates uniuscujusque militiae ( [Col. 0624C] In Oxoniensi inclusa lineis pariter omittuntur. vel officii mox exigenda per apparitionem vestram) decem [Col. 0624A] librarum auri multa percellat, [Col. 0624C] Idem cod., si aliquem ex his sciverint militare. si quem hac superstitione pollutum siverint militare; neque enim aliquid [Col. 0624C] Ms. Wur., nimietate. nimium in eos videtur posse decerni, quorum incesta perversitas religionis nomine lupanaribus quoque ignota, [Col. 0624C] Ms. Oxon. delet vel pudenda. vel pudenda committit. [Col. 0624C] Cod. Wur., Dat. XIV kal. Jul. Mox cod. Ottob. et editi ante Quesn., Valent. VII, pro VI, male. Tandem Numo vulgati habebant. Correximus ex ms. Wur. Nomus enim, non Numus in aliis pluribus documentis vocatur, qui cum Valentiniano consulatum gessit an. 445. Dat. XIII kal. Jul. Romae Valent. A. VI, et Nomo v. c. coss.
I. De ordinatione episcoporum, presbyterorum et diaconorum, ut post sabbatum, vel circa exordia noctis quae proxime succedit, vel mane ipso Dominico die celebretur. —II. De iteratione sacrificii, quod repetere oportet eadem festivitatis die, cum et basilica angustior est quam ut totum simul populum capere queat, et ingens fidelium multitudo convenit.
LEO episcopus DIOSCORO episcopo Alexandrino salutem.
Quantum dilectioni tuae Dominicae charitatis [Col. 0624D] Codd. Vat., Hisp. et Isid., impendimus. Mox pro desideramus mss. Hisp. et Isid. et Vat. collect. 11, festinemus; editi in margine cum mss. Cantabr. et Thuan. Quesnelli, ac duobus nostris Vatt. collect. 21, festinamus. Paulo post editi Quesn. in textu, specialis gratiae, in margine spiritualis. impendamus affectum, ex hoc poteris approbare, quod tua firmius fundare desideramus initia, ne quid charitati tuae ad perfectionem deesse videatur, cum tibi spiritalis gratiae merita, [Col. 0624D] In antiquiss. Vatt. collect. 8, ut probamus. ut probavimus, suffragentur. Paterna igitur et fraterna collatio debet sanctitati tuae esse gratissima, et a te taliter suscipi, quemadmodum a nobis eam intelligis proficisci. Unum enim nos sentire oportet et agere, ut sicut legimus [Col. 0625A] in nobis quoque unum esse cor, et una anima comprobetur (Act. IV, 32) . [Col. 0625C] 24. qu. 1, Cum beatissimus, c. 10. Cum enim beatissimus Petrus apostolicum a Domino acceperit principatum, et Romana Ecclesia in ejus permaneat institutis, nefas est credere quod [Col. 0625C] Mss. Vat. Hisp. et Isid., sanctus episcopus discipulus ipsius Marcus. Vindeb. Hisp. solum delet episcopus. Mox suarum deest in Vat. 5845 collect. 8. sanctus discipulus ejus Marcus qui Alexandrinam primus Ecclesiam 629 gubernavit, aliis regulis traditionum suarum decreta formaverit: cum sine dubio de eodem fonte gratiae unus spiritus [Col. 0625C] Particulam et a Quesnello omissam restituimus ex septem potioribus nostris mss. Postea ordinatis pro ordinatus in duobus codd. et discipuli fuerit et magistri, nec aliud ordinatus tradere potuerit, quam quod ab ordinatore suscepit. Non ergo patimur, ut cum unius nos [Col. 0625C] Verbum esse, quod Quesnellus omisit, ex aliis editionibus et ex codd. Hisp. et Isid. revocavimus. Dein statuta pro instituta in Vindebon. Hisp. esse corporis et fidei fateamur, in aliquo discrepemus; et alia doctoris, alia discipuli instituta videantur.
[Col. 0625C] Dist. 75, Quod a Patribus, c. 4. Quod ergo a patribus nostris propensiore cura novimus esse servatum, a vobis [Col. 0625C] Quesnellus pro quoque habet hoc, uti quidam inferioris notae codices praeferunt. In Merlino et Sichardo utrumque omittitur. Secuti sumus non tam caeteras editiones, quam plures et potiores nostros [Col. 0625D] codices. quoque volumus custodiri, ut non passim diebus omnibus sacerdotalis vel levitica ordinatio celebretur; sed post diem sabbati, ejus noctis quae in prima sabbati lucescit, exordia deligantur [Col. 0625D] Post verbum deligantur in Vulg. Quesnello anterioribus hoc glossema inseritur ex mss. collect. 21, hoc est sub lege divini officii substituantur. Hoc glossema jure expunxit Quesnellus ex suis codd. nota 2 allegatis, quibus et reliqui nostri astipulantur. Solum Vat. Hisp. alia interpunctione praefert: Ut non passim diebus omnibus sacerdotalis, vel levitica ordinatio celebretur, sed post diem sabbati, ejusque noctis, quae in prima sabbati lucescit, exordio consecrandi eligantur. Idem est in Isidor. Vat. et Vindeb. Hisp., exceptis extremis vocibus exordio consecrandi eligantur, pro quibus legitur ut in textu, exordia deligantur. , in quibus his qui consecrandi sunt jejunis, [Col. 0625D] Duo nostra mss. Hisp. delent et. Paulo post, ex eadem observantia erit in Vindeb. Hisp. et a jejunantibus sacra benedictio conferatur. Quod ejusdem observantiae erit, si mane ipso [Col. 0625D] Vide not. 3 Quesn. et dissert, ejusdem de Jejunio [Col. 0626C] sabbati. Dominico die, continuato sabbati jejunio, celebretur, a quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt, [Col. 0626C] Duo mss. Hisp. et Vat. Isid., Quod ad diem. quam ad diem resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur, pertinere non dubium est. Nam praeter auctoritatem consuetudinis, quam ex apostolica novimus venire doctrina, [Col. 0626C] Ms. Vat. Hisp., etiam sacram habemus in exemplo Scripturam, quod cum apostoli. etiam sacra Scriptura manifestat [Col. 0625C] (Act. XIII) , quod cum apostoli Paulum et Barnabam ex praecepto Spiritus sancti ad Evangelium [Col. 0626C] Vox gentibus desideratur in Vindeb. Hisp. et apud Sichardum. gentibus mitterent praedicandum, jejunantes et orantes imposuerunt eis manus: ut intelligamus quanta [Col. 0626A] et dantium et accipientium devotione curandum sit, ne tantae benedictionis sacramentum negligenter videatur impletum. Et ideo pie et 630 laudabiliter apostolicis morem gesseris institutis, si hanc ordinandorum sacerdotum formam per Ecclesias quibus Dominus praeesse te voluit, etiam ipse servaveris: ut his qui consecrandi sunt numquam benedictio nisi in die resurrectionis Dominicae tribuatur, cui a vespera sabbati initium constat ascribi, et quae tantis divinarum [Col. 0626C] Vulg. ante Quesn. cum Vat. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 21. dispensationum. Emendationem Quesnelli ex codd. Grimanico, et Victorino, ac ex editionibus Merlini, Nicolini, Surii, et Sichardi, caeteri nostri mss. libri, etiam Vindeb. Hisp. confirmant. dispositionum mysteriis est consecrata, ut quidquid est a Domino insignius constitutum, in hujus diei dignitate sit gestum. In hac mundus sumpsit exordium. In hac per resurrectionem Christi, et mors interitum, et [Col. 0626C] Cod. Vat. 1342 collect. 3, vita accepit aeterna principium. Tria mss. collect. 8. vita accepit aeternum principium. Quidam codd. collect. 21, et Vindeb. Hisp., vita accepit principium. vita accepit initium. In hac apostoli a Domino praedicandi omnibus gentibus [Col. 0626B] Evangelii tubam sumunt (Joan. XX, 21) , et inferendum universo mundo sacramentum regenerationis accipiunt. In hac, [Col. 0626D] Vindeb. Hisp., sicut beatus Joannes testatur, cum congregatis in unum discipulis, clausis januis ad eos Dominus introisset. sicut beatus Joannes evangelista testatur, congregatis in unum discipulis, januis clausis, cum ad eos Dominus introisset, insufflavit, et dixit: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata remittuntur eis; et [Col. 0626D] Antiquiss. Vat. 5845 et Vindeb. Hisp., quorum retinueritis, retenta sunt. Vat. Hisp., erunt. quorum detinueritis, detenta erunt (Ibid., 22) . In hac denique promissus a Domino apostolis Spiritus sanctus advenit (Act. II, 1; Joan. XIV, 16; XVI, 7) ; ut coelesti quadam regula insinuatum et traditum noverimus, in illa die celebranda nobis esse mysteria sacerdotalium benedictionum, [Col. 0626D] Editi, in quo. Correximus ex memorato antiquiss. Vat., ex duob. Hisp. et Vat. Isid., ac Vallicellano collect. 8. in qua collata sunt omnia dona gratiarum.
Ut autem in omnibus observantia nostra concordet, illud quoque volumus custodiri, ut cum solemnior [Col. 0626D] Vox quaeque deest in editis ante Quesn. et quinque nostris codd., nec non apud Sichardum. quaeque festivitas conventum populi numerosioris indixerit, et [Col. 0626D] In mss. Hisp., Isid. et collect. 21, et ad eamdem fidelium multitudo. Merlinus, et eam fidelium, etc. Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, et ad eam tanta fidelium multitudo. Similiter Sichardus, qui solum omittit fidelium. Quesn. in marg., et ad eam tanti sacrificii oblatio iterata, quod nullibi reperimus. . ea fidelium [Col. 0627A] multitudo convenerit, quam recipere basilica simul una non possit, sacrificii oblatio indubitanter iteretur; ne his tantum admissis ad hanc devotionem, qui primi advenerint, videantur hi, qui postmodum confluxerint, [Col. 0627B] Exemplaria collect. 21, non recipi. non recepti, cum plenum pietatis atque rationis sit, ut quoties basilicam, in qua agitur, praesentia novae plebis impleverit, [Col. 0627B] Vide not. 4 Quesnelli. toties sacrificium subsequens offeratur. [Col. 0627B] De Consecr. dist. 1, Necesse est, c. 51. Necesse est autem ut quaedam pars populi sua devotione privetur, si unius tantum missae more servato, sacrificium offerre non possint, nisi [Col. 0627B] Mss. Hisp. et Isid. omittunt qui. qui prima diei parte convenerint. Studiose ergo dilectionem tuam et [Col. 0627B] Vide not. 5 Quesn. et observationem nostram. familiariter admonemus 632 ut quod nostrae consuetudini ex forma paternae traditionis insedit, tua quoque cura non negligat: [Col. 0627B] Al. cum mss. collect. 24, atque Sichardo, ut omnia nobis ex fide et actibus congruant. ut per omnia nobis et fide et [Col. 0627B] actibus congruamus. Propter quod remeanti filio nostro [Col. 0627B] Vide not. 6 Quesn. Possidonio presbytero, hanc ad fraternitatem tuam epistolam dedimus preferendam, qui [Col. 0627B] Codd. collect. 8, in nostris. Mox in Vindebon. [Col. 0627C] Hisp., atque orationibus. nostris processionibus atque ordinationibus frequenter interfuit, et toties [Col. 0627C] Verba ad nos stricte accepta de ipso Leone indicare videntur, hunc Possidonium litteras quoque Cyrilli de Paschate an. 444, quarum fragmentum edidimus ante, epist. 3 ad eumdem Leonem, Romam attulisse an. 445. Sed vox toties non duas tantum, sed plures Possidonii transmissiones significat: cumque certum sit eumdem etiam ad Coelestinum missum fuisse cum commonitorio et epistola ejusdem Cyrilli in Nestorii causa an. 430, jam probabilissimum est voces ad nos, quae hanc quoque ipsius transmissionem videntur comprehendere, non de solo Leone, sed de praedecessore etiam ejus accipiendas esse. Nos enim pro ipsa pontificia dignitate accipi potest, quae in omnibus Petri successoribus una eademque est, uti innuimus in admonit. ad epist. 1, num. 25. ad nos missus, quid in omnibus [Col. 0627C] Quesn. ita emendavit ex codicibus et editionibus nota ejusdem septima recensitis. Hanc emendationem etiam nostri potiores et antiquiores mss. libri collect. [Col. 0627D] 3, 8, 23 et 24, approbant. Vulgati Leonini cum quibusdam mss. collect. 21, apostolicae sedis auctoritatis. Vat. 541 ejusdem collectionis, apostolicae sedis auctoritate. In Vat., Hisp., Isid. et mss. collect. 12, atque 22, Apostolicae sedis auctoritatibus. apostolicae auctoritatis teneremus, agnovit. Data [Col. 0627D] In mss. collect. 3, in Vat., Hisp. et Isid. nec non in tribus codd. collect. 21, data omittitur. Vindebon. Hisp., X kal. Julii. Editi ante Quesn. ex Merlino et mss. collect. 24 atque Sichardo, kal. Juliis. Antiquissimus Vat. 5845 collect. 8, XI kal. Junias. Soli codices antiqui Vallicell. A, 5, et Vercellensis nec non Vat. 3791 habent XI kal. Julias. Cum vero codices Vallicell. et Vercell. pertineant ad eamdem collectionem 8 ad quam spectat Vat. 5845, utra lectio praeferenda sit, dubitari posset. Dubitationem tamen videtur eximere caeterorum codicum consensus in voce Jul., ac propterea ultimam lectionem a Quesnello inductam retinuimus. XI kalendas Julias.
I. Ecclesia Christo instituente collocata in Petri soliditate, a qua non recedendum. Hanc ille violat qui ejus potestatem tentat infringere. — 633 II. Hilarium arguit Ecclesiarum statum et concordiam perturbantem. —III. Celidonium ab Hilario depositum retractato judicio sedi suae restitutum esse, exponit. —IV. Projectus episcopus, cui aegrotanti alterum idem Hilarius substituerat, in integrum restitutus. —V. Ordinationem episcopi provincialis metropolitano reservandam. —VI. Sine cleri plebisque consensu, et extra diem legitimum neminem ordinandum. —VII. Hilario metropolitani dignitas et potestas in provinciam Viennensem adempta. —VIII. Neminem pro levi causa communione esse pellendum. —IX. Ut praeter Leontii antiquioris [Col. 0628B] episcopi consensum alterius provinciae concilium non indicatur.
[Col. 0628D] Jacobus Sirmondus siglis VV. CC. non veterem schedam, ut perperam interpretatus est Quesn. not. 2, sed veteres codices, aut unum saltem antiquum exemplar allegavit, in quo huic epistolae praefigitur, Dilectissimis fratribus universis episcopis per provincias Maximam Sequanorum et Viennensium constitutis Leo. Displicuit Quesnello additio Maximae Sequanorum, eo quod nolit Celidonium episcopum Vesontionis, quae Maximae Sequanorum metropolis est. Sed Vesontionensem hujus episcopatum vindicabimus in observat. ad diss. 5 Quesnelli, part. I cap. 2, ubi et de hac inscriptione plura. Dilectissimis fratribus, universis episcopis per Viennensem provinciam constitutis, LEO Romae episcopus.
Divinae cultum religionis, quem in omnes gentes omnesque nationes Dei voluit gratia coruscare, [Col. 0628D] Dist. 19, Ita Dominus noster Jesus, c. 7. ita Dominus noster Jesus Christus humani [Col. 0629A] generis Salvator instituit, ut veritas, quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur, per apostolicam tubam in salutem universitatis exiret, sicut scriptum est: In omnem terram [Col. 0629C] Quesnellus, exiet; et notavit in margine: Ita mss. codd., quod et antiquis Patribus familiare. At Sirmondus cum omnibus nostris codd. et anterioribus excusis exivit; et ita etiam apud plures Patres a P. Sabatter allegati, quorum nonnulli exiit, uti etiam in antiquissimo Psalterio ms. capituli Veronensis et [Col. 0629D] in Sangermanensi ab eodem laudato: nulli autem Patres ab eo citantur pro exiet. Si originalis textus haberet exibit, tum subsistere posset exiet. Forte typographorum lapsu in Quesnelli edit. exiet pro exibit impressum fuit. exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Ps. XVIII, 5) . Sed hujus muneris sacramentum ita Dominus ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo, principaliter [Col. 0629D] Ita codd. Corb. et Thuan. apud Quesnel. not. 3, quam confer cum nostra observat. Sirmondus, collocaret atque ab ipso quasi quodam capite dona sua vellet in corpus omne manare. Aliae editiones cum nostris mss., collocaret, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in corpus diffunderet. collocarit; et ab ipso quasi quodam capite, dona sua velit in corpus omne manare, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Hunc enim in consortium individuae [Col. 0629D] Vide not. 4 Quesn. et observat. nostram. unitatis assumptum, id quod ipse erat, voluit nominari, dicendo: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam [Col. 0629B] meam (Matth. XVI, 18) ; ut aeterni templi aedificatio, mirabili munere gratiae 634 Dei, in Petri soliditate consisteret; hac Ecclesiam suam firmitate corroborans, ut illam nec humana temeritas posset appetere, nec portae contra illam inferi praevalerent. Verum hanc petrae istius sacratissimam firmitatem, Deo, ut diximus, aedificante constructam, nimis impia vult praesumptione violare quisquis ejus potestatem tentat infringere, favendo cupiditatibus suis, et id, quod accepit a veteribus, non sequendo: cum nulli se subditum legi, nullis institutionis Dominicae credit regulis contineri, a vestro nostroque, per novae usurpationis ambitum, more desciscens, praesumendo illicita, et quae custodire debuit, negligendo.
Verum haec nos, Deo, ut credimus, aspirante, [Col. 0629D] Sirmondus, reservata. servata circa vos nostrae charitatis gratia, quam sanctitati vestrae apostolica semper sedes, ut meministis, impendit, nitimur consilio maturiore corrigere, et vestrarum Ecclesiarum statum communicato vobiscum labore, componere, non nova instituentes, sed vetera renovantes: ut in status consuetudine, quae nobis a nostris patribus est tradita, perduremus, et Deo nostro per boni operis ministerium, remotis perturbationum scandalis, placeamus. Nobiscum itaque vestra fraternitas recognoscat [Col. 0630A] apostolicam sedem, pro sui reverentia a vestrae etiam provinciae sacerdotibus, innumeris relationibus esse consultam, et per diversarum, quemadmodum vetus consuetudo poscebat, appellationem causarum, aut retractata, aut confirmata fuisse judicia: adeo ut servata unitate spiritus in vinculo pacis, commeantibus hinc inde litteris, quod sancte agebatur, perpetuae proficeret charitati: [Col. 0629D] Editi ante Quesn. cum solis codd. collect. 24 et Sirmondo, quam. quoniam sollicitudo nostra, non sua quaerens, sed quae sunt Christi, dignitatem divinitus datam nec Ecclesiis, nec Ecclesiarum sacerdotibus abrogabat. Sed hunc tramitem semper inter majores nostros et bene tentum, et salubriter [Col. 0629D] Sic cum Quesn. nostri codd. Al., constitutum, Vide not. 5 Quesn. et observat. nostram. custoditum Hilarius Ecclesiarum statum, et concordiam sacerdotum novis praesumptionibus turbaturus excessit; ita suae vos cupiens subdere [Col. 0630B] potestati, ut se beato apostolo Petro non patiatur esse subjectum, ordinationes 635 sibi [Col. 0630C] Vide not. 6 ejusdem, et nostram observationem. omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus [Col. 0630C] Sirmondus cum editis ante Quesn., in suum jus transferens dignitatem. Nostri codd., in suum jus transferre dignitatem, quod alia interpunctione ad participium cupiens refertur. Quesn. praetulit lectionem mss. collect. 2. in suam transferens dignitatem; ipsius quoque beatissimi Petri reverentiam verbis arrogantioribus minuendo: cui cum [Col. 0630D] Ita omnes nostri codd., immo etiam Quesnelli atque Sirmondi, omnesque editiones. Conjecturas Quesnelli, quibus mallet legi pro caeteris expendemus in observat. ad not. ejusdem 7. prae caeteris solvendi et ligandi tradita sit potestas (Matth. XVI) , pascendarum tamen ovium cura specialius mandata est (Joan. XII) . Cui quisquis principatum aestimat denegandum, illius quidem nullo modo potest minuere dignitatem; sed inflatus spiritu superbiae suae, semetipsum in inferna demergit.
Quae igitur apud nos in causa Celidonii episcopi gesta confecta sint, et quae Hilarius dixerit, dum cum eodem, praesente supradicto episcopo, [Col. 0630C] audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat. Ubi postquam Hilarius rationabile, quod in sanctorum concilio sacerdotum posset respondere, [Col. 0630D] Tres nostri mss., non habuerit. non habuit, ad ea se [Col. 0630D] Quesn., in marg.: S. Paulus I Cor. XIV, 25: Occulta cordis ejus manifesta fient. occulta cordis ipsius transtulerunt, quae nullus laicorum dicere, nullus sacerdotum posset audire. Doluimus, [Col. 0630D] Verbum fateor, quod erat in editionibus ante Quesn. ex nostris mss. et Sirmondo revocavimus. fateor, fratres, et hunc ejus mentis tumorem medelis patientiae nostrae curare tentavimus. Nolebamus etenim ea illi exacerbare vulnera, quae suae animae insolentibus subinde sermonibus infligebat, et quem susceperamus ut fratrem, [Col. 0630D] Nostri codices, delinire magis (quamvis ipse suis responsionibus invitaret, forte incitaret) quam contristare, etc. Idem legitur apud Sirmondum hac una exceptione, quod pro invitaret habet innodaret. Noluimus tamen mutare lectionem anteriorum editionum, etiam Quesnelli, qui ad marginem notavit pro innodaret: Alias, irretiret, vel implicaret. delinire magis ipsum, quamvis [Col. 0631A] ipse se suis responsionibus innodaret, quam contristare nostris interlocutionibus, nitebamur. Absolutus est Celidonius episcopus, quoniam se injuste sacerdotio fuisse dejectum, manifesta testium responsione, ipso etiam praesente, monstraverat; ita ut, quod Hilarius nobiscum residens posset opponere, non haberet. Remotum est ergo judicium, quod prolatum in hac sententia legebatur, quod tamquam [Col. 0631C] Confer not. 8 Quesnelli. viduae maritus sacerdotium 636 tenere non posset. Quod nos quidem servantes legatia constituta, sollicitius voluimus custodiri, non solum circa sacerdotes, sed circa clericos quoque minoris officii: ne ad sacram militiam hi permittantur accedere quibus sit tale conjugium, [Col. 0631C] Ita nostri codd. cum Quesn. Al., vel contra; Sirmondus, ut contra. vel qui contra apostolicam disciplinam non unius tantum uxoris viri fuisse monsirentur. Sed [Col. 0631B] sicut eos, quos factum suum non potest excusare, aut non admittendos, aut si [Col. 0631C] Sirmondus addit admissi, quod tamen etiam in nostris mss. omissum subintelligitur. fuerint, decernimus removendos, ita quibus hoc falso objicitur, [Col. 0631C] Editi ante Sirmondum et Quesn. cum aliquibus mss.. perperam, ab ea necesse est. habita necesse est examinatione purgemus, et suum officium perdere non sinamus. [Col. 0631C] Celidonium Vesontionensem fuisse episcopum liquebit ex his quae adversus Quesnellum disputabuntur in observationibus ad dissertationem ejus 5, c. 1. Nihil itaque juris in illum Arelatensis episcopus obtinebat, ac propterea cum S. Leo scripsit: Mansisset in illum prolata (ab Hilario Arelatensi) sententia, si objectorum veritas exstitisset, non eo sensu accipiendum est, ac si S. pontifex jus ullum Hilarii proprium in Celidonium agnoscat; Valentinianus enim in constitutione mox subjicienda, quae ex Leonis mente scripta et edita est, de Hilario pronuntians, [Col. 0631D] alios incompetenter removit, quod ad Celidonii depositionem refertur; voce incompetenter jus in Celidonium eidem defuisse palam insinuat. Itaque depositionis sententiam mansuram fuisse asseruit S. Leo non Hilarii jure, sed vel jure aliorum episcoporum ejusdem Celidonii provinciae quos convenisse auctor Vitae Hilarii indicat, vel saltem facto, quatenus ex legalibus institutis viduarum maritum a sacris altaribus arcendum S. pontifex pariter judicasset; unde praemisit: Quod nos quidem servantes legalia constituta, sollicitius voluimus custodiri non solum circa sacerdotes, sed circa clericos quoque minoris officii. Hinc expungendam credidimus postillam a Quesnello huic loco appositam: Hilarii potestatem in provinciam Viennensem non impetit S. Leo, quod Celidonium Hilarii jure, Leone fatente, depositum falso praesumit. Mansisset namque in illum prolata sententia, si objectorum veritas exstitisset. Redditus itaque est Ecclesiae suae, et huic, quam amittere non debuit, dignitati coepiscopus noster Celidonius, sicut gestorum series, et post decursam cognitionem sententia, quae a nobis est prolata, testatur.
Huic negotio sic finito, fratris et coepiscopi nostri Projecti querela successit: cujus ad nos litterae lacrymabiles et dolendae, de superordinato sibi episcopo, sunt directae. Epistola quoque [Col. 0631C] ingesta est civium ipsius, et numerosa singulorum [Col. 0632A] subscriptione firmata, invidiosissimis contra Hilarium plena querimoniis: quod Projecto episcopo suo aegrotare liberum non fuisset, ejusque sacerdotium in alium praeter suam notitiam esse translatum, et tamquam in vacuam possessionem ab Hilario pervasore haeredem viventis inductum. Quid hic fraternitas vestra sentiat, cuperemus audire. Quamquam de vestris animis nostra non debeat sententia dubitare: cum fratrem in lectulo constitutum, tam non infirmitate corporis aggravari quam alio videatis dolore 637 torqueri. Quae spes illi de vita relinquitur, cui de sacerdotio suo desperatio, dum illi alter substituitur, irrogatur? Apparet [Col. 0632C] Editi anteriores Sirmondo et Quesnello, et quidam codd. addunt ergo. quam mitis sit corde Hilarius, qui obesse praesumptioni suae fraternae mortis credidit tarditatem. Quantum enim in se fuit, illi [Col. 0632B] subtraxit lucem, abstulit vitam, qui hunc [Col. 0632C] Sirmondus inserit ei. dolorem in locum ejus alterum subrogando, ne ad salutem illi recursus esset, injecit. Esto ut [Col. 0632C] Sensus exigere videtur brevi. Editi ante Sirmondum, brevis fratri invenerit, vel, inventa fuerit humanae conditionis consueta migratio. Apud Quesn. cum duobus nostris codicibus perperam, conditioni. brevis fratri evenerit humanae conditionis consueta migratio, quid sibi Hilarius quaerit in aliena provincia, et id quod nullus decessorum ipsius ante Patroclum habuit, [Col. 0632C] Ita Quesnellus, et quidam nostri codices. Al., cur usurpat? Paulo ante editi vetustiores Sirmondo et Quesnello, aut Patroclus habuerit, male; ante Patroclum enim habent tum nostri tum Sirmondi et Quesnelli codices, ac praesertim Corbeiensis; ipseque sermonis contextus idipsum flagitare cognoscitur. quid usurpat? cum et ipsum, quod Patroclo a sede apostolica temporaliter videbatur esse consessum, postmodum sit [Col. 0632C] Indicatur Bonifacii I papae decretum confirmatum a Coelestino, quo Narbonensis prima Patroclo antea tributa decreto Zosimi eidem adempta fuit, et Narbonensi episcopo restituta. In hoc autem Zosimus Patroclo faverat, quia is decessores suos ea provincia [Col. 0632D] semper potitos iis argumentis statuit, quibus tum episcopus Narbonensis apte respondere non potuit. Cum vero sub Bonifacio I idem episcopus Narbonensis resumptis viribus contrarium ostenderit ejusmodi documentis, quae allatis ab Arelatensi adeo praestabant, ut omnino convincentia sequentes pontifices approbaverint, hinc eam provinciam eidem Arelatensi meliore sententia sublatam Leo affirmat. sententia meliore sublatum? Exspectarentur certe vota civium, testimonia populorum; quaereretur honoratorum arbitrium, electio clericorum, quae in sacerdotum solent ordinationibus ab his [Col. 0632D] Sirmondus, qui norunt. Porro Patrum regulae videntur esse canones Patrum Sardicensium praecipientium can. 5 eum ordinandum episcopum qui a populo petitur. De hac autem re apertius statuentes Julius I. Innocentius; et Coelestinus, non tam populi quam cleri votum flagitarunt. qui noverunt Patrum regulas, custodiri: [Col. 0632D] Quesnellus contra omnium nostrorum codicum et anteriorum editionum auctoritatem nullo indicato ms. posuit, aut apostolicae. ut apostolicae auctoritatis norma in omnibus servaretur, qua praecipitur ut sacerdos Ecclesiae praefuturus, [Col. 0632C] non solum attestatione fidelium, sed etiam eorum [Col. 0633A] qui foris sunt testimonio muniatur (I Tim. III, 7) , neque illius scandali relinquatur occasio, cum per pacem et Deo placitam concordiam consonis omnium studiis, qui doctor pacis futurus est, ordinatur.
Sed ille insperatus nescientibus supervenit, et improvisus abscessit, cursu, ut didicimus, celeri itinera multa conficiens, et per longinquas provincias tanta [Col. 0633C] Idem Quesnellus in marg.: Forte, maturitate, quod nec codices praeferunt, nec sensus videtur exigere. immaturitate discurrens, ut videatur gloriam de scurrili velocitate potius quam de sacerdotali moderatione captasse. Haec enim directarum ad nos civium verba sunt litterarum: Ante abscessit quam eum venisse 638 nossemus. Non est hoc redire, sed fugere, nec salubritatem impendere diligentiae pastoralis, sed vim inferre latronis et furis, dicente Domino: Qui non intrat per januam [Col. 0633C] Nostri codd., in curtem. Quidam editi, in chortem, alias in cohortem. Sed cors cortis idem est ac cohors, et proprie locum muris cinctum, quo aliquid [Col. 0633D] custoditur, significat. in cortem [Col. 0633B] ovium, sed ascendit aliunde, hic fur et latro est (Joan. X, 1) . Non ergo Hilarius tam studuit episcopum consecrare quam eum potius qui aegrotabat occidere, et ipsum quem superposuit male ordinando decipere. Nos tamen, quod vobis credimus Deo judice placiturum, in commune cunctis fratribus consulentes, et male ordinatum submoveri, et episcopum Projectum in suo sacerdotio permanere debere decrevimus: id statuentes ut si quisquam fratrum nostrorum in quacumque provincia [Col. 0633D] Sirmondus addit de hac vita. decesserit, is sibi ordinationem vindicet sacerdotis, quem illius provinciae metropolitanum esse constiterit. [Col. 0633D] Quidam codd. cum editis ante Sirmondum, quia, ut videmus Mox duo mss. omittunt tamen; pro quo editiones memoratae substituunt etiam. Duae, ut videmus, causae transactae sunt, in quibus tamen multa sunt quae praeter rationem ecclesiasticam videantur esse commissa, et justi judicii debeant exspectare censuram. [Col. 0633C] Sed nos diutius hic non possumus immorari, cum ad alia quae nobis cum vestra sanctitate sollicitius conferenda sunt provocemur.
Militaris manus, ut didicimus, per provincias sequitur sacerdotem, et [Col. 0633D] Locum hunc in anterioribus editionibus perturbatum Sirmondus et Quesnellus ex mss. restituerunt. Vide not. 9 ejusdem Quesn. Sic autem legebatur: Armatis praesumptione suffultum ad invadendas per tumultum famulatur ecclesias, quae proprios amiserint. Traduntur ordinandi ad hoc officium, his quibus praeficiendi sunt civitatibus ignoti. armati praesidii praesumptione suffulto ad invadendas per tumultum famulatur ecclesias, quae proprios amiserint sacerdotes. Trahuntur ordinandi ante hoc officium, his quibus praeficiendi sunt civitatibus ignorati. Ut enim notus qui fuerit et probatus per pacem petitur, ita [Col. 0634A] per vim necesse est, qui ignotus adducitur, imponatur. Obtestor et obsecro, et sub Dei vos invocatione convenio, prohibete, fratres, talia, et omnem dissensionis materiam de vestris provinciis 639 removete. Certe nos ante Deum absolvimus, qui vos, ne permittatis ultra haec fieri, convenimus. Per pacem et quietem sacerdotes qui futuri sunt postulentur. Teneatur subscriptio clericorum, honoratorum testimonium, ordinis consensus et plebis. Qui [Col. 0633D] Vide not. 10 Quesn. praefuturus est omnibus, ab omnibus eligatur. Ordinationem sibi, ut ante jam diximus, singuli metropolitani suarum provinciarum cum his qui caeteros sacerdotii antiquitate praeveniunt, restituto sibi per nos jure defendant. Alienum jus alter sibi non audeat vindicare. Suis limitibus, suis terminis sit unusquisque contentus, [Col. 0634B] [Col. 0633D] Plures hic metropolitanos perstringit. Illi autem videntur intelligi ad quorum provincias Celidonius ac Projectus pertinebant: quippe qui fortassis Hilario permittentes ut judicia et ordinationes in suis provinciis haberet jus suum quodammodo in eum transtulerunt. [Col. 0634C] Ingenuum praeterea Alpium maritimarum metropolitam a Leone fuisse culpatum ob illicitam sui juris cessionem. testatur Hilarus papa epist. 4. Incertum vero est num haec Ingenui reprehensio ad has Leonis litteras referenda sit, an vero ad alias quae interciderint; de quo vide plura in dissert. de [Col. 0634D] epistolis deperditis, num 97. et privilegium sibi debitum in alium transferre se posse, noverit non licere. Quod si quis negligens apostolicas sanctiones, plus gratiae tribuens personali, sui honoris desertor esse voluerit, privilegium suum in alium transferre posse se credens, non is cui cesserit, sed is qui intra provinciam antiquitate episcopali caeteros praevenit sacerdotes, ordinandi sibi vindicet potestatem. Non passim, sed die legitimo ordinatio celebretur; nec sibi constare status sui noverit firmitatem, qui non die sabbati vespere, quod lucescit in prima sabbati, vel ipso Dominico die fuerit ordinatus. Solum enim majores nostri resurrectionis Dominicae diem hoc honore dignum judicaverunt, ut sacerdotes qui sumuntur hoc die potissimum tribuantur.
Suis unaquaeque provincia sit contenta conciliis, nec ultra Hilarius audeat conventus indicere synodales, et sacerdotum Domini judicia, se interserendo turbare. [Col. 0634D] Ita cum antea editis et tribus nostris codd. Sirmondus. Quesnellus autem cum mss. collect. 24, qui tamen noverit se non solum ab alieno jure. Qui non tantum noverit se ab alieno jure depulsum, sed etiam Viennensis provinciae, [Col. 0634D] Quesn. in margine: Forte, qua male usus fuerat. Id autem ea sola de causa scripsit, quia in sua sententia, quam in observationibus ad quintam diss. impugnabimus, Hilarium nullum jus quod sibi non competeret usurpasse contendit. quam male usurpaverat, potestate privatum. Dignum est enim, fratres, antiquitatis 640 statuta reparari, cum is qui sibi ordinationem provinciae indebitae vindicabat, talis in praesenti etiam probatus fuerit [Col. 0634D] Editi ante Sirmondum et Quesn. cum inferioris notae codicibus omittunt exstitisse. Porro metropolitae, qui in aliquo defecisset contra regulas canonum, suae tantum Ecclesiae sacerdotium pro sedis apostolicae pietate servari, ordinationis episcoporum jure adempto, vetus disciplina erat, ut videre est apud Hilarum papam epist. 8, ad Gallicanos, n. 1. Confer etiam Leonis epist. 12, c. 9. exstitisse, ut cum ipse frequentius [Col. 0635A] temerariis et insolentibus verbis sententiam damnationis expeteret, suae tantum civitatis illi sacerdotium, pro sedis apostolicae pietate, praeceptio nostra servaverit. [Col. 0635C] Locus emendatus ex mss. Sirmondi et nostris, inquit in postilla marginali Quesnellus. Legebatur autem antea: Non ergo sit illi ordinatio, qui meriti sui conscius, cum quaereretur ad accusandum, turpi fuga, etc. Corruptius in nostris mss. collect. 12 et 24: Non ergo sit illi ordinatione, non ordinet, qui meriti, etc. Non ergo intersit ulli ordinationi; non ordinet, qui meriti sui conscius, cum quaereretur ad causam, turpi fuga se credidit subtrahendum, [Col. 0635C] Male nonnulli hunc locum de excommunicatione qua S. Leo Hilarium a sua communione separaverit, interpretantur. Ex sequentibus enim palam fit ideo Hilarium dici exsortem apostolicae communionis, quia ipse Roma inopinate aufugiens inter sacra utique [Col. 0635D] mysteria, communionis nostrae, subdit pontifex, consors fieri noluit. Hilarius scilicet, qui ex auctore Vitae ejus c. 17 apud Leonem questus fuerat aliquos apud Gallos publica sententia damnatos, in Urbe sacris altaribus interesse, communioni ejus (Celidonii) quem cum tantis viris damnaverat, conjungi nullatenus acquievit; et ne cogerentur cum eo, quem absolvendum praesentiebat, Romae communicare, recessit, et eatenus ab ipsa apostolica communione se subduxit. exsors apostolicae communionis, cujus particeps esse non meruit: Deo, ut credimus, hoc agente, qui illum, inopinantibus nobis, et ad judicia nostra pertraxit, et inter examinationes habitas, ne communionis nostrae consors fieret, ut abscederet latenter, effecit.
Nulli Christianorum facile communio denegetur, nec ad indignantis fiat hoc arbitrium sacerdotis, quod in magni reatus ultionem invitus et dolens quodammodo debet inferre animus [Col. 0635D] Ita Quesnellus cum duobus nostris codd. Al., vindicantis. judicantis. [Col. 0635B] Cognovimus enim pro commissis et levibus verbis quosdam a gratia communionis exclusos, et animam pro qua Christi sanguis effusus est, irrogatione tam saevi supplicii sauciatam et inermem quodammodo, exutamque omni munimine, diabolicis [Col. 0635D] Sirmondus, incursionibus. incursibus, ut facile caperetur, objectam. Certe [Col. 0635D] Quatuor nostri codices, si qua causa. si quando causa talis emerserit, ut pro commissi criminis qualitate aliquem juste faciat communione privari, is tantum poenae subdendus est quem reatus involvit; nec particeps debet esse supplicii, qui consors non docetur fuisse commissi. Sed quid mirum eum in laicos talem existere, qui soleat de sacerdotum damnatione gaudere?
Unde quia nostra longe alia videtur intentio, nam omnium Ecclesiarum statum 641 et [Col. 0635C] concordiam custodiri cupimus sacerdotum, ad unitatem vos vinculo charitatis hortantes et obtestamur, et affectione congrua commonemus, ut ea quae a nobis Deo inspirante et beatissimo Petro apostolo, discussis [Col. 0636A] probatisque nunc omnibus causis decreta sunt, pro vestra pace et dignitate servetis: certi non tam nostro quam vestro honori proficere, quod talia statuisse cognoscimur. Non enim nobis ordinationes vestrarum provinciarum defendimus, quod potest forsitan ad depravandos vestrae sanctitatis animos Hilarius pro suo more mentiri; sed vobis per nostram sollicitudinem vindicamus, ne quid ulterius liceat novitati, nec praesumptori locus ultra jam pateat privilegia vestra cassandi. Nostrae [Col. 0635D] Sic Quesn. et nostri codd. Al., enim gratulationi. Mox pro custodiam Sirmondus concordiam. etiam gratulationi hoc solum crescere profitemur, si et apostolicae sedis diligentia apud vos illibata servetur, et per sacerdotalis disciplinae custodiam honori vestro perire, quod suum est, [Col. 0635D] Ita cum Sirmondo Quesnellus. Anteriores editiones cum Vat. collect. 24, pro novis. Melius in aliis tribus nostris codd., novis. improbis usurpationibus non sinamus. Et quoniam honoranda est semper antiquitas, fratrem [Col. 0636B] et coepiscopum nostrum [Col. 0635D] Huic Leontio, de quo vide nostram observationem in not. 11 Quesnelli, sola praerogativa in convocandis [Col. 0636C] diversarum provinciarum synodis, qua Hilarius potiebatur, hoc loco tribuitur. Caeterum vero jus metropoliticum eidem Hilario ademptum, alia Leonis epistola, quae desideratur, in Viennensem episcopum fuisse traductum liquet ex epist. 66, c. 2 Confer quae hac de re pluribus dicentur in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. 3. Leontium probabilem sacerdotem, hac, si vobis placet, dignitate volumus decorari: ut praeter ejus consensum alterius provinciae non indicatur a vestra sanctitate concilium, et a vobis omnibus, quemadmodum vetustas [Col. 0636C] Vox ejus, a Quesnello omissa, ex omnibus nostris mss. et caeteris editionibus revocatur. ejus et probitas exigit, honoretur, metropolitanis privilegii sui dignitate servata. Aequum est enim, nec ulli de fratribus fieri videtur injuria, si his qui sacerdotii vetustate praecedunt, pro aetatis suae merito in suis provinciis a sacerdotibus caeteris deferatur. Deus vos incolumes custodiat, fratres charissimi.
[Col. 0636D] Mss. Thuan. et Vat. hanc inscriptionem praeferunt: Imperator Valentinianus Augustus omnibus sub imperio aeternae urbis Romae ubique terrarum degentibus. Licet occasione quidem controversiae Gallicanae ob nonnulla Hilarii Arelatensis gesta haec lex edita fuerit, non tamen pro solis Gallicanis, sed pro universis imperii provinciis latam fuisse patet ex illis verbis: Ne quid tam episcopis Gallicanis quam aliarum provinciarum contra consuetudinem veterem liceat [Col. 0637C] sine viri venerabilis papae Urbis aeternae auctoritate tentare: sed hoc illis omnibusque pro lege sit, etc. Hinc congrua videtur generali lege generalis istorum mss. inscriptio. In his sane codicibus omittuntur quae peculiaria sunt Aetii magistri utriusque militiae in Galliis, et ea sola leguntur quibus lex generalis exprimitur, ac desinit in verbis Romanae Ecclesiae contulerunt. Inscriptio autem textui inserta et in aliis codd. inventa convenit eidem legi, qualis in Gallias missa fuit, ubi erat maxime necessaria, et ad Aetium, qui potiori auctoritate in Galliis utebatur, peculiari additamento sub finem expresso directa, ut ibidem exsecutioni mandaretur. Forte etiam simili modo transmissa credi potest ad alios aliarum provinciarum praefectos, seu rectores, ut aliis ejusdem generis legibus evenisse compertum est. Imperatores THEODOSIUS et VALENTINIANUS Augusti [Col. 0637A] AETIO viro illustri, comiti et magistro utriusque militiae et patricio.
Certum est et nobis et imperio nostro unicum esse praesidium in supernae Divinitatis favore, ad quem promerendum praecipue [Col. 0637C] Laudata mss., Christianorum fides. Christiana fides et veneranda nobis religio suffragatur. Cum igitur sedis apostolicae primatum sancti Petri meritum, qui princeps est episcopalis coronae, et Romanae dignitas civitatis, sacrae etiam synodi [Col. 0637C] Eadem mss., firment. firmarit auctoritas, ne quid praeter auctoritatem sedis istius inlicitum praesumptio altentare nitatur. Tunc enim demum Ecclesiarum pax ubique servabitur, si rectorem suum agnoscat universitas. Haec cum hactenus inviolabiliter fuerint custodita, Hilarius Arelatensis, sicut [Col. 0637B] venerabilis viri Leonis Romani papae fideli relatione comperimus, contumaci ausu inlicita quaedam [Col. 0637C] Ita melius ex iisdem mss. Vulg., praesumenda. praesumendo tentavit, et ideo transalpinas Ecclesias abominabilis tumultus invasit, quod recens maxime testatur exemplum. Hilarius enim, qui episcopus [Col. 0637C] Quesnellus in utraque editione addidit civitatis, [Col. 0637D] quam vocem et Vaticanus cod. et editi omnes ignorant. Unde porro hanc ille inseruerit etiam primae editioni, cum Thuaneum codicem nondum viderat, divinare non possumus. Arelatensis vocatur, 643 Ecclesiae Romanae urbis [Col. 0637D] Erat in editis etiam Quesnelli, inconsulto pontifice indebitas ordinationes epi coporum. Rectior visa est lectio utriusque ms. et contextui uniformior. Nam quod subjicitur, alios incompetenter removit, refertur ad judicia ob Celidonium, quem Hilarius ab episcopatu deposuerat, et cujus praesertim de causa Leonis decretalis et imperialis lex editae fuerunt: illa vero, indecenter alios invitis et repugnantibus civibus ordinavit, ad ordinationes pertinent, quibus vel Celidonio remoto, vel Projecto aegrotanti, vel aliis episcopis vita functis ab eodem Hilario successores dati fuerunt, uti traditur epistola antecedenti cap. 6. inconsulto pontifice, judicia, sive ordinationes episcoporum sola temeritate usurpans invasit. [Col. 0638C] Cod. Thuaneus habet: Nam aliquos invitis et repugnantibus civibus ordinavit, deletis caeteris. Nam alios incompetenter removit, indecenter alios invitis et repugnantibus civibus ordinavit. Qui [Col. 0638C] Idem cod. omittit quidem. quidem, quoniam non facile ab his qui non elegerant recipiebantur, manum sibi contrahebat armatam, et claustra murorum in hostilem morem vel obsidione cingebat, vel aggressione reserabat, et ad sedem quietis, pacem praedicaturos per bella ducebat. His talibus et contra [Col. 0638A] imperii majestatem, et contra reverentiam apostolicae sedis admissis, per ordinem [Col. 0638C] Mss. Thuan. et Vat. delent religiosi viri. religiosi viri Urbis papae cognitione discussis, certa [Col. 0638C] Ita ex laudatis codd. et Quesnellus in secunda editione. Al., in eum ex his. Pater Lupus diss. 1, c. 3, de Appellationibus, notavit mox legi, quos male ordinaverat, ut indicetur lata sententia etiam in eos quos Hilarius in Celidonii ac Projecti sedes subrogaverat. in eum et de his quos male ordinaverat lata sententia est. Et erat quidem ipsa sententia per Gallias etiam sine imperiali sanctione valitura. Quid enim tanti pontificis auctoritati [Col. 0638C] Sic emendavit Quesn. in secunda editione ex ms. Thuan., cui Vaticanus pariter favet. Antea, in Ecclesias. in Ecclesiis non liceret? [Col. 0638C] Haec lectio antea vulgatorum, quae item est codicis Vaticani, magis placuit quam illa a Quesnello inserta editioni secundae, nullo allegato codice, nimirum: Sed nostra quoque praeceptio et ratio probavit ne ulterius vel Hilario, etc. Porro vel Hilario habebant quidem etiam caeterae editiones; sed ex eodem Vat. corrigendum credidimus nec Hilario, eo quia concinit cum sequentibus, nec cuiquam alteri. Sed nostram quoque praeceptionem haec ratio probavit, ne ulterius nec Hilario, quem adhuc episcopum nuncupari sola mansueti praesulis permittit humanitas, nec cuiquam alteri ecclesiasticis rebus arma miscere, aut praeceptis Romani antistitis liceat obviare. Ausibus enim 644 talibus fides et reverentia nostri violatur imperii. Nec hoc solum, quod est maximi criminis, [Col. 0638D] Ita duo laudata mss. et editi, excepto Quesnello, qui submovimus in textu scripsit, apposita in margine lectione Thuanei codicis. submovemus, verum ne levis saltem inter Ecclesias [Col. 0638B] turba nascatur, vel in aliquo minui religionis disciplina videatur, hoc perenni sanctione [Col. 0638D] Ex utrisque mss. censemus scripsimus pro decernimus. Censere quidem frequentius adhibetur in legibus quam decernere, ut ex glossario Nomico Cod. Theodos. perspicies. censemus, ne quid tam episcopis Gallicanis quam aliarum provinciarum contra consuetudinem veterem liceat sine viri venerabilis papae Urbis aeternae auctoritate tentare. Sed [Col. 0638D] Pronomen hoc adjectum a Quesn. in secunda editione fortassis ex ms. Thuan. praefertur in nostro Vat. hoc illis omnibusque pro lege sit, quidquid sanxit vel sanxerit apostolicae sedis auctoritas: ita ut quisquis episcoporum ad judicium Romani antistitis evocatus venire neglexerit, per moderatorem ejusdem provinciae adesse cogatur: per omnia servatis, quae divi parentes nostri Romanae Ecclesiae [Col. 0638D] Sic utrique codd. Al., detulerunt. Hic desinit generalis lex in iisdem codicibus, subjecta statim chronica notatione: Dat. VIII id. Julii Romae Valentiniano Augusto. Caetera peculiaria Aetii imperialibus litteris in Gallias missis addita fuerunt, uti monuimus not. 3 (Col. 636 m ) . contulerunt Aeti P. K. A. Unde inlustris et praeclara magnificentia tua praesentis edictalis legis auctoritate faciet, quae sunt superius statuta servari, decem librarum auri multa protinus exigenda [Col. 0639A] ab unoquoque judice qui passus fuerit praecepta nostra violari. Et manu divina: Divinitas te servet [Col. 0640A] per multos annos, parens karissime, [Col. 0639A] Editi: Dat. VIII id. Jun. Romae Valentiniano A. VI cos. Emendavimus mensem ex duobus memoratis mss. libris nec non ex Ottoboniano, nunc Vat., qui etiam integram consulatus notationem praebuit, qualis [Col. 0640A] legitur in anteriori hujus anni Constitutione superius descripta epist. 8 et in aliis ejusdem anni Novellis. Dat. VIII id. Jul. Romae Valentiniano A. VI et Nomo v. c. coss.
1 Cum triplex insignis varietas, qua sequens epistola reperiri solet in mss. codicibus, et exinde triplici ratione seu forma in editis prodiit, plurimum difficultatis injicit; tum vero Quesnelli disputatio notis et observationibus ejus inserta, qua unam rationem retinere ac defendere, alias vero duas repudiare, et magnam epistolae partem veluti additamentum ab aliquo impostore confictum rejicere studuit, ita difficultatem adauget, ut sine ullo novo codice, qui rem omnem probe conciliet, certum aliquid statuere et edere impossibile videatur.
2. Prima epistolae ratio a Merlino edita atque Sichardo, et per nos etiam secundo loco edenda, epistolam tantummodo producit ad medium caput nonum usque, atque terminat illis ejusdem capitis verbis, justa posthac ultione plectamus. Haec eadem ratio invenitur in mss. codd. collectionis 5 a Quesnello vulgatae, ex quibus duos ille commemorat, Thuaneum et Trecopithoeanum, nos vero duos bibliothecae Caesareae adjicere possumus signatos num. 39 et 42. Exstat etiam in mss. collect. 10 Isidori et collect. 12, ad quam pertinet codex a Merlino adhibitus, nec non Herovallianus ab eodem Quesnello laudatus; et in codd. collectionis 24 quae sola inter collectiones posteriores hanc epistolae formam exhibet; ac praeterea inter hujusmodi codices censendi Victorinus, Regniacensis, et S. Martini Altisiodorensis, qui eamdem collect. 24 cum epistola hujus formae eodem annotante praeseferunt. His codicibus Quesnellus in secunda editione adjecit alios duos, quorum descriptionem post primam impressionem Roma accepit, nimirum Barber. 77 et 2888. Horum primus a nobis item observatus atque collatus, est XII circiter saeculi, et varia opuscula etiam posterioris aevi continet, ex Leone autem hanc unicam epistolam exhibet. Alter vero antiquissimus et majusculis litteris scriptus complectitur vetustam collect. 3, cui alium similem invenimus in perantiquo Vat. 1342. Nos insuper hanc eamdem epistolae decurtatae (sic enim appellabimus) rationem nacti sumus in tribus aliis collectionibus, nimirum in ms. Vat. Reginae collect. 1, in vetusto cod. Lucensi collect. 4 simili Colbertino 784, qui a Coustantio laudatur in praefat. ad Epistolas Roman. pontif. num. 89, ac praeterea in manuscriptis collectionis 9 Hispanicae, Vat. 1341 et Vindebon. Caesareo 41, ut praetereamus alia plura scripta exemplaria memoratarum collectionum 10, 12 et 24, quae in praefat. ad epistolas recensuimus. Ita octo collectiones 1, 3, 4, 5, 9, 10, 12 et 24, ac peculiaris cod. Barb. 77, hanc primam epistolae formam exhibent.
3. Secunda ejusdem forma edita est primum a Wendelino, dein a Pithaeo, ac demum a Voello et Justello in collectione Dionysii Exigui. Haec autem omittit tria integra capita, sextum, septimum, et octavum, quae in prima forma decurtata exhibentur; et postremis verbis ejusdem primae formae, justa posthac ultione plectamus, caetera addit, quae usque ad finem integrae epistolae proferentur. Haec forma exhibetur in omnibus mss. codd. ejus collectionis quae Dionysiana vocatur, at verius Hadrianea appellanda est, cum omnes hi codices ad Hadrianeam collectionem 7 vere pertineant, ad eam scilicet quam aliquot additamentis Dionysiana auctiorem, Hadrianus I pontifex Carolo Magno in usum Occidentalium Ecclesiarum tradidit. Hinc plurima hujus collectionis inveniuntur ubique exemplaria, quae hanc epistolae formam tuentur. Duos tantum codices Thuaneos Gallicanos laudavit Quesnellus; sed multo plures in Galliis diffusos memorat P. Coustantius in praefatione laudata num. 128, inter quos unus est anni 805. Multos item antiquos ipsi Romae vidimus, quos nominavimus in praefat. ad epistolas num. 16. His addi possunt etiam codices collectionis 8, num. 17 indicati, qui Hadrianeam collectionem initio exhibent.
4. Tertia editionis forma ex utraque anteriori conflata, quam editionem mixtam nuncupabimus, aliter in mss., aliter in editis invenitur. In codicibus enim quos vidimus, omissis capitibus 6, 7, 8, et dimidio noni, tota Hadrianea editio primum exhibetur, fere cum chronica notatione Dat. IV idus Augusti. Dein subjiciuntur velut appendix memorata capitula omissa et sumpta ex prima decurtata editione usque ad ejus finem, ita ut repetantur illa: Cum itaque omnibus, etc., quae in editione decurtata epistolam claudunt, in Hadrianea autem suo loco capite nono inserta fuerant. Hanc lectionem Quesnelllus reperit in duobus mss. Thuaneis, et uno Cantabrigensi. Nos reperimus in mss. quatuor collectionum 11, 20, 21 et 23, ad quas referri tres a Quesnello laudatos codices nihil ambigimus. Collectio 11, a qua caeterae collectiones hanc editionis formam videntur sumpsisse, praecipue consideranda est, cum antiquior sit Hincmari aetate, uti probavimus in praefat. ad epistolas num. 23. In uno tantum codice Veneto S. Marci 79 collectionis 22 hanc tertiam rationem nacti sumus absque repetitione extremi capitis Cum itaque de omnibus, etc., ita ut lectioni Hadrianeae tria tantum capita omissa ex ed tione decurtata subjiciantur usque ad illa, vel corpore perdidisse. In editis autem Leonis Quesnello anterioribus ac in Conciliorum vulgatis quae ex codicibus hujus tertiae lectionis profecta sunt, editores, cum hanc formam incongruam deprehendissent, tam ob chronicam notam sitam ante tria capitula 6, 7 et 8, quam ob importunam repetitionem periodi Cum itaque de omnibus, nulla licet codicum auctoritate fulti, dederunt primo editionem Hadrianeam, excepta extrema periodo, Si quae vero aliae sunt causae, terminantes illis vocibus, qui consecrabantur, exciperet; mox subdiderunt ex decurtata editione tria capitula 6, 7 et 8, omittentes repetitionem periodi, Cum itaque de omnibus; ac tandem post verba octavi capitis rejecerunt periodum, Si vero aliae sunt causae, etc., atque chronicam notam, quibus epistolam conclusere.
5. Hinc autem nihil mirum si Quesnellus sollicitus de corrigendis ex fide codicum vulgatae S. Leonis editionis erroribus, hanc impressam editionem, quae nullis mss. nititur, repudiavit. Cum vero in ipsis codicibus tantam varietatem perspiceret, nec unum codicem nancisci potuisset, qui aptum omnia conciliandi modum suggereret; primam editionis rationem, quam in antiquioribus collectionibus, et mss. descriptam vidit, retinendam et vindicandam putavit. Secundam vero rationem editionis Hadrianeae eo libentius rejecit, quod in ea nonnullae Romanae sedis praerogativae praeferantur, in quas cum non bene esset animatus, apertam interpolationem, pluresque imposturae gradus in ejus editionis, ut vocat, additamentis videre sibi visus est, quos in notis latissime exposuit.
6. Qui vero non perinde in Romanorum pontificum privilegia infensi, etsi Gallicanis principiis imbuti, Quesnelli notas ad calculos revocarunt, approbandam quidem censuerunt editionem decurtatam primae [Col. 0641] formae, at non idcirco repudianda credidere Hadrianeae editionis additamenta, nec efficacia et convincentia existimarunt quae contra haec a Quesnello afferuntur. Inter hos Stephanus Baluzius, tom. II Capitularium pag. 1249, ejus argumentis expensis pronuntiavit: Nihil video disciplinae tum in Ecclesia Romana receptae contrarium. Quamvis autem Quesnellus in secunda editione hanc Baluzii animadversionem veluti infirmam, nec responsione dignam, traduxerit, eo quod ibidem Baluzius hac de re incidenter agens, probationes fusius in dissertationis rationem afferendas non credidit; quam ratum tamen ac firmum haberi debeat quod ab ipso affirmatum est, ex iis quae in Quesnellianas notas observabimus exploratum fiet. Coustantius, qui et primam et secundam Quesnelli editionem legit, quique in celeberrima editione Epistolarum Romanorum pontificum quantae peritiae et critices sit omnibus eruditis constat, non solum sincerum habuit Hadrianeae editionis fragmentum a Quesnello rejectum, verum etiam initio tomi secundi, quem edendum paraverat, idem fragmentum a Quesnelli censuris vindicandum suscepit, uti testatur P. Simon Mopinot in epistola De nova editione Epistolarum summorum pontificum typis impressa an. 1724, ubi indicatis secundi tomi capitibus, in quibus Coustantius praecipue laboravit, haec de Leonis Epistolis traduntur: Asserentur eidem papae litterae quaedum in spuriorum classem temere amandatae, quas inter non infimum sane locum tenet praeclarum illud de Lupicini episcopi ad sedem apostolicam appellatione fragmentum epistolae primae (nobis 12 ad Africanos) perperam, ut videtur, insertum. Est fragmentum hujus epistolae in Hadrianea editione contentum, quod a Quesnello expungitur.
7. Ex his autem P. Mopinot verbis liquet sane Coustantium voluisse hoc fragmentum defendere. At non in ipsa epistola inserendum, sed velut additamentum eidem subjiciendum credidisse videtur, uti innuunt etiam illa ipsius Coustantii tom. I Epist. Rom. pontif. pag. 969, not. a, quibus hoc fragmentum Leoninum ac sincerum allegaturus, uti a se edendum erat tomo secundo, his verbis utitur: In additamentis ad epistolam primam Leonis. Id ex eo ortum est quia nullum codicem reperit praeferentem integram et genuinam hujus epistolae lectionem ac formam, qua suus proprius locus ei fragmento tribueretur. Haec autem sors nobis feliciter obtigit. Etenim a P. Lectore Philippo Maria Sereno ord. Praed. nobis perhumaniter communicatum fuit hujus epistolae exemplar summa diligentia transcriptum ex peculiari codice Florentino collect. 13 signato num. 182, saeculi XII, de cujus antiquiori ac praecipua origine quoad Leonis Epistolas, in praefatione num. 29 satis diximus. In hoc autem exemplari omnia utriusque editionis decurtatae et Hadrianeae verba, quae in tot antiquis codicibus prostant, et vel e stylo Leonina manifestantur, uno naturali contextu probe connectuntur, ita ut nihil excludatur, pervertatur nihil.
8. Codices pro editione decurtata sive a Quesnello producti, sive a nobis inventi, quibus potissimum illius argumentum innititur, id unum probant, hanc epistolae partem genuinam esse, non vero integram epistolam exhiberi demonstrant. Quod ne cui mirum videatur, alia similiter decurtata in iisdem mss. et collectionibus consideret. Sic mss. libri collectionis Hispanicae et Isidorianae, et mss. etiam Operum et Epistolarum S. Leonis collectionis 24, qui hanc epistolam decurtatam exhibent, decurtatam pariter proferunt epistolam S. Petri Chrysologi ad Eutychem, et media quidem parte deficientem, quae tamen in omnibus tum Graecis tum Latinis concilii Chalcedonensis codicibus collectionis 17 integra legitur. In omnibus etiam collectionibus et mss. Latinis Sardicense concilium mutilum praefertur sine tribus extremis canonibus, qui in Graecis exemplaribus continentur. In cod. Vat. 1341, et in tribus aliis Gallicanis laudatis a Coustantio (Tom. I Epist. Rom. pont., p. 772) , qui exhibent collectionem Hispanicam Innocentii I, epistola ad episcopos synodi Toletanae decurtata est, cum in ea desint numeri 2, 3, 4, 5, 6, 8, et pars etiam numeri primi. In mss. collectionis Hadrianeae solum initium describitur litterarum Hormisdae ad presbyteros, diaconos et archimandritas secundae Syriae, quas manuscripta collectionis praestantissimae 14 integras conservarunt. Et, ut alia ejusdem generis omittamus, in ipsa collect. 5 Quesnelliana num. 51, capite diminuta affertur Gelasii epistola ad Orientales. Quidni igitur pariter mutila proferri potuit epistola Leonis ad Africanos?
9. Exemplar quidem hujus epistolae, quod sine tribus capitibus editionis decurtatae, et cum alio longiori additamento legitur in collectione Hadrianea, esto non sit a Dionysio insertum suae collectioni, uti Quesnellus in notis optime conjecit, immo etiamsi adjectum ei collectioni fuisset circa Gregorii II tempora, quemadmodum ille opinatus est, nimirum circa initium octavi saeculi, non tamen idcirco interpolatum aut supposititium probari potest. In universis enim documentis quae Hadrianeae collectioni leguntur inserta, nihil apocryphum aut interpolatum deprehenditur. Cum vero stylus hujus epistolae totusque contextus Leoni omnino congruant, argumenta autem a Quesnello objecta nihil convincant, ut ex nostris observationibus ad ejus notas patebit, de hujus unius documenti authenticitate ac sinceritate non nisi temere dubitare licet.
10. Neque difficultatem moveat defectus trium capitum 6, 7 et 8, quae in editione decurtata exstant, et ex antiquissimis mss. atque collectionibus genuina noscuntur. Allata enim exempla similium defectuum, quae in aliis praestantium collectionum documentis paulo ante indicavimus, hos defectus non infrequentes ostendunt. Celebrem Leonis epistolam 14, ad Anastasium, quae in pluribus collectionibus integra est, duobus capitibus tertio et quarto praetermissis, descriptam reperimus in duobus antiquis mss. Vat. 1347 et Vat. Palat. 579, ex quibus si alii codices vel collectiones illam sumpsissent, parem defectum praeferrent, nec tamen ea idcirco in suspicionem vocari posset. Nonne quaedam etiam Gelasii litterae in aliquot collectionibus breviores sunt quam in Conciliis editae fuerunt? Celeberrima est ejus pontificis epistola ad Dardanos, quae non solum in Quesnelli collectione 5, cap. 50, verum etiam in omnibus fere mss. aliarum antiquarum collectionum tribus longioribus et novem brevioribus membris caret, quae tamen leguntur in mss. praestantissimae collect. 14, et exinde in Romana Epistolarum pontificum editione, ac in tomis Conciliorum edita sunt; quo ampliori exemplo Facundum Hermianensem usum fuisse haud dubitari potest. Sicut autem in memoratis paulo ante mss. epistolae Innocentii I, ad Toletanos, retentis solis decretis generalibus, caetera quae ad singulares causas et personas pertinent, praetermissa fuerunt, ita idipsum in hac Leonis epistola Hadrianeae collectionis auctori placuisse videtur: tria enim omissa capita singulares personas causasque respiciunt.
11. Porro verum non est, quod putavit Quesnellus, hanc editionem hujus epistolae sub Gregorii II aetate Dionysiano codici fuisse adjectam, eo quod recentius Hadrianei codicis documentum ad hunc Gregorium pertineat. Inter Vaticanos nimirum codices reperimus signatum num. 5845 continentem puram Dionysii collectionem, quam uti rarissimam Coustantius laudavit, quaeque desinit in epistolis Anastasii II. In hoc autem codice, qui antiquissimus est, et Decretalibus praemittit Dionysii epistolam ad Julianum presbyterum in hoc uno ms. inventam, et ex eodem editam, post descriptam puram collectionem Dionysii eodem antiquo charactere appendix subjicitur, in qua primo ponuntur tria concilia Symmachi papae, unum an. 501, alterum an. 502, ac tertium an. 499, tum vero afferuntur tituli sex decretorum papae Hilari, duo Simplicii, et unus Felicis; ac post titulos ipsa decreta recitantur: quae omnia postea Hadrianeae collectioni suo loco juxta ordinem temporum fuerunt inserta. Post decretum autem Felicis pag. 155 describitur Leonis epistola cum hoc titulo: In causa Lupicini episcopi: Leo universis episcopis per Caesariensem Mauritaniam constitutis. Cum [Col. 0643] de ordinationibus, et reliqua cum eadem Hadrianeae editionis forma atque lectione. Subjicitur huic epistolae Leonis pag. 157: Epistola Zosimi ad presbyteros Ravennae directa. Zosimi commonitorium presbyteris et diaconibus qui Ravennae sunt. Ex relatione, etc., quae in eodem Hadrianeo codice legitur. Tandem post hanc epistolam, veluti novum additamentum sequitur tabula capitum 79, ipsaque documenta post tabulam subjiciuntur. De his alibi fusius erit dicendum. Nunc satis sit memorare quinque priora documenta, quae sic afferuntur:
Pag. 159. I. Justinus Augustus Hormisdae. Quo fuimus semper, etc.
Pag. 160. II. Exemplar precum a clericis et monachis Antiochenis, Hierosolymitanis. etc., ad Justinum. Haurite aquam cum laetitia, etc.
Pag. 161. III. Hormisda Justino. Interea quae ad unitatem Ecclesiae, etc.
Pag. 164. IV. Hormisda presbyteris, diaconibus et archimandritis secundae Syriae. Lectis litteris, etc.
Eadem pagina. Incipit constituta papae Gregorii junioris. In nomine Domini, etc.
Haec quoque documenta nec plura nec pauciora sunt illa quae in Hadrianeis mss. Dionysianae collectioni addita, et suo loco in ordinem chronologicum inserta inveniuntur. Ex modo autem diverso quo in hoc codice purae Dionysianae collectioni subjiciuntur, palam fit eidem omnia simul uno eodemque tempore non fuisse adjecta, sed saltem duplici. primum documenta praemissa tabulae capitum 79, dein quinque prima hujus tabulae capita. Haec postrema, quae in Gregorio II desinunt, potuerunt adjici hujus pontificis aevo aut paulo post. Idem vero censendum non est de iis documentis quae huic tabulae praemissa ad multo antiquiores pontifices pertinent, et forte addita fuere paulo post Symmachi mortem, quippe is est ultimus inter pontifices quorum decreta in ea prima appendice recitantur: et primo quidem loco synodi ejusdem referuntur, eo quod hic pontifex recentioris memoriae esset, unde fortasse peculiari formula sanctae memoriae vocatur in titulo synodi an. 502, id quod etiam in ipsa orbe Roma hoc additamentum fuisse subjectum indicare videtur. Enimvero si haec documenta praemissa tabulae capitum 79, post obitum Hormisdae adjecta fuissent, hujus quoque pontificis monumenta collector non disjunxisset a documentis Symmachi immediati ejus praedecessoris, nec ea collectori secundae appendicis subjicienda reliquisset.
12. Quod si hae observationes et conjecturae judicentur probabiles, uti sane nobis videntur, jam additio epistolae Leonis ad Africanos postea inserta collectioni Hadrianeae cum controverso fragmento ad Dionysii circiter tempora evehitur, cum is quoque post Symmachum sub Hormisda Romae floruerit; et ita verum efficitur, hanc epistolam Dionysianae collectioni accessisse circa quinquagesimum post Leonem annum, adeo ut summae videatur esse temeritatis (utimur Quesnelli verbis in notis ad hanc epistolam sub initium) suspicari in ipsa urbe Roma scribenti et colligenti authenticos codices defuisse. Sicut enim dubitandum non est de adjecta Zosimi epistola, aut de Symmachi conciliis, ita nec ambigendum de hac epistola Leonis, quae eodem auctore simul addita fuit. Hinc autem Hadrianeae collectionis origo detegitur; neque enim aliud in ea factum est, nisi servato temporum ordine quaedam documenta Dionysianae collectioni inserere, quae duplici additamento ac duplici tempore huic collectioni jam diu ante Hadriani pontificatum, ordine perturbato, subjecta fuerant.
13. Porro eximius codex Florentinus S. Marci collect. 13 ex decurtata et Hadrianea editione integram epistolam praefert. Nec mirum sit in unico codice, seu collectione, hanc epistolam integram reperiri, quae in aliis omnibus antiquiorum collectionum varie mutila, seu imperfecta legitur. Nam etiam laudata Gelasii epistola ad Dardanos in pluribus iisque antiquis codicibus et collectionibus brevior est, ac in sola collectione 14 longior reperitur. Idem vero Florentinus codex decurtatae et Hadrianeae editionum partes suo loco probe collocatas repraesentat. Primo enim totam exhibet editionem decurtatam cum iis quoque tribus capitibus 6, 7 et 8, quae in Hadrianea fuerunt praetermissa; tum vero extremis verbis ejusdem editionis decurtatae commode et contextui maxime congruenter subjicit in eos specialius commovendi et reliqua ejus fragmenti, quod in Hadrianea usque ad finem suppletur. Adde quod hic Florentinus codex non solum habet hoc Hadrianeum fragmentum, quod a Quesnello perperam supposititium creditur, verum etiam lectiones plerumque exhibet Hadrianeas in iis pariter capitibus quae decurtatae et Hadrianeae editionibus communia sunt. Quesnellus, qui Hadrianeam formam rejicit, et decurtatae editionis codices effert, lectiones Hadrianeas lectionibus editionis decurtatae non paucis in locis praetulit, quod cum sua hypothesi minus cohaeret. Ita enim alterae ab alteris nonnullibi discrepant, ut non aliquo tantum verbo, sed integris membris atque sententiis dissideant. Id autem suspicionem nobis vehementissimam injicit duplex hujus epistolae exemplar inter ipsius Leonis scripta inventum fuisse, ex quo tantum discrimen prodierit. Amanuensium enim oscitantiae vel arbitrio tribui quidem possunt unius vel alterius vocis variantes, cum praesertim sensum aut stylum vitiant. Sed tanta verborum ac sententiarum varietas, quae etsi pluribus quandoque verbis producta, ejusdem tamen auctoris stylum ubique refert (si praesertim non in omnibus, nec in multis, sed in uno vel altero tantum opusculo deprehendatur), non amanuensibus, sed ipsi auctori tribuenda videtur, qui idem opus prima manu scriptum, secundis curis alicubi emendaturus, vel etiam aucturus, diversis verbis ac sententiis inductis iterum scripserit.
14. P. Coustantius discrimen illud, quod memoravimus in Gelasii epistola ad Dardanos, quae in aliis codicibus brevior, in aliis prolixior est, ex eo pendere credidit, quod eadem illa epistola sub duplici forma ab ipsomet Gelasio prodierit; idemque postea Hormisdae et Gregorio, antea vero Leoni nostro evenisse opinatus est. Lege Vindic. veter. codd. confirmat. cap. 13, pag. 713. Id huic epistolae contigisse ex antea observatis probabilissimum nobis est. S. Leo scripserat, ut videtur, prima manu epistolam, qualis dabitur ex mss. editionis decurtatae; et ex hoc exemplo olim edito vel invento hanc epistolam sumpserunt auctores collectionum ejusdem editionis. Posteriori vero manu, cum forte supervenisset aliquid novi, ex. gr., causa Restituti episcopi, quem nunc, quasi post illa quae Potentius retulerat, conquestum tradit cap. 10 S. pontifex exscribens eamdem epistolam, nonnulla aliis verbis exposuit, quaedam autem pro novitate causae adjecit. Ita etiam epistolas 30 et 31, quae partim eisdem, partim diversis verbis eadem super re ad Pulcheriam datae in distinctis et antiquissimis collectionibus inveniuntur, unius ejusdemque epistolae duplex exemplum esse in admonitione ostendemus. In subjectis vero litteris ad Africanos, illud longum fragmentum, quod in collectione Hadrianea legitur, secundis quidem curis videtur adjectum, ob quasdam notitias quae supervenerunt post relationem Potentii, referente fortassis episcopo David, qui in eo fragmento memoratur, vel aliis qui ex Africa Romam transmigraverant, et indicantur illis lectionis Hadrianeae verbis, commeantium sermo perferret. Hinc S. pontifex primae lectioni editionis decurtatae c. 9, Cum itaque de omnibus, secundis curis inseruit particulam fere, quae in Hadrianea editione legitur, eo quod nonnulla accessissent quae antea scriptis adjicienda fuerunt. Neque difficultatem moveat sermo de virginibus vi barbarica oppressis, repetitus cap. 8 et 11; nam capite 8 docet quid ipsae virgines de se sentire debeant; capite autem undecimo, quid de iisdem sit ab episcopis agendum decernit. Immo haec duplex de ejusmodi virginibus mentio satis insinuat [Col. 0645] Hadrianeae editionis fragmentum non ad alias Leonis litteras, quae forte perierint, ut non nemo opinatus est, sed ad hanc eamdem pertinere epistolam 12, uti in ms. Florentino exhibetur. Quod multo magis confirmant illa verba, quae (dum repetitur de virginibus mentio) capiti undecimo inseruntur in eodem codice, ut superius dictum est.
15. Praetulimus vero in editione integrae epistolae, quam primo loco dabimus, lectiones Hadrianeas lectionibus codicum epistolae decurtatae, non solum quia Hadrianeas lectiones sequitur codex Florentinus, ex quo integra epistola uti a Leone scripta fuit ad nos pervenit; verum etiam quia lectiones ejusmodi eidem auctori epistolam recolenti et emendanti magis placuisse videntur. Enimvero hae adeo congruae sunt, ut ipse Quesnellus easdem fere praetulerit lectionibus eorum codicum qui decurtatam epistolam continent. Ne vero quispiam utriusque editionis integrae et decurtatae lectionibus fraudetur, post editam epistolam integram ex lectione mss. Florent. et Hadrian cum suis variantibus, eamdem decurtatam subjiciemus praesertim ad exemplar antiquissimi libri Barb. 2888, et alterius similis Vat. 1342, qui a Montfauconio, tom. I Biblioth. pag. 131, codex elegantissimus et vetustissimus nuncupatur; atque variantes aliorum codicum, qui eamdem epistolam pariter decurtatam praeferunt, annotabimus. Quicumque autem hanc decurtatam editionem, quam nemo hactenus exacte expressit, cum integra conferet (petimus autem ut conferre non pigeat), speramus fore ut nobis calculos adjiciens, istam ab ipso auctore emendatam atque auctam fateatur.
16. Quoad tempus vero hujus epistolae, recte quidem in notis statuit Quesnellus eam scriptam fuisse ante an. 455, quo Valentinianus III occisus fuit. Cum enim exarata noscatur dum Mauri Romano adhuc imperatori catholico subessent, et idcirco multi ex Africa Romam subinde accederent, post ipsius autem Valentiniani necem, iidem a Vandalis Arianis catholicorum persecutoribus fuissent subacti, Romanus pontifex ei provinciae amplius ita facile providere non poterat in iis quae hac in epistola exprimuntur. Porro cum certum hujus annum constituere Quesnellus nequiret, illam primo loco edendam putavit, non tam ut suppleret defectui epistolarum quae initio pontificatus a Leone scriptae fuerunt, quam ne caeterarum, quae exstant, et certa notatione chronica signantur, ordinem interrumperet; et solum in marginali postilla eam scriptam indicat circa pontificatus Leonis exordia, et in notis circa an. 443. Bellum sane quod inter Valentinianum imperatorem et Gensericum Vandalorum regem in Africa viguit, litterarum ejusmodi commercium impedisse videtur. Viguit autem hoc bellum usque ad an. 442, quo Prosper in Chronico tradit: Cum Genserico autem a Valentiniano Augusto pax confirmata, et certis spatiis Africa inter utrumque divisa est. Ex novella 23 lib. II liquet an. 445 ex Africanis provinciis Valentiniano relictis legatos Romam venisse, et lege fuisse sancitum ut ad praefectum Urbis appellare liceret. Hac forte appellationum occasione quaedam apud Mauros illicite usurpata ad S. pontificem commeantium sermo pertulit. Igitur probabilius et cautius inter hunc an. 445 et an. 455 haec epistola collocanda est. Porro Leo cap. 1 significat se a commeantibus ex Africa didicisse, quae per occasionem temporis imparati, id est belli tempore, in variis Mauritaniae civitatibus perperam gesta fuerant. Haec autem credibile est ab illis didicisse post compositam pacem potius an. 445, cum appellationum occasione plures probabiliter Romam transmisere quam serius. Ut autem congruum tempus detur transmissioni et relationi Potentii, qua accepta Leo hanc epistolam scripsit, haec data videtur circa an. 446.
I. Ordinationes per tumultum factas redarguit. —II. Quid sit cito manus imponere. — III. Nonnisi unius uxoris viros debere esse diaconos, presbyteros et episcopos. —IV. Non rudes ac neophytos ordinari debere. —V. Ex laicis ordinati tolerantur a Leone, non vero bigami. —VI. De Donato ex Novatianis converso, et Maximo ex Donatistis. —VII. De Aggaro et Tyberiano ex laicis, et per tumultum ordinatis. —VIII Virgines per vim oppressas incontaminatis se comparare non debere. —IX. Hortatur ad obedientiam, et inobedientibus poenas minatur. —X. Quibus in locis episcopi debeant ordinari, et de petitione episcopi Restituti. —XI. Quid agendum de memoratis virginibus vi barbarica oppressis. — 658 XII. De causa Lupicini episcopi. [Col. 0645B] —XIII. De causis ecclesiasticis ventilandis et ad sedem apostolicam referendis.
[Col. 0645B] Ita codex Florent. Mss. et editi collect. Hadrianeae omittunt. Urbis Romae episcopus, et in Domino [Col. 0646B] salutem; at aliae epistolae ab ipso Dionysio descriptae utrumque saepius praeferunt. LEO urbis Romae episcopus universis episcopis per Caesariensem Mauritaniam constitutis in Domino salutem.
Cum de ordinationibus sacerdotum quaedam [Col. 0646A] apud vos illicite usurpata crebrior ad nos commeantium sermo perferret, ratio pietatis exegit ut [Col. 0646B] In ms. Vercell. Hadrianeo, per sollicitudinem. Mox tres codd. pro dependimus habent impendimus. pro sollicitudine quam universae Ecclesiae ex divina institutione dependimus, rerum fidem studeremus agnoscere: vicem curae nostrae proficiscenti a nobis [Col. 0646B] Apud Justellum, confratri. Ms. S. Crucis in Jerusalem editionis mixtae, coepiscopo pro consacerdoti. fratri et consacerdoti nostro Potentio delegantes, qui secundum scripta quae per ipsum ad vos direximus, de episcopis quorum culpabilis ferebatur electio quid veritas haberet inquireret, nobisque omnia fideliter indicaret. Unde quia idem plenissime notitiae nostrae cuncta reseravit, et sub quibus qualibusque rectoribus quaedam Christi plebes in partibus provinciae Caesariensis habeantur, sincera nobis relatione patefecit, necessarium fuit ut dolorem cordis nostri, quo [Col. 0646B] Vercell. ms., pro Dominico grege aestuamus. pro Dominicorum gregum periculis aestuamus, datis nunc quoque ad dilectionem vestram litteris [Col. 0646B] promeremus, [Col. 0646B] Dist. 61, c. 5, Miramur. mirantes tantum apud vos [Col. 0646B] Idem codex, per actionem temporis impacati. Paulo post duo Vatt., populorum pro popularem. per occasionem temporis impacati aut ambientium 659 praesumptionem, aut tumultum valuisse popularem, ut indignis quibusque et longe extra sacerdotale meritum constitutis pastorale fastigium et gubernatio [Col. 0647A] Ecclesiae dederetur. Non est hoc consulere populis, sed nocere, nec praestare regimen, sed augere discrimen. Integritas enim praesidentium salus est subditorum, et ubi est incolumitas obedientiae, ibi sana est forma doctrinae. [Col. 0647C] 1, q. 1, c. 25, Principatus. Principatus autem quem aut seditio contulit, aut ambitus occupavit, etiamsi moribus atque actibus [Col. 0647C] Ita ex mss. Vat. 5845, Vercell., Florent. ac tribus aliis. Al., non offendat. Mox, ipso tamen initii sui . . . exemplo in antiquissimo Vat. et Vercell., atque in Vat. Hisp. et Isid. lectionis decurtatae. non offendit, ipsius tamen initii sui est perniciosus exemplo, et difficile est ut bono peragantur exitu, quae malo sunt inchoata principio.
Quod si in quibuslibet Ecclesiae gradibus providenter scienterque curandum est ut in Domini domo nihil sit inordinatum nihilque praeposterum, quanto magis elaborandum est ut in electione ejus qui supra omnes gradus constituitur non erretur? Nam totius familiae Domini status et ordo nutabit, si [Col. 0647B] quod requiritur in corpore, [Col. 0647C] Ms. Vercell. cum duobus aliis codd., non sit in capite. Post pauca, per Spiritum sanctum in ms. S. Crucis. non inveniatur in capite. Ubi est illa beati Pauli apostoli per Spiritum Dei emissa praeceptio, qua in persona Timothei omnium Christi sacerdotum numerus eruditur, [Col. 0647C] Quesnellus cum vulgatis, et proinde unicuique nostrum. Vox proinde deest in omnibus mss. Hadrian. et in cod. Florent., et habetur tantum in codd. lectionis decurtatae aut mixtae. Quatuor ex his habent et inde. et unicuique nostrum dicitur: Manus cito nemini imposueris, neque communices peccatis alienis (I Timoth. V, 22) ? [Col. 0647C] Dist. 72, c. 3, Quid est. Quid est cito manus imponere, nisi ante aetatem maturitatis, ante tempus examinis, [Col. 0647C] Ita omnes mss. libri Hadrian. cum codd. Flor. Quesnellus cum mss. et editis lectionis decurtatae et mixtae, ante meritum laboris. Justellus utrumque posuit sic: Ante meritum obedientiae laboris. ante meritum obedientiae, ante experientiam disciplinae sacerdotalem honorem tribuere non 660 probatis? Et quid est communicare peccatis alienis, nisi et talem effici ordinantem, qualis est ille qui non meruit ordinari? Sicut enim boni operis sibi comparat fructum qui rectum [Col. 0647C] Cod. Florent., servat; caeteri Hadrian. collectionis, tenet. tenet in eligendo sacerdote judicium, ita gravi semetipsum afficit damno qui [Col. 0647D] Sic ms. Flor. cum editis et mss. omnibus Hadrian. Lectio Quesnelli, ad suae dignitatis collegium sublimat indignum. Non enim in cujusquam, etc., est manuscriptorum lectionis decurtatae et mixtae. Paulo post in ms. Flor. S. Crucis, nec non in aliquibus Hadrian., in statutis pro institutis. in suum [Col. 0647C] collegium assumit indignum. Non ergo in cujusquam [Col. 0648A] persona praetermittendum est quod institutis generalibus continetur, nec putandus est honor ille legitimus qui fuerit contra divinae legis praecepta collatus.
Dicente enim Apostolo [Col. 0647D] Particula ut desideratur in codd. Vercell., Flor. et Angelicae. ut inter alias electionis regulas is episcopus ordinetur quem unius uxoris virum fuisse [Col. 0647D] In cod. Flor. desunt voces aut esse. Mox, tamen sacrata, pro tam sacra est in omnibus mss. et editis Hadrian. et in Florent. aut esse constiterit (I Timoth. III, 2) , tam sacrata semper habita est ista praeceptio, ut etiam de muliere sacerdotis eligendi eadem intelligeretur servanda conditio; ne forte illa, priusquam [Col. 0647D] Antiquissimum ms. Vat. et Vercell., in societatem ejus veniret. Quatuor alii codices editionis mixtae ita pariter legunt. Retinuimus tamen lectionem vulgatam, quae in ms. Flor. apud Justellum, et in aliis codd. Hadrian. praefertur. in matrimonium ejus veniret, qui aliam non habuisset uxorem, alterius viri esset experta conjugium. Quis igitur [Col. 0647D] Ita omnes editi et ms. Hadrian. codd. editionis [Col. 0648C] decurtatae cum vulgatis: Quis ergo dissimulare audeat. Cod. vero Flor. utramque lectionem habet: Quis igitur dissimulare vel tolerare audeat. tolerare audeat quod in tanti sacramenti perpetratur injuriam, cum huic magno venerandoque mysterio nec divinae quidem legis statuta defuerint, quibus evidenter est definitum ut virginem [Col. 0648B] sacerdos accipiat [Col. 0648C] Vox uxorem, quam Quesnellus in secunda editione adjecit ex mss. et Dionysio Exiguo, inventa pariter a nobis fuit in ms. Flor. S. Marci, et in nonnullis etiam collect. Hadrian. Deest tamen in ms. Vat. 5845 ac Vercell., item Hadrianeis. uxorem (Levit. XXI, 13 et 14; Ezech. XLIV, 22) , et alterius torum nesciat conjugis, quae uxor futura est [Col. 0648C] Sic idem cod. Flor. cum omnibus mss. Hadrian. et S. Crucis atque quatuor aliis codicibus editionis mixtae. Codd. vero editionis decurtatae cum Quesn., pontificis. Porro sequens periodus, Jam tum enim, usque ad non adjungit, desideratur in Vat. 5845 et in duob. Hadrianeis, Vercell. et Vat. 1337. In aliis autem quampluribus codd. collect. Hadrianeae iisdem antiquis (inter quos sunt Vat. 4979 Vat. Reg. 1021 et 1043) nec non in Florentino legitur. sacerdotis? Jam tum enim in sacerdotibus figurabatur Christi et Ecclesiae spiritale conjugium, [Col. 0648C] In cod. Florentino haec lectio peculiaris habetur: Ut quomodo vir caput est mulieris, ita Christus caput [Col. 0648D] est Ecclesiae, discat Sponsa Verbi. Nomen Verbi erat etiam in editis ante Quesnellum, et legitur apud Justellum, atque in mss. collect. Hadrian, praeterea in omnibus collectionibus quas consulere potuimus, editionis decurtatae, ed est 1, 3, 4, 5, Hisp. 9, Isid. 10, 12, et 24, ac in Barberino 77, nec non in exemplo Sichardi, item in codd. collect. 11 editionis mixtae. Soli codices collectionum 20, 21, 22 et 23 editionis mixtae habent Christi, quod cur Quesnellus praetulerit, et ex margine editorum traduxerit in textum, ignoramus. ut quoniam vir caput est mulieris (Eph. V, 23; I Cor. XI, 3) , discat Sponsa Verbi non alium virum nosse quam Christum, qui merito unam eligit, unam diligit et 661 aliam praeter ipsam suo consortio non adjungit. Si ergo etiam in veteri Testamento haec sacerdotalium conjugiorum forma servata est, quanto magis [Col. 0648D] Ita omnes mss. et editi libri collect. Hadrian. et cod. Florent. cum quinque aliis editionis mixtae, qui tantum voci gratia praemittunt particulam jam. Apud Quesnellum, sub revelata jam gratia, quod est in codd. editionis decurtatae, exceptis Vat. Hisp. et Isid., qui cum lectione Hadrianea consentiunt. sub Evangelii gratia constituti, apostolicis debemus servire praeceptis, ut quamlibet quis bonis moribus praeditus, et sanctis operibus inveniatur ornatus; nequaquam tamen vel ad diaconi gradum, vel ad presbyterii honorem, vel [Col. 0648C] ad episcopatus culmen ascendat, si aut ipsum non [Col. 0649A] unius uxoris virum, aut uxorem ejus non unius viri fuisse [Col. 0649A] Reposuimus claruerit ex codd. Florent. et Hadrianeis, quibus concinit etiam Vat. 544 collect. 24 et exemplum Sichardi, licet sint editionis decurtatae. Quesnellus cum aliis mss., constiterit. In codice autem Angelicae collect. 21, aut ipsam non uxorem unius viri fuisse constiterit. claruerit?
Monente vero Apostolo, atque dicente: 662 Et hi autem probentur primum, et sic ministrent (I Tim. III, 10) , quid aliud intelligendum [Col. 0649B] Verbo putamus Quesnellus praeposuit in hoc, quod expunximus autoritate mss. Hadrianeae collectionis et Florent., nec non praestantiorum codd. editionis decurtatae collect. 3, 4, 5, Vindeb., Hisp., et 12, item ms. Barb. 77, et Sichardi. Quesnello favent mss. collect. 1, Vat. Hisp. et Isid., et collect. 24 editionis decurtatae, aliique omnes editionis mixtae ex quibus editi prodiere. putamus, nisi ut in his provectionibus non solum matrimoniorum castimoniam, sed etiam laborum merita cogitemus, ne aut [Col. 0649B] Ita codd. Hadrian. et Florent. Caeteri cum editis, a baptismo rudibus. a baptismo novellis, aut a saeculari actu repente conversis officium pastorale credatur; [Col. 0650A] [Col. 0649B] Quesn., cum omnis gradus: quae lectio a nobis inventa est tantum in mss. collect. 11 ac 24, et in editis cum Sichardo et Merlino. Mox, provectuum loco profectuum est in duobus codicibus; et debeant pro debeat in tribus, nec non apud Justellum. cum per omnes gradus militiae Christianae de incrementis profectuum debeat aestimari an possint cuiquam majora committi? [Col. 0649B] Dist. 61, c. 5, Miramur, § Merito. Merito [Col. 0649B] Sic mss. et editi cum codice Florentino. Idem etiam legitur in mss. collect. 3, 4, 5, et Barb. 77, editionis decurtatae, quae in aliis exemplaribus sanctorum pro beatorum exhibet. beatorum Patrum venerabiles sanctiones cum de sacerdotum electione loquerentur, [Col. 0649C] Apud Quesnellum, eos demum idoneos cum Vulgatis ac mss. editionum decurtatae et mixtae. Textus autem lectionem exhibent omnes codices et editi Hadrian. et ms. Flor. eosdem ut idoneos sacris administrationibus censuerunt, 663 [Col. 0649C] Ita ms. Florent. cum omnibus codd. et editis Hadrian. In mss. vero editionis decurtatae insigni varietate hic locus effertur sic: Quorum omnis aetas a puerilibus exordiis usque ad provectiores annos per disciplinae ecclesiasticae stipendia cucurrisset, ut unicuique testimonium prior vita praeberet; nec posset de ejus provectione dubitari, cui pro laboribus multis, pro castis moribus, pro actibus strenuis celsioris loci praemium deberetur. Si enim, etc. Negari nequit, non minus hanc lectionem quam illam textui insertam Leoninum stylum referre, et librariorum oscitantiae vel arbitrio hanc insignem varietatem tribui non posse. Observandum porro est lectionem a puerilibus exordiis editionis decurtatae convenire cum Romanae Ecclesiae disciplina, et cum Siricii ac Zosimi decretis, [Col. 0649D] in quibus dum promotiones laicorum per saltum interdicuntur, illud cavetur, ne ad celsiores Ecclesiae gradus provehantur, nisi qui a pueris clero initiati, in inferioribus gradibus legitime se gessissent. Eos vero solos adultos permittunt in clerum recipi, qui grandaevi baptizati, statim post baptismum clero sese mancipaverint. Vide Siricii epist. ad Himerium c. 9, et Zosimi ad Esychium c. 3. At simul animadvertimus lectionem Hadrianeam textui insertam haud contradicere huic disciplinae; aeque enim exigit, quod praecipuum est, longi scilicet temporis probationem per gradus singulos, ut in laudatis decretis exigitur. Solum num haec probatio sumenda sit a pueritia (quod non ita praecipuum est), S. Leo hic praescindit, uti nonnumquam id praeteriisse reperimus praedecessores ejus Coelestinus in epist. ad episcopos provinciae Viennensis et Narbon., c. 3, et Innocentius I, in epist. ad Felicem Nucerinum c. 3. Deinde ea probatio a pueritia licet Romae et aliis [Col. 0650A] etiam in locis custodita, non tamen ubique nec semper servabatur; et in Africa, praesertim hoc tempore quo tumultus bellici per plures annos eam Ecclesiam turbaverant, clero vehementer afflicto, non exacte servata fuerat, aut servari potuerat; ita ut nonnulli grandiores in clerum fuissent recepti, aut recipiendi [Col. 0650B] viderentur, qui tamen per suos gradus idoneum experimentum praeberent. Hinc fortasse S. Leo remissius agendum in his circumstantiis, et memoratorum praedecessorum exemplo praescindendum censuit ab inculcanda conditione pueritiae; ac proinde primae scriptionis textum immutans, solam probationem canonicam per gradus singulos, quae potissima est, iisdem ingessit. Adde tandem quod a Leone hic allegantur beatorum Patrum sanctiones, quo beatorum Patrum nomine, non Romanorum pontificum decreta, sed conciliorum canones significare solet. Ita enim in hac ipsa epistola iis verbis cap. 5, beatorum Patrum regulas, Nicaenos canones, et iis capitis 10, sanctorum Patrum divinitus inspirata decreta, canones Sardicenses innuit. Decreta pontificum, vel apostolicae sedis, vel praedecessorum suorum decreta vocat, uti cum eodem capite 5 apostolicae sedis statuta ac beatorum Patrum regulas distinguit. Similiter etiam Zosimus in epist. ad Esychium cap. 1, de hoc quidem probationis argumento scribens, Tecum faciunt praecepta [Col. 0650C] Patrum, tecum apostolicae sedis auctoritas, nomine apostolicae sedis praedecessores, Patrum autem appellatione Patres Sardicenses intelligit. Cum vero hi Patres can. 13 praecipiant quidem ut per singulos gradus et per longum tempus eligendorum vita probetur, et in id testimonium Apostoli a Leone recitatum indicent, non autem jubeant omnem aetatem a puerilibus exordiis usque ad provectiores annos per disciplinae ecclesiasticae stipendia decurrere: immo adultos de foro et de administratione in clerum recipi, et post legitimi temporis probationem provehi permittant; S. Leo horum Patrum sanctiones appellans, non aliter debuit inculcare quam in textu inserto continetur. Sic etiam Innocentius I, in epist. ad Felicem Nucerinum c. 3, Sardicensium canonum statuta aperte indicans, cap. 5, nulla facta mentione pueritiae, laicos non prohiberi a clero affirmat: Ita sane ut in eos tempora a majoribus constituta serventur. Nec cito quilibet lector, cito acolytus, cito diaconus, cito sacerdos fiat; [Col. 0650D] quia in minoribus officiis si diu perdurent, et vita eorum pariter et obsequia comprobantur, ut ad sacerdotium postea emensis stipendiorum meritis veniant, nec praeripiant quod vita probata meretur accipere. Et Coelestinus in epist. ad Viennenses c. 3, Sardicenses canones Patrum decreta nuncupans, ait: Ordinatos vero quosdam episcopos, qui nullis ecclesiasticis ordinibus ad tantae dignitatis fastigium fuerint instituti, contra Patrum decreta . . . . . . didicimus; cum ad episcopatum his gradibus, quibus frequentissime cautum est, debeat perveniri, ut minoribus initiati officiis ad majora perveniant. Vides ergo S. Leonem in lectione textui inserta et respexisse Sardicenses canones, et a praedecessorum exemplis non discessisse. Hinc porro cognoscitur quam perperam Quesnellus hanc lectionem ab aliquo impostore, veluti ad recentioris disciplinae usum accommodatam, et evidentem corruptelam mss. codicibus assutam in notis traduxerit. qui multo tempore per singulos officiorum gradus provecti, experimentum sui probabile praebuissent, ut unicuique testimonium vitae suae actuum suorum ratio perhiberet. [Col. 0651A] Si enim ad honores mundi [Col. 0651C] Codd. Vat. 5845 et Vercell., sine suffragatione. sine suffragio temporis, sine merito laboris indignum est pervenire, et notari ambitus solent, quos probitatis documenta non adjuvant; quam diligens et quam prudens habenda est dispensatio divinorum munerum et coelestium dignitatum? [Col. 0651C] Dist. 61, c. 8, Statuimus ne in aliquo. ne in aliquo apostolica et canonica decreta violentur, et his Ecclesia Domini regenda credatur, qui legitimarum institutionum nescii, et totius humilitatis ignari, non ab infimis sumere incrementum, sed a summis volunt habere principium; cum valde iniquum sit et absurdum, ut imperiti magistris, novi antiquis, et rudes praeferantur emeritis. In domo quidem magna, sicut Apostolus [Col. 0651C] Idem Vat., dixit, cum quinque aliis mss. lectionis decurtatae. Vat. collect. 12 omittit ut. disserit (II Timoth. II, 20) , necesse est ut vasa diversa sint, quaedam aurea et argentea, quaedam [Col. 0651B] vero lignea et fictilia; sed horum ministerium pro materiae qualitate discernitur, [Col. 0651C] Cod. Florent. cum Justello, neque est pretiosorum idem usus et vilium. Praetulimus lectionem antiquissimi Vat. Vercell. aliorumque collect. Hadrian., quibus favent etiam tres codd. editionis decurtatae. In Vat. col. 11, nec idem pretiosorum usus et vilium. nec idem est pretiosorum usus et vilium. Nam inordinata erunt omnia, si fictilia aureis, et lignea praeferantur argenteis. Sicut autem in ligneis et fictilibus eorum hominum species figuratur qui nullis adhuc virtutibus nitent; ita in aureis et argenteis hi sine dubio declarantur qui per longae eruditionis ignem, et per fornacem diuturni laboris excocti, aurum probatum et argentum purum esse meruerunt. Quibus si merces pro devotione non redditur, omnis ecclesiastica disciplina resolvitur, omnis 664 ordo turbatur, dum in Ecclesia, qui nullum subierunt ministerium, perverso eligentium judicio indebitum obtinent principatum.
Cum ergo inter vos tantum valuerint aut studia [Col. 0651C] Aliquot mss., populorum. popularium, aut ambitus superborum, ut non solum laicos, sed etiam secundarum uxorum [Col. 0652A] viros, aut viduarum maritos ad officium cognoscamus pastorale provectos; nonne [Col. 0651C] Al., aptissimae. apertissimae [Col. 0651C] 1, qu. 7, c. 17, Exigunt. exigunt causae, ut Ecclesiae in quibus ista commissa sunt, judicio severiore purgentur, et non solum in tales praesules, sed etiam in ordinatores eorum ultio competens proferatur? Sed circumstant nos hinc mansuetudo clementiae, hinc censura justitiae. [Col. 0651C] In ms. Vercell. et apud Justellum: Et quia universae sedis apostolicae pietate compellimur ita nostram temperare sententiam; ubi post vocem universae apparet saltus verborum Viae Domini misericordiae et veritas. Supplevimus ex codd. Florent. aliisque quamplurimis. Cod. Vat. 5843 omittit cogimur, et hujus loco habet ita nostram temperare debemus sententiam. Et quia universae viae Domini misericordia, et veritas, cogimur secundum sedis apostolicae pietatem ita nostram temperare sententiam, ut trutinato pondere delictorum, [Col. 0651D] Ita mss. Hadrian. cum Florent. Quesnelli lectio: quae constat non unius esse mensurae; ad editionem decurtatam pertinet. Mox, pro credamus, quod verbum recepimus ex mss. Hadrian. atque Justello, cod. Florentinus habet definiamus, ut in editione decurtata legitur. quorum utique non una mensura est, quaedam credamus utcumque toleranda, quaedam vero penitus amputanda. Eos enim qui vel secundas nuptias iniverunt, vel viduarum se conjugio sociarunt, nec apostolica, nec legalis auctoritas sacerdotium [Col. 0652B] [Col. 0651D] Ms. Vercell. cum Justello, obtendere. Mox vocibus vestro judicio praemisimus particulam in ex mss. Flor. et Hadrian. obtinere permittit; et multo magis illum, si fuerit in vestro judicio confutatus, qui, sicut ad nos relatum est, duarum simul est maritus uxorum, vel [Col. 0651D] Quesnellus, istum, quod in solo Merlino et aliis editis Leoninis reperimus. In margine autem notavit ad sequentia verba: Al., qui a prima uxore dimissus; quae lectio in Florent. occurrit, nec non in sex mss. editionis decurtatae. illum qui ab uxore dimissus alteram duxisse perhibetur. [Col. 0652C] In Quesnello additur privandum honore decernimus, quae verba absunt ab omnibus mss. et impressis editionis Hadrian. et a cod. Florent. Inveniuntur autem in mss. editionis decurtatae, exceptis mss. col. 24 cum Merlino et Sichardo. Necessaria quidem non sunt, cum omnia regantur antecedentibus: nec apostolica, nec legalis auctoritas sacerdotium obtinere permittit. Caeteros vero, quorum provectio hoc tantum reprehensionis incurrit, quod ex laicis ad officium episcopale delecti sunt, neque ex hoc quod uxores [Col. 0652C] Ita fere omnes libri editionis Hadrian. cum Florentino, et duobus editionis decurtatae. Al., habeant. habent, possunt esse culpabiles, susceptum sacerdotium tenere 665 permittimus, [Col. 0652C] Quesn. ex lectione mss. decurtatae editionis, non praejudicantes apostolicae sedis statutis, nec praecessorum nostrorum, nostrisque decretis, quibus, etc. Viderat lectionem textui insertam et confirmatam omnibus nostris mss. Hadrianeis et Florentino; viderat, inquam, apud vulgatum Dionysium, ac in duobus codd. Thuaneis, et nihilominus (quod mirum est) hunc locum in notis num. 9 veluti vitiatum traduxit, cum potius alia lectio ab ipso recepta notari vitio possit, quatenus praecessorum nostrorum, [Col. 0652D] nostraque decreta, et apostolicae sedis statuta unum et idem sunt; ac propterea S. Leo fortassis priorem scripturam emendans substituit postremis verbis ista, nec beatorum Patrum regulas resolventes, quae respiciunt Patrum Sardicensium canones, quorum cap. 4 mentionem fecerat. Ita lectio textus plane cohaeret cum illis ejusdem cap. 4, ne in aliquo apostolica et canonica decreta violentur; ubi vox apostolica apostolicae sedis statuta, canonica autem beatorum Patrum regulas indicant. Mox, pro constitutum, alias, statutum. non praejudicantes apostolicae sedis statutis, nec beatorum Patrum regulas resolventes, quibus salubriter constitutum est ne primum, aut secundum, aut tertium in Ecclesia gradum quisquam laicorum quibuslibet suffragiis suffultus ascendat, priusquam ad hoc meritum per legitima augmenta perveniat. Quod enim [Col. 0652C] nunc utcumque patimur esse veniale, inultum postmodum esse non poterit, si quisquam id quod omnino interdicimus [Col. 0652D] Ita fere omnes codices Hadrian. cum Justello. Codex Florent. et mss. editionis decurtatae, usurpare praesumpserit. usurparit: quia remissio peccati [Col. 0653A] non dat licentiam delinquendi, neque quod potuit aliqua ratione concedi, fas erit amplius impune committi.
[Col. 0653C] 1, qu. 7, c. 20, Donatum. Donatum autem [Col. 0653C] Ita vulgati cum mss. collect. 1, 5 Vindeb., Hisp. et cum codd. collect. 12 et 21, ac Sichardo. Codex Barber. collect. 3, Sajensem ex Novatiano. In collatione Carthaginensi anni 411, num. 128. memoratur Donatus episcopus plebis Sajensis. Cod. Lucensis collect. 4, Sajacinensem. Ms. Barb. 77 et Quesnellus in margine, Sajacensem ex Novatiano. Cod. Flor., Sajaciensem ex Novatiano. Aliae erroneae variantes inferiorum codicum omittuntur. Salicinensem ex Novatianis cum sua, ut comperimus, plebe conversum, ita Dominico gregi volumus praesidere, ut libellum fidei suae ad nos meminerit dirigendum, quo et Novatiani dogmatis damnet errorem, et plenissime confiteatur catholicam veritatem. [Col. 0653C] 1, qu. 7, c. 19, Maximum. Maximum quoque ex laico [Col. 0653C] Ms. Vat. collect. 12 omittit licet. Dein, tamen [Col. 0653D] tum in eodem codice, tum in Vat. Hisp. et Isid. desideratur. licet reprehensibiliter ordinatum, tamen si Donatista jam non est, et a spiritu schismaticae pravitatis alienus, ab episcopali, quam quoquo modo adeptus est, non repellimus dignitate; ita ut et ipse libello ad nos edito catholicum se esse manifestet.
De Aggaro [Col. 0653D] Particulam vero supplevimus ex mss. Florentino aliisque quinque optimae notae. vero et Tyberiano, quorum a caeteris qui ex laicis ordinati sunt, in hoc causa diversa est, quod eorum 666 ordinationi atroces tumultus et saevae seditiones memorantur esse famulatae, vestro judicio cuncta commisimus: ut relata habiti apud vos examinis fide, quid de supradictis statuendum sit scire possimus.
Illae autem famulae Dei quae integritatem pudoris oppressione barbarica perdiderunt, laudabiliores erunt in humilitate ac verecundia [Col. 0653D] Adjecimus sua ex eodem ms. Florent. tribusque aliis optimis codd. sua, si se incontaminatis non audeant comparare virginibus. [Col. 0653D] 32, qu. 5, c. 14, Illae autem. Quamvis enim omne peccatum ex voluntate nascatur, et potuerit corruptione carnis mens [Col. 0653D] Legebatur invita. Quesn. notavit in margine: Forte, invicta; et ita quidem restituimus ex ms. Florentino. Post pauca, ex eodem codice, et alio Barber. collect. 3, scripsimus eis pro illis oberit. invicta non pollui, minus tamen hoc eis oberit, si quod potuerunt animo non amittere, doleant se vel corpore [Col. 0653C] perdidisse.
[Col. 0653D] Vide not. 3 Quesn. Cum itaque de omnibus [Col. 0653D] Restituimus adverbium fere non tam ex editis Leonis quam ex mss. collect. Hadrian. Codices etiam collect. 21 et 24 cum Sichardo idem praeferunt. Unde revincitur quod Quesnellus in postilla notavit: Vulgati addunt fere contra mss. codd. fidem. Non diffitemur tamen in mss. caeterarum nostrarum collectionem editionis decurtatae vel mixtae, et in [Col. 0654C] ipso Florentino hanc particulam praetermitti. Quatenus vero haec in integra epistola a Leone secundis curis fuerit inserta, uti in Hadrianeis exemplaribus exhibetur, in admonitione explicavimus num. 14. fere quae fratris nostri Potentii relatio continebat, plenissime dilectionem vestram per David fratrem et coepiscopum [Col. 0654A] nostrum, qui et sacerdotii merito nobis est probatus et moribus, videatis instructam; superest, fratres, ut [Col. 0654C] Ita omnes codd. et editi Hadrian. et plures editionis mixtae, qui hunc textum bis repetentes, primo loco Hadrianeam lectionem sequuntur. Ita etiam apud Merlinum; et Quesnellus septem alios mss. libros similiter legentes allegat not. 4, quos vel Hadrianeae vel mixtae editionis esse credimus. In ms. tamen Florentino habetur, concordi obedientia, uti in mss. editionis decurtatae. concorditer salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes, divinis et apostolicis [Col. 0654D] Cod. Angelicae collect. 21, institutionibus. In ms. Florent. cum plerisque codd. editionis decurtatae, serviatis; at pareatis in plerisque Hadrian., ex quibus mox nonnulli omittunt nunc. constitutionibus pareatis, et in nullo patiamini providentissima canonum decreta violari. Quae enim nunc certarum remisimus consideratione causarum, antiquis deinceps custodienda sunt regulis, ne quod ad tempus pia lenitate concessimus, [Col. 0654D] Ms. Vercell. et Justelli editio perperam, ut videtur, justa postulatione. Forte, post ultione. Porro in verbo plectamus editio decurtata desinit, et quae sequuntur sumpta sunt ex Hadrian. collectione, ac ms. Florentino atque codicibus editionis mixtae. justa posthac ultione 667 plectamus, [Col. 0654D] Hic desinit editio decurtata. in eos specialius et propensius commovendi, qui in episcopis ordinandis sanctorum Patrum statuta [Col. 0654D] Al., neglexerunt, et mox, consecrarunt. neglexerint, et quos refutare debuerant consecrarint. Unde [Col. 0654D] 1, qu. 1, et 15, qu. 2, Si qui. si qui episcopi talem consecraverint sacerdotem qualem esse [Col. 0654B] non liceat, etiamsi aliquo modo damnum proprii honoris evaserint, [Col. 0654D] Ms. S. Crucis collect. 20, consecrationis. Tres alii codd., ordinationis tamen ejus ulterius licentiam non habebunt. ordinationis tamen jus ulterius non habebunt, nec umquam ei sacramento intererunt, quod neglecto divino judicio immerito praestiterunt.
[Col. 0654D] Dist. 80, c. 1, Illud sane. Illud sane quod ad sacerdotalem pertinet dignitatem, inter omnia volumus canonum statuta servari, ut non in quibuslibet locis, neque [Col. 0654D] Al., in quibuslibet. in quibuscumque castellis, et ubi ante non fuerunt, episcopi consecrentur, cum ubi minores sunt plebes minoresque conventus, presbyterorum cura sufficiat, episcopalia autem gubernacula nonnisi majoribus populis et frequentioribus civitatibus oporteat praesidere, ne, quod sanctorum Patrum divinitus inspirata decreta [Col. 0654D] Al., vetuerant. vetuerunt, viculis et possessionibus, [Col. 0654C] vel obscuris et solitariis municipiis tribuatur sacerdotale fastigium, et honor cui debent excellentiora committi, ipsa sui numerositate vilescat. Quod nunc in sua dioecesi Restitutus episcopus [Col. 0655A] factum esse causatus est, et rationabiliter postulavit ut si episcopi eorum locorum in quibus non debuerant ordinari humana conditione decesserint, loca ipsa [Col. 0655B] Ita emendavimus ex ms. Florentino. Al., ad jus ejus antistis redigantur, cujus fuerant ante priora. Justellus, ad jus ejus antistis redeant, cujus fuerint ante priora. Quidam codd. hujus postremae lectionis pro priora habent propria. Vat. 5845, ad jus ejus antistis redeant; quia inutile est, etc. ad jus ejusdem antistis cui olim propria vel contigua fuerunt revertantur. Et inutile 668 est ut sacerdotalis dignitas inconsiderata ordinantis facilitate superflua multiplicatione minuatur.
De his autem quae in sacro virginitatis proposito constitutae, [Col. 0655B] Verba ut superius dictum est adjecimus ex cod. Florentino, qui cum integram hujus epistolae lectionem exhibeat, non omittit, ut caeteri Hadrianei omittunt, caput octavum, in quo de iisdem virginibus per vim corruptis alia ratione actum fuerat. ut superius dictum est, barbaricam pertulere violentiam, et integritatem pudoris non animo, sed corpore perdiderunt, ea nobis videtur servanda moderatio, ut [Col. 0655B] Virgines sua culpa corruptae viduae antequam [Col. 0655C] nuptae vocari solebant; unde Cyprianus in libro de Habit. Virg. ait: Dum ornari cultius, dum liberius evagari virgines volunt, esse virgines desinunt, furtivo dedecore corruptae, viduae antequam nuptae, non mariti, sed Christi adulterae. Et S. Hieronymus in epist. ad Eustochium de Virginitate servanda: Videas, inquit, plerasque viduas antequam nuptas infelicem conscientiam mentita tantum veste protegere. Hinc vero patet cur S. Leo in viduarum gradum haud dejici jubet eas virgines quae nulla sua culpa per solam barbarorum vim corruptae fuerunt. Mox, loco verborum neque in sacrarum, mss. Vat. 5845 et Vercell. contrario sensu habent, sed in sacrarum. At perperam: nam praeterquam quod anterior particula neque aliam similem nec, non vero sed requirit, ipsa moderatio quam S. pontifex servandam proponit videtur exigere ut neque inter viduas neque inter sacras et immaculatas virgines censeantur, non vero ut aeque ac si non fuissent corruptae sacris virginibus cooptentur. Quod si vero statuisset, haud opus [Col. 0655D] esset subjicere, iisdem, si perseverent in proposito, communionem non esse negandam. Congruit etiam haec decreti moderatio cum eo consilio quod iisdem virginibus antea praebuit c. 8, ubi laudabiliores futuras affirmat, si se incontaminatis non audeant comparare virginibus. neque in viduarum dejiciantur gradum, nec in sacrarum et perseverantium virginum numero censeantur: quibus, [Col. 0655D] Editi Leonis, in omnibus virginalibus observationibus. Justellus et plures mss. codd., in omnibus virginalibus tantum. Veram lectionem suppeditarunt duo codices Florentinus et Fesulanus. si in moribus virginalibus perseverant, et [Col. 0655B] castimoniae soliditatem mente custodiunt, [Col. 0655D] Vox sacramentorum in cod. Florent. deest. Ideo autem virginibus sine ullo proprio reatu corruptis communionem haud negandam Leo moderatissime [Col. 0656B] sanxit, quia virginibus propria culpa vitiatis longa imponebatur poenitentia, qua diutius a communione arcebantur, ut liquet ex Cypriani epist. 66, ad Pomponium, ex Siricii epist. 10 editionis Coustantii num. 4, et ex Innocentii I epist. ad Victricium num. 15 et 16. Mox, pro illas, alias, eas. Dein, amittit pro amisit apud Justellum legitur. sacramentorum non est neganda communio, quia injustum est illas in eo vel argui vel notari, quod non voluntas amisit, sed vis hostilis eripuit.
Causam quoque Lupicini episcopi illic jubemus audiri, cui multum et saepius postulanti communionem hac ratione [Col. 0656B] Duo mss. et Justellus, reddimur. Mox, in ms. Florent., saepe vocasset, loco provocasset. reddidimus, quoniam cum ad nostrum judicium provocasset, immerito [Col. 0656A] eum pendente negotio a communione videbamus fuisse suspensum. Adjectum etiam illud est quod huic temere superordinatus esse cognoscitur, qui non debuit ordinari antequam Lupicinus in praesenti positus, aut confutatus, aut certe [Col. 0656B] Codd. Vat. 5845 et Vercellensis, confusus. confessus justae posset subjacere sententiae; ut vacantem locum, quemadmodum disciplina ecclesiastica exigit, is qui consecrabatur [Col. 0656B] Ita ex sex codd. et Justello. Editi, exciperet. acciperet.
Si quae [Col. 0656B] Editi omittunt vero. Ex nostris mss. et Justello [Col. 0656C] adjecimus. vero aliae emerserint causae quae ad statum ecclesiasticum et ad concordiam pertineant sacerdotum, illic sub 669 timore Domini [Col. 0656C] In ms. Florent. deest volumus. Justellus, volumus judicio ventilentur. volumus ventilentur, et de componendis atque compositis omnibus ad nos relatio plena mittatur, ut ea quae juxta ecclesiasticum morem juste et rationabiliter fuerint definita, nostra quoque sententia roborentur. [Col. 0656C] Ita plerique et vetustiores codices, et editi. Alia quatuor exemplaria, Dat. III id. Dat. IV id. Augusti.
[Col. 0656C] Haec inscriptio sumpta est ex mss. collect. Hisp. et Isid., legiturque etiam in collect. 24. Antiquiores collectiones editionis decurtatae inscriptionem omittunt, [Col. 0656D] et solum habent: Epistola papae Leonis ad Mauros episcopos, quae verba indicant in inscriptione mentionem factam fuisse provinciae Mauritaniae. Quesnellus vulgatam inscriptionem retinuit, quam nullibi invenimus: Leo episcopus universis episcopis per Caesariensem Mauritaniam in Africa constitutis. LEO universis episcopis per Africam constitutis in Domino salutem.
Cum [Col. 0656D] Quesnellus in prima editione vulgatam lectionem secutus, scripserat de ordinationibus, uti legitur non solum in mss. et editis collect. Hadrian., verum etiam in quibusdam mss. editionis decurtatae. At in secunda editione emendavit in ordinationibus ea forte de causa, quod hanc lectionem deprehendit in duobus codd, Barberinis 77 et 2888, quorum variantes post primam [Col. 0657B] editionem acceperat. In plerisque sane et potioribus codicibus decurtatae editionis similiter legitur. in ordinationibus sacerdotum [Col. 0657A] quaedam apud vos illicite usurpata [Col. 0657C] Ita mss. collect. 3, 5, Vindeb., Hisp. et collect. 24, Barb. 77, et Fesulan. cum Merlino, et Sichardo. Cod. Vat., Hisp., celebrior ad nos fama narraret, Vat. Isid., celebrior apud nos fama narraret. Vat. Reg. collect. 1, crebrior ad nos fama perferret. Lucensis collect. 4, crebrior ad nos fama pervenerit. Omnes sunt codices editionis decurtatae. Quesnellus cum vulgatis Hadrianeam lectionem exhibuit, crebrior ad nos commeantium sermo perferret. crebrior fama narraret, ratio pietatis exegit ut pro sollicitudine quam universae Ecclesiae ex divina institutione dependimus, rerum fidem studeremus agnoscere, vicem curae nostrae [Col. 0657C] Voces proficiscenti a nobis, quae leguntur in editione Hadrianea, a Quesnello cum editis retentas, et hoc loco insertas, expungimus ab hac decurtata editione auctoritate praestantissimorum hujus editionis codicum Vat., Reg. collect. 1, Lucensis collect. 4, Vindebon. collect. 5, Vindebon. Hisp., Barb. 77, et unius Fesulani. fratri et consacerdoti nostro Potentio [Col. 0657C] Editi ante Quesn., injungentes, cum mss. Hisp. et Isid. ac Barb. 77, nec non codd. collect. 24, Merlino atque Sichardo; et in margine: Alias, delegantes. Quesnellus hanc lectionem praetulit ex quatuor [Col. 0657D] mss. Dionysii, quae tamen non hanc decurtatam, sed Hadrianeam editionem repraesentant. In secunda vero editione addidit codicem Barberinum collect. 3, cui nos adjungimus mss. collect. 1, 4 et 5, quorum antiquiorum collectionum lectio praeferenda visa est. Mox apud Quesnellum, qui secundum scripta, quae per ipsum ad vos direximus, de episcopis, etc.; quae verba sunt editionis Hadrianeae, et in inferiori notae codicibus editionis decurtatae. Praetulimus collectiones et codices antiquiores Vat. Reg. collect. 1, Barb. collect. 3, Lucen. collect. 4, Vindebon. collect. 5, alium Vindebon. collect. 9, Hisp., Barb. 77, et unum Fesulanum. delegantes, qui de episcopis quorum culpabilis ferebatur electio, quid 670 veritas haberet, inquireret, nobisque omnia fideliter indicaret. Unde quia idem plenissime [Col. 0657D] Quesnellus inseruit cum quibusdam nostris codd., notitiae nostrae; delevimus autem ex mss. in fine anterioris annotationis memoratis, excepto Fesulano. cuncta reseravit, et sub quibus qualibusque rectoribus quaedam Christi plebes in partibus provinciae Caesariensis habeantur sincera nobis relatione patefecit, necessarium fuit ut dolorem cordis nostri, quo pro dominicorum gregum periculis aestuamus, [Col. 0657D] Idem Quesn. lectionem Hadrianeam recepit, quae legebatur in vulgatis: Datis nunc quoque ad dilectionem [Col. 0658B] vestram litteris. Secuti sumus mss. editionis decurtatae collect. 1 3, 4, 5, Vindebon., Hisp., cum Merlino et Sichardo. Vat., Hisp. et Isid.: Datis nunc [Col. 0658C] ad vos litteris. Expunctis paulo ante vocibus secundum scripta, quae per ipsum ad vos direximus, de quibus annot. 6 (Supra c ) diximus, hic etiam expungendae erant istae nunc quoque ad dilectionem vestram, quae priorum litterarum mentionem factam praesumunt. Cum vero Leo secundis curis hanc epistolam recognovit, insertis primis vocibus has quoque adjecit. datis litteris promeremus; [Col. 0658C] Dist. 61, Miramur tantum, c. 5. mirantes tantum apud vos per occasionem temporis [Col. 0657B] impacati, aut ambientium praesumptionem, aut tumultum valuisse popularem, ut indignis quibusque et longe extra sacerdotale meritum constitutis pastorale fastigium et gubernatio Ecclesiae [Col. 0658C] Mss. Lucens., Hisp. et Isid., Barb. 77, cum Sichardo et Merlino, crederetur. dederetur. Non est hoc consulere populis, sed nocere; nec praestare regimen, sed augere discrimen. INTEGRITAS enim praesidentium salus est subditorum: et ubi est incolumitas obedientiae, ibi sana est forma doctrinae. [Col. 0658C] 1, q. 1, Principatus, quem,, c. 25. Principatus autem quem aut seditio [Col. 0658C] Sic mss. et editi editionis decurtatae. Quesnellus cum aliis vulgatis et lectione Hadrianea, contulit. extorsit, aut ambitus occupavit, etiamsi moribus atque actibus non offendat, ipsius tamen initii sui est perniciosus exemplo: 671 et difficile est ut bono peragantur [Col. 0658A] exitu, quae malo sunt inchoata principio.
Quod si in quibuslibet Ecclesiae gradibus providenter scienterque curandum est ut in Domini domo nihil sit inordinatum, nihilque praeposterum, quanto magis elaborandum est ut in electione ejus qui supra omnes gradus constituitur, non erretur? Nam totius familiae [Col. 0658C] Vox Domini a Quesnello hic inserta, seu potius cum vulgatis retenta, deleta fuit auctoritate mss. collect. 3, 4, 5, Vindeb., Hisp., Barb. 77 editionis decurtatae. Mox in quatuor mss. editionis mixtae, status exorbitabit, omissis verbis et ordo. Dein, non invenitur pro non inveniatur in Vat., Hisp. et Isid. status et ordo nutabit, si quod requiritur in corpore, non inveniatur in capite. Ubi est illa beati Pauli apostoli per Spiritum Dei emissa praeceptio, qua in persona Timothei omnium Christi sacerdotum numerus eruditur, et proinde unicuique nostrum dicitur: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V, 22) ? [Col. 0658C] Dist. 78, Quid est manus, c. 3. Quid est [Col. 0658D] Codd. Vat. Reg., collect. 1, Vindebon. collect. 5, alius Vindebon. Hisp. et Barber. 77, cum ms. Florentino S. Marci: Quid est manus cito nemini imponere, vel imposueris. cito manus imponere, nisi ante aetatem maturitatis, ante tempus examinis, ante meritum [Col. 0658B] laboris, ante experientiam disciplinae, sacerdotalem honorem tribuere non probatis? Et quid est communicare peccatis alienis, nisi talem effici ordinantem, qualis est ille qui non meruit ordinari? Sicut enim boni operis sibi comparat fructum, qui rectum [Col. 0658D] Ita ex iisdem codicibus. Mss. collect. 24, cum Sichardo, sectatur. Quesnellus retinuit tenet. servat in eligendo sacerdote judicium; ita gravi semetipsum afficit damno, qui ad suae dignitatis collegium sublimat indignum. Non enim in cujusquam persona praetermittendum est quod institutis generalibus continetur; nec putandus est honor ille legitimus, qui fuerit [Col. 0658D] Restituimus lectionem vulgatorum ante Quesn. quae est in omnibus codicibus editionis decurtatae, exceptis duobus Vatt. Hisp. et Isid., qui Hadrianeam lectionem exhibent, contra divinae legis praecepta collatus; at Vindebon. Hisp., qui e puris Hispanicae collectionis fontibus prodiit, habet, ut caeteri editionis decurtatae, de praevaricatione collatus. Mirum vero est Quesnellum hanc lectionem deseruisse, etsi not. 2 fateatur eam exstare in duobus codd. Trecopith. et Thuan. collect. 5, ut induceret lectionem editionis Hadrianeae ex Dionysio, id est ex collect. Hadrianea, et in quinque aliis codicibus eadem nota memoratis, [Col. 0659C] quorum duos Dionysianos (seu melius Hadrianeos) not. 1 appellat, tres alii editionis mixtae ex descriptione ejusdem noscuntur. Mox initio cap. 3, cod. Vindebon. Hisp. omittit alias. Vindebonensis autem collect. 5, fuisse constiterit, tam sacrata semper habita. de praevaricatione collatus.
Dicente enim Apostolo, ut inter alias [Col. 0659A] electionis regulas, is episcopus ordinetur, quem unius uxoris virum fuisse aut esse constiterit (I Tim. III, 2) , tam sacra semper habita est ista 672 praeceptio, ut etiam de muliere sacerdotis eligendi eadem intelligeretur servanda conditio; ne forte illa, priusquam in matrimonium ejus veniret qui aliam non habuisset uxorem, alterius viri esset experta conjugium. Quis ergo dissimulare audeat quod in tanti sacramenti perpetratur injuriam, cum huic magno venerandoque mysterio [Col. 0659C] Ita codices omnium veterum collectionum editionis decurtatae 1, 3, 4, 5, et Vindebon. Hisp., cum Sichardo. Quesnellus cum vulgatis ex lectione Hadrianea, ne divinae quidem legis statuta. ne legis quidem statuta defuerint, quibus evidenter est definitum ut virginem sacerdos accipiat, [Col. 0659C] Codd. Vindebon. collect. 5, et Barb. 77, addunt uxorem, vocem a Quesnello pariter insertam in secunda editione ex mss., ut credimus, collect. 5, et Hadrianeis. Delevimus autem, eo quod in reliquis collectionibus editionis decurtatae et a Merlino, atque Sichardo omittatur. Paulo post conjugii pro conjugis legitur in mss. collect. 3, 5, et Barb. 77. et alterius torum nesciat conjugis, quae uxor est futura pontificis (Levit. XXI, 13, 14; Ezech. XLIV, 22) ? Jam tunc enim in sacerdotibus figurabatur Christi et Ecclesiae spirituale conjugium; [Col. 0659C] Particula et pro ut est in mss. Vat. Hisp. et [Col. 0659D] Isid. Vox autem Verbi pro voce Christi, quam Quesnellus ex margine editorum inseruerat, revocata est ex codicibus praesertim editionis decurtatae, quos recensuimus annot. 19 (col. 648, n. o ) in hanc epistolam integram. ut quoniam vir caput est mulieris (Ephes. V, 23; I Cor. XI, 3) , discat [Col. 0659B] sponsa Verbi non alium virum nosse [Col. 0659D] Ms. Vindebon. Hisp., quam sponsum; qui enim unam elegit. Paulo post, non adjunxit in cod. Barber. collect. 3 et duobus editionis mixtae. quam Christum, qui merito unam elegit, unam diligit, et aliam praeter ipsam suo consortio non adjungit. Si ergo etiam in veteri Testamento haec sacerdotalium conjugiorum forma servata est, quanto magis sub revelata jam gratia constituti, apostolicis debemus inservire praeceptis: ut quamlibet quis bonis moribus praeditus, et sanctis operibus inveniatur ornatus, nequaquam tamen vel ad diaconii gradum, vel ad presbyterii honorem, vel ad episcopatus culmen ascendat, si aut ipsum non unius uxoris virum, aut uxorem ejus non unius viri fuisse constiterit?
Monente [Col. 0659D] Pro vero in ms. Vat. Reg. collect. 1, habetur ergo. vero Apostolo atque dicente: Et hi autem probentur primum, et sic ministrent (I Tim. III, 10) ; quid aliud intelligendum [Col. 0659D] Confer annot. 22 (col. 649, n. b ) in hanc epist. integram. in hoc [Col. 0659C] putamus, nisi ut in his provectionibus non solum matrimoniorum [Col. 0659D] Quesnellus, castimoniam, ut in editione Hadrianea. In margine autem notavit duos codices habere [Col. 0660C] privilegia. Id quidem legitur in nostris codicibus editionis decurtatae, exceptis Vat. Hisp. et Isid., qui Hadrianeas lectiones nonnumquam receperunt: nam Vindebon. purus et sincerus Hispanicus habet privilegia, sicut etiam Sichardus. privilegia, sed etiam laborum merita cogitemus? ne aut a baptismo rudibus, aut a [Col. 0660A] saeculari actu repente 673 conversis, officium pastorale [Col. 0660C] Ita mss. collect. 1, 3, 5, Vindebon. Hisp. et Barb. 77. Editi cum mss. collect. 4, et Vat. Hisp. et Isid., atque collect. 12 et 24, credatur. Mox, cum omnis gradus erat in editis. Emendavimus ex omnibus codd. editionis decurtatae, a quibus tantum discrepant mss. collect. 1 et 3. credamus; cum per omnes gradus militiae Christianae de incrementis profectuum debeat aestimari an possint cuiquam majora committi. [Col. 0660C] Dist. 61, Miramur, c. 5, § Merito. Merito sanctorum Patrum venerabiles sanctiones, cum de sacerdotum electione loquerentur, eos demum idoneos [Col. 0660C] Ms. Vat. Reg. collect. 1, sacris agminibus. sacris administrationibus censuerunt, quorum omnis aetas a puerilibus exordiis usque ad provectiores annos per disciplinae ecclesiasticae stipendia cucurrisset, ut unicuique testimonium prior vita praeberet: nec posset de ejus provectione dubitari, cui pro laboribus multis, pro castis moribus, pro actibus strenuis, celsioris loci praemium deberetur. Si enim ad honores mundi sine suffragio temporis, sine merito laboris, indignum est pervenire, et notari ambitus solent, quos probitatis documenta non adjuvant; [Col. 0660B] quam diligens et quam prudens habenda est dispensatio divinorum munerum et coelestium dignitatum, [Col. 0660C] Dist. 61, Statuimus ne in aliquo, c. 8. ne in aliquo apostolica et canonica decreta violentur, [Col. 0660C] Cod. Vat. Reg., et eis. Post pauca, exordium pro incrementum in ms. Fesulano. et his Ecclesia Domini regenda credatur, qui legitimarum institutionum nescii, et totius humilitatis ignari, non ab infimis sumere incrementum, sed a summis volunt habere principium, cum valde iniquum sit et absurdum, ut imperiti magistris, novi antiquis, et rudes praeferantur emeritis? In domo quidem magna [Col. 0660C] Mss. Vat. Reg., Vindebon. Hisp. et Barber. 77, necesse est ut (sicut Apostolus dixit) vasa, etc. Sichardus: [Col. 0660D] necesse est (sicut Apostolus ait) vasa. necesse est, sicut Apostolus disserit (II Tim. II, 20) , ut vasa diversa sint, quaedam aurea et argentea, quaedam vero lignea et fictilia; sed horum ministerium pro materiae qualitate [Col. 0660D] Quesnellus cum editis, discernitur, uti legitur in mss. collect. Hadrianeae, et in nostro Vaticano Reginae, ac alio Vat. collect. 24 editionis decurtatae. Lectionem vero omnium aliarum collectionum hujus decurtatae editionis antetulimus: cui favet etiam ms. Florentinum integrae editionis. Paulo post, idem usus est vilium, omissa particula et in mss. collect. 3, 5 et Vindebon. Hisp., cum Merlino, et Sichardo. dividitur, nec qui est pretiosorum, idem usus est et vilium. Nam inordinata erunt omnia, si fictilia aureis, 674 [Col. 0660C] et lignea praeferantur argenteis. Sicut autem in [Col. 0660D] Codex Lucensis, duo Vindebonenses, ac Barb. 77, delent ligneis et. Post pauca, per longum eruditionis ignem in Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 24 cum Sichardo. ligneis et fictilibus eorum hominum species figurantur, qui nullis adhuc virtutibus nitent; ita in [Col. 0661A] aureis et argenteis hi sine dubio declarantur, qui per fongae eruditionis ignem, et per fornacem diuturni laboris excocti, aurum probatum et argentum purum esse meruerunt. Quibus si merces pro devotione non redditur, [Col. 0661C] Sic potiores codd. editionis decurtatae, nimirum illi collect. 1, 4, 5, Vindebon. Hisp., Barb. 77, et unus Fesulanus. Alias, omnis ecclesiastica disciplina resolvitur, ut in Hadrianea editione. Mox, subierint pro subire in duobus Barber. mss. et in Vindeb. collect. 5. omnis obedientia resolvitur, omnis ordo turbatur; dum in Ecclesia, qui nullum subiere ministerium, perverso eligentium judicio indebitum obtinent principatum.
Cum ergo inter vos tantum valuerint aut studia popularium, aut ambitus superborum, ut non solum laicos, sed etiam secundarum uxorum viros, aut viduarum maritos ad officium cognoscamus pastorale provectos; nonne apertissime [Col. 0661C] 1, quaest. 7, exigunt, c. 17. exigunt causae [Col. 0661C] Inseruimus lectionem mss. collect. 1, 3, 4, 5, Vindeb. Hisp., et Barb. 77. Quesnellus retinuit vulgatam ut Ecclesiae . . . purgentur, cui soli codices inferiorum collectionum editionis decurtatae patrocinantur. ut Ecclesias in quibus ista commissa sunt judicio severiore purgemus, et non solum in [Col. 0661B] tales praesules, sed etiam in ordinatores eorum [Col. 0661C] Quesnellus cum vulgatis, ultio competens proferatur. [Col. 0661D] Sed praestantiores codd. edit. decurtatae superiori annot. laudati lectionem textui insertam praebuere. His congruunt quatuor alii codices editionis mixtae. Praeterae mss. libri Vat. Hisp. et Isid. habent digna districtio moveatur: duo alii, digna districtione moveantur. Mox, circumstat in Vat. Reg. collect. 1 et Vindeb. collect. 5. Dein, inde censura in ms. Barb. 77. digna districtione moveamur? Sed circumstant nos hinc mansuetudo clementiae, hinc censura justitiae; et quia universae viae Domini misericordia et veritas (Ps. XXIV, 10) , cogimur secundum sedis apostolicae pietatem, ita nostram temperare sententiam, ut trutinato pondere delictorum, quae constat non unius esse mensurae, quaedam definiamus utcumque toleranda, quaedam vero penitus amputanda. Eos enim qui vel secundas nuptias inierunt, vel viduarum se conjugio sociarunt, [Col. 0661D] Ita omnes codices editionis decurtatae, exceptis mss. collect. 24. Concinit etiam cod. S. Crucis editionis mixtae. Ms. Vat. 3791 collect. 11 mixtae editionis habet in sacerdotii munere dignitate non patiamur. Quesnellus lectionem vulgatorum Hadrianeam secutus est. in sacerdotio manere non patimur; et multo magis [Col. 0661D] Hanc lectionem praeferunt mss. quinque antiquiorum collect. 1, 3, 4, 5, et Vindeb. Hisp., cum Barb. 77. Quesnellus: illum si fuerit vestro judicio [Col. 0662C] confutatus, qui (sicut ad nos relatum est) duarum simul est maritus uxorum, vel istum qui ab uxore dimissus alteram duxisse perhibetur, privandum honore decernimus; et in margine: Al., illum qui prima uxore dimissa; Vulg., qui a prima uxore dimissus. Confer annot. 36 et 37 (col. 651, k , 652, l ) in epist. integram. illum qui simul duarum est maritus 675 uxorum; vel illum qui a prima uxore dimissus, alteram duxisse perhibetur, privandos honore decernimus. Caeteros vero, quorum provectio hoc tantum [Col. 0661C] reprehensionis incurrit, quod ex laicis ad officium episcopale [Col. 0662C] Mss. Vindeb. Hisp. et Barb. 77, electi. Vat. 3791, provecti. Mox habent pro habeant in duobus Vindebon. delecti sunt, neque ex hoc quod uxores habeant possunt esse culpabiles, susceptum sacerdotium tenere permittimus, non praejudicantes apostolicae sedis statutis, nec praecessorum nostrorum nostrisque decretis, quibus salubriter [Col. 0662C] Duo Vindeb., constitutum est. Mox in Vindebon. collect. 5, aut tertium deest. statutum [Col. 0662A] est ne primum, vel secundum, aut tertium in Ecclesia gradum quisquam laicorum, quibuslibet suffragiis fultus, ascendat, priusquam ad hoc meritum per legitima augmenta perveniat. Quod enim nunc [Col. 0662C] Sic plerique, et potiores codd. editionis decurtatae. Quesnellus lectionem antecedentis editionis [Col. 0662D] integrae cum Vulg. secutus est. utcumque veniale est, inultum postmodum esse non poterit, si quisquam id quod omnino interdicimus, usurpare praesumpserit: quia remissio peccati non dat licentiam delinquendi; nec quod potuit aliqua ratione concedi, [Col. 0662D] Ita iidem codices editionis decurtatae, excepto Barb. 77, in quo legitur amplius impune patiemur. Quesn., fas erit amplius impune committi, ut in editione antecedenti. amplius patiemur impune committi.
[Col. 0662D] 1. qu. 7, Donatum, c. 20. Donatum autem [Col. 0662D] Quesn. in marg.: Al., Sajacensem ex Novatiano. Vide annot. 41 (col. 653, n. b ) in hanc eamdem epist. edit. integrae. Salicinensem ex Novatianis cum sua, ut comperimus, plebe conversum, ita Dominico volumus gregi praesidere, ut libellum fidei suae ad nos meminerit dirigendum, quo et Novatiani dogmatis damnet errorem, et plenissime [Col. 0662B] confiteatur catholicam veritatem. [Col. 0662D] 1, qu. 7, Maximum, c. 19. Maximum quoque ex laico licet reprehensibiliter ordinatum, tamen si Donatista jam non est, et a spiritu schismaticae pravitatis alienus, ab episcopali, quam quoquo modo adeptus est, non repellimus dignitate; ita ut et ipse libello ad nos edito catholicum se esse manifestet.
De Aggaro [Col. 0662D] Vulg. omittunt vero, quam particulam ex potioribus nostris codd. adjecimus. vero et Tyberiano, quorum a caeteris qui ex laicis ordinati sunt in hoc causa diversa est, quod eorum ordinationi atroces tumultus et saevae seditiones memorantur esse famulatae, vestro judicio cuncta commisimus: ut relata habiti 676 apud vos examinis fide, quid de supradictis statuendum sit scire possimus.
[Col. 0662D] 32, qu. 5, Illae autem, c. 14. Illae autem famulae Dei quae integritatem [Col. 0662C] pudoris oppressione barbarica perdiderunt, laudabiliores erunt in humilitate ac verecundia [Col. 0662D] Confer annot. 44 (col. 653, n. f ) in epist. editionis integrae. sua, si se incontaminatis non audeant comparare virginibus. Quamvis enim omne peccatum ex voluntate nascatur, et potuerit correctione carnis mens [Col. 0662D] Vide annot. 45 (col. 653, n. h ) in hanc eamdem epist. integri exempli. invicta non pollui; minus tamen hoc illis oberit, [Col. 0663A] si quod potuerunt animo non amittere, doleant se vel corpore perdidisse.
Cum itaque de omnibus quae fratris nostri Potentii relatio continebat, plenissime dilectionem vestram [Col. 0663B] Quesnellus retinuit lectionem Vulgat. quae ex Hadrianea editione inserit haec verba, Per David fratrem et coepiscopum nostrum, qui et sacerdotii merito nobis est probatus, et moribus. Sed praetermittuntur in omnibus mss. decurtatae editionis collect. 1, 3, 4, 5, Hisp., Isid., Vat. 1340 collect. 12, et Barb. 77. Inveniuntur autem in solis mss. collect. 24, et apud Merlinum atque Sichardum. Nonnulli etiam codices editionis mixtae, qui bis hanc periodum repetunt, [Col. 0663C] ut in admonitione notavimus, num. 4, primo quidem loco ex Hadrianea editione sumpto ea verba exhibent; secundo vero loco sumpto ex mss. editionis decurtatae iisdem verbis carent. Ita cod. S. Crucis collect. 20 et mss. collect. 21. videatis instructam; superest, fratres, [Col. 0663C] Sic omnes mss. libri editionis decurtatae etiam collectionis 24, nec non Sichardus, et ante laudati editionis mixtae secundo loco. Quesnellus Hadrianeam lectionem induxit, ut concorditer. Confer annot. 48 (col. 65, n. k ) in epist. integram. Dein, per concertationem pro per contentionem in quinque mss. editionis decurtatae. ut concordi obedientia salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes, divinis et apostolicis constitutionibus [Col. 0663C] Sic fere omnes, et praestantissimi codices formae decurtatae. Quesnellus cum aliis, pareatis. serviatis, et in nullo patiamini [Col. 0663C] Idem Quesn. cum lectione Hadrianea, providentissima. Reposuimus pia ex laudatis codicibus et editionibus formae decurtatae. pia canonum decreta violari. Quae enim nunc certarum remisimus consideratione causarum, antiquis deinceps custodienda sunt regulis: ne quod ad tempus pia lenitate concessimus, justa [Col. 0663C] Melior visa est haec optimorum codicum lectio, quam caeterorum qui cum editis habent post haec. posthac ultione plectamus.
I. Gratulatur Illyrici metropolitanis se subjicientibus auctoritati datae Anastasio, in majoribus praesertim causis. —II. Ut vocati ad concilium ab Anastasio venire non renuant, hortatur. —III. Ut nemo sine consensu plebis ordinetur episcopus. —IV. [Col. 0664A] Ut nullus episcopus alterius inviti clericum sibi vindicet.
Dilectissimis fratribus SENECIONI, CAROSO, THEODULO, LUCAE, ANTIOCHO et VIGILANTIO metropolitanis [Col. 0663D] Editi, et ipse Barberinus codex, per Achaiam provinciam, sed omnino perperam; neque enim Achaia, quae unica erat provincia, plures metropolitanos in ipsa inscriptione appellatos continebat; neque in nominibus metropolitarum ad quos hae litterae diriguntur, recensetur nomen metropolitani Achaiae, contra quem tertio capite sermo est. Tutissime igitur ac necessario emendavimus: nam et ad metropolitas per Illyricum constitutos data fuit epistola 5, quae citatur cap. 1, et trium etiam metropolitanorum quibus haec epistola inscribitur, provincias optime collegit Holstenius, quae omnes ad Illyricum pertinent. Vide not. Quesn. Idem Holstenius pro Antiocho legendum suspicatur Attico, qui fuit Epiri [Col. 0664B] veteris metropolita Nicopolitanus. Non assentimur. Nicopolitanus enim metropolita, ut ex sequenti epistola patebit coactus delatae Thessalonicensi vicario auctoritati se subjecit, non autem sponte, ut illi fecerunt ad quos haec epistola data fuit. per Illyrici provincias constitutis, LEO.
Grato animo [Col. 0664B] Significari creduntur epistolae 5 et 6, quas superius dedimus. At si voces epistolas nostras a vestra dilectione susceptas, plures epistolas ad ipsos Illyrici episcopos traditas indicant (qualis non est epistola 6, [Col. 0664C] quae uni Anastasio data fuit), alia saltem epistola, quae perierit, ad eosdem episcopos scripta dici deberet post epistolam 5, cum praesertim incredibile sit eos epistolae Leonis fere ante biennium scriptae, quae citum responsum flagitaverat, tamdiu distulisse respondere, ut huic responsioni has litteras pontifex reddiderit. Enimvero cum Leo Illyricianis dedit epistolam quintam, sextam epistolam tradidit Anastasio. Anastasium vero his litteris ante hoc tempus respondisse, et aliquot alias epistolas hinc inde fuisse datas et redditas patebit ex an. 1 (col. 666 m ) in epistolam sequentem. Verisimillimum itaque est Illyricianos quoque citius eadem qua Anastasius sollicitudine respondisse epistolae quintae; tum vero nonnullas alias accepisse litteras Leonis, quarum hic plurali numero fit mentio. Solus tamen pluralis numerus epistolas non cogeret. Leo enim, epist. 102, c. 1, unicam Gallorum epistolam 99 spectans, plurali numero utitur: Diu exspectatas epistolas . . . . gratanter accepimus. Et [Col. 0664D] similiter epist. 107, de unica Juliani epistola ait: Rescribens itaque ad epistolas tuas: ac epist. 117, cap. 1, de unica epistola ad Anatolium: Ad Constantinopolitanum episcopum epistolas dederim. Mox in cod. Barberino a tua dilectione; et post pauca in provinciis suis, seu potius in provincia tua; et c. 2, tua noverit dilectio; quae suspicionem afferunt hanc epistolam datam fuisse a pari. Sed capitis 4 formulae pluralis numeri Holstenii emandationem in his tribus testibus satis aequam suaserunt, nisi quis forte capitis 4 verba potius emendanda et singulari numero efferenda existimet. Monemus tamen in epist. 150, quae pluribus metropolitis a pari data fuit, in codice Grimanico nunc singulari numero tua, nunc vestra numero plurali scriptum reperiri. epistolas nostras a vestra dilectione susceptas, recurrentis paginae sermo testatus est, quas nos pro 678 Ecclesiarum statu et pace solliciti, ne quid novella praesumptio erroris afferret, noscimur direxisse: volentes a sacerdotibus Domini custodiri quae sedis apostolicae auctoritas [Col. 0664D] Respicit anteriorum pontificum, et suas epistolas de vicariatu apostolico episcopi Thessalonicensis. crebro constituit; scilicet ut per Illyricum Ecclesiae constitutae ad curam fratris et coepiscopi nostri Anastasii Thessalonicensis urbis antistitis pertinerent. Ut si quae [Col. 0664D] Vide not. 1 Quesn. et observationem nostram. majores inter episcopos causae [Col. 0664B] sunt quae in provinciis suis nequeant terminari, ad ejus notitiam referantur, et eodem arbitrio sub divini timore judicii componantur. Servetur hic ordo sacerdotali concordiae profuturus, ut Ecclesiae Domini concordi, quemadmodum cupimus, consilio construantur, et nullum, insidiante diabolo, aditum [Col. 0665A] possit praebere dissensio, per quam valeat dissipare quae nos magno studio habita cupimus moderatione connectere.
Invitati fratres [Col. 0665C] Vide not. 2 Quesn. Mox, finiri pro finire emendandum credidimus. in causis maximis, et quae intra provincias suas finiri nequeant terminandis, si nulla gravi necessitate retinentur, [Col. 0665C] In ms. Barb. corrupte habetur fraternos studios. Holstenius, quem secutus est Quesnellus, correxit fraterno se studio. Cum vero ex ingenio emendandum sit, fraternum studium magis placet: nisi aliquid supplendum videatur ex epist. 5, cap. 4, et sexta, cap. 5, hoc modo: fraterno se studio sanctae congregationi non denegent. fraternum studium pro Ecclesiae ulilitate non denegent: maxime cum moderatio nostra [Col. 0665C] Quesnellus in margine indicavit hic significari sequentem epistolam ad Anastasium cap. 10, ac si haec antea scripta fuisset; cum tamen eam postea [Col. 0665D] lucubratam probaturi simus. Aliae ergo innuuntur Leonis ad eumdem Anastasium litterae, quas ante sequentem epistolam datas ac deperditas ostendemus annot. 1 (infra m ) in ep. sequentem. Neque novum, si de eadem re etiam in sequenti epistola sermo sit cap. 10. Similia enim in pluribus litteris a Leone repetita inveniuntur. providerit, ut non frequens, neque pro levibus causis conveniendi 679 necessitas indicatur; [Col. 0665D] In ms. habetur et . . . . nosve episcopos. Holstenius supplevit, ut credimus, satis tute, cum epistola sequenti, cap. 10, binos episcopos ex singulis provinciis Thessalonicam proficisci S. pontifex jusserit: qui numerus posterius constitutus non impedit quin antea Leo, cum hanc epistolam dedit, latius binos ternosve potuerit scribere. In epistola quae desideratur ad Anastasium, uti superiori annot. indicavimus, quaeque una cum his litteris transmissa fuit, hac eadem latiori formula usus credi potest. et binos ternosve episcopos de singulis provinciis adesse sufficiat, ut leve fiat paucis, quod multis esset onerosum; atque ita efficiatur studio charitatis, ut sacerdotalis tractatus ea quae ad disciplinam possunt ecclesiasticam pertinere, sancto sibi Spiritu revelante constituat. Id enim nos, volentes [Col. 0665B] quorumdam inobedientiam juxta coercitione corrigere, vestra noverit dilectio definisse: ut quisquis superbo animo, cum nulla corporis, vel causae fuerit necessitate detentus, fraternum saepius voluerit vitare conventum, se sciat esse judicandum.
Et quia memorati fratris nostri sollicita relatione cognovimus Achaiae provinciae [Col. 0665D] Holstenius Petrum Corinthi episcopum credit, qui adfuit synodo Chalcedonensi an. 451. Sed potius [Col. 0666C] judicandus est praedecessor ejus Erasistratus, qui pseudo-synodo Ephesinae an. 449, interfuit. metropolitanum illicitas et constitutis Patrum nostrisque auctoritatibus interdictas ordinationes saepe celebrasse, illudque suis ausibus addidisse, ut Thespiensibus invitis et repugnantibus incognitum, et ante non visum episcopum consecraret; [Col. 0666C] Lectionem codicis revocavimus, quam Holstenius nulla re cogente mutavit sic: illi prorsus metropolitano hoc licere non permittimus. Ex abusu scilicet metropolitani Achaiae non singulare illi praeceptum, sed generalem legem omnibus praestitutam, et a nullo violandam se praescribere S. pontifex innuit, cum quo consentit generale decretum propositum epistola sequenti c. 5. nulli prorsus metropolitano hoc licere permittimus, ut suo tantum arbitrio, sine cleri et plebis assensu quemquam ordinet [Col. 0665C] sacerdotem; sed eum Ecclesiae Dei praeficiat, quem totius civitatis consensus elegerit. Ut itaque nos desides non sumus in monendo quae custodiri debeant quaeque vitari, ita in exsequendis illis atque [Col. 0666A] servandis neminem esse patimur negligentem: cum custodientem [Col. 0666C] Ita codex, et Holstenius. In Quesnelli editione errore typographorum, talis. talia laus dignissima comitetur, et fructus, ut speramus, a Domino uberior [Col. 0666D] Corrigendum videtur subsequatur: neque enim obsequor in subsequendi significatione apud probatos scriptores reperimus. obsequatur; devium vero et apostolicae constitutionis oblitum, obnoxium habitura sit et ecclesiastica et divina censura.
Illud quoque pari observantia ad sacerdotalis concordiae vinculum ab omnibus volumus custodiri, ut nullus episcopus alterius episcopis clericum sibi audeat vindicare, sine illius ad quem pertinet cessione, quam tamen evidentia scripta contineant: quoniam hoc et [Col. 0666D] Vide not. 3 Quesn. canonum definivit auctoritas et ipsa servandae unitatis ratio docet; ne omnis ordo ecclesiasticus 680 per hanc licentiam efficiatur instabilis. Altius itaque, fratres charissimi, quae a [Col. 0666B] nobis [Col. 0666D] Sic in ms. Quesnellus cum Holstenio, piae. pio mentis affectu decerni perspicitis, in pectora vestra descendant; ut nos, qui sollicite cupimus servare unitatem spiritus in vinculo pacis, praeceptionis nostrae fructum percipiamus, et vestrae dilectionis operibus gratulemur. Volumus enim tam vestrum esse quam nostrum est, ut per charitatis gratiam constituatur, quod nulla insidiantis diaboli arte violetur. Plenius vero observare debent quae caveri ad ipsum fratrem et coepiscopum nostrum Anastasium [Col. 0666D] Quesnellus not. 1 in sequentem epistolam hunc locum de eadem epistola intelligit. Sed in litteris de quibus hic sermo est, S. Leo Anastasio praeceperat ut quae decrevit in notitiam Illyricianorum litteris perduceret; quod in sequenti epistola praeceptum nullibi legitur. Similiter epist. 6, ubi alia monita eidem Anastasio dedit, ut ea in omnium fratrum faceret notitiam pervenire, cap. 6 expresse mandaverat. Hinc alia ad Anastasium epistola, quae periit, hoc loco designatur. scripsimus, eaque in vestram notitiam litteris ipsius volumus pervenire, a quibus fraternitatem vestram nolumus deviare; ut charitatem Dominicam custodita Patrum sanctione servemus. Data octavo idus Januarias, Aetio III et Symmacho viris clarissimis consulibus.
I. Quod semper Thessalonicenses antistites vices apostolicae sedis impleverint. [Col. 0667A] —II. Ut metropolitanis sua jura serventur. —III. Ut a metropolitanis, non laici, non bigami, non viduarum mariti, sed irreprehensibiles ordinentur episcopi. —IV. Quod subdiaconis carnale connubium denegetur. —V. Ut nullus invitis ordinetur antistes. —VI. Ut metropolitanus [Col. 0668C] Editi Leonis ante Quesn. omittunt Epiri. In textu quidem generalis lex de omnibus Illyrici metropolitanis fertur. At Dionysius, ex quo tituli sumpti sunt, [Col. 0668D] Epiri scripsit. Epiri de electo quem est ordinaturus in episcopum, ad Thessalonicensem pontificem referat; et de metropolitano electo similiter provinciales episcopi faciant. — 682 VII. Ut bina per annos singulos (Al. per annum provincialia) episcoporum concilia celebrentur; et si res difficilis emerserit, quae non possit Thessalonicensis judicio terminari (Al. et in coll. Hisp., nec fuerit Thessalonicensis episcopi judicio terminata) , ad Romanum referatur antistitem. —VIII. Ut si quis episcopus suam deserens civitatem, majorem sedem ambitus causa petierit, non solum ecclesiam obtinere non poterit, sed et sua carere debebit (Al. et in Hisp., nec illam obtinere poterit, et sua carere debebit.) —IX. Ut nullus alienum clericum sollicitare vel [Col. 0667B] tenere praesumat, suo episcopo non praebente consensum. —X. Ut in evocandis provincialibus episcopis, a Thessalonicensi pontifice moderatio conservetur. (Additur in Hisp., ne sub hoc colore sacerdotalis honor contumeliis addicatur; nec amplius quam bini de provinciis episcopi, quos metropolitani probaverint, dirigantur ).—XI. Ut non amplius a statuto concilii tempore, quam dies quindecim remorentur [Col. 0668A] episcopi. (Additur in Hisp., Ut si inter eos de negotio fuerit oborta contentio, cuncta 683 Romano pontifici sub gestorum insinuatione pandantur, ut ab eo quod Deo placuerit ordinetur. )
LEO episcopus urbis Romae, ANASTASIO episcopo Thessalonicensi.
Quanta fraternitati tuae [Col. 0668D] Cod. Vindeb. Hisp. delet praepositionem a. Post pauca, mss. collect. 3, 5 et 24, ac Vat. Reg. 849, habent sede pro auctoritate. Sichardus, a beatissimo Petro apostolo. Vide not. 2 Quesn. a beatissimi Petri apostoli auctoritate sint commissa, et qualia etiam nostro tibi favore sint credita, si vera ratione perspiceres et justo examine ponderares, multum possemus de injunctae tibi sollicitudinis devotione gaudere.
Quoniam sicut praecessores mei praecessoribus tuis, ita etiam ego dilectioni tuae, priorum secutus exemplum, vices mei moderaminis delegavi, ut curam quam universis Ecclesiis [Col. 0668B] principaliter ex divina institutione debemus, imitator nostrae mansuetudinis [Col. 0668D] Collect. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 21 cum Ratramno in opere adversus Graecos tom. I Spicilegii Acheriani pag. 110, necnon editi ante Quesnellum addunt effectus. Mox codd. collect. 24 cum Sichardo et antiquioribus editis pro a nobis praeferunt ab apostolica sede. Vide not. 3 Quesn. adjuvares, et longinquis a nobis provinciis praesentiam quodammodo nostrae visitationis impenderes: [Col. 0668D] Codd. Dionys. atque Hadrian. pro siquidem habent et. Editi cum mss. collect. 24 et Sichardo, quia de continenti. Mss. Thuan. et Cantab. apud Quesn. in margine: Si quidem convenienti. siquidem continenti opportunoque prospectu promptum tibi esset agnoscere quid in quibusque rebus vel tuo studio [Col. 0669A] componeres, vel nostro judicio reservares. Nam cum [Col. 0669C] Mss. Thuan. et Cant., majores causae. majora negotia et difficiliores causarum exitus liberum tibi esset sub nostrae sententiae exspectatione suspendere, nec ratio tibi nec necessitas fuit in id quod mensuram tuam excederet deviandi. Abundant enim apud te [Col. 0669C] In mss. collect. 24 et Sichardo, monumentorum. Cum una tantum supersit epist. 6 Anastasio ante id tempus data; alias, quae abundare et frequenter datae dicuntur, desiderari cognoscimus. monitorum scripta nostrorum, quibus te de omnium actionum temperantia frequenter instruximus: ut commendatas 684 tibi Christi Ecclesias, per exhortationem charitatis ad salubritatem [Col. 0669C] In Dionys. atque Hadrian. ac duobus mss. Thuan., audientiae. Mox, existunt in ms. Vindebon. collect. 5, in Vat. Hisp. et Isid., nec non in duobus Hadrian. Vercellensibus, et apud Justellum. obedientiae provocares. Quia etsi plerumque existant inter negligentes vel desides fratres, [Col. 0669C] Iidem codd. Vat., Hisp. et Isid., quos oporteat. Dein, pro auctoritate, mss. tria Quesnelli, austeritate. quae oporteat majore auctoritate curari, sic tamen est adhibenda correptio, ut semper sit salva dilectio. Unde et beatus apostolus Paulus, ad ecclesiasticum regimen Timotheum imbuens, dicit: Seniorem ne increpaveris, [Col. 0669B] sed obsecra ut patrem, juvenes ut fratres, anus ut matres, juvenculas ut sorores, in omni castitate (I Tim. V, 1) . Quae moderatio si quibuscumque inferioribus membris ex apostolica institutione debetur, quanto magis fratribus et coepiscopis [Col. 0669C] Cod. Vindeb. collect. 5 delet nostris. nostris sine offensione reddenda est? ut [Col. 0669D] Dist. 45, Licet nonnumquam. licet nonnumquam accidant, quae in sacerdotalibus sunt reprehendenda personis, plus tamen erga corrigendos agat benevolentia quam severitas, plus cohortatio quam commotio, plus charitas quam potestas. [Col. 0669D] Hanc lectionem, quam Quesnellus ex suis codicibus not. 4 laudatis emendavit, nostri quoque fere omnes et certe potiores confirmant. Vulgatam lectionem: Sed hi qui quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi, facile ab hac lege discernuntur, et dum dominari, praeferunt mss. col. 24 et exemplum Sichardi. Sed ab his qui quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi (Philip. II, 21) , facile ab hac lege disceditur, et dum dominari magis quam consulere [Col. 0669D] Ratramnus loco allegato, et in edit. Concil., subditis quaerunt, placet honor, inflat superbia. subditis placet, honor inflat superbiam, et quod provisum est ad concordiam, tendit ad noxam: [Col. 0669D] Antiquissimus Vat. 1342 collect. 3: Quod utique necesse habemus, ita dicimus. Alias Vat.: Quod, ut necesse habemus dicere; idque insereremus textui, si aliis probae notae codicibus fulciretur. Justellus quoque legit habemus. quod, ut necesse habeamus ita [Col. 0669C] dicere, non de parvo animi dolore procedit. Meipsum enim quodammodo [Col. 0669D] Al., in culpa sentio. Mox, deviasse pro discessisse in Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo. Codd. Vind. col. 5 et Vercell. Hadrian., descivisse. in culpam trahi sentio, cum te a traditis tibi regulis immodice discessisse cognosco. Qui si tuae existimationis parum diligens eras, meae saltem famae parcere debuisti: ne quae tuo tantum [Col. 0670A] facta sunt animo, nostro viderentur gesta judicio. Relegat fraternitas tua paginas nostras, omniaque ad tuos emissa majores apostolicae sedis praesulum scripta percurrat, et vel a me vel a praecessoribus meis [Col. 0669D] Mss. Vat. Hisp. et Isid., cum Ratramno et Justello, [Col. 0670C] atque Vulg. ante Quesn., inveniet, perperam; neque enim in Leonis aut praedecessorum epistolis inveniri poterat ordinatum, quod S. Leo ab Anastasio praesumptum conqueritur. Inveniat urgentis simul et negantis vim habet. inveniat ordinatum, quod a te cognovimus esse praesumptum.
685 Venit namque ad nos cum episcopis provinciae suae frater noster Atticus, veteris Epiri [Col. 0670C] Ita mss. Quidam editi ex Crabbo, Nicopolitanus. Vide not. 5 Quesn. metropolitanus antistes, et de indignissima [Col. 0670C] Quesnellus praetulit astrictione, quam lectionem ipse in uno, quem not. 6 allegat ms. Victor., nos in Vat. 544 utroque collectionis 24 et apud Sichardum reperimus. Caeterorum omnium cum editorum, tum codicum lectionem restituendam putavimus. afflictione quam pertulit, lacrymabili actione conquestus est coram astantibus diaconibus tuis, qui [Col. 0670D] Ms. Corb. collect. 2 apud Quesn. in marg., querulis fletibus. Paulo post, Ratramnus cum Vat. Hisp. et Isid., iidem ad me diaconi tui. In Vindeb. collect. 5 et in Vat. Dionysii cum editis ante Quesn. deest tui. querelis flebilibus nihil contra referendo, ea quae nobis ingerebantur, fide non carere monstrabant. Legebatur quoque in litteris tuis, quas iidem diaconi tui detulerunt, quod frater Atticus Thessalonicam venisset, quodque [Col. 0670B] consensum suum etiam scripturae professione [Col. 0670D] Cod. Vindebon. collect. 5 inserit sua, et paulo post, possit pro posset, et fuisset pro fuisse, et conscripserit pro conscripserat. signasset, ut de illo non aliud a nobis posset intelligi, quam proprii arbitrii et spontaneae devotionis fuisse, quod venerat, quodque chartulam de obedientiae sponsione conscripserat, in cujus tamen chartulae mentione signum [Col. 0670D] Vat. Hisp. cum duobus aliis mss. collect. 21 probatur injuriae. prodebatur injuriae. Non enim necessarium fuerat ut obligaretur scripto, qui obedientiam suam ipso jam voluntarii adventus probabat officio. Unde deplorationibus supradicti haec verba epistolae tuae testimonium praebuerunt, et per hoc quod non est tacitum nudatum est illud quod silentio fuerat adopertum, [Col. 0670D] Mss. collect. 24 cum editis ante Quesn. et Sichardo, adhibitam. Caeteri nostri codices, ut in textu. Solus Vindeb. collect. 5, prima manu, aditam, secunda vero emendatum adhibitam. aditam scilicet Illyrici praefecturam, et sublimissimam inter mundanos apices potestatem [Col. 0670D] Vide not. 7 Quesn. in exhibitionem insontis antistitis incitatam: ut missa exsecutione terribili, quae omnia sibi officia [Col. 0670C] publica ad effectum praeceptionis adjungeret, a sacris Ecclesiae aditis, nullo vel falso insimulatus crimine, extraheretur sacerdos, cui non ob molestiam aegritudinis, [Col. 0670D] Cod. Vat. collect. 24 cum Sichardo, non obstantis hiemis; et paulo post, per invias cautes. non ob saevitiam hiemis darentur induciae; sed iter asperum et periculis plenum per invias nives [Col. 0671A] agere cogeretur. Quod tanti laboris, tantique discriminis fuit, ut ex his qui episcopum comitati sunt, quidam defecisse dicantur.
686 [Col. 0671C] 3, qu. 6, Multum, c. 8. Multum stupeo, frater charissime, sed et plurimum doleo, quod in eum de quo nihil amplius indicaveras quam quod evocatus adesse differret, et excusationem infirmitatis obtenderet, tam atrociter, et tam vehementer potueris commoveri: praesertim cum etiam si tale aliquid mereretur, exspectandum tibi [Col. 0671C] Editi ante Quesn. cum Ratramno et ms. Vindeb., Hisp. aliisque codd. collect. 21, fuerat. Hi postremi mox praeferunt quid consulti rescriberemus. fuerit quid ad tua consulta rescriberem. Sed, ut video, bene de moribus meis existimasti, et quam [Col. 0671C] Vide not. 8 Quesn. civilia pro conservanda sacerdotali concordia responsurus essem, verissime praevidisti: et ideo motus tuos exsequi [Col. 0671C] Ita Dionysius, tres Thuanei codd. et unus Corb. a Quesnello in margine laudati, nec non plerique et potiores nostri exceptis mss. Hisp., Isid. et alii collect. 24, in quibus cum Ratramno, Sichardo, et anterioribus editis habetur sine dilatione. Mox, aliud disponentis in Vat. collect. 24 et Sichardo. sine dissimulatione properasti, ne cum moderationis nostrae aliud disponentia scripta [Col. 0671B] sumpsisses, faciendi id quod factum est licentiam non haberes. An forte aliquod tibi facinus [Col. 0671C] Ratramnus et mss. collect. 24 cum Sichardo et Vulg. addunt fratris. Mox, metropolitanum, quod legebatur in editis ante Quesn., restituimus ex plerisque nostris diversarum collectionum codicibus, praesertim Vat. 1342 collect. 3 et alio Vat. puro Dionysiano. In duobus Vindebon., altero collect. 5, altero Hisp., legitur Nicopolitanum, quod sine ullo sensus discrimine Quesnellus recepit; Epiri enim metropolitanus, cujus [Col. 0671D] hic mentio est, erat Nicopolitanus episcopus. Dein, apud te criminis pondus arguebat est in mss. Vat. Hisp. et Isid., nec non in Vat. collect. 3, et in collect. 21. Vindebon. collect. 5 habet tantum arguebat. In codd. autem Vindebon. Hispan., et Vat. collection. 24, ac anterioribus editis, apud te criminis pondus urgebat. innotuerat, et metropolitanum episcopum novi apud te criminis pondus urgebat? At hoc quidem alienum ab illo esse, etiam tu nihil ei objiciendo [Col. 0671D] Quatuor codd., confirmasses. Melius in marg. editionis Labb., cognosceris confirmasse. Postea editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, gessisset; caeteri codices, committeret. confirmas. Sed etiam si quid grave intolerandumque committeret, nostra erat exspectanda censura; ut nihil prius ipse decerneres, [Col. 0671D] Justellus, quam quod nobis placere cognosceres. quam quid nobis placeret agnosceres. Vices enim nostras ita tuae credidimus charitati, ut in partem sis vocatus sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. Unde sicut multum nos ea quae a te pie sunt curata laetificant, ita nimium ea quae perperam sunt gesta contristant. Et necesse est, post multarum experimenta causarum sollicitius prospici, et diligentius praecaveri, quatenus per spiritum [Col. 0671C] charitatis et pacis, omnis materia scandalorum de Ecclesiis Domini quas tibi commendavimus auferatur, [Col. 0671D] 25, qu. 2, Igitur, c. 5. praeeminente quidem in illis provinciis [Col. 0672A] episcopatus tui fastigio, sed amputato totius usurpationis excessu.
Igitur secundum sanctorum Patrum canones Spiritu Dei conditos, et totius mundi reverentia consecratos, metropolitanos singularum provinciarum episcopos, quibus ex delegatione nostra fraternitatis tuae cura praetenditur, jus traditae sibi antiquitus dignitatis intemeratum habere decernimus; ita ut a regulis praestitutis, nulla aut negligentia, aut praesumptione discedant.
In civitatibus quarum rectores obierint, de substituendis episcopis haec forma servetur: ut is qui ordinandus est, etiamsi bonae vitae [Col. 0672C] Ita cum Quesnello antiquissimus Vat. collect. 3 et Vindebon. collect. 5, necnon codd. collect. 24 et exemplum Sichardi Dionysius. Et aliae collectiones cum caeteris editis, testimonio fulciatur. testimonium habeat, [Col. 0672B] non laicus, non neophytus, nec secundae conjugis sit maritus, [Col. 0672C] De necessaria hujus loci emendatione, quam plerique nostri antiqui codices praeferunt, vide notam 9 Quesnelli. Solum quidam codices collect. 21, vulgatam lectionem exhibent, aut qui vel unam quidem habeat, vel habuerit, sed nec qui sibi viduam copularit. Alii vero ejusdem collect. cum utroque Hisp. et cum Vat. Isid., aut qui unam quidem habeat, vel habuerit, sed nec quam sibi viduam copularit: at particula nec delenda in Vat. Isid., subducta linea notatur. Ms. Vat. collection. 3, sed quam sibi viduam non copularit. aut qui unam quidem habeat, vel habuerit, sed quam sibi viduam copularit. [Col. 0672C] Dist. 32, Omnium sacerdotum, c. 1. Sacerdotum enim tam excellens est electio, ut haec quae in aliis Ecclesiae membris non vocantur ad culpam, in illis tamen habeantur illicita.
Nam cum extra [Col. 0672C] Vide not. 10 Quesn. clericorum ordinem constitutis nuptiarum societati et procreationi filiorum studere sit [Col. 0672C] Quesnellus nihil indicans, post vocem liberum adjecit arbitrium: quod in Dionysio quidem, in Hisp., [Col. 0672D] Isid. aliisque posterioribus collectionibus reperimus. Sed magis Leonina visa est lectio anteriorum editionum, quae cum mss. collect. 3, 5 et 24, Merlino et Sichardo, hoc substantivum praetermittit. liberum, ad exhibendam tamen perfectae continentiae puritatem, nec [Col. 0672D] Vide not. 11 Quesnelli. subdiaconis quidem connubium carnale conceditur: ut et qui habent, sint tamquam non habentes (I Cor. VII, 29) , et qui non habent, permaneant singulares. Quod si in hoc ordine, qui quartus a capite est, dignum est custodiri, quanto [Col. 0672C] magis in primo [Col. 0672D] Cod. Vat. Dionysii et Justellus, vel secundo tertiove. Mox, levitico ministerio in mss. collect. 24 cum editis ante Quesnellum: qui praeterea corrigendus est, cum in postilla marginali notaverit, vocem ministerio in editis additam deleri in omnibus mss. codd. Eam uti maxime congruam insereremus textui, si quibus mss. alterius antiquioris collectionis probaretur. aut secundo, vel tertio 688 servandum est, ne aut levitico, aut presbyterali honore, aut episcopali excellentia quisquam idoneus aestimetur, [Col. 0673A] [Col. 0673D] [Col. 0673] This note appears at the foot of column 673, but the callout letter (j) has not been printed in the text. Vide not. 16 Quesn. qui se a voluptate [Col. 0673C] Justellus, uxoris. Mss. Hisp., Isid. et collect. 21, a voluptate luxuriae. uxoria necdum frenasse detegitur.
[Col. 0673C] Dist. 63, Si forte, c. 36; Decret. Ivo. lib. III. Cum ergo de summi sacerdotis electione tractabitur, ille omnibus praeponatur quem [Col. 0673C] Vide not. 13 Quesn. cleri plebisque consensus concorditer postularit: ita ut si in aliam forte personam partium se vota diviserint, metropolitani judicio is alteri praeferatur qui majoribus et studiis juvatur et meritis: tantum ut nullus invitis et non petentibus ordinetur; [Col. 0673C] Editiones Quesnello anteriores cum mss. Hisp., Isid. et collect. 21, ne plebs invita episcopum. In fine capitis pro voluit, alias voluerit. ne civitas episcopum non optatum aut contemnat, aut oderit; et fiat minus religiosa quam convenit, cui non licuerit habere quem voluit.
[Col. 0673C] Dist. 65, De persona, c. 4. De [Col. 0673B] persona autem consecrandi episcopi, et de cleri plebisque consensu metropolitanus episcopus ad fraternitatem tuam referat; quodque in provincia bene placuit, scire te faciat, ut ordinationem rite celebrandam tua quoque firmet auctoritas. Quae rectis dispositionibus nihil morae aut difficultatis debebit afferre, ne gregibus Domini diu desit cura pastorum.
[Col. 0673C] Dist. 63, Metropolitano, c. 19; et dist. 77, in [Col. 0673D] princip. Metropolitano vero defuncto, cum in locum ejus alius fuerit subrogandus, provinciales episcopi ad civitatem metropolim convenire debebunt, ut omnium clericorum atque omnium civium voluntate discussa, ex presbyteris [Col. 0673D] Vide not. 14 Quesnelli, et ad verba ex diaconis vide not. ejusdem 15. ejusdem Ecclesiae, vel ex diaconis optimus eligatur, de cujus nomine ad tuam notitiam provinciales referant sacerdotes, impleturi vota poscentium, [Col. 0673D] Vulgat. ante Quesn. cum codd. collect. 24, si quod. cum quod 689 ipsis placuit, tibi quoque [Col. 0673C] placuisse cognoverint. Sicut enim justas electiones nullis dilationibus volumus fatigari; ita nihil permittimus te ignorante praesumi.
De conciliis autem episcopalibus non aliud indicimus quam [Col. 0673D] Dist. 18, De conciliis, c. 3; et in Decret. Ivo. lib. IV. sancti Patres salubriter ordinarunt: ut scilicet bini conventus per annos singulos habeantur, in quibus de omnibus querelis quae inter diversos [Col. 0674A] Ecclesiae ordines nasci assolent, judicetur. Ac si forte inter ipsos qui praesunt de majoribus (quod absit) peccatis causa [Col. 0673D] Ms. Vat. Dionys. et codd. collect. 24 cum Merlino et Sichardo, nascatur. In fine capitis, pro transferatur ms. Vindeb. Hisp. habet referatur. nascitur, quae provinciali nequeat examine definiri; fraternitatem tuam de totius negotii qualitate metropolitanus curabit instruere, ut si coram positis partibus nec tuo fuerit res sopita judicio, ad nostram cognitionem, quidquid illud est, transferatur.
[Col. 0673D] 7, qu. 1, Si quis episcopus, c. 1. Si quis [Col. 0673D] Dionys. cum. mss. Hadrian., Hisp. et Isid., inserunt autem. Vide not. 17 Quesn. episcopus, civitatis suae mediocritate despecta, administrationem loci celebrioris ambierit, et ad majorem se plebem quacumque [Col. 0673D] Mss. Vat. collect. 3, Vindebon. collect. 5 et codd. collect. 24 cum editis ante Quesn., occasione; caeteri nostri et omnes Quesnelli in margine ab eodem citati, [Col. 0674C] ratione. Mox pellatur pro pelletur in codd. Dionys., Hadrian., Hisp. et Isid. ratione transtulerit, a cathedra quidem pelletur aliena, sed carebit et propria: ut nec illis praesideat quos per avaritiam concupivit, nec illis quos per superbiam [Col. 0674B] sprevit. Suis igitur terminis quisque contentus sit, nec supra mensuram juris sui affectet augeri.
[Col. 0674C] Vide not. 18 Quesn. Post pauca editi ante Quesn. cum mss. Vat. Dionysii et duobus Hadrian. ac Vindeb. Hisp., conveniat. Alienum [Col. 0674C] 19, qu. 2, Alienum clericum, c. 1. clericum, invito episcopo ipsius, nemo suscipiat, nemo sollicitet, nisi forte ex placito charitatis id inter dantem accipientemque convenerit. 690 Nam gravis injuriae reus est qui de fratris Ecclesia id quod est utilius aut pretiosius audet vel [Col. 0674C] Quesnellus in margine: Ita edit. Nicolini, Merlini, Romana, et posteriores omnes, et codices mss. tres. Alii quatuor cum Dion., Cresc., Sichard., Canis. [Col. 0674D] edit., habent abjicere, et hoc male. Omnes fere nostri codices habent allicere, pro quo Vat. Dionysii illicere, aeque bene. Nostra quoque Sichardi editio habet allicere. Soli mss. libri Vat. Hisp. et Isid., abjicere. At Vindebonensis, qui puriorem Hispanicam refert, allicere. Mox, agatur in antiquioribus editionibus non solum cum mss. collect. 24 et Sichardo, verum etiam cum Vindeb. collect. 5, pro agitur. Et paulo post in Vat. Dionysii et Vindeb. Hisp., compellat pro compellet; processit vero pro recessit in antiquis editionibus et mss. collect. 24. allicere, vel tenere. Itaque si intra provinciam res agitur, transfugam clericum ad suam Ecclesiam metropolitanus redire compellet. Si autem longius recessit, tui praecepti auctoritate revocabitur; ut nec cupiditati, nec ambitioni occasio relinquatur.
In evocandis autem ad te episcopis moderatissimum [Col. 0674C] esse te volumus, ne per majoris diligentiae speciem fraternis gloriari videaris injuriis. Unde si causa aliqua major exstiterit ob quam [Col. 0674D] Quesnellus ex mss. addidit rationabile, ac. Hae voces leguntur quoque in nostris codicibus. Desunt in mss. collect. 24. Post pauca, suffecerit pro sufficiat in Vat. collect. 3. rationabile ac necessarium sit fraternum advocare conventum, binos de singulis provinciis episcopos, quos metropolitani crediderint esse mittendos, ad fraternitatem tuam venire sufficiat, ita [Col. 0674D] Hic incip. cap. 11 Dionys. Exig. ut a praestituto tempore non ultra quindecim dies qui convenerint retardentur.
Si autem in eo quod cum fratribus tractandum definiendumve credideris diversa eorum fuerit a tua voluntate sententia, ad nos omnia sub gestorum testificatione [Col. 0675B] Ita plerique mss. libri, et editi cum Dionysio. Quesnellus, referentur. referantur, ut, remotis ambiguitatibus, quod Deo placeat decernatur. Ad hunc enim finem omnem affectum nostrum curamque dirigimus, ut quod ad unitatem concordiae, et quod ad custodiam pertinet disciplinae, nulla dissensione violetur, nulla desidia negligatur. Et te igitur, frater dilectissime, et eos fratres nostros qui de tuis offenduntur excessibus, cum tamen non similis sit [Col. 0675B] Mss. collect. 24 cum Vulg. ante Quesn., omnium. omnibus materia querelarum, hortor et moneo, ut quae pie sunt ordinata, salubriterque disposita nulla concertatione turbentur. [Col. 0675B] 691 Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius (Philip. II, 4, 21) , sicut Apostolus ait: Unusquisque [Col. 0675B] In mss. Hisp. et Isid. atque in codd. collect. 21 omittitur vestrum. Mox in bono pro in bonum habent editi ante Quesn. cum ms. Vindebon. collect. 5, in quo paulo ante, et sicut Apostolus. vestrum proximo suo placeat in bonum ad aedificationem (Rom. XV, 2) . Nec enim poterit unitatis nostrae firma esse compago, nisi nos ad inseparabilem soliditatem vinculum charitatis astrinxerit: quia sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent; ita multi unum [Col. 0676A] corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra (Rom. XII, 5; I Cor. XII, 12) . [Col. 0675B] Idem Vindebon. collect. 5, Haec connexio. Connexio totius corporis unam sanitatem, unam pulchritudinem facit: et haec connexio totius quidem corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. [Col. 0675B] De lectione quidem Dionysii dubitandum non est, ut dubitavit Quesnellus not. 19. Nam in antiquissimo Vaticano et puro Dionysiano codice habetur: Quibus etsi dignitas communis non est, tamen ordo generalis [Col. 0675C] est. Concordant mss. libri Vat. Hisp. et Isid., nec non omnes Hadrianei; praeterea Florentinus collect. 13 et codex peculiaris originis Vat. 1347, ac tandem mss. collect. 21. Quesnellus ex suis codd. collect. 2 et 5, nimirum Corbeiensi, et Trecopithoeano, et quatuor aliis Thuaneis hanc aliam lectionem textui inseruit, quam nos in uno Vindebon. Hisp. invenimus: Quibus etsi dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis. Clarius vero et cavillationi minus obvium, inquit in laudata nota, habent cod. Victor. ms. et editiones Surii, Merlini, et Nicolini, cum sic legant: Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis. Tota mutatio est vocis etsi in cum; cui quoque particulae non raro apud probatos scriptores exemplo tamen subjicitur. Nobis autem haec lectio magis placuit, cum eam praeferant codices Vat. collect. 3, Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 24, peculiaris Vat. Reginae 849, et praeter exemplum Merlini collect. 12 etiam exemplum Sichardi. Eodem tamen [Col. 0675D] utraque recidit nostra et Quesnelli lectio: unde haec probatur auctoritate plurium collectionum; quarum tres si non superant aetatem Dionysii, eidem profecto suppares existunt, et ab eodem fonte prodire dici nequeunt. Contextus quidem hanc lectionem videtur postulare. In ejusmodi enim propositionibus ex duplici commate constantibus, postremum comma particula tamen affectum illud est, quod probandum assumitur. Probationes autem quae a Leone subjiciuntur, quaeque discrimen inter episcopos statuunt, non affirmativam propositionem, qualis apud Dionysium legitur, tamen ordo generalis est, videlicet sine discrimine; sed hanc negativam a nobis receptam, non est tamen ordo generalis, efflagitant. Cum porro [Col. 0676B] S. Leo in sequentibus fateatur, sicut olim inter apostolos, ita postea inter episcopos potestatem esse diversam; dignitatem, quam episcopis communem affirmat, non pro potestate et jurisdictione accipit, sed pro episcopatus honore, seu charactere, qui sane idem in omnibus est: ordinem vero, quem dum generalem inter episcopos negat, diversum insinuat, non sumit pro sacro episcopali ordine, ut vocare solemus, sed pro ordine hierarchico, qui cum jurisdictionem et auctoritatem majorem in aliis, in aliis minorem requirat, non est utique generalis, id est idem in omnibus sine jurisdictionis discrimine. Hinc ex apostolorum [Col. 0676C] forma, qua Petrum caeteris auctoritate et jurisdictione praefectum pontifex hoc loco indicat, et aliis in locis apertius declarat, episcoporum distinctionem ortam tradit, in quibus non omnes sibi omnia similiter vindicarent, sed quidam in provinciis singulis haberent primam sententiam, uti metropolitae, quidam vero in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, nimirum non tam in episcopos quam in metropolitas ipsos, a quibus obedientiam exigerent, uti exarchi, seu patriarchae, ac ipse episcopus Thessalonicensis, quem vicarium sedis apostolicae cum peculiari jure toti Illyrico idem Leo ejusque antecessores praefecerant. Haec autem eo consilio ordinata pronuntiat, ut per hos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret: quibus summam Romani pontificis auctoritatem, et jurisdictionis primatum, unitatem Ecclesiae prospicientem declarat. Ita quatuor veluti ordines, seu gradus hierarchicos inter episcopos [Col. 0676D] astruit, episcopalem, metropoliticum, exarchicum seu vicarii apostolici, et pontificium: hisque etsi dignitatem episcopalis honoris seu characteris affirmat communem, ordinem tamen hierarchicum generalem non esse monet, cum pro diversitate gradus hierarchici auctoritate et potestate distinguantur. Qui hoc testimonium ad aequale omnium episcoporum jus trahunt, voces dignitatis et ordinis in recentiorem sensum a Leonis mente alienissimum et a contextu dissentientem interpretantes, imperitis fucum facere nituntur. Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis: quoniam et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis; et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est ut caeteris praeemineret. De qua forma episcoporum quoque est orta distinctio, et magna ordinatione provisum est ne omnes sibi omnia vindicarent; sed essent in singulis provinciis singuli, quorum 692 inter fratres haberetur prima sententia; et rursus quidam in majoribus urbibus [Col. 0676B] constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. [Col. 0676D] 2, qu. 6, Qui scit se, c. 14. Qui ergo scit se quibusdam [Col. 0676D] Cod. Vindebon. collect. 5 et alius Hisp. delent esse. esse praepositum, non moleste ferat aliquem sibi esse praelatum; sed obedientiam quam exigit, etiam ipse dependat: et sicut non vult gravis oneris sarcinam ferre, ita non audeat alii importabile pondus imponere (Matth. XXIII, 4) . [Col. 0677A] Discipuli enim sumus humilis et mitis magistri, dicentis: Discite a me quia mitis sum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 29) . Quod quomodo experiemur, nisi et illud in observantiam veniat, quod idem Dominus ait? Qui major est vestrum, erit minister vester. Qui autem se exaltaverit, humiliabitur; et qui se [Col. 0677D] Ms. Vindeb. collect. 5, humiliaverit. humiliat exaltabitur (Matth. XX, 26; Marc. X, 43; Luc. XXII, 26; Luc. XIV, 11) .
I. Contra Priscillianistas, qui sanctam Trinitatem, non personis, sed tantum nominibus distinguunt. —II. Adversus id quod Dei Filium posteriorem fuisse credunt [Col. 0677B] quam Patrem. —III. Adversus id quod dicunt ideo unigenitum dici Christum, quia solus sit de virgine natus. —IV. De Natali Domini, quod in eo Priscillianistae jejunia celebrent. —V. Adversus id quod aiunt animam hominis ex divina esse substantia. —VI. Contra id quod aiunt diabolum ex se vel ex chao esse, et propriam [Quesn. et unus noster codd. addunt non] habere naturam. —VII. Contra illud quod nuptias et procreationes filiorum astruant esse peccatum. —VIII. Contra id quod corpora humana [Col. 0678A] diaboli dicunt esse figmenta, et a daemonibus 694 in utero formari. —IX. Contra id quod filios repromissionis ex Spiritu sancto dicunt esse conceptos. —X. Contra id quod animas in coelestibus peccare credunt [Al. dicunt] , et secundum qualitatem peccati in hoc mundo accipere sortem vel bonam vel malam. —XI. Contra id quod fatalibus stellis dicunt animas hominum obligatas. —XII. Contra id quod sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describunt. —XIII. [Col. 0678C] Cum in editis hic titulus deesset, illum ex ingenio supplevit Quesnellus sic: Contra id quod Scripturarum scientiam subvertunt. Nos ipsum collectionis Hispanicae titulum ex mss. expressimus. Contra id quod patriarcharum nomina per singula corporis membra disponunt [Al. describunt] .—XIV. Contra id quod duodecim signa, quae mathematici observant, per corpus omne distinguunt. —XV. De apocryphis scripturis eorumdem Priscillianorum. —XVI. [Col. 0678C] Ita cum editis unus noster codex. Caeteri perperam: Emendanda de libro Turribii episcopi. Cod. Vindebon. Hisp. pro episcopi habet episcopus sanctus. De libro Dictinii [Al. Dicticinii] .
LEO episcopus TURRIBIO episcopo [Col. 0678C] Cod. Vindebon. collect. 5 addit Asturiensi, legendum Asturicensi; et delet salutem. salutem.
Quam laudabiliter pro catholicae fidei veritate movearis, [Col. 0678B] et quam sollicite Dominico gregi devotionem officii pastoralis impendas, tradita nobis per [Col. 0678C] Hunc Pervincum nominari ab Idatio in Chronico, Quesnellus in margine animadvertit. In cod. Vindebon. Hisp. nominis proprii signum distinguitur. diacoconem tuum fraternitatis tuae scripta demonstrant, quibus notitiae nostrae insinuare curasti, 695 qualis in regionibus vestris [Col. 0678C] Duo codices et editi ante Quesn., de antiquis. Mox in Vat. Hisp., error vel morbus pro errorum morbus. de antiquae pestilentiae reliquiis errorum morbus exarserit. Nam et [Col. 0678C] Vide not. 2 Quesn., qui mox ex mss. edidit eloquitur, cum antea ex solis codd. collect. 24 legeretur demonstrant. epistolae sermo, et commonitorii series, et libelli tui textus eloquitur [Col. 0678C] Vide not. 3 Quesn. Mox pro fetidissimam, alias [Col. 0678D] foedissimam. Porro sententiam pro sentinam habent quidem plerique nostri codices collect. 1, 3, 8. Vat., Hisp. et Isid., cum mss. collect. 21, quibus etiam accedunt codices Corb. collect. 2 et Griman. collect. 18 a Quesnello laudati eadem nota 3. Nihilo tamen minus lectionem sentinam praeferunt non solum omnes vulgati, sed etiam nostri mss. libri collect. 5, 11, 12, 24, nec non ipse codex Grimanicus collect. 18 prima manu, ut idem Quesnellus fatetur, ac praecipue Vindebonensis puram continens collectionem Hispanicam, quae hanc epistolam in Hispaniam missam e puriori fonte hausisse credenda est. Hinc ab hac vulgata lectione haud discedendum credidimus, [Col. 0679C] cum praesertim adjectivum fetidissimam, et sequens contextus, sentinae magis congruat quam sententiae. Priscillianistarum fetidissimam apud vos [Col. 0679A] recaluisse sentinam. Nihil est enim [Col. 0679C] Al., sordidum. Post pauca, de omnium terrenarum opinionum luto, in antiquioribus editis et aliquibus codd. sordium in quorumcumque sensibus impiorum, quod in hoc dogma non confluxerit: quoniam de omni terrenarum opinionum luto multiplicem sibi [Col. 0679C] Al., faecem commiscuerunt. Quesn. in margine. faeculentiam miscuerunt: ut soli totum biberent quidquid alii ex parte gustassent. Denique si universae haereses quae ante Priscilliani tempus exortae sunt diligentius retractentur, [Col. 0679C] Cod. Vindebon. Hisp., tunc nullus. Porro invenietur magis placuit ex praestantioribus septem nostris codicibus. Alias, invenitur. Paulo post in mss. Vat. Hisp. et Isid., non vero in puriori Vindebon. Hisp. nec in caeteris, in tenebras se adeo paganitatis immersit [Col. 0679D] per magicarum artium profana secreta, et mathematicorum vana mendacia, ut religionis, etc. nullus pene invenietur error de quo non traxerit impietas ista contagium: quae non contenta eorum recipere falsitates qui ab Evangelio sub Christi nomine deviarunt, tenebris se etiam paganitatis immersit, ut per magicarum artium profana secreta et mathematicorum vana mendacia, religionis fidem morumque rationem in potestate daemonum, et in [Col. 0679D] Ita omnes nostri codices et editi ante Quesn., qui ex duobus solis mss. Thuan. et Grim. affectu praetulit. Post pauca, pro debebitur alias debetur. Mox, omniumque in ms. Vindeb. Hisp. effectu siderum collocarent. Quod si et credi liceat [Col. 0679B] et doceri, nec virtutibus praemium, nec vitiis poena debebitur, omniaque non solum humanarum legum, sed etiam divinarum constitutionum decreta solventur: quia neque de bonis neque de malis actibus ullum poterit esse judicium, si in utramque partem fatalis necessitas motum mentis impellit, et quidquid ab hominibus agitur, non est hominum, sed astrorum. Ad hanc insaniam pertinet [Col. 0679D] Mss. Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 21 addunt et. prodigiosa illa totius humani corporis per duodecim coeli signa 696 distinctio, ut diversis partibus diversae praesideant potestates; et creatura quam Deus ad imaginem suam fecit, in tanta sit obligatione siderum, in quanta est connexione membrorum. Merito patres nostri, sub quorum temporibus haeresis haec nefanda prorupit, per totum mundum instanter egere ut impius [Col. 0679C] furor ab universa Ecclesia pelleretur: quando etiam mundi principes ita hanc sacrilegam amentiam detestati sunt, [Col. 0679D] Vide not. 4 Quesn. Mox, pro cum plerisque discipulis, alias, ac plerosque discipulos ex mss. collect. 24. Dein cod. Vindeb. Hisp.: Viderunt enim . . . . . omnemque conjugiorum. ut auctorem ejus cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent. Videbant enim omnem curam honestatis auferri, omnem conjugiorum copulam solvi, simulque divinum jus [Col. 0680A] humanumque subverti, si hujusmodi hominibus usquam vivere cum tali professione licuisset. Profuit [Col. 0679D] Voces diu ista desunt in Vat. Reg. collect. 1. Mox in Vat. Hisp., Isid. et mss. collect. 21, refugit ultiones quaerere; tamen Christianorum. In Vindebon. Hisp., refugit ultione esse quaeris tamen, etc., corrupte. [Col. 0680C] Sed hinc praedictae variantis origo cognoscitur, simulque elucet perperam scriptum ultione esse quaeris pro ultiones, severis. Dein ad speratum pro ad spiritale in laudatis codd. Vat. Hisp. et Isid. atque in illis collect. 21. diu ista districtio ecclesiasticae lenitati, quae etsi sacerdotali contenta judicio, cruentas refugit ultiones, severis tamen Christianorum principum constitutionibus adjuvatur, dum ad spiritale nonnumquam recurrunt remedium, qui timent corporale supplicium. Ex quo autem multas provincias hostilis occupavit irruptio, [Col. 0680C] Conjunctionem et sententiae magis congruam a Quesnello licet expunctam, restituimus auctoritate codd. Vat. collect. 3 Vindebon., collect. 5 et Vat. Hisp. ac Isid., necnon alius Vat. collect. 24, ex quibus nonnulli plurali numero, et exsecutiones. Mox pro interclusere editi ante Quesn., interdixere. Dein in Vat. Hisp. et Isid., difficilis commeatus, et postea, ad [Col. 0680D] multarum gentium subversionem. et executionem legum tempestates interclusere bellorum. Ex quo inter sacerdotes Dei difficiles commeatus et rari coeperunt esse conventus, invenit ob publicam perturbationem secreta perfidia libertatem, et ad multarum mentium subversionem his malis est incitata, quibus debuit esse correcta. Quae vero illic aut quanta pars plebium [Col. 0680D] Codd. Vindebon. collect. 5 et Hisp. ac Vat. collect. 11, 21 et 24 omittunt a contagione. Dein charitas tua est in duobus mss. et antiquioribus editis pro dilectio tua. a [Col. 0680B] contagione pestis hujus aliena est, ubi, sicut dilectio tua indicat, lethali morbo etiam 697 quorumdam sacerdotum corda corrupta sunt; et per quos opprimenda falsitas et defendenda veritas [Col. 0680D] Cod. Vat. collect. 24, fuerat. Mox doctrinae Priscilliani in Vat. Reg. collect. 1, in Vindebon. Hisp. et in duobus codd. collect. 11 et 24 cum editis ante Quesn. credebatur, per ipsos doctrinae Priscillianae Evangelium subditur Christi, ut ad profanos sensus pietate sanctorum voluminum depravata, sub nominibus prophetarum et apostolorum non hoc praedicetur quod Spiritus sanctus docuit, sed quod diaboli minister inseruit. Quia ergo dilectio tua fideli, quantum potuit, diligentia damnatas olim opiniones [Col. 0680D] Sic omnes nostri codices, exceptis mss. Vat. collect. 8 et 24, in quibus habetur septemdecim capitulis, computato, ut videtur, postremo hujus epistolae capite, quod tamen ad sedecim capitula a Turribio proposita et a Leone totidem capitibus rejecta minime pertinet. Post pauca retractemus editi ante Quesn. cum sex inferioris notae codicibus sedecim capitulis comprehendit, nos quoque strictim omnia retractamus, ne aliquid harum blasphemiarum aut tolerabile videatur aut dubium.
Primo itaque capitulo demonstratur quam impie sentiant de Trinitate divina, qui et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam atque eamdem asserunt esse personam, tamquam idem Deus nunc Pater, nunc Filius, nunc Spiritus sanctus nominetur; nec alius sit qui genuit, alius [Col. 0681A] qui genitus est, [Col. 0681D] Mss. Hisp. et Isid., aut qui. Mox procedit pro processit apud Theodulphum lib. de Spiritu sancto. alius qui de utroque processit; sed singularis unitas in tribus quidem vocabulis, sed non [Col. 0681D] Inseruimus in ex. Vat. Reg. collect. 1. Vindeb. collect. 5, Vat. et Vercell. collect. 8, nec non Vat. Hisp. et Isid. In Vindebon. Hisp., et non in tribus, deleto sed. Post pauca sex codd., Patripassiani non mmerito. Dein Filius Patris obediens sustinuit in Vindebon. Hisp. in tribus sit accipienda personis. Quod blasphemiae genus de Sabellii opinione sumpserunt; cujus discipuli etiam Patripassiani merito nuncupantur; quia si ipse est Filius, qui et Pater, crux Filii, Patris est passio; et quidquid in forma servi Filius Patri obediendo sustinuit, totum in se Pater ipse suscepit. Quod catholicae fidei sine ambiguitate contrarium est, quae [Col. 0681D] Quesnellus cum antea editis et ms. Grim., Trinitatem Unitatis retinuit, etsi notaverit in margine Trinitatem Deitatis reperiri in novem suis codicibus, quibus alii plures nostri accedunt, inter quos Vat. Reg. collect. 1 et Vindebon. Hisp. solum pro Deitatis habent Divinitatis. Hanc autem lectionem omnino praeferendam evincit similis lectio hujus epistolae cap. 17, ubi antecedentia compendio repetuntur. Unus Barb. habet Trinitatis Unitatem. Trinitatem Deitatis sic ὸμοούσιον confitetur, ut Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum sine confusione indivisos, sine tempore sempiternos, sine differentia credat aequales: quia Unitatem in 698 Trinitate non eadem persona, sed eadem implet essentia.
In secundo capitulo ostenditur ineptum vanumque commentum [Col. 0681D] Ms. Vat. collect. 8, de processione. Mox in Vulg., essentia sua. Quesnellus correxit ex omnibus suis codicibus, quibus astipulantur etiam nostri, uno excepto, [Col. 0682D] in quo et per quas essentia sua. de processionibus quarumdam virtutum ex Deo, quas habere coeperit et quas essentia sui ipse praecesserit. In quo Arianorum [Col. 0682D] Ex mss. Vindebon. collect. 5, nec non ex collectione Hisp. et Isid. aliisque codd. inseruimus quoque , satis congrue; indicatur enim, Priscillianistas non solum Sabellianis, de quibus capite antecedenti, sed Arianis quoque, licet Sabellianorum errori oppositis, suffragari. Post pauca pro genuerit unus cod. generavit, duo generarit. Dein essentiale, pro essentiae in Vindeb. Hisp. quoque suffragantur errori, dicentium quod Pater Filio prior sit, quia fuerit aliquando sine Filio, et tunc Pater esse coeperit, quando Filium genuerit. Sed sicut illos catholica Ecclesia detestatur, ita et istos, qui putant umquam Deo id quod ejusdem est essentiae defuisse. Quem sicut mutabilem, ita et proficientem dicere nefas est. Quam enim mutatur quod minuitur, tam mutatur etiam quod augetur.
[Col. 0682D] Duo mss. Vindebon. collect. 5 et Hisp., Tertio vero (vel autem) capitulo. Aliquando post idem codex collect. 5 cum antiquioribus Vulg., ex summo Patre progenitos. Dein in Vat. Hisp., si Christum Dominum nostrum; Isid., Dominum Jesum. Tertii vero capituli sermo designat, quod iidem [Col. 0681C] impii asserant, ideo unigenitum dici Filium Dei, quia solus sit natus ex virgine. Quod utique non auderent dicere, nisi Pauli Samosateni et Photini virus hausissent, qui dixerunt Dominum nostrum Jesum Christum, antequam nasceretur ex virgine Maria, non fuisse. Si autem isti aliud de suo sensu intelligi volunt, neque principium de matre dant Christo, asserant necesse est non unum esse Filium Dei, sed alios quoque ex summo Patre genitos, quorum hic unus sit natus ex femina, et ob hoc appelletur Unigenitus: quia hanc nascendi conditionem alius filiorum Dei nemo susceperit. Quoquoversum 699 igitur se contulerint, in magnae tendunt impietatis abruptum, si [Col. 0682A] Christum Dominum vel ex matre volunt habere principium, vel Patris Dei unigenitum diffitentur cum et de matre is natus sit qui erat Deus Verbum, et de Patre nemo sit genitus praeter Verbum.
Quarto autem capitulo continetur, quod Natalem Christi, quem secundum susceptionem veri hominis catholica Ecclesia veneratur, quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I, 14) , non vere isti honorent, sed honorare se simulent, jejunantes eodem die, sicut et die Dominico, qui est dies resurrectionis Christi. Quod utique ideo faciunt quia Christum Dominum in vera hominis natura natum esse non credunt, sed per quamdam illusionem ostentata videri volunt [Col. 0682D] Mss. Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11, quia vera. Vat. Hisp. et Isid., quasi vera. Post pauca Vulg. ante Quesn. cum nonnullis mss., dogma Cerdonis, et concordantes pro consonantes. quae vera non fuerint; sequentes [Col. 0682B] dogmata Cerdonis atque Marcionis, et cognatis suis Manichaeis per omnia consonantes. Qui, sicut in nostro examine detecti atque convicti sunt, Dominicum diem, quem nobis Salvatoris nostri resurrectio consecravit, exigunt in moerore jejunii; solis, ut proditum est, reverentiae hanc continentiam devoventes: ut per omnia sint a nostrae fidei unitate discordes, et dies qui a nobis in laetitia habetur, ab illis in afflictione ducatur. Unde dignum est ut inimici crucis et resurrectionis Christi talem excipiant sententiam, qualem elegerunt doctrinam.
Quinto capitulo refertur quod animam hominis divinae asserant esse substantiae, nec a natura Creatoris sui conditionis nostrae distare naturam. [Col. 0682C] Quam impietatem ex philosophorum quorumdam et Manichaeorum opinione manantem catholica fides damnat: sciens nullam tam sublimem tamque praecipuam esse facturam, cui Deus ipse natura sit. Quod enim de ipso est, [Col. 0682D] Al., idem est. Quidam codices Vat. cum Vindeb. Hisp., hoc est quod ipse, neque aliud est. id est quod ipse, neque id aliud est 700 quam Filius et Spiritus sanctus. Praeter hanc autem summae Trinitatis unam, consubstantialem, et sempiternam, atque incommutabilem Deitatem, nihil omnium creaturarum est quod non in exordio sui ex nihilo creatum sit. Non autem quidquid inter creaturas eminet Deus est, nec si quid magnum est atque mirabile, hoc est quod ille qui facit mirabilia magna solus (Ps. CXXXV, 4) . Nemo [Col. 0683A] hominum veritas, nemo sapientia, nemo justitia est; sed multi participes sunt veritatis, et sapientiae atque justitiae. Solus autem Deus nullius participationis indigus est: de quo quidquid digne utcumque sentitur, non qualitas est, sed essentia. Incommutabili enim [Col. 0683C] Sex nostri codd., nihil accidit: et dein Vulg. ante Quesn. cum quibusdam inferioris notae codd. nihil accipit. nihil accedit, nihil deperit: quia esse illi, quod est sempiternum, semper est proprium. Unde in se manens innovat omnia, et nihil accepit quod ipse non dederit. Nimium igitur superbi nimiumque sunt caeci [Col. 0683C] Codd. Vat. Reg. collect. 1 et Vat. Hisp. atque Isid., quicumque dicunt. Vindebon collect. 5, qui cum dicunt. Dein, naturae vel animae ejus inferri in Vat. [Col. 0683D] Hisp. et Isid. tribusque aliis mss. qui cum dicant humanam animam divinae esse substantiae, non intelligunt nihil se aliud dicere quam Deum esse mutabilem, et ipsum perpeti quidquid potest naturae ejus inferri.
[Col. 0683B] Sexta annotatio indicat eos dicere quod diabolus numquam fuerit bonus, nec natura ejus opificium Dei sit, sed eum ex chao et tenebris emersisse: quia scilicet nullum sui habeat auctorem, sed [Col. 0683D] Vat. Reg. collect. 1, cum uno Thuaneo Quesn., omnibus malis. Alius noster codex, omnibus mali. Vide not. 6 Quesn. Post pauca sex nostri codd., cum fides ea, quae est. omnis mali ipse sit principium atque substantia: cum fides vera, quae est catholica, omnium creaturarum sive spiritualium, sive corporalium bonam confiteatur substantiam, et mali nullam esse naturam: quia Deus, qui universitatis est conditor, nihil non bonum fecit. Unde et diabolus bonus esset, si in eo quod factus est permaneret. Sed quia naturali excellentia male usus est, et in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) , non in contrariam transiit substantiam, sed a summo bono, cui debuit adhaerere, descivit; sicut ipsi qui talia asserunt a veris in falsa [Col. 0683C] proruunt, et naturam in eo arguunt in quo sponte delinquunt, ac pro sua voluntaria perversitate damnantur. Quod utique [Col. 0683D] Codd., Vat. Reg. collect. 1, duo Vindeb. collect. 5, et Hisp. aliique duo Vatt. delent praepositionem in. Paulo post, sed poena substantiae delent mss. Vat. 5845 et Grimanicum. in ipsis malum erit, et ipsum malum non erit substantia, sed poena substantiae.
Septimo loco [Col. 0683D] Mss. Hisp. et Isid., consequitur. sequitur, quod nuptias damnant, et procreationem nascentium perhorrescunt, in quo, sicut pene in omnibus, cum Manichaeorum profanitate concordant: ideo, sicut ipsorum mores probant, conjugalem copulam detestantur; [Col. 0683D] In Vat. Hisp. et Isid., tribusque aliis mss., quia est illic libertas turpitudinis, ubi non pudor et matrimonii servatur, et sobolis. Editi ante Quesnellum sequuntur lectionem textus exceptis verbis et sobolis, quorum loco habent et spes sobolis. quia [Col. 0684A] non est illic libertas turpitudinis, ubi pudor et matrimonii servatur et sobolis.
Octavum ipsorum est, plasmationem humanorum corporum [Col. 0683D] Vindebon. collect. 5, dicere diaboli esse figmentum. Vat. collect. 3 cum antea Vulgat., diaboli dicere esse figmentum. Mox Vat. Reg. collect. 1, ope daemonum. [Col. 0684C] Hisp. et Isid., per daemones. In antiquiori autem Vindebon. Hisp., per daemonum, corrupte, ubi per scriptum apparet ex opere, vel opera, ut in aliis codd. legitur. diaboli esse figmentum, et semina conceptionum opera daemonum in mulierum uteris figurari: propter quod resurrectionem carnis non esse credendam, quia [Col. 0684C] Ita codd. septem a Quesn. laudati in margine, et nostri multo plures cum editione Surii et Nicolini. [Col. 0684D] Al., concreatio. Mox dignitati delent mss. Grim. et Thuan. ejusdem Quesn. concretio corporis non sit congruens animae dignitati. Quae falsitas sine dubio opus diaboli est, et talia prodigia opinionum, figmenta sunt daemonum, qui non in feminarum ventribus formant homines, sed in haereticorum cordibus tales fabricantur errores. Quod immundissimum virus de Manichaeae impietatis specialiter fonte procedens, olim [Col. 0684B] fides catholica deprehendit atque damnavit.
Nona autem annotatio manifesta quod filios promissionis, ex mulieribus quidem natos, sed ex Spiritu sancto dicant esse conceptos: ne illa soboles quae de carnis semine nascitur, [Col. 0684D] Mss. Vat. Hisp. et Isid. cum tribus aliis, ad illam conditionem. Paulo post ex mss. Vindebon. collect. 5 et Vat., Hisp. et Isid., revocavimus lectionem editorum ante Quesn., substantia, cujus loco Quesnellus scripsit substantiam, et in margine: Al., subsistentia. Dein manente quidem in illo, in Vat. 5845. ad Dei conditionem pertinere videatur. Quod catholicae fidei repugnans atque contrarium est, quae omnem hominem in corporis animaeque substantia a conditore universitatis formari atque animari intra materna viscera confitetur: manente quidem illo peccati mortalitatisque contagio, quod in prolem a primo parente transcurrit; sed regenerationis sacramento subveniente, quo [Col. 0684D] Quesnellus ex Spiritu sancto. Restituimus vulgatam lectionem, quippe quam codd. praestantissimi Vat. Reg. collect. 1, Vindebon. collect. 5, nec non Hisp. et Isid. cum tribus aliis Vatt. confirmant. per Spiritum sanctum promissionis filii renascuntur, non in utero carnis, sed in virtute [Col. 0684C] baptismatis. Unde et David, qui utique erat promissionis filius, dicit ad Deum: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me (Ps. CXVIII, 73; Job. X, 8) . Et ad Jeremiam Dominus ait: Prius quam te formarem in utero, novi te; et in vulva matris tuae sanctificavi te (Jerem. I, 5) .
Decimo autem capitulo referuntur asserere, animas quae humanis corporibus inseruntur fuisse [Col. 0684D] Editi ante Quesn. cum plerisque etiam vetustis codd., in corpore, sed perperam, ut Quesnellus optime statuit not. 7. Emendationem ejus, quam reperit in tribus tantum mss. Thuan. et Trecopith. collect. 5, et Herovall. Isidori collect. 12, nos confirmamus aliis codicibus Vat. collect. 3, Vindebon. [Col. 0685C] collect. 5, Vercell. et Vat. 1353 collect. 8, alio Vat. et Veneto S. Marci collect. 12, et Vat. Ottobon. 297 collect. 23. Paulo post ob hoc deest in Vat. collect. 24. Post pauca Vat., Hisp. et Isid., cum tribus aliis, in suae qualitatis principes incidisse, et per aereas ac sidereas potestates alias in diversis corporibus [Col. 0685D] esse conclusas. Vindeb. Hisp., in se qualitatis . . . . alias inversis corporibus; caetera ut in lectione praecedenti. sine corpore, et in coelesti [Col. 0685A] habitatione peccasse, atque ob hoc a sublimibus ad inferiora delapsas, in diversae qualitatis principes incidisse, et per aerias ac sidereas potestates, alias duriores, alias mitiores, corporibus esse conclusas, sorte diversa et conditione dissimili: ut quidquid in hac vita varie et inaequaliter provenit, ex praecedentibus causis videatur 703 accidere. Quam impietatis fabulam ex multorum sibi erroribus texuerunt; sed omnes eos catholica fides a corpore suae unitatis abscidit, constanter praedicans atque veraciter, quod animae hominum, priusquam suis [Col. 0685D] Vat. Reg., inspirentur. inspirarentur corporibus, non fuere, nec ab alio incorporantur nisi ab opifice Deo, qui et ipsarum est creator et corporum; et quia per primi hominis praevaricationem tota humani generis propago vitiata sit, [Col. 0685B] neminem posse a conditione veteris hominis liberari, nisi per sacramentum baptismatis Christi, in quo nulla est discretio renatorum, dicente Apostolo: Quicumque [Col. 0685D] Ms. Vindeb. Hisp. delet enim. enim in Christo baptizati estis, Christum induistis. Non est Judaeus, neque Graecus; non est servus, neque liber; non est masculus, neque femina: omnes enim vos unum estis in Christo Jesu (Gal. III, 27) . [Col. 0685D] Vat. collect. 24, Quid enim agunt. Dein mobiles status in Vindebon. collect. 5. Postea fecit aequales in Vindeb. Hisp. et duobus Vatt. collect. 21. Quid ergo hic agunt cursus siderum, quid figmenta fatorum, quid mundanarum rerum mobilis status, et inquieta diversitas? Ecce tot impares gratia Dei facit aequales, qui inter quoslibet vitae hujus labores, si fideles permanent, miseri esse non possunt, [Col. 0685D] Codd. Vat., Hisp. et Isid., cum tribus aliis praemisso puncto, sic praeferunt. Quot (al., quod apostolicum illud in omni tentatione monet (al., docet) dicens: Quis nos, etc. Dein iidem codd. et Vindeb. Hisp., mortificamur pro morte afficimur. apostolicum illud in omni tentatione dicentes: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? [Col. 0685C] an gladius? Sicut scriptum est, quia propter te morte afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis. Sed in his omnibus superamus per eum qui nos dilexit (Rom. VIII, 35) . Et ideo Ecclesia, quae corpus est Christi, nihil de mundi inaequalitatibus metuit, quia nihil de bonis [Col. 0685D] Ms. Vat. collect. 83, aliud collect., et codd. collect. 24, cum antiquioribus editis, corporalibus, Post pauca, quia patientia, in Vindebon. Hisp. temporalibus concupiscit; nec timet inani strepitu fatorum gravari, quae patientia tribulationum novit augeri.
Undecima ipsorum blasphemia est, qua [Col. 0685D] Ms. Vindebon. Hisp. fataliter. Dein, ut homines [Col. 0686C] paganorum erroribus in mss. Vat., Hisp. et Isid., ac tribus aliis codd. In Vindebon. Hisp., ut hominibus, ex quo emendatum posterius in laudatis codicibus, ut homines. fatalibus stellis et animas hominum, et corpora [Col. 0686A] opinantur obstringi, per quam amentiam necesse est ut omnibus paganorum erroribus implicati, et faventia sibi, ut putant, sidera colere, et adversantia studeant mitigare. Verum ista sectantibus nullus in Ecclesia catholica [Col. 0686C] Codd. Hisp. et Isid. cum Vat. collect. 24, locus sit. Mox, quoniam quisquis talibus persuasionibus sit [Col. 0686D] deditus in quinque nostris codicibus inferioris notae. locus est: quoniam qui se talibus persuasionibus dedit, a Christi corpore totus abscessit.
Duodecimum inter haec illud est, quod sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describunt; et qualitates interiorum praesulum in patriarcharum nominibus statuunt, quibus [Col. 0686D] Duo Vatt. mss. collect. 21, et diversa signa. Mox, subjiciuntur in duobus Vindebonensibus. e diverso signa siderea, quorum virtuti corpora subjiciantur, opponunt. Et in his omnibus inextricabili se errore praepediunt, non audientes [Col. 0686B] dicentem Apostolum: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem [Col. 0686D] Unus Vat., gloriam. In textu sequenti uterque codex Hisp. et Vat. Isid., totum corpus compactum et conjunctione subministratum. fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum: quia in ipso inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis (Coloss. II, 8) . Et iterum: Nemo vos seducat volens in humilitate et religione angelorum, quae non vidit ambulans, frustra inflatus sensu carnis suae, non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus et conjunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei (Ibid., 18) . Quid ergo opus est in cor admittere, quod lex non docuit, quod prophetia non cecinit, quod Evangelii veritas non praedicavit, quod apostolica doctrina non tradidit? Sed haec [Col. 0686D] Ita omnes codd. Quesn. et nostri, excepto Vat. collect. 24, in quo cum anterioribus vulgatis operta sunt. Post pauca, de quibus Apostolus loquitur dicens, in Vat. Reg. collect. 1, in Vindebon. collect. 5, in Hisp. et Isid., ac tribus aliis codicibus. apta sunt [Col. 0686C] eorum mentibus, de quibus apostolus dicit: Erit 705 enim tempus, cum sanam doctrinam non sustinebant, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus; et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 3, 4) . Nihil itaque [Col. 0686D] Mss. Vat. collect. 21, vobiscum. Mox communicabunt pro commune habeant in Vat. Hisp. et Isid. codd., qui paulo post omittunt credere et. Vindebonensis Hisp. delet vel credere. nobiscum commune habeant, qui talia audent vel docere, vel credere, et quibuslibet modis nituntur astruere quod substantia carnis ab spe resurrectionis aliena sit, atque ita omne sacramentum Incarnationis Christi resolvunt: [Col. 0686D] Duo mss. Vatt. collect. 21 et Justelli codex a Labbeo citatus, quia sicut dignum fuit integrum hominem [Col. 0687C] suscipi, sic dignum erat integrum hominem liberari. Idem legitur in Vat. Hisp. et Isid., hac exceptione quod per errorem primo loco habent, sicut indignum. quia indignum fuit [Col. 0687A] integrum hominem suscipi, si indignum erat integrum liberari.
Tertio decimo loco positum est eosdem dicere quod omne corpus Scripturarum canonicarum sub patriarcharum nominibus accipiendum sit: quia illae duodecim virtutes, quae reformationem hominis interioris operantur, in horum vocabulis [Col. 0687C] Vat. Hisp. et Isid., dedicentur. Vindebon. Hisp., dicentur. indicentur, sine qua scientia nullam animam posse assequi, ut in eam substantiam de qua prodiit reformetur. Sed hanc impiam vanitatem despectui habet Christiana sapientia, quae novit [Col. 0687C] In codd. Vat. Hisp. et Isid. deletur verae. Mox pro inconvertibilem cod. Vat. collect. 24 et editio Rainaudi 1671 habent incorruptibilem. verae Deitatis inviolabilem et inconvertibilem esse naturam; animam autem, sive in corpore viventem, sive a corpore separatam, multis passionibus subjacere. Quae utique [Col. 0687C] Ita cum Quesn. nostri codices. Alias, si divinae esset essentiae. Post pauca pro voce incomparabiliter a Quesnello recepta plerique nostri codices habent cum anterioribus vulgatis ineffabiliter. At congruentiorem [Col. 0687D] lectionem excludere ausi non sumus, quae praefertur in antiquissimo Vat. 5845. Mox cod. Vercell., aliud est Creator. Duo Vatt. cum editis ante Quesn., aliud Creator est, aliud creatura. Sub finem capitis datum pro donatum in antiquissimo Vat. collect. 8 et alio Vat. collect. 24 cum vetustioribus editionibus. si de divina [Col. 0687B] esset essentia, nihil adversi posset incidere. Et ideo incomparabiliter aliud Creator, et aliud creatura. Ille enim semper idem est, et nulla varietate mutatur, haec autem mutabilis est, etiam non mutata, quia ut non mutetur, donatum poterit habere, non proprium.
Sub quarto decimo vero capitulo, de statu corporis sentire dicuntur quod sub potestate siderum atque signorum pro terrena qualitate teneatur, et ideo multa in sanctis libris, quae ad exteriorem hominem pertineant, reperiri, ut in ipsis Scripturis [Col. 0687D] Vat. Hisp. et Isid., inter divinam, vel terrenam, humanamque naturam. Post nonnulla seruntur pro disseruntur in Vat. 5845. inter divinam terrenamque naturam quaedam sibi repugnet adversitas; et aliud sit quod sibi vindicent animae praesules, aliud quod corporis [Col. 0687C] conditores. Quae fabulae ideo disseruntur ut et anima divinae affirmetur esse substantiae, et caro credatur malae esse naturae: quoniam et ipsum mundum cum elementis suis non opus Dei boni, sed conditionem mali profitentur auctoris; atque ut haec mendaciorum suorum sacrilegia bonis titulis colorarent, omnia pene divina eloquia sensuum nefandorum immissione violarunt.
De qua re quinti decimi capituli sermo conqueritur, et praesumptionem diabolicam merito detestatur: quia [Col. 0687D] Cod. Vindebon. collect. 5, et nostrorum veracium testium. Alius Vindebon. Hisp. et unus Vat., testimonium pro testium. Deinde mss. Vatt. collect. 21 et 24 cum antiquioribus editis, titulantur et nos istud veracium testium relatione comperimus, et multos corruptissimos eorum codices, qui canonici titularentur, invenimus. Quomodo enim decipere simplices possent, nisi venenata pocula quodam melle praelinirent, ne usquequaque sentirentur insuavia, quae essent futura mortifera? Curandum ergo est, et sacerdotali diligentia maxime providendum, ut falsati codices, et a sincera veritate discordes, in nullo usu lectionis habeantur. Apocryphae autem scripturae, quae sub nominibus apostolorum multarum habent [Col. 0688C] Vat. cod. collect. 3 et in decreto de Apocryphis, quod ex hoc loco sumptum in appendice dabimus, semina. Vat. Reg. collect. 1 et Vindebon. Hisp., seminaria. Dein intercidendae pro interdicendae in mss. Grim. et Vict. Quesnelli. seminarium 707 falsitatum, non solum interdicendae, sed etiam penitus [Col. 0688B] auferendae sunt, atque ignibus concremandae. Quamvis enim sint in illis quaedam quae videantur speciem habere pietatis, numquam tamen vacua sunt venenis, [Col. 0688C] Vat. Hisp. et Isid., sed per fabularum. Vindebon. collect. 5, et per famulorum. Paulo post, pro narratione, tres Vatt. codd., narrationibus. Mox in Vat. 5845, seducti laqueis implicentur erroris. Tres codd. in decreto de Apocryphis, seducti laqueis cujuscumque erroris implicentur. et per fabularum illecebras hoc latenter operantur, ut mirabilium narratione seductos laqueis cujuscumque erroris involvant. Unde si quis episcoporum, vel apocrypha haberi [Col. 0688C] In mss. collect. 21 et in decreto de Apocryphis [Col. 0688D] deest per domos. Deinde corrupti pro vitiati in Vat. Hisp. Isid. et quatuor aliis codicibus, atque in editis ante Quesn, per domos non prohibuerit, vel sub canonicorum nomine eos codices in Ecclesia permiserit legi, qui Priscilliani adulterina sunt emendatione vitiati, haereticum se noverit judicandum: quoniam QUI ALIOS ab errore non revocat, seipsum errare demonstrat.
[Col. 0688D] Vat. Hisp. et Isid.: Post hoc prodidit justa querimonia. Mox, pro Dictinii, Quesn. in margine: Al., Dicticinii. De Dictinio autem ejusque tractatibus vide not. 8 Quesn. et observationes quas eidem subjiciemus. Dein, qui si aliquid in Vat. Hisp. et Isid., pro cum si aliquid. Postremo autem capitulo hoc prodidit justa querimonia, quod Dictinii tractatus quos secundum Priscilliani dogma [Col. 0688C] conscripsit, a multis cum veneratione legerentur, cum, si aliquid memoriae Dictinii tribuendum putant, reparationem ejus magis debeant amare quam lapsum. Non ergo Dictinium, sed Priscillianum legunt, et illud probant, quod errans docuit, non quod [Col. 0688D] Dictinii correctio Toletano I subjicitur, eamque vindicabimus in observat, ad not. 8 Quesnelli. Mox pro impune laudati codices Vat. Hisp. et Isid., imponere. Dein pro scriptis alias scripturis. correctus elegit. Sed nemo hoc impune praesumat, nec inter catholicos censeatur quisquis utitur scriptis, non ab Ecclesia solum catholica, sed etiam a suo [Col. 0689A] auctore damnatis. [Col. 0689C] Iidem codd., Ne sit; et postea, ne sub velamine. Deinde omittunt cordis, et post pauca, pro dum se nostros, habent cum Vindebon. Hisp., dum sensus nostros. Non sit perversis liberum simulare quod fingunt, nec sub velamine nominis Christiani, decretorum imperialium statuta declinent. Ideo enim ad Ecclesiam catholicam cum tanta cordis diversitate conveniunt, ut et quos possunt suos faciant, et legum severitatem, dum se nostros mentiuntur, 708 effugiant. Faciunt hoc Priscillianistae, faciunt Manichaei, quorum cum istis tam foederata sunt corda, ut solis nominibus discreti, sacrilegiis autem suis inveniantur uniti: quia etsi vetus Testamentum, quod isti se suscipere simulant, Manichaei refutant, ad unum tamen finem utrorumque tendit intentio, cum quod [Col. 0689C] Sic ex Vat. Reg. collect. 1 Vindebon., collect. 5 utrisque Hisp. et Vat. Isid., ac tribus aliis codd. [Col. 0689D] Quesnellus isti, ut in aliis mss. reperimus. Alii editi, isti recipiendo corrumpunt, illi abdicando impugnant. Merlinus, isti abdicando impugnant, illi recipiendo corrumpunt. Praetulimus lectionem potiorum codicum, qua isti vetus Testamentum recipientes Priscillianistae intelliguntur, de quibus paulo ante Leo scripsit: Isti se suscipere simulant; vox autem illi ad Manichaeos refertur. illi abdicando impugnant, isti recipiendo corrumpunt.
In exsecrabilibus autem mysteriis eorum, quae [Col. 0689B] quanto immundiora sunt, tanto diligentius [Col. 0689D] Alias, occultantur. occuluntur, unum prorsus nefas est, una est obscenitas et similis turpitudo. Quam etsi eloqui erubescimus, sollicitissimis tamen inquisitionibus indagatam, et Manichaeorum, qui comprehensi fuerant, confessione detectam, ad publicam fecimus pervenire notitiam: ne ullo modo posset dubium videri quod in judicio nostro, cui non solum frequentissima praesentia sacerdotum, sed etiam illustrium virorum dignitas, et pars quaedam senatus ac plebis interfuit ipsorum qui omne facinus perpetrarant ore reseratum est; sicut ea quae ad dilectionem [Col. 0689D] Ita antiquissimi codd. Vat. Reg. collect. 1, alius Vat. collect. 3, Vindebon. duo collect. 5 et Hisp. cum editis ante Quesn., cohaeretque cum aliis similibus hujus epistolae locis. Quesnellus, vestram, ut alii codices hoc loco exhibent. Post pauca ineptissima pro incestissima in cod. Vercellenti collect. 8. tuam nunc direximus gesta demonstrant. Quod autem de Manichaeorum foedissimo scelere, hoc etiam de Priscillianistarum incestissima consuetudine olim compertum multumque [Col. 0689C] vulgatum est. [Col. 0689D] Vat. Reg. collect. 1, utrique Hisp. et Vat. Isid., et qui per omnia sunt in impietate sensuum pares. Vindebon. collect. 5 omittit enim. Qui enim per omnia sunt impietate sensuum pares, non possunt in sacris suis esse dissimiles.
[Col. 0689D] Vat. Hisp. et Isid. cum tribus aliis mss., Discussis [Col. 0690C] itaque. Decursis itaque omnibus quae libelli series comprehendit, et a quibus commonitorii forma non discrepat, sufficienter, ut opinor, ostendimus quid de his quae ad nos fraternitas tua retulit censeamus, et quam non sit ferendum, si tam profanis erroribus etiam quorumdam sacerdotum corda consentiunt, [Col. 0690A] vel, ut mitius dixerim, non resistunt. QUA CONSCIENTIA [Col. 0690C] Vindeb. Hisp., honorem sibi sacerdotii praestitum. Vat. Hisp., honorem sibi praesulum vindicant. Alias in vulgatis debitum pro praestitum. honorem sibi praestitum vindicant, qui pro animabus 709 sibi creditis non laborant? Bestiae irruunt, et ovium septa non claudunt. [Col. 0690C] Vat. Hisp. et Isid., et in margine editionis Labbeanae, Ferae insidiantur. Fures insidiantur, et excubias non praetendunt. Morbi crebrescunt, et remedia nulla prospiciunt. Cum [Col. 0690D] In iisdem codd. et in Vindeb. collect. 5 omittitur autem. Dein subscriptionibus suis delent codices Grim. et Thuan. tres Quesnelli. Mox se abest a codd. Vat. Reg., utrisque Hisp. Vat., Isid. et tribus aliis mss. autem etiam illud addunt, ut his qui sollicitius agunt consentire detrectent, et impietates olim toto orbe damnatas, subscriptionibus suis se anathematizare dissimulent; quid de se intelligi volunt, nisi quod non de numero fratrum, sed de parte [Col. 0690D] Mss. Vindeb. collect. 5 et Vat. collect. 11, sint. sunt hostium?
In eo vero quod [Col. 0690D] Addidimus praepositionem in cum Vat. Reg. duobus Vindebonensibus, ac tribus aliis Vatt. Labbeus ex cod. Justelli: Jam vero quod in extrema. in extrema familiaris epistolae tuae parte posuisti, miror cujusquam catholici intelligentiam laborare, tamquam incertum sit [Col. 0690B] an descendente ad inferna Christo, caro ejus requieverit in sepulcro: quae sicut vere et mortua est et sepulta, ita vere est die tertio suscitata. Hoc enim et ipse Dominus denuntiaverat, dicens ad Judaeos: Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) . Ubi evangelista subjungit: Hoc autem dicebat de templo corporis sui (Ibid., 21) . Cujus rei veritatem etiam David propheta praedixerat, loquens sub persona Domini Salvatoris, et dicens: Insuper et caro mea [Col. 0690D] Cod. Vat. Reg., requiescit; et mox idem ms. una cum Vindebon. collect. 5, non derelinquis. requiescet in spe. Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 9) . Quibus utique verbis manifestum est, [Col. 0690D] Idem Vindebon., quod caro Christi; Vat. Hisp. et Isid., quod caro Christi et in sepulcro requievit. quod caro Domini et vere sepulta requievit, et corruptionem non subiit: quia celeriter vivificata reditu animae resurrexit. Quod [Col. 0690C] non credere satis impium est, et ad Manichaei Priscillianique doctrinam pertinere non dub um est, qui sacrilego sensu ita se Christum simulant confiteri, ut incarnationis, 710 et mortis, et resurrectionis auferant veritatem.
[Col. 0690D] In Vat., Hisp. et Isid., alioque Vat. collect. 11 nec non in ms. libro, quem Labbeus laudat, sic legitur: Habeantur ergo inter vos epistolae et ad concilium in eum locum, etc. Al., in unum locum. Vindeb. Hisp. praefert solum Habeantur: et hinc forte posteriores amanuenses ejusdem collectionis pro episcopale emendarunt epistolae, etc. Habeatur ergo inter vos episcopale concilium, et ad eum locum qui omnibus opportunus sit vicinarum provinciarum conveniant sacerdotes, ut, secundum haec quae ad tua consulta respondimus, plenissimo [Col. 0691A] disquiratur examine an sint aliqui inter episcopos qui hujus haereseos contagio polluantur; a communione sine dubio separandi, si nefandissimam sectam per omnium sensuum pravitates damnare noluerint. Nulla enim ratione tolerandum est ut qui praedicandae fidei suscepit officium, is contra Evangelium Christi, contra apostolicam doctrinam, contra universalis Ecclesiae Symbolum audeat disputare. Quales illic erunt discipuli, ubi tales docebunt magistri? QUAE ILLIC religio populi, quae salus plebis, ubi contra humanam societatem [Col. 0691B] Ita Quesnellus cum septem suis codd. et cum editionibus Nicolini, ac Surii, quibus concinunt plerique nostri. Duo enim tantummodo excipiendi sunt: Vat. 5845, in quo habetur pudor sanctitatis sustollitur, et Vat. collect. 24 qui cum mss. Grimanico et vulgatis ante Quesn. praefert: pudoris justi verecundia tollitur, conjugiorum foedera auferuntur. pudoris sanctitas tollitur, conjugiorum foedus aufertur, propagatio generationis inhibetur, carnis natura damnatur, [Col. 0691B] Vat., Hisp. et Isid., veri Dei cultus interdicitur, Trinitas Deitatis, etc. Tres codices, quos Quesnellus vidit, et duo nostri Vaticani, necnon alius apud Labbeum cum editis ad marginem: verus Dei cultus interdicitur, etc. Vindeb. Hisp., Contra verum Dei cultum, etc. Alius Vindeb. collect. 5, Trinitas Deitatis, negata personarum proprietate, confunditur. contra verum autem veri Dei cultum Trinitas Deitatis negatur, personarum proprietas confunditur, [Col. 0691B] Idem Vindebon. collect. 5. duo Vatt., Hisp, et Isid., unus Vercell., cum tribus aliis nostris mss. et quatuor a Quesn. in margine indicatis, animabus humanis divina essentia datur. anima hominis [Col. 0691B] divina essentia praedicatur, et eadem ad diaboli arbitrium carne concluditur, Dei Filius per id quod ex Virgine ortus, non per id quod ex Patre natus est, unigenitus praedicatur, idemque [Col. 0691C] Duo codd. Vatt. collect. 21, nec veri Dei proles, nec verus filius Virginis asseritur. nec vera Dei proles, [Col. 0692A] nec verus Virginis partus asseritur; ut per falsam passionem mortemque non veram, mendax etiam resurrectio resumptae de sepulcro carnis habeatur? Frustra autem utuntur catholico nomine, qui istis impietatibus non resistunt. POSSUNT haec credere, qui possunt talia patienter audire. Dedimus itaque litteras ad fratres et coepiscopos nostros Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque [Col. 0691C] Gallaeciae episcopos hic intelligi patet ex his quae Quesnellus attulit not. 9. Gallicios vel Gallaecos ille mallet; sed Gallicos pro Gallicios in mss. passim invenitur, ut in epistola Siricii ad Himerium observavit Coustantius, not. c. pag. 738. Mirum omitti Baeticos, cum synodus adversus Priscillianistas jussu Leonis coacta, ex Tarraconensibus, Carthaginensibus, Lusitanis, atque Baeticis coaluerit, ut constat ex Regula fidei subjecta Toletano I, quae Leone praecipiente condita fuit. Quod si in hac synodo non memorantur Gallaeci, quos Leo cum caeteris convenire hoc loco praecepit, aliquid impedimenti obstitit quominus ad eam synodum cum aliis Hispanis concurrerent: unde cum abessent. Regula fidei ab ea synodo ad Balconium Gallaeciae metropolitam transmissa fuit. Aliam vero distinctam synodum paulo post a Gallaecis habitam observabimus annot. 83 (infer., h ) . Gallicos, eisque concilium synodi generalis indiximus. Ad tuae 711 dilectionis sollicitudinem pertinebit, ut nostrae ordinationis [Col. 0691D] Pontificiae epistolae peculiari ratione auctoritates appellatae sunt, eo quod praecipuam ratione primatus in tota Ecclesia auctoritatem obtineant. Sic Zosimus, epist. 1, ad episcopos Galliae, num. 1, inquit: Quam auctoritatem ubique nos misisse manifestum est. Hinc in vetusto cod. Vat. Palat. 574, qui antiquam Gallicanam collectionem continet, Romanorum pontificum constitutiones sic inscribuntur: Auctoritas Innocentii papae, auctoritas Zosimi papae, etc. Confer epist. 19 Leonis, cap. 1. auctoritas ad praedictarum provinciarum episcopos deferatur. Si autem [Col. 0691D] Cod. Vindeb. Hisp., aliqui, quod absit, obstiterint. Intelligitur autem impedimentum aliquod sive a principibus diversis, sive ut verisimilius est, a bello et publica rerum Hispanicarum perturbatione, ex [Col. 0692B] quibus inter sacerdotes Dei difficiles commeatus, et rari coeperunt esse conventus, ut tradit idem Leo in hujus epistolae praefatione. aliquid, quod absit, obstiterit, quo minus possit celebrari generale concilium, [Col. 0692B] Hoc quidem concilium coactum fuisse indicat Lucretius episcopus in synodo I Bracarensi inquiens: Beatissimus papa urbis Romae Leo . . . . . per Turribium notarium sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haereseos sectam scripta sua direxit. Haec autem Leonis epistola ad Galliciae synodum, quae desideratur, post praesentem ad Turribium data fuit. Dum enim Leo epistolam ad Turribium scripsit, et per Pervincum Turribii notarium ex Idatio transmisit, nondum erat congregata peculiaris Gallaciae synodus; immo nec erat congreganda, cum Gallaeci, nisi quid impedimenti opponeretur, una cum aliis Hispanicarum provinciarum episcopis ad generale concilium Leonis jussu convenire deberent. Cum vero [Col. 0692C] iidem impediti fuissent a generali concilio, post acceptam fortassis Regulam fidei ab aliis Hispanis ad Balconium Galliciae metropolitanum directam, suae provinciae synodum habuere, ad quam S. Leo scripsit. In antiquissimo cod. 59 capituli Veronensis, qui continet pervetustum Breviarium canonum, et decretalium Romanorum pontificum, tum in praemissa tabula titulorum, num. 30, tum in opere num. 30, legitur: Ex epistola Leonis papae ad Balconium; nihil autem ex ipsa epistola praeter morem profertur. Num vero haec epistola data fuerit non solum ad Balconium. sed etiam ad caeteros episcopos synodi Galliciae, ita ut sit illa, quam Lucretius in synodo Bracarensi memoravit; an sit alia peculiaris ad Balconium, incertum est. Ad haeresim certe Priscillianistarum, quae in Gallicia vigebat, pertinuisse videtur. Galliciae saltem in unum conveniant sacerdotes, quibus [Col. 0692C] Ita mss. codd. et Quesnelli et nostri. Al., congregatis. Vindeb. collect. 5 omittit utrumque scribens: quibus fratres nostri Aedacius. Vindeb. Hisp., Dacius. congregandis fratres [Col. 0692B] nostri Idatius et Ceponius imminebunt, conjuncta cum eis instantia tua, quo citius vel provinciali coaventu remedium tantis vulneribus afferatur. [Col. 0692D] Chronicam notam Quesnellus adjecit ex mss. Corb. Barb. 1, Trecopith. Chiflet. et tribus Thuan., ac editione Surii. Eamdem confirmant plerique nostri codd. Calipio plerumque in hac epistola scribitur, cui affine est in vulgatis Valentiniani Novellis Callypio. At in Vat. Reg. collect. 1, et in Vindebon. collect. 5, habetur Calepio, uti hoc nomen similiter scribitur non solum in Fastis Latinis Prosperi, Idatii, Marcellini et Cassiodori, nec non in vetustioribus ac emendatioribus Novellarum exemplaribus Ottobon. Et Wurceburg. a Riterio laudatis nov. 5 de Sepulcris et nov. 3 de Palatinis; verum etiam in inscriptione basilicae S. Pauli num. 201, et idcirco hanc lectionem suscepimus. Data XII kal. Augustas Calepio et Ardabure vv. cc. coss.
Sanctis ac beatissimis, et omni veneratione colendis, IDACIO et CEPONIO episcopis, TURRIBIUS.
Molesta semper est et injucunda peretrinatio, quam afficiunt [Al. efficiunt] duri labores, et acrymabiles necessitatum curae. Habet tamen aliquid adjumenti [Al. instrumenti] , cum adeundo incognita, vel ignorata discendo, quodam profectu mentis augemur; plerumque 712 ea, quae apud nos optima videbantur, prava esse atque deterrima, reddita nobis meliorum ratione, noscentes. Quod mihi usu venit, qui diversas provincias adeundo, in omnibus Ecclesiis quae in unitatis communione consistunt, condemnatis [Col. 0693B] omnibus errorum sectis, reperi unum atque eumdem catholicae fidei sensum teneri ex purissimo veritatis fonte venientem: qui in nulla divortia multitidis rivulis scissus camporum plana in coenosas voragines solvat, quae rectum fidei iter impediant. Eos vero, quos pravorum dogmatum virus infecerit, aut correctos piae parentis gremio reformari compellit, aut pertinaciter contumaces, veluti abortivos partus ac non legitimam sobolem ex consortio sanctae haereditatis expellit.
Quapropter mihi post longas annorum metas ad patriam reverso, satis durum videtur, quod ex illis traditionibus, quas olim catholica damnavit Ecclesia, quasque jamdudum abolitas esse credebam, nihil penitus imminutum esse reperio. Immo [Col. 0693C] etiam pro uniuscujusque studio et voluntate prava dogmata, velut quibusdam hydrinis capitibus pullulare cognosco: cum alii veteri errori blasphemiarum suarum augmenta contulerint, alii integrum eum usque adhuc 713 retentent; alii vero, quos ex parte aliqua ad respectum sui contemplatio veritatis adduxit, ex illius sensibus retinendo nonnulla, reliquis vinculentur. Quod quidem per mala temporis nostri, synodorum conventibus decretisque cessantibus, liberius crevit; et impiissime, quod est cunctis deterius, ad unum altare diversis fidei sensibus convenitur.
Haec ego ut loqui audeam, piae potius erga patriam charitatis quam temerariae praesumptionis esse confiteor. Nam alias plenus omnium peccatorum, [Col. 0693D] et magnorum criminum reus, quo ausu haec ad vos scriberem, memor Dominicae vocis, quae dicit: In alieno oculo festucam vides, in tuo trabem non respicis (Matth. VII, 3) ? Deinde conscius ejus sententiae, quae admonuit dicens: Peccatori dixit Deus: Quare praedicas justitias meas, et assumis testamentum meum p […] tuum (Ps. XLIX, 16) ? Sed iterum illud aspicio quod infra scriptum est: Furem videbas, et currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas (Ibid., 18) . Neque enim illa sola sunt furta, quae alienorum direptione committuntur; vel sola illa adulteria, quae violatis maritalis tori affectibus perpetramus: sed et, subtractis quae vera sunt, furum catholicae fidei perversi dogmatis facit assertio, [Col. 0694A] et adversus veritatem verbi Dei, malarum doctrinarum adulterio, zizaniae semina jaciuntur. Loquarne ergo, an taceam, nescio, quia utrumque formido. Sed ne forte sanctitas vestra, quae mala, quantaeque blasphemiae apocryphis libris, quos hi nostri vernaculi haeretici ad vicem sanctorum Evangeliorum legunt, continentur, ignoret, maximi facinoris reum me esse credo, si taceam. Itaque haec non adhortatio auctoritatis alicujus est, sed potius suggestionis instructio.
Primum ergo est ut illa patefaciam quae in plurimorum fide, vel magis perfidia, esse cognovi: quae cum a multis publico pene magisterio doceantur, si catholicorum aliquis paulo constantius, destructionis causa, assertioni resistat, continuo inficias, [Col. 0694B] eunt, et perfidiam perfidia occulunt. Quod ne ultra jam faciant, et apocryphis scripturis, quas canonicis libris, veluti secretas et arcanas, praeferunt, et quas maxima veneratione suscipiunt, et ex his quas legunt traditionibus, dictisque auctorum suorum, ea quae in ipsis arguuntur vera esse docentes; aliqua autem ex his quae in istorum doctrina sunt, in illis quos legere potui apocryphis codicibus non tenentur. Quare unde prolata sint nescio, nisi forte ubi scriptum est per cavillationes illas, per quas loqui sanctos apostolos mentiuntur, aliquid interius indicatur. quod disputandum sit potius quam legendum, aut forsitan sint libri alii qui occultius secretiusque serventur, solis, ut ipsi aiunt, perfectis patentes.
Illud autem specialiter in illis actibus [Col. 0694C] qui S. Thomae dicuntur, prae caeteris notandum atque exsecrandum est, quod dicit eum non baptizare per aquam, sicut habet Dominica 714 praedicatio, sed per oleum solum: quod quidem isti nostri non recipiunt [Forte leg. incipiunt] , sed Manichaei sequuntur. Quae haeresis, quae eisdem libris utitur, et eadem dogmata, et his deteriora sectatur, ita exsecrabilis universis per omnes terras, ad primam professionis suae confessionem, nec discussa, damnetur oportet, per cujus auctores vel per maximum principem Manem ac discipulos ejus, libros omnes apocryphos vel compositos, vel infectos esse, manifestum est: specialiter autem Actus illos qui vocantur S. Andreae; vel illos qui appellantur S. Joannis, quos sacrilego Leucius ore conscripsit; vel illos qui dicuntur S. Thomae, [Col. 0694D] et his similia: ex quibus Manichaei et Priscillianistae, vel quaecumque illis est secta germana, omnem haeresim suam confirmare nituntur; et maxime ex blasphemissimo illo libro, qui vocatur Memoria Apostolorum, in quo ad magnam perversitatis suae auctoritatem doctrinam Domini mentiuntur, qui totam destruit legem veteris Testamenti, et omnia quae S. Moysi de diversis creaturae factorisque divinitus revelata sunt; praeter reliquas ejusdem libri blasphemias, quas referre pertaesum est.
Ut autem mirabilia illa, atque virtutes, quae in apocryphis scripta sunt, sanctorum apostolorum vel esse, vel potuisse esse, non dubium est; ita disputationes, assertionesque illas sensuum malignorum [Col. 0695A] ab haereticis constat insertas. Ex quibus scripturis diversa testimonia blasphemiis omnibus plena sub titulis suis ascripta digessi, quibus etiam, ut potui, pro sensus mei qualitate respondi.
Quod ideo necesse habui paulo latius vestris auribus intimare, ut vel posthac nemo quasi inscius rerum dicat, se simpliciter hujusmodi libros vel habere, vel legere. Vestrae autem existimationis atque censurae merito fuerit universa perpendere, et ea quae sine ambiguitate veritati ac fidei contraria videritis, cum aliis fratribus vestris, quoscumque vobis zelus catholicae religionis vel pium studium sociaverit, illam excusationem spirituali gaudio resecare, et ignita divini verbi virtute compescere.
I. Quod prohibeatur in die Epiphaniorum baptisma celebrari. — II. Quod omnia nobis rerum ordine per incarnationem Domini nostri salutis sacramenta digesta sint. —III. Quod in baptismo mors proveniat interfectione [Hisp., infectione] peccati, et sepulturam triduanam imitetur trina demersio, et ab aquis elevatio sit velut resurrectio de sepulcro. —IV. Quod beatus Petrus in die Pentecostes virorum tria millia baptizaverit. —V. Quod duo tantum tempora, id est Pascha, et Pentecostes, ad baptizandum a Romanis pontificibus sint praefixa. —VI. Quod omni tempore hi qui necessitate mortis urgentur, [Al. additur id est, aegritudinis, obsidionis, persecutionis, naufragii] debeant baptizari. —VII. Ut de Sicilia terni annis singulis episcopi [Al. de episcopis ad diem tertium kalendarum Octobrium] Romam sociandi, synodo [Col. 0695C] indissimulanter occurrant.
LEO episcopus, universis episcopis per Siciliam constitutis [Col. 0695D] Voces in Domino salutem absunt in Vat. Reginae, et alio Vat. in Domino salutem.
[Col. 0695D] 25, qu. 1, Divinis praeceptis c. 2. Divinis praeceptis et apostolicis monitis [Col. 0695D] Ita cum anterioribus editis omnes nostri codices praeter Vat. Hisp. et Isid., qui cum Quesnello, informamur. incitamur ut pro omnium Ecclesiarum statu impigro vigilemus affectu, ac si quid usquam reprehensioni invenitur [Col. 0696A] 716 obnoxium, celeri sollicitudine, aut ab ignorantiae imperitia, aut a praesumptionis usurpatione revocemus. [Col. 0695D] Al., Monente vel Admonente. Vindebon. 5, Monente Dominicae, deleto enim. Manente enim Dominicae vocis imperio, quo beatissimus apostolus Petrus trina repetitione mysticae sanctionis imbuitur, ut Christi oves, qui Christum diligit, pascat; ipsius sedis, cui per abundantiam divinae gratiae praesumus, reverentia [Col. 0695D] Al., cohortamur duobus inferiorum collectionum mss. suffragantibus. coarctamur, ut periculum desidiae, quantum possumus, declinemus: ne [Col. 0695D] Mss. collect. 21 et Veronens. Cresconii, promissio. Mox qui pro qua in Vat. collect. 3 et alio Vat. collect. 24. professio summi Apostoli, qua se amatorem Domini esse testatus est, [Col. 0695D] Editi ante Quesn., repugnantibus omnibus nostris [Col. 0696C] codicibus, vana inveniatur. non inveniatur in nobis; qui NEGLIGENTER pascens toties commendatum [Col. 0696C] Vat. Hisp. et Isid., ac Vercellensis Hadrian. et Cresconius, cum mss. collect. 21, addunt Dominicum. gregem, convincitur summum non amare pastorem (Joan. XXI, 17) .
Cum ergo mihi de charitatis [Col. 0696B] vestrae actibus [Col. 0696C] Cod. Vat. collect. 3, paterna. fraterna affectione sollicito certis indiciis innotuerit, vos in eo quod inter sacramenta Ecclesiae principale est, ab apostolicae institutionis consuetudine discrepare, ita ut baptismi sacramentum numerosius in die Epiphaniae quam in paschali tempore [Col. 0696C] Codices Hadrianeae collect. cum Justello, et mss. collect. 11 nec non Crescon., celebretur, Vindebon. Hisp., celebratur. celebretis; miror vos, vel praecessores vestros tam irrationabilem novitatem usurpare potuisse, ut [Col. 0696C] Crescon., confusis temporibus utriusque mysterii. Paulo post mss. Vat. Reg. et Vat. collect. 3 cum codd. collect. 24 et editis ante Quesnellum omittunt Christus ante voces a mortuis. confuso temporis utriusque mysterio nullam esse differentiam crederetis inter diem quo adoratus est Christus a magis, et diem quo resurrexit Christus a mortuis. Quam culpam nullo modo potuissetis incidere, si unde [Col. 0696D] Ms. Vindebon. collect. 5, decorem honoris. Mox accepistis, Vulg. ante Quesn. cum Vat. Reg. collect. 1, Vindeb. collect. 5 et puro Dionysio Vat. consecrationem honoris accipitis, inde legem totius observantiae sumeretis: et beati Petri apostoli sedes, quae [Col. 0696D] Vide not. 1 Quesn. et observat, nostram. vobis sacerdotalis mater est dignitatis, esset ecclesiasticae magistra [Col. 0696C] rationis. A cujus vos regulis recessisse [Col. 0696D] Editi Quesnello anteriores cum mss. collect. 24, minus posset aequanimiter tolerari. Dein iidem editi, si aliqua commotionis nostrae increpatio non praecessisset, quae lectio praeferenda esset, si antea scriptum fuisset majore vel magis aequanimiter. Codd. collect. 24, si aliqua commonitionis nostrae pagina praecessisset. Vat. collect. 3 et Vindebon. collect. 5, secunda manu, si aliqua commotionis nostrae impatientia praecessisset. minore posset aequanimitate 717 tolerari, si aliqua commonitionis nostrae increpatio praecessisset. Nunc autem quia non desperatur correctio, servanda est mansuetudo. Et licet VIX FERENDA sit in sacerdotibus excusatio quae praetendat [Col. 0696D] In iisdem vulg. inscitiam cum uno nostro Vat. Reg. collect. 1, qui paulo post pro ratione praefert rationibus. Vercell et Crescon., maluimus tamen. inscientiam, malumus [Col. 0697A] tamen et censuram necessariam temperare, et ratione vos apertissimae veritatis instruere.
Semper quidem in aeterno consilio Dei mansit humani generis incommutabiliter praeordinata reparatio; sed ordo rerum per Jesum Christum Dominum nostrum temporaliter gerendarum, in Incarnatione Verbi sumpsit exordium. Unde aliud tempus est, quo annuntiante angelo (Luc. I, 26) , beata virgo Maria fecundandam se per Spiritum sanctum credidit et concepit; aliud, quo salva integritate virginea, puer editus exsultante gaudio coelestium ministrorum pastoribus indicatur (Luc. II, 7) ; aliud, quo infans circumciditur (Ibid., 21) ; aliud, quo hostia pro eo legalis offertur; aliud cum tres [Col. 0697B] magi claritate novi sideris incitati in Bethleem ab Oriente perveniunt (Matth. II, 1) , et adoratum parvulum mystica munerum oblatione venerantur. Nec iidem sunt dies quibus impio Herodi, ordinata divinitus in Aegyptum translatione subtractus est (Ibid., 15) , vel quibus ab Aegypto in Galilaeam, persecutore mortuo, revocatus est (Ibid., 20) . Inter has autem dispensationum varietates, [Col. 0697D] Duo Vatt. collect. 21, succedunt. accedunt augmenta corporea: crescit Dominus, sicut evangelista testatur, profectibus aetatis et gratiae (Luc. II, 52) , per dies Paschae in templum Jerusalem cum parentibus venit (Ibid., 41) , et cum abesset a societate redeuntium, sedens cum senioribus, et inter admirantes magistros disputans invenitur, rationemque [Col. 0697D] Ms. Vindeb. Hisp., mansionis. Post pauca Vat. Reg. collect. 1 et Vindeb. collect. 5, Nescitis, pro Nesciebatis. remansionis suae reddens, Quid est, inquit, quod me quaerebatis? Nesciebatis, [Col. 0697C] quod in his quae Patris mei sunt oportet me esse (Ibid., 49) ? significans ejus se esse filium cujus esset et templum. Jam vero cum in annis majoribus apertius declarandus 718 baptismum praecursoris sui Joannis expetiit, quid Deitatis ejus remansit ambiguum, quando baptizato Domino Jesu Spiritus sanctus in columbae specie super eum descendit, et mansit, audita de coelis Patris voce, dicentis: Tu es Filius meus dilectus, [Col. 0697D] Cod. Vindebon. prima manu, et unus recentior Vat., in quo mihi bene complacui. Alius Vat. idem habet, sed delet bene. in te bene complacui (Matth. III, 17; Luc. III, 22; IX, 35) . Quae omnia ideo quanta potuimus brevitate perstrinximus, ut notum sit dilectioni vestrae universos Christi dies innumeris consecratos fuisse virtutibus, et in cunctis ejus actionibus sacramentorum [Col. 0698A] mysteria coruscasse; sed aliter [Col. 0697D] Vindebon. collect. 5 et Vat. puri Dionysii ac Veron. Cresc. cum editis ante Quesn., quoque: apud Justellum quid quod. Mss. collect. 24 hanc vocem omittunt. quidque signis denuntiari, aliter rebus impleri; nec quaecumque numerantur in operibus Salvatoris ad tempus [Col. 0697D] Verbum posse abest a Vat. Reg. collect. 1, a Vat. collect. 24 et ab editis ante Quesn. In mss. collect. Hisp. et Isid. et in cod. Veron. Cresc., potest. Post pauca recolamus in Vat. Reg. et secunda manu in Vindeb. collect. 5. Forte caeteri codices dimanant ab antiquioribus exemplaribus, in quibus omissae fuerunt litterae re, ob concursum similium litterarum in fine vocis antecedentis honore. posse pertinere baptismatis. Nam si etiam illa quae post beati Joannis lavacrum a Domino gesta cognovimus sub indiscreto honore colamus, omnia tempora continuatis erunt deputanda festis, quia omnia sunt plena miraculis. Verum quia Spiritus sapientiae et intellectus ita apostolos, et totius Ecclesiae erudivit magistros, ut in Christiana observantia nihil inordinatum, nihil pateretur esse confusum, discernendae sunt causae solemnitatum, et in omnibus institutis Patrum principumque nostrorum rationabilis [Col. 0697D] Vat. puri Dionysii, alius Cresc. 1347 atque mss. [Col. 0698D] collect. 24 cum editis ante Quesn., servanda est discretio. Quidam codd., districtio. servanda distinctio: quia non aliter unus grex et unus pastor sumus, nisi, quemadmodum Apostolus docet, [Col. 0698B] idipsum dicamus omnes; simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem [Col. 0698D] Ita textus apostoli et plerique nostri codices. Exemplar Vat. collect. 24 ac tria alia a Quesnello in marg. laudata, scientia. Apud Justellum et Cresc. ac in alio Thuan., sapientia. In cod. Veron. Cresc. priori charactere sapientia, posteriori scientia. sententia (I Cor. I, 10) .
Quamvis ergo et illa quae ad humilitatem et illa quae ad gloriam pertinent Christi, in unam concurrant eamdemque personam, totumque [Col. 0698D] Al., quod in illo. quidquid in illo et virtutis divinae est et infirmitatis humanae ad nostrae reparationis tendat effectum, [Col. 0698D] De Consecr. dist. 4, Proprie in morte, c. 13. proprie tamen in morte crucifixi, et in resurrectione [Col. 0698D] Editi ante Quesn. cum mss. Vat. Hisp. et Isid., ex mortuis. Paulo post iidem editi cum Vat. Reg. collect. 1 et Vindebon. collect. 5 ac Justello praemittunt nomen Paulo voci Apostolo. mortui, potentia baptismatis novam creaturam condit ex veteri: ut in renascentibus et mors Christi operetur, et vita, dicente beato Apostolo: 719 An ignoratis quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti [Col. 0698D] Particulam enim a Quesn. expunctam revocavimus ex mss. collect. 4 Dion., Hadrian., Hisp. et Isid. atque aliis. Dein Vindeb. Hisp., in morte. enim sumus cum illo per baptismum [Col. 0698C] in mortem: ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI, 3, 5) ; et caetera quae latius magister gentium ad commendandum sacramentum baptismatis disputavit: ut appareret ex hujus doctrinae spiritu, regenerandis filiis hominum, et in Dei filios adoptandis, illum diem [Col. 0698D] Vindeb. Hisp. et Veron. Cresc. cum Justello delent esse. Deerat etiam in Vindeb. collect. 5, sed antiqua manu suppletum. esse et illud tempus electum, in quo per similitudinem formamque mysterii ea quae geruntur in membris, his quae in ipso sunt capite gesta, congruerent: dum in baptismatis regula, et mors intervenit interfectione peccati, et sepulturam triduanam imitatur [Col. 0699A] trina demersio, et ab aquis elevatio, resurgentis instar est de sepulcro. Ipsa igitur operis qualitas docet celebrandae generaliter gratiae eum esse legitimum diem in quo orta est et virtus muneris et species actionis. Ad cujus rei confirmationem plurimum valet quod ipse Dominus Jesus Christus, postea quam resurrexit a mortuis, discipulis suis, in quibus omnes Ecclesiarum praesules docebantur, et formam et potestatem tradidit baptizandi, dicens: Euntes [Col. 0699C] Cod. Vat. Reg. addit ergo . Editiones Quesnello anteriores cum Vindeb. collect. 5 et mss. collect. 24, ergo nunc . docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . De quo utique eos etiam ante passionem potuisset instruere, nisi proprie voluisset intelligi regenerationis gratiam ex sua resurrectione coepisse. Additur sane huic observantiae etiam Pentecostes ex adventu Spiritus sancti [Col. 0699B] sacrata solemnitas, quae de paschalis festi pendet articulo. Et cum ad alios dies alia festa pertineant, haec semper ad eum diem qui resurrectione Domini est insignis occurrit: [Col. 0699C] Eaedem editiones cum mss. collect. 24 corrupte, porrigens quodammodo auxiliantis gratiae manum, ut hi quos a die Paschae . . . inerclusit invitos, aut quibuslibet necessitatibus impeditos, desiderii, etc. Quesn. ex suis codicibus emendavit, quibus reliqui nostri favent. porrigens quodammodo auxiliantis gratiae manum, et eos quos a die Paschae aut molestia infirmitatis, aut longinquitas, itineris, aut navigationis difficultas interclusit, invitans, ut quibuslibet necessitatibus impediti, desiderii sui effectum dono sancti Spiritus consequantur. Ipse enim unigenitus Dei in fide credentium et in virtute operum nullam inter se et Spiritum sanctum [Col. 0699C] Ms. Vindeb. Hisp. inserit Domini; post pauca delet ego . voluit esse distantiam, quia nulla est diversitas in natura, dicens: Rogabo ego Patrem, et alium 720 Paracletum dabit vobis, ut vobiscum sit in aeternum [Col. 0699D] Cod. Vindeb. collect. 5, utrique Hisp. et Vat. Isid. nec non Veron. Crescon. cum Merlino, Justello, [Col. 0699D] et aliis antiquioribus editis praemissa virgula, spiritum veritatis . Post pauca mittet Pater meus in quibusdam mss. et Justell. Ipse diriget vos in Vat. Reg. Spiritus veritatis (Joan. XIV, 16) . Et iterum: Paracletus autem Spiritus [Col. 0699C] sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret universa quaecumque dixi vobis (Ibid., 26). Et iterum: Cum venerit ille Spiritus veritatis, ille diriget vos in omnem veritatem (Joan. XVI, 13). Cum itaque veritas Christus sit, et Spiritus sanctus, [Col. 0700A] spiritus veritatis, nomenque Paracleti [Col. 0699D] Mss. Hisp. et Isid., utriusque . utrique sit proprium, non dissimile est festum ubi unum est sacramentum.
CAP. IV. Ex apostolico exemplo baptisma in Pentecoste celebrari. — [Col. 0699D] De Consecr. dist. 4, Proprie in morte,§. Hoc autem , c. 13. Hoc autem nos non ex nostra persuasione defendere, sed ex apostolica auctoritate servare, satis idoneo probamus exemplo, sequentes beatum apostolum Petrum, qui in ipso die quo omnem credentium numerum promissus Spritus sancti replevit adventus, trium millium [Col. 0699D] Non Pauci codices, popoulorum . populum, sua praedicatione conversum, lavacro baptismatis consecravit. Quod sancta Scriptura, quae apostolorum actus continet, fedeli historia docet dicens: His auditis compuncti sunt corde, et dixerunt ad Petrum et reliquos apostolos: Quid faciemus, viri fratres? Petrus vero ad [Col. 0700B] illos: Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi, in remissionem peccatorum vestrorum; et accipietis donum Spiritus sancti. Vobis enim est [Col. 0699D] Codd. collect. 21, repromissio haec . Aliquanto post appositae sunt in illa die in utrisque Vindebon. collect. 5 et Hisp., in Vercell. Hadrian., in Veronen. Cresc., et apud Justellum. repromissio, et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt, quoscumque advocaverit Dominus Deus noster. Aliis etiam pluribus verbis testificatus est, et exhortabatur eos dicens: Salvamini a generatione ista prava. Qui ergo receperunt sermonem ejus, baptizati sunt, et appositae sunt illa die animae circiter tria millia (Act. II, 37-41).
721 CAP. V. In necessitatis casu omni tempore baptizandum. Unde quia manifestissime patet baptizandis in Ecclesia electis haec [Col. 0699D] De Consecr., dist. 4, Duo tempora , c. 12. duo tempora, de quibus locuti sumus, esse legitima, dilectionem vestram monemus ut nullos alios dies huic observantiae [Col. 0700C] misceatis. Quia [ Ed. Cap. VI] [Col. 0699D] Particulam etsi pro si , quam subsequens particula tamen videtur exigere, a Quesnello licet exclusam restituimus ope mss. Vat. Reg. collect. 1, Vindebon. collect. 5, secunda manu, et aliorum Vat. collect. 21 ac 24. Mss. Hisp. et Isid. omittunt tum etsi , tum si . etsi sunt alia quoque festa, quibus multa in honorem Dei reverentia debeatur, principalis tamen et maximi sacramenti custodienda nobis est, [Col. 0700C] Quesnellus, qui varias hujus loci lectiones profert not. 2, praetulit hanc mystica, et rationabilis exemplatio , eaque potissimum de causa, quia Dionysii et Cresconii esse credidit illam, quae in Justelli editione profertur. Nos vero textui inseruimus lectionem puri Dionysii Vat. 5845, quae praeterea confirmatur ne dum antiquo cod. Cresconiano Vat. 1347, sed etiam Vat. Reg. collect. 1, item Vat. collect. 3, et alio cod. Dionysiano, quem Harduinus laudat. Idem habet etiam Vindeb. collect. 5 prima manu; secunda vero fuit emendata solum vox rationabilis pro rationalis . Codd. Hisp. et Isid. quos ex puro Dionysio profectos [Col. 0700D] liquet, habent uti Thuan. et Trecopith. collect. 5 mystice , vel mysticae rationalis exceptio: quod ad nostram quidem lectionem accedit, discrepat autem quam maxime ab illa quam Quesnellus praetulit. Hanc in aliquot codd. coll. Hadrianeae, quos Justellus secutus est, reperimus. Editi ante Quesn. cum Merlino et nonnullis codd., mysticae rationis exceptio . Unus Vercell. et Veronen. Crescon., mystica, et rationalis exemptio . Hic autem exceptio , seu exemptio , significat, praeter Pascha et Penteconsten, quae festa ob mysticam et rationabilem causam baptismati administrando assignata sunt, caeteros dies festos, cum eamdem causam non recipiant, mystica, et rationabili exceptione ab eo ministerio fuisse exemptos; ac propterea hanc exceptionem esse servandam, nisi necessitas aliquo peculiari casu aliter postulet, ut in sequentibus additur. mystica et rationalis exceptio; [Col. 0699D] De Consecr., dist. 4, Si qui necessitate, c. 16. non interdicta licentia, qua in baptismo tribuendo [Col. 0701A] quolibet tempore periclitantibus subvenitur. Ita enim ad has duas festivitates connexas sibimet atque cognatas, incolumium et in pacis securitate degentium libera vota differimus, ut in mortis periculo, in obsidionis discrimine, in persecutionis angustiis, in timore naufragii, nullo tempore, hoc verae salutis singulare [Col. 0701C] Editi ante Quesn. cum solis nostris mss. collect. 24 remedium . praesidium cuiquam denegemus.
722 CAP VI. Christi ad baptisma Joannis accedentis mysterium. — [Col. 0701C] De Consecr., dist. 4, Si quis autem Epiph. ; et in Decret. IV. l. I. Si quis autem Epiphaniae festivitatem, quae in suo ordine debito honore veneranda est, ob hoc [Col. 0701C] Exemplar Vat. Dionysii cum Hisp. Isid. et duobus Cresconii mss., existimat . aestimat privilegium habere baptismatis, quia hoc [Col. 0701C] Vide not. 3 Quesn. quidam putant, quod in eadem die Dominus ad baptismum sancti Joannis accesserit; sciat illius baptismi aliam gratiam, aliam fuisse rationem; nec ad eamdem pertinuisse virtutem, qua per Spiritum [Col. 0701B] sanctum renascuntur, de quibus dicitur: Qui non [Col. 0701C] Unus cod. Vercell. et Vat. collect. 11, cum editis ante Quesnellum, ex sanguinibus . Mox Veron. Cresc. et Vat. collect. 24, ex voluptate carnis . ex sanguine, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Dominus enim nullius indigens remissione peccati, nec quaerens remedium renascendi, sic voluit baptizari, quomodo [Col. 0701C] Inseruimus particulam et ex Vat. Reg. collect. 1, ex puro Dionys. Vat., ex Vindeb. collect. 5, quibus concinunt utraque mss. Hisp., Vat., Isid. et duo codd. Cresconii. Merlinus cum ms. Vat. collect. 24, sicut voluit circumcidi . Paulo post quidam codd. cum antiquioribus editis, sed adimplere . et voluit circumcidi, hostiamque pro se emundationis offerri (Matth. III, 15) : ut qui factus fuerat ex muliere, sicut Apostolus ait, fieret et sub lege (Galat. IV, 4) , quam non venerat solvere, sed implere (Matth. V, 17) , et implendo finire, [Col. 0701C] Mss. Vat., Hisp. ac Isid., et Veron. Cresc. cum Justello, et sicut . Vindebon. Hisp., sicut Apostolus ait dicens . sicut beatus Apostolus praedicat dicens: Finis autem legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) Baptismi autem sui in se condidit sacramentum, quia in omnibus primatus tenens (Colos. I, 18) se docuit esse principium. Et tunc regenerationis potentiam [Col. 0701C] sanxit,, quando de latere ipsius profluxerunt sanguis redemptionis, et aqua baptismatis (Joan. XIX, 34) . Sicut ergo vetus testamentum novi testificatio fuit, et lex per Mosen data est, gratia autem et veritas per [Col. 0702A] Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) : [Col. 0701D] Editi ante Quesn., sic diversa . Mox, praeformarunt (quod Quesnellus retinuisset libenter, nisi auctoritate Dionysii, Cresc. et quinque mss. substituendum putasset reformarunt , uti monuit not. 4) nos restituimus ex praestantissimis codd. Vat. Reg. collect. 1, alio Vat. collect. 3 aliisque pluribus triem aliarum collectionum 11, 21 et 24, quibus favet etiam Vindebon. collect 5, in quo prima manu erat quidem reformarunt; sed ab antiquo amanuensi, qui codicem cum alio vetustiori contulit, emendatum fuit performaverunt . Post pauca quidam codices peccata mundi. sicut diversa 723 sacrificia unam hostiam praeformarunt, et multorum agnorum occisio illius immolatione finita est de quo dicitur: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29) ; sic et Joannes non Christus, sed Christi praevius; non sponsus, sed sponsi amicus fuit adeo fidelis et non sua quaerens, sed quae Jesu Christi, ut se profiteretur ad solvenda calceamenta pedum ejus indignum (Matt. III, 11; Luc. III, 16) : quoniam ipse quidem baptizaret in aqua in poenitentiam, ille autem baptizaturus esset in Spiritu sancto et igni (Ibid.) ; qui duplici potestate et vitam redderet, et peccata consumeret. His itaque, fratres charissimi, tot ac tantis existentibus documentis, quibus omni ambiguitate submota,evidenter agnoscitis, in [Col. 0702B] baptizandis electis, qui secundum apostolicam [Col. 0701D] Duo codices Vat. collect. 21, doctrinam. Vide [Col. 0702C] not. 5 Quesn. regulam et exorcismis scrutandi , et jejuniis sanctificandi, et frequentibus sunt praedicationibus imbuendi, [Col. 0702C] Vide not. 6 Quesn. duo tantum [Col. 0702C] De Consecr. dist. 4, Duo tempora, c. 12. tempora, id est Pascha, et Pentecosten, esse servanda; hoc [Col. 0702C] De Consecr. dist. 4, Hoc vestrae, c. 10. vestrae indicimus charitati, ut ab apostolicis institutis nullo ulterius recedatis excessu. Quia inultum post haec esse non poterit, si quisquam apostolicas regulas in aliquo crediderit negligendas.
724 CAP. VII. De concilio quotannis Romae celebrando. — Quare illus primitus pro custodia concordissimae unitatis exigimus, ut, quia saluberrime a sanctis Patribus constitutum est, binos in annis singulis episcoporum debere esse conventus, terni semper ex vobis [Col. 0702C] Quesnellus in margine ad diem XIII kal. Octobr. ex duobus codd. quos esse Thuan. ac Trecopithoean. collect. 5 colligimus ex nostro Vindebon. ejusdem collectionis, qui solus similiter praefert. Sequentem vero textum immutare noluimus ob Dionysii auctoritatem, quam omnes codd. Hadrian., Hisp., Isid. aliarumque posteriorum collectionum secuti sunt. Caeterum tres antiquissimae collectiones additamentum habent, sed lectione aliquantulum discrepant. Duo Quesnelli codd. Thuan. et Trecopithoean. collect. 5 post voces indissimulanter occurrant addunt, Quesnello teste, et haec a vobis consuetudo servetur. Noster Vindebon. ejusdem collectionis: Romae fraterno concilio indissimulanter occurrant, et per vos haec consuetudo servetur. Idem habet cod. Vat. Reg. collect. 1, et solum per oscitantiam [Col. 0702D] librarii omissae fuerunt voces occurrant et per. Vat. collect. 3 paulo dissimiliter: ad diem III kal. Octobr. Romae occurrant fraterno concilio, et indissimulanter a vobis haec consuetudo servetur. Vulgati quoque ante Quesn. cum mss. collect. 24, Romam fraterno concilio sociandi occurrant, et indissimulanter a vobis haec consuetudo servetur. Editio Nicolini in textu, et aliae nonnullae ad marginem, nescimus ex quo codice, indissimulanter concurrant: quod utique laboriosum non est, si vicissim inter vos haec consuetudo servetur. Cod. Vercell. et Justellus, lectione Dionysiana recepta, habent concurrant. ad diem tertium kalend. Octobr. Romam fraterno [Col. 0702C] concilio sociandi, indissimulanter occurrant: quoniam, adjuvante gratia Dei, facilius poterit provideri ut in Ecclesiis Christ nulla scandala, nulli nascantur errores, cum coram beatissimo apostolo Petro [Col. 0703A] id semper in commune [Col. 0703A] Ita melius ex potioribus et plerisque nostris codicibus, quam tractandam fuerit apud Quesn., vel tractatum fuerit in aliis editionibus ex mss. collect. 12 et 24 in quibus etiam pro in commune perperam legitur in communione. Mox pro omnia ipsius constituta Vulg. antiquior. cum aliquibus mss. exhibent omnia instituta. tractandum sit, ut omnia ipsius constituta, canonumque decreta apud omnes Domini Sacerdotes inviolata permaneant. Haec autem, quae vobis, inspirante Domino, insinuanda credidimus, per fratres et coepiscopos nostros [Col. 0703A] Vat. Reg., Bacyllum. Vat. collect. 3 cum alio Vat. 542 collect. 21, Bacellum et Paschasium. Vat. Hisp. cum mss. collect. 11 et aliquibus collect. 21, Vacillum, [Col. 0704A] aut Vachillum et Paschasium. Unus Vercell., Vacillium; alius, Bacillum et Paschasium. Paulo post Vat Reg. collect. 1 et Vindebon. collect. 5, apostolicae sedis statuta. Baccillum [Col. 0704A] atque Paschasinum ad vestram volumus notitiam pervenire. Quibus referentibus cognoscamus quam reverenter a vobis apostolicae sedis instituta serventur. Data XII kalend. Novembr. [Col. 0704A] Ita emendavimus ex Vat. Reginae collect. 1. Confer. annot. 85 in epist. praecedentem. Quidam codices chronica nota carent. Alii pro Calepio praeferunt Calepodio vel Calapodio. Vulgati, Alipio. Calepio et Ardabure viris clarissimis consulibus.
1. Quesnellus, qui conjecturis facile indulsit, sequentem epistolam aliquot conjectationibus in suspicionem adducere studuit, ita ut vel supposititia credetur, eo consilio conficta ut praedia alicujus Ecclesiae perperam distracta eidem vindicarentur, vel alteri Leoni posterioris aetatis adjudicetur. Ut autem huic postremae sententiae magis assentiretur, illud in causa fuit quod etsi nullum ejus exemplar manuscriptum nancisci potuit (unde potissimum motus fuit ad dubitandum), pannus tamen ejus, inquit in notis, legitur apud Gratianum 12, q. 2, cap. 52, ubi et Leoni tribuitur, et missa inscribitur universis episcopis per Siciliam constitutis. Sed cujus Leonis sit, an primi an secundi, nec antiquae editiones Gratiani aperiunt, nec recentiores. Tillemontius not. 9, tom. XV, p. 894, in Leonem singulas Quesnelli conjecturas ad calculum revocavit, et ineptas ostendit; sed de codicibus ne verbum quidem. Nos autem, qui potiora ejus argumenta diluemus in annotationibus ipsi epistolae subjiciendis, praestantissimos et vetustos codices reperimus, qui supra omnem conjectationem hasce litteras nostro Leoni indubitanter vindicabunt.
2. Haec itaque epistola nobis conservata fuit in codd. collect. 8, e quibus quatuor memoramus, antiquissimum Vat. 5845, Vallicell. A. S. saeculi IX, unum Vercellensem satis vetustum, et Vat. 1353, qui e vetustissimo Bergomate descriptus fuit. Hujus autem collectionis auctor, qui Dionysio plura valde rara documenta adjecit, usus fuit alia nobis ignota collectione, quae in Gelasio terminabat, et saeculo VI condita fuerat. Nam usque ad Gelasium monumenta adduntur chronico ordine satis congruo, qui antiquae collectionis ad hoc usque tempus productae indicium est, de quo plura dicentur in tractatu de antiquis Canonum et Constitutionum Collectionibus tom. III. Leoni autem Magno eadem epistola in his codicibus explorate asseritur non solum ex consulatu qui in Leonis pontificatum cadit, verum etiam ex eo quod inter alias quindecim genuinas epistolas ejusdem pontificis describitur, ita ut de hac una dubium adhuc promovere absque ullo argumento satis certo temerarium sit.
3. Invenitur praeterea haec eadem epistola in ms. libro Vat. 1343 saeculi X, qui fuit Ticinensis Ecclesiae, nec non in Vat. Ottobon. 297 collect. 23. Accedunt duo auctores antiquiores Gratiano, qui ex eadem epistola nonnulla suis collectionibus inseruerunt, nimirum cardinalis Deusdedit lib. III, cap. 34, in ms. Vat. 3833, et S. Anselmus lib. V, cap. 69, et lib. VI, cap. 189, in pluribus codd. Vaticanis. Tandem, ut alia testimonia omittamus, Gerhohus praepositus Reicherspergensis ineunte saeculo XII totam epistolam ex Germanico codice descripsit in opere de Aedificio Dei, cap 60, quod editum est a P. Pez. in Thesauro Anecdot. tom. II, part. II, unde etiam in Germania hujus epistolae exemplum inveniebatur.
4. Hic tandem monendum est Gerardum Vossium, praepositum Tungrensem, qui primus omnium in appendice Operum S. Gregorii Thaumaturgi editionis Moguntinae ann. 1604 hanc epistolam typis dedit, usum fuisse codice card. Sirleti. Ex complexu autem caeterorum monumentorum, quae ex eodem codice se edidisse testatur, nec non ex titulo peculiari quem his litteris ex eodem ms. praefixit, colligimus eum codicem fuisse similem laudato ms. Vat. Ottobon. collect. 23. Potior autem aliorum quos laudavimus codicum auctoritas majorem epistolae fidem conciliat.
Constitutione perpetua episcopis prohibet, quod in duabus Siciliae Ecclesiis improbe gestum, injusteque per episcopos ibidem praesumptum est; qui Ecclesiarum suarum bona illicite alienaverant: cujus decreti violatores ordine et communione privandos edicit.
LEO papa universis episcopis per Siciliam constitutis [Col. 0703B] Vulg. addunt, in Domino salutem. Ex codd. collect. 8 delevimus .
Occasio specialium querelarum, curam nobis providentiae [Col. 0704B] generalis [Col. 0704B] Ms. Vallicell., indixit. Mox apud Deusdedit ut quod in duabus provinciis in Ecclesiis improbe gestum; apud Gerhohum vero, ut quod in duabus provinciae nostrae Ecclesiis. indicit, ut quod in duabus provinciae vestrae Ecclesiis improbe gestum, injusteque praesumptum est, id constitutione perpetua ab [Col. 0704B] Praetulimus omnium auctoritate potiorum codd. duorum Vatt. et unius Vallicell. collect. 8. Al., omni. Mox in iisdem duobus Vatt., Tauromenitanis. omnium episcoporum usurpatione resecemus. 728 Taurominitanis enim clericis Ecclesiae deplorantibus nuditatem, eo quod omnia ejus praedia, vendendo, donando, et diversis modis alienando, episcopus dissiparet; etiam Panormitani clerici, quibus nuper est ordinatus antistes, [Col. 0704B] Erat in editis, sicut et in aliquot codicibus, similem querimoniarum . . . causam detulerunt. Melior visa est lectio cod. Vallicell. et Gerhohi, quam confirmat [Col. 0705B] etiam Vat. 5845, qui causam omittens, accusativum querimoniam exigit. Vossius cum mss. Ottob. et Vat. 1353, cui praeesse debebamus textui inseruit: in margine autem notavit, quod in aliis omnibus mss. reperimus, cui praesidebamus. Praeterea duo codices pro de usurpatione habent de usurpationibus. Synodum cujus hoc loco fit mentio habitam credimus III kal. Octobr., illamque fuisse ad quam terni ex Sicilia episcopi occurrere debebant, uti ex praecedenti epistola c. 7 liquet. similem querimoniam [Col. 0705A] in sancta synodo, cui praesidebamus, de usurpatione prioris episcopi detulerunt. Quamvis ergo [Col. 0705B] Particula jam adjicienda fuit ex praestantioribus mss. Vat. 5845 et Vallicell. ac Gerhoho; decretumque jam in Romana synodo latum indicat. Hoc autem peculiare Leonis decretum pro Taurominitana et Panormitana Ecclesiis desideratur, ut desunt alia multa Leonis celebriora: et solum hoc generale ad universos Siculos decretum ab auctore collect. 8 nobis conservatum fuit. Id autem ad cujusdam Quesnellianae objectionis imbecillitatem ostendendam indicandum fuerat. jam ordinatum a nobis sit quemadmodum utriusque Ecclesiae utilitatibus consulatur, ne tamen hoc perniciosum nequissimae depraedationis exemplum cuiquam posthac fiat imitabile, hanc praecepti nostri formam apud dilectionem vestram volumus esse perpetuam: qua [Col. 0705C] 12, qu. 2, cap. Sine exceptione. sine [Col. 0705C] Duo codd. cum Gerhoho, sine exspectatione. exceptione decernimus ut ne quis episcopus de Ecclesiae suae rebus audeat quidquam vel donare, vel commutare, vel vendere; nisi forte ita aliquid horum faciat, ut meliora prospiciat, et [Col. 0705C] Inter canones qui concilio IV Carthaginensi in collectione Hispanica, et exinde in vulgatis tribuuntur, hic est canon 32: Irrita erit donatio episcoporum, vel venditio, vel commutatio rei ecclesiasticae absque conniventia et subscriptione clericorum. Licet autem hi canones probabiliter non sint Carthaginensis concilii, antiqui tamen sunt, et in vetustissimis mss. collectionibus Corbeiensi 2, Barberina 3, aliisque etiam Gallicanis diversae originis reperiuntur cum titulo Statuta Ecclesiae antiqua, et alio ordine ille canon est quinquagesimus. Id autem ostendit hanc Ecclesiae disciplinam quae ad alienationem bonorum Ecclesiae cleri consensum et subscriptiones requirebat, non esse posterioris et remissioris aevi, uti Quesnellus opposuit, ac si hoc decretum Leoni magno convenire non possit. Statuta illa antiqua ex antiquitate ipsarum collectionum, [Col. 0705D] in quibus antiqua, id est antiquiora iisdem collectionibus praeferuntur, Leonis aetatem ad minimum attingunt. Quod si Hilarus papa Leonis immediatus successor concilii approbationem in iisdem alienationibus posterius flagitavit, id potius nobis favet: facile enim fuit cautionem a Leone decretam non satis efficacem cursu temporis inventam fuisse, adeo ut majorem cautionem adjiciendam Hilarus censuerit. Unde mirum non est si hanc posteriorem et strictiorem cautionem subsequentes pontifices a Quesnello allegati num. 5 renovarunt: qua tamen posteriori aevo obsoleta prior Leonina cautio rediit. cum totius cleri tractatu atque consensu id eligat, quod non sit dubium Ecclesiae profuturum. Nam presbyteri, vel diaconi, aut cujuscumque [Col. 0706A] ordinis clerici, qui conniventiam in Ecclesiae damna miscuerint, sciant se [Col. 0705D] Duplex haec poena Leonis aetate non infligebatur, nisi forte, quod nonnullis placet, propter gravissima omnium facinora, inquit Quesnellus in notis num. 7, et idcirco auctorem epistolae multo recentiorem pronuntiat. At undenam probat inter facinora gravissima accenseri non potuisse facilem alienationem [Col. 0706B] bonorum Ecclesiae, ex qua plurimum damni in Ecclesiam redibat? et ordine et communione privandos: quia plenum justitiae est, fratres charissimi, ut non solum episcopi, sed etiam totius cleri 729 studio, [Col. 0706B] Cod. Vallicell. et Gerhohus ecclesiastica utilitas intemerata servetur. Vox intemerata pro incrementa est pariter in duobus aliis mss. ecclesiasticae utilitatis incrementa serventur, et eorum munera illibata permaneant, [Col. 0706B] Praemissa vox eorum exigit qui, non quae, ut in Vulg. habetur, sicut et in aliquibus codd. sic: quae pro animarum suarum salute fideles de propria substantia Ecclesiis contulerunt. Ex Vat. 5845 et ex Gerhoho delevimus fideles de, et scripsimus propriam substantiam, quod ultimum etiam legitur in ms. Vercell. qui pro animarum suarum salute propriam substantiam Ecclesiis contulerunt. Data [Col. 0706B] Editi XI kal. Novembris, nullis nostris codicibus suffragantibus, immo etiam refragante Vossii editione, quae, ut in mss. habet, XII kal. Novembr. In duobus antiquioribus codd. pro Data legitur Danda sub die XII kal. Nov., quae formula num innuere possit hoc pariter generale Leonis decretum constitutum fuisse in synodo coacta III kal. Octobris, in qua decretum particulare pro Ecclesiis Taurominitana et Panormitana editum fuit, ita ut formula Danda [Col. 0706C] sub die apposita fuerit ob indicandum diem postea adjiciendum, cum epistola mitteretur, aliorum judicio decidendum relinquimus. Plerique mss. codd. cum editis habent Calipio, sed praetulimus lectionem codicis Vat. Ottobon., Calepio, quam veriorem probavimus annot. 85 (692, Hanc epistolam luculenter vindicavimus in admonitione praemissa epistolae primae, ubi etiam mss. et editas collectiones in quibus continetur indicatas invenies. ) in epist. 15. Neque mirum sit quod unicus consul Calepius nominetur sine Ardabure collega, qui in caeteris hujus anni epistolis illi conjungitur. Solum enim Calepium Occidentalem consulem appellare satis usitatum erat. Nonnullas Valentiniani leges hoc anno datas habemus, et licet in plerisque utrique consules signentur, tamen in novella 27, de Negotiatoribus, et in novella 3, de Palatinis, solus Calepius notatur. Idem mos ex aliis etiam Leonis documentis liquet. Sic e duabus epistolis anni sequentis 19 et 20 prior ad Dorum solum Posthumianum Occidentis consulem praefert, altera vero Posthumianum et Zenonem jungit. Neque difficultatem moveat hanc epistolam eodem die ad eosdem [Col. 0706D] Siculos datam fuisse quo epistola praecedens data praefertur. Ex epistolis enim 41 et 42 ad Ravennium, 136 et 137 ad Marcianum, et 164 ac 165 ad Leonem Augustum patet nostrum pontificem binas identidem epistolas eodem die scripsisse ad eamdem personam, cum argumentum distinctum suppetebat. XII kalend. Novembris, Calepio v. c. cons.
Quod omnis cujuslibet ordinis clericus, qui catholicam deserens, [Col. 0707A] haereticae se communioni miscuerit, si ad Ecclesiam reversus fuerit, in eo gradu in quo erat (Cresc., quo fuerat) sine promotione remaneat.
LEO episcopus [Col. 0707C] Voces urbis Romae omittuntur in ms. Vindeb. collect. 5. urbis Romae, JANUARIO episcopo Aquileiensi.
730 Lectis fraternitatis tuae litteris, vigorem fidei tuae, quem olim noveramus, agnovimus, congratulantes tibi quod ad custodiam [Col. 0707C] Idem cod. Vindebon. collect. 5 et mss. collect. 21 et 24 cum antiquioribus editis, gregum Christi. gregis Christi pastoralem curam vigilanter exsequeris; ne [Col. 0707C] Intelligendi sunt Pelagiani, quos in Aquileiensem provinciam olim irrepsisse, et in communionem aliquando sine debita errorum et auctorum condemnatione imprudenter receptos Septimus Altinas monuerat; unde Leo Aquileiensi episcopo, ut probabilius est, praedecessori epistolam 1 dedit, qua sic imprudenter receptos, cum idoneis cautionibus recipiendos mandavit. Januarius, qui mox successit, hoc mandatum pastorali cura exsecutus est, et idcirco laudatur. Vide admonitionem epistolae 1 praemissam [Col. 0707D] num. 26. lupi, qui sub specie ovium subintrarunt (Matth. VII, 15) , bestiali saevitia simplices quosque dilacerent; et non solum ipsi nulla correctione proficiant, sed etiam ea quae sunt sana corrumpant. Quod ne viperea possit obtinere fallacia, dilectionem tuam duximus commonendam: insinuantes ad animae periculum [Col. 0707B] pertinere, [Col. 0707D] 1, qu. 1, Si quis haereticae, c. 42. si quisquam de his qui a nobis in haereticorum atque [Col. 0707D] Schismaticorum mentio, et paulo post illa conditio, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati, Donatistas vel Novatianos in Aquileiensi provincia detectos indicare visae sunt, in quo vide not. 3 Quesn. At generalis regula hic indicatur, omnibus tum haereticis, tum schismaticis ad Ecclesiam redeuntibus communis, licet occasione peculiaris casus Aquileiensis provinciae proponatur. Nemo scilicet sive schismaticus, sive haereticus ad unitatem catholicam reveriens, sine professione legitimae satisfactionis recipi poterat, etsi esset clericus, ea solum conditione restituebatur in suum gradum, si iterato baptismate non fuisset pollutus; qui enim hoc crimine erant infecti non recipiebantur in clerum, sed publicae poenitentiae subjiciebantur. Confer admonitionem [Col. 0708B] in epist. 1, § 4, et annot. 25 in epist. 159. Quare opus non est suspicari Leonem hoc loco sermonem fecisse de Donatistis aut Novatianis Aquileiensibus, de quibus aliunde in provincia Aquileiensi nullum indicium est. Mox ex ms. Vindebon. collect 5 addidimus verbum est. schismaticorum sectam delapsus est, et se utcumque haereticae communionis contagione macularit resipiscens, in communione 731 catholica [Col. 0708C] Quinque codd., sine promotione sine professione legitimae satisfactionis habeatur. [Col. 0708C] 1, qu. 7, Saluberrimum, c. 21. Saluberrimum enim et spiritalis medicinae utilitate plenissimum est, ut sive presbyteri, sive diaconi, [Col. 0708C] Duas voces vel subdiaconi adjecit Quesnellus ex Dion. Cresc. Nicolini editione et sex mss. codd. Leguntur quoque in plerisque nostris, tribus exceptis, in quibus omittuntur, ut etiam desunt in epist. 2 ad Septimum, in qua haec eadem sententia repetita invenitur. vel subdiaconi, aut [Col. 0708C] 1, qu. 1, Omnis cujuslibet, c. 112. cujuslibet ordinis clerici, qui se correctos videri volunt, atque ad catholicam fidem, quam jam pridem amiserant, rursum reverti ambiunt, prius [Col. 0708C] Ms. Vindebon. collect. 5, errorem suum et ipsos erroris auctores damnari. Justellus quoque cum duobus codicibus habet tantum, auctores erroris. Alius cod., damnatos pro damnari. errores suos et [Col. 0708A] ipsos auctores errorum damnari a se sine ambiguitate fateantur: ut sensibus [Col. 0708C] Cod. Vindeb. collect. 5, pravis et dudum peremptis, uti legitur in epist. 2 ad Septimum. Mox sperandi vocem exhiberi in omnibus et mss. et excusis confessus est in postilla marginali Quesnellus; at «suspicor, inquit, legendum spirandi. » Quinque nostri codices habent, desperandi, caeteri autem sperandi. pravis etiam peremptis, nulla sperandi supersit occasio, nec ullum membrum talium possit societate violari, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare. Circa quos etiam illam [Col. 0708D] Cod. Vat. collect. 11, canonicam. Quae vero hic intelligatur canonum constitutio exposuimus in admonitione ad epist. 1, num. 18. Confer etiam not. 2 Quesnelli. canonum constitutionem praecipimus custodiri, ut in magno habeant beneficio si adempta sibi omni spe promotionis, in quo inveniuntur ordine, [Col. 0708D] Vindeb. mss. collect. 5, in perpetua stabilitate permaneant. Mox idem codex, iteratae tinctionis sacrilegio. stabilitate perpetua maneant; si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. Non levem apud Dominum noxam incurrit qui de talibus [Col. 0708D] Vulgati ex Dionysio ac caeteris collectionibus quae a Dionysiana originem ducunt, ad sacros promovendos ordines judicarit. Aptior visa est lectior cod. Vindebon. collect. 5, quae aliam a Dionysio originem habet. ad sacros ordines promovendum aliquem judicarit. Quod si cum grandi examinatione promotio conceditur inculpatis, multo magis non debet licere suspectis. Proinde dilectio tua, cujus devotione gaudemus, jungat curam [Col. 0708B] suam dispositionibus nostris, 732 et det operam ut circumspecte atque velociter impleantur quae ad totius Ecclesiae incolumitatem et laudabiliter [Col. 0708D] Editi Quesnello anteriores cum mss. collect. 21, digesta sunt. suggesta sunt, et salubriter ordinata. Non autem dubitet dilectio tua, nos si, quod non arbitramur, neglecta fuerint quae pro custodia canonum et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos: quia [Col. 0708D] Dist. 86, Inferiorum culpae, c. 1. INFERIORUM ordinum culpae ad nullos magis referendae sunt quam ad desides negligentesque rectores: qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum necessariam dissimulant adhibere medicinam. Data [Col. 0708D] Duae sunt antiquae diversae originis collectiones ex quibus haec epistola in alias posteriores derivata [Col. 0709B] videtur, nimirum collectio Dionysiana et quinta. In Dionysiana et apud Cresconium ejus exscriptorem etiam in antiquissimo ms. Veronensi notatur dies III kal. Januar. In mss. vero collectionis 5 duo codd. Thuan. et Trecopithoean., Quesnello teste not. 4, habent kal., vel III kal. Julias. Duo autem nostri Vindeb. ejusdem collect. 5 discrepant; alter enim signatus num. 39, quem uti praestantiorem in variantibus adhibuimus, praefert IV non. Januar., alter vero signatus num. 42, IV kalendas Julias. Codices caeterarum collectionum Vat., Hisp., Isid., Hadrian., et aliarum posteriorum, cum Dionysio conveniunt in mense, et plerumque etiam in die: tres enim mss. libri tantum notant XIII kal. Januarias, unus Vercellensis IV kal. Codex autem Vindebonensis collectionis [Col. 0709C] Hispanicae, et editi ante Quesn. ex mss. collect. 24 et Merlino tum in mense tum in die discordant: primus enim signat diem III kal. Julii, secundi autem pridie, vel II kal. Julias. In hac varietate Dionysii auctoritatem (cum qua in mense convenit etiam unus codex collect. 5 in die autem conveniunt inter caetera unum saltem exemplar ejusdem collect. 5 a Quesnello laudatum, et duo nostra Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 24) praeferendam duximus; et hac de causa istam epistolam post litteras ad Turribium et ad Siculos collocavimus, quibus praeponenda fuerat, si ex aliis lectionibus mensi Junio ascribenda fuisset. Quoad consularem vero notam editi cum plerisque mss. exhibent Alipio et Ardabure vv. cc. consulibus. Quesnellus in margine: Al., Calipio aut Calepio. Nos invenimus Calipio in duobus mss. Vindebon. collect. 5 et in Veneto collect. 12; Calepio edidimus ex rationibus allatis annot. 85 (692 Editi Leonis, praemisso puncto, habent corrupte cum mss. Vat. collect. 21 et 24, Miror, quis fieret. Dein codd. collect. 21 pro elationis habent furoris. Mss. autem Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11, Venet, S. Marci collect. 12, et Vat. collect. 24, fortioris praeferunt. In ms. S. Crucis collect, 20 aliisque duobus Cantabrig. et Thuan. a Quesnello laudatis, furoris vitium superaret; et in Vat. collect. 11, furoris vitium reprobaretur. Labbeus in margine annotavit: Alias, inciperet major quasi fieri dum in illo non humilitatis virtus, sed furoris vitium roboraretur. In textu retinuimus lectionem Quesnelli ex Merlino, et editionibus conciliorum, eo quod elationis nomen Leoninis quoque editionibus comprobatum, humilitati opponatur, totique contextui magis congruat, quam furoris, vel fortioris. ) in epist. 15. III [Col. 0709A] kalend. Januarii, Calepio et Ardabure viris clarissimis consulibus.
I. Dorum de perturbato presbyterii ordine, primosque presbyteros juri suo cedentes redarguit. —II. Suum cuique ordinem vindicat pro ordinationis tempore; primis, qui cesserant, ad infimum relegatis.
733 Dilectissimo fratri DORO, LEO episcopus.
Judicium, [Col. 0709D] Duo codd. Quesn. et noster Vindebon. collect. 5 addunt nostrum. Mox pro dolemus in ms. S. Crucis nollemus. Hoc autem ex textu quidam non leviter [Col. 0710B] colligunt, Dorum consecratum videri Beneventi episcopum ab ipso Leone, qui idcirco queritur judicium, seu spem de ipso conceptam, cum scilicet eum Beneventanis episcopum dedit, frustratam fuisse. E Romano etiam clero eductum indicare videntur illa, cum plenissime noveris, etc. atque illa: te, quem auctoritatum apostolicae sedis observantissimum esse convenerat. quod de te sperabamus, dolemus esse frustratum, quando ea te commisisse perspicimus quae omnem ecclesiasticae sanctionis regulam culpabili novitate [Col. 0710B] Iidem duo codd. Quesn., violarent. foedarent: cum plenissime noveris, quanta sollicitudine per omnes Domini Ecclesias paternorum [Col. 0709B] velimus canonum praecepta servari, et hanc maxime curam ad sacerdotes universarum plebium pertinere, ut sanctarum constitutionum regulae nullis corrumpantur excessibus. Unde miramur te, [Col. 0710A] quem [Col. 0710B] Auctoritates apostolicae sedis sunt constitutiones Romanorum pontificum. Vide annot. 81 (691 f ) in epist. 15. auctoritatum apostolicae sedis observantissimum esse convenerat, tam negligenter, ac potius insolenter, egisse, ut traditarum tibi legum non custos, sed transgressor 734 existeres. Libello etenim Pauli presbyteri tui, qui in subditis habetur, cognovimus, apud te novo ambitu foedoque [Col. 0710B] Ita aliquot nostri, et Quesnelli codd. melioris notae. Al. colluvio. colludio presbyterii ordinem fuisse turbatum; ita ut unius festina et immatura provectio, quaedam eorum dejectio facta sit, [Col. 0710B] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 21 et 24 [Col. 0710C] quos aetas commendabat. Cod. S. Crucis collect. 20, quos et aetas commendabat. Editio Quesn., quorum aetas ordinem commendabat. In mss. collect. 11 idem legitur, omissa voce ordinem. Aequiorem lectionem cod. Vindeb. collect. 5 secuti sumus. Honor sacerdotii intelligitur, unde etiam infra, sacerdotali honore. quorum honorem aetas commendabat et nulla culpa minuebat. Quod si ambientis intentio, aut imperita faventium studia id quod numquam habuit consuetudo poscebant, ut incipiens emeritis et novellus praeferretur antiquis, tuae fuerat industriae atque doctrinae ut injusta petentium desideria rationabili auctoritate cohiberes; ne quem [Col. 0710B] [Col. 0710C] Ita Quesnellus. Anteriores editiones voci sacerdotali praeponunt praepositionem in. Ms. Vindebon. collect. 5, in sacerdotio propere provehebas ad injuriam. Cod. S. Crucis, in sacerdotalem propere provehebas honorem. Quesn. in margine ex aliquo ipsius codice, ne quem sacerdotio provehebas. sacerdotali propere provehebas honore, ad injuriam eorum quibus sociabatur inciperet, [Col. 0710C] Editi Leonis, praemisso puncto, habent corruptecum mss. Vat. collect. 21 et 24, Miror, quis fieret. Dein codd. collect. 21 pro elationis habent furoris. Mss. autem Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11, Venet, S. Marci collect. 12, et Vat. collect. 24, fortioris praeferunt. In ms. S. Crucis collect, 20 aliisque duobus Cantabrig. et Thuan. a Quesnello laudatis, [Col. 0710D] furoris vitium superaret; et in Vat. collect. 11, furoris vitium reprobaretur. Labbeus in margine annotavit: Alias, inciperet major quasi fieri dum in illo non humilitatis virtus, sed furoris vitium roboraretur. In textu retinuimus lectionem Quesnelli ex Merlino, et editionibus conciliorum, eo quod elationis nomen Leoninis quoque editionibus comprobatum, humilitati opponatur, totique contextui magis congruat, quam furoris, vel fortioris. minorque se fieret, dum in illo non humilitatis virtus, sed elationis vitium roboraretur. [Col. 0710D] Editi Quesnello anteriores cum unico nostro cod. Vat. 541 collect. 21, Neque enim ignorabas dixisse Dominum, quod qui se humiliat exaltabitur, qui vero se exaltat humiliabitur; eumdemque e dixisse: Quicumque vult inter vos major fieri, sit vester minister; et quicumque voluerit inter vos primus esse, erit vester servus. Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de honore majores esse. Ita etiam Leonis codex, quo Hincmarus [Col. 0711B] usus fuit opusc. 44 de Jure metropol. c. 17. Omnes vero alii codices a nobis adhibiti, id est codd. quatuordecim, et quinque a Quesnello inspecti omittunt textum Quicumque vult, etc., usque ad illa, erit vester servus. Iidem pariter nostri codices, excepto unico Vindebonensi collect. 5, post voces eumdemque dixisse subjiciunt statim, Vos autem quaeritis de pusillo crescere. Quesnellus vero cum laudato ms. Vindebonensi voces eumdemque dixisse transtulit ante verba qui vero se exaltat. Illa porro Vos autem quaeritis, etc., ut in nostro textu allata, non sicuti Christi verba charactere, uti vocant, cursivo, sed [Col. 0711C] quasi Leonis textum charactere rotundo expressit. Dein et de majore minores esse legitur non tantum in quinque mss. Quesnelli, verum etiam in nostris Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11, Vat. et Veneto collect. 12, S. Crucis collect. 20, Veneto collect. 22, Vat. Reginae 139 collect. 24, et in uno Fesulano. In codicibus autem collect. 21, 23, et uno Vat. 544 collect. 24, et de honore majores esse. Post primam Quesnelli editionem Richardus Simon in novis observationibus ad textum, et versiones novi Testamenti c. 21 pag. 458, monuit haec verba Vos autem quaeritis, etc., Leonem sumpsisse ex exemplari Evangelii secundum Matthaeum c. XX, ubi illa in ejus codice perinde erant inserta, ac in Cantabrigensi, ac quatuor aliis mss. exemplaribus inveniuntur. Dein vero non de majore minores, sed de minore majores esse legendum contendit. Quesnellus in secunda editione, not. 3, Richardi lectionem de minore majores esse optime refellit. Quae enim a Leone subjiciuntur, [Col. 0711D] Utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum, duo sibi invicem opposita indicant fuisse praemissa. Non opponuntur autem de pusillo crescere, et de minore majores esse; sed de pusillo crescere, et de majore minores esse opponi manifestum est. Leo autem perstringere voluit tum Epicarpium, qui ex infimo ad primum locum ascendit, tum illos duos presbyteros, qui e primis gradibus in Epicarpii gratiam recedentes, minores fieri consenserant. Plerique et potiores etiam codices Leonis lectioni de majori minores esse a Quesnello et a nobis receptae favent; immo favent etiam exemplaria Latina Evangeliorum a Richardo memorata, quae eamdem lectionem praeferre fatetur. Congruit quoque antiquissimum Evangeliarium Vercellense a P. Josepho Blanchinio novissime [Col. 0712B] editum in opere cui titulus Evangelium quadruplex, ut videre est cap. XX Matthaei post versum 28; et alia vetusta ac potiora exempla pro eadem lectione laudantur a P. Petro Sabatier in idem caput XX Matth. pag. 120, ubi de hoc assumento plura disserit. Duos tantum codices Evangeliorum pro Richardi lectione memorat, quibus adjiciendum est nostrum vetustum exemplar Veronense ab eodem Blanchinio editum. Ex tot vero jam vulgatis Evangeliorum antiquissimis exemplaribus, quorum quaedam ipsius Leonis aetatem creduntur excedere, clare liquet haec verba, Vos autem quaeritis, etc., in evangelico [Col. 0712C] Matthaei textu olim inserta, et lecta fuisse, uti verba Christi inter versus Vulgatae editionis 28 et 29, licet lectione in altero commate aliquantulum diversa. Quidquid autem credatur, utra lectio evangelico contextui magis congruat, cum certum ex dictis sit Leonis menti atque contextui illam convenire quam recepimus, quae non tam in pluribus ac potioribus mss. Leonis quam in plerisque antiquissimis Evangeliariis invenitur; nihil profecto dubitandum est quin ex aliquo simili Matthaei exemplo hunc textum S. pontifex sumpserit. Cum porro ex his constet textum Vos autem quaeritis, etc., a Leone recitari uti verba Christi apud Matthaeum; antecedentia vero ex Luca decerpserit, consequens fit, voces eumdemque dixisse in fere omnibus collectionibus, et mss. Leoninis recte et jure praemitti iisdem verbis Vos autem quaeritis, ut aliud Christi testimonium ex alio Evangelista sumptum indicetur, nec nisi perperam in aliis codd. et apud Quesnellum hinc fuisse abstractas, et anterius ita traductas, ut unum eumdemque Lucae [Col. 0712D] textum intersecent, ac in duos dividant. Neque enim ignorabas [Col. 0711A] 735 dixisse Dominum, quod qui se humiliat, exaltabitur; qui vero se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11; et XVIII, 14) : eumdemque dixisse: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum est; et omnis laborum fructus aufertur, omnis meritorum mensura vacuatur, si tantum quis assequitur dignitatis, quantum adulationis obtinuit; ut cupiditas eminendi non solum superbientem minuat, sed etiam conniventem. Si vero, ut asseritur, primi secundique presbyteri, circa [Col. 0712D] Tria mss. Quesn., Epicandium; duo nostra, Epicandium presbyterum. Post pauca cod. S. Crucis delet huic, forte melius, videtur enim superfluum. Epicarpium sibimet praeponendum, tanta huic assentatio fuit, ut illum cum sui dedecore poscerent, honorari, nec hoc quidem illis proprio se judicio dejicientibus tribui debuit, quod volebant: [Col. 0712D] Editi, cui tam miserae. Magis placuit lectio codicis S. Crucis, cui favent illi qui praeferunt qui. quia tam miserae voluntati [Col. 0711B] dignius te fuerat obviare quam cedere. Deformis autem et ignava subjectio bene sibi consciis, et non irritam facientibus gratiam Dei, praejudicare [Col. 0712D] Duo mss., non poterit; et paulo post minuerint, et anteposuerint. non potuit, ut primatus suos quocumque commercio in alterutrum transferentes, subsequentium suorum minuerent dignitatem [Col. 0712D] Cod. S. Crucis, quia ultimum sibi anteposuerint, ut caeteris praeemineret. Editi ante Quesn. cum aliquot mss. Et quem ultimum. etc. et quia ultimum sibi anteposuerant, caeteris praeemineret.
Praedicti igitur presbyteri, qui indignos [Col. 0712A] se honoris sui ordine sunt professi, licet privari etiam sacerdotio mererentur; tamen, ut eis pro apostolicae sedis pietate parcatur, ultimi inter omnes Ecclesiae presbyteros habeantur; et, ut judicii sui sententiam ferant, inferiores etiam illo erunt quem propria sententia sibimet praetulere: caeteris omnibus presbyteris in eo ordine permanentibus, quem unicuique ordinationis suae tempus [Col. 0712D] Tres codd., ascribit. ascripsit. Nec quisquam praeter praedictos duos imminutae dignitatis 736 patiatur injuriam, sed in eorum tantummodo statum hoc recurrat opprobrium, qui novello et immature ordinato inferiores fieri delegerunt; ut illam evangelicam sententiam ad se sentiant pertinere, qua dicitur: Quo judicio judicaveritis, judicabitur de vobis: et qua mensura mensi fueritis, [Col. 0712D] Quaedam mss. delent eadem. eadem [Col. 0712B] remetietur vobis (Matth. XVII, 2; Marc. IV, 24; Luc. VI, 38) . Paulus vero presbyter ordinem suum, de quo laudabili firmitate non cessit, obtineat: nec ulterius aliquid in cujusquam praesumatur injuriam; ita ut dilectio tua, quam non immerito tota facti hujus pulsat invidia, hoc saltem remedio curare se properet, ut [Col. 0712D] Haec lectio ms. S. Crucis contextui magis congrua [Col. 0713B] visa est, quam vulgata et aliorum codd., sine dissimulatione. sine dilatione haec quae decernimus tradantur [Col. 0713A] effectui; ne si iterato ad nos imploratio justa confugerit, necesse sit severius commoveri, cum, his quae male sunt facta correctis, malimus redintegrare disciplinam quam augere vindictam. Exsecutionem [Col. 0714A] vero praeceptionum nostrarum fratri et coepiscopo nostro [Col. 0713B] Mss. S. Crucis collect. 20 et Vat. collect. 11, Juliano. Quidam opinantur Julium Puteolanum intelligi, quem anno sequenti Leo ad Ephesinam synodum legatum misit. Julio commisisse nos noveris, ut omnia [Col. 0713C] Legebatur illi. Quesnellus illic corrigendum in margine suspicatus est. Veram lectionem suggessit codex Florentinus S. Marci collect. 13. illico, quemadmodum constituimus, roborentur. Data [Col. 0713C] Quidam codices et editi ante Quesn., id. Martii. At vetustiores et potiores VIII idus, vel chronica nota carent. VIII idus Martii, Posthumiano viro clarissimo consule.
Rescribit, sibi de Nestoriana haeresi reviviscente Eutychis litteris admonito, zelum illius placuisse.
[Col. 0713] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
737 [Col. 0713C] Codices Latini collectionis Chalcedonensis, inter quos Veronensis saeculi VIII, Graeco textui cohaerentius [Col. 0713D] praeferunt desiderantissimo filio; omittunt autem presbytero, licet hoc nomen in Graeco non desit. Dilectissimo filio EUTYCHI presbytero, LEO episcopus.
Ad notitiam nostram tuae dilectionis [Col. 0713D] Plerique nostri codices, ac praesertim illi collectionis Chalcedonensis habent litteris. Retinuimus tamen epistola auctoritate praesertim vetustissimorum codd. collect. 3 et 8. Nunc subjicimus satis opportunam Quesnelli observationem. «Epistolam, inquit, hanc ab Eutyche scriptam fuisse ante factam erroris sui publicationem, ideo monemus, quia a nonnullis hoc animadversum non fuisse intelligimus: quibus errandi forsitan occasio fuit, quod in capite Actorum Chalcedonensium posita est, tamquam ad eamdem synodum pertineret. Ante eam, inquam, erroris publicationem, quae Constantinopoli in Flaviani synodo facta est, non vero, quantum conjici potest, ante detecta Domni Antiocheni episcopi studio infandi dogmatis semina. Priusquam enim ad episcopale judicium [Col. 0714B] deferretur ab Eusebio Dorilaei episcopo, jam apud imperatorem Theodosium delata fuerat a Domno accusatio de reviviscente, Eutychis industria et artibus, Apollinaris haeresi. Hujus rei testem locupletem habemus Facundum lib. VIII, cap. 5, cujus verba in dissertatione de causa Eutychis referemus [Col. 0714C] cum Domni synodica. Ex quibus et compertum habemus quinam illi essent quos Eutyches apud S. Leonem infamabat tamquam Nestorii sequaces et patronos: clarum est enim de Domno, Theodoreto et aliis hujusmodi haec esse intelligenda, qui de anathematizatis per Eutychen Diodoro et Theodoro apud Theodosium conquesti fuerant.» Hactenus ille. epistola retulisti, quod Nestoriana haeresis quorumdam rursus studiis pullularet: Sollicitudinem tuam ex hac parte nobis placuisse rescribimus, quoniam index animi tui est sermo, quem sumpsimus: unde [Col. 0714C] Editi ante Quesn. cum aliquot mss., non ambigimus. Quesnellus cum aliis codd., praesertim collect. 17 Chalcedon., non ambigis. Praetulimus lectionem antiquissimi Vat. 5845 et Vallicell. A. S. collect. 8, cui etiam Graeca interpretatio concinit. non ambigas auctorem catholicae fidei Dominum tibi in omnibus adfuturum. Nos autem cum plenius, quorum hoc [Col. 0713B] [Col. 0714C] Mss. collect. 21, importunitate; melius in mss. collect. 8, pravitate. improbitate fiat, potuerimus agnoscere, necesse est, auxiliante Domino, providere: quatenus nefandum virus, dudumque damnatum, radicitus possit exstingui. [Col. 0714C] Exemplaria collect. Chalcedon., Deus te salvum custodiat, fili desideratissime. Deus te custodiat incolumem, dilectissime fili. [Col. 0714C] Hanc chronicam notationem servarunt codd. collect. 17 Chalcedon. et 21. Datum kalendis Junii, Posthumiano et Zenone viris clarissimis consulibus.
738 Τῷ ποθεινοτάτῳ υἱῷ Εὐτυ χεῖ πρεσβυτέρῳ, Λέων ἐπίσκοπος.
Εἶς γνῶσιν ἡμετέραν διὰ τῶν τῆς σῆς ἀγάπης ἐπιστολῶν ἀνήνεγκας, ὅτι ἡ Νεστοριαὴ αἵρεσις τινῶν πάλιν ταῖς σπουδαῖς ἀνθεῖ. Τὸν ζῆλον τὸν σὸν ἐκ τούτου τοῦ μέρους ἡμῖν ἀρέσαντα ἀντιγράφομεν, ἐπειδὴ μηνυτὴς τοῦ σοῦ λογισμοῦ ἐστιν ὁ λόγος ὃν ἐδεξάμεθα. Διὸ μὴ ἀμφιβάλῃς τὼν ἀρχηγὼν τῆς καθολικῆς πίστεως τὸν Δεσπότην ἐν πᾶσί σοι παρεσόμενον. Ἠμεῖ_ς δὲ ὥτε πληρέστερον ὧν τῇ ἀναιδείᾳ τοῦτο γίνεται δυνηθῶμεν γνῶναι, ἐπάναγκές ἐστι, τοῦ Δεσπότου βοηθοῦντος, προνοῆσαι, ἄχρις οὗ ὁ ἀθέμιτος ἶὸς ὁ πάλαι κατακριθεὶς, ῥιζόθεν δυνηθῇ σεβεσθῆναι. Ὁ Θεὸς ὑγιῆ σε διαφυλάξαι, υἱὲ ποθεινότατε.
[Col. 0714D] Haec epistola est antiqua versio ex Graeco textu, qui desideratur. Subjecta legitur collectioni veterum documentorum ad Nestorianismum pertinentium, quam ex ms. Casinensi Christianus Lupus, ac dein Stephanus Baluzius ediderunt. Exhibetur autem in hac collectione, capite 222, eidemque adijciuntur tria alia capitula, nimirum, cap. 223, fragmentum professionis fidei ab eodem haeretico editae; cap. 224, testimonium ex epistola Julio papae afficta; et cap. 225, anonymi litterae, quibus ipsa Eutychis epistola ad Leonem confutatur. Quesnellus in secunda editione operum S. Leonis solam Eutychis epistolam descripsit in appendice dissertationis 7, quae De causa Eutychis inscribitur. Cum vero ad Leonem fuerit tradita, ex instituti nostri ratione inter ejus epistolas inserenda fuit; cum praesertim duabus epistolis 23 [Col. 0715B] et 24 occasionem dederit. Nec ab ea disjungenda fuere duo sequentia capitula, quae ab eodem Eutyche epistolae subnexa sunt. Anonymi vero litterae, cum nec ad Leonem datae fuerint, nec cum epistola Eutychis sint necessario conjunctae, hoc loco non sunt exhibendae. Ne tamen lectores hoc documento fraudentur, eas in appendicem rejecimus. Scripta autem fuit haec epistola ab Eutyche postquam ipsum damnavit S. Flavianus in Constantinopolitana synodo die [Col. 0715C] 22 Novembris an. 448. Est idem titulus, qui in ms. Casinensi legitur. Initio autem epistolae adjecimus voces et fide, quas in antea vulgatis omissas suggessit codex Vat. 1319 a P. Cacciario adhibitus. Epistola Eutychetis haeretici: ubi scribens [Col. 0714B] ad papam urbis Romae Leonem, negat in Christo duas naturas, id est Divinitatis et humanitatis.
De mea in Dominum et Deum omnium Christum spe et fide confidens, ante omnia quidem [Col. 0715A] testis Deus Verbum est, in sensibus hujusmodi dignoscens veritatis probationem; invoco autem vestram sanctitatem in testimonio cordis mei et ratione sensuum meorum atque verborum. Sed pessimus diabolus fascinavit tale studium nostrum et propositum, a quibus vires ejus destrui oportuit. His stimulans omnem domesticam sibi vim, contra me movens [Leg. movit] Eusebium episcopum oppidi Dorylaeensis, [Col. 0715C] Hic libellus adversus Eutychem Flaviano et caeteris Patribus Constantinopolitanae synodi oblatus, exstat act. 1 concilii Chalcedonensis tom. IV Concil. pag. 930 edit. Venetae. libellum dantem sancto episcopo Constantinopolitanae Ecclesiae Flaviano et quibusdam aliis inventis in 740 eadem urbe, qui propter diversas causas suas [Col. 0715C] Perperam in Vulgatis, evenerant. Mox pro accusationem movens, cod. Vat. 1319, ad accusationem motus. convenerant, quomodo haereticum compellavit, non veritate accusationem movens, sed perniciem mihi machinans et perturbationem Ecclesiis Dei. Vocabar ad responsionem accusationis [Col. 0715B] ab ipsorum sanctitate; sed gravi aegritudine super ipsam senectutem retentus, occurri ad purgationem, non ignorans compositam factionem contra salutem meam. Et quidem [Col. 0715C] Intelligit appellationis libellum sua subscriptione signatum, quem una cum scriptis professionis fidei suae Flaviano et Patribus Constantinopolitanae synodi ante sententiam oblatum, nec susceptum queritur. Appellationis libellus vocatur a Leone epist. 23, de quo vide annot. 10 (col. 732, n. q ) in eamdem epistolam. Sicut autem hae Eutychis litterae ad Leonem missae, solius Leonis nomen in inscriptione praeferunt (unde etiam anonymus, in epistola quae in appendice proferetur, [Col. 0715D] has ad beatissimum papam sedis apostolicae Leonem scriptas prodit), ita et appellationis libellus his litteris annexus appellationem ad solum Leonem expressisse dicendus est. Caeterum quod de oblato appellationis libello traditur, mendacium est. Solam enim chartam professionis fidei, non vero appellationis libellum ante sententiam Eutychem obtulisse liquet ex actis Constantinopolitanae synodi laudatae, et multo luculentius ex eorumdem actorum relectione in Constantinopolitano conventu habito die 13 Aprilis an. 449, quae omnia actioni primae concilii Chalcedonensis inserta inveniuntur. Post sententiam vero, turba facta et dissoluto conventu, eum aliquid de appellatione silenter indicasse Florentio Patricio, ita ut nemo alius audierit, ex iisdem gestis manifestum est. Vide pag. 1086 tom. IV Concil. Oblatam autem fidei professionem Flavianus quidem noluit suscipere, sed ut eam ipse Eutyches legeret, praecepit. Hinc cum [Col. 0716B] Eutyches judicii tempore libellos se dedisse appellationis et nobis et huic convenienti sancto concilio, et appellasse vestram sanctitatem in litteris ad Leonem professus est, eum mentitum affirmavit Flavianus epist. 26. libellis statim, subscriptione mea his addita, obtuli scripta, ostendens de sancta fide professionem meam. Sancto autem Flaviano archiepiscopo neque libellum suscipiente, neque ut legeretur jubente, audiente tamen et respondente [Col. 0716A] me ipsis verbis [Col. 0716B] Addidimus eam ex cod. Vat. 1319. Qua mente Eutyches et deinceps ejus discipuli solam Nicaenam fidem ingesserint, explicabitur annot. 6 (col. 855 n. g ) in epist. 54. eam fidem quae Nicaeae exposita est a sancta synodo, confirmata vero apud Ephesum, expetebar duas naturas fateri et anathematizare eos qui hoc negarent. Ego autem metuens definitionem [Col. 0716C] Synodum Ephesinam intelligit, quae aliam fidem praeter Nicaenam interdixit. Id autem adversus Nestorianos interdictum fuit, qui aliam fidei expositionem pravis dogmatibus refertam ediderant. Eutyches vero hoc nomine cogi nolebat ad profitendas duas in Christo naturas, ac si haec catholica professio esset nova fides ab Ephesino concilio interdicta. Hanc eamdem rationem idem Eutyches proposuit in pseudosynodo Ephesina tom. IV Concil., pag. 919, lit. D.: Ego vero timens praevaricari prolatam definitionem a sancta synodo, quae hic Dei voluntate prius congregata est, et ea quae definita erant de fide a sanctis Patribus, qui Nicaea convenerunt, rogabam, etc. Confer etiam pag. 911, C. a synodo, nec adimere nec addere verbum contra expositam fidem a sancta synodo Nicaena, sciens vero sanctos et beatos patres nostros [Col. 0716C] Unicum testimonium Julio papae tributum, quale suae epistolae subjectum fuit ab Eutyche, in ms. Casinensi conservatum nobis fuit, uti post ipsam epistolam dabitur. Certum vero est Acephalos, in collatione habita an. 533, eorumdem Patrum Julii, Felicis, Athanasii ac Gregorii Thaumaturgi testimonia, veluti Eutychianae sententiae faventia opposuisse; [Col. 0716D] sed ea ab Apollinaristis olim conficta catholici reposuere. Certe testimonium Julio papae ascriptum, ex ipsius Apollinaris epistola sumptum est; cui Apollinaristae, ut auctoritatem crearent, Julii pontificis nomen inscripsere. Vide paulo post annot. 17 (col. 718, n. h ) . Julium, Felicem, Athanasium, Gregorium sanctissimos episcopos 741 refutantes duarum naturarum vocabulum, et non audens de natura tractare Dei Verbi, qui in carnem venit ultimis diebus in uterum sanctae Virginis Mariae immutabiliter quomodo voluit et scit, in veritate, non in phantasmate homo factus, aut anathematizare supradictos patres nostros, rogabam ut innotescerent ista sanctitati vestrae, et quod vobis videretur [Col. 0716B] judicaretis, profitens omnibus modis [Col. 0716D] Haec respicere videntur ea quae in relectione actorum habita die 13 Aprilis an 449, unus Basilius Seleuciae episcopus testatus est: Scio quia dixit religiosus archimandrita Eutyches: Si praeceperint mihi Patres Romanus et Alexandrinus, dico hoc ipsum. Haec autem non quasi appellans, dixit, sed dicens: Non sum ausus dicere propter Patres. Post nonnulla sub initium capitis sequentis adjecimus septem voces ante cognitionem parabant, in tantum adversum me, auctoritate laudati ms. Vat. 1319. quae ob repetitionem adversum me per saltum omissae fuere me secuturum quae probassetis.
Sed nullo eorum quae a me dicebantur audito, abrupta synodo publicaverunt dejectionis sententiam, quam adversus me ante cognitionem parabant; in tantum adversum me calumniae factione instruebant, ut et saluti meae discrimen incumberet, nisi cito opera Dei orationibus sanctitatis tuae, militaris [Col. 0717A] manus me ab incursione rapuisset. Tunc [Col. 0717C] Hi forte sunt illi abbates viginti tres, qui in Eutychis condemnationem Constantinopolitanae Synodo subscripti inveniuntur. duces aliorum monasteriorum cogere coeperunt in dejectionem meam subscribere (quod [Col. 0717C] Id numquam acciderat, quia numquam antea abbates inventi fuerant qui haeresim inducerent, ac monasteria adversus episcopos commoverent. numquam nec in eos qui se haereticos professi sunt, vel adversus ipsum Nestorium factum est), in tantum ut cum ad satisfaciendum plebi proponerem fidei meae confessiones, non solum et arcerent eas audiri, verum et [Col. 0717C] Non sola fidei professio, sed et querelae injuriarum ac maledictionum plenae in hoc libello Constantinopoli publice affixo continebantur, ut Flavianus narrat epist. 26. Refixus autem ejusmodi libellus hoc loco indicatur. arriperent hi qui contra me supradictam factionem meditabantur, ut exinde tamquam haereticus apud omnes haberer.
Ad vos igitur religionis defensores et hujusmodi factiones exsecrantes confugio, nihil et nunc novum inducens contra fidem jam inde nobis ab initio traditam, sed anathematizans Apollinarium, Valentinum, Manem et Nestorium, et eos qui dicunt [Col. 0717B] carnem Domini nostri Jesu Christi Salvatoris e coelo descendisse, et non e Spiritu sancto et sancta Virgine Maria, et omnes haereses usque ad magum Simonem. Et nihilominus tamquam haereticus de vita mea periclitor. Et obsecro, nullo mihi praejudicio facto ex his quae per insidias contra me gesta sunt, quae visa vobis fuerit super fidem proferre sententiam, et nullam deinceps permittere a factiosis contra me calumniam procedere, 742 et non excuti et eximi de numero orthodoxorum eum qui in continentia et omni castitate septuaginta annos vitam peregit, ita ut in ipso exitu vitae naufragium patiatur. Subjunxi autem his litteris meis [Col. 0717C] Quatuor documenta hic Eutyches distinguit ipsi [Col. 0717D] epistolae ab eodem subjecta. Primo libellum accusationis quem Eusebius Dorilaeensis episcopus adversus illum in Constantinopolitana synodo obtulerat. 2 o Libellum appellationis, quem Eutyches ante damnationis sententiam se obtulisse mentitus est. 3 o Professionem fidei ejusdem Constantinopoli propositam. 4 o Testimonia nonnullorum Patrum. Uterque libellus in ms. Casinensi omissus fuit. Solum fragmentum profertur professionis fidei, et unicum testimonium Julio papae tributum. Cum enim coaevus auctor anonymus rogatus ut sententiam suam diceret de Eutychis epistola ad Leonem pontificem, ipsi epistolae et his duobus tantum fragmentis respondendum duxerit; hinc factum fuisse arbitramur ut in codice Casinensi haec sola fragmenta epistolae subjecta una cum anonymi confutatione describerentur, caeteris omissis, quae anonymus praetermisit. utrumque libellum et eum qui ab accusatore meo oblatus est synodo, et qui a me gestus quidem est, non tamen susceptus, et [Col. 0717D] Editio fidei meae appellatur libellus professionis [Col. 0718C] fidei Eutychis, quia publice Constantinopoli propositus fuit, ut idem Eutyches indicavit paulo ante illis meae verbis: Ut ad satisfaciendum plebi proponerem fidei confessiones. Confer annot. 12 (col. 733, n. b ) in epist. 23. editionem [Col. 0717C] fidei meae, nec non et ea quae de duabus naturis a sanctis patribus nostris decreta sunt.
[Col. 0718C] Est fragmentum professionis fidei, quam Eutyches edidit. Concinit cum illo libello qui pseudosynodo Ephesinae ab Eutyche oblatus, actione prima synodi Chalcedonensis legitur. Aliquanto post pro quam confirmavit vulgati habebant quam conservavit. Emendationem ex ms. Vat. 1319 inductam comprobant eam fidem quae Nicaeae exposita est a sancta synodo, CONFIRMATA vero apud Ephesum. Item verba Eutychetis.
Testor vos coram Deo, qui cuncta vivificat, et Christo Jesu, qui sub Pontio Pilato testificatus est [Col. 0718A] optimam illam confessionem, ne quid ad gratiam faciatis. Ego enim jam idem a majoribus meis ita sensi, et a pueritia mea ita illuminatus sum, quemadmodum sancta et ex universo orbe terrarum apud Nicaeam habita synodus trecentorum decem et octo beatissimorum episcoporum fidem constituit, et quam confirmavit ac definivit denuo obtinere solam sancta synodus Ephesi collecta, et numquam aliter sensi quam quemadmodum praecepit recta et sola vera fides orthodoxa. Et cunctis quaecumque sunt (circa) eamdem fidem a sancta eadem synodo constituta Ephesi assentior; cujus synodi dux et princeps fuit beatae ac sanctae recordationis episcopus Cyrillus Alexandrinorum et praedicationis ac fidei sanctorum et electorum Dei Gregorii majoris, et item Gregorii, Basilii, Athanasii, [Col. 0718B] Attici, Procli socius et particeps. Eum et omnes eos orthodoxos et fideles habui, et honoravi tamquam sanctos, et magistros meos existimavi. Anathema autem dico Nestorio et Apollinari et omnibus haereticis usque ad Simonem, et qui dicunt carnem Domini nostri Jesu Christi de coelo descendisse. Ipse enim qui est Verbum Dei descendit de coelo sine carne, et factus est caro in utero sanctae Virginis ex ipsa carne Virginis incommutabiliter 743 et inconvertibiliter, sicut ipse novit et voluit. Et factus est qui est semper Deus perfectus ante saecula, idem et homo perfectus in extremo dierum propter nos et nostram salutem. Hanc igitur meam plenam professionem [Col. 0718D] Verbum habeat, quod desiderabatur sensumque relinquebat imperfectum, supplevimus ex laudato ms. Vat. 1319. Mox vero post fidei professionem uno contextu sequebatur contestatio ad populum, de qua vide annot. 12 (col. 733, n. b ) in epist. 23. habeat sanctitas vestra.
Eutyches presbyter et archimandrites huic libello [Col. 0718C] subscripsi manu mea.
[Col. 0718D] Corruptus est hic titulus. Pater Constantius in appendice tomi primi Epistolar. Rom. pontif. pag. 69, legendum putat: Exemplar epistolae Julii . . . . . scriptae ad Dionysium. Melior videtur emendatio Baluzii: Ex epistola Julii episcopi urbis Romae, ut asseruit Eutyches, scripta ad Dionysium; neque enim tota epistola hic affertur, sed ejus fragmentum. Integra edita fuit Graece a Muratorio in Anecdotis Graecis: quod autem hic profertur fragmentum ex antiqua versione, circa medium caput quartum desinit. Hanc autem epistolam apud Eutychianos celebrem perperam affictam fuisse Julio pontifici, ipsius autem Apollinaris opus esse, Julii nomine ab Apollinaristis supposito, [Col. 0719C] posito, luculentissime demonstravit inter caeteros P. Coustantius in monito eidem epistolae praefixo loco citato. Exemplar Julii episcopi urbis Romae, ut asserunt Eutychis scripta ad Dionysium episcopum, cujus sensu ductus ipse Eutyches decidit in errorem.
Miror audiens quosdam confitentes quidem in carne [Col. 0719A] Dominum nostrum, incurrentes vero divisionem male a Paulianistis introductam. Illi enim Paulum Samosatenum sequentes, alium quidem intelligunt eum qui ex coelo descendit, Deum confitentes; alium vero terrenum hominem esse dicunt, et illum quidem infabricabilem, hunc dominum, alium servum; [Col. 0719C] Legendum ex Graeco, impii, seu impie agentes. impium, seu venerentur eum quem servum appellant et fabricatum, seu non colant eum qui nos sanguine suo redemit. Hi vero qui Deum descendisse de coelo confitentur, et carnem [Col. 0719C] Lege factum. factam ex Virgine, et unum esse cum carne, frustra [Col. 0719C] Corrige ex Graeco conturbant, seu turbas concitant. conturbantur, excedentes in verba impietatis illorum. Dicunt enim et ipsi, sicut audio, duas naturas. Ad quod et Joannes evidenter probat (unum) Dominum nostrum, cum dicat: Verbum caro factum est; et Paulus apostolus, cum dicat: [Col. 0719B] Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia. Si enim natus ex Virgine Jesus nominatur, et ipse est per quem universa facta sunt, una scilicet natura [Col. 0720C] Dele facta ex Graeco, et in sequentibus corrigendum item ex Graeco, quoniam et unam personam habens, in duo non dividitur, cum nec propria, etc. facta est, quoniam et una persona, non in duo divisa, cum nec propria natura corporis est, et propria natura Deitas sit secundum carnem. Sed sicut homo una natura est, ita et is qui ad similitudinem hominis est factus Christus. Quod si non agnoscunt 744 id quod per adunationem unum est, possunt et unum in plura partiri et plurimas dicere naturas: quoniam multiplex corpus, quod ex ossibus, nervis et venis, carne et cute, sanguine et spiritu constet: quae omnia diversa quidem inter se sunt, una tamen [Col. 0720C] Ex Graeco, est hominis natura. est eorum natura. Unde et Deitatis natura cum corpore unum est. Et [Col. 0720C] Lupus utrobique edidit haec. Correctionem Baluzii nec textus Graecus confirmat. nec in duas naturas dividitur. Nec [Col. 0720A] enim poterat totum Filius hominis appellari qui descendisset e coelis, et rursus Filius Dei qui natus ex femina est, si duarum naturarum caperet divisionem; sed id quidem quod descendisset e coelis, vocaretur Filius hominis, non Filius Dei. Et hoc Paulianae divisionis est. Nos autem divinae Scripturae docent tamquam de uno Domino nostro sentire, et cum descendisset e coelis, et cum in terra natus est. Qui igitur sic sentiunt, non excedunt (ab) inconsona contraria sentientibus, ut cum mente divinis praeceptis consentiant, sermonibus discrepent. Necesse est enim eos, cum duas naturas [Col. 0720C] Lege dicant ex eodem Graeco. intelligant, alteram colere, alteram non adorare, et in divinam quidem baptizari, in humanam vero non baptizari. Si autem in mortem baptizamur Domini, unam profitemur naturam et [Col. 0720B] impassionabilis Deitatis, et passionabilis carnis, ut per hoc sit baptisma nostrum et in Deum et in mortem Domini perceptum. Nec enim veremur calumniatores, qui dividunt in duas personas Dominum. Nec cum nos unitatem evangelicam atque apostolicam praedicemus, lacerent nos tamquam dicentes carnem esse coelestem, cum nos e contra divinas Scripturas legamus dicentes filium esse non ex coelo. Nec enim cum dicimus Filium Dei creatum ex muliere, possumus reprehendi tamquam Verbum ex terra dicentes, et non ex coelo. Dicimus enim utrumque et ex coelo totum propter Deitatem, et ex muliere totum propter carnem, ignorantes divisionem unius personae.
1. Quesnelli ex suis praejudiciis magnopere intererat adversus eminentissimum Baronium defendere, S. Flavianum de damnatione Eutychetis ad S. Leonem pontificem nihil scripsisse, nisi postquam hujus litteris fuerat excitatus. Quare duarum Flaviani ad Leonem epistolarum ordinem pervertit Diss. 1, ad an. 449, num. 1 et seqq. et epistolam nobis 26, quam post acceptas a Leone litteras Flavianus scripsit circa Aprilem an. 449, veluti primam traduxit; epistolam vero sequentem veluti secundam posterius traditam statuit, ac in eamdem sententiam traxit ipsum Antonium Pagium, qui idcirco Baronium corrigendum putavit ad an. 448, num. 8. Praecipuum seu potius unicum Quesnelli argumentum a Pagio item repetitum his Flaviani verbis innititur, ex epist. 26, quibus Eutychem damnatum significans, addit: Sicut docebunt vestram Sanctitatem omnia, quae super eo sunt gesta, quaeque direximus cum nostris his litteris. In quae ille: Vides ut nihil litterarum vel gestorum synodi ante hanc epistolam acceperat Leo a Flaviano? Cumque Flavianus deinde memoret Leonis litteras sibi traditas a Pansophio (est epistola 23) quibus edoctus fuerat, eumdem Eutychem libellos direxisse ad Leonem plenos omni fallacia et calliditate; ex his liquet pariter, subdit Quesnellus, non ante Flavianum de litteris ad Leonem ea de re scribendis cogitasse, quam cum didicit pontificem improbis artibus deceptum, falsam de judicio Constantinopolitano cepisse opinionem.
2. Si epistola 23 legatur attente, Leonem non deceptum, sed cautum et necessaria documenta postulantem ac exspectantem invenies. Ad argumentum vero quod pertinet, etiam in epistola 22, Eutychis erroribus expositis, quae πάλαι dudum seu pridem in eum gesta fuerant, a Flaviano ad Leonem directa traduntur cap. 4, et eodem quidem Graeco verbo ἀπεστείλαμεν, direximus, idem Flavianus utitur, quod adhibuit epist. 26. Qua in re ne vox direximus difficultatem moveat, vide annot. 17 (col. 727, n. b ) in eamdem epistolam 22. Cum ergo bis Flavianus de eadem damnatione ad Leonem scribens, bis quoque gesta ad eum transmiserit, nimirum una cum epist. 22, et cum epist. 26 nihil ex hoc uno pro alterutra anteriori asserenda deduci potest.
3. Ex contextu vero utriusque epistolae si judicium feratur, Tillemontius, licet Quesnello in aliis multis faverit, hac tamen in re assentiri non potuit: unde art. 16, in Leonem, epistolae 22 primum locum adjudicandum nihil addubitavit: Je croy que pour peu de reflexion, qu'on y fasse, on reconoistra aisement, qu'elle (epistola nunc 22) a esté ecrite fort peu apres le concile tenu contre Eutyche, et que c'est la premiere, que Flavien ait ecrit a Rome sur cette affaire, comme l'a cru Baronius. Verba ex Graeco talis nobis nunc apparuit Eutyches, recentissimam haeretici manifestationem et condemnationem declarant. Illa vero sub finem, quibus, ut gesta de eodem in Occidentalium episcoporum deducantur notitiam, Flavianus rogat, ne scientes aliqui quid [Col. 0721] ille senserit, quasi ad orthodoxum vel per litteras, vel per aliquam conjunctionem loquantur; haec statim ab initio scripta produnt. Inopportunum enim fuisset Leonem rogare, ut promulgaret Eutychis condemnationem eo tempore, quo notissima erat, seu post epist. 26, cum jam generale concilium ea de causa habendum vulgatum fuerat.
4. Sed evidentius argumentum producamus. S. Leo duas Flaviani litteras cum gestis se accepisse tradit. Primum ep. 28, ad eumdem Flavianum scripta Idibus Junii an. 449, his verbis cap. 1: Lectis dilectionis tuae litteris, quas miramur fuisse tam seras, et gestorum episcopalium ordine recensito, tandem quid apud vos scandali contra integritatem fidei exortum fuisset, agnovimus. Hanc eamdem Flaviani epistolam se jam tunc accepisse indicat, cum scripsit epistolam 27, datam die 21 Maii anni ejusdem. Si epistola Flaviani sub hunc diem accepta valde erat sera; ergo multo ante scripta fuerat. Haec de primis Flaviani litteris procul dubio intelligenda sunt. Rursum epistola 36 ad eumdem Flavianum, data XII vel XV kal. Julii anni ejusdem aliae hujus litterae tunc acceptae una cum gestis nominantur sic: Litteras tuae dilectionis accepi cum gestis, quae apud vos de fidei quaestione confecta sunt. Haec de secundis litteris ejusdem Flaviani, quibus acta in Eutychem aeque ac primis annexa fuerant. Porro in hac epistola 36 respici epistolam 26, Flaviani, ex eo manifestum sit, quod Flavianus ep. 26, c. 2, sperare se dicit, remotum iri synodum, quae futura vulgabatur: Leo autem huic articulo respondens epistola 36, concilium impediri non posse significat. Igitur epistola 26, Flaviani secunda est, epistola autem 22, prima, ac paulo post Constantinopolitanam synodum missa exeunte an. 448 vel serius ineunte an. 449. Epistolam Eutychis una cum imperatoris litteris, quae pro eodem datae fuere, transmissam citius pervenisse nihil sit mirum. Unde vero epistolae Flaviani, quam sero allatam Leo miratus est, morae longiores injectae fuerint, ignoramus. Hinc epistola 22 priora gesta quae usque ad Constantinopolitanam synodum contigerant descripsit: epistola autem 26 posteriora adjecit quae post eamdem synodum Eutyches commoverat. Acta vero synodi iterum huic secundae epistolae fuerunt annexa, eo quod ex Leonis litteris Flavianus metueret, ne forte prior epistola cum actis intercidisset. Quod si in epistola 26 nulla fit mentio epistolae 22, quam antea missam probavimus, nihil movere potest: siquidem nec in epistola 22, quam Quesnellus posteriorem censet, alterius antea scriptae epistolae Flavianus meminit.
5. Maneat ergo epistolam 22 primum datam fuisse, eamque esse illam, quae a Leone memoratur epistola 28, cuique tota haec celebris Leonis definitio innititur. Hinc quidem evenisse credimus, ut in antiquis collectionibus Latinis 2, 3 et 8, nec non in Hispanica et Isidoriana aliisque posterioribus, quae a vetustis illis fontibus prodeunt, sola Flaviani ad Leonem epistola 22 praemittitur epist. 28, Leonis ad Flavianum. Cumque haec prior Leoni tradita, statim etiam in Latinum versa, et ubique in Occidente divulgata fuerit; idcirco in tot distinctis et antiquis collectionibus insertam putamus: quod confirmabitur ex dicendis in fine annotationis 5 (col. 886, n. g ) , in epist. 67. Id non accidit epistolae 26, quae cum posterius fuerit scripta, re satis cognita per priores litteras, non perinde spargi debuit in vulgum: unde in solis codicibus collectionis 17 Chalcedonensis, ubi quamplurima documenta ad Eutychem pertinentia diligentius collecta fuerunt, reperitur, et ordine quidem post epistolam 22, ut apud Baluzium videre licet tom. IV Concilior. Venetae editionis pag. 1981, quod ipsum hanc priorem, illam posteriorem confirmat.
6. Hinc pariter conjicere licet, interpretationem epistolae 22, incipientem Nulla res diaboli, quae in laudatis antiquis collectionibus exstat, et in nonnullis etiam reperitur una cum actis synodi Constantinopolitanae in Eutychem eidem epistolae a Flaviano subjectis, primam interpretationem esse, quae statim promulgata, subinde in collectionibus recepta fuit: dum alia interpretatio, quae incipit Nihil est, in sola vetusta collectione Latina Chalcedonensi reperitur, ex qua postmodum in posteriorem collectionem 22, cum aliis documentis Chalcedonensibus traducta fuit. Illa vetustior interpretatio statim ab initio confecta, Leoni usui fuit, antequam dogmaticas ad Flavianum litteras scriberet; sicut indubium est, eidem usui fuisse interpretationem actorum synodi Constantinopolitanae in Eutychem, quae simul edita in collectionibus 3 et 8, una cum laudata antiquiori versione epistolae 22, recepta legitur: ex hac enim actorum interpretatione nonnulla totidem verbis recitat in iisdem dogmaticis litteris cap. 6.
7. Ex his autem omnibus perspicuum efficitur, quam inaniter Quesnellus adversus card. Baronium elaboraverit, ut epistolam 22 scriptam suaderet post epistolam 26, ac si Flavianus, qui post Eutychis condemnationem scripsit ad Domnum et ad alios Orientis episcopos, Occidentales, et potissimum Romanum pontificem de tanta haeresi commonendum neglexerit. Idem Flavianus statim post condemnationem Eutychis satis a Florentio monitus fuerat, dum soluto conventu ad superiorem domus partem ascenderet, ipsum Eutychem ad Romanum, Alexandrinum et Hierosolymitanum episcopos appellasse; unde metuendum ipsi erat ne, si statim ad Leonem non scriberet, is pontificem praeveniret. Sed plura addere ad refellendum Quesnellianum praejudicium sive commentum opus non est.
8. Inter duas porro Latinas versiones quas memoravimus, epistolae sequentis, licet illa quae incipit Nulla res sit prima et antiquior altera, cujus initium Nihil est, cum tamen a minus perito vel non admodum diligenti interprete Latine reddita, originali Graeco minus exacte respondeat, alia autem versio, quae in Chalcedonensi collectione exhibetur, a peritiore ac diligentiore interprete lucubrata, ad Graecum textum propius accedat, hanc posteriorem quidem, at satis vetustam illi priori anteferentes, Graeco textui e regione annectendam credidimus. Postea vero antiquiorem versionem subjiciemus, cui praeter interpretis minus accurati difficultates, aliae accesserunt ex amanuensibus, qui in lectionibus mirifice discrepantes, obscuriorem ac magis incertum primaevae versionis textum reddidere. Quesnellus hanc versionem antiquiorem Graeco originali appositam edidit, ut in Conciliorum editionibus profertur, non paucis et identidem longioribus lectionibus in margine descriptis, quae videri possunt variantes ex mss. sumptae, sed vere sunt lectiones ex Graeco a Romanis textus Graeci primis editoribus appositae; quod antiqua versio minus congrua videretur. Immo iidem nonnulla ex Graeco etiam mutarunt in ipso versionis textu, quemadmodum in ipsius Chalcedonensis prisca versione identidem fecerant; et nihilominus Quesnellus, licet aliquot haberet ejus interpretationis codices, et anteriores Leonis editiones, qui aliter legebant, ita Romanam lectionem transcripsit, ut nec codicibus nec caeteris editis usus, antiquam versionem restituere neglexerit; cum tamen ii qui antiquas versiones exhibent non illud proferre debeant quod originali est congruentius, sed illud quod a veteri interprete redditum fuit. Versio autem altera accuratior, quam nos cum Graeco textu priori loco dabimus, edita primum fuit a Quesnello ex ms. Thuaneo collect. 17 Chalcedonem., tum vero ex eodem codice ac duobus aliis ejusdem collectionis Corbeiensi ac Divionensi eamdem recusit Baluzius in antiqua versione concilii Chalcedonensis emendata a Rustico, cap. 5. Nos quoque eam recognovimus cum quatuor mss. laudatae collectionis, vetustissimo Veron., duobus Vaticanis, et Chigiano, nec non cum Veneto S. Marci collect. 22; Graecum vero originale, quod nobis conservavit Graeca collectio concilii Chalcedonensis, contulimus cum duobus codd. Venetis S. Marci.
I. De diaboli insidiis, quas vitat qui doctrinae SS. Patrum adhaeret. —II. De haereticorum versutia, qua incautos decipiunt. —III. Eutychen renovare dogmata Valentini et Apollinaris. —IV. De depositione et excommunicatione ejus justissima, quam Occidentalibus notam a Leone fieri postulat.
[Col. 0723] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Nihil est quod stare faciat diaboli nequitiam, incontentibile malum, plenum veneno mortifero (Jac. III, 8) ; sursum atque deorsum circuit quaerens quem percutiat, [Col. 0723C] Ita omnes nostri codices praeter Chigianum, qui cum Baluzio habet, quos conturbet, quem devoret. Apud Quesnellum, quem turbet, quem devoret. quos conturbet, quos devoret (I Petr. V, 8) . Unde et vigilare et sobrii esse ad orationes, et propinquare Deo, et fatuas quaestiones respuere, et patres sequi, et non transgredi terminos aeternos [Col. 0723D] Praepositionem ex a Quesnello praetermissam nostri et Baluzii codices suppeditarunt. Postea Deponens emendatum ex codd. Corb. et Divion. Baluzii. Male caeteri cum Quesnello, Deponentes. ex Scriptura sancta didicimus. Deponens itaque tumorem luctus, lacrymarum multitudinem, quoniam unus eorum qui sub me constituti sunt, clericus captus est, nec eum salvare praevalui, neque lupo praeripere; licet animam meam paratus fuissem ponere pro eo. Ut raptus est, ut exsilivit, odio habens [Col. 0723B] vocantis vocem, et [Col. 0723D] Baluzius, ad perditorem. ad perditionem maxime currens, et memorias quoque paternas declinans, et eorum itinera prorsus abhorrens, pergo in hunc sermonem.
Sunt quidam [Col. 0723D] Ita omnia mss. exemplaria tum Baluzii, tum [Col. 0724C] nostra. Quesnellus, in vestimentis. Paulo post agnoscimus ex quatuor codd., uno Vat., alio Veneto, nec non Corb. et Divion. Tres alii nostri, cognoscimus. Quesnellus cum suo Thuaneo, agnoscemus. in vestibus ovium, intus autem lupi rapaces (Matth. VII, 15) ; quos ex fructibus agnoscimus. Isti primo quidem videntur ex nobis [Col. 0724C] Quesnellus, essent, nostris et Baluzii codicibus refragantibus. esse, sed non sunt ex nobis: si enim fuissent ex nobis, mansissent utique nobiscum (I Joan. II, 19) . [Col. 0724C] Ita nostri mss. libri cum Baluzio. Quesnellus: [Col. 0724D] Cum vero aliquando suam. Quando vero suam evomuerint impietatem, dolum, qui in eis est, erumpentes: 754 et apprehendentes [Col. 0724D] Solus Quesnellus, inferiores. infirmiores et eos qui ad eloquia divina sensus inexercitatos habent, secum eos [Col. 0724D] Sic cod. Venetus cum Baluzio. Alias, pertrahunt. contrahunt ad perditionem (II Petr. III, 16) , subvertentes et injuriantes paternas doctrinas, sicut et sanctas Scripturas ad perditionem suam: quos oportet praescientes cavere, ne malitia eorum quidam seducti abscindantur a propria firmitate. Exacuerunt enim linguas suas sicut [Col. 0723C] serpentes; venenum aspidum sub labiis eorum; sicut de his clamavit propheta (Ps. CXXXIX, 4) .
Talis igitur nobis quidam nunc apparuit Eutyches dudum presbyter et archimandrita, tamquam ea quae nostra sunt sapiens, et rectam fidem in se habens; Nestorii quidem impietati resistens, et pugnam adversus eum simulans; trecentorum vero decem et octo sanctorum Patrum de fide confectam expositionem, et sanctae memoriae Cyrilli ad Nestorium scriptam epistolam, et ejusdem similiter ad [Col. 0725A] Orientales, quibus omnes [Col. 0725B] Recitanda est Quesnelli nota huic loco apposita his verbis. «Scienter et exacte Flavianus geminam solummodo S. Cyrilli epistolam laudat, unam ad Nestorium, et alteram ad Orientales, quibus omnes consenserint. Haec quidem epistola est de pace, quae incipit: Laetentur coeli, et Orientalibus accepta fuit. Illa vero, quae ad Nestorium incipit: Comperi quosdam existimationi meae detrahentes, etc., habetur part. I Actor. Ephes. c. 8, et actione 1 lecta et Patrum suffragiis singulatim datis approbata, ut quae Nicaenam fidei confessionem solam contineat et explicet. Alia vero illa Cyrilli epistola, quae duodecim anathematismos complectitur, neque hoc loco commemorat Flavianus, neque ab Ephesina synodo comprobata fuisse in ejus actis cernitur, etsi ibidem lecta fuerit; at nec requirente Cyrillo ut prima illa approbaretur, nec quidquam de illa asserentibus Patribus: quod suspicionem nonnullam injicit de minutis hac parte synodi Actis. Non istam pariter epistolam approbavit Chalcedonense concilium, sed utramque illam, [Col. 0725C] uti ante fecerat CP. synodus Flaviani ejusdem. Disertis verbis idem discrimen notat Hypatius Ephesinus in collatione Constantinop., et Rusticus in sua illa cum Acephalis disputatione. Porro commemoratio duarum hypostaseon, quam Cyrillus inducere videbatur, in causa fuit ut ab approbandis anathematismis sese synodus compesceret. Quia autem iis litteris Cyrilli inserta erat commonitio Coelestini papae ad Nestorium, et una cum Cyrilliana ad eumdem Nestorium transmissa; hinc in Ephesina synodo sciscitatum est ab episcopo Flaviano tamquam de pluribus epistolis loquente, an ejusmodi epistolae Nestorio traditae fuissent. Unicam similiter Cyrilli allegat Leo noster in epistolis 51, 52, 54, 88 (nunc 67, 69, 70, 117) . Et certe illa Cyrilli epistola quae duodecim anathematismos insertos habet Latinis ignorata fuit usque ad annum circiter 500, teste Dionysio Exiguo in epistola ad Petrum episcopum, quam illi et Cyrillianae a se tunc in Latinum idioma translatae praefixit.» [Col. 0725D] Nonnulla in haec Quesnelli annotanda sunt quoad Cyrilli epistolam, quae duodecim anathematismos exhibet. Haec non solum lecta fuit in Ephesina synodo act. 1, verum etiam jubente Flaviano Philippensi episcopo fuit Actis inserta sine ulla censura, quod approbationis indicium est, ut patet ex formula, qua similiter insertae fuerunt eidem actioni litterae episcopi Carthaginensis, de quibus dictum fuit pag. 1078, t. III Concil.: Cum dilucidam sententiam in se contineant, fidei gestorum inserantur. Ex concilio quidem Ephesino duas canonicas Cyrilli epistolas publicatas et confirmatas, et utrasque sane scriptas ad Nestorium (nam quae ad Orientales, post concilium scripta fuit) affirmarunt judices in fine act. 1 synodi Chalcedonensis; et idipsum de epistola anathematismos continente affirmavit Vigilius in litteris contra [Col. 0726B] Rusticum et Sebastianum insertis collat. 7 synodi V. Adeo autem Latinis persuasum fuit, ipsos anathematismos cum Cyrilli epistola probatos fuisse in concilio Ephesino, ut in vetustis codicibus collectionum 3 et 8 inter ejusdem concilii gesta referantur cum subscriptionibus Patrum ipsius concilii: de quo plura dicenda erunt tom. III. Porro synodus Chalcedonensis satis probavit eamdem Cyrilli epistolam, cum in definitione probavit universim omnia, quae circa fidem ab Ephesina synodo gesta fuerant, et cum de Cyrillo plura honorifica testimonia gestis inseruit. Solum opportunum non duxit, eam epistolam probare nominatim, eo quod adversus haeresim Eutychianae contrariam edita, nonnullas formulas continebat non omnino congruas illis, quibus adversus errorem Eutychis Patres Chalcedonenses utendum putarunt. Tandem Quesnellus nimium fidit Dionysio scribenti, eamdem epistolam Latinis ignoratam fuisse, antequam illam ipse Dionysius Latine redderet. Etenim ante Dionysium Marius Mercator, qui Ephesinae [Col. 0726C] synodo adfuit, eam Latinitate donavit, ejusque interpretatio inter Latinos vulgata fuit: unde in collectione Hispanica inserta legitur. Exstat praeterea antiqua ejusdem epistolae versio praemissa antiquae interpretationi concilii Ephesini, quae Dionysio antiquior videtur, licet illi fuerit ignota, aeque ac ignota eidem fuit interpretatio Marii Mercatoris. consenserunt, conatus evertere 756 et antiqua impii Valentini et Apollinaris mala dogmata [Col. 0726C] Cod. Veronen., revocare. renovare. Nec timuit Regis veri praeceptum dicentis: Quicumque scandalizaverit unum de pusillis istis minimis, melius erat ut suspenderetur mola asinaria [Col. 0726C] Ms. Chig., in collo. Corb. et Divion. Baluzii, collo. circa collum ejus, et mergeretur in profondum maris (Matth. XVIII, 6) . [Col. 0726C] Opportune hic notavit Baluzius: Scriptura haec certa et constans in antiquis exemplaribus. Verum quia sensus videtur esse imperfectus, Quesnellus hunc locum emendavit ex alia versione, et sic reposuit: Verecundiam autem omnem abjiciens. Sic nimirum legitur in versione vetustiore, quam postea exhibebimus. Antitiquior hic interpres prae oculis habuit Graecum codicem emendatum, in quo scriptum erat αἶδὼ, ut in textu vulgato habetur. Alter vero interpres auctor [Col. 0726D] ejus versionis, quam hic proferimus, usus est Graeco codice, qui corruptam lectionem in mss. Venetis inventam, et in editis etiam notatam in margine, ἀναιδῶς, impudenter, praeferebat. Impudenter autem omnem abjiciens, et pellem, quae eum circumdabat, excutiens, aperte coram sancta synodo [Col. 0726D] Baluzii codd. et quidam nostri librariorum lapsu, vestra. Paulo post cod. Veron. pro inhumanationem habet humanationem. nostra affirmabat, dicens: Dominum nostrum Jesum Christum non oportere ex duabus naturis post inhumanationem, in una subsistentia et in una persona a nobis agnoscendum; neque carnem Domini consubstantialem nobis esse, tamquam ex nobis assumptam et unitam Deo Verbo secundum [Col. 0726D] Quidam codd. cum Baluzio, consubsistentiam. subsistentiam; [Col. 0725B] sed dicebat, Virginem quidem, quae eum peperit, [Col. 0727A] secundum carnem consubstantialem nobis esse, ipsum autem Dominum non sumpsisse ex ea carnem nobis consubstantialem; sed Domini corpus non esse quidem corpus hominis, humanum autem corpus [Col. 0727C] Verbum esse hoc loco a Quesnello intra lineolas ob perspicuitatem additum, in mss. deest. [ esse ] quod ex Virgine est, omnibus expositionibus sanctorum Patrum resistens.
Sed ne cuncta percurrens immensitatem litteris faciam, gesta, quae [Col. 0727C] Hinc patet adverbium Graecum πάλαι referri ad gesta Constantinopolitanae synodi, quibus Eutyches dudum, seu pridem antea damnatus fuerat. Continentur autem actione ultima ejusdem synodi, quae statim Latine reddita in aliquot antiquis collectionibus inserta est, ac praesertim in collectione 5 Quesnelliana cap. 42. Verbum autem apud Latinos praeteriti temporis direximus, aoristo ἀπεστείλαμεν Graece expressum, ita hic de re praesenti vel mox futura, more apud Graecos non infrequenti, accipitur; sicuti eadem ratione Eutyches in epistola 21, ad Leonem, cujus originale Graecum interiit, sub finem ait: Subjunxi autem his litteris meis utrumque libellum; etsi litterae quibus uterque libellus subjiciendus erat nondum essent conclusae; et idem Flavianus epist. 26, ad Leonem, eodem aoristo ἀπεστείλαμεν usus, de iisdem gestis in Eutychem iterum missis scripsit: Quae direximus cum nostris his litteris; ubi non de litteris [Col. 0727D] jam antea traditis sermo est, sed de his quibus scribendis operam dabat. Ipse etiam Leo epist. 75, c. 2, de eadem epistola quam scribebat loquens, non dubitavit dicere: Volumus autem ut hae litterae nostrae, quas ad vestram dilectionem MISIMUS; et epist. 78: Per legatos nostros, inquit, scripta direximus; licet loquatur de legatis, quos post diem venerabilem, ait epist. 81, dirigemus. dudum in eo 758 confecta sunt, direximus tuae Sanctitati; in quibus et sacerdotio eum velut in talibus [Col. 0727D] Cum in codice, quem Quesnellus adhibuit, vox captum deesset, Baluzio teste, ille intelligens sensum esse imperfectum, totam istam pericopem sustulit, et ita edidit: In quibus et sacerdotio eum veluti interdiximus, et monasterii, etc. Veram lectionem revocavimus ex omnibus nostris mss. et Baluzii. captum, et monasterii dispositione, et nostra communione privavimus: quatenus et tua Sanctitas cognoscens ea quae ejus sunt, omnibus qui sub tua reverentia constituti sunt, Deo amantissimis episcopis manifestam faciat [Col. 0727D] Vox ejus deest apud Quesn. Suppleta ex nostris [Col. 0728C] codd. et Baluzii. Dein in cod. Veronen. desideratur adverbium aperte. ejus impietatem; ne forsitan ignorantes ea quae [Col. 0727B] sapit, et in quibus aperte captus est, tamquam ad consortem fidei litteras, aut aliter confessiones ad eum reperiantur efficere. Omnem cum vestra beatitudine in Christo fraternitatem, ego et qui mecum sunt plurimum salutamus. Incolumis in Domino, et orans pro nobis, doneris nobis, Deo amantissime Pater.
751 Τῷ ὁσιωτάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ πατρὶκαὶ συλλειτουργῷ Λέοντι, Φλαυιανὸς ἐν Κυρίῳ κυρίῳ, χαίρειν.
Οὐδὲν ἵστησιν ἄρα τὴν τοῦ διαβόλου πονηρίαν, τὸ ἀκατάσχετον κακὸν, τὸ πλῆρες ἶοῦ θανατηφόρου· ἄνω γὰρ καὶ κάτω περινοστεῖ, ζητῶν τίνα πλήξῃ, τίνα σπαράξῃ, τίνα καταπίῃ. Διὸ καὶ γρηγορεῖν, καὶ νήφειν εἶς προσευχὰς, καί τῷ Θεῷ ἐγγίζειν, καὶ τὰς μωρὰς ζητήσεις παραιτεῖσθαι, καὶ τοῖς πατράσιν ἀκολουθεῖν, καὶ μὴ μετατιθέναι ὅρια αἶώνια, ὑπὸ τῶν θείων γραφῶν δεδιδάγμεθα. Ἀποθέμενος οὖν τοῦ πένθους τὸν ὄγκον, τῶν δακρύων τὸ πλῆθος, ὅτι γε τῶν ὑπ` ἐμὲ τελούντων κληρικὸς εἷς θηριάλωτος γέγονε, καὶ οὐκ ἠδυνήθην αὐτόν περισῶσαι, οὐδὲ ἁρπάσαι τοῦ λύκου, καίτοι τὴν ψυχήν μου ἑτοίμως ἔχων θεῖναι ὑπὲρ αὐτοῦ· πῶς ἡρπάγη, πῶς ἀπεπήδα, μισῶν τὴν τοῦ καλοῦντος φωνὴν, καὶ πρὸς τὸν ἀπολλύντα μάλιστα τρέχων, τάχα που καὶ τὰ μνήματα τῶν πατέρων ἐκκλίνων, καὶ τὰς τρίβους αὐτῶν μυσαττόμενος, βαδιοῦμαὶ τῷ λόγῳ.
Εἶσί τινες ἐν ἐνδύμασι προβάτων, ἕσωθεν δέ εἶσι λύκοι ἅρπαγες· οὓς ἀπὸ τῶν καρπῶν ἐπιγινώσκομεν. Οὗτοι τὰ [Col. 0724D] In marg. edit. Rom. πρῶτα. LAT. πρόβατα δοκοῦσι μὲν εἶναι ἐξ ἡμῶν, ἀλλ` οὐκ εἶσὶν ἐξ ἡμῶν· εἶ γὰρ ἦσαν ἐξ ἡμῶν, μεμενήκεσαν ἂν μεθ` ἡμῶν. Ὅταν δὲ 753 τὴν ἑαυτῶν ἀπεμέσωσι δυσσέβειαν, τὸν ἐν αὐτοῖς ἀποῤῥήξαντες δόλον, ἐπιλαβόμενοι τῶν ἀσθενεστέρων, καὶ τὰ αἶσθητήρια πρὸς τὰ θεῖα λόγια ἐχόντων ἀγύμναστα, σὺν ἑαυτοῖς ὠθοῦσιν αὐτοὺς εἶς ἀπώλειαν, στρεβλοῦντες καὶ σκὼπτοντες τὰς τῶν πατέρων διδασκαλίας, ὡς καὶ τὰς [Col. 0724D] Annotatur in editis. Forte, ἁγίας. HARD. λοιπὰς γραφὰς, πρὸς τὴν ἶδίαν ἀπώλειαν ἑαυτῶν· οὓς δεῖ προγινώσκοντας φυλάττεσθαι, ἵνα μὴ τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν ὑπαχθέντες τινὲς, ἐκπέσωσι τοῦ ἶδίου στηριγμοῦ. « Ἠκόνησαν γάρ γλῶσσαν αὐτῶν, ὡσεὶ ὄφεως· ὶὸς ἀσπίδων ὑπὸ τὰ χείλη αὐτῶν,» περὶ τούτων ἀνακέκραγεν ὁ προφήτης.
Τοιοῦτος ἡμῖν τανῦν ἀναπέφανται Εὐτιχὴς, ὁ πάλαι πρεσβύτερος καὶ ἀρχιμανδρίτης· ὃς μὲν τὰ ἡμέτερα δῆθεν φρονῶν, καὶ τὴν ὀρθὴν πίστιν ἐν ἑαυτῷ ἔχων, τῇ μὲν Νεστορίου δυσσεβείᾳ ἀνθεστηκὼς, καὶ τὸν πρὸς αὐτὸν πόλεμον ὑποκοριζόμενος, τὴν δὲ τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ ἁγίων πατέρων περὶ τῆς 755 πίστεως γενομένην ἔκθεσιν, καὶ τοῦ τῆς θείας μνήμης Κυρίλλου πρὸς τε Νεστόριον γραφεῖσαν ἐπιστολὴν καὶ τὴν πρὸς τοὺς τῆς ἀνατολῆς τοῦ αὐτοῦ ὁμοίως, αἷς πάντες συνέθεντο, πειρώμενος ἀνατρέπειν, τὴν πάλαι τοῦ δυσσεβοῦς Οὐαλεντίνου καὶ Ἀπολλιναρίου κακοδοξίαν ἀνανεούμενος. Καὶ οὐκ ἐφοβήθη τὸ διάταγμα τοῦ ἀληθινοῦ Βασιλέως, λέγοντος· Ὃς ἐὰν σκανδαλίσῃ ἕνα τῶν μικρῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων, συμφέρει αὐτῷ, ἵνα κρεμασθῃ μύλος ὀνικὸς περὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ, καὶ καταποντισθῇ εἶς τὸ πέλαγος τῆς θαλάσσης. [Col. 0726D] Vulg. in marg., ἀναιδῶς ; et ita etiam in nostris codd. Venetis S. Marci, ex qua corrupta lectione auctor versionis hic annexae reddidit imprudenter. Αἶδῶ πᾶσαν ἀποβαλὼν, καὶ ἣν περιέκειτο τῆς πλάνης δορὰν ἀποτιναξάμενος, διαῤῥήδην ἐπὶ τῆς ἁγίας συνόδου ἡμῶν διϊσχυρίζετο, λέγων τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μὴ δεῖν [Col. 0726D] In marg. edit. Rom., ὁμολογεῖν. Quae vox quidem post δεῖν necessario supplenda. ἐκ δύο φύσεων μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν, ἐν μιᾷ ὑποστάσει, καὶ ἐν ἑνὶ προσώπῳ παρ` ἡμῶν γνωριζόμενον, μήτε μὴν τὴν σάρκα τοῦ Κυρίου ὁμοούσιον ἡμῖν ὑπάρχειν, οἷα δὴ ἐξ ἡμῶν προσληφθεῖσαν [Col. 0726D] Duas has voces, καὶ ἑνωθεῖσαν, ex iis codd. Ven. supplevimus. καὶ ἑνωθεῖσαν τῷ Θεῳ Λόγῷ καθ` ὑπόστασιν· ἀλλ` ἔφασκε, τὴν μὲν τεκοῦσαν αὐτὸν Παρθένον κατὰ σάρκα, ὁμοούσιον ἡμῖν εἶναι, αὐτὸν δὲ τὸν Κύριον μὴ εἶληφέναι ἐξ αὐτῆς σάρκα ἡμῖν ὁμοούσιον· ἀλλὰ τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα μὴ εἶναι μὲν σῶμα ἀνθρώπου, ἀνθρώπινον δὲ σῶμα τὸ ἐκ τῆς Παρθένου· πάσαις ταῖς ἐκθέσεσι τῶν ἁγίων Πατέρων ἐναντιούμενος.
Ἀλλ` ἵνα μὴ πάντα καταλέγων, 757 μῆκος ἐμποιήσω τῷ γράμματι, πάλαι τὴν ἐπ` αὐτῷ γεγενημένην πρᾶξιν ἀπεστείλαμεν τῇ σῇ ὁσιότητι, ἐν ᾗ καὶ τῆς ἱερωσύνης αὐτὸν, ὡς ἐπὶ τοιούτοις ἁλόντα, ἐγυμνώσαμεν, καὶ τοῦ προστατεῖ_ν μοναστηρίου, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας· ὥστε καὶ τὴν σὴν ὁσιότητα γνοῦσαν τὰ κατ` αὐτὸν, πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὴν σὴν θεοσέβειαν τελοῦσι θεοφιλεστάτοις ἐπισκόποις δήλην ποιῆσαι τὴν αὐτοῦ δυσσήβειαν· ἵνα μὴ ἀγνοίᾳ πολλάκις τῶν παρ` αὐτοῦ φρονηθέντων, ἐφ` οἷς τε ἑάλω σαφῶς, ὡς πρός ὁμόδοξον, ἢ διὰ γραμμάτων, ἢ καὶ ἑτέρως, τὰς πρὸς αὐτὸν ὁμιλίας εὑρεθῶσι ποιούμενοι. Πᾶσαν τὴν σὐν τῇ ὑμετέρᾳ θεοφιλείᾳ ἐν Χριστῷ ἀδελφότητα ἐγώ τε καὶ οἱ σὺν ἐμοὶ πλεῖστα προσαγορεύομεν. Ἐῤῥωμένος ἐν Κυρίῳ, καὶ ὑπερευχόμενος ἡμῶν, χαρισθείης ἡμῖν, θεοφιλέστατε πάτερ.
I. De subdoli hostis insidiis. —II. De fraudolentia et subtilitate haereticorum. —III. De blasphemiis Eutychetis. —IV. De excommunicatione ejus justissima.
[Col. 0728C] Ita plerique nostri codd. cum antiquioribus Leonis editionibus. Mss. collect. 8, Domino et dilectissimo, et Deo digno amabili sancto patri Leoni in Deo (Al., in Domino) aeternam salutem. Vindebon, Hisp., Domno beatissimo et Domno amabili patri Leoni Flavianus in Domino salutem. Quesnellus ex editis Conciliorum: Beatissimo et Deo amabilissimo patri (addit [Col. 0728D] in margine, et comministro) Leoni, etc. Domino Beatissimo et Deo amabili Patri LEONI FLAVIANUS in Domino aeternam salutem.
Nulla res diaboli venena compescit, nec [Col. 0728B] continet mortiferas ejus sagittas. Sursum enim atque deorsum pervolans, quaerit quos possit occidere, quos possit [Col. 0728D] Cod. Vat. collect. 8, rapere. Vallic. et Vercell. male, reparare, forte pro separare, uti legitur in mss. Vindebon. Hisp. et aliis Vatt. collect. 11 et 21. Mox loco verborum, Propter quam rem. cod. Vat. collect. 3 habet Quamobrem. Mss. collect. 8, Quamobrem vigilandum est in orationibus, atque Deo opera danda est, ut, etc. Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 11, Propter quam rem vigilandum est orationibus, atque (vel et) Deo opera danda est, ut, etc. In mss. collect. 24 cum Sichardo, vigilandum est in orationibus, atque id operandum est, ut. superare, quos possit devorare. Propter quam rem vigilandum est et orationibus a Deo obtinendum, ut fatuas inquisitiones 759 evitare possimus. Decet [Col. 0728D] Vindebon. Hisp. cum aliis codd. et Sichardo, autem. Mox Quesnellus Conciliorum lectionem secutus, quam in nullo codice reperimus, sic: Et non commutare terminos antiquos a divinis Scripturis didicimus. [Col. 0729B] Depositis ergo, etc. Editi Leonis antiquiores Quesnello: Neque commutare definitionem eorum perpetuam, quorum regulam secundum sacras Scripturas esse didicimus. Codd. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 21 et 24, Merlino atque Sichardo: Neque commutare definitionem eorum perpetuam, quorum secundum [Col. 0729C] (Al. male, sequi,) sanctas Scripturas didicimus regulam. Praetulimus lectionem antiquissimi Vat. collect. 3 et Vallicell. cum caeteris collect. 8. enim sequi patres nostros, neque commutare definitionem eorum perpetuam, quam secundum sacras Scripturas didicimus regulariter definitam. Depositis ergo fletibus et lacrymis, [Col. 0729A] [Col. 0729C] Tres sequentes voces desunt in Vercell. collect. 8 et in collect. Hisp. et caeteris ex ea derivatis. Post pauca, quia summo clericus degens gradu invasus est in mss. collect. 24 et apud Sichardum. quas incessanter fundo, quia sub me clericus degens invasus est a fero daemone, et non potui eum liberare, nec auferre a tali lupo, qui animam meam pro illo paratus eram ponere; quomodo [Col. 0729C] Duo cod., raptus est. raptus sit, quomodo resiliit a proposito divino, et ad illum cucurrit, qui perdere consuevit, praecepta Patrum [Col. 0729C] Al., dedignans. Paulo post quinque codd., sed jam incipio enarrare. declinans, et constituta eorum despiciens, jam incipio enarrare.
Sunt [Col. 0729C] Codd. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 21 et 24 editisque Leonis ante Quesn. et Sichard. addunt, enim. Post pauca pro lupi rapaces alias raptores lupi. quidam veste sua oves significantes, interius autem lupi rapaces: quos ex fructibus eorum debemus agnoscere. Isti prima fronte videntur esse de numero nostro; sed non sunt de numero nostro. Si enim de numero nostro [Col. 0729C] Non pauci codd. et editi Leonis ante Quesn., essent. Paulo post Quesn. ex editis Conciliorum evomere pro assumere, quod ex editis Leonis et mss. revocavimus. fuissent, nobiscum mansissent. Quando autem coeperunt assumere impietatem, illud quod prius occultabatur in [Col. 0729B] illis aperitur, [Col. 0729C] Conjunctionem et in Conciliis et a Quesnello deletam, ex nostris codd. et Leonis editis restituimus. et dolus omnis fit omnibus manifestus. [Col. 0729C] Ita ex anterioribus Leoninis editionibus ac fere [Col. 0729C] omnibus mss. libris. Codices collect. 21, invenerunt autem. Quesnellus cum editis Concil., Nacti autem. Inveniuntur autem infirmae fidei homines, et qui divinas lectiones nesciunt, et secum eos in perditionem praecipitant, [Col. 0729D] Quesnellus et edit. Concil., contorquentes et vituperantes. Omnium codicum et editorum Leonis lectionem revocavimus. dissipantes, et vituperantes Patrum 760 disciplinas [Col. 0729D] Sic mss. antiquissimarum collect. 3 et 8. Quesnellus cum codd. Hisp. et Isid. nec non collect. 21, et relinquunt. Caeteri editi cum mss. collect. 24 ac Sichardo, et reliquas. Dein vox ipsorum in aliquot mss. et editis desideratur. et relinquentes sanctas Scripturas ad suam ipsorum perditionem. [Col. 0729D] Sic ex potioribus mss. editi Leonis, quos quidem debemus praevidere, et a quibus multum oportet cavere. Quesn. cum edit. Concil., quos quidem debemus praevidere et ab eis multum cavere. Quos debemus praevidere, et a quibus multum vacare, [Col. 0729D] Ita cum antiquioribus Leonis editionibus, omnes [Col. 0730B] nostri codices, exceptis mss. collect. 21, in quibus, uti apud Quesn. et edit. Concil., ne eorum malitia aliqui inducti, al., occupati. ne in sua malitia aliqui occupati, concidant de sua firmitate. [Col. 0730B] In Vat. Hisp. et Isid. ac duobus aliis codd., Acuerunt enim quasi aspides linguas suas; de quibus propheta clamat: Acuerunt linguas suas sicut serpentes, [Col. 0730C] et reliqua. Talis, etc. Vindebon. Hisp., Acurunt (sic) enim quasi aspides. De his propheta clamavit. Talis, etc. Exacuerunt enim linguam suam quasi serpentes, et venenum in labiis habent quasi aspides. De his haec propheta clamavit.
Talis [Col. 0730C] Sic plerique codices. Alias, inter nos. nobis Eutyches emersit, quondam presbyter et archimandrites, qui quasi [Col. 0730C] Ms. Vercell., in nostrae religionis sectas sapiebat, omissis et hanc praeferebat. Aliqui codd., capiebat. nostrae religionis sectam sapiebat, et hanc praeferebat; Nestorii autem impietatem confirmabat, et succingebatur pro Nestorio militare in pugna quae contra Nestorium parabatur: trecentorum autem decem et octo sanctorum Patrum de fide expositionem factam et sanctae memoriae Cyrilli epistolam scriptam ad Nestorium [Col. 0730C] Restituimus lectionem editorum Leonis, cui nostri codd. suffragantur. Quesnellus ex editoribus Conciliorum, ejusdemque pariter ad Orientales, quibus omnes assenserant. Paulo post in Vat. Hisp. et Isid., temptat evellere. vel ad similes ejus, cui omnes assenserant, tentavit evellere, antiquam impii Valentini et Apollinaris reparans sectam, [Col. 0730C] Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 11 et 21, qui non timebant praeceptum veri Dei dicentis. Exemplar Sichardi et Vindebon. Hisp. habet tantum, veri Dei. Editi Leonis antiquiores, Regis veri Dei. et non timuit praeceptum veri Regis dicentis: Quicumque scandalizaverit unum de pusillis istis [Col. 0730C] Vox minimis in pluribus (non tamen nostris antiquioribus) mss. et in editis ante Quesn. desideratur. minimis, expedit ei ut mola asinaria alligetur collo ejus, et demergatur in profundum maris. Verecundiam autem omnem [Col. 0730C] In duobus codd. collect. 8 in Vindebon. Hisp. et mss. collect. 24 cum Sichardo desunt voces, ejus [Col. 0730D] perfidia. In Vat. Hisp. ac Isid. legitur, eorum perfidia. Post pauca pro excutiens quidam codices, excussit; et iidem mox, in sancta synodo, omissa voce nostra. ejus perfidia [Col. 0730B] abjecit, et quam gerebat 761 infidelitatis pellem excutiens, in sancta nostra synodo asserebat, instanter dicens, Dominum nostrum Jesum Christum non oportere confiteri de duabus naturis post humanam susceptionem, cum a nobis unius [Col. 0730D] Ita omnes nostri codd. et editi Leonini ante Quesnellum, qui cum excusis Concilior., subsistentiae. Idem etiam, paulo post, secundum subsistentiam scripsit. Restituimus autem, ex omnibus codicibus et editis, secundum substantiam. Olim apud veteres Latinos, substantiam et subsistentiam mutuo usurpatas aliunde exploratum est. substantiae et unius personae cognoscatur; neque carnem Domini coessentialem nobis subsistere tamquam ex nobis susceptam, et coadunatam Deo Verbo secundum substantiam; sed dicebat, Virginem quidem, quae eum genuit secundum carnem, [Col. 0730D] Vat. Hisp. et Isid., cum alio Vat. collect. 11, consubstantivam. Alius Vat. collect. 3, et hic et iterum postea, coessentialem. consubstantialem nobis esse, ipsum autem Dominum non suscepisse [Col. 0731A] pisse ex ea carnem consubstantialem nobis, [Col. 0731B] Ita codd. Vallicell. et Vercell. collect. 8, Vindeb. Hisp. et mss. collect. 24, cum Sichardo. Editi, et corpus. sed corpus Domini non esse quidem corpus hominis, humanum vero corpus esse, quod est ex Virgine; 762 omnium Patrum expositionibus contraria sentiens.
Sed ne multa dicens, longam faciam epistolam, olim quidquid [Col. 0731B] Ita codices hujus versionis, inter quos aliqui egerimus habent pro egimus. Ex iisdem scripsimus quibus litteris. Vulgati Leonis ante Quesn. consentiunt, [Col. 0731C] et solum habent litteras, quibus litteris docuimus. Quesnellus cum editione Concil. de his, quae dudum egimus, misimus ad beatitudinem vestram litteras, quibus docuimus, etc. Cui nulli lectioni nostri codices suffragantur; sed cum erronea hic esset antiqua versio, ad Graecum textum emendata est. Vide annot. 17 in versionem antecedentem (727, b ). egimus, misimus ad beatitudinem vestram; quibus litteris docuimus, et presbyterio illum esse nudatum, [Col. 0731C] Sic editi ante Quesn. et plerique codd. Ille vero cum edit. Concil., quia in talibus convictus est. quia sic captus est; [Col. 0732A] et jussimus eum in monasteriis nullam habere rationem, et exclusimus eum a communione nostra; ut sanctitas vestra hoc cognoscens, quod circa illum actum est, omnibus episcopis sub beatitudine vestra [Col. 0731C] Alias, agentibus. degentibus manifestare dignetur illius impietatem ne nescientes aliqui quid ille senserit, quasi ad orthodoxum vel per litteras, vel per aliquam [Col. 0731C] Vindeb. Hisp., communicationem. Mox pro loquantur, alias, loquerentur. conjunctionem loquantur [Col. 0731C] Hic omnes codices hujus versionis et editi Leonis ante Quesnellum finem epistolae praeferunt. Suppletum autem fuit ex Graeco ab editoribus Romanis Conciliorum, cum quibus Quesnellus, haec addendo: Universam in Christo fraternitatem, quae cum vestra pietate degit, ego, et qui mecum sunt, plurimum salutamus. Incolumis in Domino, et orans pro nobis, doneris nobis, religiosissime Pater. In recentiori ms. [Col. 0731D] Vat. 546 collect. 21 additur tantum post verbum loquantur: Dat. III kal. Februarii: quod cum desit in aliis antiquioribus, quos observavimus, ejusdem collectionis codicibus, quo ex fonte adjectum fuerit, non liquet. .
I. Acceptis Eutychis querelis, conqueritur eum communione fuisse privatum a Flaviano. —II. De causa instrui se postulat, et in defendenda veritate charitatem maxime optat custodiri.
[Col. 0732] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Cum christianissimus et clementissimus imperator sancta et laudabili fide pro Ecclesiae [Col. 0732B] Cod. Ratisp. collect. 19 delet catholicae. catholicae pace sollicitus, ad nos [Col. 0732B] Haec Theodosii imperatoris epistola, quae etiam in sequenti memoratur, et intercidit, una cum epistola 21 Eutychis ad Leonem missa videtur. Hic enim [Col. 0732C] imperator Chrysaphii opera Eutychis patrocinium susceperat. scripta transmiserit, de his quae apud vos perturbationis strepitum commoverunt, [Col. 0731B] miramur fraternitatem tuam [Col. 0732C] Ita omnes codices et excusi. Solus Quesnellus, quid illud. quidquid illud scandali fuit nobis silere potuisse, et non potius procurasse ut primitus nos insinuatio [Col. 0732C] Vat. Hisp., Isid. et codd. collect. 17 atque 21 cum editis ante Quesn. addunt magis, quod melius codices aliarum collectionum omittunt. tuae relationis instrueret, 763 ne de rerum gestarum fide possemus ambigere. Accepimus enim [Col. 0732C] Intelligitur epistola 21 Eutychis ad Leonem, nam in hac continentur quae hoc loco S. Leo refert. Libellus querimoniae et supplex appellari potest. Libellus doloris vocatur in epistola sequenti. libellum Eutychis presbyteri, qui se queritur, accusante Eusebio episcopo, immerito communione privatum, maxime cum [Col. 0732C] Ita ex mss. Ratisp. collect. 29, Vallicell. collect. 8, Vat. Hisp. et Isid., aliisque mss. cum antiquioribus editis. Quesnellus cum aliis codd., vocatum. evocatum se affuisse testetur, nec [Col. 0732C] Plerique codd. cum Vulgatis, sui praesentiam denegasse. Vindebon. Hisp. et unus Vat., denegasset. Quesnellus,, suam praesentiam denegasset. Praestantissimi Ratisponensis lectionem retinuimus. suam praesentiam denegasse; adeo ut in ipso judicio libellum appellationis [Col. 0732C] In mss. collect. 24 et Sichardo pro se habetur suae. Utrumque in editis insertum est. Caetera et plura et [Col. 0732D] potiora exemplaria secuti sumus. Cum porro in epist. 21 Eutychis ad Leonem libelli quidem in ipso judicio oblati, et non suscepti, non tamen appellationis fiat mentio; aliis litteris, quae perierint, Eutychem significasse oblatum a se fuisse appellationis libellum, nec tamen susceptum, nonnulli suspicantur. At alias litteras conjicere, seu potius fingere opus non est. Cum enim libellus, quem Eutyches oblatum et non susceptum in laudata epistola falso contendebat, una cum eadem epistola ad Leonem missus fuerit; ex ipsius libelli lectione appellationem, quae in illo procul dubio continebatur, cognoscere S. pontifex potuit. se [Col. 0733A] asserat obtulisse, nec tamen fuisse [Col. 0733C] Quesnellus, susceptam. Caeterorum editorum lectionem omnibus fere codicibus confirmatam revocavimus. Concinit etiam ipsa epistola 21 Eutychis, in qua libellum a se oblatum Flaviano, non fuisse susceptum queritur. Quatenus vero Eutyches in hoc mentitus sit, vid. annot. in eamdem epist. 21. susceptum: qua ratione compulsus sit, ut [Col. 0733D] Id Eutyches indicavit illis verbis epist. 21: Ut ad satisfaciendum, plebi proponerem fidei meae confessionem. Clarius Liberatus, c. 11: Posuit (Eutyches) edicta apud Constantinopolim, et injustitiam se fuisse passum, populum contestatus est. Libellus ergo contestatorius Constantinopoli propositus etiam fidei professionem continebat ipso Eutyche teste. Huc forte pertinebat illa, quam editionem fidei meae idem Eutyches vocat sub finem laudatae epist. 21. Aeque sane fidei professio praemittenda fuerat ab eo qui haeresi notatus, contestationem justam esse insinuare volebat. Fragmentum, quod ex ms. Casinensi eidem epistolae subjecimus, solam professionem fidei exhibet; at in ea parte quae deest, ipsam contestationem, quam Leo et Liberatus memorant, expressam fuisse nihil dubitandum videtur, ita ut hinc contestatorii libelli notitiam Leo perceperit. contestatorios libellos in Constantinopolitana urbe proponeret. Quibus rebus intercedentibus, nondum agnoscimus qua justitia a communione Ecclesiae fuerit separatus. Sed respicientes ad causam, facti tui nosse volumus rationem, et usque ad nostram notitiam cuncta deferri: quoniam nos, qui sacerdotum Domini matura volumus esse judicia, nihil possumus, incognitis rebus, in cujusquam partis praejudicium definire, priusquam universa, quae gesta sunt, veraciter audiamus.
Et ideo fraternitas tua per idoneam maxime aptamque personam plenissima nobis [Col. 0733B] relatione significet, quid contra antiquam fidem novitatis emerserit, quod severiori sententia dignum fuerit vindicari. Nam et [Col. 0733D] Mss. Hisp. Isid. et collect. 24, Ecclesiae. Mox [Col. 0734C] cod. Vindebon. Hisp., religiosissimi principis fides. ecclesiastica moderatio et religiosa piissimi principis fides multam nobis sollicitudinem Christianae pacis [Col. 0734C] Aliqui codd., inducunt. indicunt: ut amputatis dissensionibus, fides catholica inviolata servetur, et his qui prava defendunt, ab errore revocatis, nostra auctoritate, quorum fides probata fuerit, muniantur. Nec aliqua poterit ex hac parte difficultas afferri, cum memoratus presbyter libello proprio sit professus paratum se esse ad corrigendum, si quid in se inventum fuerit quod reprehensione sit dignum. DECET ENIM in talibus causis hoc maxime provideri, ut sine strepitu concertationum et custodiatur charitas, et [Col. 0733C] veritas defendatur. [Col. 0734C] Auctoritate optimi codicis Ratisp. et mss. praestantissimae collect. 17 non audemus inserere voces, frater charissime a Quesnello expunctas; licet in aliis codd. aliarum collectionum et in Graeco legantur. Et ideo quia dilectio tua de [Col. 0733C] tanta causa nos videt necessario esse sollicitos, quam plenissime et lucide universa nobis, quod ante facere debuit, indicare festinet: ne inter assertiones partium aliqua ambiguitate fallamur, et [Col. 0734D] Vat. 5845 collect. 8 addit inde. dissensio quae in suis initiis abolenda est nutriatur: cum in corde nostro ea observantia, Deo inspirante, permaneat, ne constitutiones venerabilium Patrum divinitus roboratae, et ad soliditatem fidei pertinentes, prava cujusquam interpretatione violentur. [Col. 0734D] Sex voces sequentes exclusit Quesnellus, forte ex ms. Grimanico collect. 18. Desunt quidem in nostro Ratisponensi. Ob aliorum tamen codicum et collectionum etiam 18 Chalcedonensis auctoritatem eas restituimus. Deus te incolumem [Col. 0735A] custodiat, frater charissime, Datum [Col. 0735B] Haec chronica notatio deest in omnibus mss. collect., quas vidimus, tribus exceptis Chalcedon. 17, Ratisp., 19, et 21. Quidam codd. hujus postremae collect. [Col. 0735C] 21, cum editis ante Quesn., perperam habent XII kal. Maii; nam hae litterae mense Aprili Constantinopoli receptae fuerunt, ut patet ex interlocutione Seleuci habita in conventu Constantinopolitano vidus Aprilis, ubi de Eutychis appellatione in hisce litteris memorata fit mentio. Vide tomum IV Concil. Venetae editionis pag. 1067. Alii autem ejusdem collectionis codices et multo praestantiores Ratisp. et Chalcedon. diem et mensem textui insertos praeferunt. Porro Asturio pro Asterio tum in hac tum in sequentibus hujus anni epistolis edidimus, ut in codice Ratisponensi et in perantiquo Veronensi 57 aliisque Chalcedonensibus mss. legitur. Immo ita constanter legi etiam in codice Grimanico, idem Quesnellus Norisio confessus est per litteras, quarum hic meminit in Cenotophiis Pisanis diss. 4, c. 2, §. 1, tom. III pag. 691. In Diptyco quidem Leodiensi quod illustravit Alexander Vilthemius Astyrius habetur. Sed y pro u, non autem pro e veteres non semel usurpasse notissimum est. Prosper et Idatius coaevi auctores [Col. 0735D] Asturium in plerisque codd. exhibent, in nonnullis Astyrium. duodecimo kalendas Martii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Τῷ ποθεινοτάτῷ ἀδελφῷ Φλαυιανῷ ἐπισκόπῷ.
Ὁπότε ὁ χριστιανικώτατος καὶ φιλανθρωπότατος βασιλεὺς ἁγίᾳ καὶ ἐπαινετῇ πίστει ὑπὲρ τῆς εἶρήνης τῆς καθολικῆς Ἑκκλησίας μεριμνῶν, πρὸς ἡμᾶς γράμματα διεπέμψατο περὶ τούτων, ἅ τινα παρ` ὑμῖν ταραχῆς κτύπον ἐνεποίησαν, θαυμάζομεν τὴν σὴν ἀδελφότητα, 764 τί αὐτόθι σκάνδαλον γεγένηται, ἡπερ πρὸς ἡμᾶς ήσυχάσαι [Col. 0732D] Ms. Veneta S. Marci, δεδύνεσαι. δεδύνηται, καὶ μὴ μᾶλλον φροντίσαι, ὥστε πρὸ πάντων διδασκαλίᾳ σῆς ἀναφορᾶς ἡμᾶς διδάξαι. ἐφ` ᾧτε ἡμᾶς περὶ τῆς πίστεως τῶν πραχθέντων μὴ δύνασθαι ἀμφιβάλλειν. Ἐδεξάμεθα γὰρ λίβελλον Εὐτυχοῦς τοῦ πρεσβυτέρου, ὅστις μέμφεται, κατηγοροῦντος Εὐσεβίου ἐπισκόπου, ἀναξίως ἑαυτὸν τῆς κοινωνίας ἐστερῆσθαι· καὶ μάλιστα, ὡς ἐμαρτύρατο, ὅτι κληθεὶς παρεγένετο, καὶ τὴν ἐδίαν παρουσίαν οὐκ ἠρνήσατο· ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἐν αὐτῷ τῷ δικαστηρίῷ λίβελλον ἐκκλήτου ἐπιδεδωκέναι αὐτὸν· ὅθεν ἠναγκάσθη διὰ μαρτυρίας λιβέλλους ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει προθεῖναι. Τῶν πραγμάτων γεγενημένων, οὕπω ἐπιγινώσκομεν, ποίᾳ δικαιοσύνῃ ἀπὸ τῆς κοινωνίας τῆς Ἐκκλησίας ἐγένετο κεχωρισμένος. Ἀλλὰ προσέχοντες τῇ αἶτίᾳ, θέλομεν τοῦ σοῦ φάκτου τὸν λογισμὸν μαθεῖν, καὶ πάντα ὑπερτεθῆναι ἄχρι τῆς ἡμετέρας γνώσεως, ἐπειδὴ ἡμεῖς οἱ βουλόμενοι τῶν ἱερέων τοῦ δεσπότου δικαίας εἶναι τὰς κρίσεις, οὐδὲν δυνάμεθα, μὴ διαγνωσθέντων τῶν πραγμάτων, εἶς μέρους πρόκριμα ἀποφήνασθαι, πρὶν ἢ τὰ πραχθέντα [Col. 0734D] Adjecimus μετὰ ἀληθείας ex iisdem cod. Ven. Sic enim etiam in autographo Latino: quae gesta sunt, veraciter audiamus. μετά ἀληθείας ἀκούσωμεν.
766 Διὰ τοῦτο ἡ σὴ ἀδελφότης δι` ἐπιτηδείου μάλιστα, καὶ ἁρμοδίου, πληρεστάτῃ ἀναφορᾷ γνωρίσει ἡμῖν, τίς κατὰ τῆς ἀρχαίας πίστεως καινότης ἀνέκυψεν, ὅπερ αὐστηρᾷ ἀποφάσει ἄξιον ἐγένετο τοῦ ἐκδικηθῆναι. Καὶ γὰρ ἡ ἐκκλησιαστικὴ διοίκησις, καὶ τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως ἡ πίστις πολλὴν ἡμῖν φροντίδα περὶ τῆς τῶν χριστιανῶν εἶρήνης ἐνέβαλεν· ἵνα περιαιρεθεισῶν τῶν διχονοιῶν ἡ καθολικὴ πίστις ἀμόλυντος διαφυλαχθείη· καὶ τούτων οἵ τινες τὰ φαῦλα ἐκδικοῦσιν, ἀπὸ τῆς πλάνης ἀνακληθέντων, τῇ ἡμετέρᾳ αὐθεντίᾳ, ὧν ἂν δοκιμασθῇ ἡ πίστις, ὀχυρωθῶσι. Καὶ μηδεμία δυσχέρεια ἐχ τούτου τοῦ μέρους προσαχθῇ· ὁπότε ὁ μνημονευθεὶς πρεσβύτερος ἐν τῷ ἶδίῳ λιβέλλῳ ὡμολόγησεν ἕτοιμον ἑαυτὸν εἶναι πρός διόρθωσιν, εἴ τι εἶς αὐτὸν εὑρεθείη ὅπερ ἐστὶν ἄξιον [Col. 0734D] Iidem mss., ὑπολήψεως. ἐπιλήψεως, πρέπει γὰρ ἐπὶ τῶν τοιούτων αἶτιῶν τούτου μάλιστα φροντίζειν, ὥστε ἐκτὸς θορύβου καὶ φιλονεικίας καὶ τὴν ἀγάπην φυλάττεσθαι, καὶ τὴν ἀλήθειαν ἐκδικεῖσθαι, ἀδελφὲ τιμιώτατε. Καὶ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ ἡ σὴ ἀγάπη περὶ τῆς τοσαύτης αἶτίας συνορᾷ ἡμᾶς ἀναγκαίως εἶναι [Col. 0734D] Ita laudati codices; sicque scripsisse interpretem haud dubitamus; aut certe ἐμφροντίδας ut uno verbo exprimeret vocem Latinam sollicitos. Et licet ea vox Graeca in nostris Lexicis minime appareat, non tamen rejicienda est: mire enim Graecae linguae indolem refert, ut videre est in ἔμπονος, ἔνσποδος, aliisque ejusmodi. In vulgatis, ἐν φροντίδι. ἐμφροντίδας, πληρέστατα καὶ τηλαυγέστατα σύμπαντα ἡμῖν, ὅπερ ἤδη ποιῆσαι ὤφειλε, δηλῶσαι σπουδάσει· ἵνα μὴ μεταξὺ τῆς διδασκαλίας τῶν μέρων, ἀμφιβολίᾳ τινὶ ἀπατηθῶμεν, καὶ διχονοίᾳ τραφῇ, ἥτις ἐν ταῖς ἶδίαις ἀρχαῖς ἐξαλειπτέα ἐστίν· ἐστι γὰρ ἡμῖν καταθύμιον καὶ παραφυλακτέον, τοῦ Θεοῦ ἐμπνέοντος, ἵνα μὴ αἱ διατυπώσεις τῶν προσκυνητῶν πατέρων, [Col. 0734D] Addidimus articulum αἱ ex mss. Venetis. αἱ θεόθεν τὴν ἶσχὺν ἔχουσαι, καὶ εἶς τὴν τελειότητα τῆς πίστεως ἀνήκουσαι, φαύλη τινὸς ἑρμηνείᾳ μολυνθῶσιν. Ὁ Θεὸς ὑγιῆ σε διαφυλάξαι, ἀδελφὲ τιμιώτατε.
I. Laudata imperatoris fide querimoniam Eutychis exponit. —II. Silentium Flaviani arguit; instrui se postulat.
LEO episcopus THEODOSIO Augusto.
Quantum praesidii Dominus Ecclesiae suae in fide vestrae clementiae praepararit, his etiam litteris quas ad me misistis ostenditur: ut vobis non solum regium, sed etiam sacerdotalem inesse animum gaudeamus. Siquidem praeter imperiales et publicas curas, piissimam sollicitudinem Christianae [Col. 0735B] religionis [Col. 0735D] Ms. Ratisp., habeatis. habetis, ne scilicet in populo Dei aut schismata, aut haereses, aut ulla scandala convalescant: quia tunc est optimus regni vestri status, quando sempiternae et incommutabili Trinitati [Col. 0735D] Ita ex ms. Ratisp. emendavimus. Alias, omissa praepositione in, habetur, unius Deitatis confessione. Post vocem servitur Quesnellus addidit gloriosissime, quod nostri codd. et praecipue Ratisp. ignorant. in unius Divinitatis confessione servitur. Quid autem in Constantinopolitana Ecclesia [Col. 0736B] Ratisp., turbationis. Postea, coepiscopum meum, pro coepiscopum nostrum; et cohaerenter, nondum potui evidenter agnoscere, pro nondum potuimus evidenter [Col. 0736C] cognoscere, ex nostris mss. collect. 24, ac praesertim ex Ratisp. praetulimus. Verbum potui etiam apud Sichardum legitur. perturbationis acciderit, quod ita fratrem et coepiscopum meum Flavianum potuerit commovere, ut Eutychem presbyterum communione privaret, nondum potui evidenter agnoscere. Quamvis enim praedictus presbyter ad sedem apostolicam 768 [Col. 0736C] Libellus quo doloris sui querimoniam Eutyches ad apostolicam sedem misit, ipsa est Eutychis ad Leonem epist. 21. Vide annot. 7 (col. 732, n. n ) in lam praecedentem. per libellum doloris sui querimoniam miserit, breviter tamen aliqua praelibavit, [Col. 0736A] asserens se Nicaenae synodi constituta servantem, frustra in fidei diversitate culpatum.
[Col. 0736C] Vide not. 1 Quesn. Eusebii autem episcopi accusatoris ejus libellus, cujus exemplaria ad nos [Col. 0736C] Ita ms. Ratisp. Alias, praedictus. memoratus presbyter misit, de objectionum evidentia nihil habebat, et cum presbytero haereseos crimen intenderet, quem tamen in eo sensum argueret non evidenter expressit; quamvis et ipse episcopus Nicaenae synodi [Col. 0736C] Sic melius ex eodem codice. Quesnellus, profiteatur se inhaerere. Caeteri editi, profiteatur in hac re se esse decretis. Cod. Vat. collect. 24 hanc eamdem lectionem praeferens omittit se. In hac re esse pro inhaerere librariorum lapsu scriptum apparet. profiteretur se inhaerere decretis: propter quod non habuimus unde [Col. 0736C] Optima haec lectio ex optimo codice Ratisponensi sumpta est. Quesnellus ex ms. Grimanico, aliquid diceremus, et similiter Sichardus; alii editi, aliud disceremus. Vide not. 2 Quesnelli. aliquid plenius disceremus. Et quia causae meritum, fidei ratio et laudabilis sollicitudo vestrae pietatis [Col. 0736C] Editi ante Quesn. cum Ratispon. et mss. collect. 24 ac exemplo Sichardi, exegit. Subauditur, ut [Col. 0736D] de hac causa judicium feram, quemadmodum ex sequentibus palam colligitur. exigit, necesse est jam locum subreptionibus non patere, sed prius de quibus [Col. 0736B] eum aestimat arguendum, instrui nos oportet: ut possit congrue de bene cognitis judicari. Ad praedictum autem episcopum litteras dedi, quibus mihi displicere cognosceret quod ea quae in tanta causa gesta fuerant [Col. 0736D] Quidam editi ante Quesn., etiam nimio silentio reticeret; alii, etiam nunc silentio reticeret. Cod. Vat. collect. 24, deticeret. Lectionem textus praeferunt codd. Grim. et Ratisp. etiam nunc silentio detineret, cum studere debuerit primitus nobis cuncta reserare: quem credimus vel post admonitionem omnia ad nostram notitiam relaturum; ut in lucem ductis his quae adhuc videntur occulta, id quod evangelicae et apostolicae doctrinae convenit judicetur. Data [Col. 0736D] Diem emendavimus ex ms. Ratispon., cum quo concinit cod. Venetus collect. 12. Eodem nimirum die quo superior haec quoque epistola scripta fuit, et utraque simul Constantinopolim transmissa; unde superioris epistolae ad Flavianum hic mentio facta est cap. 2. Quesnellus cum Grimanico et aliis editis Leonis: Data die kalendarum Martii; vel, ad kalendas Martii; in editis autem Conciliorum, ad kalendas Maii. XII kalendarum Martii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
1. Duae litterarum S. Petri Chrysologi ad Eutychem Latinae editiones prodiere: altera, quae unicum seu primum tantum caput exhibet; altera, quae duo capitula complectitur. Quesnellus cum hanc prolixiorem epistolam et editionem genuinam haberet, quonam fato illa decurtata et non potius haec integra inserta fuerit in Vulgatis S. Leonis editionibus, se non assequi in notis professus est. Ex codicibus autem, qui eam fere decurtatam praeferunt, magna inter eruditos exstitit dubitatio, num secundum caput sincerum, an supposititium sit. Omnis autem evanescet difficultas, si utriusque editionis originem detegamus. Id ex observatione quamplurium codicum ac ex discrimine collectionum quas diligenter expendimus, nobis innotuit.
2. Editio decurtata, quae sola invenitur in Leonis codicibus et in plerisque collectionibus, ex collectione Hispanica proficiscitur: nam ex Hispanica haec mutila editio, quae terminat in verbis, His omnibus respondi, frater, litteris tuis, manavit in Isidorianam, ex Isidoriana autem, quae frequentior et magis obvia fuit, in collectiones 11, 12, 21 et 23, quarum auctores cum transcripserint quotquot Leonis epistolas in Isidoriana collectione reperere, transcripserunt etiam S. Petri Chrysologi epistolam, quemadmodum inter Leoninas in eadem collectione, sicut et in Hispanica, inserta fuerat. Licet ergo multi sint codices, et collectiones multae, quae decurtatam hujus epistolae editionem praeferunt; unica tamen omnium origo est, auctor scilicet collectionis Hispanicae, in cujus manus solum primum epistolae caput pervenisse, perspicuum fiet, si integrae editionis originem potioris et antiquitatis et auctoritatis esse ostendamus.
3. Hispanica collectione antiquior et majoris auctoritatis profecto est collectio epistolarum in causa Eutychetis, quae Actionibus Chalcedonensis concilii tum in Latinis, tum in Graecis exemplaribus praemissae aut insertae leguntur. Haec nimirum epistolarum collectio, quam in praefatione decimam septimam appellavimus, Latine erat compacta saltem ante medium sextum saeculum, quo Rusticus Romanae Ecclesiae diaconus collatis eximiis Graecis codicibus peculiarem eidem operam impendit. Multo autem vetustior fuit eadem collectio Graece scripta apud Graecos, qui Latinas epistolas in causa Eutychis Graeca lingua redditas una cum aliis Graecis epistolis ad eamdem causam pertinentibus in unum corpus compegerant. Enim vero Graecam hanc epistolarum collectionem concinatam fuisse inter an. 453 et 455 in praefatione epistolis praemissa, num. 34, demonstravimus. Id autem quantum auctoritati tribuat huic collectioni Graecae, et exinde etiam collectioni Latinae, quae ex Graeca ducit originem; quantumque propterea haec collectio praestet collectioni Hispanicae, nemo non videt. Inter memoratae vero collectionis Chalcedonensis epistolas cum in Latinis, tum in Graecis codicibus integra describitur illa S. Petri Chrysologi ad Eutychem, a coaevo utique collectore inserta; ac idcirco ex antiquitate atque praestantia hujus collectionis tam apud Graecos, quam apud Latinos receptae, de integrae ejus epistolae sinceritate dubitare non licet. Cum Agnellus Ravennas a Bacchinio et a Muratorio editus, postremi capitis ejus epistolae summam dedit in S. Petri Chrysologi Vita, si non integram epistolam reperit in veteribus Ravennatensis Ecclesiae tabulis, certe aliquod vetustum exemplar hujusmodi collectionis Chalcedonensis prae oculis habuit. Cum vero haec exemplaria rariora fuerint, et non ita multa ex Leone proferant, ut in Isidoriana satis frequenti exhibentur; nihil mirum si posteriores Leoninarum epistolarum collectores hanc epistolam non integram, sed mutilam dedere, uti apud Isidorum ex Hispanica suam collectionem derivantem inventa fuit. Hic autem omittendum non est duos codices Vaticanos epistolarum Leonis a Vossio memoratos, quos hanc epistolam integram continere Quesnellus praesumpsit, eodem Vossio in notatione admonente mutilam exhibere; sunt enim codices posteriorum collectionum quae ex Isidoriana dimanant.
4. Unum dubitari potest, num haec epistola, quam in laudatis Latinae collectionis codicibus integram habemus, originalis sit, an e Graeca antiqua versione Latine reddita fuerit. In memorata praefatione satis manifeste probavimus, antiquum illum auctorem, qui priscae versioni concilii Chalcedonensis epistolas Latinorum in Graeca collectione contentas adjecit, originale Latinum posuisse, quando potuit originale invenire: aliquando vero, cum nullum Latini originalis exemplum suppetebat, coactum fuisse ex Graeca versione quaedam Latinorum documenta Latine reddere, uti accidit quibusdam epistolis Valentiniani, Placidiae et Eudoxiae, nec non epistolae Hilari diaconi, atque etiam litteris S. Leonis, quemadmodum suis in locis notabimus. Hujus versionis indicium ac veluti generalem regulam in laudata praefatione illam posuimus, cum chronica notatio in Graecis codicibus ejusdem collectionis universim omissa, in Latinis etiam desiderari perspicitur. Quando enim originale Latinum a Latino interprete inventum fuit, eo collectioni inserto chronica, notatio suppleta invenitur. Discrimen etiam styli, ubi collatis aliis originalibus ejusdem auctoris lucubrationibus deprehendi potest, aliud versionis argumentum est. Hinc autem aliquid interpretationis in Latina integra Petri Chrysologi epistola videre nobis videmur. Chronica enim notatio deest, et inter ipsum primum ac secundum caput nonnulla styli dissimilitudo elucescit. Primum caput, quod exhibetur etiam in collectione Hispanica, satis nitidum et congruum est, aliisque Petri Chrysologi operibus stylo simile, adeo ut nonnulla fere verba ejusdem capitis in serm. 145 ejusdem Chrysologi repetita inveniantur. Enim vero Hispanicae collectionis auctor cum a Chalcedonensi collectione hanc epistolam non sumpserit, exemplari procul dubio Latinae originis usus est. Alterum vero caput valde implexum, et a priori dissimile, versionem e Graeco sapit. Si ipsum Latinum textum utriusque capitis cum Graeco conferas, in priori originale, in posteriori interpretationem deteges. Hinc in primo capite omnes sententiae congrue explicantur, in Graeco autem minus exacte redditae cognoscuntur: in quo, ut alia omittamus quae quisque observare per se poterit, originale Chrysologi est illud in Latino, Origenes principiorum scrutator, quod ad opus illius De Principiis refertur; in Graeco autem nomen principiorum reddendum τῶν ἀρχῶν, redditum fuit τῶν παλαιῶν antiquorum, quod interpretem Chrysologi mentem minus assecutum ostendit. E contra insecundo capite etsi Graeca versio alicubi difficultatem injicit; planior tamen est multo quam textus Latinus, adeo ut hic e Graeco perperam scripto vel lecto redditus appareat; ac ex Graeco nonnumquam explicandus sit, ut in annotationibus observabitur: quod profecto non originalis Latini, sed interpretationis indicium est.
5. Hoc quidem secundum caput, quo Eutychetis epistolae directe respondetur, potissimum est; ita ut Chrysologum Eutychi de Flaviani judicio querimoniam moventi, et ejusdem subsidium imploranti, solo priori capite generalia continente, quod et omni finali formula caret, respondisse incredibile sit. Probabile vero nobis est prioris capitis studiosius elaborati manuscriptum exemplar apud Chrysologum superfuisse, quemadmodum iis accidit quae diligentiori cura scribimus; ex hoc autem exemplo alia subinde fuisse transcripta, quae in manus Latini interpretis concilii Chalcedonensis, et auctoris collectionis Hispanicae venerunt. Caput autem secundum peculiare pro Eutyche minus studiose exaratum, ut in familiaribus litteris fere usuvenit, soli autographae epistolae ad Eutychem missae a Chrysologo additum videri potest, ita ut nullum [Col. 0739] nujus exemplum apud ipsum auctorem et apud Latinos exstiterit, ac solum ex Graeca, quae statim in Oriente facta fuit, interpretatione, Latinitate donari potuerit. Quidquid vero hac in re probabilius videatur, certe secundum hoc epistolae caput, quod in causa Eutychis potissimum ac necessarium est, et tam antiqua cum Graeca tum Latina versione comprobatur, in suspicionem suppositionis adduci nequit.
6. Restat ut statuamus de tempore. Jam fere omnes post Quesnellum hanc epistolam scriptam censent post mensem maium an. 449, siquidem his verbis cap. 2, ut iis quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt obedienter attendas, indicari putant celebrem Leonis epistolam 28 ad Flavianum datam idibus Junii anni ejusdem, qua de tota Eutychis causa decisum fuit. In eamdem sententiam nos pariter transivimus lib. II Observationum in card. Norisii Opera, c. 7, num. 2. Nunc aliam sententiam inducere cogimur. Omnes enim ex una parte assentiuntur, et S. Petrum Chrysologum his litteris respondere epistolae Eutychis, et Eutychem eodem tempore quo ad Leonem scripsit, etiam ad Chrysologum dedisse litteras, quibus eum quoque adversus Flaviani sententiam citissime praeoccuparet. Ex alia autem parte certum est Leonem Februario mense anni 449 Eutychis epistolam accepisse, et hac de causa eodem mense rescripsisse epistolas 23 ac 24. Plures conjecturas cum Quesnello exquirere, ut longioris dilationis causae in responsione Chrysologi afferantur, opus non est. Etenim prima occasione hunc rescripsisse satis credibile fit ex ipso contextu, in quo Chrysologus se de ipsa causa nihil aliunde instructum prodit, nisi ex Eutychis litteris; idque adeo exiliter, ut de Nestorianismo potius quam de Eutychianismo metuisse videatur, eaque primo capite obtrudat quae sermone 145 contra Nestorianam haeresim Eutychianae contrariam manifestissime disserit. Id autem non accidisset, si responsionem differens, antea de tota re exactius voluisset edoceri, uti Quesnellus in notis conjecit. Enim vero si S. Petrus non scripsisset epistolam, nisi postquam Romam allata fuissent Constantinopolitanae synodi gesta, in quibus Eutychianus error tam manifeste detectus, et ipse Eutyches velut pertinax damnatus fuerat; et nisi postquam eidem innotuisset Leonis epistola qua Constantinopolitanum judicium confirmatum fuit; quomodo se ignorare Constantinopolitanorum Patrum sensum potuisset affirmare: Quid intellexerint, eorum taciturnitate nescimus? Quomodo cum Eutyche ita indifferenter egisset, ut nec innocentem, nec reum judicarit? Quomodo eum post tam solemnem condemnationem a Romano etiam pontifice confirmatam, dilectissimum filium, honorantissimum, et merito honorabilem presbyterum appellasset? Haec hominem statim respondentem, dum rei non esset instructus, patefaciunt. Neque repugnant verba, ut iis quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt obedienter attendas. Eutyches enim in suis litteris memorasse videtur epistolam quam cum aliquot documentis ad Leonem pontificem dederat. His autem verbis Chrysologus indicare voluit eas litteras quas Leonem melius instructum plenius reddidisse aut brevi redditurum praesumebat. Enim vero si has dogmaticas Leonis litteras ille legisset, non videtur scripturus fuisse: Extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei audire (seu ex Graeco cognoscere, aut dijudicare) non possumus; quae verba nondum sibi notam Romani episcopi sententiam declarant. Igitur haec Chrysologi epistola sub idem tempus data videtur, quo Leo scripsit epistolas 23 et 24, id est circa Februarium an. 449. Forte idem ille vir, qui Theodosii atque Eutychis litteras ad S. Leonem attulit, Ravennam etiam cum ejusdem Theodosii litteris ad Valentinianum transivit, et hac occasione epistolam Eutychis ad Chrysologum detulit. Huic autem Constantinopolim revertenti, dum Valentiniani responsa referret, Chrysologus tradidit hanc epistolam ad Eutychem, ut citius ac tutius traderetur. Certe autem non scripsit post notitiam actorum in Eutychem, aut definitivo Leonis epistolae, ut in Quesnelli sententia praesumendum est.
I. Jam olim praescriptum esse docet contra errores incarnationem Verbi impugnantes; nec discatiendam esse, sed cum honore et timore credendam. —II. Suadet Eutychi ut Romani pontificis scriptis obedienter attendat, quia Petrus suae sedis rectores dirigens, praestat quaerentibus fidei veritatem.
[Col. 0739] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Tristis legi tristes litteras tuas, et scripta moesta moerore debito [Col. 0739B] Quidam codd., percucurri; alii, cucurri. Figurata locutio Chrysologo familiaris moesta moerore, quam Graecus interpres apte non reddidit, originale Latinum indicat. percurri; quia sicut nos pax Ecclesiarum, sacerdotum concordia, tranquillitas plebis, [Col. 0739B] Ita ex omnibus mss. collect. Chalcedon. Vulgata lectio, audire facit gaudium coeleste praefertur in caeteris codd, qui ex collect. Isidori et ex Hispanica minus emendata profluunt, uti est cod. Vat. 1341 [Col. 0740A] ejusdem collect. Hispanicae. At codex Vindebon. Hisp., qui puriorem collectionem Hispanicam exhibet, ad lectionem nostram et exemplarium Chalcedon. accedit; habet enim audere facit gaudio coelesti; ubi alii posteriores librarii non advertentes in voce audere deesse solam litteram g, emendandum putarunt [Col. 0740B] audire facit gaudium coeleste. gaudere facit gaudio coelesti, ita nos affligit et dejicit fraterna dissensio, praesertim cum talibus oriatur ex causis. [Col. 0740B] Similiter idem Chrysologus in serm. 145: Humanae leges intra triginta annos litigiosas omnes interimunt quaestiones: et Christus circa quingentos annos nativitatis suae causas praestat, ortus sui lites patitur, status sui sustinet quaestiones. Singula, quae sequuntur, in eodem sermone repetita sunt contra errorem Nestorii. Quesnellus pro triginta notavit in margine: Al., decem, quod nullis in codicibus invenire potuimus. Triginta annis humanae leges humanas adimunt quaestiones, et Christi generatio, quae divina lege scribitur inenarrabilis (Isai. LIII, 8) , [Col. 0741A] post tot saecula disputatione temeraria ventilatur. Quid Origenes principiorum scrutator incurrerit, quomodo Nestorius [Col. 0741B] Ita codd. collect. Chalcedon. et Vindebon. Hisp. Quesnellus ex mss. collect. Hispanicae minus emendatae et Isid., lapsus est. lapsus sit disputans de naturis, non latet prudentiam tuam. Magi [Col. 0741B] Graecus textus τὸν Χριστὸν, Christum, et similiter deinceps, ὁ Χριστὸς, Christus, ubi in Latino est Jesus [Col. 0741C] non solum in mss. libris, qui ex Hispanica prodeunt, verum etiam in omnibus Chalcedonensibus, quos vel nos vidimus, vel Baluzius consuluit. Hinc autem manifestum fit, hoc caput etiam in mss. Chalcedonensibus ex originali Latino derivatum fuisse, ut in Hispanica, non autem ex Graeco Latinitate donatum. Jesum in cunabulis [Col. 0741C] Chrysologus, serm. 145, in Nestorianos, qui Christum natum Deum negabant, similia obtrudit. Quare cum hic perinde voci Dei aliisque insistat, et nihil Eutychianum uspiam subindicet, credidisse videtur de Nestoriana haeresi nunc pariter agi, nec contrarium Eutychis errorem detexisse. Similiter S. Leo, epist. 34, fatetur se ex solis litteris Eutychis de ipsius erroribus non potuisse quidquam cognoscere nec intelligere quo tenderet ejus causatio, qua de Nestoriana haeresi repullulante querebatur. Id ex solis gestis a Flaviano transmissis cognitum fuit. Deum mysticis muneribus confitentur (Matth. II) ; et sacerdotes, quis sit, qui virginali partu de Spiritu sancto natus est, [Col. 0741C] Quesnellus, in margine, Forte dolosa, quod nulli [Col. 0741D] codices praeferunt. Solum in laudato Chrysologi sermone adversus Nestorianos legitur: Et tu quis sit Jesus, dolosus cognitor nunc requiris? Post pauca in codd. collect. Chalcedon., vagitus. dolenda interrogatione disquirunt: cum vagitum daret 777 Jesus in cunis, [Col. 0741D] Mss. collect. 21, gloriam. Vindebon. Hisp., Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, coelestis, etc. Gloria in excelsis Deo, coelestis clamat exercitus (Luc. II, 14) ; et modo, quando in nomine Jesu omne genu flectitur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II, 10) , originis ejus quaestio [Col. 0741D] Ita omnes nostri codices Chalcedon. etiam Baluzii, et Vat. Hisp., ac caeteri exinde profecti. Quesnellus cum solo nostro Vindebon. Hisp., movetur. Mox codd. Chalcedon. Nos, frater charissime, una cum Apostolo, etc. commovetur? Nos, frater, cum Apostolo dicimus: Etsi novimus Jesum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V, 16) . Nec possumus [Col. 0741D] Ita in mss. Hisp. et caeteris ex eadem collectione derivatis. Codd. vero Chalced., injuriosa perscrutari. Unus ex his Colbertinus apud Baluzium unius littetulae additamento, injuriosae perscrutari, pro quo Surius [Col. 0742B] et alii post eum notarunt in margine, injuriose; in Conciliis Labbei, curiose perscrutari injuriose replicare, [Col. 0741B] qui jubemur honorem dare, [Col. 0742B] Retinuimus lectionem Hisp. et caeterarum collectionum, quae ex Hispanica hanc epistolam transcripserunt. Concinit etiam Graeca versio. In mss. autem [Col. 0742C] Latinis Chalcedon., omissa particula et, habetur, timorem reddere et exspectare, dum non perscrutandum judicem confitemur. et timorem reddere, et exspectare, non discutere, quem judicem confitemur.
[Col. 0742C] In Vat. Hisp. et caeteris cum Quesnello: His omnibus respondi, frater, litteris tuis; quibus etiam desinit editio decurtata in iisdem codicibus. Vindebon. Hisp., Haec in omnibus respondi, etc. Lectionem vero mss. Chalcedonensium, uti meliorem et integrae epistolae congruentiorem praetulimus. Haec breviter respondi, frater, litteris tuis, plura rescripturus, si ad me frater et coepiscopus noster Flavianus aliqua de hac causa scripta misisset. Si enim tibi displicet, quoniam scripsisti [Col. 0742C] Vetus interpres, quem hoc caput e Graeco reddidisse in admonitione ostendimus, legit, ut in editis, ᾑρῆσθαι τὴν ἀκρόασιν, et ideo transtulit, electum judicium; quae ob sensum obscurum et incertum longioris disputationis occasionem dedere. Quesnellus in margine notavit: Al., neglectum. Cum hoc pariter difficile sit, tum vero in nullis nostris aut Baluzii codicibus inventum fuit. Credimus autem procul dubio scriptum fuisse in Graeco, ἀνῃρῆσθαι τὴν ἀκρόασιν, et ἀν veteri librariorum lapsu excidisse; hinc autem [Col. 0742D] reddendum ex Graeco, ut scribis, tibimetipsi sublatam audientiam; sic enim totus hic locus perspicue intelligitur, et congruit cum epist. 21 ad Leonem, in qua Eutyches questus est suum libellum non fuisse in Constantinopolitano concilio susceptum. Similem querelam etiam apud Petrum Ravennatem eum promovisse nihil ambigimus, ita ut sibi sublatam audientiam scripserit. electum judicium, nos quomodo de his judicare poterimus, quos neque [Col. 0742D] Ita nostri mss. codd. et Baluzii. Quesnelius, vidimus, et intellexerunt. videmus propter absentiam, et quid intellexerint, eorum taciturnitate nescimus? Justus [Col. 0742D] Quesnellus in margine. Al., judex. mediator non est, qui sic unam partem audit ut nihil alteri parti reservet. In omnibus autem [Col. 0743A] 779 hortamur te, frater honorabilis, ut his quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt, obedienter attendas: quoniam beatus Petrus, qui in propria sede [Col. 0743B] Ex nostris codd. et Baluzii addidimus particulam et. Cum haec Petrus Chrysologus scripserit ante celebrem Leonis epistolam 28, adversus Eutychis errores editam, ut in admonitione ostendimus num. 6, quae hic dicuntur non sunt peculiaria pro eadem epistola, ac si eidem Petro nota jam esset atque probata; [Col. 0743C] sed generale principium ac sententiam tum communem et certam indicant, nimirum Petrum adhuc in successoribus viventem praestare quaerentibus fidei veritatem; et idcirco dogmaticis Romanorum pontificum decretis esse obsequendum. et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei [Col. 0743C] Graeci verbi vis cognoscere, dijudicare significat. Ne vero haec asserta a Petro disciplina, singularis aut incredibilis videatur, similem consuetudinem fuisse in Aegypto, ut nihil absque ipso (antistite Alexandrino) ageretur ab aliquo subjacente episcopo, testati sunt Aegyptii in concilio Chalcedonensi, actione 4, tom. IV edit. Venetae, pag. 1402, idque ex Nicaeno canone derivarunt, atque ejusdem consuetudinis testem appellarunt ipsum Anatolium, qui Alexandrinae Ecclesiae diaconus vel presbyter fuerat. Hac quidem disciplina Aegyptii in Chalcedonensi abusi sunt; excusatione nimirum hujusmodi se subtraxerunt a subscribenda Leonis epistola, et a parendo concilio, illud exinde inferentes, Alexandrini episcopi electionem atque sententiam a se exspectari [Col. 0743D] oportere. Sed ob hunc abusum disciplina ipsa negari non potest; quae si obtinuit in episcopis Alexandrino subjectis, nihil mirum si pariter valuit in episcopis qui Romano totius Ecclesiae primati speciali nomine suberant. audire non possumus. Incolumem tuam dilectionem Dominus tempore longissimo conservare dignetur, charissime et honorantissime fili.
776 Τῷ ἀγαπητῷ, καὶ ἀξιοτιμήτῳ υἱῷ Εὐτυχεῖ, Πέτρος ἐπίσκοπος Ῥαβέννης.
Στυγνὼς ἀνέγνων τάς στυγνάς σου ἐπιστολὰς, καὶ τὰ γράμματά σου τὰ στυγνὰ τῃ προσηκούσῃ λύπῃ διέδραμον· ἐπειδὴ ὥσπερ ἡμᾶς ἡ εἶρήνη τῶν Ἐκκλησιῶν, ἡ ὁμόνοια τῶν ἱερέων, ἡ γαλήνη τοῦ δήμου χαίρειν ποιεῖ οὐρανίῳ χαρᾷ, οὕτως ἡμᾶς καταπονεῖ, καὶ καταβάλλει ἡ ἀδελφικὴ διχόνοια· καί μὰλιστα, ὅταν ἐκ τοιούτων ἀναφύυηται αἶτιῶν. Τριάκοντα ἔτεσιν οἱ ἀνθρώπινοι νόμοι τὰς ἀνθρωφίνας ἀνατρέπουσι ζητήσεις· ἡ τοῦ Χριστοῦ γὲννησις, ἥ τις τῷ θείῳ νόμῳ [Col. 0742D] In marg. edit. Rom., ἀνεκδιηγήτως. ἀνεκδιήγητος γέγραπται, μετὰ τοσούτους αἶῶνας διαλογισμῷ ἀπονενοημένῳ 778 ἐρευνᾶται. Τί Ὠριγένης ὁ τῶν [Col. 0742D] Ibid., ἀρχῶν L. παλαιῶν ἐρευνήτης ὑπέμεινε, ποίῳ τρόπῳ Νεστόριος ὠλίσθησε διαλογιζόμενος περὶ φύσεων, οὐ λανθάνει τὴν σὴν σύνεσιν. Οἱ μαγοι τὸν Χριστὸν ἐν σπαργάνοις Θεὸν μυστικοῖς δώροις ὡμολόγουν· καὶ οἱ ἱερεῖς, τίς ἐστιν ὁ τῷ παρθενικῷ τοκετῷ ἐκ πνεύματος ἁγίου τεχθεὶς, [Col. 0742D] Ibid., λυπητέᾳ ἐρευ ἐπιπόνῳ ἐρευνήσει ἐκζητοῦσιν. Ὅτε βοὴν ἐδίδου ὁ Χριστὸς ἐν τοῖς σπαργάνοις, Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, οὐράνιος ἀνεβόα στρατός· καὶ νῦν, ὅτε ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, τῆς ἀρχαιογονίας αὐτοῦ ζήτησις κινεῖται. Ἡμεῖς δὲ, ἀδελφὲ, μετὰ τοῦ ἀποστολου λέγομεν· Καὶ εἶ ἐγνώκαμεν Χριστὸν κατὰ σάρκα, ἀλλὰ λοιπὸν νῦν οὐ γινώσκομεν. Οὔτε δυνάμεθα [Col. 0742D] Ibid., περιέργως L. ἐφύβριστα ἐρευνᾷν, οἵ τινες κελευόμεθα τιμὴν διδόναι, φόβον ἀποδιδόναι, καὶ ἐκδέχεσθαι, οὐκ ἐρευνᾷν [Col. 0742D] Ibid., ὅν L. τὸν κριτὴν ὁμολογοῦμεν.
Ταῦτα διὰ βραχέων ἀπεκρινάμην, ἀδελφὲ, τοῖς σοῖς γράμμασι, πλείονα μέλλων γράφειν, εἶ πρὸς ἐμὲ ὁ ἀδελφὸς καὶ συνεπίσκοπος ἡμέτερος Φλαυιανός τινα περὶ τούτου τοῦ πράγματος γράμματα ἔπεμψεν. Εἶ γάρ σοι ἀπαρέσκει, ὅτι περ γράφεις, σαυτῷ ᾑρῆσθαι τὴν ἀκρόασιν, ἡμεῖς ποίῳ τρόπῳ περὶ τούτων δικάσαι δυνάμεθα, οὓς μή τε ὁρῶμεν 780 διὰ τὴν ἀπουσίαν, καὶ τὶ ἐνόησαν, τῇ σιωπῇ αὐτῶν ἀγνοοῦμεν_ δίκαιος μεσίτης οὐκ ἔστιν, ὃς ἑνὸς μέρους οὕτως ἀκούει, ὡς ἑτέρῳ μέρει μηδὲν φυλάξαι. Ἐπί πᾶσι δὲ προτρεπόμεθά σε, ἀδελφὲ τιμιὼτατε, ὥστε τοῖ_ς παρὰ τοῦ μακαριωτάτου πάπα τῆς πόλεως Ῥώμης γραφομένοις πειθαρχοῦντως προσέχειν· ἐπειδὴ ὁ μακάριος Πέτρος, ὃς ἐν τῇ ἶδίᾳ καθέδρᾳ καὶ ζῇ, καὶ προκάθηται, δίδωσι τοῖς ζητοῦσι τῆς πίστεως τὴν ἀλήθειαν· Ἡμεῖ_ς γὰρ σπουδῇ τῆς εἶρήνης, καὶ τῆς πίστεως, ἐκτὸς [Col. 0744C] In editis, συνέσεως ; at in margine per conjecturam, συναινέσεως. Emendationem probarunt nostri codd. Veneti. Consonat Latinus textus, extra consensum. συναινέσεως τοῦ Ῥώμης ἐπισκόπου, πίστεως αἶτίας διαγνῶναι οὐ δυνάμεθα. Ὑγιαίνουσαν τὴν ἀγάπην τὴν σὴν ὁ δεσπότης χρόνῷ [Col. 0744C] Ita legendum, ut in mss. Ven., probat exemplar Latinum, ubi legitur, tempore longissimo. In vul., χρόνῳ μακρῷ. μακροτάτῳ διαφυλάξαι καταξιώσοι, ποθεινότατε καὶ ἀξιοτίμητε υἱὲ.
[Col. 0743] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Sanctissimo et beatissimo Patri et comministro LEONI FLAVIANUS in Domino salutem.
[Col. 0743B] Pietate et recta verbi veritatis distributione nihil pretiosius sacerdotibus, sicut nosti, Deo dilectissime. Omnis enim nostra spes et salus, ac promissorum bonorum retributio hinc pendent. Propterea igitur cuncta nobis facienda sunt, omnisque labor suscipiendus pro vera fide iisque quae a sanctis Patribus exposita sunt atque dogmatum loco tradita; quo per omnia et in omnigenis rerum circumstantiis integra haec et inviolata conserventur atque custodiantur. Necessarium itaque fuit nunc etiam nos, videntes laedi orthodoxam fidem, ac renovari Apollinaris [Col. 0745A] et Valentini haeresim ab Eutyche impio monacho, non despicere, sed palam errorem detegere ad cautelam populorum. Iste enim, iste Eutyches absconditum in se pravae opinionis morbum retinens, nostram infestando mansuetudinem, inverecunde ac impudenter ad multos 784 propriam impietatem deferre ausus est; dicens ante incarnationem quidem Salvatoris nostri Jesu Christi duas naturas esse, divinitatis et humanitatis; post unionem vero unam exstitisse naturam: ignarus quid loquatur ac de quibus affirmet. Neque enim unio duarum naturarum quae in Christo convenerunt, quemadmodum et vestra novit pietas, proprietates earum in unione confundit; sed manent etiam in unione integrae duarum naturarum proprietates. Adjecit autem [Col. 0745B] et aliam impietatem, aiens, quod ex Maria ortum est corpus Domini, non esse nostrae substantiae, neque humanae materiae; sed humanum quidem illud appellat, non tamen consubstantiale nobis, nec ei quae illum peperit secundum carnem. Atque haec cum acta Ephesi a sancta et oecumenica synodo, in epistola scripta ad impium et depositum Nestorium, sic ad verbum habeant: Quod diversae quidem, quae ad unitatem veram convenerunt naturae; unus autem ex ambabus Christus et Filius. Non quasi naturarum discrimen sublatum fuerit per unionem, sed potius quia nobis perfecerunt unum Dominum Jesum Christum eaedem naturae divinitatis et humanitatis, per ineffabilem et incomprehensibilem ad unitatem concursum. Et hoc non latet sanctitatem tuam, cum omnino [Col. 0745C] legerit quae Ephesi confecta sunt gesta. Quae nihili pendens idem Eutyches putat se non daturum poenas per sanctam illam et oecumenicam synodum definitas. Itaque propter haec, cum multi e simplicioribus per ejus disceptationem laederentur in doctrina fidei, eum accusatum a religiosissimo 786 episcopo Eusebio, et occurrentem ad sanctum concilium, propriaque voce quid ipse sentiret Patribus synodi detegentem, ut qui alienus sit a recta fide, deposuimus, prout sanctitatem vestram docebunt cuncta super eo confecta acta; quae et misimus cum hisce nostris litteris. Aequum porro est, mea quidem sententia, ut hoc quoque edoceamini, quod Eutyches idem justae et canonicae depositioni subjectus, cum debuisset saltem secundis curare priora, necnon [Col. 0747A] per exactam poenitentiam multasque lacrymas Deum placare, et cor nostrum valde in lapsu ejus contristatum, vera resipiscentia delinire; non solum id non fecit, quin immo per omnia connisus est sanctissimam hujusce loci Ecclesiam conturbare; tabulas publice proponens contumeliarum et maledictorum plenas: et insuper haec preces offerens piissimo et Christi amantissimo nostro imperatori, easque arrogantia et petulantia refertas, in omnibus divinos canones conculcare tentans. Verum his ita ex consecutione peractis, redditae nobis sunt litterae sanctitatis vestrae, per comitem omni admiratione dignum Pansophium: ex quibus edocti sumus eumdem Eutychen libellos ad vos misisse plenos fallacia et astu, dicentem se tempore judicii libellos appellationis [Col. 0747B] tradidisse nobis et sanctae episcoporum tunc praesentium synodo, atque appellasse ad vestram sanctitatem: quod nequaquam ab eo factum est, sed hac quoque in 788 parte fefellit, velut pater mendacii, se vestris auribus subrepturum arbitratus. Commotus igitur, sanctissime pater, ob omnia quae ausus est, et propter ea quae adversus nos sanctissimamque Ecclesiam facta sunt atque fiunt, solita fiducia utere, sicut sacerdotio convenit, et vindicans communem rem sanctarumque Ecclesiarum compositionem, dignare per proprias quidem litteras suffragari depositioni canonice adversus eum factae; confirmare vero et piissimi Christumque amantis nostri imperatoris fidem. Res namque solo indiget ex vobis impulsu atque subsidio, quod per vestram [Col. 0747C] prudentiam ad tranquillitatem et pacem cuncta statim translaturum est. Sic enim et quae insurrexit haeresis, et ob eam excitatus tumultus facile cessabit, Deo cooperante, per vestras sacras litteras: prohibebitur vero et quae evulgatur futura esse synodus; ut ne sanctissimae totius orbis Ecclesiae perturbentur. Omnem quae tecum est fraternitatem ego quique mecum sunt, salutamus. Sanus in Domino ac pro nobis orans, doneris nobis, Deo dilectissime et sanctissime pater.
Τῷ ἁγιωτάτοηγρ_ͅ καὶ μακαριωτάτῳ πατρὶ καὶ συλλειτουργῷ Λέοντι Φλαυιανὸς ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
[Col. 0744B] Εὐσεβείας καὶ τοῦ ὀρθοτομεῖσθαι τὸν λόγον τῆς ἀληθείας οὐδὲν [Col. 0744D] Ms. Ven., προτιμότερον ἱερεῦσι Θεοῦ. τιμιώτερον ἱερεῦσιν, ὡς ἐπίστασαι, θεοφιλέστατε. Πᾶσα γάρ ἡμῶν ἐλπὶς καὶ σωτηρία, καὶ ἀνταπόδοσις τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν, ἐντεῦθεν ἐξήρτηται. Διά τοι τοῦτο, πάντα [Col. 0744D] Mss. Bas. et Ven., πονητέον ἡμῖν καὶ πονητέον. ποιητέον ἡμῖν καὶ πονητέον, ὑπὲρ τῆς ἀληθοῦς πίστεως, καὶ τῶν ἐκτεθέντων καὶ δογματισθέντων ὑπὸ τῶν ἁγίων πατέρων, ἐφ` ᾧ τε διὰ παντὸς καὶ ἐν παντοίαις περιστάσεσι πραγμάτων ἀκέραια καὶ ἄτρωτα ταῦτα [Col. 0744D] Cod. Ven., διασώζεσθαί τε καὶ διαφυλάττεσθαι. διασώζεσθαι καὶ φυλάττεσθαι. ἀναγκαῖον οὖν ἦν [Col. 0744D] Addimus καὶ νῦν ex mss. Basil. et Ven. (in quo postremo deest ἦν ), quae voces etiam in antiqua versione exhibentur. In marg. edit. Cotel.: Al., καὶ νῦν. καὶ νῦν ὁρῶντας ἡμᾶς βλαπτομένην τοῦ ὀρθόδοξον πίστιν, καὶ ἀνανεουμένην τοῦ [Col. 0744D] In marg. edit. Cotel.: Al., Ἀπολιναρίου Ἀπολλιναρίου καὶ Οὐαλεντίνου αἵρεσιν παρὰ [Col. 0745D] Ita ex codd. Bas. et Ven. Vulg., Εὐτυχοῦς τοῦ δυσσεβοῦς, et in marg. Cot.: Al., μοναχοῦ. Haec lectio, quae conditionem Eutychis ac genus vitae exprimit, antiqua versione confirmatur. Εὐτυχοῦς τοῦ μοναχοῦ, μὴ παριδεῖν· ἀλλ` εἶς τὸ φανερὸν ταύτην ἐκκαλύψαι πρὸς ἀσφάλειαν τῶν λαῶν, [Col. 0745D] Ms. Bas., αὐτὸς γὰρ Εὐτυχής. Edit. Cotel. in marg.: Al., αὐτὸς γὰρ ὁ. οὗτος γάρ οὗτος ὁ Εὐτυχὴς, κεκρυμμένην [Col. 0745D] In ms. Ven., ἐν ἑαυτῷ δόξαν κατέχων. ἐν ἑαυτῷ νόσον κακοδοξίας κατέχων, τῆς ἡμετέρας ἐπιεικείας καταδραμὼν, ἀπηρυθριασμένως καὶ ἀναισχύντως εἶς πολλοὺς 783 ἐξενεγκεῖν τὴν οἶκεῖαν ἀσέβειαν κατετόλμησε, φάσκων, πρὸ μὲν τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δύο φύσεις εἶναι, [Col. 0745D] Cod. Bas., θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος. θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος, μετὰ δὲ τὴν ἕνωσιν, μίαν φύσιν γεγονέναι· οὐκ εἶδὼς ὃ λέγει, οὐδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦται. Οὐδὲ γάρ ἡ ἕνωσις τῶν συνελθουσῶν [Col. 0745D] Mss. Ven., ἐπὶ Χριστοῦ. ἐπὶ Χριστῷ δύο φύσεων, ὡς καὶ ἡ ὑμετέρα ἐπίσταται θεοσέβεια, τὰς ἶδιότητας αὐτῶν ἐν τῇ ἑνώσει συνέχεεν· ἀλλὰ μένουσι καὶ ἐν τῇ ἑνώσει ἀκέραιοι τῶν δύο φύσεων αἱ ἶδιότητες. [Col. 0745D] In marg. Cotel.: Al., προθεῖναι. Προσετίθει δὲ καὶ ἑτέραν δυσσέβειαν, φάσκων, τὸ ἐκ Μαρίας σῶμα γενόμενον τοῦ κυρίου, μὴ εἶναι τῆς ἡμετέρας οὐσίας, μηδὲ τοῦ ἀνθρωπείου φυράματος· ἀλλ` ἀνθρώπινον μὲν αὐτὸ [Col. 0745D] Ms. Ven., ἀπεκαλεῖ. ἀποκαλεῖ, οὐ μὴν ἡμῖν ὁμοούσιον, οὐδὲ τῇ τεκούσῃ αὐτὸν κατὰ σαρκα. Καὶ ταῦτα, τῶν ἐν Ἐφέσῳ πεπραγμένων παρὰ τῆς ἁγίας καὶ οἶκουμενικῆς συνόδου, ἐπὶ τῇ γραφείσῃ ἐπιστολῇ πρὸς τὸν δυσσεβῆ καὶ καθῃρημένον Νεστόριον, ἐχόντων ῥητῶς οὕτως· ὡς διάφοροι μὲν αἱ πρὸς ἑνότητα τὴν ἀληθινὴν [Col. 0745D] Vulg. mendose, συνηχθεῖσαι. Cotelerius per conjecturam in margine: Forte, συναχθεῖσαι, vel συνενεχθεῖσαι. Hanc veram lectionem probavit cod. Basil. συνενεχθεῖσαι φύσεις· εἷ_ς δὲ ἐξ ἀμφοῖν Χριστὸς καὶ υἱός· οὐχ ὡς τῆς τῶν φύσεων διαφορᾶς ἀνῃρημένης διά τὴν ἕνωσιν· ἀποτελεσασῶν δὲ [Col. 0745D] Ms. Bas. caret voce μᾶλλον. μᾶλλον ἡμῖν τὸν ἕνα κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, [Col. 0745D] Sic elegantius ex eodem cod. Bas., addito τὲ quod in editis deerat. θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος, διά τῆς ἀφράστος καὶ ἀπερινοήτου πρὸς ἑνότητα συνδρομῆς. [Col. 0746D] Graecis auribus haec quoque lectio mss. Basil. et Ven., ut putamus, magis placebit quam vulgata, καὶ τοῦτο οὐκ ἔλαθε. Καὶ τοῦτο οὐ λέληθε τὴν σὴν ὁσιότητα, ἐντυχοῦσαν πάντως τοῖς ἐν Ἐφέσῳ πεπραγμένοις ὑπομνήμασιν. Ἅτινα παρ` οὐδὲν θέμενος ὁ αὐτὸς Εὐτυχὴς οἴεται μὴ δώσειν δίκην τὴν ὁρισθεῖσαν παρὰ τῆς ἁγίας ἐκείνης καὶ οἶκουμενικῆς συνόδου. [Col. 0746D] Ms. Bas., διὰ τοιαῦτα. Mox deest ὑπ` ante αὐτοῦ in cod. Ven. Διά τοι ταῦτα πολλῶν τῶν ἀκεραιοτέρων ἐκ τῆς ὑπ` αὐτοῦ γενομένης διαλέξεως παραβλαπτομὲνων εἶς τὸν τῆς πίστεως λόγον, κατηγορηθέντα αὐτὸν παρὰ τοῦ εὐλαβεστάτου 785 ἐπισκόπου Εὐσεβίου, καὶ ἀπαντήσαντα εἶς τὴν ἁγίαν σύνοδον, καὶ οἶκείᾳ φωνῇ [Col. 0746D] Antea legebatur: τὸ ἴδιον φρόνημα αὐτοῖς ἐκκαλύψαντα. Abest αὐτοῖς a mss. Bas. et Ven., ac abesse debet, quo enim referatur? Nec vetus Latina versio agnoscit, et voce sua propriam sectam retegentem. Cotelerius in sua versione, ut sensum exponeret, vocem αὐτοῖς reddidit, non ipsis, sed Patribus synodi, cum tamen patres in Graeco non nominentur. τὸ ἴδιον φρόνημα ἐκκαλύψαντα, ἀλλότριον ὑπάρχοντα [Col. 0746D] Ms. Bas. τῆς ὀρθοδόξου ἡμῶν πίστεως. τῆς ὀρθῆς πίστεως, καθείλομεν, ως διδάξει τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα [Col. 0746D] Ms. Ven., πὰντα τὰ ἐπ` αὐτῷ πεπρ. πάντα ἐπ` αὐτῷ πεπραγμένα ὑπομνήματα, ἃ καὶ ἀπεστείλαμεν μετὰ τούτων ἐμῶν τῶν γραμμάτων. [Col. 0746D] Ms. Bas., δίκαιον δὲ ἡγοῦμαι καὶ τοῦτο. In ms. Ven. solum omittitur ὡς Δίκαιον δὲ καὶ τοῦτο, ὡς ἡγοῦμαι, διδαχθῆναι ὑμᾶς, ὡς ὅτι περ ὁ αὐτὸς Εὐτυχὴς ὑποστὰς δικαίαν καὶ κανονικὴν καθαίρεσιν, καὶ ὀφείλων κᾂν τοῖς δευτέροις ἶὰσασθαι τὰ πρότερα, καὶ διὰ μετανοίας ἀκριβοῦς καὶ δακρύων πολλῶν τὸν Θεὸν ἐξιλεώσασθαι, καὶ ηὴν θμετέραν καρδίαν [Col. 0747C] Ms. Bas., σφόδρα. Paulo post pro διὰ μεταμελείας idem codex, διὰ μετανοίας. σφοδρῶς λελυπημένην ἐπὶ τῇ αὐτοῦ πτώσει, διὰ μεταμελείας ἀληθοῦς θεραπεῦσαι· οὐ μόνον τοῦτο οὐ πεποίηκεν, ἀλλὰ γάρ καὶ διὰ πάντων [Col. 0747C] Ms. Bas., ταράξαι ; et post pauca pro προτιθεὶς habet προθείς ; et loco πρὸς ἐπὶ τούτοις habet πρὸς ἐπὶ τούτῳ. διαταράξαι τὴν παρ` ἡμῖν ἀγιωτάτην Ἐκκλησίαν ἐσπούδασε· προθέματα προτιθεὶς δημοσίᾳ ὔβρεως καὶ λοιδορίας ἀνάμεστα· προσεπιτούτοις καὶ δεήσεις ἐπιδοὺς τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ φιλοχρίστῳ ἡμῶν βασιλεῖ, καὶ αὐτὰς πεπληρωμένας ἀλαζονείας καὶ προπηλακισμῶν, διὰ πάντων τοὺς θείους, [Col. 0747C] In marg. edit. Cotel.: Al., καταπατῶν ; et mox [Col. 0747D] pro πειρώμενος in eodem margine: Al., καὶ πάσης ἀληθείας κατεπαιρόμενος ; cujus lectionis vestigium aliquod exstat in ms. Bas., τοὺς θείους κανόνας, κατὰ πάσης ἀπερώ μενος, καταπατῆσαι κανόνας πειρώμενος. ἀλλὰ τούτων οὕτω παρακολουθησάντων, γράμματα ἡμῖν ἀπεδόθη τῆς ὑμετέρας ὁσιότητος, διὰ τοῦ θαυμασιωτάτου κώμητος Πανσοφίου, δι` ὧν ἐδιδάχθημεν, ὡς ὁ αὐτὸς Εὐτυχὴς λιβέλλους ἐξαπέστειλεν ὑμῖν πεπληρωμένους πάσης ἀπάτης καὶ πανουργίας, ἐν τῷ καιρῷ τῆς κρίσεως λιβέλλους ἐπιδεδωκέναι ἐκκλήτους ἡμῖν καὶ τῇ ἐνδημούσῃ ἁγίᾳ συνόδῳ, καὶ ἐπικαλέσασθαι τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα· ὅπερ οὐδαμῶς παρ` αὐτοῦ γέγονεν ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦτο τὼ μέρος διεψεύσατο, 787 [Col. 0747D] Ex ms. Bas. addidimus δὴ particulam expletivam, Graecis non infrequentem, cum praesertim eamdem in uno codice invenerit Cotelerius, qui idcirco notavit in margine: Al., οἶα δὴ. Mox vocem ὢν idem monuit alias deesse. οἶα δὴ πατὴρ ὢν τοῦ ψεύδους, συναρπάσαι τὰς ὑμετέρας ἀκοὰς οἶόμενος. Συγκινηθεὶς οὖν, ὁσιώτατε πάτερ, διὰ πάντα τὰ παρ` αὐτοῦ τολμηθέντα, καὶ διὰ τὰ εἶς ἡμᾶς καὶ τὴν ἁγιωτάτην Ἐκκλησίαν [Col. 0747D] Ita cod. Basil. Nescimus autem cur Cotelerio magis placuerit γενόμενά τε καὶ γινόμενα, et lectionem a nobis receptam ac in alio codice ab eodem inventam in marginem rejecerit; de praeteritis enim sermo praecesserat, διὰ πάντα παρ` αὐτοῦ τολμηθέντα. Inficiari tamen non possumus lectioni a Cotelerio adoptatae suffragari versionem antiquam, facta sunt atque fiunt. Mox in cod. Ven., παῤῥησιάσασθαι συνήθως καὶ κατὰ, etc γενόμενά τε καὶ λεγόμενα, παῤῥησίασαι συνήθως κατὰ τὸ πρέπον τῇ ἱερωσύνῃ· καὶ οἶκειωσάμενος τὼ κοινὸν [Col. 0748C] Cod. Bas. delet πρᾶγμα. Post pauca idem cod., κανονικῇ καθαιρέσει. πρᾶγμα, καὶ τὴν τῶν ἁγίων Ἐκ κλησιῶν κατάστασιν, συμψηφίσασθαι μὲν τῇ γενομένῃ κατ αὐτοῦ κανονικῶς καθαιρέσει, δι` οἶκείων γραμμάτων καταξίω σον στηρίξαι δὲ καὶ τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ φιλοχρίστου ἡμῶν βασιλέως πίστιν. Μόνης γάρ τὸ πρᾶγμα δεῖται τῆς παρ` ὑμῶν ῥοπῆς καὶ ἀντιλήψεως, ὀφειλούσης διὰ τῆς οἶκείας [Col. 0748C] Vulg., συνέσεως. Melius cod. Ven. et alius Cotelerii notatus in margine, quorum lectionem expressit vetus interpres, consensu proprio. Concinit et ms. Bas., in quo συνερέσεως perperam scriptum [Col. 0748D] est pro συναινέσεως. συναινέσεως εἶς γαλήνην καὶ εἶρήνην [Col. 0748D] Lectionem hanc optimam et verissimam acceptam referas mss. Bas. et Veneto. Ab alia vulgatorum, παρ` αὐτὰ μετασκευάσαι, quid elici queat bonae frugis, haud sane videmus. Consonat emendationi antiqua versio, cuncta perducere. In marg. etiam edit. Cotel.: Al., πάντα. πάντα μετασκευάσαι. Οὕτω γὰρ καὶ ἡ ἐπαναστᾶσα αἵρεσις, καὶ ἡ δι` αὐτὴν ταραχὴ, εὐμαρῶς καταργηθήσεται, τοῦ Θεοῦ συνεργοῦντος, διὰ τῶν ὑμετέρων ἱερῶν γραμμάτων· κωλυθήσεται δὲ καὶ ἡ θρυλλομένη [Col. 0748D] Ms. Ven., γενέσθαι. Idem paulo post, ἁπανταχοῦ pro ἁπανταχόσε. γίνεσθαι σύνοδος, ὥστε μὴ τὰς ἁπανταχόσε ἁγιωτάτας Ἐκκλησίας διαταραχθῆναι. Πᾶσαν τὴν σὺν σοὶ ἀδελφότητα, ἐγώ τε καὶ οἱ σὺν ἐμοί [Col. 0748D] Cod. Ven., πλεῖστα προσαγορευόμενα. προσαγορεύομεν. Ἐῤῥωμένος ἐν Κυρίῳ καὶ ὑπερευχόμενος ἡμῶν [Col. 0748D] Ita omnino legendum cum mss. Bas. et Ven. Antiqua versio, doneris nobis, χαριτωθῇ ἡμῖν, editorum repudiandum. In margine etiam editionis Cotelerianae lectionem nostram ex alio ms. annotatam invenies. Mox καὶ ἀξιώτατε deest in cod. Bas. et in alio Cotelerii, qui notavit in marg.: Forte ἁγιώτατε. χαρισθείης ἡμῖν, θεοφιλέστατε καὶ ἀξιώτατε πάτερ.
I. Partes episcopi explicat. Errorem Eutychis exponit. —II. Quaenam acta sint contra ipsum in synodo. —III. De ementita appellatione Eutychis ad apostolicam sedem. Damnationis ejus confirmationem petit.
Sanctissimo et beatissimo patri et consacerdoti LEONI FLAVIANUS in Domino salutem.
Pietate et recta praedicatione verbi veritatis nihil honorabilius sacerdotibus, sicut nosti, Deo amantissime. Omnis enim nostra spes atque salus et retributio promissorum bonorum in his est. Propterea omnia facienda a nobis sunt, et laborandum pro vera fide et expositionibus dogmatibusque sanctorum Patrum: quatenus per omnia et inter omnes concussiones [Col. 0749B] rerum integra haec et inviolata serventur et custodiantur. Necessarium itaque fuit nunc, etiam videntes nos laedi orthodoxam fidem, et renovari Apollinaris et Valentini haereses ab Eutyche monacho, non hoc despicere, sed in aperto hoc pro cautela populi revelare. Iste enim, [Col. 0749D] Ex nostris codd. et Baluzii supplevimus repetitionem vocis iste, quam et Graecus textus approbat. iste Eutyches absconditum in se languorem malae sectae retinens, insiliens nostrae mansuetudini, inverecunde et impudenter in multos impietatem propriam praesumpsit inferre, dicens: Ante inhumanationem quidem Salvatoris nostri Jesu Christi duas naturas esse, divinitatis et humanitatis; [Col. 0749D] Sic omnes codices. Vulgati in margine, post unitionem. Caeterum unitatem dictum frequenter pro unitionem, quae in Graeco significatur. post unitatem vero, unam naturam factam; neque sciens quod dicit, neque de quibus affirmat. Neque enim unitas convenientium in Christo duarum naturarum, [Col. 0749D] Locus a Quesnello recte emendatus ex codice Thuaneo, cum antea sine ullo sensu legeretur, sicut una re proprietates. Hanc emendationem non tam Baluzii et nostri codices, verum etiam Graecus textus confirmat. Dein, in unitate perfecta, cod. Chig. sicut et vestra religiositas novit, proprietates [Col. 0749C] suas in unitate confudit, sed manent in unitate perfectae naturarum proprietates. Adjecit autem et aliam impietatem, dicens: [Col. 0749D] Sic iidem veteres codices. Vulgati editorum arbitrio, Corpus Domini, quod ex Maria factum est, non, etc.; ac mox, conspersionis. Antiquam lectionem emendare noluimus. Corpus quod ex Maria factum est, 790 Domini non esse nostrae substantiae, neque humanae consparsionis; sed humanum quidem illud vocat, non tamen nobis consubstantiale, neque genitrici ejus secundum carnem.
Et haec aiebat, cum in gestis Ephesi habitis a sancto et universali concilio, in epistola scripta ad impium damnatumque Nestorium aperte sic habeatur: Quia diversae quidem ad unitatem veram concurrere naturae; unus autem [Col. 0750D] Ita ex antiquissimo Veronen. collect. 17, cui et Graecus textus respondet. Alii codd. cum Quesn., ex ambobus Christus Dei Filius. In editis Concilior., ex ambabus Christus Dei Filius. ex ambabus Christus et Filius: non tamquam naturarum differentia sit perempta propter unitatem, sed potius effecerit nobis [Col. 0750A] unum Dominum Jesum Christum, divinitatis et humanitatis [Col. 0750D] Quesnellus omisit per; in omnibus autem quinque nostris codd. legitur. per ineffabilem et inintelligibilem ad unitatem concursionem. Et hoc non latet tuam sanctitatem, dum omnino legerit gesta quae Ephesi sunt confecta. Quae pro nihilo ponens idem Eutyches arbitratur non se daturum poenam praefinitam a sancto illo et universali concilio: quoniam per haec multi simpliciores ex ejus eloquiis in fidei sermone laeduntur. Accusatum vero eum a reverendissimo Eusebio, et occurrentem in sanctum concilium, et voce sua sectam propriam retegentem, alienumque existentem a recta fide damnavimus, sicut docebunt vestram sanctitatem omnia quae super eo sunt gesta, quaeque direximus cum nostris his litteris. Justum autem est et hoc vobis, sicut arbitror, intimari: quia idem Eutyches passus [Col. 0750B] justam canonicamque damnationem, cum debuisset secundis salvare priora, et per poenitentiam perfectam multasque lacrymas placare Deum, nostrumque cor vehementer contristatum in ejus ruina, per veram sanare poenitentiam: non solum hoc non fecit, sed etiam per omnia conturbare sanctam quae apud nos est Ecclesiam festinavit, propositiones injuriarum publice ponens et maledictionibus plenas; super haec et preces offerens piissimo [Col. 0750D] Cod. Veron., et Christianissimo. et Christi amantissimo nostro imperatori, et easdem arrogantia et petulantia plenas, per omnia divinas regulas conculcare conatus.
Sed his ita [Col. 0750D] Quesnel. cum edit. Concilior., gestis, Omnia et nostra et Baluzii exemplaria praetulimus. secutis, litterae nobis datae sunt vestrae sanctitatis per admirabilem comitem Pansophium, per quas sumus edocti, quia idem [Col. 0750C] Eutyches libellos direxit vobis plenos omni fallacia atque 791 calliditate, dicens: Judicii tempore libellos se dedisse appellationis et nobis et hic convenienti sancto concilio; et appellasse vestram sanctitatem: quod nequaquam ab eodem factum est; sed etiam [Col. 0750D] Quidam codd. et editi ante Quesn. post etiam addunt et. in hac parte mentitus est, [Col. 0750D] Legebat interpres, οἷα δι` ἀπάτης τοῦ ψεύδους, cum sit in textu οἷα (nos adjecimus δὴ πατὴρ ὢν τοῦ ψεύδους, velut pater mendacii existens. Haec Cotelerius. tamquam per fallaciam mendacii subrepere se sanctis vestris auribus putans. Commotus itaque, sanctissime pater, in his omnibus quae ab eo praesumpta sunt, et ob ea quae in nos et sanctissimam Ecclesiam facta sunt atque fiunt, [Col. 0750D] Ita omnes codd. Quesn. cum editis Concilior., pro consueta fiducia fiducialiter age. consuete fiducialiter age, secundum quod sacerdotio competit, propriamque faciens communem causam et sanctarum Ecclesiarum disciplinam, simul decernere [Col. 0750D] Cod. Chig. et in margine edit. Concilior., in [Col. 0751B] damnatione adversus eum regulariter facta. Edit. Concil., damnationem, sine praepositione in. in damnationem adversus eum regulariter [Col. 0751A] factam, et per propria scripta dignare; confortare autem et piissimi et Christo amantissimi nostri imperatoris fidem. Causa enim eget solummodo vestro solatio atque defensione, qua debeatis consensu proprio ad tranquillitatem et pacem cuncta perducere. Sic enim haeresis quae surrexit, et turbae quae [Col. 0751B] Editi et plerique codd., propter eum. Emendavimus ex antiquissimo ms. Veronen., cui et Graecus textus cohaeret. propter eam factae sunt, facillime destruentur, Deo cooperante per vestras sacratissimas litteras. Removebitur autem et concilium quod fieri divulgatur: quatenus nequaquam ubique sanctissimae turbentur Ecclesiae. Omnem quae vobiscum est fraternitatem ego et qui mecum sunt salutamus. Incolumis in Domino, et orans pro nobis, doneris nobis, religiosissime et sanctissime pater.
— Flavianum de receptis ejus litteris monet; gesta per eum adversus Eutychem laudat; sollicitudinem suam spondet.
LEO FLAVIANO episcopo Constantinopolitano.
Pervenisse ad nos tuae dilectionis [Col. 0752B] Intelligit epistolam 22, quam primo scriptam a Flaviano in admonitione eidem praemissa ostendimus. epistolas, ut [Col. 0752A] primum venientis filii nostri honorabilis viri Rodani opportunitatem reperimus, indicamus: quae nos de causa facerent certiores, quam apud vos pravo dolemus errore commotam. Quoniam aliter de fide quam convenit hic qui dudum religiosi videbatur propositi esse sentiret, quem a traditione catholica non decuerat deviare, sed in eadem quae tenetur ab omnibus credulitate persistere. Verum de hac re [Col. 0752B] Nimirum sequenti epistola 28. Post pauca Quesnellus, patiemur. At codex Grimanicus, ex quo uno hanc epistolam habemus, teste P. Cacciario, praefert patimur. plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit epistolas rescribimus: ut fraternitatem tuam quid de tota causa constitui debeat instruamus. Non enim patimur aut illum in suae persuasionis pravitate persistere, aut dilectionem tuam, quae zelo fidei, pravo et stulto resistit errori, diutina adversae partis impugnatione turbari. Supradictum vero filium nostrum, per quem [Col. 0752B] has epistolas dedimus, hac volumus qua dignum est affectione suscipias, et eo ad nos remeante rescribas. Data duodecimo kalendas Junias Asturio et Protogene coss.
1. Inter omnia Romanorum pontificum decreta fidei, celeberrima est sequens S. Leonis ad Flavianum epistola, qua tota de Incarnatione controversia exacte discussa ac definita, contrariisque Nestorii et Eutychetis erroribus proscriptis, catholica doctrina ita accurate nedum sententiis, sed etiam vocibus declarata invenitur, ut quidquid in ea scriptum est, ex apostolica et evangelica probetur sumptum esse doctrina (Epist. 152) . Jam S. Flavianus, cui explorata erat apostolicae sedis auctoritas, praemonuerat, rem hanc, Eutyche post Constantinopolitanum judicium turbas commovente, solo indigere pontificio impulsu atque subsidio quo cuncta ad tranquillitatem et pacem statim transferrentur (Epist. 26) . Enimvero ut primum transmissa in Orientem, post Ephesinum latrocinium, in quo per fraudem et vim suppressa fuerat ne legeretur, in lucem edita est, mox suscepta et subscripta fuit ab omnibus, ita ut haberetur universim tamquam regula fidei, ac veluti lydius lapis ex quo catholici ab haereticis discernerentur. Ita porro apparuit pontificiam definitionem sufficere, nec opus esse generali concilio, ut Flavianus etiam monuerat (Epist. 26) , cum etiam sine concilio, et antequam haberetur synodus Chalcedonensis, tota Ecclesia illam susceperit, eidemque episcopi suas subscriptiones apposuerint, non ut vim et auctoritatem illi adjicerent, sed ut se catholicos probarent, et ne, si renuerent, haeretici haberentur. Jam enim vulgatum fuerat, quod postea omnes reverendissimi episcopi clamaverunt in Chalcedonensi, act. 4, pag. 1403: Qui non consentit epistolae sanctissimi episcopi Leonis, haereticus est. Porro in eodem concilio, quo Ephesini latrocinii gesta rescindenda erant, maximis cum laudibus suscepta fuit act. 2 et 4, eoque honore habita ac si ab ipso Petro edita fuisset: quod et antequam ederetur, Petrus Chrysologus apostolicae auctoritatis callentissimus, observandum ac tenendum praedixerat epist. 25. Nihil pro apostolicarum definitionum auctoritate illustrius hoc totius Ecclesiae ac generalis synodi testimonio, quod Petrum in successoribus viventem et loquentem agnoscit. In Romana synodo sub Gelasio pronuntiatum fuit anathema, Si quispiam de hujus epistolae textu usque ad unum iota disputaverit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit (Tom. V Concil. Ven. edit. pag. 387) . Et S. Gregorius, lib. VI, epist. 2: Si quis contra harum quatuor synodorum fidem, et contra sanctae memoriae Leonis papae tomum atque definitionem aliquid umquam loqui praesumit, anathema sit.
2. Hinc in fidei professionibus nihil frequentius quam post generalia concilia hujus epistolae doctrinam profiteri. Apud Orientales, ubi Eutychis haeresis turbas excitaverat, haec consuetudo primum inducta, ut liquet inter caetera ex aliquot epistolis Hormisdae, ex epistola Petri diaconi ad Fulgentium, et ex concilio Apamensi an. 535. Idem mos etiam ad Occidentales transivit, et diu etiam obtinuit. Vide professionem Adelberti episcopi Morinensis ad Hincmarum Remensem ex Sirmondo editam tom. X Concil. Venetae editionis p. 1388, et sponsionem episcoporum provinciae Aquileiensis ad Paulinum patriarcham e ms. Vat. 1322 editam a Patre Bernardo de Rubeis in Monumentis Ecclesiae Aquileien. ad an. 801, pag. 380. Cum S. Amatus abbas jam moriturus professionem fidei edere vellet, hanc epistolam ad se afferri, et sibi legi jussit, quoniam in ipsa plenissima ratio fidei catholicae continetur, quemadmodum tradit ejus Vitae auctor, n. 24, tom. II, saecul. Benedictini II, pag. 126.
3. Inter divina officia olim in Romana Ecclesia tempore Adventus publice legebatur haec epistola, unde eam descriptam invenimus in Lectionariis quae usui erant basilicae Vaticanae, nec non in alio vetustissimo quod ad SS. Philippi et Jacobi basilicam pertinebat. Hinc in Ordine Romano XI, apud Mabillonium (Tom. II Mus. Italic. p. 123) , qui a Benedicto canonico basilicae S. Petri, saeculo XII, scriptus fuit, in Dominica 3 [Col. 0753] Adventus habetur: Deinde episcopi legunt quartam et quintam lectionem de epistola S. Leonis papae missa Flaviano episcopo de Incarnatione Domini contra Eutychen haereticum. Idipsum in aliis Italiae Ecclesiis receptum didicimus ex quampluribus mss. Lectionariis aliarum urbium, quae eamdem epistolam aliis atque aliis diebus eodem Adventus tempore exhibent. Ex ms. bibliothecae Regiae Quesnellus collegit (Diss. 1 ad an. 449, n. 9) , idem olim factitatum esse in Galliarum Ecclesiis, quod confirmari potest ex Lectionario S. Benigni Divionensis, quo Chiffletius usus est, cum eamdem epistolam edidit in calce operum Vigilii Tapsensis, nec non ex monumentis Gallicanis, quae a P. Martene laudantur De Antiquis monachorum Ritibus, lib. III, c. 2. Ex hujusmodi autem Lectionariis traducta fuit in aliquot collectiones Sermonum S. Leonis, quae ex Lectionariis originem ducunt.
4. Cum Gennadius, c. 70, Leonem inter ecclesiasticos scriptores retulit, hujus tantum epistolae fecit mentionem, eo quod haec super omnia ejus opera vulgatissima esset. Hinc autem eum certum ejusdem epistolae auctorem procul dubio existimavit. Quod si vulgatae ejusdem editiones Miraei, Fabricii atque Vallarsii, c. 84, in Prospero habent: Epistolae quoque papae Leonis adversus Eutychen de vera Christi Incarnatione ad diversos datae, et ab ipso dictatae dicuntur, corruptam lectionem et fucum facere, et legendum ei, id est Prospero, ab ipso scilicet Leone dictatae, Quesnellus contendit; Prosperum enim Leonis notarium fuisse Ado in Chronico scripsit. At emendatiores editiones et mss. nec et, nec ei praeferre, sed tantum ab ipso dictatae creduntur, pronuntiat Antelmius, epist. 2, n. 28 et 30. In ms. quidem antiquissimo capituli Veronensis, signato num. 46, sic legimus: Ab isto dictatae creduntur, uti ex Gennadio Marcellinus in Chronico retulit. Id tamen Gennadius non ex sua, sed ex Gallorum, inter quos versabatur, opinione tradidit: facile autem evenire solet ut quae opinione vulgari feruntur, augeantur vel etiam immutentur.
5. Enimvero Leonis, non autem Prosperi hanc et caeteras in Eutychen epistolas esse evidenter ostendit stylus, qui aliis Leonis Operibus similis, a stylo Operum Prosperi apertissime discrepat. Neque harum epistolarum auctor astrui potest Prosper, quin auctor simul dicatur caeterorum omnium Leonis Operum, ita ut ab initio ejus pontificatus usque ad finem omnes ejus non tam epistolas quam sermones scripserit, et eo quidem stylo, qui a suorum Operum stylo differret: quod sane incredibile dictu est, nec Gennadii textus, nec vulgata apud Gallos opinio prodidit; immo nec ipse Antelmius, quoad sermones, ausus est affirmare, ut patet ex eadem epist. 2, n. 40. Solum dici potest S. Prosper in has adversus Eutychen epistolas, quae peculiare Scripturarum et verborum studium exigebant, aliquid diligentiae ac subsidii contulisse; ex quo aliqui eas ab ipso dictatas crediderunt, et in Gallicani scriptoris gloriam apud Gallos vulgarunt.
6. Quantum porro intersit, ut tam celebris dogmatica epistola emendatissima, quoad fieri potest, edatur, cum per se satis intelligitur, tum vero demonstrant etiam luculentius illa trium episcoporum Galliae ad Leonem epist. 67, c. 2: Idcirco si dignanter admittitis, deprecamur ut opus et praesentibus et futuris temporibus profuturum (de hac epistola loquuntur), quod nos asservandi studio foliis mandare curavimus, sanctitas vestra percurrere, et si quid librarii errore defuerit, emendare dignetur. In hanc rem perficiendam codices triginta et amplius expendimus, et inter hos sex vetustissimos. qui millenariam aetatem attingunt. Cum haec epistola invenitur in omnibus collectionibus, quas in praefatione recensuimus, exceptis collect. 4, 6, 7, 14, 15 et 16, tum vero ad praecipuos cujusque collectionis mss. libros eamdem relegimus, inter quos vetustissimi sunt Vat. Reg. collect. 1, Vat. 1342 collect. 3, Vindebon. collect. 5, Vat. 5845 collect. 8, Vat. Ottobon. 93 similis, Vat. 3791 collect. 11, qui duo bis ex diversis fontibus eamdem epistolam exhibent; Vat. 1322 et Veron. 57 collect. 17, et Ratispon. collect. 19. Caeteros inferioris aetatis codices in annotationibus, ubi opus erit, memorabimus. Inter Lectionaria relegimus antiquissimum Vat. 3836. Addendi sunt praeterea duo alii codices millenarii, Veronensis 8, in quo haec epistola Leonis post epistolas canonicas describitur, et alius Veronen. 58, qui hanc epistolam ante quaedam documenta synodi Chalcedonensis repraesentat. Cum primam hujus epistolae editionem citabimus, intelligimus primam editionem Sermonum S. Leonis, cui haec epistola inserta est ante sermones de Nativitate ex ms. codice collectionis tertiae eorumdem Sermonum. Accedent tandem praeter codices Quesnelli alii quatuor a Baluzio adhibiti, nimirum Colbertinus 2574, Parisien., Divionen. et Corbeiensis, quorum tres postremi collectionem 17 Chalcedonensem continent.
7. Antiquissimam Graecam versionem, quae lecta et inserta fuit act. 2 synodi Chalcedonensis, primus edidit Joannes Leunclavius ex bibliotheca Sambuci Basileae an. 1578, postea ex aliis mss. Gerardus Vossius praepositus Tungrensis in calce Operum S. Gregorii Thaumaturgi an. 1604; dein vero Romani Conciliorum editores an. 1608, et a Romanis alii posteriores Conciliorum collectores. Graecum textum exegimus ad perantiquum ms. 19 monachorum S. Basilii Romanae urbis, cui aequalis videtur codex Coislinianus 211 (Bibl. Coislin. pag. 269) , a Montfauconio laudatus, ex quibus hanc unicam Romanorum pontificum epistolam Graecae collectioni Canonum insertam discimus (id praecipuam hujus epistolae apud Graecos celebritatem testatur), et ad codicem Venetum S. Marci 164, codici 555, omnino similem, qui Graecam collectionem Chalcedonensem complectitur; nec non ad alium item Venetum 165, qui nonnullas ejusdem collectionis partes continet. Hos ut distinguamus, codicem 164 primum ms. Venetum appellabimus, secundum vero codicem 165. Cum vero haec epistola in his Venetis codicibus duplici loco legatur, primum inter epistolas ante gesta, dein in ipsis gestis concilii, in quo lecta fuit; nonnumquam utrumque textum ejusdem codicis contulimus, et idcirco variantes lectiones primo vel secundo loco exhibitas allegabimus.
8. Hac occasione dicendum est aliquid de testimoniis Patrum, quae huic epist. 28 ad Flavianum in editis Conciliorum act. 2 Graece et Latine subjecta inveniuntur. His testimoniis editores Romani hanc notatiunculam praefixere: Pleraque haec sanctorum Patrum testimonia a S. Leone adjuncta sunt epistolae ipsius 97 (nunc 165) ad Leonem Augustum, sed in aliquibus Graecis codicibus concilii hujus inseruntur etiam hoc loco, nimirum post laudatam epistolam ad Flavianum. Haec autem Stephanus Baluzius intelligens de actione secunda notavit: Haec testimonia non exstant in codicibus mss., neque in antiquis editionibus: ac tamen etsi in aliquibus Graecis, ut monent editores Romani, inserantur in hoc loco, puto tamen lecta non fuisse in synodo, adeoque frustra descripta esse in his gestis, in quibus nulla horum testimoniorum mentio est, sed epistolae tantum. Omnem vero difficultatem sustulit observatio trium Graecorum exemplarium Chalcedonensium, quae memoravimus e bibliotheca Veneta S. Marci. Cum enim in his laudata ad Flavianum epistola, ut innuimus, bis proferatur, nimirum ante gesta, et in ipsis gestis; memorata testimonia Patrum non subjiciuntur epistolae gestis insertae, ut a Romanis edita sunt; sed describuntur post epistolam quae ante gesta exhibetur. Nec dubitamus quin in ipsis Graecis codicibus editorum Romanorum, qui praeferebant pariter hanc epistolam etiam ante gesta, ut liquet ex titulo ab iisdem proposito ante ipsa gesta cap. 7 (Tom. IV Concil. pag. 782) , non dubitamus, inquam, quin eadem testimonia similiter legerentur post epistolam ante gesta descriptam. Solum, sicuti istam praetermittendam putarunt in documentis ante ipsa gesta, ne eamdem iterum in gestis repeterent; ita ea testimonia epistolae gestis insertae appendenda censuere: de quo cum non admonuissent lectores, [Col. 0755] difficultati a Baluzio inductae causam dedere. Cautius se gessit Rusticus diaconus, cum omissa hac epistola ante gesta, eo quod in gestis, inquit, inserta sit (Tom. IV Concil. pag. 1982) ; testimonia quoque eidem subjecta praetermisit citius quam epistolae gestis insertae subjiceret. Hinc autem factum est ut haec testimonia in Latinis codicibus collectionis Chalcedonensis, quae a Rustico prodeunt, ante gesta non inveniantur; in gestis vero absint, eo quod in iisdem locum non habeant.
9. Caeterum eadem testimonia, quae in Graecis codicibus leguntur post sequentem epistolam, auctorem habere S. Leonem, non minus quam illa quae post epist. 165 ad Leonem Augustum descripta dabuntur, nihil est dubitandum. Non solum enim eadem utrobique sunt, si exigua quaedam excipias; sed praeterea liquet ex epist. 71 fuisse collecta post pseudosynodum Ephesinam, atque Abundio et Asterio episcopis, Basilio et Senatori presbyteris Constantinopolim missis ab ipso pontifice tradita, ut doctrinam epistolae ad Flavianum Graecorum et Latinorum Patrum auctoritatibus confirmarent; eademque una cum ipsis litteris in Constantinopolitano conventu a legatis fuisse producta ante synodum Chalcedonensem, manifestum est ex epist. 88. Hinc nihil mirum si haec testimonia in documentis Graecis ante gesta Chalcedonensia laudatae epistolae subjecta fuerint, licet primum ejusdem epistolae exemplum iisdem caruerit: unde nec a nobis eidem subjicienda sunt. Cum vero apud Latinos nullum exemplum hactenus inventum sit in quo haec testimonia post epistolam ad Flavianum describantur, sed ea separatim edita et inserta occurrant in nonnullis antiquis Latinorum collectionibus, nimirum in collect. 5 Quesnelliana cap. 41, ubi ea descripta reperies tomo tertio, et in mss. collect. 3 cap. 82, nec non in codice Veronensi 38 cap. 37, satis probabile est solos Graecos, qui ea simul allata et allegata acceperant in Constantinopolitano conventu exemplaria scripsisse, in quibus ea epistola una cum testimoniis legeretur, ac exinde in Graecos codices ante gesta Chalcedonensia utraque simul traduxisse. Ex his autem apparet quam perperam P. Garnerius horum testimoniorum collectionem Theodoreto tribuerit, de quo tamen plura in observationibus ad notam ultimam Quesnelli. Inter testimonia autem a Leone collecta primo loco occurrunt tria satis prolixa sumpta ex Hilario; et hunc quidem Latinum scriptorem Graecis antea incognitum, ex notitia testimoniorum Leonis inter Patres catholicae fidei assertores praecipuo honore in Chalcedonensi synodo a Cecropio Sebastopolitano episcopo allegatum credimus (Act. 2, tom. IV Concil. pag. 1207) .
Quod ignorantia sanctarum Scripturarum Eutychen haereticum fecerit. —II. Contra eos qui in duos filios dispensationis Dominicae mysterium scindere moliuntur. —III. Contra eos qui passibilem Divinitatem unigeniti Filii Dei audent asserere. —IV. Contra eos qui in duas naturas Christi temperamentum vel confusionem argumentantur. —V. Contra eos qui coelestem aut alterius cujusque substantiae existere formam servi, quam ex nobis assumpsit, insaniendo asserunt. —VI. Contra eos qui duas quidem ante adunationem naturas Domini delirant, unam vero post adunationem confingunt.
[Col. 0755] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Lectis dilectionis tuae [Col. 0755A] Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 11 primo loco cum prima editione, epistolis. Mox in Vat. Hisp. et alio Vat. collect. 11 secundo loco, sed gestorum; in Vat. Isid., sed et gestorum. litteris, quas miramur fuisse tam seras, et gestorum episcopalium ordine recensito, tandem [Col. 0755A] Editi ante Quesn., quid apud vos scandali contigerit, [Col. 0755B] atque contra integritatem, etc. Voces contigerit atque delevit Quesnellus, quia, inquit nota 2, superflua sunt et desunt tam in Graeca versione quam in omnibus codd. mss. Eas tamen Baluzius reperit in cod. Corb., in antiquis exemplaribus concilii V, et in Colbertino; nos autem praeterea invenimus in vetustissimis mss. Veron. 57, Vat. 1322, nec non in alio Vat. 1323, atque in Chigiano 483 collectionis Chalcedonensis; item in Vat. collect. 3, in mss. collect. 8, in Hisp. et Isid. aliisque hinc derivatis. Absunt autem a Veron. 8, a Vat. Reg. collect. 1, a Vindeb. collect. 5, a Ratisponensi, ab antiquissimo Lectionario Vat. 3836, ab exemplo primae editionis, aliisque exemplaribus, quae a Lectionariis proveniunt; et, ut [Col. 0756A] omittamus codices trium posteriorum collectionum atque Sichardum, desunt etiam in duobus mss. Baluzii Paris. et Divion. collect. Chalcedon. Hinc nihil in Quesnelli lectione immutandum credidimus. In perantiquo cod. Veron. 58 sic legitur: Quid apud vos scandali contigerit, contra integritatem fidei exortum fuisse cognovimus. quid apud vos scandali contra integritatem fidei exortum fuisset agnovimus; et quae prius videbantur occulta, nunc nobis reserata patuerunt. Quibus Eutyches, qui presbyterii nomine honorabilis videbatur, multum [Col. 0756A] Veronen. 8, impudens. Vide not. 3 Quesn. Mox, nimium imperitus in Vat. Reg. collect. 1. imprudens [Col. 0757A] et nimis imperitus ostenditur, ut etiam de ipso [Col. 0757C] Duo codd. Baluzii et quinque nostri collect. Chalcedon., praedictum sit. In Veron. 58, de eo praedictum sit. dictum sit a propheta: Noluit intelligere, ut bene ageret; iniquitatem meditatus est in cubili suo (Ps. XXXV, 4) . 803 [Col. 0757C] 24, qu. 3, Quid autem iniquius, c. 30. Quid autem iniquius quam [Col. 0757C] Cod. Ratisp., iniqua. Mox idem Ratisp. cum Veronensibus 8 et 57, atque mss. collect. 8, doctoribusque non credere. Quinque alii nostri libri mss. diversarum collectionum cum duobus Baluzii et editis ante Quesn., doctioribusque non credere. Caeteri ut in textu. Confer not. 4 Quesnelli. impia sapere, et sapientioribus doctioribusque non cedere? Sed in hanc insipientiam cadunt qui cum [Col. 0757C] Sex codices, ad agnoscendam. Dein, obstaculo pro obscuro in quatuor nostris mss. Prima editio, obscuro obstaculo. Vide not. 5 Quesnelli. ad cognoscendam veritatem aliquo impediuntur obscuro, non ad propheticas voces, non ad apostolicas litteras, nec ad evangelicas auctoritates, sed ad semetipsos recurrunt; et ideo magistri erroris existunt, quia veritatis discipuli non fuere. Quam enim eruditionem de sacris novi et veteris Testamenti paginis acquisivit, [Col. 0757C] Aliqui probae notae codices cum editis ante Quesn., qui nec; Vat. 1322, si nec. Paulo post iidem editi, regenaratorum. Quesnellus emendavit ex omnibus suis codicibus, quibus et nostri suffragantur. Vide notam ejus 6. qui ne ipsius quidem Symboli initia comprehendit? Et quod per totum mundum omnium regenerandorum voce depromitur, istius [Col. 0757B] adhuc senis corde non capitur.
Nesciens igitur quid deberet de Verbi Dei incarnatione sentire, nec volens ad promerendum intelligentiae lumen, in sanctarum Scripturarum latitudine laborare, illam saltem communem et indiscretam confessionem sollicito [Col. 0757C] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo, [Col. 0757D] apprehendisset. Vide not. 7 Quesn. Mox quam fidelium in omnibus codicibus collect. Chalcedon., tum nostris, tum Baluzii, et in aliis nonnullis. Dein, ex Maria pro et Maria in vulgatioribus editis et in quinque nostris exemplaribus; quae lectio in aliquot codicibus similiter reperitur aliquanto post. Caeteri omnes etiam potiores Quesnelli lectionem probant, de qua confer ejus not. 8. Post pauca, pro destruuntur, prima editio, dissolvuntur. recepisset auditu, qua fidelium universitas profitetur: Credere se in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum, Dominum nostrum, qui natus est de Spiritu sancto et Maria Virgine. Quibus tribus sententiis 805 omnium fere haereticorum machinae destruuntur. Cum enim Deus et omnipotens [Col. 0757C] Vulgati, et aeternus creditur Pater. Quesnellus, etsi vocem aeternus abesse vidit a plerisque et potioribus suis mss., retinendam nihilominus credidit, eo quod illam exigere videretur contextus; de quo vide ejus not. 9. At vix duo nostri codices hanc vocem praeferunt. Nec plurima ac praestantiora exemplaria, quae eamdem vocem omittunt, deserenda putavimus; [Col. 0758C] cum praesertim hic S. Leo palam respiciat et quasi repetat illam primam Symboli particulam, qua (ut dixit paulo ante) fideles profitentur credere se in Deum Patrem omnipotentem, ubi vox aeterni non exprimitur. Monemus vero quatuor praestantissimos codd. Veron. 57 et 58, Vat. 1322 ac Ratispon. praeterire et ante Pater; tres alios pariter insignes Veron. 8, Vat. 3836 et Vat. Isid. delere eamdem particulam ante vocem omnipotens. Secuti sumus mss. Vat. Reg. collect. 1, Vercell. collect. 8. Vat. collect. 11, primo loco, Chigianum, quatuor Baluzii, ac exemplar primae editionis, quibus Graeca interpretatio concinit. In cod. Vat. collect. 24, nec non apud Merlinum atque Sichardum, et omnipotens creditur, et Pater. In Hisp. et codd. collect. 21, et omnipotens, et Pater creditur sempiternus, idem Filius demonstratur. Vindebon. collect. 5, et omnipotens, et Pater creditur, consempiternus et Filius demonstratur. et Pater creditur, consempiternus eidem Filius demonstratur, in nullo a Patre differens, quia de Deo Deus, de omnipotente [Col. 0757C] omnipotens, de aeterno natus est coaeternus; [Col. 0759A] non posterior tempore, non inferior potestate, non dissimilis gloria, non divisus essentia: idem vero sempiterni genitoris unigenitus sempiternus natus est de Spiritu sancto et Maria Virgine. Quae nativitas temporalis illi nativitati divinae et sempiternae nihil minuit, nihil contulit, sed [Col. 0759B] Plerique et vetustissimi quidem codices, totum, nimirum tres Veron. Vat. collect. 3, item Vat. Hisp. atque Isid., alius Vat. collect. 11 secundo loco, Ratisp. [Col. 0759C] collect. 19 et omnes Latinae collectionis Chalced., tum nostri, tum Baluzii, uno Divionensi excepto, in quo prima manu scriptum nihilominus fuerat totam, at secunda totum. Retinuimus vulgatam lectionem totam, quippe quam non solum nostri codices collect. 1, 5, 8, Vindebon. Hisp., Vat. collect. 11, primo loco, mss. collect. 21 et 24, nec non vetustissimum Lectionarium Romanae Ecclesiae Vat. 3836, cum exemplaribus primae editionis, Merlini, atque Sichardi, sed Graeca quoque interpretatio in Chalcedonensi concilio lecta approbant. Paulo post, et jus diaboli, in prima editione, et apud Vossium in margine; ac dein quidam codices et eadem editio addunt nos ante vel post verbum superare. totam se reparando homini, qui erat deceptus, impendit; ut et mortem vinceret, et diabolum, qui mortis habebat 807 imperium, sua virtute destrueret. Non enim superare possemus peccati et mortis auctorem, nisi naturam nostram ille susciperet, et suam faceret, quem nec peccatum contaminare, nec mors potuit detinere. Conceptus quippe est de Spiritu sancto intra uterum matris Virginis, quae illum ita salva virginitate edidit, quemadmodum salva virginitate concepit.
[Col. 0759B] Sed si de hoc christianae fidei fonte [Col. 0759C] Ratisp., purissimum sincerum intellectum. Melius in Vat. collect. 11, secundo loco, purissimum, sincerumque intellectum. Postea, sibimet propria in Veron. 58, et tenebrabat in Veron. 57 et Vindebon. Hisp. purissimo sincerum intellectum haurire non poterat, quia splendorem perspicuae veritatis obcaecatione sibi propria tenebrarat; doctrinae se evangelicae subdidisset. [Col. 0759C] Addidimus Et mutata interpunctione, quae meliorem sensum parit, ex Vindebon. collect. 5, Ratisp. [Col. 0759D] et Vat. collect. 11, primo loco; quibus affinis est Graeca versio. Facile autem haec particula excidit ob concursum earumdem litterarum et in fine vocis praecedentis; quod antiquis librariis familiare est. Post pauca instrumentum pro instructum in eodem Vat. collect. 11, secundo loco. Vide not. 10 Quesn. Et dicente Matthaeo: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ; apostolicae quoque praedicationis expetisset instructum. Et legens in Epistola ad Romanos: Paulus servus Jesu Christi, vocatus apostolus, segregatus [Col. 0759D] Cod. Veron. 58, et duo Baluzii Colbert. ac Divion., in Evangelio. in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem (Rom. I, 1) ; ad propheticas [Col. 0759D] Quesnellus cum editis Leonis et nonnullis codd. inseruit quoque. Expunximus autem auctoritate plurium et potiorum nostrorum exemplarium, inter quae praecipua sunt tria antiquissima Veron., unum Vindebon. collect. 5 et Ratisp. Ita etiam Baluzii codd. cum editis conciliorum. Mox quidam mss. libri apud Quesn. not. 11, pia sollicitudine se contulisset. Dein Vat. 1322 cum prima editione, et inveniret; cujus loco, omissa littera t, in Veron. 58, et invenire. [Col. 0760B] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 24 et alio collect. 21, et invenisset. paginas piam sollicitudinem 809 contulisset. [Col. 0761A] Et inveniens promissionem Dei ad Abraham dicentis: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XII, 3, et XXII, 18) ; [Col. 0761B] Omnes editi cum plerisque codicibus. puncto affixo post vocem gentes, habent, Et ne. Sed hac ratione nominativus inveniens suspensus maneret. Hinc in aliquibus mss. antea emendatum fuit inveniret, vel invenisset. Cum vero fere omnia antiqua exemplaria [Col. 0761C] habeant inveniens, emendatione indigebat hic locus, eamque derivavimus ex Veron. 8 atque Ratisp., in quibus deest particula et, quae etiam in vetustiori ac emendatiori Graecae versionis codice Basiliano non apparet. ne de hujus seminis proprietate dubitaret, secutus fuisset Apostolum dicentem: Abrahae dictae sunt promissiones, et semini ejus. Non dicit, Et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, Et semini tuo, quod est Christus (Galat. III, 8) . Isaiae quoque praedicationem interiore apprehendisset auditu dicentis: Ecce virgo in utero [Col. 0761C] Editi vulgatiores cum Colbert. Baluzii, concipiet. Vide not. 13 Quesn., qui ex suis codicibus emendavit, uti etiam in nostris ac in exemplo primae editionis legitur. Mox iidem editi, et vocabitur; at omnes nostri et Quesnelli codices, et vocabunt. Vide not. 14 ejusdem. Dein, quod interpretatur, in Vat. Reg. collect. 1. accipiet et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus (Isai. VII, 14; Matth. I, 23) . Ejusdemque prophetae fideliter verba legisset: Puer natus est nobis, [Col. 0761C] Codd. Veron. 57, Ratisp. et duo nostri collect. Chalced., ac quatuor Baluzii cum editis Concilior. et prima editione, et filius. Dein iidem codices cum duobus aliis Vat. ac duobus Vindebon., Super humeros, uti etiam praeferunt quidam codd. a Quesnello laudati not. 15. Mox, et vocabitur in duobus nostris codd. et editis ante Quesnellum; confer notam ejus 16. filius datus est nobis, cujus potestas super humerum ejus, et vocabunt nomen ejus, magni consilii Angelus, [Col. 0761D] Voces Admirabilis, Consiliarius, desunt in Veron. 8, Ratisp., Vindebon. collect. 5 et duobus Vat. Baluzius notavit abesse pariter a ms. Parisiensi, et defuisse olim in Divionensi, ubi supra lineam posterius additae leguntur. In Graeca quoque interpretatione desiderantur. Econtra in Veron. 58 duae aliae voces praeterea adjiciuntur sic: Admirabilis, Consiliarius, Dei filius, Deus fortis. Admirabilis, Consiliarius, [Col. 0761B] Deus fortis, Princeps pacis, Pater futuri saeculi (Isai. IX, 6) . Nec [Col. 0761D] Quatuor Quesnelli mss. libri laudati ab eo not. 17, frustratoria eloquens. Prima editio, frustratorie ita loquens, Verbum. frustratorie loquens, ita Verbum diceret carnem factum, ut editus utero virginis Christus haberet formam hominis, et non haberet materni corporis veritatem. An 811 forte ideo putavit Dominum [Col. 0761D] Ms. Veron. 57, Vindebon. collect. 5 ac Ratisp. omittunt nostrum. Mox, nostrae non esse naturae in quatuor antiquis nostris exemplaribus. Dein Veron. 58, cum prima editione, ad beatam virginem Mariam. Alii duo codd. Veron. ac duo Vindebon. nec non [Col. 0762B] Ratisp. et quatuor Vat. cum editis Conciliorum et Graeca interpretatione praetereunt voces semper virginem. nostrum Jesum Christum non nostrae esse naturae, quia missus ad beatam Mariam semper virginem angelus ait: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque [Col. 0762B] Duo codd. Veron., unus Vindebon. collect. 5, [Col. 0762C] Ratisp. et unus Vat. delent et. et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) ? ut quia conceptus virginis divini fuit operis, non de natura concipientis fuerit caro concepti. Sed non ita [Col. 0762C] Quesnellus cum editis Leonis, nobis intelligenda, ut in aliquot mss. reperimus. Sed primam et Conciliorum editiones secuti, pronomen nobis delevimus potiorum codicum auctoritate, nimirum trium Veron., Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11 primo loco, [Col. 0763C] loco, Ratisp. et omnium mss. collect. Chalcedon., quibus Graeca versio suffragatur. Post pauca Quesnellus, mota sit generis. Lectionem antea vulgatam ex nostris codd. restituimus. Solum in Vindeb. collect. 5, semota. Mox vero codd. Veron. 8, Ratisp. et Vindeb. collect. 5 praetermittunt enim. intelligenda est illa generatio singulariter [Col. 0763A] mirabilis, et mirabiliter singularis, ut per novitatem creationis proprietas remota sit generis. Fecunditatem enim virgini Spiritus sanctus dedit, veritas autem corporis sumpta de corpore est; et aedificante sibi Sapientia domum (Prov. IX, 1) , Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) : hoc est, in ea carne quam [Col. 0763C] Vat. Hisp. et Isid., suscepit. Ratisp. et Vindeb. collect. 5 cum duobus Vat. atque editis Concil., sumpsit. Deinde Quesnellus cum anterioribus Leonis editionibus et plerisque mss., spiritus vitae. At monuit not. 18 in editis Concilior. et in cod. Victorino legi, spiritu vitae; «idque forte melius,» inquit: similiter et in Graeco redditum legitur. Hanc quidem lectionem confirmatam duobus antiquiss. Veron. 8 et 57, nec non Vat. 5845 collect. 8 Vindeb. Hisp. et exemplaribus primae editionis atque Sichardi, uti meliorem recepimus. assumpsit ex homine, et quam spiritu vitae rationalis animavit.
[Col. 0763C] Eadem fere sunt serm. 21, seu 1 de Nativ. cap. 2. Salva igitur proprietate utriusque naturae [Col. 0763C] Retinuimus voces et substantiae a Quesnello insertas ex sex codicibus ab eodem memoratis not. 19, [Col. 0763D] eo quod legantur etiam in quatuor nostris antiquissimis Vat. collect. 3, Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 8 et Lectionario Vat. 3836, nec non in Vercell. et Vat. collect. 11 primo loco, ac in exemplari primae editionis. In aliis vero nostris codicibus desiderantur, sicut et in Graeca versione. In serm. 21, c. 2, unde haec verba descripta fuerunt, vox substantiae legitur, sed vox naturae omittitur. Mox duo codd. Veron. 57 et 58, una coeunte persona; Veron. 8 et Vindeb. Hisp. cum aliquibus mss. Baluzii, in una coeunte persona. At lectionem textus praefert etiam laudatus sermo 21, c. 2. et substantiae, et in unam coeunte 813 personam, suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: [Col. 0763B] et ad resolvendum conditionis nostrae debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili: ut, quod [Col. 0763D] Vat. Hisp. et alius collect. 11, secundo loco, divinis remediis. Dein quatuor antiqui codd., mori possit ex uno, et mori non possit ex altero. In prima editione vero, et resurgere posset, ut in laudato serm. c. 2. nostris remediis congruebat, unus atque idem mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. [Col. 0763D] Eadem leguntur in serm. 23, seu 3 de Nativitate, [Col. 0764C] c. 2. In integra ergo veri hominis perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris. Nostra autem dicimus quae in nobis ab initio Creator condidit, et quae reparanda suscepit. Nam illa quae deceptor intulit, et homo deceptus [Col. 0764C] Quinque codd. antiqui, amisit, perperam. Unus duplici mm pro admisit praefert ammisit usu veteribus non infrequenti, apud quos scriptum reperitur ammoveo pro admoveo. Hinc uno m deleto illorum codicum error manavit. admisit, nullum habuerunt in Salvatore vestigium. Nec quia communionem humanarum subiit infirmitatum, ideo nostrorum fuit particeps delictorum. Assumpsit formam servi sine sorde peccati, humana augens, divina non [Col. 0765A] minuens: quia exinanitio illa qua se invisibilis visibilem praebuit, et Creator ac Dominus omnium rerum unus voluit esse mortalium, inclinatio fuit miserationis, non defectio potestatis. Proinde qui manens in forma Dei fecit hominem, [Col. 0765C] Tres codd. Veron. et Ratisp. omittunt idem. idem in forma servi factus est homo. Tenet 815 enim sine defectu proprietatem suam utraque natura: [Col. 0765C] Vat. Hisp. et Isid. cum tribus aliis codd., et sicut forma servi Dei formam non ademit (vel non adimit ), ita forma Dei servi formam non minuit. et sicut formam servi Dei forma non adimit, ita formam Dei servi forma non minuit. [Col. 0765C] Reliquae hujus capitis lineae eaedem habentur serm. 22, seu de Nativit. 2, c. 1. Nam quia gloriabatur diabolus hominem fua fraude deceptum divinis caruisse muneribus, et immortalitatis dote nudatum duram mortis subiisse sententiam, seque in malis suis quoddam [Col. 0765C] Quinque nostri codices, et totidem Quesnelli, ab eo indicati not. 20, habent de praevaricationis. At in serm. 22, c. 1, unde hic locus sumptus est, habetur de praevaricatoris, sicut et in aliis hujus epistolae mss. libris. Paulo post dyram . . . . sententiam in ms. Veron. 58. de praevaricatoris consortio invenisse solatium; Deum quoque, justitiae exigente ratione, erga hominem, quem [Col. 0765C] Veron. 58, in tantum honorem. Duo Vindebon., Ratisp., Veron. 57 et Vat. collect. 11, utroque loco cum prima editione delent in. in tanto honore condiderat, propriam mutasse sententiam; [Col. 0765B] opus fuit secreti dispensatione consilii, ut incommutabilis Deus, cujus voluntas non potest sua benignitate privari, primam erga nos pietatis suae [Col. 0765C] Editi ante Quesn. cum plerisque mss., dispensationem. Ille vero praeferendam putavit vocem dispositionem ex quatuor codd. ab eo allegatis not. 21, quibus [Col. 0765D] etsi soli sex nostri antiqui libri accedant, Veron. 8, Vat. Reg. collect. 1, alius Vat. collect. 3, Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11, primo loco, et Ratisp., hanc nihilominus lectionem ex eo potissimum retinuimus, quia serm. 22, c. 1, eadem exhibetur. dispositionem sacramento occultiore compleret; et homo diabolicae iniquitatis versutia actus in culpam contra Dei propositum non periret.
[Col. 0765D] Eadem serm. 22, c. 2. Ingreditur ergo haec mundi [Col. 0765D] Veron. 8, Vindebon., Hisp., Ratisp., duo Vat. 1322 et 3791, primo loco, cum duobus mss. Baluzii et editis Conciliorum, infirma. Caeteri codices, infima, et sic quoque legit Graecus interpres. infima Filius Dei, de coelesti sede descendens, 817 et a paterna gloria non recedens, novo ordine, nova nativitate generatus. Novo ordine, quia [Col. 0765C] invisibilis in suis, visibilis [Col. 0765D] Vat. Hisp. et Isid., apparuit in nostris. Mox, pro ante tempora manens, duo codd., ante tempora aeterna manens; prima editio, ante tempora aeternus manens. In epist. 31, c. 2, habetur: Sacramentum reconciliationis nostrae ante tempora aeterna dispositum. factus est in nostris, incomprehensibilis voluit comprehendi; ante tempora [Col. 0767A] manens esse coepit ex tempore; universitatis Dominus servilem formam, obumbrata majestatis suae immensitate, suscepit; impassibilis Deus non dedignatus est homo esse passibilis, et immortalis mortis legibus subjacere. Nova autem nativitate generatus: quia inviolata [Col. 0767C] Tres nostri codices et unus Baluzii, Virgo. Dein Hisp. et Isid. cum quatuor aliis codd., et carnis materiam; Vat. collect. 11 primo loco, sed carnis materiam; duo mss. collect. 21, inviolata virginitas, quae concupiscentiam nescivit, carnis materiam ministravit. virginitas concupiscentiam nescivit, carnis materiam ministravit. Assumpta est [Col. 0767C] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo interserunt igitur. Vide not. 22 ejusdem Quesn. de Matre Domini, natura, non culpa; nec in Domino Jesu Christo, [Col. 0767C] Eadem fere habentur serm. 24, c. 3. ex utero virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo [Col. 0767C] Vulgatiores editi cum Hisp., Isid., Veron. 58, Vat. 1322, et tribus aliis codd., nostrae est naturae dissimilis. Caeteri codices et prima editio lectionem a Quesnello inductam confirmant. Vide notam ejus 23. nostri est natura dissimilis. Qui enim verus [Col. 0767C] Verbum est delent tres mss. codd. Veron. et Ratisp. Post pauca, dum in invicem in Veron. 57, Ratisp. et duobus Chalcedon. est Deus, idem verus est homo, et nullum est in hac unitate mendacium, dum invicem sunt et humilitas hominis et altitudo Deitatis. Sicut enim Deum non mutatur miseratione, ita homo non consumitur 819 dignitate. [Col. 0767C] Eadem sunt in serm. 54, c. 2. Agit enim [Col. 0767B] utraque forma cum alterius communione, quod proprium est; Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exsequente quod carnis est. Unum horum coruscat miraculis, aliud succumbit injuriis. Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae [Col. 0767D] Veron. 58, non recidit . . . . non reliquit. Editi ante Quesn. cum. mss. collect. 24, non recessit . . . . non reliquit. Quesnelli lectionem, de qua vide ejus not. 24, caeteri nostri codd. approbant. non recedit, ita caro naturam nostri generis non relinquit. Unus enim idemque est, [Col. 0767D] Verba quod saepe dicendum est desunt in tribus mss. Veronensib., in omnibus Chalcedon., in utrisque Hisp., in Ratisp. nec non in Graeca versione. Sed cum in aliis codd., praesertim collect. 1, 3, 5, 8, 11, et in vetustissimo Rom. Eccl. Lectionario Vat. 3836 inveniantur, ea expungere non audemus. Mox, pro Deus per id, in Vat. Isid., Filius Dei per id. quod saepe dicendum est, vere Dei Filius, et vere hominis filius. Deus per id quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) ; homo per id quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid., 14) . Deus per id quod omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Ibid., 3) ; homo per id quod [Col. 0767D] Cod. Vindeb. Hisp., factum est ex muliere, factum sub lege; et refertur ad Verbum, ut in antecedentibus: Verbum caro factum est. factus est ex muliere, factus sub lege (Galat. IV, 4) . Nativitas carnis manifestatio est humanae naturae; [Col. 0767C] partus virginis, divinae est virtutis indicium. Infantia parvuli ostenditur humilitate cunarum (Luc. II, 7) : magnitudo Altissimi declaratur [Col. 0769C] Vat. 3791 collect. 11 secundo loco, in excubiis angelorum. Dein, Herodes impius, in editis ante Quesn. et in quibusdam mss. vocibus angelorum (Luc. II, 13) . Similis est rudimentis hominum, quem Herodes impie molitur occidere (Matth. II, 16) ; sed Dominus est omnium, quem 821 [Col. 0769C] Editi Concil. cum codd. Vat., Hisp., Isid. et collect. 21, magi gaudentes suppliciter veniunt adorare. At in puriori ms. Hisp. Vindebon., magi gaudentes suppliciter adorare: ex errore autem nominativi gaudentes pro gaudent posteriores exscriptores ejusdem collectionis ex ingenio supplevisse videntur verbum veniunt. Mox Veron. 58 et Vat. 1322, cum Parisiensi et Colbertino Baluzii: Nam cum ad praecursoris sui. Veron. 57 delet sui. Dein, veniret pro venit in editis Leonis ante Quesn. nullo nostro codice suffragante. magi gaudent suppliciter adorare. Jam cum ad praecursoris sui Joannis baptismum venit (Matth. III, 13) , ne lateret quod carnis velamine Divinitas tegeretur, vox Patris de coelo intonans dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene [Col. 0769C] Tres mss. Libri Veron., totidem Baluzii, ac praeterea Vindebon. Hisp., et unus Vat. collect. 11, secundo loco, complacuit. Deinde, utique pro itaque in Veron. 58 et Vat. 1322. Diaboli vero pro diabolica in Vat. Reg. collect. 1, in Vindebon. Hisp., in Ratisp. [Col. 0769D] et Vat. collect. 11, secundo loco. complacui (Ibid., 17) . Quem itaque sicut hominem diabolica tentat astutia, eidem sicut Deo angelica famulantur officia (Matth. IV, 1, 11) . Esurire, sitire, lassescere atque dormire, evidenter humanum est. Sed [Col. 0769D] Vat. cod. 5845, de quinque panibus. Editi Leonis ante Quesn. cum mss. collect. 11, primo loco et collect. 24, et de quinque panibus. Mox saturare pro satiare in Veron. 8 et Vat. collect. 3. quinque panibus quinque millia hominum satiare (Joan. VI, 5) , et largiri Samaritanae aquam vivam (Joan. IV, 10) , cujus haustus bibenti [Col. 0769D] Tres codd. Veron. et duo alii collect. Chalcedon., praestitit. Editi ante Quesn. cum codd. collect. 11, 21 et 25, praestat. praestet ne ultra jam sitiat; supra dorsum maris plantis non [Col. 0769D] Editi Quesnello anteriores cum mss. collect. 21 et 24, subsidentibus. Caeteri codices, desidentibus, paucis exceptis, qui lectione huic affini, sed corrupta praeferunt desitientibus, desinentibus, desudantibus, vel desistentibus. Vide not. 25 Quesn. desidentibus ambulare (Matth. XIV, 25) , et elationes fluctuum increpata tempestate consternere (Luc. VIII, 24) ; sine ambiguitate divinum est. Sicut ergo, ut multa praeteream, non ejusdem naturae est, flere miserationis affectu [Col. 0769D] Cod. Veron. 58, duo Vat. 1342 collect. 3, et 1322 collect. Chalcedon., Vercell. collect. 8 et mss. collect. 21, cum prima editione addunt Lazarum. amicum mortuum (Joan. XI, 35) , et eumdem, remoto quatriduanae aggere 823 sepulturae, [Col. 0769D] Particulam et in aliquibus editionibus, et a Quesnello insertam delevimus uti superfluam auctoritate [Col. 0770C] trium mss. Veron., item Vindebon. collect. 5, utriusque Hisp., Isid., Ratisp. et aliorum codicum. Deest etiam in Graeca versione et in codicibus quibus Baluzius usus est. Mox, in cruce pro in ligno legitur in Vat. collect. 3 et alio Vat. 5845 collect. 8, in Hisp., Isid. ac in mss. collect. 21. Dein, paradisi januas in Veron. 57 ac 58, in tribus nostris et duobus Baluzii codd. collect. Chalcedon. Rusticus vero monuit in quibusdam suis codd. scriptum fuisse portas, quod nos in caeteris mss. reperimus, et Baluzius in duobus Chalcedon. ad vocis imperium excitare redivivum (Ibid., 43) ; aut in ligno pendere, et in noctem luce conversa, omnia elementa tremefacere; aut clavis transfixum esse, et paradisi portas fidei latronis aperire (Matth. XXVII, 35) ; ita non ejusdem naturae est, dicere: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) , et dicere, Pater major me est (Joan. XIV, 28) . Quamvis [Col. 0769C] enim in Domino Jesu Christo Dei et hominis una [Col. 0771A] persona sit; aliud tamen est, [Col. 0771C] Melior visa est haec lectio, quam non solum prima editio et Conciliorum, verum etiam tres libri mss. Veron. nec non Vat. Reg. collect. 1, alius Vat. collect. 3, alius collect. 11, secundo loco, Ratisp. ac tres nostri collect. Chalcedon. cum codd. Baluzii praeferunt. Alias, unde contumelia in utroque communis, aliud unde, etc. unde in utroque communis est contumelia, aliud unde communis est gloria. De nostro enim illi est minor Patre humanitas; de Patre illi est aequalis cum Patre Divinitas.
Propter [Col. 0771C] Peculiare est Leonem sumpsisse hunc locum ex Augustini libro contra sermonem Arianorum cap. 8, et nunc iisdem, nunc aliis verbis utendum credidisse. Sic enim ibi legitur: Ac per hoc propter istam unitatem personae in utraque natura intelligendam et Filius hominis dicitur descendisse de coelis, quamvis sit ex ea quae in terra fuerat Virgine assumptus; et Filius Dei dicitur crucifixus et sepultus, quamvis haec non in Divinitate ipsa, qua est Unigenitus Patri coaeternus; sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus . . . . Unigenitum vero Filium Dei crucifixum et sepultum omnes etiam in Symbolo confitemur. Unde est et illud Apostoli: Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae [Col. 0771D] crucifixissent. Id in magnam Augustini gloriam cedit, et Leonis quoque studium ac diligentiam commendat. Duo mss. Veron. et tres collect. Chalcedon. pro ergo habent enim. Editiones Conciliorum omittunt utrumque. hanc ergo unitatem personae in utraque natura intelligendam, et Filius hominis [Col. 0771D] Duo antiquiss. Vat. 1342 collect. 3, et 5845 collect. 8, dicitur, ut in recitato Augustini textu. Mox pro assumpserit in prima editione assumpsit. Dein, crucifixus legitur in Veron. 57. legitur descendisse de coelo, cum Filius Dei carnem de ea Virgine de qua est natus, assumpserit. Et rursus Filius Dei crucifixus dicitur ac sepultus, cum haec non in Divinitate ipsa, qua Unigenitus consempiternus et consubstantialis est Patri, sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus. [Col. 0771B] 825 Unde Unigenitum Filium Dei crucifixum et sepultum omnes etiam in Symbolo confitemur, secundum [Col. 0771D] Omnes codd. collect. Chalcedon., utrique Hisp., nec non Isid. et Vat. 5845, cum edit. Concil., illud Apostoli dictum. Post pauca, Dominum gloriae crucifixissent, in Ratisp. cod., sicuti etiam apud Augustinum legitur. illud Apostoli: Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (II Cor. II, 8) . Cum autem ipse Dominus noster atque Salvator fidem discipulorum [Col. 0771D] Cod. Vat. collect. 24 et Sichardus addunt suorum. In editis Leonis ante Quesn., perperam, Suorum [Col. 0772C] suis interrogationibus audiret. Vide not. 26 Quesn. suis interrogationibus erudiret, Quem [Col. 0772C] Addidimus me ex tribus vetustiss. Veronen., ex Vat. Reg. collect. 1, Vindebon. Hisp., Vat. collect. 11, utroque loco, Ratisp., Romano Lectionario, Vat., ac tandem ex Vat. 1322 collect. Chalcedon. aliisque quatuor apud Baluzium. Solum duo ex laudatis codd., Veron. 8 et 58, habent: Quid me, inquit, dicunt? Dein, vos, ait, quem me dicitis esse? in duobus Veronen. et in Ratisp. In alio autem Veron., Vos, ait, quid me dicitis esse? In Vindebon. Hisp. deest ait; in uno Vat. autem desideratur. me, inquit, dicunt homines esse Filium hominis? Cumque illi diversas aliorum opiniones retexuissent, Vos autem, ait, quem me esse dicitis? Me utique, qui sum Filius hominis, et quem in forma servi atque in veritate carnis aspicitis, quem me esse dicitis? Ubi B. Petrus divinitus inspiratus, et confessione sua omnibus gentibus profuturus, Tu es, inquit, [Col. 0772C] Codd. Ratisp. et Vat. collect. 11, secundo loco, praetereunt Christus. Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . Nec immerito beatus est pronuntiatus a Domino, et [Col. 0773A] a principali petra soliditatem et virtutis traxit et nominis, qui per revelationem Patris eumdem [Col. 0773C] Veron. 58 addit Deum. Mox, sine altero pro sine alio in prima editione, et in Vat. 546 collect. 21. Paulo post, sed aequalis in vulgatis ante Quesn., nullo nostro codice opitulante, nec primae editionis exemplo. et Dei Filium est confessus et Christum: quia unum horum sine alio receptum non proderat ad salutem; et aequalis erat periculi Dominum Jesum Christum aut Deum tantummodo sine homine, aut sine Deo solum hominem credidisse. Post resurrectionem vero Domini (quae 827 utique veri [Col. 0773C] Prima editio et codd. collect. 21 ac 24, hominis fuit. Alia exemplaria ut in textu. Vide not. 27 Quesnelli. Mox, quia aliter non est resuscitatus in vulgatis Leonis ante eumdem Quesn., qui cum prima editione et editis Concil. suisque codd. textus lectionem recepit, quam omnes quoque nostri antiqui libri approbant. corporis fuit, quia non alter est resuscitatus, quam qui fuerat crucifixus et mortuus) quid aliud quadraginta dierum mora gestum est, quam ut fidei nostrae integritas ab omni caligine mundaretur? Colloquens enim cum discipulis [Col. 0773C] In Veron. 57 ac in Vindebon. Hisp. alioque Vat. desideratur suis. suis, et cohabitans atque convescens (Act. I, 4) , et pertractari se diligenti curiosoque contactu ab eis, [Col. 0773C] Veron. 8, quos dubitasse perspiciebat. Mox, assensum adhibens pro admittens in Vat. Hisp. In Vat. autem Isid., assensum admittens; et in Vat. 546 collect. 21, assensum praebuit. quos dubietas perstringebat, admittens, [Col. 0773B] ideo et [Col. 0773D] Duo Veron. 57 et 58, cum Parisien. et Corb. Baluzii, clausis januis ad discipulos; Colbert., clausis januis introibat ad discipulos. clausis ad discipulos januis introibat, et flatu suo dabat Spiritum sanctum (Joan. XX, 22) , et donato intelligentiae lumine, sanctarum Scripturarum occulta pandebat; et rursus [Col. 0773D] Vocem idem a Quesnello expunctam, quae quidem abest in editis Concil. et nonnullis nostris codd. revocavimus complurium et praestantiorum exemplarium auctoritate, nimirum trium Veron. Vat. collect. 3, Ratisp., alterius Vat. collect. 11 secundo loco, duorum collect. Chalced., quatuor Baluzii, nec non mss. collect. 21 et 24, quibus Graeca interpretatio concinit, ὁ αὐτὸς, ipse. idem vulnus lateris (Ibid.) , fixuras clavorum et omnia recentissimae passionis signa monstrabat, dicens: Videte manus meas et [Col. 0773D] Primae editionis exemplar et cod. Vat. Reg., pedes meos. Mox, non habent in Vat. 1322. pedes, quia ego sum. Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) ; ut agnosceretur in eo proprietas divinae humanaeque naturae individua permanere; et ita sciremus Verbum [Col. 0774C] Editi cum quibusdam mss., hoc non esse. Potiorum et plurium codd. et primae editionis syntaxim praetulimus. Mox, et unum Dei Filium in utrisque Hisp. et in Vat. Isid. Editi ante Quesn., et ut unum Dei Filium. Dein pro confiteremur in Vat. 1322, confiteamur; in Vindebon. collect. 5, confitemur. non hoc esse quod carnem, ut unum Dei Filium et Verbum confiteremur et carnem. Quo fidei sacramento Eutyches iste nimium aestimandus 829 est vacuus, [Col. 0774C] Veron. 58, quia naturam. Paulo post, qui solvit Jesum Christum in prima editione et quinque mss. qui naturam nostram in Unigenito Dei, nec per humilitatem mortalitatis, nec [Col. 0773C] per gloriam resurrectionis agnovit. Nec sententiam beati apostoli et evangelistae Joannis expavit dicentis: Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est: et omnis spiritus qui solvit Jesum, [Col. 0775A] ex Deo non est, et hic est Antichristus (I Joan. IV, 1) . Quid autem est solvere Jesum, nisi humanam ab eo separare naturam [Col. 0775C] Codd. collect. 24 cum vulgatioribus editis, et sacramentum fidei, per quod salvati sumus. Omnes nostri codd. cum prima editione lectionem a Quesn. textui insertam confirmant, exceptis duobus, in quibus vox unum omittitur. Vide not. 29 ejusdem. et sacramentum, per quod unum salvati sumus, impudentissimis evacuare figmentis? Caligans vero circa naturam corporis Christi, necesse est ut etiam in passione ejus eadem obcaecatione desipiat. Nam [Col. 0775C] Vat. Hisp. et Isid., qui crucem. si crucem Domini non putat falsam, et susceptum pro mundi salute supplicium verum fuisse non dubitat; cujus credit mortem, agnoscat et carnem: nec diffiteatur nostri corporis hominem, quem cognoscit fuisse passibilem; quoniam negatio verae carnis, negatio est etiam corporeae passionis. Si [Col. 0775C] Cum plerisque et optimae notae codd. nec non cum prima editione, et Conciliorum, quibus Graeca versio cohaeret, reposuimus ergo pro enim, quod in paucioribus mss. et in Leonis editis habetur. Cod. Vat. collect. 3 habet Qui ergo pro Si ergo. Quidam codd. praesertim collect. Chalcedon., suscepit pro suscipit; ac dein, non avertat pro non avertit in Vindebon. Hisp. ergo Christianam suscipit fidem, et a praedicatione Evangelii suum non avertit auditum; videat quae natura 831 transfixa clavis pependerit [Col. 0775C] Ratisp., in cruce et aperto. Mox, militis lancea in [Col. 0775D] Vat. collect. 11, primo loco. Dein pro fluxerit aliqui nostri codd., fluxerunt, fluxerint, vel effluxerint cum editis ante Quesn. in [Col. 0775B] crucis ligno, et aperto per militis lanceam latere crucifixi, intelligat unde sanguis et aqua fluxerit, ut Ecclesia Dei et lavacro [Col. 0775D] Solus Vindebon. Hisp., regeneretur. Mox Vindebon. collect. 5, Ratisp. et mss. collect. 24, atque Baluzii omittunt et ante beatum. Postea, fiat sanguinis Jesu Christi in Vat. Hisp., Isid., Veron. 58 et Vat. 1322. rigaretur et poculo. Audiat et beatum Petrum apostolum praedicantem, quod sanctificatio Spiritus per aspersionem fiat sanguinis Christi. Nec transitorie legat ejusdem apostoli verba dicentis: Scientes, quod non corruptibilibus argento et auro redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni incontaminati et immaculati Jesu Christi (I Petr. I, 18) . Beati quoque Joannis apostoli testimonio non resistat, dicentis: Et sanguis Jesu [Col. 0775D] Codd. utrique Vindebon. addunt Christi post vocem Jesu. Filii Dei emundat nos ab omni peccato (I Joan. I, 7) . Et iterum: Haec est victoria quae [Col. 0775D] Duo codd. Veron. et Ratisp., et hic, et post pauca, vicit pro vincit. Dein, fides nostra pro fides vestra scripsimus ex plerisque ac potioribus mss. cum editione prima, et Conciliorum, ac interpretatione Graeca. Mox Veron. 8, Vindebon. collect. 5 et Ratisp. ignorant conjunctionem et. In Joanne quidem post versum antecedentem immediate subjiciuntur versus sequentes, [Col. 0776C] Quis est, etc. Post pauca in iisdem Veron. et Ratisp., quia Jesus est Filius Dei. vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4) . Et: Quis est qui vincit mundum, nisi qui credit, [Col. 0775C] quoniam Jesus est Filius Dei? Hic est qui venit per aquam et sanguinem, Jesus Christus; non in aqua solum, sed in aqua et sanguine. Et spiritus est, qui testificatur, quoniam [Col. 0776C] Editi ante Quesn. cum mss. Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 11, 21 et 24, habent: Christus est veritas, [Col. 0777C] itemque in Vindebon. collect. 5, secunda manu: ac propterea restringenda est Quesnelli propositio, qua not. 31 lectionem textui insertam contineri affirmavit in omnibus mss., sed explicanda de codicibus suis. Postea duo codd. Veron. utrique Vindebon., Chigianus ac Ratisp., et aqua. Dein Veron. 57, Vat. collect, 3, cum alio Vat., Hi tres unum sunt. Editi ante Quesn. cum quibusdam mss., et hi tres. spiritus est veritas. Quia tres [Col. 0777A] sunt, qui testimonium dant, spiritus, aqua, et sanguis, et tres unum sunt. Spiritus utique sanctificationis, et sanguis redemptionis, et aqua baptismatis: quae tria unum sunt, et individua manent, nihilque eorum a sui connexione sejungitur; quia catholica Ecclesia hac fide vivit, [Col. 0777C] Hac pro ac reposuimus ex prima editione, et quinque antiquioribus et optimis mss. Mox voces in Christo Jesu desunt in decem codd. et in Graeca versione. Prima editio et Vindebon. Hisp., in Domino Jesu Christo. hac 833 proficit, ut in Christo Jesu nec sine vera Divinitate humanitas, nec sine vera credatur humanitate Divinitas.
Cum autem [Col. 0777C] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, ad interrogationem. Vide not. 32 Quesn. Post pauca, responderet pro responderit in duobus mss. Veronens. Dein in quatuor codd. abest vox nostrum, et postea in decem vox ejus. ad interlocutionem examinis vestri Eutyches responderit, [Col. 0777B] dicens: Confiteor ex duabus naturis fuisse Dominum nostrum ante adunationem; post adunationem vero unam naturam confiteor: miror tam absurdam tamque perversam ejus professionem nulla judicantium increpatione reprehensam, et sermonem nimis insipientem [Col. 0777C] Voces nimisque blasphemum omittuntur in duobus mss. Veron., in Vat. 1322, in Vindebon. Hisp., [Col. 0777D] in Ratisp. et in duobus Thuaneis a Quesnello memoratis not. 33, et apud Facundum. nimisque blasphemum, [Col. 0777D] Vide not. 34 Quesn., ubi exhibet variantem codicis Corb. et Facundi, apud quem mox, ante adunationem legitur pro ante incarnationem, ut idem Quesn. animadvertit not. 35. ita omissum, quasi nihil quod offenderet esset auditum; cum tam impie duarum naturarum ante incarnationem unigenitus Dei Filius fuisse dicatur, quam nefarie postquam Verbum caro factum est, natura in eo singularis asseritur. Quod ne Eutyches ideo vel recte vel tolerabiliter aestimet dictum, quia nulla vestra est sententia [Col. 0777D] Cod. Veron. 58, confutatus. Mox, dilectionis tuae diligentiam habent plerique etiam vetustiores codices cum editis Concilior. et Graeca versione, nec non quinque a Quesnello laudati not. 36. Ex his nonnulli addunt igitur post voces dilectionis tuae. Lectionem tamen editionum Leonis aliis codd. confirmatam praesertim Vindebon. collect. 5 Ratisp. et Romanae Ecclesiae Lectionario Vat. 3836, utpote valde congruam haud excludendam putavimus. Prima editio, [Col. 0778C] sollicitudinis tuae diligentiam commonentes, hortamur, frater charissime, etc. confutatum, sollicitudinis tuae diligentiam commonemus, frater charissime, ut si per inspirationem misericordiae Dei ad satisfactionem [Col. 0779A] causa perducitur; imprudentia hominis 835 imperiti etiam ab hac sensus sui [Col. 0779B] Cod. Veron. 58, per te, perperam pro peste. In Hisp. et Isid. nec non in Vat. collect. 3 et in mss. collect. 11, 21 et 24 cum editis ante Quesn., macula per te purgetur; quae lectio orta videtur ex emendatione antiqui librarii, qui nactus in aliquo codice simili laudato Veron. voces per te, videns sensum [Col. 0779C] imperfectum, ex ingenio addidit vocem macula. In ms. Vercell. collect. 8, pravitate purgetur. Caetera exemplaria lectionem a Quesnello inductam approbant. Confer ejus notam 37. peste purgetur. Qui quidem, sicut gestorum ordo patefecit, bene coeperat a sua persuasione discedere, cum vestra sententia coarctatus profiteretur se dicere quod ante non dixerat, et ei fidei acquiescere cujus prius fuisset alienus. Sed cum anathematizando impio dogmati noluisset praebere consensum, intellexit eum fraternitas vestra in sua manere perfidia, dignumque esse qui judicium condemnationis exciperet. De quo si fideliter atque utiliter dolet, et quam recte mota sit episcopalis auctoritas vel sero cognoscit; vel si ad satisfactionis plenitudinem omnia quae ab eo male sunt sensa viva voce et praesenti subscriptione damnaverit, non erit reprehensibilis erga correctum [Col. 0779B] quantacumque miseratio: quia Dominus noster verus et bonus pastor, qui animam suam posuit pro ovibus suis (Joan. X, 11) , et qui venit animas hominum salvare, non perdere (Luc. IX, 56) , imitatores nos suae vult esse pietatis: ut peccantes quidem justitia coerceat, conversos autem misericordia non repellat. TUNC enim demum fructuosissime fides vera defenditur, quando etiam a sectatoribus suis opinio falsa damnatur. Ad omnem vero causam pie ac fideliter exsequendam, 837 [Col. 0779C] Prima editio et illa Chiffletii cum paucis nostris mss. codd., fratrem nostrum, caeteri cum Graeca versione, fratres nostros. Vide not. 38 Quesn. Mox, Julianum pro Julium habent mss. libri Vindebon. collect. 5 utrique Hisp., Vat. Isid., alius Vat. collect. 14, unus Patavinus S. Justinae, duo Veron. et Colbert. Baluzii cum editis ante Quesn. Julium autem praeferunt, praeter codices ab isto allegatos not. 39, antiqui libri Vat. collect. 3, item alius Vat. 5845, ac Vercell. collect. 8, Ratisp., Lectionarium Vat. 3836, et omnes codices collectionis Chalcedon. tum nostri tum Baluzii, nec non Graeca interpretatio, quam ex mss. Venetis emendavimus. Julium quidem, non autem Julianum Romanae sedis legatione functum et probat Quesnellus laudata nota 39, et nos multo magis confirmabimus, cum eumdem Julium Puteolanum [Col. 0779D] episcopum, non autem Julianum Coensem pseudosynodo Ephesinae interfuisse in observationibus ad eamdem notam ostendemus. fratres nostros Judium episcopum et Renatum presbyterum [Col. 0779D] Voces tituli S. Clementis in omnibus suis codicibus, uno Barberino excepto, se reperisse affirmat Quesnellus nota 40, ac proinde leguntur inter caeteros in codd. Corb. collect. 2, Trecopith. et Thuan. collect. 5, in Grimanico collect. 18, et in aliis quibus ille usus est. Nos, qui in hunc praecipue locum plures codices contulimus, eas voces desiderari deprehendimus in codicibus octo collectionum, nimirum 3, 9, Hisp. 13, 17, 19, 21, 22 et 23, nec non in Graeca versione et duobus peculiaribus mss. Veron. 8 et 58. Econtra invenimus in mss. quinque collectionum epistolarum, scilicet 5, 8, 10, 12 et 24, quibus si addas Quesnelli codices Corb. collect. 2, et Griman. [Col. 0780B] collect. 18, eae voces septem collectionibus comprobantur. Accedunt Lectionaria et codices sermonum quibus haec epistola inseritur, nec non exemplar Sichardi. In mss. Ottobon. 93, et Vat. 3791 collect. 11, bis haec epistola describitur, et primo loco eadem verba exhibentur, secundo autem desiderantur. De [Col. 0780C] codice Vat. Reginae collect. 1 nihil memoravimus, eum in eo haec epistola desinat antecedentibus verbis, opinio falsa damnetur, uti similiter desinit in duobus Lectionariis Bas. Vat. 105 et 107. Inter haec tam diversa utrinque documenta, pro negativa sententia plurimi inter caeteros habendi sunt codices collectionis Chalcedonensis et Graecae interpretationis, quae in Chalcedonensi synodo lecta fuit. Pro affirmativa vero maximam auctoritatem habent prae caeteris Lectionaria, ac praesertim vetustissimum Vaticanum 3836, quod usui fuit ipsi Ecclesiae Romanae in basilica SS. [Col. 0781B] apostolorum Philippi et Jacobi. Difficile tamen videri potest Leonem, qui in tot epistolis alios Romanae Ecclesiae presbyteros, et hunc ipsum Renatum nominans, numquam titulum designavit, hac tantum in epistola titulum S. Clementis eidem affixisse. Num hic titulus ad marginem olim a quopiam, qui Renati titulum noverat, annotatus, in textum deinceps irrepserit, aliis judicandum relinquimus. Mox quidam codices et prima editio Hilarium, vel Ilarium diaconum. tituli [Col. 0781A] sancti Clementis, sed et filium meum Hilarum diaconem vice nostra direximus. Quibus Dulcitium notarium nostrum, cujus fides nobis est [Col. 0781B] Codd, coll. Chalcedon. Vat. collect. 3, Veron. 8, Florentin. collect. 13, et exemplaria collect. 21 [Col. 0781C] cum editione prima, et Conciliorum addunt, saepe. Confer notam 41 Quesn. probata, sociavimus: confidentes adfuturum Divinitatis auxilium, ut is qui erraverat, damnata sensus sui pravitate, salvetur. [Col. 0781C] Sex voces sequentes desunt in duobus Veron., in Vat. collect. 3, in utrisque Vindebon. collect. 5, et Hisp. in Vat. collect. 8, in Ratisp. Florentino, Vat. 1322, et mss. collect. 24 cum prima editione. Jure autem recipiendae fuerunt auctoritate aliorum codicum, ac potissimum collectionis Chalcedonensis, ac Graecae interpretationis. Vid. not. 42 Quesn. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus [Col. 0781C] In mss. utrisque Hisp. ac in Isidorianis et aliis libris, qui ab Hispanica vel Isidoriana procedunt, notatur aera CCCCLXXXVI. Est notatio chronica Hispanorum propria, quae ab Hispanis adjecta fuit. Legendum aera CCCCLXXXVII, ut respondeat anno 449. Vide not. 44 Quesnelli. In uno codice Divionensi Bohierii collectionis Chalcedonensis haec peculiaria adduntur: Tiburtius notarius jussu domni mei venerabilis Papae Leonis edidi. Quo ex fonte amanuensis Bohieriani codicis sumpserit hanc notationem, quae non tam in [Col. 0781D] omnibus aliis nostris et Baluzii codicibus Latinis ejusdem collectionis Chalcedonensis, sed etiam in Graeca interpretatione omittitur, conjici nequit. Antiquam sane originem prodit. A Leonis I aetate alienam affirmat Quesnellus not. 43 vocem domni. Eam vero Leoni praefixam invenimus in vetustiss. ms. Lectionario Vat. 3835, quod fuit usui basilicae SS. Philippi et Jacobi. Sic enim ibi pag. 176: Expliciunt sermones domni Leonis papae de Ascensione Domini nostri Jesu Christi numero duo. Baluzius in notis ad hanc epistolam Quesnelli notationem impugnat, sed rationibus quae non satisfaciunt. .
802 [Col. 0756A] Ms. Bas., τῷ ἁγιωτάτῳ ἀδελφῷ καὶ συλλειτουργῷ Φλαβιανῷ Λέων. Τῷ ἀγαπητῷ Φλαυιαῷ Λέων.
Ἀναγνόντες τὰ γράμματα τῆς ἀγάπης τῆς σῆς, ἅπερ οὕτω βραδύτατα γεγενῆσθαι θαυμάζομεν, [Col. 0756A] In ms. Bas., καὶ τῇ πράξει τῶν ὑπομνημάτων ; in marg. itidem edit. Rom., πράξει. καὶ τῇ τάξει τῶν ὑπομνημάτων ἐγύψαντες (sic) ,ἥ τις ἐπὶ τῶν ἐπισκόπων ἐπράχθη, μόλις ποτὲ τί τὸ παρ` ὑμῖν [Col. 0756B] Ita posuimus ex mss. Ven. et Basil. Atque hanc veram lectionem esse evincit plane articulus τὸ, qui praecedit. In edit., σκάνδαλον ἀνεφύη. σκάνδαλον ἀναφυὲν κατὰ τῆς ὑγιοῦς πίστεως, ἔγνωμεν· καὶ τὰ πρότερον λεληθέναι δοκοῦντα νῦν ἡμῖν δῆλα γεγένηται, 804 δι` ὧν Εὐτυχὴς, ὁ [Col. 0756B] Antea vulg. Conciliorum in textu, τῆς τοῦ πρεσβυτέρου προσηγορίας καὶ τιμῆς ἄξιος νομισθείς ; et in marg. edit. Rom., τ τοῦ πρεσβυτέρου προσηγορία τιμῆς εἶναι ἄξιος. In alio ms. Veneto, quod ad distinctionem alterius jam supra laudati secundum hic et deinceps appellabimus, ubi haec epistola bis invenitur, ita habetur primo loco, τῆισυβγρ_ τοῦ πρεσβυτέρου προσηγοπίᾳ τιμῆς εἶναι ἄξιος νομισθεὶς ; secundo vero, τῆς τοῦ πρεσβυτέρου προσηγορίας τιμῆς τε καὶ ἀξίας ἄξιος νομισθείς. Textum emendavimus ex cod. Vat. Graeco 1341. τῇ τοῦ πρεσβυτέρου προσηγορίᾳ τιμῆς ἄξιος νομισθεὶς, πολύ τις ἀσύνετος, καὶ [Col. 0756B] Deest λίαν in ms. Bas. λίαν ἀμαθὴς ἀποδείκνυται· ὡς περὶ αὐτοῦ προφήτου εἴρησθαι. Οὐκ ἠβουλήθη συνιέναι τοῦ ἀγαθῦναι, ἀδικίαν ἐμελέτησεν ἐπὶ τῆς κοίτης αὐτοῦ· τί δ` ἂν ἀδικώτερον εἴη τοῦ τὰ ἀσεβῆ φρονεῖν, καὶ τοῖς οὐ φρονοῦσι, καὶ σοφωτέροις μὲ εἴκειν_ εἶς τὴν ἄνοιαν δὲ ταύτην ἐμπίπτουσιν, οἱ κατά τι μὲν ἐμπόδιον ἀσαφείας γνῶναι τὸ ἀληθὲς κωλυόμενοι, οὐκ ἐπὶ τὰς προφητικὰς δὲ φωνὰς, [Col. 0758C] Omnibus his verbis, οὐκ ἐπὶ τὰς τῶν ἀποστόλων γραφάς, caret ms. Ven. primum. οὐκ ἐπὶ τάς τῶν ἀποστόλων γραφὰς, οὐκ ἐπὶ τὰς εὐαγγελικὰς αὐθεντίας, ἀλλ` ἐφ` ἑαυτοὺς ἀνατρέχοντες· καὶ διὰ τοῦτο διδάσκαλοι πλάνης ἀναδεικνύμενοι· ἐπειδὴ τῆς ἀληθείας μαθηταὶ μὴ [Col. 0758D] Ms. Ven. primum, γεγένηνται. γεγόνασι, ποίαν γὰρ ἀπὸ τῶν θείων βίβλων παιδείαν τῆς τε παλαιᾶς καὶ καινῆς διαθήκης προσέλαβεν, ὁς οὐδὲ αὐτοῦ τοῦ συμβόλου [Col. 0758D] Cod. Ven. 1 et Basil., τοῦ προοιμίου. τῶν προοιμίων ἐδράξατο_ καὶ ὅπερ ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἶκουμένην τῇ φωνῇ πάντων τῶν ἀναγεννωμένων προφέρεται, τοῦτο κατὰ νοῦν ἔτι τούτου τοῦ γέροντος οὐ λαμβάνεται.
[Col. 0758B] Ἀγνοῶν τοίνυν τί δέοι περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Θεοῦ λόγου νοεῖν, καὶ τῶν θείων γραφῶν ἐν τῷ πλάτει πονεῖν οὐ βουλόμενος, ὅπως ἂν τοῦ φωτὸς τῆς ἐντεῦθεν γνώσεως ἄξιος γένηται, ἐκείνην γοῦν ὤφειλε τὴν κοινὴν. καὶ μὴ διαφωνοῦσαν ὁμολογίαν ἐν ἀκροάσει περιμερίμνῳ ποιήσασθαι, ἣν τῶν πιστῶν ἅπαν 806 τό πλῆθος ὁμολογεῖ, πιστεύειν [Col. 0758D] In ms. Ven. primo ἑαυτόν, in secundo utroque loco αὐτὸν, atque in Basil. optima utraque lectio; nil enim prohibet quin hoc accipias de ipso Eutychete. Nihil tamen mutamus, cum ἑαυτὸ aeque bene referri possit ad πιστῶν τὸ πλῆθος, quod praecedit. ἑαυτὸ [Col. 0758D] Ms. Bas., εἶς Πατέρα Θεόν. εἶς Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, καὶ εἶς Χριστὸν Ἰηςοῦν, [Col. 0758D] Ms. Bas., τὸν μονογενῆ αὐτοῦ Υἱόν. τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν Κὐριον ἡμῶν· τὸν τεχθέντκ ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ Μαρίας τῆς παρθένου. Δι` ὧν τριῶν ἀποφάσεων. [Col. 0758D] Ms. Ven. primum, τά πάντα. τὰ πάντων σχεδὸν αἱρετικῶν κοταλύεται μηχανήματα. Ὁπότε γάρ Θεὸς, καὶ παντοκράτωρ, καὶ [Col. 0758D] In marg. edit. Rom., Πατὴρ ἀΐδιος εἶναι. Πατὴρ εἶναι πιστεύεται, συναΐδιος αὐτῷ καὶ [Col. 0758D] Mss. Ven. primum et secundum, ὁ Υἱὸς ἀποδείκνυται. Υἱὸς ἀποδείκνυται, ἐν οὐδενὶ τοῦ Πατρὸς διαφέρων· ἐπειδήπερ ἐκ Θεοῦ Θεὀς, ἐκ παντοκρααχγρ_τορος παντοκράτωρ, ἐξ ἀϊδίου γεννηθεὶς [Col. 0758D] Ms. Bas., ἀΐδιος. συναΐδιος, [Col. 0760A] [Col. 0760B] Antea erat οὔτε μεταγενέστερος, quod non cuique [Col. 0760C] probabitur. Melius certe quod posuimus ex ms. Basil., οὐ μεταγενέστερος. Lege totam pericopen et textum Latinum. οὐ μεταγενέστερος χρόνῳ, οὐκ ἐλάσσων δυνάμει, οὐκ ἀνόμοιος δόξῃ, οὐ κεχωρισμένος οὐσίᾳ. Ὁ δέ αὐτός τοῦ ἀϊδίου πατρὸς μονογενὴς ἀΐδιος ἐτέχθη ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ Μαρίας τῆς παρθένου· ἥ τις γέννησις χρονικὴ τῆς θείας αὐτοῦ, καὶ [Col. 0760C] Ms. Bas., ἀϊδίου φύσεως· quam lectionem lubentissime adoptassemus, nisi textus Latinus obstaret. Sequitur paulo post in eodem ms.: ἀλλ` ὅλον ἑαυτὸν ἐκένωσεν εἶς τὸ σῶσαι τὸν πεπλανημένον ἄνθρωπον. Lectio et haec haud nihili facienda. Ad verbum ἐκένωσεν in marg. edit. Rom. annotatur ἐνέδωκεν· lectio quidem optima, et Latino impendit quam maxime respondens, sed incertum unde eruta. ἀϊδίου γεννήσεως οὔτε τι ἀπεμείωσεν, οὔτε μήν τι ταύτῃ προσέθηκεν· ἀλλ` ὅλην ἑαυτὴν εἶς τὸ σῶσαι τὸν ἄνθρωπον πεπλανημένον ἐκένωσεν, ἵνα καὶ τὸν θάνατον νικήσῃ, καὶι τὸν διάβολον τὸν 808 τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τῇ οἶκείᾳ καταβάλῃ δυνάμει· οὐδὲ γὰρ ἂν ἠδυνήθημεν νικῆσαι τῆς ἁμαρτίας, καὶ τοῦ θανάτου τὸν ἀρχηγὸν, εἶ μὴ τὴν ἡμετέραν αὐτὸς φὐσιν ἀνέλαβε, καὶ οἶκείαν εἶργάσατο· ὃν οὔτε ἁμαρτία μολῦναι, οὔτε θάνατος κατασχεῖν [Col. 0760C] Ms. Ven. primum, ἐδυνήθη. Quod est in textu, Atticum; hoc commune. Nihil mutamus. ἠδυνήθη. Συνελήφθη μὲν οὖν δηλονότι ἐκ Πνεύματος ἁγίου ἐν γαστρὶ τῆς παρθένου Μαρίας [Col. 0760C] Deest μητρός in mss. Venet. omnibus et Bas. Nec plane vox haec est necessaria; non omittenda tamen, si textum Latinum respicias. μητρός. Ἥ τγρ_ις οὕτω φυλαχθείσηγρ_ς τῆς παρθενίας αὐτὸν ἀπεκύησεν, ὥσπερ οὖν καὶ [Col. 0760C] Ita restituimus e mss. Ven. omnibus: nam ἀμεραίου, ut habetur in editione Veneta, vox penitus Graecis ignota. ἀκεραίου μεινάσης τῆς παρθενίας συνέλαβεν. Ἀλλ` εἴπερ ἐκ [Col. 0760C] Lectionem hanc, quae vera est, desumpsimus ex [Col. 0760D] ms. Bas. et Ven. secundo utrobique: atque ita legendum viderunt etiam editores Romani, ut apparet ex annotatione quadam ad marginem apposita. In edit., ἐκ ταύτης τινὰ καί τῆς ἐν τῇ πίστει. ταύτης τῆς ἐν τῇ πίστει τῶν Χριστιανῶν εὐαγεστάτης πηγῆς καθαρὰν [Col. 0760D] Ita legendum e ms. secundo Ven. primo loco, et Bas., quod locum hunc ita exhibet: καθαρὰν τὴν διάνοιαν ἀρύσασθαι μὴ ἐδύνατο. Lege textum primigenium Leonis. In eodem secundo ms. Ven. secundo loco, ἀρρύσασθαι, in edit. Ven. ἀνύσασθαι, errore, ut putamus, operarum. ἀρύσασθαι διάνοιαν οὐκ ἠδύνατο, [Col. 0760D] Ms. Basil., διὰ τῆς τηλαυγοῦς ἀληθείας φέγγος ἐκ τῆς οἶκείας ἑαυτοῦ ἐπισκοτίζειν τυφλώσεως, quod textui Latino magis respondere nobis videtur; nihil tamen mutamus. διὰ τὸ τῆς τηλαυγοῦς ἀληθείας αὐτὸν ἑαυτῷ τὸ φέγγος ἐκ τῆς οἶκείας ἐπισκοτίζειν τυφλώσεως, τῇ διδασκαλίᾳ γοῦν τῇ τῶν εὐαγγελίων ἑαυτὸν ὑπήγαγεν ἂν· καὶ λέγοντος Ματθαίου· Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, υἱοῦ Δαβὶδ, υἱοῦ Ἀβραάμ· καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ δὴ κηρύγματος τὴν [Col. 0760D] Ms. Bas., εἶσήγησιν ἐπεζήτησεν. εὶσήγησιν ἂν ἐπεζήτησε· καὶ [Col. 0760D] In marg. edition. Rom., ἀναγνοὲς. ἀναγινώσκων [Col. 0760D] Ms. Basil., ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῆ πρὸς Ῥωμαίους. ἐν τῇ πρὸς Ρ̓ωμαίους ἐπιστολῇ· Παῦλος δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ κλητὸς ἀπόστολος, ἀφωρισμένος εἶς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, ὃ προεπηγγείλατο διὰ τῶν πφοφητῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίαις, περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυὶδ [Col. 0762C] Deest τὸ in ms. Basil. τὸ κατὰ σάρκα· ἐπὶ τὰς προφητικὰς οὕτως ἂν 8`0 βίβλους τὴν εὐσεβῆ [Col. 0762C] Ms. Bas., φροντίδα ἐπήγαγεν. φροντίδα μετήγαγε, καὶ [Col. 0762C] In marg. edit. Rom., εὗρε τήν. εὑρίσκων τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν Ἀβραὰμ λέγοντος· Ἐν τῷ σπέρματί σου [Col. 0762C] Ms. Bas., εὐλογηθήσονται. ἐνευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη· [Col. 0762C] Ita ms. Bas. In edit., ὅπως τε ἄν ; quam tamen lectionem non improbamus, cum in Graeco sermone particula τὲ saepe otiosa sit, et euphoniae tantum cujusdam gratia ponatur. Certo hic loci nihil agit. In originali Latino correspondentem particulam et, quae erat in vulgatis, expungendam ostendimus not. a ( Supra n. a ). ὅπως ἂν περὶ τῆς κυριότητος τούτου [Col. 0762C] Ms. Bas., μὴ ἀμφιβάλλοι. μὴ ἀμφιβάλῃ τοῦ σπέρματος, ἠκολούθησεν ἂν καὶ τῷ Ἀποστόλῳ λέγοντι· Τῷ δὲ Ἀβραὰμ ἐῤῥέθησαν αἱ ἐπαγγελίαι, καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ· οὐκ εἶπε· καὶ τοῖς σπέρμασιν, ὡς ἐπὶ πολλῶν, ἀλλ` ὡς [Col. 0762C] Ms. Ven. primum, et secundum primo loco, ἐν ἑνί. ἐφ` ἑνὸς, Καὶ τῷ σπέρματί σου, [Col. 0762D] Ms. Basil., τουτέστιν χριστός. ὅπερ ἐστι Χριστός. Καὶ τὸ Ἡσαΐου δὲ κήρυγμα διὰ τῆς ἐνδοτέρας κατέσχεν ἂν ἀκροάσεως, λέγοντος· Ἰδοὺ, ἡ παρθένος [Col. 0762D] Ms. Ven. primum, ἐν γαστρὶ ἕξει. ἐν γαστρὶ λήψεται, καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ· [Col. 0762D] Ms. Bas., ὅπερ ἐστὶν, μεθ` ἡμῶν ὁ Θεός. ὅπερ ἐστὶ μεθερμηνευόμενον, Μεθ` ἡμῶν ὁ Θεός. Καὶ τοῦ αὐτοῦ δὲ προφήτου πιστῶς ἂν ὑπανέγνω τὰ ῥήματα· [Col. 0762D] Ms. Bas., ὅτι παιδίον ἐγεννήθη. Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, [Col. 0762D] Ms. Ven. secundum utroque loco, οὗ ἡ ἀρχή. οὗ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὥμου αὐτοῦ, [Col. 0762D] Idem ms. Ven. primo loco, καὶ καλήσουσι· atque ita etiam in marg. edit. Rom. καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, μεγάλης βουλῆς [Col. 0762D] Idem ms. Ven. secundo loco, ἄγγελος, θαυμαστὸς, σύμβουλος, Θεὸς ἶσχυρός. ἄγγελος, Θεὸς ἶσχυρὸς, ἐξουσιαστὴς, ἄρχων εἶρήνης, πατὴρ τοῦ μέλλοντος αἶῶνος. Οὐδὲ ματαίως λαλῶν, οὕτως ἂν εἶπε σάρκα γεγενῆσθαι τὸν λόγον, ὁς ὅτιπερ ὁ τεχθείς ἀπὸ τῆς παρθένου Χριστὸς, εἶχε μὲν ἀνθρώπου 8`2 μορφὴν, οὐκ εἶχε δὲ τοῦ [Col. 0762D] Ms. Bas., ἡμετέρου σώματος. μητρῴου σώματος τὴν ἀλήθειαν· [Col. 0762D] Ita Mss. Ven. ambo, et Bas. juxta Latinum, An forte ideo. In edit., διὰ τοῦτο desideratur. ἢ τάχα διὰ τοῦτο τὸν δεσπότην Χριστὸν οὐκ εἶναι τῆς ἡμετέρας ἐνόμισε φύσεως, [Col. 0762D] Ms. Bas., ἐπειδήπερ πρὸς τήν. ὅτι πρὸς τὴν μακαρίαν Μαρίαν ὁ πεμφθεὶς ἄγγελος εἶπε· Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δὑναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον [Col. 0762D] In cod. Ven. primo deest, ἐκ σοῦ. In Basil. autem statim post legitur ἅγιος pro ἅγιον· nempe ἅγιος κληθήσεται. ἐκ σοῦ ἅγιον, κληθήσεται υἱὸς Θεοῦ· ὅπως ἂν, ἐπειδήπερ ἡ σύλληψις τῆς παρθένου θείας ἔργον γεγένηται δημιουργίας, ἐκ τῆς φύσεως τῆς συλλαβούσης ἡ σὰρξ τοῦ συλληφθέντος μὴ γένηται_ ἀλλ` οὐχ οὕτως νοητέον ἐκείνην τὴν γέννησιν· ἥ τις μονογενῶς ἐστι θαυμαστὴ, καὶ θαυμαστῶς ἐστι μονογενής· ὥστε διὰ τοῦ καινοπρεποῦς τῆς γεννήσεως, τὴν τοῦ γένους ἐκβάλλεσθαι κυριότητα [Col. 0764C] Ms. Bas., τὸ μὲν γὰρ τεκεῖν τὴν παρθένον γόνιμον τὸ ἅγιον πνεῦμα παρέσχηκεν ; corrupte. τὸ μὲν γάρ γόνιμον τῇ παρθένῳ τὸ ἅγιον πνεῦμα παρέσχεν· ἡ δὲ τοῦ σώματος ἀλήθεια [Col. 0764C] Ms. Bas., ἐξ αὐτοῦ προσελήφθη τοῦ σώματος. προσελήφθη ἐκ σώματος· καὶ τῆς σοφίας οἶκοδομούσης ἑαυτῇ οἶκον, ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, τουτέστιν, ἐν τούτῳ τῷ σώματι, ὅπερ ἔλαβεν ἐξ ἀνθρώπου, [Col. 0764C] Ms. Bas., καὶ πνεῦμα ζωῆς λογικῆς ἐνεψύχωσεν. καὶ ὃ πνεύματι ζωῆς λογικῆς ἐνεψύχωσε.
[Col. 0764A] Σωζομένης τοίνυν τῆς ἶδιότητος ἑκατέρας φύσεως, καὶ εἶς ἓν πρόσωπον συνιούσης, 8`4 [Col. 0764C] Ter in hac pericope habes ὑπὸ, quae vera lectio est, eamque accepimus a ms. Ven. secundo loc. sec. In editis ἀπὸ minus bene. Caeterum in eodem ms. tota haec pericope sic legitur: primo loco, ἀνελήφθη ἀπὸ μὲν τῆς θεότητος ἡ ταπεινότης· ἀπὸ μὲν τῆς δυνάμεως τὸ ἀδύνατον, ἀπὸ δὲ τοῦ ἀθανάτου τὸ θνητόν ; secundo vero. ἀνελήφθη ὑπὸ μὲν τῆς θεὼσεως ἡ ταπεινότης· ὑπὸ δὲ τῆς δυνάμεως τὸ ἀδύνατον· ὑπὸ τοῦ ἀθανάτου τὸ θνητόν. ἀνελήφθη ὑπὸ μὲν τῆς θεότητος ἡ ταπεινότης, ὑπὸ δὲ τῆς δυνάμεως τὸ ἀδύνατον, ὑπὸ τοῦ ἀθανάτου τὸ θνητὁν· καὶ πρὸς τὸ χρεωστούμενον ὄφλημα τῆς ἡμετέρας φύσεως [Col. 0764C] Deest ἐκτιθῆναι in ms. Bas., sed male. In mss. [Col. 0764D] Ven. primo et secundo primo loco, ἐκτισθῆναι· quam lectionem etiam in editione Romana videbis in margine annotatam. ἐκτιθῆναι, ἡ θεία φύσις ἡνώθη τῇ φύσει τῇ παθητῇ ἵνα τοῦτο δὴ τὸ ταῖς ἡμετέραις ἶάσεσιν ὑπάρχον ἁρμόδιον, [Col. 0764D] Codd. Basil. et Ven. secundus utroque loco (nisi quod hic secundus non habet primum articulum ὁ), ὁ εἷς καὶ αὐτὸς ὤν. Paulo post in eodem ms. Bas., δυνῃθείη pro δυνηθῇ, utroque in loco. εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὑπάρχων μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστὸς Ἰησοῦς, καὶ ἀποθνήσκειν ἐκ τοῦ ἑνὸς δυνηθῇ, καὶ τελευτᾷν ἐκ τοῦ ἑτέρου μὴ δυνηθῇ. Ἐν ἀκεραίᾳ τοιγαροῦν [Col. 0764D] Ms. Bas., ἀληθινοῦ ἀνθρώπου. Sic paulo post, θεὸς ἀληθινὸς, in eodem ms. ἀληθοῦς ἀνθρώπου, καὶ τελείᾳ φύσει, Θεὸς ἀληθὴς ἐτέχθη· [Col. 0764D] Ms. Bas., ὅλως ἐν τοῖς ἑαυτοῦ, καὶ ὅλως ἐν τοῖς ἡμῶν. ὅλος ἐν τοῖς ἑαυτοῦ, καὶ ὅλος ἐν τοῖς ἡμῶν· ἡμέτερα δὲ λέγομεν, ἅπερ [Col. 0764D] Deest ἐν in ms. Ven. secundo utrobique, et recte abesse potest. ἐν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ὁ Δημιουργὸς ἐναπέθετο, καὶ ἅπερ ἀνακαινιστέα πάλιν ἐδέξατο· ἐκεῖνα γὰρ, ἅπερ ὁ ἀπατεὼν ἐπεισήγαγε, καὶ ὁ ἀπατηθεὶς ἄνθρωπος [Col. 0764D] In edit. Rom. ad marginem, παρεδέξατο· ex conjectura tantum, ut putamus. Si enim auctoritati alicujus ms. antiqui niteretur haec lectio, utique adoptanda fuisset, utpote textui magis inhaerens. ἥμαρτε, τὸ τυχὸν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἴχνος οὐκ ἔσχηκεν. Οὐδὲ ἐπειδὴ κοινωνίαν [Col. 0764D] Ms. Basil., τοῖς ἀνθρώποις. τῆς ἀνθρωπίνης ὑπεισελήλυθεν ἀσθενείας, διὰ τοῦτο καὶ κοινωνὸς τῶν ἡμετέρων γέγονεν ἁμαρτημάτων. Προσέλαβε γὰρ δούλου μορφὴν δίχα ῥύπου τινὸς ἁμαρτήματος· καὶ τὸ ἀνθρώπινον αὔξων καὶ τὸ θεῖον οὐ μειῶν. Ἐπειδήπερ ἡ κένωσις ἐκείνη, δι` ἧς ἐαυτὸν ὁ ἀόρατος ὁρατὸν παρεσκεύασε, καὶ ὁ Ποιητὴς καὶ Δεσπότης τῶν ὅλων, εἷς τῶν ἀνθρώπων ἠβουλήθη γενεσθαι, συγκατάβασις ἦν εὐσπλαγχνίας, οὐκ ἀσθένεια τῆς δυνάμεως. Τοιγαροῦν [Col. 0765D] Ms. Basil., ὡς μένων. ὃς μένων ἐν μορφῆ Θεοῦ, πεποίηκε τὸν ἄνθρωπον, αὐτὸς ἐν μορφῇ δούλου γέγονεν ἄνθρωπος· φυλάττει 8`6 γὰρ ἑκατέρα φύσις ἀνελλιπῶς τὴν ἑαυτῆς ἶδιότητα· καὶ ὥσπερ οὐκ ἀναιρεῖ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἡ μορφὴ τοῦ Θεοῦ, [Col. 0766C] Ms. Ven. secundus, primo loco, οὕτως οὐδὲ τὴν μορφὴν τοῦ θεοῦ. οὕτως τὴν τοῦ Θεοῦ μορφὴν ἡ τοῦ δούλου [Col. 0766C] Veram hanc lectionem exhibuit nobis Ms. Basil. quae ab editoribus etiam Romanis in margine annotata fuit. In Vulg., μόρφωσις οὐκ ἐμείωσεν. In textu, forma non minuit. μορφὴ οὐκ ἐμείωσεν· ἐπειδὴ γὰρ [Col. 0766C] Ms. Bas., καὶ ἐκαυχᾶτο. κατεκαυχᾶτο ὁ διάβολος τὸν ἄνθρωπον τὸν ἠπατημένον [Col. 0766C] Ms. Bas., ἐκ τῆς οἶκείας πλάνης αὐτοῦ pro ἑαυτοῦ notatum invenies etiam in edit. Rom. ad marginem. ἐκ τῆς πλάνης ἑαυτοῦ, τῶν θείων δωρεῶν [Col. 0766C] Placuit hic extrudere ἐστερημένον, quod erat in edit., et ἐστερῆσθαι substituere, ut habetur in ms. Basil. Namque hoc magis accedit ad textum Latinum, divinis caruisse muneribus. ἐστερῆσθαι, καὶ τῶν τῆς ἀφθαρσίας ἀγαθῶν [Col. 0766C] Ms. Basil., γεγυμνῶσθαι· καὶ ὑπὸ τὴν, etc. Lectio minime spernenda. γεγυμνωμένον ὑπὸ τὴν τοῦ θανάτου χαλεπὴν ἀπόφασιν γεγενῆσθαι, καὶ ἐν τοῖς ἶδίοις κακοῖς παραμυθίαν αὐτὸν [Col. 0766C] Ita ms. Basil. In editis, ηὑρηκέναι· quod minime probamus. Scilicet hoc rarius, illud magis usitatum. Porro in eodem ms. tota haec pericope sic scribitur: καὶ ἑαυτὸν ἐν τοῖς οἶκείοις κακοῖς παραμυθίαν εὑρηκέναι τινὰ ἐκ τῆς αὐτοῦ τοῦ γεγονότος προδότου κοινωνίας γενομένης. Pro προδότου legendum forte παραβάτου, ut notarunt in margine etiam editores Rom. εὑρηκέναι τινὰ ἐκ τῆς αὐτοῦ τοῦ γεγονότος προδότου κοινωνίας· ὡς καὶ τὸν Θεὸν, τοῦτο τῆς αὐτοῦ δικαιοσύνης ἀπαιτούσης, ἀμεῖψαι περὶ τὸν ἄνθρωπον τὴν οἶκείαν ἀπόφασιν, ὃν ἐν τοσαύτῃ τιμῇ κατεσκεύασε. [Col. 0766D] In Ms. Bas., χρεία γέγονεν τῆς, etc. Χρεία τῆς οἶκονομίας τοῦ ἀποῤῥήτου μυστηρίου γεγένηται. ἵνα ὁ ἀναλλοίωτος Θεὸς, οὗ τινος ἡ βούλησις τῆς ἐμφύτου [Col. 0766D] In ms. Bas., ἀγαθότητος. χρηστότητος στερηθῆναι μὴ δύναται, [Col. 0766D] Deest τὴν in ms. Ven. secund., utroque loco. τὴν πρώτην περὶ ἡμᾶς τὴν τῆς οἶκείας [Col. 0766D] In edit Rom. ad marginem annotatur φιλανθρωπίας ἀπὸ ῤ. ex Lat. εὐσεβείας ἀποῤῥήτοηγρ_ͅ μυστηρίῳ πληρώσῃ διοίκησιν· καὶ ἵνα ὁ ἄνθρωπος, ὁ τῇ κακουργίᾳ τῆς διαβολικῆς κακίας πρὸς ἁμαρτίαν συνελαθεὶς μὴ παρὰ βούλησιν ἀπόληται τοῦ Θεοῦ.
[Col. 0766B] Προσέρχεται τοίνυν [Col. 0766D] Ms. Bas., εἶς τὰ ἔσχατα τοῦ κόσμου. εἶς τὸ ταπεινὸν τοῦτο τοῦ κόσμου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, 8`8 ἀπὸ τοῦ οὐρανίου θρόνου καταβαίνων, καὶ ἀπὸ τῆς πατρικῆς δόξης οὐκ [Col. 0766D] Ms. Bas., μὴ χωριζόμενος. ἀφιστάμενος· [Col. 0766D] In antea vulgatis legebatur, καινῇ μὲν τῇ τάξει ; expunximus μὲν, utpote non necessarium, auctoritate mss. Basil. et Venet. primi, qui postremus sic legit, καινῇ τινι τάξει, καὶ, etc. καινῇ τῇ τάξει, καὶ καινῇ τῇ γεννήσει γεννώμενος· καινῇ μὲν τῇ τάξει, ὅτιπερ ἀόρατος ὢν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ, ὀρατὸς γέγονεν ἐν τοῖς παρ` ἡμῖν, καὶ ἀκατάληπτος ὦν, ἠβουλήθη καταλαμβάνεσθαι, καὶ [Col. 0766D] Ms. Bas., προαιώνιος ὤν ; ms. vero Ven. utroque loco, προαιώνιος μὲν ὤν. προαιώνιος μένων, εἶναι ἤρξατο ἀπὸ χρόνου, καὶ τοῦ παντὸς ὢν δεσπότης, τὴν δουλικὴν μορφὴν ἀνεδέξατο, τῆς οἶκείας θεότητος ἐπισκιάσας τὸ μέγεθος, καὶ ὁ ἀπαθὴς Θεὸς οὐκ ἀπηξίωσε παθητὸς εἶναι ἄνθρωπος, [Col. 0768C] Ms. Bas., καὶ ὢν ἀθάνατος ὑποκεῖσθαι θανάτῳ. καὶ ὁ ἀθάνατος νόμοις ὑποκεῖσθαι θανάτου· καινῇ δὲ τῇ γεννήσει τεχθεὶς, ἐπείπερ ἡ ἄχραντος παρθενία ἐπιθυμίαν μὲν ἠγνόησε, τὴν δὲ τῆς σαρκὸς ἐχορήγησεν ὕλην. Καὶ προσελήφθη ἐκ τῆς μητρὸς [Col. 0768C] Erat in vulgatis, ἐκ τῆς μητρὸς ἡ τοῦ δεσπότου φύσις, ubi articulus ἡ praepositus, vocibus τοῦ δεσπότου φύσις, genitivum δεσπότου ad φύσις referri ostendebat, non sine erroris suspicione atque periculo, cum tamen ad vocem μητρὸς, referendus sit. Ita quidem mendose habent et duo codd. Ven. in epistola actioni Chalcedonensi inserta; sed veram lectionem suppeditant iidem codd. in eadem epistola gestis praemissa, nec non alius Venetus 165 utroque loco; omittunt enim articulum ἡ, ac praeterea post voces τοῦ δεσπὸτου tribus in locis apponitur virgula. Ita etiam legit in suo codice Gerardus Vossius, ut ex ejusdem editione Moguntina liquet. τοῦ δεσπότου φύσις, οὐχ ἁμαρτία· οὐ μὴν ἐπειδήπερ ἐν τῷ δεσπότῃ Ἰησοῦ Χριστῷ τῷ τεχθέντι ἐκ τῆς γαστρὸς τῆς παρθένου θαυμαστὴ τίς ἐστιν ἡ γέννησις, διὰ τοῦτο ἡμῖν [Col. 0768C] Sic placuit scribere cum ms. Basil. et Venet. secundo utroque loco. In editis οὐχὶ φύσις. Articulus ἡ perspicuam magis reddit sententiam. οὐχ ἡ φύσις ὁμοία· ὁ γὰρ ὢν Θεὸς ἀληθὴς, αὐτός ἐστι καὶ ἄνθρωπος ἀληθής. Καὶ ψεῦδος οὐδὲν [Col. 0768C] In ms. Basil., ἐν τῇ ἑνώσει ταύτῃ καθέστηκεν. ἐν ταύτῃ τῇ ἑνώσει τυγχάνει, ἐν ὅσῳ τὰ συναμφότερα μετ` ἀλλήλων ἐστί· [Col. 0768C] Ms. Basil., καὶ ἠ ταπεινότης τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὸ μέγεθος τῆς Θεότητος· ὥσπερ γὰρ Θεὸς τροπὴν οὐχ ὑφίσταται, οὕτως καὶ ὁ ἄνθρωπος, etc. καὶ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ταπεινὸν, καὶ τῆς θεότητος τὸ μέγεθος· ὥσπερ γὰρ τῷ ἐλεεῖν ὁ Θεὸς τροπὴν οὐχ ὑφίσταται, οὕτως ἄνθρωπος τῷ μεγέθει τῆς θείας ἀξίας οὐκ ἀναλίσκεται· 820 ἐνεργεῖ γὰρ ἑκατέρα μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας, ὅπερ ἴδιον ἔσχηκε, τοῦ μὲν λόγου κατεργαζομένου [Col. 0768D] Ms. Bas., τοῦτο ὅπερ ἐστὶν τοῦ λόγου. τοῦθ` ὅπερ ἐστὶ τοῦ λόγου, τοῦ δὲ σώματος ἐκτελοῦντος, [Col. 0768D] In marg. edit. Rom., ἄπερ ; atque ita in ms. Ven. 2 primo loco. ὅπερ ἐστὶ τοῦ σώματος· καὶ τὸ μὲν αὐτῶν διαλάμπει τοῖς θαύμασι, τὸ δὲ [Col. 0768D] Ms. Ven. primus, τοῖς παθήμασιν. In marg. quoque edit. Rom., τοῖς παθήμασιν. ταῖς ὕβρεσιν ὑποπέπτωκε. Καὶ καθάπερ ὁ λόγος ἀπὸ τῆς ἶσότητος τῆς τοῦ πατρὸς δόξης ἐστὶν ἀχώριστος, οὕτω τὸ σῶμα τὴν φύσιν τοῦ ἡμετέρου γένους οὐκ ἀπολέλοιπεν· εἷς γὰρ, καὶ ὁ αὐτὸς ἀληθῶς [Col. 0768D] Ms. Bas., Υἱὸς Θεοῦ. Υἱός τε Θεοῦ, καὶ ἀληθῶς υἱὸς ἀνθρώπου τυγχάνει, Θεὸς μὲν κατά τοῦτο, καθὸ ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, [Col. 0768D] Haec, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ὁ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, in cod. Bas. desiderantur. καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· ἄνθρωπος δὲ κατὰ τοῦτο, καθὸ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· [Col. 0768D] Ms. Bas., καὶ Θεὸς μὲν κατὰ τοῦτο, ὅτι χωρὶς αὐτοῦ ἐγένητο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν. Quae duo ultima verba adduntur etiam in ms. Ven. primo. καὶ Θεὸς μὲν κατὰ τοῦτο, καθὸ δι` αὐτοῦ τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν· ἄνθρωπος δὲ κατὰ τοῦτο, καθὸ γέγονεν ἐκ γυναικὸς, [Col. 0768D] Ms. Bas., καὶ γέγονεν ὑπὸ νόμον. γέγονεν ὑπὸ νόμον· καὶ ἡ μὲν τῆς [Col. 0770A] [Col. 0770C] In marg. edit. Rom., σαρκὸς γέννησις, ex Lat. σαρκώσεως γέννησις ἀνθρωπίνης ἐστὶ δήλωσις φύσεως, ὁ δὲ τοκετὸς τῆς παρθένου [Col. 0770C] Ms. Bas., ἔλεγχος ὑπάρχει θείας δυνάμεως. μήνυμα τῆς θείας ὑπάρχει δυνάμεως. Καὶ ἡ μὲν νηπιότης τοῦ βρέφους διὰ τῆς τῶν σπαργάνων εὐτελείας ἐπιγινώσκεται· τὸ δὲ μέγεθος τῆς αὐτοῦ μηγαλωσύνης [Col. 0770C] Ms. Bas., διὰ τῶν εὐαγγελικῶν φωνῶν. διά τῶν ἀγγελικῶν φωνῶν ἀπο· δείκνυται· καὶ ὁμοιοῦται μὲν τοῖς νεωστὶ τικτομένοις ἀνθρώποις οὗτος, ὃν Ἡρώδης ἀσεβῶς φονεῦσαι [Col. 0770C] Ms. Ven. secundum utroque loco, βουλεύεται. βούλεται· ἀλλὰ ἔστι δεσπότης τῶν ὅλων, ὃν μάγοι χαίρουσιν [Col. 0770C] Ms. Bas., ἱκετευτικῶς προσκυνοῦντες. ἱκετευτικῶς προσκυνεῖν. Ὅτε δὲ πρὸς τὸ [Col. 0770C] Ms. Bas., τοῦ προδρόμου ἑαυτοῦ Ἰωάννου. τοῦ προδρόμου 822 αὐτοῦ Ἰωάννου ἔρχεται βάπτισμα, ὅπως ἂν μὴ λάθῃ, ὅτιπερ τῷ προκαλύμματι τῆς σαρκὸς ἡ Θεότης ἐκρύπτετο, ἡ τοῦ Πατρὸς φωνὴ ἐξ οὐρανῶν ἐπιβοῶσα, φησίν· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν ᾧ [Col. 0770C] Ms. Bas. et Ven. secundum, primo loco, ηὐδό κησα. εὐδόκησα· τοιγαροῦν ὃν ὡς ἄνθρωπον ἡ τοῦ διαβόλου πειράζει πανουργία, [Col. 0770D] Ms. Bas., τούτῷ δὴ ὡς Θεῷ. τούτῷ, ἅτε δὴ Θεῷ, ἡ τῶν ἀγγέλων τάξις διακονεῖ. [Col. 0770D] In ms. Bas., τὸ μὲν γὰρ πηινατιγρ_ͅν, καὶ διψᾷν, κοπιᾷν τε, καὶ ὑπνοῦν. Τὸ μὲν γὰρ πεινῇν, καὶ διψῇν, καὶ κοπιᾷν, καὶ ὑπνοῦν, ὁμολογουμένως ἐστὶν ἀνθρώπου· ἀλλὰ τὸ [Col. 0770D] Ms. Bas., ἐκ πέντε ἄρτων . . . κορέσθαι. πέντε ἄρτοις πέντε χιλιάδας ἀνθρώπων κορέσαι, καὶ χαρίσασθαι τῇ Σαμαρείτιδι [Col. 0770D] Ms. Bas., ὕδωρ ζῶ. ζῶν ὕδωρ, ὅθεν ἀρυσαμένῃ αὐτῇ [Col. 0770D] Ms. Bas., ὑπῆρχε τὸ μηκέτι διψᾷν. In ms. vero Ven., secundo utroque loco, ὑπῆρξε. ὑπῆρχε τὸ μηκέτι διψῇν· καὶ ἐπὶ μὲν νώτων θαλάσσης [Col. 0770D] Ms. Bas., ᾤχεσθαι. περιπατεῖν, τῶν ποδῶν οὐ βαπτιζομένων, τὰς δὲ τῶν κυμάτων οἶδήσεις, ἐπιτιμωμένου τοῦ κλὺδωνος κατευνάζειν, ἐστὶν ἀναμφιβόλως Θεοῦ. Ὥσπερ οὖν, ἵνα τὰ πολλὰ παραλείψω, οὐ τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως τὸ κλαίειν ἐκ διαθέσεως οἴκτου τὸν τελευτήσαντα φίλον, καὶ τὸ τὸν αὐτόν ἀναζῇν μέλλοντα, διασκεδασθέντος τοῦ προσχώματος, [Col. 0770D] Ms. Bas., τῆς τεταρταίας ἤδη ταφῆς πρὸς τὸ τῆς φωνῆς κέλευσμα ἐξαναστῆσαι· quae verborum collocatio nobis magis arridet. Hoc eodem in loco in secundo ms. Ven., loco secundo, pro τῆς τεταρταίας legitur τῆς τελευταίας. τῆς τεταρταίας ἤδη ταφῆς ἐξαναστῆσαι πρὸς τὸ κέλευσμα τῆς φωνῆς, ἢ τὸ ἐπὶ ξύλου ἠρτῆσθαι, καὶ ἐξ ἡμέρας εἶς νύκτα [Col. 0770D] Mss. Bas. et Ven. primum et secundum utrobi que, μεταβληθέντα, scilicet τὰ στοιχεῖα, sed perperam. μεταβληθείσης τὰ στοιχεῖα πάντα συσσεῖσαι 824 , ἢ τὸ διαπεπάρθαι τοῖς ἥλοις καὶ τὰς τοῦ παραδείσου πύλας ἀνοῖξαι τῇ πίστει τῆ τοῦ λῃστοῦ, οὕτως οὐ τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως τό λέγειν· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἕν ἐσμεν, καὶ τὸ λέγειν· Ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστίν· εἶ καί τὰ μάλιστα γὰρ ἐν τῶ Δεσπότῃ Ἰησοῦ Χριστῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ ἀνθρώπου ἕν ἐστι τὸ πρόσωπον, ὅμως [Col. 0772C] Ms. Ven., ἕτερόν τε ἐστιν. ἕτερόν ἐστιν ἑκεῖνο, ἐξ οὗ ἐν ἐκατέρῳ κοινόν ἐστι τὸ τῆς ὕβρεως, καὶ ἕτερον ἐξ οὗ κοινὸν τὸ τῆς δόξης καθέστηκεν, ἐξ ἡμῶν μὲν γάρ ἐστιν αὐτῷ ἡ ἐλάσσων τοῦ Πατρὸς ἀνθρωπότης, ἀπὸ δὲ τοῦ Πατρός ἐστιν αὐτῷ ἡ μετὰ τοῦ Πατρός ἴση Θεότης.
[Col. 0772A] Διὰ ταύτην τοίνυν τοῦ προσώπου τὴν ἕνωσιν, τὴν ἐν ἑκατέρᾳ φύσει νοεῖσθαι ὀφείλουσαν, καὶ υἱὸν ἀναγινώσκομεν ἀνθρώπου κατεληλυθέναι ἐξ οὐρανοῦ· ὁπότε ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τὸ σῶμα ἐξ αὐτῆς τῆς Παρθένου, ἐξ ἧς ἐτέχθη, προσέλαβεν· καὶ πάλιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ σταυρωθεὶς λέγεται, καὶ ταφείς· ὁπότε ταῦτα οὐκ ἐν αὐτῇ Θεότητι, ἐν ᾗ Μονογενὴς, καὶ συναΐδιος, [Col. 0772C] Ms. Bas. cum codd. Ven. primo et secundo, utrobique, καὶ ὁμούσιος ὢν τῷ. καὶ ὁμοούσιός ἐστι τῷ Πατρὶ, ἀλλ` ἐν τῇ ἀσθενείᾳ τῆς ἀνθρωπίνης ὑπομεμένηκε φύσεως. Ὅθεν τὸν Μονογενῆ Υἱὸν [Col. 0772C] Ita in mss. Basil. et Ven. ambobus, juxta textum Latinum, Unigenitum Filium Dei crucifixum et sepultum, nisi quod in Basiliano additur καὶ ἀναστάντα. In edit. male, τὸν Μονογενῆ Υἱὸν τούτου σταυρωθέντα, [Col. 0772D] etc. τοῦ Θεοῦ σταυρωθέντα, καὶ ταφέντα [Col. 0772D] Ms. Ven. primum, πάντες ἑν τῷ συμβόλῳ ὁμολογοῦμεν. πάντες καὶ ἐν τῷ Συμβόλῳ συνομολογοῦμεν, 826 κατ` ἐκεῖνο τό ἀποστολικὸν· Εἶ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν. Ὅτε δὲ αὐτὸς ὁ κύριος ἡμῶν, καὶ Σωτὴρ τὴν πίστιν τῶν μαθητὼν διὰ τῶν οἶκείων [Col. 0772D] Ms. Bas. ἐξεπαίδευσεν. ἐξεπαίδευεν ἐρωτήσεων. [Col. 0772D] Non dubitavimus ita emendare ope codd. Basil. et Ven. secundi utroque loco. Basilianus quidem habet τίνα μέν· sed ex μὲ factum μὲν, errore amanuensium, quis non videt? Hanc lectionem notarunt in margine etiam editores Romani. In Vulg., τίνα, φησί. Τίνα με, φησὶ, λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου_ καὶ ἐκείνων ἀποκριναμένων, ἄλλας ἄλλων εἶναι δόξας· Ὑμεῖς, φησὶ τίνα με λέγετε [Col. 0772D] Ms. Bas., εἶναι δηλαδή. εἶναι_ ἐμέ δηλαδὲ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὃν ἐν μορφῇ δούλου, καὶ ἀληθείᾳ σὡματος θεωρεῖτε, τίνα με λέγετε [Col. 0772D] Hanc vocem εἶναι habet ms. Basil., quam non adjecissemus, nisi et in textu Latino exstaret: quem me esse dicitis? In Vulg., τίνα με λέγετε. εἶναι_ ἔνθα ὁ μακάριος Πέτρος θεόθεν ἐμπνευσθεὶς, καὶ διὰ τῆς οἶκείας ὁμολογίας πᾶσι μέλλων γίνεσθαι σωτηρία τοῖς ἔθνεσι, Σὺ εἶ, φησὶν, ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, τοῦ ζῶντος· καὶ ἀξίως μακάριος ἀπεφάνθη παρὰ τοῦ Κυρίου, καὶ ἀπὸ τῆς πρωτοτύπου πέτρας τὸ [Col. 0772D] In marg. edit. Rom., στεῤῥόν. στερεὸν ἐπεσπάσατο τῆς τε ἀρετῆς, [Col. 0774A] καὶ τῆς προσηγορίας· ὅς τις δι` ἀποκαλύψεως τοῦ Πατρὸς τὸν αὐτὸν καὶ Υἱὸν Θεοῦ [Col. 0774D] Adjecimus Ἰησοῦν e codd. Bas. et Ven. ambobus. Concinit textus Latinus, Jesum Christum in carne. In vulg., Χριστὸν sine Ἰησοῦν. ὡμολόγησε, καὶ Χριστόν· ἐπειδήπερ ἓν τούτων [Col. 0774C] Ms. Bas., δίχα ἑτέρου. δίχα θατέρου λαμβανόμενον, ἀνόνητον ἐτύγχανεν εἶς σωτηρίαν· καὶ τοῦ αὐτοῦ ὑπῆρχε κινδύνου τὸ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ἢ Θεὸν μόνον ἄνευ ἀνθρώπου, ἢ δίχα Θεοῦ πιστεύειν ἄνθρωπον μόνον. [Col. 0774C] Mutavimus κατὰ, quod erat in vulgatis, in μετὰ, auctoritate mss. Basil. et Ven. amborum. Nec aliud sane legendum postulat textus Latinus, Post resurrectionem vero. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου, ἥ τις δηλαδὴ τοῦ ἀληθοῦς αὐτοῦ σώματος γέγονεν, [Col. 0774C] Ms. Bas., ἐπείπερ οὐκ ἄλλος. ἐπειδήπερ οὐκ ἄλλος ἀνέστη, εἶ μὴ 828 ὁ σταυρωθεὶς, καὶ ἀποθανὼν, [Col. 0774C] Ms. Bas., τί δὲ καὶ ἔτερον ἡ τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν διαγωγὴ αὐτοῦ γέγονεν. In ms. itidem Ven. secundo utrobique, ἡ . . . διαγωγή. τί ἕτερον τῇ τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν αὐτοῦ διαγωγῇ γέγονεν, ἢ ἵνα ἐκ πάσης ἀχλύος τὰ τῆς πίστεως ἡμῶν καθαρθῇ διαλεγόμενος γάρ [Col. 0774D] Mss. Ven. ambo, τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς. ἑαυτοῦ μαθηταῖς, καὶ συνδιατρίβων, καὶ [Col. 0774D] In marg. edit. Rom., συναυλιζόμενος. συναλιζόμενος, [Col. 0774D] Ms. Bas., ἀκριβέστερον δέ. ἀκριβέστερόν τε, καὶ πολυπραγμονικώτερον διὰ τῆς ἁφῆς ἑαυτὸν ψηλαφᾶσθαι παρὰ τούτων, οὓς ἔπληττε τὸ ἀμφίβολον, [Col. 0774D] Ms. Ven. secundum loco secundo, ἀνεδίδου. ἐνδιδούς· διὰ τοῦτο καὶ κεκλεισμένων τῶν θυρῶν εἶσῄει πρὸς τοὺς μαθητὰς, καὶ τῷ φυσήματι τῷ ἑαυτοῦ παρεῖχεν ἅγιον Πνεῦμα· καὶ χαριζόμενος τὸ φῶς τὸ τῆς γνώσεως, τῶν θείων Γραφῶν ἀπεκάλυπτε τὰ ἀπόῤῥητα· καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς τὰ τραύματα τῆς πλευρᾶς, καὶ τὰς διατρήσεις τῶν ἥλων, καὶ πάντα τὰ τοῦ νεαροῦ πάθους ἐπεδείκνυ σημεῖα, λέγων· Ψηλαφήσατέ με, καὶ ἴδετε ὅτι πνεῦμα σάρκα καὶ ὀστέα οὐκ ἔχει, καθὼς ἐμὲ θεωρεῖτε ἔχοντα· ὅπως ἂν [Col. 0774D] Ms. Bas., ἐν αὐτῷ μεμενηκέναι γνωσθείη. μεμενηκέναι ἐν αὐτῷ γνωσθῇ ἡ ἶδιότης τῆς τε θείας, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως [Col. 0774D] Ms. Bas., ἀδιαιρέτως. ἀδιαίρετος· οὕτω τε μάθωμεν τὸν Λόγον, μὴ τοῦτο εἶναι, ὅπερ ἐστὶν ἡ σὰρξ, ἀλλ` ἕνα Υἱὸν τοῦ Θεωῦ καὶ τὸν Λόγον ὁμολογήσωμεν, καὶ τὴν σάρκα. Ἧς τινος πίστεως τοῦ μυστηρίου κοῦφος ὢν Εὐτυχὴς οὗτος, καὶ ἀμέτοχος ὀφείλει νομίζεσθαι [Col. 0774D] Ms. Bas., ὅστις τὴν φύσιν. ὃς τὴν φύσιν τὴν ἡμετέραν ἐν τῷ Μονογενεῖ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ οὔτε διὰ τῆς ταπεινότητος τῆς ἀνθρωπότητος, οὔτε διὰ τῆς δόξης ἐπέγνω τῆς ἀναστάσεως· οὕτε τὴν ἀπόφασιν ἐφοβήθη 830 τοῦ μακαρίου ἀποστόλου καὶ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου τοῦ λέγοντος· [Col. 0774D] Abest ὅτι a mss. Bas. et Ven. secundo utrobique. ὅτι πᾶν πνεῦμα τὸ ὁμολογοῦν [Col. 0774D] Adjecimus Ἰησοῦν e codd. Bas. et Ven. ambobus. Concinit textus Latinus, Jesum Christum in carne. In vulg., Χριστὸν sine Ἰησοῦν. Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθέναι, ἀπὸ Θεοῦ ἐστι, και πᾶν πνεῦμα τὸ διαιροῦν Ἰησοῦν Χριστὸν, ἀπὸ Θεοῦ οὐκ ἔστιν· καὶ οὗτός ἐστιν [Col. 0776C] Ms. Ven. secundum, loco secundo, τοῦ Ἀντιχρίστου. ὁ Ἀντίχριστος· τί δέ ἐστι τὸ 2 [Col. 0776C] In marg. edit. Rom., διαιρεῖν L. Atque ita in ms. quoque Ven. secundo, secundo loco. διαιροῦν Ἰησοῦν, εἶ μὲ τὴν ἀνθρωπίνην ἀπ` αὐτοῦ φύσιν ἀποχωρίζειν, καὶ τὸ μυστήριον, δι` οὗπερ ἐσώθημεν μόνου, πειρᾶσθαι μάταιον διὰ πλασμάτων ἀναιδῶν ἀπεργάζεσθαι_ ὁ δὲ τὴν ἀχλὺν ὑφιστάμενος περὶ τὴν φύσιν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ἀναγκαὶως καὶ περὶ τὸ πάθος αὐτοῦ τῇ παραπλησίᾳ τυφλώσει παραφρονεῖ. [Col. 0776C] Ms. Basil., καὶ γὰρ σταυρὸν τοῦ Δεσπότου ψευδῆ μὲν ἐνόμισεν. Καὶ γὰρ εἶ τὸν σταυρὸν τοῦ Δεσπότου ψευδῆ μὴ νενόμικε, καὶ τὸ πάθος τὸ ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας [Col. 0776C] Ms. Bas. et Ven., ἀναδειχθέν. ἀναδεχθὲν, ἀληθῶς γενόμενον οὐδαμῶς· [Col. 0776C] Ita legendum monent codd. Bas. et Ven. primus. Perperam in vulgatis, ἀμφιβάλλοι. Ut enim supra [Col. 0776D] νενόμικε dixit, indicativo modo, ita et hic ἀμφιβάλλει dicere debuit. ἀμφιβάλλει· οὗ τινος οὐκοῦν ἐπιγινώσκει τὸν θάνατον, ἐπιγινωσκέτω [Col. 0776D] Ita cod. Bas., juxta Latinum, agnoscat et carnem; καὶ in vulgatis non apparet. καὶ τὴν σάρκα· καὶ μηδὲ τῆς ἡμετέρας αὐτὸν σαρκὸς ἄνθρωπον ἀπαρνείσθω, ὃν παθητὸν ἔγνω γενόμενον, ἐπειδήπερ ἡ ἄρνησις τοῦ ἀληθοῦς σώματος ἄρνησίς ἐστι καὶ τοῦ πάθους τωῦ σώματος. Εἶ τοίνυν δέχεται πίστιν Χριστιανῶν, καὶ ἀπὸ τοῦ κηρύγματος τοῦ Εὐαγγελίου μη τὴν οἶκείαν ἀκοὴν ἀποστρέφει, σκοπείτω ποία φύσις διαπεπαρμένη τοῖς ἥλοις [Col. 0776D] Ms. Bas., ἐν τῷ σταυρῷ ξύλῳ κεκρέμαστο· quae ultima vox habetur etiam in ms. Ven. 2, secundo loco, primo vero, ἐκρέμαστο. ἐν τῷ τοῦ σταυροῦ ξύλῳ ἐκρέματο, καὶ [Col. 0776D] Codd. Bas. et Ven. secundus, utroque loco, νυγείσης· Venetus vero primus, ἀνυγείσης· quod certe corruptum a νυγείσης ; quae lectio minime spernenda, derivatur enim a νύσσω, pungo. ἀνοιγείσης τῆς πλευρᾶς προσπεπηγότος τῷ σταυρῷ διὰ τοῦ δόρατος τοῦ στρατιώτου, νοείτω πόθεν τὸ αἷμα, καὶ τὸ ὕδωρ ἐῤῥύη, ὥστε τὴν 832 Ἐκκλησίαν τὴν τοῦ Θεοῦ τῷ τε λουτρῷ καταρδεύεσθαι, καὶ τῷ πόματι. Ἀκουέτω δὲ καὶ τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ ἀποστόλου κηρύττοντος· ὅτι ὁ καθαρισμὸς [Col. 0776D] Ms. Bas., τοῦ Θεοῦ. τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ ῥαντισμοῦ γίνεται τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ· μεδὲ παροδικῶς ἀναγινωσκέτω τοῦ αὐτοῦ ἀποστόλου τὰ ῥήματα λέγοντος· Εἶδότες ὅτιπερ [Col. 0776D] Ms. Bas., οὐ φθαρτοῖς ἀργυρίου ἤ χρυσίου ἠγοράσθητε. Ms. Ven. secund., utroque loco, οὐ τοῖς φθαρτοῖς. οὐ φθαρτοῖς, ἀργυρίῳ ἤ χρυσίῳ ἐξηγοράσθητε ἐκ τῆς ματαίας ὑμῶν πατροπαραδότου ἀναστροφῆς, ἀλλὰ τῷ τιμίῳ αἵματι, ὡσανεὶ Ἀμνοῦ ἁγίου, καὶ ἀμώμου [Col. 0776D] Ms. Bas., Ἰησοῦ Χριστοῦ. Χριστοῦ Ἰησοῦ. Καὶ τοῦ μακαρίου δὲ Ἰωάννου τοῦ ἀποστόλου τῇ μαρτυρίᾳ [Col. 0776D] Ms. Bas., μὴ ἐπανιστάσθω. μὴ ἀνθιστάσθω λέγοντος· Καὶ τὸ αἷμα τοῦ Ἰησοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καθαρίζει [Col. 0778A] ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἁμαρτίας· καὶ πάλιν· αὕτη ἐστὶν ἡ νίκη ἡ νικήσασα τὸν κόσμον, ἡ πίστις ἡμῶν· [Col. 0778C] Ms. Bas., τίς ἐστιν ὁ νικήσας τὸν κόσμον. καὶ τίς ἐστιν, ὃς ἐνίκησε τὸν κόσμον, εἶ μὴ ὁ πιστεύων, ὅτι [Col. 0778C] Ms. Bas., Ἰησοῦς ἐστιν ὁ ἐρχόμενος δὲ ὕδατος. Ms. Ven. primum non habet Ἰησοῦς. Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Ὑιὸς τοῦ Θεοῦ_ οὗτος ὁ ἐρχόμενος δι` ὕδατος, καὶ αἵματος, Ἰησοῦς Χριστός· οὐκ ἐν τῷ ὕδατι μόνον, ἀλλ` ἐν ὕδατι, καὶ αἵματι· καὶ τὸ πνεῦμά ἐστι τό μαρτυροῦν, [Col. 0778C] In marg. edit. Rom., ὅτι Χριστός ἐστιν ἡ ἀλήθεια. ἐπειδὴ τὸ πνεῦμά ἐστιν ἡ ἀλήθεια. Τρεῖς γάρ εἶσιν οἱ μαρτυροῦντες, τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸαἷμα [Col. 0778C] Ms. Ven. secundum, primo loco, καὶ οἱ τρεῖς εἶς τὸ ἕν εἶσι. καὶ οἱ τρεῖς τὸ ἔν εἶσι,, τὸ πνεῦμα δηλονότι τοῦ ἁγιασμοῦ, καὶ τὸ αἷμα τῆς λυτρώσεως, καὶ τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος· [Col. 0778C] Ms. Ven. secundum, primo loco, ἅπερ τὰ τρία. ἅπερ τρία ἕν ἐστι, καὶ ἀμέριστα μένει· καὶ οὐδὲν αὐτῶν [Col. 0778C] Deest αὐτῶν in ms. Ven. primo. In Basil. autem legitur αὐτοῦ· quae quidem lectio melior nobis videtur, nisi quod αὑτοῦ pro αὐτοῦ libentius legeremus. In ms. Ven. secundo, utrobique, ἑαυτῶν, quod itidem minime spernendum. ἀπὸ 834 τῆς αὐτῶν χωρίζεται συναφείας· ἐπειδήπερ ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία ὲν ταύτη ζῇ, καὶ προκόπτει τῇ πίστει. Ἵνα [Col. 0778C] In marg. edit. Rom. notantur haec verba, tamquam exciderint, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. L. Scilicet, ἵνα ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ μήτε, etc. μήτε δίχα τῆς ἀληθοῦς θεότητος [Col. 0778C] Ms. Bas., ἡ ἀνθρωπότης γνωρίζηται. ἡ ἀνθρωπότης, μήτε δίχα τῆς ἀληθοῦς ἀνθρωπότητος [Col. 0778C] Ms. Bas., ἡ θεότης εἶναι πιστεύεται. ἡ θεότης πιστεύηται.
[Col. 0778A] Πρὸς μέντοι γε τὴν διαλαλιὰν τῆς ὑμετέρας ἀκροάσεως [Col. 0778C] Mss. Bas. et Ven. secundum utrobique, ὡς Εὐτυχὴς ἀπεκρίνατο. ὁ Εὐτυχὴς ἀπεκρίνατο, λέγων· Ὁμολογῶ ἐκ δύο φύσεων γεγενῆσθαι τὸν Κύριον ἡμῶν πρὸ τῆς ἑνώσεως· [Col. 0778D] Mss. Bas. et Ven. secundum utroque loco, μετὰ δὲ τὴν ἕνωσιν ; quam veram lectionem esse vix dubitamus. μετὰ μέντοι τὴν ἕνωσιν μίαν φύσιν ὁμολογῶ· θαυμάζω τὴν οὕτως ἀλλόκοτον, καὶ οὕτω διεστραμμένην ὁμολογίαν, μηδεμιᾷ τῶν δικαζόντων ἐπιτιμήσει δόξασαν ἐπιλήψιμον· καὶ τὸν οὕτως ἄφρονα λόγον ἐν παραδρομῇ γεγονότα, [Col. 0778D] Ms. Bas., ὡς τῶν ἀκουσάντων, ὅποτε τὸν αὐτόν τρόπον ; corrupte. ὡς τῶν ἀκουσθέντων οὐδενὶ προσκρουσάντων· ὁπότε τὸν αὐτὸν τρόπον ἐστὶν ἀσεβὲς τὸ λέγειν, ὡς ἐκ δύο φύσεων πρό τῆς ἐνανθρωπήσεως [Col. 0778D] Ms. Bas., ὁ μονογενής ἐστιν ἀθέμιτον. Amanuensis scilicet hic dormitabat. ὁ μονογενής ἐστιν Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ ἐστὶν ἀθέμιτον τὸ διαβεβαιοῦσθαι, ὡς μετὰ τὸ τὸν λόγον σάρκα γενέσθαι, μία ἐν αὐτῷ φύσις ἐστίν· ὅπερ ὅπως ἂν μὴ Εὐτυχὴς ὀρθῶς, [Col. 0778D] Ms. Bas., ἤγουν ἀνεκτός. In marg. edit. Rom. εἴτ` οὖν. Atque ita in ms. Ven. secundo utroque loco, sed conjunctim, εἴτουν. ἤτ ὀὖν ἀνεκτῶς ὑπολάβῃ ῥηθέν· ἐπειδήπερ ἐξ οὐδεμίας ἡμῶν ἐπεστόμισται ψήφου, τὴν τῆν σῆς ἀγάπης ὑπομιυνήσκομεν ἀκρίβειαν, ἀδελφὲ τιμιώτατε, ἵνα, εἶ διὰ τῶν τοῦ Θεοῦ οἶκτιρμῶν εἶς [Col. 0778D] In marg. edit. Rom., πληροφορίαν. ἀπολογίαν περιΐσταται τὰ τοῦ πράγματος, ἡ ἀγνωσία τοῦ ἀμαθοῦς ἀνθρώπου καὶ ἀπὸ ταύτης [Col. 0778D] Ms. Ven. sec. utrobique, τῆς φθορᾶς τῆς κατά, etc. τῆς φθορᾶς κατὰ τὴν οἶκείαν 836 διάνοιαν [Col. 0778D] In marg. edit. Rom., διὰ σοῦ καθ. καθαρθῇ. [Col. 0780A] Ὅς τις μὲν οὖν, ὡς ἡ τάκις τῶν πεπραγμένων δηλοῖ, καλῶς ἀναχωρεῖν ἦν ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς ἶδίας ἐνστάσεως, ὁπηνίκα τῇ ὑμῶν ἀποφάσει συνεχόμενος, ὡμολόγει λέγειν ἑαυτὸν, [Col. 0780C] Ms. Bas., ὁ πρὸτερον εἶρήκει. ὃ πρότερον οὐκ εἶρήκει, καὶ ταύτῃ ἐφησυχάζειν τῇ πίστει, ἧς ἐτύγχανε πρώην ἀλλότριος. Ἀλλ` ὁπότε ἐν τῷ ἀναθεματιστέῳ ἀσεβεῖ δόγματι συναινεῖν οὐκ ἠβούλετο, ἔγνω αὐτὸν ἡ ὑμῶν ἀδελφότης, ἐν τῇ οἶκείᾳ [Col. 0780C] Ms. Ven. primum, μένοντα. διαμένοντα κακοδοξίᾳ. καὶ ἄξιον εἶναι τοῦ δέχεσθαι τὴν κρίσιν τῆς καθαιρέσεως· ἐφ` ᾧπερ, εἶ πιστῶς, καὶ συμφερόντως ἀλγεῖ, καὶ εἶ βράδιον γοῦν, ὅμως ἐπιγινώσκει, ὅπως εἶς δέον ἡ τῶν ἐπισκόπων ἐπ` αὐτῷ αὐθεντία κεκίνηται· [Col. 0780C] Ms. Bas., ὡς εἴγε πρὸς τὸ τέλειον. Ms. Ven. primum, ἴη εἶ, secundum vero utrobique, εἶ tantum. ἢ εἶ πρὸς τὸ τέλειον τῆς ἀπολογίας ἴδοι, ὥστε πάντα τὰ παρ` αὐτοῦ κακῶς φρονηθέντα, ἐναργεῖ, καὶ παρούσῃ τῇ φωνῇ, καὶ οἶκείᾳ δὲ καταδικασθῆναι ὑπογραφῇ, οὐκ ἔσται καταγνώσεως ἄξιος ὁ περὶ τόν διορθωθέντα [Col. 0780B] [Col. 0780C] Hanc, quae vera lectio est, hausimus e ms. Ven. secundo. primo loco, qui quidem habet, πόσος οὖν, sed prima syllaba ὁ errore amanuensis deest. In [Col. 0780D] vulg., ὁπωσοῦν ; perperam. ὁποσοσοῦν ἔλεος· ἐπειδήπερ ὁ Κύριος ἡμῶν ὁ ἀληθινὸς, καὶ ἀγαθὸς ποιμὴν, [Col. 0780D] Placuit addere αὐτοῦ auctoritate cod. Bas. juxta Latinum, animam suam. In vulg., ὁ τὴν ψυχὴν θείς. ὁ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεὶς ὑπὲρ τῶν προβάτων τῶν [Col. 0780D] Ms. Bas., αὐτοῦ. ἑαυτοῦ, καὶ ὃς ἦλθε τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων σῶσαι, οὐκ ἀπολέσαι, μιμητὰς ἡμᾶς τῆς οἶκείας ἀγαθότητος εἶναι βούλεται· ἵνα τοὺς μὲν ἁμαρτάνοντας σωφρονίσῃ τὸ δίκαιον, [Col. 0780D] Praetulimus, utpote minus implexam, lectionem hanc cod. Basil. in vulg., τοὺς ἐπιστρέψαντας δὲ ὅ τῆς συμπαθείας μηδαμῶς οἷκτος ἀπώσηται. In ms. Ven. primo, ὑποστρέψαντας. τοὺς δὲ ἐπιστρέψαντας ὁ τῆς συμπαθείας οἶκτος μηδαμῶς ἀπώσηται. Τότε γὰρ ὄντως, τότε σὺν ἀγαθῷ τῷ καρπῷ τὸ τῆς πίστεως ἀληθὲς ἐκδικεῖται, ὅτε καὶ παρὰ τῶν τῆς δυσσεβείας [Col. 0780D] In marg. edit. Rom., ἀντεχομένων. ἐξάρχων ἡ οἶκεία κακοδοξία [Col. 0780D] In hoc verbo καταδικάζεται desinunt mss. Ven. 164 et 555, secundo loco, nec non alius Ven. 165, utroque loco; et hic ultimus sequitur, ἐδόθη εἶδοῖς ἶουνίαις. In ms. Bas., καταδικάσθηται ; qui sequitur, πρὸς δὲ καὶ τὸ. καταδικάζεται. Πρὸς δὲ τὸ πᾶσαν τὴν 838 ὐπόθεσιν [Col. 0780D] Ms. Bas., ἀκριβῶς. εὐσεβῶς, καὶ πιστῶς [Col. 0780D] Ms. Bas., ἀνυσθῆναι. ἐξανυσθῆναι, τοὺς ἁδελφοὺς ἡμῶν [Col. 0782C] Ita duo codd. Ven. 164 et 555, in epistola primo loco descripta, qui soli hunc locum exhibent, uti monuimus paulo ante annot. x (Col. 780, n. 9 ) . Editi perperam, Ἰουλιανόν. Confer annot. 81 (Col. 779, n. b ) in Latinum textum. Ἰουλιὸν τὸν ἐπίσκοπον, καὶ Ῥενάτον τὸν πρεσβύτερον ἔτι γε μὴν καὶ τὸν [Col. 0782C] Ms. Bas., υἱὸν μάλλαρον. υἱόν μου Ἱλάρον τὸν διάκονον, εἶς τὸν ἡμῶν ἀπεστάλκαμεν τόπον. [Col. 0782C] Ms. Bas., εἶς Δουλκήτιον τὸν ἐμὸν νοτάριον, ὧν καὶ τὴν πίστιν. Οἷς Δουλκίτιον τὸν νοτάριον τὸν ἡμέτερον, οὗ τὴν πίστιν ἐδοκιμάσαμεν, συνεζεύξαμεν, θαῤῥοῦντες, [Col. 0782C] Ms. Bas., τὴν θείαν. τὴν τοῦ Θεοῦ παρεσομένην βοήθειαν, ὥστε τὴν πλανηθέντα καταδικάσαντα τὴν σκαιότητα τοῦ φρονήματος τοῦ οἶκείου σωθῆναι. Ὁ Θεὸς ἐῤῥωμένον σε [Col. 0782C] Ms. Bas., διαφυλάξει, ἀδελφὲ θεοφιλέστατε. Quae [Col. 0782D] autem sequuntur, Ἐδόθη, etc., in eodem ms. desiderantur. διαφυλάττοι, ἀδελφὲ προς φιλέστατε. Ἐδόθη εἶδοῖς Ἰουνίαις [Col. 0782D] Vulgati addunt, ὑπατείας Ἀστερίου καὶ Πρωτογάνους τῶν λαμπρωτάτων ὑπάτων sed haec nostri codd. praetermittum; nec dubitamus Romanorum editorum arbitrio ex Latino textu suppleta fuisse. .
Legatos vice sua destinat ad Synodum Ephesinam, occasione Eutychis indictam. De eodem meliora sperat.
[Col. 0782] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
839 [Col. 0782B] Soli codd. collect. 17 Chalcedon., ad quos unus Thuaneus a Quesnello not. 1 memoratus pertinet, hanc inscriptionem praeferunt: Gloriosissimo et clementissimo Theodosio Augusto Leo episcopus. Caeterae collectiones vulgatam inscriptionem praeferunt, si excipias Ratisp. collect. 19, in qua inscriptiones [Col. 0782C] abbreviatae exhibentur: Leo episcopus Theodosio Augusto. In ms. Florentino collect. 13 exigua varietate habetur: Caesari Theodosio religiosissimo et piissimo Augusto Leo Ecclesiae catholicae episcopus in Domino salutem. Caesari THEODOSIO, religiosissimo et piissimo Augusto, LEO papa Ecclesiae catholicae urbis Romae.
Quantum rebus humanis consulere providentia divina dignetur, sollicitudo clementiae vestrae, Spiritu [Col. 0781B] Dei incitata demonstrat, quae in catholica Ecclesia nihil impacatum, nihil vult esse diversum: quoniam FIDES, quae non nisi una est, in nullo potest sui esse dissimilis. Unde licet Eutyches, quantum gestorum episcopalium ordo patefecit, imperite atque imprudenter errare detectus sit, debueritque [Col. 0782C] Ita ex Ratisponensi et omnibus nostris ac Baluzii codd. collection. Chalcedon. Editi cum aliis mss., a sua merito reprobabili persuasione. Mox, quia pro quoniam in mss. Veron. 57 atque Ratisp. a sua, [Col. 0783A] quae merito reprobatur, persuasione discedere, quoniam tamen pietas vestra, quae in honorem Dei religiosissime catholicam diligit veritatem, [Col. 0783B] Voces apud Ephesum desunt in cod. Ratisp. et in Graeca versione. apud Ephesum constituit synodale [Col. 0783B] Editi ante Quesn. cum aliquot mss. etiam antiquiorum collectionum, concilium. Retinuimus judicium, quod Quesnellus induxit auctoritate cod. Grim. et unius Thuanei ab eo allegati not. 2; quippe eamdem [Col. 0783C] lectionem confirmant noster Ratispon. et omnes codd. praestantissimae collect. Chalcedon. nec non Graeca versio. judicium, ut imperito seni ea in qua nimis caligat veritas innotescat: fratres meos [Col. 0783C] Ms. cod. Vindebon. collect. 5 et alii collect. 11 ac 24, nec non Colbertinus apud Baluzium cum editis ante Quesn., Julianum. Reliqui codices melius Julium, ut videre est ex annot. 81 (Col. 779, n. b ) in epist. praecedentem. Similiter quidam codices et antiquae editiones Leonis paulo post habent Hilarium perperam pro Hilarum. Julium episcopum, 841 et Renatum presbyterum, et filium meum Hilarum diaconem misi, qui ad vicem praesentiae meae pro negotii qualitate sufficerent; et qui [Col. 0783C] Duo codd. a Quesnello allegati in margine, meum secum ferrent . . . . affectum. eum secum deferrent justitiae ac benignitatis affectum, ut quia dubitari non potest, quae sit christianae confessionis integritas, et totius erroris pravitas damnaretur: et si resipiscens, qui deviaverat, [Col. 0783C] In Ratispon. deest pro venia. Mox in Vindebon. [Col. 0784B] collect. 5, supplicet. pro venia supplicaret, sacerdotalis ei benevolentia subveniret; cum in libello suo, quem ad nos misit, hoc saltem sibi ad promerendam veniam [Col. 0783B] reservaverit, ut correcturum se esse promitteret quidquid nostra sententia de his, quae male senserat, improbasset. [Col. 0784B] Codd. Corb. et Divion. Baluzii, Quid autem R. catholica Ecclesia, id est, ut idem Baluzius interpretatur, Quid autem Romana catholica Ecclesia. Quid autem catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominicae incarnationis credat et doceat, ad fratrem et coepiscopum meum Flavianum plenius continent scripta, quae misi. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
840 Τῷ ἐνδοξοτάτῳ καὶ φιλανθρωποτάτῳ Θεοδοσίῳ Αὐγούστῳ, Λέων ἐπίσκοπος.
[Col. 0782D] In marg. edit. Rom., ὅσης ἡ θεία πρόνοια ἐπιμελείας καταξιοῖ τὰ ἀνθρώπινα, δείκνυσι τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας ἡ φροντὶς πνεύματι Θεοῦ κινηθεῖσα, μὴ βουλομένη, etc. Ὅσοι τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων κατά δύναμιν προνοεῖν καταξιοῖ τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας ἡ φροντὶς, [Col. 0782B] [Col. 0782D] Ms. Ven., νεύματι. πνεύματι Θεοῦ κινηθεῖσα, εὖ ἂν ἔχοι, μὴ βουλομένη περὶ τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν διαφορὰν, ἀλλ` εἶρήνην [Col. 0782D] Ms. Ven., ὑπάρχειν. Mox in marg. edit. Rom., καὶ γὰρ, pro καίπερ, ex conjectura. τυγχάνειν. Καίπερ ἡ πίστις μία οὖσα, ἑαυτῆς οὐκ ὀφείλει τυγχάνειν ἀνομοία. Ὅθεν, εἶ καὶ Εὐτυχὴς, ὡς αἱ τῶν ἐπισκοπικῶν ὑπομνημάτων τάξεις ἐφανέρωσαν, ἀπείρως καὶ ἀσυνέτως πεπλανῆσθαι ἀποδέδεικται, καὶ ὤφειλεν ἀπὸ τῆς ἶδίας συνειδήσεως τῆς ἀξίως ἀποδοκιμαζομένης ἀναλαβεῖν· ὅμως, σβ_επείπερ ἡ ὑμετέρα εὐσέβεια, ἡ εἶς τιμὴν τοῦ Θεοῦ τὴν εὐλαβεστάτην καθολικὴν ἀλήθειαν [Col. 0784B] Ms. Ven., ἀγαπᾷ optima lectio, et Latino textui adamussim conveniens, si supra pro ἡ legatur [Col. 0784C] ἥ. ἀγαπῶσα, τετύπωσε συνοδικὸν κριτήριον, ὥστε τῷ ἀπείρῳ γέροντι τὴν ἀλήθειαν, περὶ ἣν μάλιστα διέσφαλται, φανεροποιηθῆναι, τοὺς ἀδελφοὺς τοὺς ἡμετέρους, Ἰούλιον τὸν ἐπίσκοπον, καὶ Ῥενάτον 842 τὸν πρεσβύτερον, καὶ τὸν ἐμὸν υἱὸν διάκονον Ἱλάρον πέπομφα, τοὺς εἶς τόπον ἐμὸν κατὰ τὴν τοῦ πράγματος ποιότητα δυναμένους ἀρκεῖν, [Col. 0784C] In marg. edit. Rom., καὶ οὕτω πρός τε δικαιοσύνην καὶ φιλανθρωπίαν διαθέσεως ἔχοντας, ὥστε ὅτι περ ἀμφιβάλ., etc. καὶ ἶσχύοντας αὐτὸν εἶς τὴν τοῦ δικαίου καὶ ἀγαθοῦ μεταγαγεῖν διάθεσιν· ἵν` ὅτι περ ἀμφιβάλλεσθαι οὐ δύναται, [Col. 0784C] Ms. Ven., ποῖόν τε. ὁποῖόν τι τυγχάνει τῆς τῶν χριστιανῶν ὁμολογίας τὸ ἀκέραιον, καὶ πάσης τῆς πλάνης τὸ φαῦλον καταδικασθείη, καὶ, [Col. 0784C] Ita scribimus auctoritate ms. Ven. Perperam in vulg., εἶ ἀνανήψειν. εἶ ἀνανήψειεν, ὃς πεπλάνηται, ὑπὲρ συγγνώμης παρακαλέσων, [Col. 0784C] In marg. edit. Rom., ἡ τῶν ἐπισκόπων αὐτῷ βοήθεια ἐπικουρήσαι. τὴν τῶν ἐπισκόπων αὐτῷ βοήθειαν ἐπικουρῆσαι. Ἐπείπερ ἐν τῷ ἑαυτοῦ λιβέλλῳ τῷ πρὸς ἡμᾶς ἀποσταλέντι [Col. 0784C] In marg. edit. Rom., ἃν τοῦτο, ex Lat καὶ τοῦτο ἑαυτῶ πρὸς τὸ ἀξιωθῆναι συγγνώμης ἐφύλαξεν, ἐπαγγελλόμενος ἑαυτὸν διορθοῦν, εἴ τι δ` ἂν ἡ ἡμετέρα γνώμη περὶ τούτων, περὶ ὧν κακῶς ᾔσθετο, [Col. 0784C] Ita legendum omnino ex ms. Ven. Male in vulg., ἀποδοκιμάσειν. ἀποδοκιμάσειεν. Τί δὲ ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία καθόλου περὶ τοῦ θείου μυστηρίου τῆς Δεσποτικῆς σαρκώσεως πιστεύει, καὶ διδάσκει, τῷ ἀδελφῷ ἡμῶν, καὶ συνεπισκόπῳ Φλαυιανῷ, σαφέστερον τὰ ἀπεσταλμένα γράμματα περιέχει.
1. Etsi duae quae ad Pulcheriam eadem die ac de eadem re scriptae inveniuntur epistolae, aliquot non tam sententiis quam verbis sint plane similes, in multis nihilominus discrepant inter se, et altera ob insertas additiones est longe prolixior. Styli autem ratio et codicum atque collectionum antiquarum auctoritas, quibus utraque fulcitur, nequaquam sinunt ut alterutra alii quam Leoni tribuatur. Exemplaria tum Latina, tum Graeca antiquissimae collectionis 17 Chalcedonensis, et Ratisponensis collectio 19, praeter collectionem duodecimam et vigesimam secundam, primam epistolam satis vindicant; codices vero collectionum 2, 5, 11, 12, 13, 18, 20, 21, 22, 23 et 24, cum exemplo Sichardi, et peculiari ms. Vat. Reginae 293, alteram tuentur. Cur autem eodem die duae ejusmodi epistolae ad Pulcheriam traditae fuerint, et quae prius, quae autem posterius scripta censenda sit, curiosius inquiri potest, quam ulla satis tuta ratione definiri.
2. Quesnellus in prima editione (Tom. II primae edit. pag. 850) existimavit a pontifice primo scriptam fuisse epistolam 30, et ad Pulcheriam transmissam per legatos, cum adhuc spes nonnulla superesset fore ut synodus in conventum simplicem apud Constantinopolim commutaretur. Idcirco enim sub finem ejusdem epistolae scriptum putat; Sed ei qui in errore est melius consuletur, si ubi desipuit, ibidem resipiscat; et ubi damnationem meruit, illic indulgentiam consequatur. Cum vero impedimenta inciderint, quibus haec epistola Pulcheriae data non fuerit; ejusdem exemplum ad eam Leo iterum post pseudosynodum Ephesinam transmisit, ut liquet ex epist. 45. Hac autem occasione eam epistolam paucis demptis, quae de Eutyche jam recitavimus, nonnullis etiam mutatis, auctiorem ab ipso Leone factam fuisse censuit, uti est epistola 31. At si, post Ephesinum latrocinium in eadem epistola, cum ad Pulcheriam iterum missa fuit, aliquid fuisset immutatum, quod tempori ac circumstantiis non amplius congrueret, illud procul dubio additamentum non accessisset, quo sanctus pontifex se ab adeunda Ephesina synodo sollicitius excusat.
3. Hanc autem primam sententiam ipse Quesnellus deseruit in editione secunda, et in contrariam prorsus opinionem transiens, docuit epistolam longiorem 31 a Leone scriptam et missam fuisse ad Pulcheriam statim [Col. 0785] post acceptas Theodosii litteras, id est paulo post III idus Maias; notam enim chronicam, quae idus Junias signat, et in pluribus mss. deest, ex breviori epistola 30 sumptam ac perperam translatam est opinatus. Breviorem vero epistolam 30 missam fuisse per legatos idibus Junii manifestum est.
4. Haec tamen opinio nec probari, nec defendi potest. Cum enim Leo imperatoris litteras acceperit III idus Maias, si statim scripsisset ad Pulcheriam, ad ipsum etiam imperatorem rescripsisset. Liquet autem eum accepta imperatoris epistola III idus Maias, et Flaviani litteris per idem circiter tempus acceptis una cum gestis Constantinopolitanae synodi adversus Eutychem, mox scripsisse ad eumdem Flavianum brevissimam epistolam 27, XII kal. Junias, qua eum de acceptis gestis monuit, nec non de fusiori epistola quam citius fieri posset transmittenda, ubi de controversia judicium ferretur. Huic autem studio intentus, nec non legatis eligendis atque instruendis, qui concilio jam indicto vice sui interessent, epistolas pluribus tradendas in illud tempus distulit, quo legati cum dogmatica epistola transfretarent. Hinc plures ejusdem epistolae datae leguntur iisdem idibus Juniis, quibus dogmatica ad Flavianum epist. 28 signata fuit, ac in omnibus nominantur legati, et eadem epistola ad Flavianum illis jam tradita memoratur. Horum vero omnium satis expressa fit mentio etiam in longiori epist. 31 ad Pulcheriam, legatorum quidem illis verbis cap. 4; In his fratribus meis, quos vice mea misi; epistolae autem dogmaticae scriptae idibus Junii illis capitis ultimi: Quod etiam S. Flaviano episcopo me clementia tua scripsisse cognoscat; quae verba pariter inserta leguntur epistolae 30 iisdem procul dubio idibus Junii scriptae. Quomodo ergo epist. 31 aliquanto ante Junium mensem exarata ac transmissa dici potest?
5. Quid autem dicendum? Ut omittantur incerta, cum brevior epistola 30 in Graeca et Latina collectione Chalcedonensi inveniatur, et legatorum nomina distincte praeferat, ut epistolae caeterae, quae cum litteris ad Flavianum iisdem legatis traditae fuere, haec quoque ad Pulcheriam transmissa, eidemque aliquando tradita, ac in Oriente vulgata, ac exinde Graece reddita negari non potest. Auctior vero epistola 31, etsi in Graeca collectione desideretur, cum tamen exstet in pluribus Latinis antiquis collectionibus, quae breviori epistola carent, Leoninamque rationem ubique referat, a Leone abjudicari nequit. Eodem autem die iduum Junii data dici debet, ut eae quoque collectiones praeferunt, quae carent epistola 30; neque enim chronicam ejusmodi notam harum collectionum auctores transcribere potuerunt, ut conjecit Quesnellus, ex epistola breviori, quam ignorarunt. Sine ullo autem certiori documento aliud quidpiam affirmare seu divinare non licet. Solum probabiliter credi potest duo ejusdem epistolae exemplaria a Leone fuisse lucubrata, alterum longius, brevius alterum; hoc autem brevius in Orientem misisse, unde in Graecam linguam translatum fuit; alterum vero longius retinuisse apud se, et in Occidente aliquando vulgatum, in plerasque Latinas collectiones transisse.
6. Longior epistola in eo potissimum discrepat a breviori, quod in illa a cap. 2 ad medium cap. 3 catholicum dogma aliquot probationibus statuitur, quae in breviori omittuntur. Forte post scriptam epist. 28, ad Flavianum, in qua idem dogma similibus probationibus plenius constituitur, ex litteris ad Pulcheriam eas probationes detrahendas censuit, et hac occasione eam quoque partem subduxit, qua se excusabat ne ad synodum accederet, aliaque pauca suo more mutavit vel addidit, quae in breviori epistola leguntur. Hac autem in Orientem missa, epistola longior ob dogmaticam fusiorem institutionem Occidentalibus maxime placuit, et idcirco haec potissimum inter Latinos vulgata fuit.
7. Unum hic suspicari quispiam posset, epistolam 31, ad Pulcheriam, cum aliquot sententias contineat similes sententiis epistolae 37, ad Theodosium datae die 20 Junii, eodem die scriptam ac eadem occasione missam fuisse. Leo nimirum acceptis imperialibus litteris, quae ipsum invitabant ad synodum, sicut hac de re bis ad Theodosium scripsit, ita etiam bis ad Pulcheriam scripsisse videri potest. Primum ad utrosque per legatos scripsit idibus Junii, ad Theodosium epistola 29, ad Pulcheriam vero epistola 30. Dein cum ad imperatorem iterum dedit epistolam 37 die 20 Junii, ea forte de causa quod metueret ne in ea angustia temporis synodo praestituti legati Ephesum properare coacti, epistolam 29 eidem Augusto tradere non possent, hac eadem occasione et causa ad Pulcheriam quoque scripsisse epistolam 31 non improbabile judicabitur. Sed contra fidem earum collectionum quae chronicam notam iduum Junii exhibent, eamque ex epistola 30 non potuerunt sumere, hanc opinionem inducere nequivimus. Id autem multo minus potuimus alia ratione, quae conjecturam numero praecedenti propositam magis magisque confirmabit. Si epistolae, inquit Leo epist. 45, quae in fidei causa per nostros clericos directae sunt, ad vestram pietatem pervenissent, certum est remedium vos his rebus quae contra fidem factae sunt . . . praestare potuisse. Indicatur epistola 30, per legatos missa quae, his Ephesum profectis ad Augustam non pervenit. Altam ergo eadem in re et pleniorem quidem epistolam ad eamdem Pulcheriam se alia occasione post legatorum discessum non direxisse praesumit; alias haec, non aeque ac illa prior alio traducta, eumdem effectum multo magis peperisset, ita ut opus non fuerit prioris epistolae 30 exemplum ad eamdem una cum epist. 45 iterum mittere. Igitur epistola 31 ad Pulcheriam missa non fuit, sed ab ipso Leone apud se retenta, solaque epist. 30 ad eam prius per legatos directa, et iterum cum epist. 45, unde haec sola in Graecum traducta tuit, ut numero 6 conjecimus. Hanc autem breviorem epistolam, cum ad Pulcheriam certo missa fuerit, primum proferemus.
I. Christum nostri generis hominem esse. Nestorii et Eutychis errores. —II. Cum veritas carnis in Christo impetitur, totam fidem concuti.
[Col. 0785] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Quantum sibi fiduciae de fide vestrae clementiae Ecclesia Dei debeat polliceri, multis saepe probavimus documentis, dum sicut Spiritu sancto [Col. 0787A] docente didicistis, illi per omnia potestatem vestram subjicitis, cujus munere et protectione regnatis. Unde quia contra integritatem fidei Christianae, dissensionem quamdam in Constantinopolitana Ecclesia, Eutyche auctore generatam, fratris et coepiscopi mei Flaviani relatione cognovi, ita ut totius causae speciem synodalium gestorum textus ostenderet, dignum gloriae vestrae est ut error qui de imperitia magis quam de versutia natus est auferatur, priusquam ullas vires de consensu imprudentium pertinacia pravitatis acquirat. Nam quantum Nestorius a veritate excidit, dum Dominum Jesum Christum de matre virgine hominem solum asserit natum, tantum etiam hic a catholico tramite deviavit qui de eadem virgine editum non nostrae credit esse naturae: ut quod formam [Col. 0787B] servi gessit, quod nostri similis fuit atque conformis, 849 quaedam nostrae carnis fuerit imago, non veritas. Nihil autem prodest Dominum nostrum beatae [Col. 0787D] Codd. Ratisp. et Veron. 57, cum Graeca versione omittunt Mariae. Mariae virginis filium, hominem dicere, si non illius generis ac seminis homo creditur, cujus in ipso Evangelii exordio praedicatur. Unde multum doleo, multumque contristor, quod hic qui antea de humilitatis proposito laudabilis videbatur, contra unicam spem nostram patrumque nostrorum, vana et nimis perversa audet astruere. Qui cum videret insipientiae suae sensum catholicis auribus displicere, revocare se a sua opinione debuerat, [Col. 0787D] Haec lectio ms. Ratisp. melior visa est, quam vulgata et aliorum codicum, ne ita Ecclesiae praesules commoveret, eo quod eadem praefertur in epistola sequenti, ubi haec pericope totidem verbis repetita invenitur. nec ita Ecclesiae praesules commovere, ut sententiam damnationis exciperet. Quam utique si in suo sensu voluerit permanere, nullus poterit relaxare. Sedis enim apostolicae [Col. 0787C] moderatio hanc temperantiam servat, ut et severius agat cum obduratis, et veniam cupiat praestare correctis.
Quia ergo mihi multa fiducia est de pietatis tuae sincerissima fide, obsecro [Col. 0787D] Cod. Veron., gloriosam. Mox, tuam pro vestram emendavimus ex Ratisp. et quinque aliis codd. cum magis cohaereat antecedentibus pietatis tuae, et subsequentibus studio tuo huic eidem periodo insertis. gloriosissimam clementiam tuam, [Col. 0787D] In editis Concilior. additur ex Graeca versione illustrissima et gloriosissima filia. ut sicuti sancto studio tuo catholica praedicatio semper adjuta est, ita nunc quoque ejusdem faveas libertati. Non enim portiuncula aliqua fidei nostrae, quae minus lucide sit clara, pulsatur; sed hoc imperita resultatio audet incessere quod Dominus in Ecclesia sua neminem voluit ignorare. 851 Et ideo pro vestrae pietatis consuetudine elaborare dignemini, [Col. 0787D] Editi Leonis, ut contra singulare sacramentum salutis humanae, quod blasphema, etc. Praetulimus lectionem ms. Ratisp., cui editi Concilior. astipulantur. ut quod contra singulare sacramentum salutis humanae blasphema insipientia [Col. 0787D] protulit, ab omnium animis repellatur. Ac si [Col. 0789A] ipse, qui [Col. 0789C] Male in editis Leonis, in hac tentatione. in hanc tentationem incidit, resipiscit, ita ut quod male senserat propria voce et subscriptione condemnet, communio illi sui ordinis reformetur. Quod etiam fratri et coepiscopo meo Flaviano me clementia vestra scripsisse cognoscat; et his, quos misimus, delegasse, ut venia concedatur, si error aboletur. Ne autem piissimi principis [Col. 0789C] Quesnellus, in marginali postilla notavit: Concilium imperiali dispositione convocatum. Nota autem secunda monuit dispositionis vocem significare edictum principis. At S. Leo, epist. 33, ad synodum Ephesinam animadvertit in ipsis Theodosii litteris, quae interciderunt, requisitam fuisse apostolicae sedis auctoritatem ex institutione divina, ut haec imperialis dispositio effectum consequeretur. Ait enim cap. 1: Religiosa clementissimi principis fides . . . hanc reverentiam divinis detulit institutis, ut ad sanctae DISPOSITIONIS effectum, auctoritatem apostolicae sedis adhiberet. dispositioni, qua episcopale concilium voluit congregari, nostra videretur praesentia defuisse, fratres meos [Col. 0789C] Cod. Colbert., Julianum; et mox Veron., Hilarium. [Col. 0789D] Caeteri, Julium et Hilarum. Confer annot. 81 (Col. 779, n. b ) in epist. 28. Julium episcopum, Renatum presbyterum, et filium meum Hilarum diaconem misi, qui vicem praesentiae meae implere sufficerent. Sed ei, qui in errore est, melius [Col. 0789D] Quinque nostri codd., consulitur. consuletur, si ubi desipuit, ibidem resipiscat; et ubi damnationem meruit, illic indulgentiam consequatur. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris [Col. 0789B] clarissimis consulibus.
848 Τῇ ἐνδοξοτάτῇ, καὶ φιλανθρωποτάτῃ θυγατρὶ Πουλχερίᾳ, Λέων ἐπίσκοπος
Ὅσην πεποίθησιν περὶ τῆς πίστεως τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ὀφείλει ἐπαγγέλλεσθαι, πολλαῖς πολλάκις διδασκαλίαις [Col. 0786] In marg. edit. Rom., ἐπέγνωμεν. Ex Lat. ἐπεδείξαμεν. Τοῦτο τοῦ ἁγίου πνεύματος διδάσκοντος μεμαθήκατε. Τούτῳ τὴν ὑμετέραν ἐξουσίαν ὑπετάξατε. Διὰ ταύτηςτῆς δωρεᾶς, καὶ τῆς ἐκδικίας [Col. 0788D] In ms. Ven., βασιλεύοντες. βασιλεύετε. Ὅθεν ἐπείπερ κατὰ τῆς ἀκεραίου πίστεως τῶν Χριστιανῶν διχόνοιάν τινα ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τῇ κατὰ Κωνσταντινούπολιν Εὐτυχοῦς αὐθεντοῦντος γεγενῆσθαι, τοῦ ἀδελφοῦ μου, καὶ συνεπισκόπου Φλαυιανοῦ διὰ τῆς ἀναφορᾶς ἔγνων, καθὼς καὶ πάσης τῆς ὑποθέσεως τὸ εἶδος τῶν πεπραγμένων ἐν τῇ συνόδῳ δείκνυσιν, ἄξιόν ἐστι τῆς ὑμετέρας δόξης τὴν πλάνην, τὴν δι` ἀπειρίαν μᾶλλον ἢ κακοθέλειαν εἶσδυομένην ἀφελέσθαι, πρίν τινα δύναμιν ἐκ τῆς [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., συναινέσεως. συνέσεως τῶν ἀπείρων τὸ ἐπίμονον τῆς φαυλότητος προσπορίσοιτο. [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., καὶ γὰρ ὅσα Νεστόριος ἀπὸ τῆς ἀληθοῦς. Καὶ ὅσα Νεστόριος, ὂς ἀπὸ τῆς ἀληθοῦς ἐξέπεσε πίστεως, τὸν δεσπότην Ἰησοῦν Χριστὸν ἐκ τῆς παρθένου Μαρίας ἄνθρωπον μόνον φάσκων γεγενῆσθαι, τοσούτῳ καὶ οὗτος ἀπὸ τῆς καθολικῆς ὁδοῦ ἀπεπλανήθη· ὃς τὸν ἀπὸ τῆς αὐτῆς παρθένου γεννηθέντα, οὐ τῆς ἡμετέρας εἶναι πεπίστευκε φύσεως· ὥστε τὸν τὴ μορφὴν τοῦ δούλου φορήσαντα, καὶ ἡμῖν ὅμοιον γενόμενον, καὶ τῆς αὐτῆς ὄντα μορφῆς, τινὰ τυγχάνειν τοῦ ἡμετέρου σώματος εἶκόνα, 850 καὶ μὴ ἀλήθειαν. Οὐδὲν δὲ ὠφελεῖ, τὸν ἡμέτερον Δεσπότην τὸν τῆς μακαρίας Παρθένου Υἱὸν, ἄνθρωπον λέγειν, εἶ μὴ τοῦ γένους αὐτῆς, καὶ τῆς ῥίζης ἄνθρωπος εἶναι [Col. 0788D] Ms. Ven., πιστεύεται. πιστεύοιτο περὶ οὗ ἐν αὐτῷ τῷ προοιμίῳ τοῦ εὐαγγελίου προλέγεται. Ὅθεν πάνυ πονῶ, καὶ στυγνάζω, ὅτιπερ οὗτος, ὃς πρὸ τούτου περὶ τῆς προθέσεως τῆς ταπεινότητος ἐπῃνεῖτο, κατὰ τῆς ἐλπίδος [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., τοῦ γένους, ἤ ἴσως, τῆς μονογενοῦς. τοῦ μονογενοῦς ἡμῶν, καὶ τῶν ἡμετέρων πατέρων, μάταια, καὶ πάνυ διεστραμμένα τολμᾷ λέγειν. Ὁρῶν γὰρ ἑαυτοῦ τῆς ἀφροσύνης τὴν αἴσθησιν ταῖς καθολικαῖς ἀκοαῖς ἀπαρέσκουσαν, ὤφειλεν ἑαυτὸν ἀπὸ τῆς οἶκείας ὑπονοίας ἀνακαλέσασθαι, καὶ μήτε τοὺς ταῖς Ἐκκλησίαις παραμένοντας κινῆσαι, τῆς καταδίκης τὴν ἀπόφασιν [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., ἀναμένοντας. ἀναμένοντα. Δῆλον γὰρ, ὡς εἶ ἐν τῇ αὐτῇ αἶσθήσει παραμένειν θελήσοι, οὐδεὶς αὐτὸν ἀπολῦσαι δυνήσεται. Καὶ γὰρ τοῦ θρόνου τοῦ ἀποστολικοῦ τὸ σύμμετρον ταύτην φυλάττει τὴν εὐκράτειαν, ὥστε καὶ σκληρότερον πράττειν κατὰ τῶν ἐπιμενόντων, καὶ συγγνώμης ἀξιοῦν τοὺς τὴν διόρθωσιν ἐπιγινώσκοντας. Ἐπειδὴ τοίνυν πολλὴ πεποίθησίς ἐστι περὶ τῆς εὐσεβείας [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., ἴσως, τῆς σῆς μακαριωτάτης. τῆς μακαριωτάτης πίστεως, παρακαλῶ τὴν ὑμετέραν φιλανθρωπίαν, ἐπιφανεστάτη καὶ εὐσεβεστάτη θύγατερ, [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., ἵν` ὥσπερ τῇ θείᾳ σου σπουδῇ τῷ καθολικῷ πάντοτε κηρύγματι βεβοήθηκας, οὕτω καὶ νῦν τῇ ἐκείνου συμπράττης ἐλευθερίᾳ. ἵν` ὥσπερ ἐκ σπουδῆς θείας [Col. 0788D] Cod. Ven. 164, εἶς τὸ καθολικὸν τῆς Ἐκκλησίας ἀξίωμα, In marg. edit. Rom., εἶς τὸ τῆς καθολικῆς. ἐν τῶῷ καθολικῷ τῆς Ἐκκλησίας ἀξιώματι τῆς ἐλευθερίας συνδράμοις [Col. 0788D] In marg. edit. Rom., ἴσως, οὕτω καὶ νῦν τῆς αὐτὴς τῇ ἐλευθερίᾳ συνεργὸν παρέχῃς. οὐδὲ γὰρ μέρος τι τῆς πίστεως τῆς ἡμετέρας μὴ ὃν σαφὲς μεθοδεύεται. Ἀλλ` ὅπερ ἡ ἄπειρος ἀντίστασις τολμᾷ διαθορυβεῖν, τοῦτο πειράζεται ὅπερ ὁ ἡμέτερος Δεσπὸτης ἐν τῇ ἶδίαγρ_ͅ Ἐκκλησίᾳ οὐδαμῶς ἀγνοεῖσθαι ἠθέλησε. Καὶ διὰ τοῦτο κατὰ τὴν 852 συνήθειαν τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας καμεῖν καταξιώσατε. [Col. 0790C] In marg. edit. Rom., ἵνα τοῦτο. Τοῦτο, [Col. 0790C] In marg. edit. Rom., ἵν` ὅπερ κατὰ τοῦ ἐξαιρέτου μυστηρίου τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας ἡ βλάσφημος ἀφροσύνη. ὅπερ κατὰ [Col. 0790C] Ms. Ven., τῆς τοῦ μονογενοῦς. τῆς μονογενοῦς θρησκείας τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας βλασφήμῳ τινὶ ἀφροσύνῃ προήνεγκεν, ἀπὸ τῆς διανοίας πάντων ἀποκινηθείη, [Col. 0790C] In marg. edit. Rom., ex Lat., καὶ εἴπερ αὐτὸς, [Col. 0790D] etc., ἀνανήψειεν, ὅπερ κακῶς ἐπενόησεν. ἶδίᾳ φωνῇ καὶ ὑπογραφῇ ἀποδοκιμάζων, τῇ κοινωνίᾳ τῆς οἶκείας αὐτοῦ τάξεως ἀποκαταστῇ. καὶ ἵνα αὐτὸς ὁ εἶς τοῦτον τὸν πειρασμὸν ἐμπεσὼν, ἀνανήψειεν. Οὕτω μέντοι, ὥστε τοῦτο, ὅπερ κακῶς [Col. 0790D] Ms. Ven., ἐνόησε. Paulo post idem ms., καὶ ὑπογραφῇ τὸ κοινὸν καταδικάσει. In marg. quoque edit. Rom. hic notatur τὸ κοινόν. ἐνενόησε, τεετιγρ_ͅ ἶδίᾳ φωνῇ, καὶ ὑπογραφῇ καταδικάσῃ. Καὶ [Col. 0790D] In marg. edit. Rom., κοινωνία τῆς αὐτῷ [log. αὐτοῦ] τάξεως αὐτῶ ἀποκατασταθῇ. L. τῇ οἶκείᾳ τάξεί ἑαυτὸν ἀποκαταστήσῃ· ὅπερ καὶ τῷ ἐμῷ ἀδελφῷ, καὶ συνεπισκότῳ Φλαυιανῷ [Col. 0790D] Haec verba ἡ ὑμετέρα φιλανθρωπία desunt in ms. Ven. ἡ ὑμετέρα φιλανθρωπία γεγραφη κέναι με γινωσκέτω· καὶ τούτοις, οἶς ἐπέμψαμεν ἐντετάλθαι, πρὸς τὸ συγγνώμης [Col. 0790D] In marg. edit. Rom., ex Lat., ἀξιοῦν, etc. ἀξιωθῆναι, εἶ τὰ τῆς πλάνης διορθωθείη· ἵνα δέ με τοῦ εὐσεβεστάτου βασιλέως [Col. 0790D] In ms. Ven., τῇ διανοίᾳ τυπώσῃ τὴν σύνοδον τῶν ἐπισκόπων συνελθεῖν θελήσας ᾗ δόξειεν. τῇ διανοίᾳ. τὴν σύνοδον τῶν ἐπισκόπων συνελθεῖν θελησάσῃ δόξειε τὸ τῆς ἡμετέρας παρουσίας ἀπολιμπάνεσθαι, τοὺς ἀδελφοὺς τοὺς ἐμοὺς, [Col. 0790D] In marg. edit. Rom., Ἰουλιανόν. Ἰούλιον τὸν ἐπίσκοπον, καὶ Ρενάτον τὸν πρεσβύτερον, καὶ τὸν ἐμὸν υἱὸν Ἱλάρον τὸν διάκονον πέπομφα. τοὺς εἶς τάξιν τῆς ἐμῆς παρουσίας ἀρκοῦντας. [Col. 0790D] In marg. edit. Rom. L. ex Lat.: ἀλλὰ τῷ πλανηθέντι μᾶλλον ἂν εἴη σύμφορον, ἔνθα παρεφρόνησεν, ἐκεῖ ἀνανῆψαι, καὶ ὅπου τὴν καταδίκην δικαίως ὑπέστη, ἐκεῖ τυχεῖν καὶ συγγνώμης. Ἀλλὰ τούτῳ μᾶλλον τῷ πλανηθέντι κρεῖτ τόν ἐστι [Col. 0790D] Ms. Ven., συνεισελθεῖν. συνελθεῖν· ἐπεί περ ἐκείνῷ περὶ ὃ παρεφρόνησε, ἀνανῆψαι ἦν· καὶ ἔνθα τὴν καταδίκην ὑπέμεινε, αὐτόθι καὶ συγγνώμης φιλοτιμίας ἀξιωθήσεται.
I. Pulcheriae zelum adversus Eutychen sollicitat. —II. Humanae saluti interesse, ut Christus non solum homo, sed ejusdem nobiscum generis homo sit. —III. Generationem Christiani ex Christi generatione fluere. Eutychetis pervicacia. Sedis apostolicae moderatio. —IV. Ne concilio intersit Leo, vetant consuetudo, conditio temporis, concivium charitas. Symbolum apostolorum nova haeresi concutitur.
[Col. 0789D] Cod. Florentin. S. Marci collect. 13 sic: Leo urbis Romae episcopus Pulcheriae Augustae. In editis ante Quesn., Leo catholicae Romanae Ecclesiae episcopus piissimae Pulcheriae Augustae. Inscriptionem a Quesnello praefixam, et aliquot nostris codd. confirmatam retinuimus. Vetustiores inscriptionem omittunt. LEO PULCHERIAE Augustae.
Quantum praesidii Dominus Ecclesiae suae in vestra clementia praepararit, multis saepe probavimus documentis. Et quidquid nostris temporibus [Col. 0790B] contra impugnatores catholicae veritatis industria sacerdotalis obtinuit, ad vestram maxime gloriam redundavit: dum, sicut Spiritu sancto docente didicistis, illi per omnia potestatem vestram subjicitis, cujus munere et protectione regnatis. Unde quia contra integritatem fidei Christianae, dissensionem quamdam in Constantinopolitana Ecclesia Eutyche auctore generatam, fratris et coepiscopi mei Flaviani relatione cognovi, ita ut totius causae speciem synodalium gestorum textus [Col. 0789D] Codd. Vat. Reginae 293, Vindebon. collect. 5 ac Vat. collect. 11, ostenderet. Mox, dignum gloriae vestrae, [Col. 0790C] quod erat in anterioribus Leonis editionibus, revocavimus ex iisdem ac duobus aliis mss. Quesnellus et editiones Concilior. cum mss. collect. 21, dignum gloria vestra. ostenderit, dignum [Col. 0790C] gloriae 854 vestrae est, ut error, qui, ut arbitror, de imperitia magis quam de versutia natus est, auferatur, priusquam ullas sibi vires de consensu imprudentium [Col. 0790C] Delevimus particulam et a Quesnello insertam, quam omnes nostri codices, duobus exceptis, ignorant. pertinacia pravitatis acquirat. Quia [Col. 0791A] etiam ignorantia graves nonnumquam incidit [Col. 0791C] Praepositionem in ex cod. Vat. Reg. adjecimus; et mox foveam, pro foveas ex eodem codice et Vat. collect. 11 praetulimus. Post pauca editi ante Quesn. cum quibusdam nostris codd., in supradicto. in lapsus, et plerumque in diaboli ruit foveam incauta simplicitas, per quam supradicto subrepsisse intelligo spiritum falsitatis, [Col. 0791C] Cod. Vat. Reginae omittit ut; et post verbum sentire affixo puncto prosequitur: Si enim naturae nostrae, etc. Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo, pro non diceret, et putaret, habent non dicat, et putet. ut dum aestimat se religiosius de Filii Dei majestate sentire, si ei naturae nostrae veritatem inesse non diceret, [Col. 0791C] Totum scilicet illud quod ex natura Verbi et natura hominis simul unitis factum est, nihil est aliud, apud catholicos, quam Christus, qui in una persona complectitur quidquid utrisque naturis convenit; unde Leo epist. 124, ad Palaestinos, c. 7: Nec interest, inquit, ex qua Christus substantia nominetur, cum inseparabiliter, manente unitate personae, idem sit et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre Deitatem. At Eutyches, [Col. 0791D] unius ejusdemque substantiae, id est naturae, putans quod incarnatione Verbi factum est, solam naturam divinam astruebat; et hac ratione aestimabat se religiosius de Filii majestate sentire, ac si eum naturae humanae ipsi unitae veritas dedeceret. Voce totum ad indicandam personam a veteribus usitata Eutychiani abutebantur, ut naturas confunderent: unde theologi catholici Leonem secuti totum de naturis, totus de persona praedicarunt. totum illud quod Verbum caro factum est, unius atque ejusdem putaret esse substantiae. Et quantum Nestorius a veritate excidit, dum Christum de matre solum hominem [Col. 0791D] Editi ante Quesn. cum aliquot posterioribus collectionum codicibus, asserit. Mox pro deviat mss. collect. 21, deviavit, uti legitur in epistola antecedenti, ex quo male in aliis deviarit, vel deviaret. Postea cod. collect. 11 credidit pro credit. Idem legebatur in Vindebon. collect. 5, sed secunda manu emendatum credit. asseruit natum, tantum etiam hic a catholico tramite deviat, qui de eadem virgine non nostram credit editam esse substantiam; volens utique eam solius Deitatis intelligi: [Col. 0791D] In Vindebon. collect. 5, ut in quod formam; in [Col. 0792C] Vat. collect. 24 et apud Sichardum, ut quod in forma. Alias variantes hujus loci vide apud Quesn. not. 1. ut quod formam servi gessit, et quod nostri similis fuit atque conformis, quaedam nostrae naturae fuerit imago, non veritas.
Nihil [Col. 0792C] Codices collect. 5, 11 et 21, tamen. autem prodest Dominum nostrum beatae Mariae Virginis filium, verum perfectumque hominem dicere, si non illius generis homo creditur, cujus in Evangelio praedicatur. Dicit enim Matthaeus: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ; et ita humanae originis ordinem sequitur, ut generationum lineas usque ad Joseph, cui mater Domini erat desponsata, deducat. Lucas vero retrorsum successionum gradus relegens, ad ipsum humani generis principem redit (Luc. III, 23) , ut Adam primum et Adam novissimum ejusdem ostendat esse naturae. [Col. 0792C] Vat. collect. 11, Potuit. Potuerat quippe omnipotentia Filii Dei sic ad docendos [Col. 0792C] Codd. collect. 24 omittunt, justificandosque. justificandosque 855 homines apparere, quomodo et patriarchis et prophetis in specie carnis [Col. 0792C] Vide not. 2 Quesn. apparuit, cum aut luctamen [Col. 0791C] iniit (Gen. XXXII, 24) , aut sermonem conseruit, [Col. 0792A] cumve officia [Col. 0792C] Quesn. in marg.: Al. humanitatis. hospitalitatis non abnuit, vel etiam appositum cibum sumpsit (Gen. XVIII) . Sed illae imagines hujus hominis erant [Col. 0792C] Mss. collect. 24 cum editis ante Quesn., indicia. indices, cujus veritatem ex praecedentium patrum stirpe sumendam significationes mysticae nuntiabant. Et ideo sacramentum reconciliationis nostrae ante tempora aeterna dispositum, nullae implebant figurae, quia nondum supervenerat Spiritus sanctus in Virginem, nec virtus Altissimi obumbraverat ei; [Col. 0792C] Cod. Vindebon., et ut intra. Melius in Vulgatis, ut et intra. Caeteri tamen codices delent et. ut intra intemerata viscera, [Col. 0792C] Similia leguntur ep. 28, c. 2. aedificante sibi sapientia domum (Prov. IX, 1) , Verbum caro fieret (Joan. I, 14) ; et forma Dei ac forma servi in unam conveniente personam, creator temporum nasceretur in tempore; et per quem facta sunt omnia, [Col. 0792C] Voces ipse inter omnia delet cod. Grimanicus, ut Quesn. notavit in margine. ipse inter omnia gigneretur. Nisi enim novus homo, factus in similitudinem carnis peccati, [Col. 0792B] nostram susciperet vetustatem, et consubstantialis Patri, consubstantialis esse dignaretur et matri, naturamque sibi nostram solus a peccato liber uniret, sub jugo diaboli generaliter teneretur humana captivitas; [Col. 0792C] Editi Concilior., nec aliter uti. Editiones autem Leonis vetustiores cum mss. collect. 24, nec aliter possideremus triumphantis victoriam. Quesnellus emendavit ex suis mss., quibus et nostri codices favent. Dein editi cum plerisque nostris codicibus ac uno [Col. 0792D] Theodoriciano Quesnelli habent confecta pro conserta; quam vocem Quesnellus induxit aliorum suorum exemplarium auctoritate, ut videre est not. 3. Noster etiam Vindebonensis codex collect. 5 hanc lectionem confirmat. nec uti possemus triumphantis victoria, si extra nostram esset conserta naturam.
De hac autem participatione [Col. 0792D] Vocem mirabili in editis Concilior. receptam et a Quesnello margini affixam revocavimus, eo quod omnibus nostris mss. probetur, excepto Vat. collect. 24, in quo cum editis Leoninis etiam Quesnelli, mirabile. Mox, indulsit pro illuxit in vulgat. ante Quesn. et quibusdam nostris codd. atque Grimanico. Alii duo nostri ac tres Quesnelli cum editione Canisii, induxit. Confer notam ejus 4. mirabili sacramentum nobis regenerationis illuxit, ut per ipsum Spiritum per quem Christus et conceptus est et natus, etiam nos, qui per concupiscentiam carnis sumus geniti, spirituali rursus origine nasceremur. Propter quod ab evangelista de credentibus dicitur: Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, 856 sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Cujus ineffabilis gratiae particeps non est, [Col. 0792D] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 24, nec potest filiorum Dei adoptionem consequi quisquis, etc. Caeteri nostri codd. lectionem a Quesnello inductam probant. Vide ejusdem not. 5. nec [Col. 0792C] potest in filiorum Dei adoptione censeri, quisquis a [Col. 0793A] fide sua, hoc quod nos [Col. 0793C] Confer not. 6 Quesn. principaliter salvat, excludit. Unde multum doleo multumque contristor quod hic qui antea de humilitatis proposito laudabilis videbatur, contra unicam spem nostram patrumque nostrorum vana et nimis [Col. 0793C] Cod. Vat. Reginae, stulta. stolida audet astruere. Qui [Col. 0793C] Ita melius ex mss. Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11, duobus collect. 21 et Vat. Reg., ut in epistola antecedenti cap. 1. Antea ut in aliis codd., dum videret. cum videret insipientiae suae sensum catholicis auribus displicere, revocare se a sua opinione debuerat; nec ita Ecclesiae praesules commovere, ut [Col. 0793C] 24, qu. 2, Damnationis sententiam, c. 5. damnationis sententiam mereretur excipere; quam utique, si [Col. 0793C] Vulgati ante Quesn. cum. mss. collect. 24, in sua sententia. in suo sensu voluerit permanere, nullus poterit relaxare. Sedis enim apostolicae moderatio hanc temperantiam servat, ut et severius agat cum obduratis, et veniam cupiat praestare correctis. Quia ergo multa mihi fiducia est de pietatis tuae [Col. 0793C] Ita omnes nostri codd., excepto Vat. collect. 24, in quo cum Vulg. ante Quesn., sincerissima. Vat. Reginae ac tres Quesnelli addunt et solidissima. Mox, gloriosam deest in quatuor mss. Editi anteriores Quesnello cum codd. collect. 24 habebant, gloriam clementiae tuae sublimissima fide, obsecro gloriosam clementiam tuam, [Col. 0793B] ut sicut sancto studio tuo catholica praedicatio semper adjuta est, ita nunc quoque ejus faveas libertati; quam forte ideo permisit Dominus hac tentatione pulsari, ut quales intra Ecclesiam [Col. 0793C] Editiones Leonis cum eodem Vat. collect. 24, lateant, possit agnosci. Cod. Vat. collect. 11 cum edit. Concil., laterent, posset agnosci. Mss. collect. 21, [Col. 0793D] quales sint intra Ecclesiam, possit agnosci. In Vindebon. collect. 5, laterent, possit agnosci. laterent, possent agnosci. Quorum plane non est negligenda curatio, [Col. 0793D] Tres mss. libri cum editis Concilior., ne ipsorum. ut nec ipsorum nos contristet amissio.
Augustissimus vero et Christianissimus imperator cupiens quam celerrime turbata componi, episcopali concilio, quod Ephesi vult haberi, nimium breve et angustum tempus indixit, diem kalendarum Augustarum praestituendo conventui; cum [Col. 0793D] Ms. Vindebon. collect. 5, a die III idus Maias, quo. a tertio iduum Maiarum, quo serenitatis ejus [Col. 0793D] Indicantur Theodosii litterae, quibus Leo ad Ephesinam synodum invitatus fuerat. Julius autem legatus in Ephesino concilio inserto actioni primae synodi Chalcedonensis post lectas imperiales litteras ad Dioscorum Alexandrinum datas III kal. Aprilis testatus est, eas ad Leonem non eodem, sed simili tenore scriptas fuisse, ut emendatiores codices et Graecus textus praeferunt. Aliquod sane discrimen in ratione scribendi ad Leonem indicant illa Hilari [Col. 0794C] eadem actione: Gloriosissimi et Christianissimi imperatores . . . . . beatissimum episcopum nostrum Leonem apostolicae sedis praesulem, ut huic venerabili et sancto concilio adesset, dirigentes venerabiles epistolas supplicaverunt. Haec scribendi observantissima ratio in epistola quae superest, ad Dioscorum non apparet. scripta suscepimus, major pars reliqui sit temporis absumenda, ut profectio 857 sacerdotum, qui negotio sufficiant, valeat ordinari. [Col. 0793C] Nam illud quod pietas ipsius [Col. 0794C] Cod. Vindebon. omittit etiam. Mox, credit in Vat. collect. 11. etiam me credidit debere interesse concilio, etiamsi secundum aliquod praecedens exigeretur exemplum, nunc tamen nequaquam posset impleri: quia rerum praesentium [Col. 0794A] nimis incerta conditio a tantae urbis populis me abesse non sineret; et in desperationem quamdam animi tumultuantium mitterentur, si [Col. 0794C] Editi ante Quesn. cum nonnullis mss., per occasionem. pro occasione causae ecclesiasticae viderer patriam et sedem apostolicam velle deserere. Quia igitur ad publicam utilitatem pertinuisse cognoscitis, ut salva clementiae vestrae venia, charitati me et precibus civium non negarem; in his fratribus meis, quos vice mea misi me quoque adesse cum caeteris qui adfuerint, aestimate: quibus secundum causam satis mihi ex gestorum serie, et ipsius de quo agitur, professione, patefactam, evidenter [Col. 0794C] Cod. Griman. delet et plene. et plene quid servandum esset ostendi. Non enim de portiuncula aliqua fidei nostrae, [Col. 0794C] Vulgati Leonis ante Quesn. cum Vat. collect. 24, quod minus lucide clarescat. quae minus lucide declarata sit, quaeritur; sed hoc [Col. 0794C] Editi Concil., stolidissima insultatio. Vulg. anteriores Quesnello, stultissima insultatio. Vat. collect. 11 et 21, stolidissima resultatio audet asserere. Vat. Reg., stolidissima. Vindebon. collect. 5, Stolidissime, et inserere. stultissima resultatio audet incessere, [Col. 0794B] quod Dominus [Col. 0794C] Idem cod. Vindebon. et alius Vat. delent noster. [Col. 0794D] Cod. Vat. Reg. et editiones Concil., in Ecclesia sua. In epistola antecedenti, Dominus in Ecclesia sua. noster in Ecclesia neminem sexus utriusque voluit ignorare. Siquidem ipsa catholici [Col. 0794D] Quesnellus in margine: Vide de hoc Symbolo Hieronymum epist. 61, ad Pammachium, Rufin praefationem exposit. Symboli, S. Augustinum serm 115, de Tempore, etc., Dissertationes Vossii et nostram 14, quam tomo tertio dabimus. Symboli 858 brevis et perfecta confessio, quae duodecim apostolorum totidem est signata sententiis, tam instructa sit munitione coelesti, ut omnes haereticorum opiniones solo ipsius possint gladio detrun cari. Cujus Symboli plenitudinem si Eutyches puro et simplici voluisset corde concipere, in nullo a decretis sacratissimi Nicaeni concilii deviaret; et hoc a sanctis Patribus intelligeret constitutum, ut contra apostolicam fidem, quae nonnisi una est, nullum se ingenium, nullum elevaret eloquium. Et ideo pro vestrae pietatis consuetudine elaborare dignemini, ut quod contra singulare sacramentum salutis humanae [Col. 0794D] Duo codd., blasphemiae insipientia. Postea duo alii codices, At si ipse. blasphema insipientia protulit, ab omnium [Col. 0794C] animis repellatur. Ac si ipse, qui in hanc tentationem incidit, resipiscat, ita ut per libellarem satisfactionem proprium damnet errorem, communio ei sui ordinis non [Col. 0794D] Ita mss. codd. novem Quesnelli, et omnes nostri excepto Vat. collect. 24, qui cum antiquioribus Leonis editionibus, reformetur, ut in epistola praecedenti. negetur. Quod etiam sancto Flaviano [Col. 0795A] episcopo me Clementia tua scripsisse cognoscat; ut charitas [Col. 0795C] Quesnellus cum Leonis vulg. et tribus nostris codicibus, non negetur. Ne autem hoc verbum paulo ante positum praeter Leonis morem bis repetatur, magis placuit lectio mss. Vindebon. collect. 5, Florentin. collect. 13, et plurium collect. 21, nec non Vat. Reginae, quam etiam editi Concilior. praeferunt. Mox. si error abdicetur, in uno ms. Vat. non negligatur, si error aboletur. [Col. 0796A] [Col. 0795C] Hanc chronicam notam exhibent codd. collect. 21, 22 et 23. In caeteris omnibus desideratur, sicut etiam in mss. a Quesn. indicatis not. 7. Cum vero is inter codices, qui hac nota carent non referat antiquissimum exemplar Corbeiense collect. 2 quo in hac epistola emendanda usus est, notam chronicam in hoc etiam reperiri suspicamur, ex quo sane plurimum auctoritatis accederet. Datum idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Sensum Eutychis exsecratur: ipsum ad saniorem mentem redire cupit, et sic communioni restitui.
[Col. 0795] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
859 Dilectissimis filiis FAUSTO, [Col. 0795D] In mss. collect. Chalcedon., Marciano et reliquis archimandritis Constantinopolis. Cod. Ratisp., et Martino presbyteris et caeteris archimandritis. In Graeca versione καὶ Μαρκελλίνῳ, et Marcellino, vel Μαρκελλιάνῳ Marcelliano, perperam. Nam Martinus vocatur non tam in emendatioribus Latinis codd., verum etiam in inscriptione Graeca alterius epistolae 53, quae iisdem archimandritis data fuit, nec non in Graeca ipsius subscriptione Constantinopolitanae synodo sub Flaviano, quae exhibetur tom. IV Concilior. Ven. editionis pag. 1024. MARTINO et reliquis archimandritis LEO episcopus.
Cum propter causam fidei, quam Eutyches perturbare tentavit, [Col. 0795D] Falsum est, quod Quesnellus affirmavit not. 1, S. Leonem primum omnium pontificum Romanorum de legatis a latere missis mentionem fecisse. Legatorum enim nomen non habetur neque hic, nec in [Col. 0796C] epist. 34, c. 2, sed eorum tantum fit mentio, quos e latere pontificis missos appellat, in quibus fuit etiam Dulcitius, non legatus utique proprie dictus, sed notarius. Caeterum Bonifacius primus, ante Leonem, Severum apostolicae sedis notarium de nostro proprio latere destinatum scripsit. epist. 13, ad Rufum Thessalonicensem, num. 5. Ante hunc etiam auctor, quicumque fuerit, epistolae ad Orientales ab Hilario Fragmentis insertae, num. 4, tres Romanae Ecclesiae presbyteros e latere pontificis Alexandriam directos memorat. De latere autem pontificis vocabantur formula ex imperatorum stylo assumpta, qui pontificibus adhaerebant in Romana Ecclesia, uti erant Renatus presbyter, Hilarus diaconus, et Dulcitius notarius, sive etiam in concilio Romano, ad quos Julius Puteolanus episcopus pertinebat. Etiam in Sardicensi concilio, c. 7, ut e latere suo presbyter a Romano antistite mitteretur, Patres rogarunt. de latere meo mitterem, qui defensioni veritatis assisterent, congruum credidi, ut etiam ad vestram dilectionem scripta dirigerem: quos [Col. 0796C] Id Leoni notum erat saltem ex gestis synodi Constantinopolitanae adversus Eutychem, quibus hos [Col. 0796D] archimandritas subscriptos viderat. certum habeo ita studere pietati, ut blasphemas et impias voces nullatenus aequanimiter audire possitis; manente in cordibus vestris apostolica institutione, qua dicitur: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Galat. I, 9) . Sensum autem praedicti [Col. 0796D] Vocem Eutychis hoc loco insertam in omnibus editis, delevimus auctoritate potissimum nostrorum exemplarium collect. Chalcedon. atque Baluzii, nec non ms. Ratispon. quibus et Graeca versio congruit. , qui, sicut gestorum lectione cognovimus, merito reprobatus est, etiam [Col. 0795B] nos detestandum esse decernimus: ita ut si assertor insipiens in sua pravitate voluerit permanere, habeat cum his consortium, quorum est secutus errorem. Merito 861 enim fiet extra Christi Ecclesiam, qui in Christo humanam, id est nostram, negat esse naturam. Sed si idem spiritu Dei miserante correctus, impietatem sui erroris agnoverit, et quae catholici exsecrantur, plena satisfactione damnaverit, volumus ei misericordiam non negari, ut Ecclesia Domini nullum sentiat damnum; cum et resipiscens possit recipi, et solus debeat error excludi. De sacramento autem pietatis magnae, in qua nobis per incarnationem Verbi Dei justificatio est et redemptio, [Col. 0797A] quae sit nostra ex Patrum traditione sententia, [Col. 0797C] Editi Leonis ante Quesn. omittunt haec, in litteris, quas ad fratrem meum Flavianum episcopum misi. Quesnellus ex suis mss. et Graeca versione supplevit defectum, uti supplent etiam omnes nostri codices et editi Concil. Solum ille habet in his litteris, et nunc misi, sufficienter. Nostrorum et Baluzii codicum lectionem praetulimus. in litteris, quas ad fratrem meum Flavianum episcopum misi, nunc sufficienter, quantum arbitror, explicatum est; ut per insinuationem praesulis vestri, quid secundum Evangelium Domini nostri Jesu Christi [Col. 0797C] Cod. Veron. 57 collect. Chalcedon., in omnibus fidelium cordibus. in omnium fidelium cordibus fixum esse cupiamus, noscatis. [Col. 0797C] Graeca versio addit: Deus vos custodiat, dilectissimi filii. Datum idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
860 Ἀγαπητοῖς τέκνοις, Φαύστῳ καὶ [Col. 0798D] Forte, δεχθὲν. Μαρτίνῳ καὶ λοιποῖς ἀρχιμανδρίταις, Λέων ἐπίσκοπος.
Ἐπειδὴ διὰ τὴν αἶτίαν τῆς πίστεως, ἣν Εὐτυχὴς διαθορυβῆσαι ἐπεχείρησεν, ἐντεῦθεν ἐπέμπομεν τοὺς συστησομένους τῇ ἀληθείᾳ ἀκόλουθον ἐνόμισα καὶ πρὸς τὴν ὑμετέραν ἀγάπην γράμματα διαπέμψασθαι· οὒς οἶδα σαφῶς οὕτω σπουδάζειν τῇ εὐσεβείᾳ, ὥστε τὰς βλασφήμους καὶ ἀσεβεῖς φωνὰς μηδ` ὅσον ταῖς ἀκοαῖς προσδέχεσθαι δύνασθαι, μενούσης ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, ἐν ᾗ λέγεται· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ` ὃ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω. Τὴν δὲ γνώμην τοῦ προλεχθέντος, ὅς τις, [Col. 0798D] In marg. edit. Rom. L., αὐτοῦ. Mox βλαστός scripsimus pro πλαστός, auctoritate trium codd. Vat. Graec. 1278 et 1455 ac Vat. Ottob. 29. ὡς ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τῶν ὑπομνημάτων ἔγνωμεν, ἀξίως ἀπεχειροτονήθη, καὶ ἡμεῖς ἐκβλητέον ἐκρίναμεν. Καὶ ἐὰν μὲν ὁ ἄφρων συνήγορος τῆ ἶδίᾳ σκαιότητι ἐπιμεῖναι βουληθείη, ἐχέτω μετὰ τούτων μοῖραν, ὧν ἠκολούθησε τῇ πλάνῃ 862 δικαιότατα γένοιτο ἂν ἔξω τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, ὅστις ἐν τῷ Χριστῷ τὴν ἀνθρωπίνην, τουτέστι τὴν ἡμετέραν ἀρνεῖται φύσιν. Ἐὰν δἐ ὁ αὐτὸς ἐλέει τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ διορθωθεὶς, [Col. 0798D] Ita legendum cum ms. Ven., ut viderunt etiam editores Romani, qui ad marginem annotarunt, ὅτε λέγοντι τῳ Κυρίῳ. In vulg., ὅτε γὰρ λέγοντι. τὴν ἑαυτοῦ πλάνην ἐπιγνοίη, καὶ ἅπερ οἱ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἀναθεματίζουσιν, ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀναθεματίσαι βουληθῇ, τοῦτον ἐλέου τυχεῖν βουλόμεθα, ὥστε τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Δεσπότου μηδεμίαν ἔσεσθαι ζημίαν· ἐπεὶ δὲ καὶ μετανοῶν δύναται δέχεσθαι, καὶ μόνη ἡ πλάνη ὀφείλει [Col. 0798D] In marg. edit. Rom. σὺ, ὅστις εἶ ἀληθῶς. συγχωρεῖσθαι. Περὶ δὲ τῆς ἁγιότητος τῆς μεγάλης πίστεως, ἐν ᾖ ἡμῶν διὰ τῆς ἐν σωματώσεως τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ ἡ δικαίωσις καὶ ἡ ἐξαγορασία ἐστὶ, τί φρονοῦμεν ἐκ τῶν Πατέρων παραδόσεως, ἐν τοῖς γράμμασιν, ἃ πρὸς τὸν ἀδελφὸν τὸν ἐμὴν Φλαυιανὸν τὸν ἐπίσκοπον νῦν ἔπεμψα, ἱκανῶς, καθ` ὅσον οἶμαι, εἴρηται· ὥστε ὑμᾶς ἐμφανίζοντος τοῦ ἶδίου προέδρου μαθεῖν, τί κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ ἡμετέρου Δεσπότου [Col. 0800C] Ita legere maluimus cum ms. Ven., quam cum vulgatis, εἴ τι Εὐτυχής. In marg. quoque edit. Rom. [Col. 0800D] notatum reperies, εἵ γε. λεχθὲν, ταῖς πάντων τῶν πιστῶν ψυχαῖς βέβαιον μένειν ἐπιθυμοῦμεν. Ὁ Θεὸς ὑμᾶς φυλάττοι, τέκνα ἀγαπητά.
I. Incarnationis fidem ex confessione Petri probari. —II. Concilium ad errorem abolendum, et reducendos errantes convocari.
[Col. 0798] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Religiosa clementissimi principis fides sciens ad suam gloriam maxime pertinere, si intra Ecclesiam catholicam nullius erroris germen exsurgeret, [Col. 0797B] hanc reverentiam divinis detulit institutis, ut ad sanctae [Col. 0798C] Cod. Florentin. addit verae. Porro dispositio indicat edictum principis de cogenda synodo, uti liquet ex epist. 30, c. 2, in quod confer nostram annot. 8 (Col. 789, n. b ) . dispositionis effectum auctoritatem apostolicae sedis adhiberet: tamquam ab ipso beatissimo Petro cuperet declarari quid in ejus confessione [Col. 0798C] Antiquissimus cod. Veron. 57 collect. 17, declaratum sit. Mox in Ratispon., dicenti Domino. laudatum sit, quando dicente Domino; Quem me esse dicunt homines Filium hominis (Matth. XVI, 13) ? Varias quidem diversorum opiniones discipuli memorarunt; sed cum ab eis, quid ipsi crederent, [Col. 0798C] Vindebon. Hisp., quaeritur. quaereretur, princeps apostolorum plenitudinem fidei brevi sermone complexus, Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi; hoc est, Tu qui vere es Filius hominis, idem vere es Filius Dei vivi; tu, inquam, verus in Deitate, verus in carne, et [Col. 0798C] Vat. Hisp. et Isid., et editi ad marginem, sub geminae. salva geminae 865 proprietate naturae [Col. 0798C] Editi, utrinque. Ex omnibus nostris variarum collectionum mss. et ex illis Baluzii emendavimus. utrumque unus. Quod si Eutyches intelligenter ac vivaciter crederet, [Col. 0798C] Cod. Vat. 546 collect. 21, profecto non ab hujus fidei tramite deviaret; sed digne ei responderetur a Domino. nequaquam ab hujus [Col. 0799A] fidei tramite deviaret. Propter quam ei respondetur a Domino: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 17) . Nimis autem a compage hujus aedificationis alienus est qui et beati Petri confessionem non capit, et Christi Evangelio contradicit: [Col. 0799C] Ms. Vindebon. collect. 5, ostendit. ostendens se nullum umquam studium cognoscendae veritatis habuisse, et superfluo honorabilem visum, qui nulla [Col. 0799C] Editiones ante Quesn. cum mss. collect. 24, auctoritate. In uno cod. collect. Chalced. et ad marginem edit. Concil., ordinavit, pro ornavit. Vat. collect. 11, ornabat. maturitate cordis ornavit canitiem senectutis.
Verum quia etiam talium non est negligenda curatio, et pie ac religiose Christianissimus imperator haberi voluit episcopale concilium, ut [Col. 0799B] pleniore judicio omnis possit error aboleri, [Col. 0799C] Vindebon. Hisp., fratrem nostrum. Mox editi [Col. 0799D] ante Quesn. cum Vat. Hisp. et Isid. aliisque inde derivatis, Julianum, perperam. Vide annot. 81 (Col. 779, n. b ) in epist. 28. Julium recte praeferunt utrique codd. Vindebon. collect. 5 et Hisp. nec non Ratisp. et mss. collect. Chalcedon., inter quae Veron. 57, cum Graeca versione. Dein habent, et Renatum. Postea filium nostrum in Vindebon. Hisp. fratres nostros Julium episcopum, Renatum presbyterum, et Filium meum Hilarum diaconem, cumque his Dulcitium notarium probatae nobis fidei, misi; qui vice mea sancto conventui vestrae fraternitatis intersint, et communi vobiscum sententia, quae Domino sint placitura, constituant. Hoc est, ut primitus 867 pestifero errore damnato, etiam de ipsius, qui imprudenter erravit, restitutione tractetur; si tamen doctrinam [Col. 0799D] Cod. Grimanic., pietatis; et mox sensus haereticorum in eodem codice. veritatis amplectens, sensus haereticos, quibus imperitia ejus fuerat irretita, plene aperteque propria voce et subscriptione damnaverit: quod etiam in libello quem ad nos miserat est professus, spondens per omnia nostram se secuturum esse sententiam. Acceptis autem fratris et coepiscopi [Col. 0799C] nostri Flaviani litteris, plenius ad eum de his quae ad nos videtur retulisse rescripsimus: ut abolito hoc [Col. 0799D] Ita novem mss. libri Quesn. et undecim nostri atque Baluzii. Solus Vat. 546 collect. 21 cum editis ante Quesn., quo inquinatus, male. qui natus videbatur errore, in laudem et gloriam Dei per totum mundum una sit fides et una eademque confessio, et in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. [Col. 0799D] Latini codd. collect. Chalcedonensis addunt: Deus vos incolumes custodiat, fratres charissimi, al. dilectissimi. Quesnellus notae diei hanc postillam apposuit, nullo indicato codice vel editione: Al., [Col. 0800C] Id. Mai. vel Id. Januar. Neutrum uspiam in nostris codicibus invenimus. Erroneae quidem sunt hae variantes, cum laudetur epist. 28, ad Flavianum, data hoc eodem anno idibus Junii. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
864 Λέων ἐπίσκοπος τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ τῇ ἐν Ἐφέσῳ συνελθούσεͅ, ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Ἠ τοῦ ἡμερωτάτου βασιλέως εὐαγεστάτη πίστις, εἶδυῖα μάλιστα τοῦτο τῇ δόξῃ [Col. 0798D] In marg. edit. Rom. L., αὐτοῦ. Mox βλαστός scripsimus pro πλαστός, auctoritate trium codd. Vat. Graec. 1278 et 1455 ac Vat. Ottob. 29. αὐτῶν διαφέρειν, εἴγε κατὰ τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν μηδεμιᾶς πλάνης βλαστὸς ἀναφύοιτο, τοῦτο τοῖς θείοις δόγμασι τὸ σέβας ἀπένειμεν· ὥστε πρὸς ἀποτέλεσμα τῆς θείας διατυπώσεως, τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἐπιθεῖναι τὸ κῦρος ὡς ἂν ἀπ αὐτοῦ τοῦ μακαρίου Πέτρου βουλομένη γενέαθαι κατάδηλον τὸν ἐν τῇ τούτου ὁμολογίᾳ ὑμνούμενον [Col. 0798D] Ita legendum cum ms. Ven., ut viderunt etiam editores Romani, qui ad marginem annotarunt, ὅτε λέγοντι τῷ Κυρίῷ. In vulg., ὅτε γὰρ λέγοντι. ὅτε λέγοντι τῷ Κυρίῳ· Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου_ διαφόρους μέν τινων ἔφασαν οἱ μαθηταὶ εἶναι τὰς δόξας ὁπηνίκα δὲ ἐπύθετο παρ` αὐτῶν, αὐτοἶ τί πιστεύοιεν, ὁ τῶν ἀποστόλων ἀρχηγὸς, τὸ πλῆρες τῆς πίστεως βραχεῖ λόγῳ περιλαβὼν, Σὺ εἶ, φησὶν ὁ Χριστὸς, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος. Τουτέστι, [Col. 0798D] In marg. edit. Rom. σὺ, ὅστις εἶ ἀληθῶς. Σὺ εἶ, ὅς τις εἶ ἀληθῶς Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου· ὁ αὐτὸς ἀληθῶς εἶ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· σὺ εἶ ἀληθὴς ἐν Θεότητι, καὶ ἀληθὴς ἐν σαρκί· καὶ σωζομένης τῆς ἐν 866 τῇ διττῇ φύσει τυγχανούσης ἶδιότητος, εἷς ὑπάρχων [Col. 0798D] Vulg., ἐκάτερθεν. Correximus cum laudatis mss. Romanis et Veneto. ἑκάτερον· ὡς [Col. 0800C] Ita legere maluimus cum ms. Ven., quam cum vulgatis, εἴ τι Εὐτυχής. In marg. quoque edit. Rom. [Col. 0800D] notatum reperies, εἴ γε. εἴγε Εὐτυχὴς νοητῶς, καὶ ἐκτενῶς [Col. 0800D] Ms. Ven., πεπιστεύκει. Mox in eodem ms. ἀπό τῆς εὐθείας πίστεως. ἐπεπιστεύκει, οὐδαμῶς ἂν ἀπὸ τῆς εὐθείας τῆς πίστεως τῆς τοιαύτης ἀπέκλινε· δι` ἣν ἀπόκρισις αὐτῷ τῷ ἀποστόλῶ παρ` αὐτοῦ γίνεται τοῦ Δεσπότου· Μακάριος εἶ, Σίμων Βὰρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ, καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ` ὁ πατήρ μου ἐν τοῖς οὐρανοῖς· κᾀγὼ δὲ σοι λέγω, ὅτι σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἶκοδομήσω μου τὴν Ἑκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς· σφόδρα οὖν τῆς ἁρμονίας τῆς τοιαύτης οἱκοδομῆς ἐστιν ἀλλότριος, ὅς τις καὶ τὴν τοῦ μακαρίου Πέτρου ὁμολογίαν οὐ δέχεται, καὶ τῷ Εὐαγγελίῷ τοῦ Χριστοῦ ἀντιλέγει· δεικνὺς ἑαυτὸν μηδεμίαν πώποτε σπουδὴν ἐσχηκέναι πρὸς τὸ γνῶναι τὸ ἀληθές· μάτην τε τιμῆς ἄξιος ὤφθη, ὅς τις οὐδενὶ τῆς καρδίας τῷ ἀκμαίῷ τὴν τοῦ γήρως ἐκόσμησε πολιάν. Ἀλλ` ἐπειδή περ, ἀδελφοὶ τιμιώτατοι, καὶ τῆς τῶν τοιούτων θεραπείας οὐκ ἔστι παραμελεῖν, καὶ ὁ εὐσεβὴς δὲ, καὶ φιλόχριστος βασιλεύς, εὐσεβῶς ἅμα, καὶ εὐλαβῶς ἔχων, τὴν τῶν ἐπισκόπων ἀθροισθῆναι σύνοδον ἠβουλήθη, ὥστε κρίσει τελειωτέρᾳ δυνηθῆναι πᾶσαν ἀπαλείφεσθαι πλάνην, τοὺς ἁδελφοὺς ἡμῶν [Col. 0800D] In marg. edit. Rom., Ἰουλιανόν. Ἰούλιον τὸν ἐπίσκοπον, καὶ Ῥενάτον τὸν πρεσβύτερον, καὶ τὸ τέκνον μου Ἱλάρον τὸν διάκονον, καὶ μετὰ τούτων Δουλκίτιον τὸν ἐμὸν υοτάριον, δοκιμασθείσης ἡμῖν τῆς αὐτῶν πίστεως, ἀπεστείλαμεν. Οἵ τινες εἶς τάξιν ἐμὴν τῇ ἁγίᾳ τῆς ὑμῶν ἀδελφότητος συνόδῳ παρέσονται· [Col. 0800D] In marg. edit. Rom., ἴσως, καὶ τῆ. καὶ τὰ τῇ κοινῇ μεθ` ὑμῶν γνώμῇ τὰ κατὰ Θεὸν 868 ἀρέσκοντα ψηφιοῦνται· Τουτέστιν, ὥστε ἐν πρώτοις τῆς φθοροποιοῦ [Col. 0800D] In marg. edit. Rom., πλάνης καταδικασθείσης, μετὰ ταῦτα καὶ περὶ τῆς ἀποκαταστάσεως αὐτοῦ τοῦ ἀμαθῶς πλανηθέντος σκοπηθῆναι. πλάνης αὐτοῦ καταδικασθείσης, [Col. 0800D] Ms. Ven., εἶθ` οὕτως ; melius quidem, si etiam caetera quomodo sanari possent indicaret. καὶ οὕτως περὶ τῆς ἑαυτοῦ ἀμαθοῦς πλάνης ἀποκαταστάσεως σκοπηθῆναι· [Col. 0800D] Ms. Ven., εἴ γε ὅμως. εἴγε ὅλως τὴν τῆς ἀληθείας διδασκαλίαν δεχόμενος, τὸ αἱρετικὸν φρόνημα· [Col. 0800D] In marg. edit. Rom., ᾥπερ. ὅπερ ἡ κακοδοξία αὐτοῦ πέφῃνεν ἐμπλακεῖσα, [Col. 0800D] Ms. Ven., εἶς πλήρης. εἶς πλῆρες, καὶ σαφῶς οἶκείᾳ φωνῇ, καὶ ὑπογραφῇ, καταδικάζειν ἀνέχοιτο. Ὅπερ καὶ ἐν τῷ λιβέλλῳ, ὅνπερ πρὸς ἠμᾶς ἀπέστειλε, ποιεῖν ἦν ὑποσχόμενος· διὰ πάντων ἐπαγγελλόμενος, ταῖς ἡμετέραις [Col. 0800D] In marg. edit. Rom., ἀκολουθήσειν. ἀκολουθεῖν ἀποφάσεσι· [Col. 0800D] In eodem marg., ἴσως, δεξάμενοι. δεξάμενος δὲ τὰ γράμματα τοῦ ἐπισκόπου, καὶ συναδελφοῦ ἡμῶν Φλαυιανοῦ, τελεώτερον πρὸς αὐτὸν περὶ τούτων, ἅπερ ἔδοξεν ἐφ` ἡμᾶς ἀναφέρειν, ἀντεγράψαμεν· ἕνα τῆς πλάνης ἀπαλειφομένης τῆς νῦν ἀναφυείσης, εἶς ὕμνον, καὶ δόξαν τοῦ Θεοῦ μία πίστις εἴη κατὰ τὸν πάντα κόσμον, καί μία, καὶ ἡ αὐτὴ ὁμολογία· καὶ ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμψῇ, ἐπουρανίων, καὶ ἑπιγείων, καὶ καταχθονίων· καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἶς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Ἀμήν.
I. Eutychen ab unitate fidei excidisse dolet. —II. Legatos ad synodum a latere mittit.
LEO episcopus [Col. 0801B] Cod. Ratisp., Juliano episcopo Coensium. JULIANO episcopo charissimo fratri.
Litterae dilectionis tuae, quae mihi nuper sunt redditae, quam spiritali catholicae fidei vigeas amore, demonstrant; et multum gaudere me faciunt, quod [Col. 0801B] Vulgati, in eadem sententia. Magis placuit lectio [Col. 0801C] cod. Ratisponensis. in eamdem sententiam pia corda concurrunt, ut secundum doctrinam Spiritus sancti impleatur in nobis quod Apostolus ait: Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia (I Cor. I, 10) . Cujus unitatis nimium [Col. 0801B] se Eutyches [Col. 0801C] Iidem editi, facit extraneum, qui in sua. Codd. Vat. et Venet. collect. 12, fecit extraneum, qui, etc. Praetulimus exemplar Ratisponense. fecit extraneum, si in sua perversitate veterascit, nec adhuc, quibus vinculis [Col. 0802B] Vulgati ante Quesn., perperam a Domino. a diabolo sit obligatus, intelligit: et quemquam sacerdotum Domini reperiendum putat, qui ejus imperitiae amentiaeque 870 consentiat. Diu apud nos incertum fuit, quid in ipso catholicis displiceret: et cum fratris nostri Flaviani nullas litteras sumeremus, ipse autem scriptis suis Nestorianam haeresim repullulare quereretur, non plene potuimus discere unde procederet, vel quo tenderet tam dolosa [Col. 0802A] causatio. Sed postquam gestorum ad nos episcopalium documenta perlata sunt, omnia illa quae fallacium querelarum velamine tegebantur, quam essent detestanda, patuerunt.
Et quia clementissimus imperator, pro benevolentia ac pietate animi sui, de statu hujus, qui ante honorabilis videbatur, diligentius voluit judicari, atque ob hoc indicendum credidit episcopale concilium, per fratres nostros [Col. 0802B] Iidem vulgati cum mss. collect. 12, Julianum. Vide annot. 81 in epist. 28 (Col. 779, n. b ) . Julium episcopum, et Renatum presbyterum, sed et filium meum diaconem Hilarum, quos ex latere meo vice mea misi, ad fratrem nostrum Flavianum sufficientia pro qualitate causae scripta direxi, quibus et vestra dilectio, et Ecclesia universa cognoscat, de antiqua et singulari fide, quam indoctus impugnator [Col. 0802B] incessit, quid divinitus traditum teneamus, et quid [Col. 0802B] Ratisp., immutabiliter. incommutabiliter praedicemus. Quia tamen non debemus partes miserationis omittere, [Col. 0802B] Ita cum ms. Grim. Quesnelli etiam nostri codices. Solum Ratisp. credimus pro credidimus praefert; [Col. 0802C] et postea omittit vocem presbyter, forte melius. Vulg. ante Quesn., congrua moderatione credidimus sanciendum, ut si, etc. congruere moderationi credidimus sacerdotum, ut si condemnatus presbyter plena satisfactione corrigitur, sententia, qua obstrictus est, relaxetur: si vero in eodem insipientiae suae luto jacere delegerit, statuta permaneant; et cum eis habeat sortem, quorum est secutus errorem. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
1. Verba cap. 1 et 4, direximus atque miserimus, quibus legati ab Urbe directi, et epistola ad Flavianum data idibus Junii missa traditur, indicare videntur sequentem epistolam scriptam fuisse post laudatas litteras ad Flavianum, immo etiam post legatorum discessum, qui profecti dicuntur in epist. 38, data die 23 Julii, quin et epist. 36, data die 20 Junii, ut probabilius ostendemus annot. 3 in ipsam epistolam (Col. 812, n. o ) ; quod tamen in rem praesentem nihilum refert. In eadem epist. 38, memoratur adventus Basilii diaconi, qui profectis jam legatis, Flaviani epistolam ad Leonem detulerat. Si is esset idem Basilius, qui Juliani quoque litteras attulisse traditur, multo evidentius haec epistola scripta dicenda esset post idus Junias, quando legati nondum ab Urbe erant profecti. Ita ex duabus epistolis ad Julianum, quas de eadem re eodem die scriptas credere videtur difficile, sola praecedens epistola data fuisset idibus Junii, sequens vero in posterius tempus protrudenda esset. At omnes codices resistunt, et licet collectiones plures ac diversae sequentem epistolam contineant, in omnibus tamen idibus Junii data notatur.
2. Quesnellus, ut haec conciliet, not. 8, observat in aliquibus epistolis, quae idus Junii nunc praeferunt, nullam fieri Ephesinae synodi jam indictae mentionem. Conjecit autem Leonem acceptis primis Flaviani litteris cum gestis synodi Constantinopolitanae consilium cepisse mittendi legatos quatuor in Orientem, qui rem totam Constantinopoli componerent. Ad hunc unice finem scriptas primum credit epistolas plures, quae 13 Junii datae nunc leguntur. Solas autem duas nominat, scilicet epist. 28 ad Flavianum, et 32 ad archimandritas Constantinopolitanos, in quibus reapse nihil de synodo habetur, sed de fidei tantum causa per legatos curanda. Addit porro: At antequam legati profecti essent, acceptae sunt a Leone Theodosii litterae, quibus de indicta synodo monebatur; statimque iidem legati, qui ad fidei negotium cum Flaviano tractandum destinati erant, ad synodum directi sunt, eorumque tardata profectio, quo novis litteris scribendis tempus daretur, vel prioribus amplificandis; et in his de concilio fit mentio. Hac autem de causa et anterioribus et ultimis litteris eamdem chronicam notationem idibus Junii affixam innuit.
3. Nemini tamen haec satisfacere poterunt. Primo enim Flaviani litteras cum gestis Constantinopolitanae synodi a Leone acceptas, antequam Theodosii epistola de indicto concilio deferretur, non solum absque ullo fundamento, verum etiam contra documentorum fidem praesumit. Priores enim Flaviani litteras cum gestis Constantinopolitanis ad ersus Eutychen sese recepisse Leo significavit solum epist. 27, data die 21 Maii, cum Theodosii epistolam die 13 ejusdem mensis sibi traditam fuisse testetur epist. 31. Praeterea ante diem 13 Maii scripta praesumitur celebris epist. 28 ad Flavianum, et legati jam destinati. At die 21 ejusdem mensis, quo data fuit epist. 27, se eidem epist. 28 scribendae operam dare profitetur, nondumque cogitasse eam legatis tradere, inquit enim: De hac re plenius per eum qui ad nos tuae dilectionis portavit epistolam, [Col. 0803] rescribemus. Epistola autem 31 affirmat, post acceptas Theodosii litteras legatorum profectioni ordinandae exiguum tempus superfuisse: Cum a III iduum Maiarum, inquit, quo serenitatis ejus scripta suscepimus, major pars reliqui sit temporis assumenda, ut profectio sacerdotum qui negotio sufficiant valeat ordinari, Secundo etiamsi haec aliqua ratione conciliari possent in Quesnelli sententia, nondum tamen solvitur alia difficultas, qua dies iduum Junii signatur in hac epistola, siquidem profectis jam legatis scripta dicenda sit, ut initio notavimus.
4. Quid ergo? auctoritatem tot et antiquarum et praestantissimarum collectionum, quae nulla variano idus Junii constanter praeferunt, deserere nefas ducimus: ac propterea Leonem eadem die duas ad eumdem Julianum Coensem dedisse epistolas arbitramur, alteram brevem per legatos afferendam, longiorem alteram per Basilium diaconum ab illo diversum, qui profectis jam legatis Flaviani litteras detulit. Verba autem praeteriti temporis direximus et miserimus nihil movebunt, si considerentur quae observavimus in annot. 17 (Col. 727, n. b ) ad epist. 22, ubi similia exempla praeteriti temporis dore praesenti vel mox futura ab ipso Leone adhibita allegavimus. Duas autem epistolas eodem die ad eosdem dari a Leonis more alienum non est, ut ex exemplis in admonit. ad epist. 17 laudatis patet.
5. Unum monendum restat quoad Graecam hujus epistolae versionem, quae cum in editionibus Conciliorum puncta alicubi praeferat lacunas indicantia, de luxato exemplari Romanorum editorum initio dubitavimus. At Graecum textum conferentes cum ms. Vat. 1455, alterius originis ab eo quo Romani editores usi sunt, ac praeterea cum duobus codd. Venetis S. Marci 164 et 555 deprehendimus, nec puncta in illis esse, neque luxationem ullam, sed omnia distincte uno contextu describi; nec tamen quae in editionibus Graecis desunt, suppleri. Hinc antiquum Graecum interpretem ea quae desiderantur in Graeca versione consulto omisisse non improbabiliter conjicimus. Forte Julianus, qui Leonis epist. 93 ad synodum Nicaenam Graece interpretatus videtur, uti animadvertemus in actionem ineditam concilii Chalcedonensis, quam in appendice publicabimus, hanc quoque ad se missam statim Graece reddidit; et cum magnae turbae tunc effervescerent, quae in Graeco desunt, consulto praetermittenda putavit. Libertatem quidem dissimulaudi apud Graecos nonnulla alterius epistolae Leonis ad synodum Chalcedonensem idem Julianus Leoni indicaverat, uti colligitur ex ep. 127, c. 3. Ut autem indicentur quae in Graeca versione omissa fuerunt, ea in Latino textu uncis clausa exhibebimus.
I. Eutychen spem Christianam omniumque mysteriorum veritatem perimere. —II. Utriusque naturae proprietates in Christo servari. —III. Animam Christi non praeexstitisse corpori, nec corpus ex nihilo conditum; sed utrumque ejusdem nobiscum esse naturae.
[Col. 0803] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Licet [Col. 0803B] Mss. collect. 21 habent, per eos propter nostros. Mox editi Leonis ante Quesn. cum ms. Florentino, ad Urbem. In solo ms. Chig. collect. Chalced. omittitur ab Urbe. per nostros, quos ab Urbe [Col. 0803B] Voces pro fidei causa desunt in septem Quesnelli codicibus indicatis in margine, et in duobus nostris Vat. collect. 11 et Florentino collect. 13. Item Quesnellus not. 8 has voces expungendas credit, ut quae, inquit, ex Graeca versione in textum Latinum irrepserunt, [Col. 0803C] quae versio longe plura habet a textu originali discrevantia. Perperam: exstant enim in tredecim [Col. 0804B] nostris codicibus, inter quos Vindebonensis collect. 5 et Ratisponensis a Graeco non pendent, ipsi etiam mss. libri Latinae collectionis Chalcedonensis adeo non dimanant a Graeca versione, ut careant quibusdam additamentis, quae sunt in Graeco textu, et tria membra exhibeant, quae in Graeco desiderantur; unde Latinus textus hujus collectionis ab ipso originali Leonis originem ducit. pro fidei causa direximus, plenissimas ad fratrem [Col. 0804B] Vocem nostrum a Quesnello insertam omittunt plerique nostri codices, sicut et anteriores editiones. At illam exhibent mss. Vindebon. collect. 5 et Florent. collect. 13 ac Graeca versio. nostrum Flavianum litteras miserimus contra nimiae impietatis errorem, tamen quia per filium nostrum Basilium diaconem scripta tuae dilectionis accepimus, quae multum nobis catholici sensus fervore placuerunt, etiam hanc paginam quae illis epistolis consonaret adjecimus, ut [Col. 0804B] Graeca versio, observante etiam Quesnello not. 1 addit: Pro veritate humanitatis Christi. Post pauca, loco verborum in nobis atque in vobis, eadem Graeca versio, Quesnello pariter animadvertente not. 2, habet, in universa catholica Ecclesia. unanimiter atque constanter his qui Evangelium Christi corrumpere cupiunt resistatis: quoniam sancti Spiritus in nobis atque in vobis una est eruditio eademque doctrina: quam [Col. 0804B] Mss. Veron. 57, Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11 et Ratisp., quisque, vel quisquis non recipit. Mox codd. collect. 21, nec membrum corporis Christi [Col. 0804C] esse potest, nec capite gloriari. quicumque non recipit, 877 non est membrum corporis [Col. 0805A] Christi; nec potest eo capite gloriari, in quo naturam suam asserit non haberi. Quid autem prodest imprudentissimo seni, Nestorianae haereseos nomine, eorum lacerare opinionem, quorum piissimam convellere non potest fidem; cum quantum Nestorius a veritate discessit, Deitatem Verbi ab assumpti hominis substantia [Col. 0805D] Graeca versio, observante Quesn. not. 3, addit: et ab ipsa Virginis conceptione. Dein aliqui codd. discedat pro desciscat. separando, tantum a recto tramite etiam iste desciscat, qui Unigenitum Dei Filium sic de utero beatae Virginis praedicat natum, ut humani quidem corporis speciem gesserit, sed humanae carnis veritas Verbo unita non fuerit? De quo prodigio falsitatis quis non videat quae opinionum monstra nascantur? [Col. 0805D] Potior visa est haec lectio, quam codex Ratisponensis et quatuor nostri ac totidem Baluzii collect. Chalcedon. approbant. Concinit etiam Graeca versio. Quesnellus cum suis mss. Thuan., Grim. Corbei. et Victor. ac Surio: Qui enim negat mediatorem Dei et hominum hominem Jesum Christum. Caeteri editi eum ms. Vindebon. collect. 5, et codd. collect. 21 ac 24, atque exemplo Sichardi: Negator enim mediatoris Dei et hominum hominis Jesu Christi necesse est, etc. Cod. Vat. collect. 11: Negato enim mediatore Dei et hominum homine Jesu Christo necesse est, etc. Mox pro impleatur Quesnellus in marg.: Al., implicetur. Qui enim negat verum hominem Jesum Christum, necesse est ut multis impietatibus impleatur, eumque aut Apollinaris sibi vindicet, aut Valentinus [Col. 0805B] usurpet, aut Manichaeus obtineat: quorum nullus in Christo humanae carnis credidit veritatem. Qua utique non recepta, non solum quod secundum carnem atque animam rationalem, qui erat in forma Dei, manens idem in forma servi, homo natus denegatur; sed etiam, quod crucifixus est et mortuus ac sepultus, quodque die tertio [Col. 0805D] Vulgati ante Quesn. addunt a mortuis; delent mss. etiam Quesnelli, et Baluzii, ac Graeca versio. resurrexit, et quod ad dexteram Patris [Col. 0805D] Ratispon. sedet, et ad judicandos. sedens ad judicandos vivos 879 et mortuos, in eo corpore sit venturus, in quo est judicatus [Col. 0806D] Vulgati ante Quesn. addunt ad mortem; codices ignorant ac interpretatio Graeca. , abnuitur: quia haec redemptionis nostrae sacramenta vacuantur, si Christus veram veri hominis, totamque naturam suscepisse non creditur.
An quia manifesta erant signa divina, falsa dicentur documenta corporea: et testimonia utriusque naturae valebunt, ut Creator intelligatur; [Col. 0805C] non valebunt, ut creatura salvetur? Quod Deitatis est, caro non minuit; quod carnis est, Deitas non peremit. Idem enim et sempiternus ex Patre, et temporalis ex matre, in sua virtute inviolabilis, in nostra infirmitate passibilis, in Deitate Trinitatis cum Patre et Spiritu sancto unius ejusdemque naturae; in susceptione autem hominis non unius substantiae, sed unius ejusdemque personae: [ut idem esset dives in paupertate, omnipotens in abjectione, impassibilis in supplicio, immortalis in morte.] Nec enim Verbum aut in carnem, aut in animam aliqua sui parte conversum est; cum simplex et incommutabilis natura Deitatis, tota in sua sit semper essentia, nec damnum sui recipiens, nec augmentum; et sic assumptam [Col. 0807A] naturam beatificans, ut glorificata in glorificante permaneat [Cur autem inconveniens 881 aut impossibile videatur ut Verbum et caro atque anima unus Jesus Christus, et unus Dei hominisque sit filius, si caro et anima, quae dissimilium naturarum sunt, unam faciunt etiam sine Verbi incarnatione personam: cum multo sit facilius ut hanc unitatem sui atque hominis Deitatis praestet potestas, quam ut eam in substantiis [Col. 0807D] Codex Ratisp. delet suis. suis obtineat solius humanitatis infirmitas?] Nec Verbum igitur in carnem, nec in Verbum caro mutata est; sed utrumque in uno manet, et unus in utroque est, non diversitate divisus, non permixtione confusus: nec alter ex Patre, alter ex matre; sed idem aliter ex Patre ante [Col. 0807D] Idem codex delet omne. omne principium, aliter de matre in fine saeculorum: ut esset [Col. 0807B] mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus (I Tim. II, 5) , in quo inhabitaret plenitudo Divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) : quia assumpti, non assumentis provectio est, quod Deus illum exaltavit et donavit illi nomen quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur quoniam Dominus Jesus [Col. 0807D] Duo codd. omittunt nomen Christus. Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 9-11) .
[In eo vero quod Eutyches in episcopali judicio ausus est dicere ante incarnationem duas in Christo fuisse naturas, post incarnationem autem, unam, necessarium fuerat ut ad reddendam rationem professionis suae crebris atque sollicitis judicum interrogationibus urgeretur, ne tamquam inane aliquid [Col. 0807C] praeterflueret, quod non nisi de haustu venenatorum dogmatum apparebat [Col. 0807D] Ita omnes nostri codices et editi ante Quesn. apud quem affusum, et in margine ed., effusum. effusum. Arbitror enim talia loquentem hoc habere persuasum, quod anima quam Salvator assumpsit prius in coelis sit commorata quam de Maria virgine nasceretur, eamque sibi Verbum in utero [Col. 0807D] Ratisp. cum codd. collect. 21 et editis Leonis anterioribus Quesnello, copularit. copularet. Sed hoc catholicae mentes auresque non tolerant: quia nihil secum Dominus de coelo veniens nostrae conditionis exhibuit; nec animam enim quae anterior exstitisset, nec carnem quae non materni corporis esset, accepit. Natura quippe nostra non sic assumpta est ut prius [Col. 0807D] Quesn. in margine: Al., creata sumeretur. creata, post assumeretur, sed ut ipsa assumptione crearetur. Unde quod in Origene merito damnatum est, qui animarum, antequam [Col. 0807D] Veron. 57, in corporibus. Mox pro insererentur Quesn. in marg.: Al., misceantur. Dein editi et aliqui codd., non solum vitas. Quesnelli emendationem noster cod. Vindebon. collect. 5 et omnes coll. Chalcedon. approbant. corporibus insererentur, non solum vitam, sed et diversas fuisse asseruit actiones, necesse est [Col. 0807D] ut etiam in isto, nisi maluerit sententiam [Col. 0807D] Ratispon. addit suam. abdicare, plectatur.] Nativitas enim Domini secundum carnem, [Col. 0809A] quamvis habeat quaedam propria quibus humanae conditionis initia transcendat, 883 sive quod solus [Col. 0809B] Omnes mss. libri collect. Chalcedon. et Graeca versio, nec non Sichardus cum codd. collect. 24 et vulgatis Quesnello anterioribus addunt, ex Spiritu sancto. Caeteri nostri codd. et novem Quesnelli ab eo citati not. 5 has voces ignorant. Mox, sine concupiscentia carnis in codd. collect. 11 et 21 atque in vulgatis ante Quesn., qui vocem carnis in aliis nostris et Baluzii mss. omissam auctoritate suorum codicum rectius expunxit. ab inviolata Virgine sine concupiscentia est conceptus et natus, sive quod ita visceribus matris est editus, ut et fecunditas pareret, et virginitas permaneret; non alterius tamen naturae erat ejus caro quam [Col. 0809B] Ita ex Ratisponensi ac tribus mss. collect. Chalcedon. et ex Vat. collect. 11. Alias, nostra. nostrae; nec alio illi quam caeteris hominibus anima est inspirata principio, quae excelleret, non diversitate generis, sed sublimitate virtutis. Nihil enim carnis suae habebat adversum [Col. 0809B] Unus noster codex cum editis conciliorum, nec [Col. 0809C] discordiam desideriorum gignebat compugnatio (editi, compugnantia) voluntatum. Ratisponensis: Nec discordia desideriorum gignebat compugnantia voluntatum; ubi vel discordia pro discordiam perperam scriptum fuit, vel compugnantia pro compugnantiam. nec discordia desideriorum gignebat compugnantiam voluntatum]. Sensus corporei vigebant [Col. 0809C] Cod. Corb. Quesnelli, sine sorde peccati. sine lege peccati, et veritas affectionum sub moderamine Deitatis et mentis, nec tentabatur illecebris, nec cedebat injuriis. Verus homo vero unitus est Deo, nec secundum existentem prius animam deductus est [Col. 0809C] Ms. Ratisp., ex alto. Quidam codd., deductus e coelo, omisso verbo est. e coelo, nec secundum carnem creatus ex nihilo; [Col. 0809C] In Graeca versione, Quesnello observante not. 7, sic: Sed eamdem habens in divinitate et humanitate personam. eamdem gerens in Verbi Deitate personam, et tenens communem nobiscum in corpore animaque naturam. Non enim esset Dei hominumque mediator (I Tim. II, 5) , nisi idem Deus idemque homo in utroque et unus esset et verus. [Col. 0809C] Cod. Ratisp., Incitat enim nos. Chig. collect. Chalcedon.: At incitet quidem nos. Graeca versio addit, frater honorabilissime. Incitat quidem nos ad latitudinem disserendi materiae magnitudo; sed apud eruditionem tuam non est [Col. 0809C] Melior visa est haec lectio cod. Florentini quam aliorum et editorum, copia laborandum. copiose laborandum: praesertim cum jam per nostros ad fratrem Flavianum sufficientes litteras miserimus, ad confirmandos animos non solum sacerdotum, sed etiam laicorum. Praestabit, ut credimus, misericordia Dei, ut absque cujusquam animae detrimento possint adversum diaboli dolos, et sana defendi, et vulnerata curari. [Col. 0809C] Graeca versio addit: Deus te servet incolumem, honorabilissime frater. Data idibus Junii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
876 Τῷ ἀγαπητῷ ἀδελφῷ Ἰουλιανῷ Λέων ἐπίσκοπος.
Εἶ καὶ διὰ τῶν ἡμετέρον γε, ὧν ἀπεστάλκαμεν ἐκ τῆς πόλεως ἐπὶ τοῦ πράγματος τῆς πίστεως, πληρέστατα πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν φλαυιανὸν διεπεμψάμεθα γράμματα κατὰ τῆς πλάνης τῆς πολλῆς ἀσεβείας. Ὅμως ἐπειδὴ διὰ τοῦ τέκνου ἡμῶν Βασιλείου τὰ γράμματα τῆς σῆς ἀγάπης ἐδεξάμεθα, ἅπερ ἡμῖν ἤρεσε πάνυ, τῷ ζήλῳ τοῦ καθολικοῦ φρονήματος ζέοντα, καὶ τόδε τὸ γράμμα, ὅπερ οὐκ ἀπᾴδει τῶν γραμμάτων ἐκείνων, καὶ νῦν προσεθήκαμεν· ὥστε ὑπὲρ τῆς ἀληθείας τῆς ἐνανθρωπήσεω τοῦ Χριστοῦ ὁμοψύχως, καὶ σαθερῶς τούτοις ὑμᾶς [Col. 0804C] In marg. edit. Rom., ἴσως, ἁντιτεῖναι. ἀντιθεῖναι, οἵ τινες τὸ τοῦ δεσπότου εὐαγγέλιον διαφθείρειν ἐπιθυμοῦσιν, ἐπείπερ ἡ τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐν πάσεεγρ_ͅ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ μία ἐστὶ μάθησις, καὶ ἡ αὐτὴ διδασκαλία· ἣν εἴ τις μὴ δέχεται, οὔκ 878 ἔστι μέλος τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, οὔτε δύναται ταύτῃ δοξάζεσθαι τῇ κεφαλῇ ἐν ᾗ τὴν οἶκειαν φύσιν διαβεβαιοῦται μὴ περιέχεσθαι. Τί δὲ ὄφελος τῷ ἀμαθεῖ γέροντι, ὀνόματι τῆς τῶν Νεστοριανῶν αἱρέσεως, ἐκείνων διαβάλλειν τὴν δόξαν, ὧν τὴν εὐσεβεστάτην πίστιν καταλῦσαι μὴ δύναται_ ὁπότε Νεστόριος ὅσον ἀπὸ τῆς ἀληθείας ἀπέστη, τὴν Θεότητα τοῦ Λόγου [Col. 0806D] Ita juxta textum Latinum, ab assumpti hominis substantia separando, restituimus hunc locum ope mss. Ven. et Vat. In vulgatis, χωρίζων ἀπὸ τοῦ προσληφθέντος ἀνθρώπου. χωρίζων ἀπὸ τῆς οὐσίας τοῦ προσληφθέντος ἀνθρώπου, καὶ ἀπ` αὐτῆς τῆς συλλήψεως τῆς Παρθένου, τοσοῦτον ἀπὸ τῆς ὀρθῆς ὁδοῦ οὗτος ἀφηνιᾷ· ὃς τὸν Μονογενῆ τοῦ Θεοῦ οὕτως ἀπὸ τῆς γαστρὸς τῆς μακαρίας Παρθένου νομίζει τεχθέντα, ὥστε ἀνθρωπίνου σώματος εἶκόνα ἔχειν αὐτὸν. ἀνθρωπίνης δὲ σαρκὸς μὴ ἀνειληφέναι ἀλήθειαν. [Col. 0806D] In marg. edit. Rom., ἀφ` οὗ. Περὶ οὗ τερατώδους ψεύδους τίς οὐκ ἂν ἴδοι ποῖα βζασφημιῶν ἀτοπήματα τίκτεται· ὁ γὰρ ἀρνούμενος τὸν ἀληθινὸν ἄνθρωπον τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀναγκαίως πλείστων ὅσων ἐμπαιγμάτων πληροῦται τοῦ διαβόλου· καὶ τοῦτον ὡς οἶκεῖον Ἀπολλινάριος ἔχει, ἢ Οὐαλεντῖνος ἑαυτῷ προσκυροῖ, ἢ Μανιχαῖος κρατεῖ· ὧν οὐδὲ εἶς ἐν τῷ Σωτῆρι ἡμῶν τῆς ἀνθρωπίνης σαρκὸς ἐπίστευσε τὴν ἀλήθειαν· ἧς τινος δηλαδὴ μὴ ἀληθῶς ἀναληφθείσης, οὐ μόνον εἶς ἄρνησιν πιπτει [Col. 0806D] In marg. edit. Rom., ἴσως, τοῦ τὸ ὅτι κατὰ σάρκα καὶ ψυχὴν λογικὴν [Col. 0806D] Ms. Ven., ὁ Θεὸς ἦν ἐν μορφῇ τοῦ Θοῦ. ὁ ὢν ἐν μορφῇ τοῦ Θεοῦ, ὁ αὐτὸς μένων, ἐν μορφὶ δούλου ἄνθρωπος ἐγεννήθη ἀλλὰ γὰρ καὶ ὅτι σταυρωθεὶς, καὶ ἀποθανὼν, καὶ ταφεὶς, τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀνέστη· καὶ ὅτι [Col. 0806D] Abest καθεζόμενος a ms. Ven. καθεζόμενος ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς, ἐπὶ τῷ κρίνειν ζῶντας καὶ νεκροὺς ἐν τούτῳ τῷ σώματί 880 ἐστιν ἐλευσόμενος, ἐν ᾧπερ ἦν καταδικασθεὶς, οὐδαμῶς ὁμολογεῖ· ταῦτα γὰρ ἅπαντα τῆς ἡμετέρας λυτρώσεως τὰ μυστήρια ματαιοῦται, εἴγε ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ὢν ἀληθὴς [Col. 0806D] Ms. Ven., τοῦ ἀληθοῦς ἀνθρώπου ἦν ἐμὴν φύσιν ἀνειληφώς, mendose. Etiam ms. Vat. habet ἐμην. τοῦ ἀληθοῦς, ἀνθρώπου τῆν ὁλην φύσιν ἀνειληφὼς οὐ πιστεύεται· [Col. 0806D] In marg. edit. Rom., ἤ. καὶ ἐπειδήπερ ἀληθῆ τὰ θεῖα σημεῖα γεγένηται, ψευδῆ τὰ διὰ τοῦ σὡματος ἀποδεικνύμενα λέγεται, ὥστε τὰς μαρτυρίας ἑκατέρας τῆς φύσεως ἔχειν μὲν [Col. 0806D] In marg. edit. Rom., ὅπως πλάστης νοηθῇ μὴ ἔχει (leg., ἔχειν) δὲ, ἀφ` ὧν μέλλει πωθῆναι (leg., σωθῆναι τὸ πλάσμα. ) In mss. vero Ven. et Vat. haec ultima verba sic, sed corruptissime, repraesentantur: ἀφ` ὧν μέλλει καὶ ἡ μήτηρ γενησομένη σωθῆναι. ὅπως ὁ Σωτὴρ νοεῖσθαι δυνηθεετιγρ_ͅ, μὴ ἔχειν δὲ ἀφ` ὧν μέλλει τὸ ἡμέτερον γένος σωθῆναι_ ὃ τοίνυν ἐστὶ Θεότητος, ἡ σὰρξ οὐκ ἐμείωσεν· [Col. 0806D] Ms. Ven., ὁ δὲ ἕν ἐστι. ὃ δέ ἐστι σαρκὸς, ἡ Θεότης οὐκ ἔφθειρεν· ὁ γὰρ αὐτός ἐστι καὶ προαιώνιος ἐκ Πατρὸς, καὶ κατὰ χρόνους ἀπὸ μητρός· καὶ ἐπὶ μὲν τῆς οἶκείας δυνάμεως· ἄφθαρτος ἐπὶ δὲ τῆς ἀσθενείας τῆς ἡμῶν παθητός· καὶ ἐν μὲν τῇ Τριάδι τῆς Θεότητος μετὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως, ἐν δὲ τῷ μυστηρίῳ τοῦ ἀναληφθέντος [Col. 0808D] Mss. Ven. et Vat., ἀνθρώπου, ἑνὸς προσώπου. ἀνθρώπου, οὐ ριᾶς οὐσίας, ἀλλ` ἑνὸς προσώπου, καὶ τοῦ αὐτοῦ. Οὔτε γὰρ ὁ Λόγος εἶς σῶμα, ἢ εἶς ψυχὴν κατά τι μέρος οἶκεῖον ἐτράπη· ὁπότε ἀπλῆ, καὶ ἀναλλοίωτος ἡ τῆς Θεότητος φύσις, ὅλη ἐν τῇ οἶκείᾳ ἀεὶ ὑπάρχει οὐσίᾳ, οὐδεμίαν ἑαυτῆς μείωσιν δεχομένη, οὔτε προσθήκην· καὶ πάλιν, οὕτω τὴν προσληφθεῖσαν μακαρίαν [Col. 0808D] Ita ex ms. Vat. legendum Videtur suffragari etiam Ven. cod. qui habet ἀποτελέσασαν. Male in vulgatis ἀποτελέσας. ἀποτελέσασα φύσιν, ἵνα ἡ δοξασθεῖσα ἐν τῇ δοξασάσῃ μεμενηκυῖα τυγχάνῃ. Οὔτε οὖν ὁ λόγος εἶς σῶμα, ὡς εἴπομεν, οὔτε εἶς λόγον τὸ σῶμα ἠλλοίωται· ἀλλ` ἑκάτερον ἐν ἑνὶ, καὶ [Col. 0808D] Ms. Ven., ἐν ἀμφοτέραις, sicque notatur etiam in marg. edit. Rom. ἐν ἀμφοτέροις ὁ εἷς· οὐ διαφορᾷ διῃρημένος, οὐ τῷ μεμίχθαι συγκεχυμένος· ὥστε ἕτερος μὲν ἐκ πατρὸς, ἕτερος δὲ ἐκ μητρός· ἀλλ` ὁ αὐτὸς ἄλλως μὲν ἐκ πατρὸς πρὸ πάσης ἀρχῆς. Ἀλλως δὲ 882 ἐκ μητρὸς ἐπ` ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν· ἵνα γένηται μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπον ἄνθρωπος Χριστὸς Ἰησοῦς· ἐν ᾧ πᾶν τὸ _πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς κατοικεῖ. ἐπειδήπερ τοῦ προσληφθέντος, οὐ τοῦ προσλαβόντος ἐστίν ἡ προκοπή· ὅτι καθάπερ ὁ Ἀπόστολος λέγει, Ὁ Θεὸς αὐτὸν ὐπερύψωσε, καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα, τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανιων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, εἶς δόξαν Θεοῦ πατρός· τοιγαροῦν ἡ κατὰ σάρκα τοῦ δεστότου γέννησις, εἶ καὶ τὰ μάλιστα ἔχει τινὰς ἶδιότητας, δι` ὧν τὰ τῆς ἀνθρωπίνης παρόδου τῆς εἶς τὸν βίον ὑπερβαίνει προοίμια, εἴτε καθὸ μόνος ἐξ ἁγίου πνεύματος ἀπὸ ἀφθάρτου παρθένου χωρὶς ἐπιθυμίας συλληφθείς ἐστι καὶ τεχθεὶς, εἴτε καθὸ οὕτως ἐκ τῆς γαστρὸς τῆς μητρὸς ἀπεκυήθη, ὥστε καὶ τὴν εὐγονίαν τεκεῖν, καὶ μεῖναι τῆν παρθενίαν· ὅμως οὐχ ἑτέρας ἦν φύσεως ἡ τούτου σὰρξ, ἤπερ ἐστίν ἡ τῆς ἡμῶν· οὐδὲ χαθ` ἑτέραν ἀρχὴν ἐνεπνεύσθη τούτῳ ἡ ψυχὴ παρὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ἥ τις ὑπερεῖχεν οὐ κατὰ τὸ τοῦ γένους διάφορον, ἀλλὰ κατὰ τὸ τῶν δυνάμεων ὑπερβάλλον. Καὶ γὰρ οὐδὲν εἶχεν ἐναντιούμενον ἐξ ἐπιθυμίας σαρκός· ἐπείπερ ἤκμαζον αἶσθήσεις τοῦ σώματος δίχα νόμου τινὸς ἁμαρτήματος, καὶ ἡ ἀλήθεια τῶν κινήσεων ὑπὸ τῷ τῆς θεότητος καὶ τῷ τῆς διανοίας οἴακι· οὔτε ἐπηρεάζετο διὰ τῶν δελεασμάτων, οὔτε παρεχώρει τοῖς πάθεσιν. Ὥστε [Col. 0808D] In marg. edit. Rom., ὁ ἀληθὴς Θεὸς, ἀληθὴς ἄνθρωπος, ex Lat. ὀ 884 ἀληθὴς Θεὸς ἄνθρωπος ἐγεννήθη· καὶ οὔτε κατὰ προϋπάρχουσαν ψυχὴν ἐξ οὐρανοῦ [Col. 0808D] Mss. Ven et Vat., καταχθείς. κατενεχθεὶς, οὔτε κατὰ σάρκα ἐκ στοιχείου τινὸς προσληφθεὶς ἢ τεχθεὶς ἐκ τοῦ μηδενός· ἀλλὰ [Col. 0808D] Mss. Ven. et Vat., τὸ αὐτὸ ἡμῖν ἔχων, pessime. τὸ αὐτὸ ἔχων ἐν θεότητι καὶ ἀνθρωπότητι πρόσωπον, καὶ τὴν κοινὴν ἡμῶν κρατῶν φύσιν ἐν σώματι καὶ ψυχῇ· οὐ γὰρ [Col. 0808D] [Col. 0808D] Vulgati omittunt ἄν· quod tamen supplendum ex ms. Vat., ut vis verbi esset, quod est in Latino textu, exprimatur. ἂν ἧν Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων μεσίτης, εἶ μὴ ὁ αὐτὸς Θεὸς, καὶ ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος ἐν τῷ αὐτῷ καὶ εἷς ὑπῆρχεν , [Col. 0808D] Deest καί sed male, in ms. Ven. καὶ ἀληθής. Καὶ κινεῖ ἡμᾶς, ἀδελφὲ τιμιώτατε, πρὸς διαλέξεως πλάτος τὸ τῆς ὑποθέσεως μέγεθος ἀλλὰ πρὸς τὴν ἀγάπην τὴν σὴν οὐ διὰ πλειόνων ἐστὶ καμεῖν, ὁπότε μάλιστα καὶ περ ἤδη διὰ τῶν [Col. 0810D] Abest ἡμετέπαν sed perperam, a ms. Ven. ἡμετέρων, ὡς προείρηται, πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν Φλαυιανὸν τὰ ἀρκοῦντα ἀπεστάλκαμεν γράμματα, πρὸς τὸ μὴ μόνον τοὺς τῶν ἱερέων βεβαιοτέρους ἐράσασθαι λογισμοὺς, [Col. 0810D] Ms. Ven. ἀλλὰ γὰρ καὶ τούς ἀλλὰ καὶ τοὺς τῶν λαϊκῶν. Παράσχοι δὲ, ὥσπερ πιστεύομεν, ὁ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ὥστε δίχα τοῦ γενέσθαι ζημίαν ψυχῆς τινος δυνηθῆναι κατὰ τῶν τοῦ διαβόλου βελῶν καὶ τὰ ὑγιῆ διαφυλαχθῆναι, καὶ τὰ τραυματισθέντα θεραπευθῆναι. Ὀ Θεὸς ὑγιαίνοντά σε [Col. 0810D] Sic ex ms. Vat. Latino cohaerentius. Vulgati, φυλάξει διαφυλάξοι, ἀδελφὲ τιμιώτατε.
Litteras et gesta synodi adversus Eutychem se accepisse monet.
FLAVIANO charissimo fratri LEO papa.
Litteras tuae dilectionis accepi cum gestis, quae [Col. 0810B] apud vos [Col. 0809D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 12, super fidei quaestione. de fidei quaestione confecta sunt. Et quia clementissimus imperator pro Ecclesiae pace sollicitus synodum voluit congregari, quamvis evidenter appareat, rem, de qua agitur, nequaquam synodali indigere tractatu; tamen, frater charissime, [Col. 0810B] Ita anteriores editiones cum nostris codd. collect. 12, Vat. et Veneto. Quesnellus ex Grimanico emendandum putavit subsecuturos, quia legatos nondum profectos liquere censuit tum ex hac epistola ob verbum futuri temporis portabunt, tum ex epist. 38 data 23 Julii, ubi legati profecti traduntur. Haec paucis indicavit in marginali postilla scribens: At nondum profectos esse legatos constat ex hac epistola, et ex 34, nunc 38. Sed haec nihil evincunt. Portabunt enim dici potuit de legatis jam profectis, qui tamen nondum Constantinopolim pervenerant. Profecti autem affirmantur legati epist. 38, cum Basilius Flaviani [Col. 0810C] litteras attulit: quod verum est, etiamsi illi ante diem 20 Julii dicessisse credantur. Id autem nobis satis probabile est tum ex data iduum Junii, qua praecedentes epistolae per legatos transmissae paulo ante eorum profectionem signatae videntur, tum ex die kalendarum Augusti Ephesino concilio praestituta, quae longiores legatorum moras in Urbe nequaquam ferebat. Haec satis videntur ad praeferendam vocem subsecutos. Hinc epist. 39 frequenter per occasiones idoneas litterae ad Flavianum scriptae dicuntur, quod epistolam 38 per legatos tunc transmissos directam, hanc vero et epist. 38 aliis occasionibus post legatorum discessum missas, non obscure indicat. Quod si Flaviani litterae cum Constantinopolitanis in Eutychem gestis a Leone acceptae, quae hic indicantur, quaeque procul dubio sunt secundae ejusdem litterae (priores enim Leo acceperat ante diem 27 Maii ex epist. 27) ; si, inquam, hae secundae Flaviani litterae eaedem sunt, ac scripta ejusdem ad Leonem memorata in epist. 38, ut Quesnellus praesumpsit (vide annot. 2 (Col 812, o ) in eamdem epist. 38) , cum haec per scripta [Col. 0811B] per Basilium allata Leo acceperit profectis legatis; multo evidentius demonstratur legendum subsecutos; nec Quesnellus satis cohaerenter subsecuturos potuit inserere in laudata ejus hypothesi; de qua tamen confer quae in citata annot. 2 (inf., Haec scripta Quesnellus in postilla ad marginem vocavit secundam Flaviani ad Leonem epistolam: quod iterum ingerit diss. 1 ad an. 449, num. 3. Indicaretur ergo epistola 26, quam cum Constantinopolitanis in Eutychem gestis a Flaviano secundo missam probavimus in admonitione ad epist. 22. Sed non videmus quomodo de epist. 26, vel, si placet, de epist. 22, quam Quesnellus secundam censuit. Leo hic potuerit affirmare, in ea Flavianum parum de negotio indidisse; et quomodo epist. 39, de Basilio diacono, qui has litteras detulit, potuerit scribere: Basilium ad te, ut volueras, ipsi remisimus; quae indicant aliquid in iisdem litteris fuisse insertum de remittendo citius Basilio, cujus tamen nec in epist. 26 nec in epist. 22 ulla mentio est. Serius etiam multo videretur remissus, si delata per ipsum epistola secunda Flaviani cum Constantinopolitanis gestis ante diem 20 Junii ex epist. 27. Solum paulo ante diem 23 Julii fuisset remissus. Hinc autem tertiam, quae desideratur. Flaviani epistolam a Basilio Julio mense allatam hic indicari probabilius credimus. ) observabimus. subsecutos esse significo, quos in hac re placuit destinare. [Col. 0811A] Nec necessarium fuit nunc amplius scribi, cum, propitio Deo, de his quae causae credimus convenire per ea quae ipsi portabunt scripta sis plenius instruendus. Data [Col. 0811C] Ita melius ex cod. Grimanico. Quesnellus emendavit, quam in editis ex mss. collect. 12 XV kal., ubi facile librariorum lapsu II in V junctis unitatibus migrare potuit. Eodem scilicet die XII kalendarum Julii data fuit subsequens ad Theodosium epistola, cujus occasione hanc quoque ad Flavianum Leo statim reddidisse videtur. duodecimo kalendas Julii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Fidei et confessionis unitatem esse servandum. Legatos ad synodum Ephesinam missos, ad quam ut se conferret, necessitas non sinit.
LEO THEODOSIO Augusto.
Acceptis clementiae vestrae litteris, multum universali Ecclesiae gaudendum esse perspexi, quod christianam fidem, qua [Col. 0811D] Ita Ratisponen. collect. 19 cum Grimanico et Herovalliano Quesnelli, Aliae editiones cum ms. Veneto collect. 12, Divinitas honoratur, et postea, in nullo vult. divina Trinitas honoratur et colitur, in nullo dissimilem, in nullo vultis esse discordem. [Col. 0811B] Quid enim rebus humanis ad exorandam misericordiam Dei efficacius suffragetur, quam si una gratiarum actio, et unius confessionis sacrificium majestati ejus ab omnibus offeratur? [Col. 0811D] Sic ex nostris codicibus collect. 12 et 19 cum editis ante Quesn., apud quem, in qua. In quo sacerdotum et cunctorum fidelium ita demum erit plena devotio, si in his quae per unicam Dei Filium Deum Verbum pro nostra redemptione sunt gesta, nihil aliud sentiatur, quam quod [Col. 0811D] Hanc Quesnelli lectionem approbat cod. Ven. collect. 12. Ratisp. omittit primum et. Alii editi, ipse praedicari de se jussit. ipse de se et praedicari jussit et credi. Unde quamvis [Col. 0811D] Praetulimus lectionem cod. Ratisponensis. Alias, ad diem concilii episcopalis, quem pietas. ad diem, quem concilio episcopali pietas vestra constituit, 887 occurrere me ratio nulla permittat; cum nec aliqua [Col. 0811D] Sic codex Venetus cum Quesnello. Ratisp., ex hac parte exempla. Caeterae editiones omittunt ante. ex hoc ante exempla praecesserint, et temporalis necessitas me non patiatur deserere civitatem praesertim [Col. 0812A] cum tam evidens fidei causa sit, ut [Col. 0812B] Sic nostri codices cum duobus Quesnelli. Alii editi, rationabilibus causis. Mox in Ratisp., abstentum pro abstinendum. rationabilius ab indicenda synodo fuisset abstinendum: tamen in quantum Dominus juvare dignatur, meum studium commodavi, ut Clementiae vestrae statutis aliquatenus pareatur, ordinatis hinc fratribus meis, qui amputandis scandalis pro causae [Col. 0812B] Ita Ratisp. cum Grim. et epist. 34. Codex Venetus cum aliis editis, aequitate. qualitate sufficiant, quique praesentiae meae impleant vicem: quia non talis quaestio orta est [Col. 0812C] Sic nostri codd. cum Grim.; al., unde pro de qua. Ratisp. omittit primum aut. de qua aut possit, aut debeat dubitari. Data [Col. 0812C] Solus Griman. cod., XIII kal. duodecimo kalendas Julii, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Eum de receptis litteris monet; de fide defensa laudat; ad misericordiam, si haereticus resipiscit, hortatur.
LEO FLAVIANO episcopo Constantinopolitano.
Profectis jam nostris, quos ad vos in fidei causa direximus, per filium nostrum Basileum diaconum [Col. 0812C] Haec scripta Quesnellus in postilla ad marginem vocavit secundam Flaviani ad Leonem epistolam: quod iterum ingerit diss. 1 ad an. 449, num. 3. Indicaretur ergo epistola 26, quam cum Constantinopolitanis in Eutychem gestis a Flaviano secundo missam probavimus in admonitione ad epist. 22. Sed non videmus quomodo de epist. 26, vel, si placet, de epist. 22, quam Quesnellus secundam censuit. Leo hic potuerit affirmare, in ea Flavianum parum de negotio indidisse; et quomodo epist. 39, de Basilio diacono, qui has litteras detulit, potuerit scribere: Basilium ad te, ut volueras, ipsi remisimus; quae indicant aliquid in [Col. 0812D] iisdem litteris fuisse insertum de remittendo citius Basilio, cujus tamen nec in epist. 26 nec in epist. 22 ulla mentio est. Serius etiam multo videretur remissus, si delata per ipsum epistola secunda Flaviani cum Constantinopolitanis gestis ante diem 20 Junii ex epist. 27. Solum paulo ante diem 23 Julii fuisset remissus. Hinc autem tertiam, quae desideratur. Flaviani epistolam a Basilio Julio mense allatam hic indicari probabilius credimus. scripta tuae dilectionis accepimus, quibus merito parum de negotio communis sollicitudinis [Col. 0812D] Mss. collect. 12 cum editis ante Quesn., indidisses, et in margine indidisti, ut in nostro Ratisponensi. indidisti, quoniam et gesta [Col. 0812D] Indicantur gesta ante Basilii adventum delata primum cum epist. 22, dein cum epist. 26. ante delata, de omnibus nos sufficienter instruxerant, et ad familiarem interrogationem idoneus, erat sermo praedicti, per quem nunc alloquia reddentes, dilectionem tuam per Dei nostri gratiam, [Col. 0812D] Sic ex nostris codd. Ratisp. et collect. 12 cum editis ante Quesnellum, apud quem in quo. in qua fidimus, cohortamur, utentes verbis apostolicis, atque dicentes: 888 In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis (Philip. I, 28) . Quid enim tam exitiabile, [Col. 0813A] quam negata [Col. 0813C] Codd. Vat. et Venetus collect. 12, veritate carnis Christi. veritate incarnationis Christi, omnem spem salutis humanae velle dissolvere, et Apostolo contraire dicenti manifeste: Magnum est pictatis sacramentum, quod manifestatum est in carne (I Tim. III, 16) ? [Col. 0813C] Ratisp., Et quid tam. Mox in laudatis mss. collect. 12 desunt voces nativitatis et. Quid tam gloriosum quam contra inimicos nativitatis et crucis Christi pro fide evangelica dimicare? De cujus purissimo lumine, invictaque virtute, datis jam ad tuam dilectionem litteris, quid in nostro esset corde patefecimus: ne [Col. 0813C] Sic ms. Ratisp. Alias, de illis. Postea in eodem codice, videri posset. de his quae secundum doctrinam catholicam didicimus et docemus aliquid inter nos videri possit ambiguum. Quia vero tam clara et tam valida sunt testimonia veritatis, ut nimis caecus nimisque obduratus habendus sit, qui ad coruscationem lucis atque rationis non confestim se a tenebris falsitatis excusserit; ad curandam imperitorum [Col. 0813B] insaniam, etiam patientiae vos adhibere volumus medicinam: ut per paternas increpationes hi, qui in senectute carnis suae mente sunt parvuli, discant obedire majoribus. Ac si deposita imperitiae suae vanitate resipiscunt, omnique errore damnato, fidem veram singularemque suscipiunt, [Col. 0813C] Ita nostri codices et vulgati ante Quesn. qui praetulit misericordiae eisdem episcopalis benevolentia non negetur. misericordia eisdem episcopalis benevolentiae non negetur: mansuro judicio quod praece sit, si impietas merito condemnata in sua pravitate perstiterit. Data decimo kalendas Augusti, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
; De ejus silentio conqueritur, cujus causa Leoni tunc ignota erat Ephesina depraedatio.
LEO episcopus FLAVIANO episcopo.
Auget sollicitudinem nostram taciturnitas tua, [Col. 0814A] quod jamdiu nulla dilectionis tuae scripta suscepimus; cum nos curarum tuarum participes pro fidei defensione solliciti, frequenter per occasiones idoneas ad dilectionem tuam litteras miserimus: ut adhortationum nostrarum consolationibus te juvaremus, ut adversariorum stimulis pro fidei defensione non cederes, cum laboris tui participes nos probares. Olim ad fraternitatem tuam nostros credimus pervenisse, per quos plenius scriptis mandatisque nostris instructum te esse retines, et Basilium ad te, ut volueras, ipsi remisimus. Nunc, ne aliqua praetermissum occasione te crederes, per filium nostrum honorabilem et amabilem nobis virum [Col. 0813C] Vulgati ante Quesn. cum Merlino, Exitium. Nostri codices, Esychium. Quesnellus ex alio codice forte Grimanico, Eupsychium. Eupsychium hanc paginam dedimus, ut tota celeritate [Col. 0813C] Nostri codd., scriptis nostris. ad scripta nostra respondeas, nosque subinde de tuis [Col. 0814B] [Col. 0813D] Vulgati ante Quesn. cum nostris mss., actibus. In verba autem, de totius causae absolutione facias certiores, hanc postiliam Quesnellus apposuit: Causarum absolutio conciliorum est. Hic non est Leoninorum verborum sensus. Num concilium Ephesi habendum, quod hic Leo respicit, totam causam absolverit, an potius Eutychis absolutione et S. Flaviani condemnatione implicaverit, seu potius everterit; quae sane absolvenda fuerat, si Leonis litterae non occultatae, sed lectae et a Patribus exsecutioni mandatae fuissent, ut in anteriori vero Ephesino concilio accidit, in quo Coelestini judicium in Nestorii causa Patres secuti sunt; quisque rerum utrobique gestarum peritus facile intelliget. actionibus nostrorumque, et de totius causae absolutione facias certiores; ut sollicitudinem quam nunc pro fidei defensione gerimus, prosperioribus [Col. 0814C] Quesnellus, nuntiatis. Vulgatam lectionem ex nostris codd. revocavimus, quippe quae Leonis stylo congruentior videtur. nuntiis molliamus. Data tertio idus Augusti, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Gaudet de bona ac pacifica electione Ravennii: cui ut bonae de eo conceptae opinioni satisfaciat, exoptat.
Dilectissimis fratribus, CONSTANTINO, AUDENTIO, RUSTICO, AUSPICIO, NICETAE, NECTARIO, FLORO, ASCLEPIO, JUSTO, AUGUSTALI, [Col. 0814C] Ita cum Sirmondo Quesnellus. Caeteri vulgati cum Baronio et ms. Vallicell., Hymnatio; qui tamen codex in alia epist. 65 habet Unantio, V pro Y facile commutato. In concilio Arelatensi sub Ravennio, quod Sirmondus evulgavit ex ms. Lugdunensis Ecclesiae tom. V Concil., pag. 23 editionis Venetae, Ynantius scribitur. YNANTIO, et [Col. 0814D] Quesn. in marg.: Al., Chrisatio, cum nullum tamen codicem nisi Arelatensem annot. 1 indicatum viderit, in quo legitur Chrysaphio; hanc variantem colligere potuit ex synodo Arelatensi ante laudata, ubi tamen Chrysantius appellatur, sicut et in concilio Carthaginensi an. 525, in quo ejusdem Arelatensis synodi documentum insertum fuit. Num vero idem hic, an vero alius sit qui Leoninae epistolae inscribitur, nisi alios codices observare liceat, definiri nequit. Certe in epist. 99 et 102 inter Gallicanos episcopos Chrisaphius censetur. CHRYSAPHIO, LEO papa.
[Col. 0814C] Justa et rationabilis [Col. 0814D] Pronomen nobis a Baronio omissum et a Sirmondo atque Quesnello suppletum invenimus in ms. Vallicell. nobis causa gaudendi est, cum a sacerdotibus Domini ea gesta cognoscimus quae et paternorum canonum regulis, et apostolicis [Col. 0815A] congruant institutis. Necesse est enim ut omne corpus Ecclesiae salubri crescat augmento, si membra quae praesunt, et vigore excellant auctoritatis, et tranquillitate moderaminis. Quod ergo in Arelatensium civitate, defuncto sanctae memoriae Hilario, virum etiam nobis probatum fratrem Ravennium, secundum desideria cleri, honoratorum, et plebis, unanimiter consecrastis, bonum fraternitatis vestrae opus nostro judicio roboramus. [Col. 0815C] Cod. Vallicel., Qui; quae lectio, si esset admittenda, aliam interpunctionem flagitaret. Quia electionem pacificam atque concordem, cui nec merita morum, nec studia civium defuerunt, postulationis quidem humanae, sed inspirationis credimus fuisse divinae. Utatur itaque, fratres charissimi, Dei munere memoratus antistes, et secundum consonantia omnium ordinum vota, quid ex ipso devotionis exspectetur [Col. 0815B] intelligat: ut dispensationis sibi creditae diligens ac temperans exsecutor, vestro testimonio non inferior, et nostro per omnia 891 favore sit dignior. Deus vos incolumes custodiat, fratres charissimi. Data [Col. 0815C] Quesnellus cum Rainaudo pro XI kal. posuit II kal., ubi numerum Romanum II pro Arabico 11 sumpsisse videtur; nam in margine notavit diem 22 Augusti, qui respondet diei 11 kal. Septembris. Erronee quidem die II kal. poneretur, cum epist. 42, data VII kal. ejusdem mensis hisce litteris posterior sit. Sirmondus has quoque litteras signavit VII kal. Septembris. Secuti sumus codicem Vallicellanum. XI kalend. Septembr., Asturio et Protogene coss.
Ravennio in episcopum electo gratulatur; virtutes episcopales commendat; ut ad ipsum saepius scribat hortatur.
[Col. 0815D] Quesnellus cum vulgatis Leonis et nonnullis codd., Domino fratri. Insuetum titulum emendavimus ex Vat. 541, cui emendationi editiones conciliorum post Sirmondum et sequentis epistolae inscriptio concinunt; ex quo jure expungenda fuit Quesnelli postilla: Nota Domino. Dilectissimo fratri RAVENNIO LEO.
Provectionem dilectionis tuae, quae summi sacerdotii adepta est dignitatem, ita nobis placere cognosce, ut non solum tibi de honoris augmento, sed etiam Arelatensi Ecclesiae, cui te Dominus praeposuit, [Col. 0815C] gaudeamus. Ad omnium enim fidelium decus atque utilitatem redundat, cum talis habetur antistes, cujus plurimi et adjuventur praesidio, et incitentur exemplo. Unde quia non ignoras quid de sinceritate animi tui secundum [Col. 0815D] Ita cum ms. Thuaneo legendum, non vero praesentem, ut habent editi et plerique codd., optime statuit Quesnellus not. 1, cui et Sirmondi lectio suffragatur. praecedentem notitiam senserimus, justissime nos [Col. 0815D] Editi Leonis, agnoscitis, quod non cohaeret cum antecedenti, non ignoras. Correximus ex duobus nostris codd. Vat. 541 et Veneto 169. Sirmondus etiam favet. agnoscis exigere ut quod praesumimus [Col. 0816A] hoc probemus, frater charissime. [Col. 0815D] Vulgati Leonis ante Quesn. cum mss. collect. 12: Modestiae igitur tuae non auctoritas constantiam, sed [Col. 0816C] mansuetudo commendet. Quesnelli emendationem probant duo nostri codd. Vat. 544 collect. 24 et Vat. 541, atque editio Sirmondi. Vide not. 2 Quesn. Modestiae igitur tuae non desit auctoritas, constantiam mansuetudo commendet, justitiam lenitas temperet, patientia contineat libertatem; et declinata superbia, cui proximum est ut decidat, ametur humilitas, cui semper debetur ut crescat. Ecclesiasticarum legum non ignara est dilectio tua, ut intra earum regulas 892 atque mensuras omnia potestatis tuae jura contineas. [Col. 0816C] Ita cum Quesn. et Sirm. nostri mss. libri collect. 24 et Vat. 541. Caeteri codices et impressi, Justo tamen dicitur. Justo quippe ideo dicitur lex non esse posita (I Tim. I, 9) , quia normam praeceptionis implet judicio voluntatis, cum verus recti amor [Col. 0816C] Editi ante Quesn., in semetipso habeat. Quesn. cum duobus mss. et Hincmaro, quibus et tres nostri codd. favent, edidit in semetipso habet; at simul not. 3 confessus est hanc quoque lectionem carere vero sensu. Etsi enim, inquit, verus recti amor mentem hominis legi Dei subjiciat, perfectamque inspiret pro humanis [Col. 0816D] etiam praeceptis obedientiam, numquam vel apostolicarum auctoritatum, vel canonicarum sanctionum, quae leges, ut aiunt, positivae sunt, notitiam per semetipsum potest impertire. Haec autem difficultas tollitur addendo particulam negativam non, quam cod. Vat. 1348 collect. 12 suppeditavit. in semetipso non habeat et apostolicas auctoritates, et canonicas sanctiones. Quarum devotus sectator et diligens exsecutor in eorum procul dubio consortio gloriaberis, qui de creditorum sibi profectibus talentorum [Col. 0816B] audire meruerunt: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 23; Luc. XIX, 17) . Ut autem fiduciam dilectionis erga te nostrae habere non dubites, saepius nos de processu actuum tuorum facias certiores: quoniam judicii nostri memores cupimus semper de tuis profectibus in Domino gloriari. Deus te incolumen custodiat, frater charissime [Col. 0816D] Licet huic epistolae desit nota chronica, tamen sub idem tempus quo antecedens, scripta fuit, ut Quesnellus probe ostendit not. 4. .
De Petroniano vago et diaconum se Leonis mentiente admonet, eumque ab omnium Ecclesiarum communione expelli postulat.
Dilectissimo fratri RAVENNIO LEO papa.
[Col. 0816C] Circumspectum te volumus esse atque sollicitum ne quid sibi plectenda possit vindicare praesumptio; quae cum aditum falsa subreptione repererit, ad majorem se 893 temeritatem nomine usurpatae dignitatis extendit. Petronianum quemdam vagum et semper erroneum, certa nos [Col. 0816D] Qui scilicet epistolas Ravennii et comprovincialium de ejusdem Ravennii promotione ad Leonem attulerant. clericorum tuorum [Col. 0817A] suggestione didicimus per Gallias se nostrum esse diaconum jactitasse, et sub hujus honoris obtentu diversas ejus provinciae Ecclesias circuire. Cujus audaciae tam nefandae dilectionem tuam, frater 894 charissime, ita volumus obviare, ut eum, admonitis etiam totius provinciae episcopis, in sua falsitate [Col. 0818A] detectum, ab omnium Ecclesiarum communione, ne ulterius hoc usurpet, expellas. Dominus te incolumem custodiat, frater charissime. Data sub die VII kalendas Septembr., Asturio et Protegene, vv. clarissimis consulibus.
1. Duae sequentes epistolae, 43 et 44, de re eadem ac eodem, uti praefertur, die ad eumdem imperatorem Theodosium scriptae, easdem fere, si Latinum textum spectes, nedum sententias, sed etiam voces in partem maximam exhibent. Id aliquam suppositionis suspicionem injecit. Porro epistola 43 duplici manifesto vitio laborat. Primo certum errorem contra historiae veritatem praefert illis verbis cap. 1: Haec nobis comperta sunt. . . .ab ipsis reverendissimis episcopis, qui a nobis missi sunt. Solus enim Julius episcopus Puteolanus ad synodum legatus fuit: ac praeterea unus Hilarius diaconus, qui ex pseudosynodo Ephesina fugit, res gestas ad pontificem coram retulisse, nulla umquam ipsius Julii mentione facta, traditur epist. 44 et 45. Deinde eodem cap. 1 aperta lacuna detegitur. Cum enim verba pro supradicti sacerdotis arbitrio ad Dioscorum referantur, Dioscori mentionem praecessisse innuunt, uti praecedit in epist. 44, quae tamen mentio non apparet in epist. 43. Quapropter haec epistola veluti spuria nonnullis repudianda visa est, inter quos legendus Tillemontius not. 31 in Leonis vitam.
2. Nos vero ne de suppositione ac falsitate hujus epistolae suspicemur, Graecae collectionis Chalcedonensis, in qua non minus haec epistola describitur, quam epistola 44, auctoritas cogit. Etsi enim eamdem epistolam satis vindicare possit Chalcedonensis collectio Latina, quae ante medium VI saeculum lucubrata hanc epistolam exhibet, multo tamen evidentius omnem suspicionem amovere debet Graeca collectio, quippe quae ipso Leone vivente compacta fuit inter an. 453 et 455, ut in praefat. ad epistolas demonstravimus num. 34. Igitur hoc tempore exstitit apud Graecos Latinum hujus epistolae autographum, ex quo Graeca interpretatio manavit. Majus et antiquius germanitatis testimonium desiderari nequit, quod nulla lacuna, errore nullo, qui nunc in ea epistola appareant, vocari potest in dubium: secus alia documenta, quae cum erroribus vel lacunis ad nos pervenerunt, etsi aliunde essent certissima, repudiari vel in suspicionem vocari possent.
3. Dum vero ob tantam auctoritatem stet hanc epistolam 43 supposititiam non esse; quoad ea quae difficultatem afferunt, etsi non aeque certo definire, aliquid tamen non improbabiliter conjectari licebit. Antea vero praemittendum est, hactenus quidem praesumptum fuisse epistolam 43, uti Latine edita est ex Latina collectione Chalcedonensi, ipsum esse originale Latinum S. Leonis, quod vetus collector invenerit, suaeque collectioni inseruerit, ut in caeteris plerisque Leonis epistolis accidit, ac praesertim in epistola 44, cujus originale Latinum ab eodem repertum, Latinae collectioni insertum fuit: id quod confirmare posse videtur chronica nota huic epistolae Latinae aposita, quae cum in Graeca versione ex more Graeci interpretis omissa fuerit, ex invento originali Latino derivari videtur. At hanc praesumptionem esse falsam, et Latinum textum, quem habemus epistolae 43, non esse originale, nec originalis Latini exemplum, satis manifeste deteximus. Cum enim in Graeca versione hujus epistolae ea non exigua lacuna sit, quam paulo ante indicavimus; si auctor Latinae collectionis Chalcedon. Latinum exemplum, quod insereret, nactus fuisset, ita in Latino ipsius epistolae textu suppleta legeretur memorata lacuna, sicuti ex Latino exemplo, quod invenit epistolae 33 ad Julianum, suppletae noscuntur lacunae quatuor quae in Graeca, ejusdem interpretatione deprehenduntur: licet ex his non perinde vitietur ipsius epistolae sensus, uti ex unica maxime laeditur sensus epistolae 43. Ideo igitur collector non supplevit in textu Latino versionis Graecae lacunam hujus epistolae, quia Latinum ipsius originale, vel exemplum nequaquam invenit. Adde quod si Latinum exemplum invenisset collector, non solum lacunam supplesset, sed errorem etiam historicae veritati contrarium exinde emendasset. Exemplar enim Latinum aeque mendosum ac mutilum ab eo fuisse inventum, sicuti mendosa ac mutila est Graeca versio, omnino incredibile est. De nota chronica, quae in Latino praefertur, dicemus paulo post.
4. Cum ergo Latino collectori defuerit hujus epistolae originale vel exemplar Latinum, ac prae oculis habuerit tantum Graecam versionem, Latinum textum quem dedit sic ab eodem compactum arbitramur. Cum reperisset Latinum exemplar solius epistolae 44, quae plures exhibet sententias similes epistolae 43, ubi similia vel fere similia in utrisque deprehendit, abstinens ab interpretatione Graeci textus hujus epistolae, qui loco originalis habendus erat, transcripsit Latina verba integrasque periodos ex originali Latino epistolae 44, eaque aptavit epistolae 43. Ubi vero diversas sententias perspexit, quae non exstant in epistola 44, uti accidit praesertim in epistolae exordio, interpretationem ex Graeco facere coactus fuit. Interpretationis quidem indicium proditur in nonnullis capitis primi, quae a Leonina ratione scribendi non modicum discrepant, nec non in illo imperatoris titulo initio cap. 2 inserto tranquillissime principum, quem a Leoninis formulis abhorrentem, ad Graecam locutionem propius accedere idem Tillemontius laudato loco persensit. Titulus etiam reverendissimi, qui episcopis legatis capite primo tribuitur, a Leonis more alienus, ex Graeco manare dignoscitur; quod enim Graece εὐλαβέστατος scribitur, in antiqua versione concilii Chalcedonensis reverendissimus redditur.
5. Si vero Latinus textus ab auctore Latinae collectionis Chalcedonensis ita ex arbitrio confectus, Leoninus originalis nec est, nec haberi potest; jam tota disquisitio versari debet non circa Latinum textum, sed circa Graecum, qui ex originali in Orientem misso profectus, ubi deest originale Latinum, loco originalis habendus est. Graecum autem textum expendentibus palam fiet, non unum exordium epistolae differre ab exordio epistolae 44, sed totas litteras discrepare, adeo ut, licet similes sententiae plerumque concurrant in utrisque, in pluribus tamen quamvis minutioribus differant: quae non interpretationi diversae earumdem litterarum, sed Latinis originalibus dissimilibus tribuenda sunt. Nam aliae sententiae brevioribus verbis in Graeco epistolae 43 expositae, quae latius explicantur in epist. 44, nonnulla commata omittunt, quae interpres non praeterisset; aliae vero diversa etiam ratione proponuntur, ut, exempli gratia, est illud: Atque isti, quorum est causa gravior, vel consiliis acquiescant, vel ab una Ecclesia exscindantur: quae sententia aliter exponitur in epist. 44, his verbis: Ipsique, quorum est causa durior, si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Haec duplex ejusdem sententiae explicandae ratio non a diverso Graeco ejusdem epistolae interprete, sed ab exemplo Latino diverso manifeste pendet. Ex his epistolam 43, quae collato Graeco textu tot capitibus discrepare cognoscitur ab epistola 44, aliam esse epistolam, nihil dubitandum est; ac proinde [Col. 0819] necessarium fuit, Graeci textus, qui originalis vicem gerit, Latinam interpretationem dare, non solum ut Graecae linguae minus peritis patefieret apertum discrimen, verum etiam ut haberetur Latine haec epistola, quae solum Graece prostat; Latinus enim textus, quem habemus, nec originalis, nec integra versio est, ut vidimus, et epistolam 44 potius quam epist. 43 in partem maximam exhibet.
6. Fatendum vero est, in Graeco textu praeter lacunam et errorem historicum, quorum initio meminimus, alia loca vel luxata et corrupta, vel certe obscura et implexa inveniri. At errorem historicum facili duarum litterarum mutatione emendari in Graeco textu, nullo autem modo in veteri interpretatione Latina, eumque antiquo librario potius quam Graeco interpreti tribuendum, annotatione 5 observabimus. Lacuna vero, quae primo capite evidens est, utrum ab interpretis, an vero ab amanuensis saltu derivet, dijudicari nequit. Caetera autem loca luxata, vel implexa et involuta, partim forte ab amanuensi, partim vero ab ipso imperito interprete proficiscuntur, quod tamen aliis Graecis versionibus in hac collectione insertis commune est; identidem enim Graecus interpres ob Latini sermonis imperitiam non admodum exacte auctoris mentem assecutus, minus recte reddidit quaedam loca, quae probe intelligentibus Latinam linguam ex collatione originalium quae supersunt aliter reddenda fuisse noscuntur. Haec autem obscura et implexa loca quid ex Leonis mente significent, colligi quidem potest ex originali Latino epistolae 44, quod similes sententias praefert; at ex hoc eadem verba transferenda non sunt in epistolam 43, ut collector Latinus fecit. Etsi enim Leonis mos fuerit eamdem nonnumquam epistolam renovare, et nedum easdem sententias, sed eadem fere verba in posterius exemplum traducere, ut patet ex epist. 30 et 31 ad Pulcheriam; cum tamen nonnulla etiam addere, vel detrahere, aut mutare consueverit, incertum est num in locis memoratis aliquid tale contigerit. Solum in annotationibus indicare licebit verba quae vel supplenda videntur, vel Leonis mentem aperient, ut ne tamen ea huic epistolae ab eodem inserta affirmare possimus. Ita solutae sunt vel omnes, vel saltem praecipuae difficultates, quae contra hanc epistolam opponebantur, adeo ut vel ex hoc de ejus germanitate nihil sit ambigendum.
7. In ea vero quaestione, cur duae tam similes epistolae ad eumdem imperatorem traditae fuerint, Quesnellus suspicatus est epistolam 43 forsitan esse exemplar epistolae 44, quod nonnullis mutatis S. Leo miserit ad Pulcheriam Augustam; nam in epist. 45 ad eamdem scribens, ejusmodi exemplar se ad ipsam mittere testatur. At hoc in hypothesi ejusdem chronicae notationis in utraque epistola satis ingeniose dictum videri potest, non tamen probabiliter, verisimillimum enim est Leonem ad Pulcheriam misisse exemplar, quod originali ad Theodosium tradito responderet. Hypothesim vero ejusdem diei in epistola signati, ex Latino textu pendet, quod non esse proprium hujus epistolae, sed ex epist. 44 sumptum jam demonstravimus. Repudiata vero hac hypothesi id ita evenisse conjici potest. S. pontifex primo scripsit epistolam 43. Haec sane in omnibus tum Venetis, tum Vaticanis Graecis codicibus, nec non in illis quos vetus interpres Latinus, seu Rusticus vidit, primo loco constanter describitur ante epistolam 44, quod anterioris temporis indicium est; at post aliquot dies; cum jam discessissent ii quibus epist. 43 tradita fuerat, eamdem S. Leo aliquibus mutatis, ac pluribus additis, renovavit, aliisque tradidit perferendam, ita ut, priori, si fieri posset, revocata vel suppressa, hanc Theodosio offerrent; ejusdemque exemplum litteris ad Pulcheriam scriptis junxit. Ita porro factum est ut ambae in Orientem pervenerint, et a Graeco collectionis Chalcedonensis auctore utraeque inventae et insertae fuerint.
8. Tandem dicendum est aliquid de canone, qui licet in vulgatis conciliorum subjiciatur Graecae versioni epistolae 44, eo quod haec editorum arbitrio primo loco edita fuit; in codicibus tamen subnectitur huic epistolae 43, quae in iisdem, uti jam diximus, primo loco describitur. Cum S. pontifex canonum Nicaeae habitorum decreta subter annexa memoret epist. 44, non unum tantum canonem subjecisse videtur, sed plures, illos scilicet qui de appellatione in Sardicensi concilio lati, ex vetusta Latinae ac praesertim Romanae Ecclesiae consuetudine Nicaenis canonibus adjecti Nicaenorum nomine circumferebantur. Cum vero idem pontifex pluralem numerum, ex. gr., epistolae, exemplaria, etc., pro una epistola, uno exemplari significando adhibere soleat, ut vidimus annot. 3 in epist. 13 (Col. 664, i ) et 7 in epist. 45 (Col. 833 e ) hic quoque laudatis vocibus pluralis numeri unum canonem quartum ejusdem Sardicensis concilii indicasse dicendus est, eo quod hunc unum canonem vetus interpres Graecus reddidit, ut omnes Graeci codices ostendunt. Similiter cum Galla Placidia epist. 56 plurali numero allegavit secundum definitiones Nicaeni concilii, unum canonem quintum Sardicensem innuit, ut in margine editorum notatur. Porro in editionibus conciliorum ex aliquo Romano codice hic titulus canoni praefigitur, qui in tribus Venetis mss. non legitur: Ἀντίτυπον συνεδρίου ἐν τῷ τοπῷ τῶν Καινῶν, ἐν οἷς διελάλησαν ; nimirum Latine: Exemplum concilii in loco Novorum, ubi locuti sunt. Canon vero ad Venetos codices exactus sic effertur: Γαυδέντιος ἐπίσκοπος εἶπεν· Εἶ ἀρέσκει προστεθῆναι ταύτῃ τῇ ἀποφάσει, ἥν τινα πλήρη ἅγιότητος προσενέγκατε, ὁπηνίκα ἄλλος ἐπίσκοπος καθρρέθη κρίσει ἐπισκόπων καὶ διεμαρτύρατο ἐν πόλει τῶν Καινῶν κινηθῆναι τὰ τοῦ πράγματος, ὁ δὲ ἕτερος ἐπίσκοπος ἐν ταύτῃ τῇ καθέδρᾳ μετὰ την αἴτησιν τοῦ φαινομένου καθῃρῆσθαι, παντελῶς ἐν ἑτέρῳ τόπῳ τυπωθῆναι τὰ τοῦ πράγματος μὴ δύνασθαι, εἶ μὴ παρὰ τῶν ἐκεῖσε κριτῶν δέξηται τὸν ὅρον. Latine autem sic: Gaudentius episcopus dixit: Si placet, ut adjiciatur huic sententiae quam plenam protutistis; quoties alius (legendum aliquis) episcopus depositus fuerit episcoporum judicio, et proclamaverit ut in civitate Novorum causa agitetur, alter autem episcopus in eadem cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino in altero loco causam pro firma haberi non posse, nisi illic a judicibus finem accipiat. Depravatissimam interpretationem ejus Latini canonis quem S. Leo suae epistolae subjecit, verus Latinus canon Sardicensis demonstrabit. Hunc proferimus ex iis antiquissimis codicibus et collectionibus canonum in quibus cum Sardicenses ex Romanae Ecclesiae more Nicaenis accenseantur, lectionem inde sumptam eam esse quam Leo suis litteris subtexuit, indubium videtur: Gaudentius episcopus dixit: Addendum est, si placet, huic sententiae, quam plenam sanctitatis protulistis, ut cum aliquis depositus fuerit episcopus eorum episcoporum judicio qui in vicinis locis commorantur, et proclamaverit agendum sibi negotium in urbe Roma; alter episcopus in ejus (al. eadem) cathedra post appellationem ejus qui videtur esse depositus, omnino non ordinetur (quidam codd. addunt in loco ipsius), nisi causa fuerit in judicio Romani episcopi determinata. Nunc si conferas hunc verum canonem cum Graeca versione quam dedimus, omissionem harum vocum qui in vicinis locis commorantur, et sententiani in fine involutissimam deprehendes: ac propterea voces in urbe Roma perperam redditas ἐν πόλει τῶν Καινῶν, in civitate Novorum, et voces in judicio Romani episcopi redditas παρὰ τῶν ἐκεῖσε κριτῶν, illic a judivibus, ita ut Romanae urbis, ac episcopi mentio nulla sit; quod num casu, an consulto acciderit, alii judicent. Jure itaque editores Romani notarunt: Hunc canonem simul cum epistola interpres illius temporis Graece reddidit satis deprava um, et mancum, sicut et caeteras etiam ejusdem B. Leonis epistolas, quae in hoc Chalcedonensi concilio sunt insertae. Jam vero Graecam interpretationem cum Latina ejusdem versione primum exhibeamus; dein subjiciemus antiquam editionem Latinam, quae ex mss. collectionis Chalcedonensis prodiit, licet haec pro originali Leonis epistola haberi non possit.
[Col. 0821] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Gloriosissimo et serenissimo THEODOSIO imperatori LEO episcopus.
Antea et ab initio in iis quae factae sunt synodis tantam nos accepimus fiduciam a sanctissimo Petro et principe apostolorum, ut potestatem habeamus et veritatis vindicandae pro nostra pace, et nemini ipsam liceat, cum munita adeo sit, concutere, dum sine mora laesio removetur. Quoniam igitur concilium episcoporum quod in Ephesina civitate propter Flavianum fieri jussistis, et ipsam laedit fidem, et omnes sauciat Ecclesias . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [Col. 0821B] Atque haec non ab incerto nuntio nobis cognita sunt, sed ab ipsis quos misimus, religiosissimo episcopo et fidelissimo Hilaro diacono nostro, qui quae acta sunt nobis exposuerunt. Quod autem accidit hanc habet causam quod non pura conscientia rectoque judicio secundum consuetudinem ii qui convenerunt, de fide et 904 de iis qui decepti fuerunt, sententiam protulere. Cognoscimus enim ad concilium non omnes quos oportebat convenisse, sed alios quidem ejectos, alios autem intromissos, qui [Col. 0821C] Id est, Dioscori episcopi. praedicti episcopi circumventione impiis subscriptionibus capti sunt. Talis namque ab ipso prolata sententia, ut omnibus per ipsum Ecclesiis injuria inferretur. Hujuscemodi enim rem valde impiam fideique repugnantem ii testes de visu, qui per nos missi sunt, [Col. 0821C] nobis significarunt. Unde, serenissime imperator, a vestra pia conscientia periculum causa fidei avertere dignare, neque humana praesumptio Christi Evangelio vim inferat. Haec ego, o christianissime et venerabilis imperator, cum iis qui mecum sunt episcopis, sincero affectu cupiens vos ante omnia placere Deo, ad quem ab universa Ecclesia unanimiter pro vestro imperio preces funduntur, ut facias, consilium do, ne forte poenas persolvamus ante tribunal Christi, [Col. 0823A] si hujuscemodi rem silentio involvamus. Obsecro igitur coram unius Deitatis inseparabili Trinitate, quae per ea quae male acta sunt laeditur, quaeque vestri est custos imperii, et coram sanctis angelis Christi, ut cuncta maneant intacta, sicut et ante judicium existebant. Exspectent autem majus criterium concilii, in quo omnis ex toto orbe episcoporum numerus congregetur; neque sinatis vos de alieno peccato onus sustinere; quod ut manifestius edicamus, urgentis necessitatis timore constringimur. Sed ante oculos proponite beatissimi Petri gloriam communesque cum ipso omnium apostolorum coronas, et martyrum gaudia, quibus non alia fuit causa 906 patiendi, nisi confessio verae Deitatis, et in Christo [Col. 0823D] Leg. perfectae seu verae humanitatis. Vide annot. 3 ( infer., 3 ) in textum Graecum. perfecta permansio. Quae confessio cum impie nunc [Col. 0823B] a paucis quibusdam laedatur, omnes nostrarum partium Ecclesiae, omnesaue sacerdotes mansuetudini vestrae cum lacrymis supplicant propter appellationem in Flaviani episcopi libello contentam, ut speciale concilium jubeatis in Italiae partibus peragi, ut omnis conflictus repellatur vel mitigetur, nihilque devians vel dubium in fide sit; convenientibusque insuper etiam episcopis ab Orientalibus provinciis omnibus, quorum si qui de veritatis via exorbitarunt, salutaribus curationibus in integrum revocentur, et hi quorum est causa gravior, vel consiliis acquiescant, vel ab una Ecclesia exscindantur: ita ut necessarium sit et eadem servare quae Nicaenus canon et quae constitutio totius orbis episcoporum praecipit, secundum catholicae Ecclesiae consuetudinem et nostrorum [Col. 0823C] Patrum liberam fidem, per quam serenitas vestra stabilitur. Iis enim qui Ecclesiam laedunt, expulsis, vestrisque provinciis jure, quod justum est, potientibus, atque vindicta adversus haereticos exercita; vestrum etiam imperium Christi dextera defendetur.
Τῷ ἐνδοξοτάτῳ καὶ γαληνοτάτῳ Θεοδοσίῳ βασιλεῖ, Λέων ἐπίσκοπος.
Ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐν ταῖς γενομέναις συνόδοις, τοσαύτὴν ἡμεῖς εἶλήφαμεν παῤῤησίαν παρὰ τοῦ ἁγιωτάτου Πέτρωυ, καὶ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, ὡς ἔχειν τὲν αὐθεντίαν [Col. 0821D] Deest καὶ in ms. Ven. καὶ ἐκδικεῖν τὴν ἀλήθειαν ὑπὲρ τῆς [Col. 0821D] Vulgati, ὑμῶν. Editores Romani in margine, ἴσως ἡμῶν ; et ita legit etiam vetus interpres, qui hujus capitis exordium e Graeco reddidit, uti in admonitione ostendimus; ac proinde sine trepidatione emendavimus. ἡμῶν εἶρήνης, καὶ μηδενὶ δύνασθαι ὀχυρὰν οὕτως ὑπάρχουσαν παρασαλεύειν, παραχρῆμα τῆς βλάβης ἀποσειομένης. Ἐπεὶ οὖν τὸ συνέδριον τῶν ἐπισκόπων, ὅπερ γενέσθαι προσετάξατε ἐν τῇ Ἐφεσίων [Col. 0821D] In editis, πολεμεῖ Φλαυιανῷ, perperam; unde Romani emendarunt in margine; emendationem autem textui inseruimus, quia et contextus exigit, et sic [Col. 0822C] legit in textu antiquus interpres. πόλει διὰ Φλαυιανὸν αὐτήν τε καταβλάπτει τὴν πίστιν, καὶ πάσας τραυματίζει τὰς ἐκκλησίας [Col. 0822C] Hoc loco suspensus sensus lacunam ostendit, quae punctis signanda fuit, tametsi in mss. non appareat. Hic enim mentio aliqua erat inserta Dioscori, qui [Col. 0822D] Ephesino latrocinio praesidens, in causa fuit ut eadem pseudosynodus et fidem laederet et omnes sauciaret Ecclesias. Proculdubio, inquam, erat inserta, ut ad eum referantur voces sequentes, τοῦ προλεχθέντος, supradicti episcopi, quae non ad Flavianum, sed ad Dioscorum pertinent. . . . . καὶ ταῦτα ἡμῖν ἔγνωσται οὐ παρά ἀβεβαίου τινὸς ἀγγέλου, ἀλλὰ [Col. 0822D] Ita ex mss. Venet. magis clara syntaxi, quam in editis, παρ` αὐτῶν, παρ` ἡμῷν. Paulo post Ἱλαρίου pro Ἱλάρου perperam in eodem cod. παρ` αὐτῶν τῶν παρ` ἡμῶν ἀποσταλέντων [Col. 0822D] Vulg. et codd. plurali numero, εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων. Cum vero manifestus sit error (unus enim episcopus Julius missus fuit), certa emendatione locum restituimus. Facilis autem librariorum lapsus scribentium ων pro ου levissima duarum litterarum mutatione sanatur. εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου, καὶ τοῦ πίστοτάτου Ἰλάρου τοῦ ἡμετέρου διακόνου, τῶν τὰ πεπραγμένα ἡμῖν ὓφηγησαμένων. Τὸ δὲ συμβὰν ταύτην ἔχει τὴν αἶτίαν, τὸ μη μὴ καθαρᾷ συνειδήσει, καὶ ὀρθῇ κρίσει κατὰ τὸ σύνηθες, τοὺς συνελθόντας τῇ τε πίστει, 903 καὶ τοῖς πεπλανημένοις τὴν ἀπόφασιν ἐκφωνῆσαι· ἔγνωμεν γὰρ, ἐν τῷ συνεδρίῳ μὴ πάντας συνεληλυθέναι τοὺς ὀφείλοντας, ἀλλ` ἑτέρους μὲν ἐκβληθέντας, ἑτέρους δὲ εἶσδεχθέντας· οἵ τινες τῇ ὑπολήψει τοῦ προλεχθέντος ἐπισκόπου [Col. 0822D] Cod. Ven., ἀσεβέσιν ἁλόντες ὑπογραφαῖς ἐβασανίσθησαν. ἀσεβέσιν ἑάλωσαν ἀπογραφαῖς. Τοιαύτη γὰρ ἡ παρ` αὐτοῦ ἐξενεχθεῖσα ἀπόφασις, ὡς πάσας δι` αὐτῆς τὰς ἐκκλησίας καταβλάπτεσθαι. Σφόδρα γὰρ ἀσεβὲς, καὶ τῇ πίστει πολεμοῦν τὸ τοιοῦτο θεασάμενοι οἱ παρ` ἡμῶν ἀποσταλέντες, ἡμῖν κατεσήμαναν. Ὅθεν γαληνότατε βασιλεῦ, τῆς ὑμετέρας εὐσεβοῦς συνειδήσεως τὸν κίνδυνον ἕνεκα τῆς πίστεως ἀποσοβῆσαι καταξίωσον. Καὶ μὴ πρόληψις ἀνθρωπίνη τὸ τοῦ Χριστοῦ εὐαγγέλιον βιάσηται. Ταῦτα ἐγὼ, ὦ χριστιανικώτατε, καὶ προσκυνητὲ βασιλεῦ, μετὰ τῶν σὺν ἐμοὶ ἐπισκόπων, εἶλικρινεῖ διαθέσει ποθῶν ὑμᾶς πρὸ πάντων Θεῷ ἀρέσκειν, ᾧ παρὰ πάσης ἐκκλησίας συμφώνως ὑπὲρ τοῦ ὑμετὲρου κράτους δεήσεις ἀναπέμπονται, συμβουλεύω· μή ποτε δίκας ὑφέξωμεν ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ, τὸ τοιοῦτο παρασιωπήσαντες Δέομαι τοιγαροῦν ἐνώπιον τῆς μιᾶς θεότητος τῆς ἀχωρίστου τριάδος, τῆς ἀδικουμένης διὰ τῶν κακῶς πεπραγμένων, φύλακος ὑπαρχούσης τῆς ὑμετέρας βασιλείας,κα,ὶ ἐνώπιον τῶν ἁγίων ἀγγέλων τοῦ Χριστοῦ, ἴνα πάντα μείνωσιν [Col. 0824D] Editores Rom. in margine, ἴσως, ἀρπαγῆ. ἀῤῥαγῆ. καθὼς καὶ πρὸ δίκης ἐτύγχανε· περιμείνωσι δὲ τό μεῖζον τῆς συνόδου κριτήριον, ἐν ᾗ ὁ πᾶς ἀριθμὸς τῶν ἐπισκόπων ἐκ πάσης τῆς οἶκουμένης συνάγεται. Καὶ μὴ συγχωρήσητε [Col. 0824D] In margine iidem editores ὑμᾶς_ et sic legendum. ἡμᾶς τῷ ἑτέρων πταίσματι βάρος ὑπομεῖναι. Ὅπερ σαφέστερον εἶπεῖν ἀναγκῆς ἐπειγούσης τῷ δέει κρατούμεθα. Ἀλλὰ λαβεῖν πρὸ ὀφθαλμῶν, τοῦ μακαριωτάτου Πέτρου τὴν δόξαν, καὶ τοὺς κοινοὺς στεωάνους συν αύτῷ πάντων τῶν ἀποστόλων, καὶ τὰς τῶν μαρτύρων χαράς, οἶς οὐ γέγονεν ἑτέρα τις αἶτία τοῦ παθεῖν, εἶ μὴ ἡ ὁμολογία τῆς ἀληθοῦς 905 θεότητος, [Col. 0824D] Editores Romani in margine, καὶ τῆς ἀληθοῦς ἐν Χριστῷ ἀνθρωπότητος, et verae in Christo humanitatis, quam Eutyches negabat. καὶ ἡ ἐν Χριστῷ τελεία διαμονή. Ἧς τινος ὁμολογίας ἀσεβῶς ὑπό τινων νῦν ὀλίγων καταβλαπτομένης, πᾶσαι αἱ ἐκκλησίαι τῶν ἡμετέρων μερῶν, καὶ πάντες οἱ ἱερεῖς, τὴν ὑμετέραν ἡμερότητα μετὰ δακρύων ἱκετεύουσι κατὰ τὴν αἴτησιν τοῦ λιβελλου Φλαυιανοῦ τοῦ ἐπισκόπου· ὥστε κελεῦσαι ἶδικὴν σύνοδον ἐν τοῖς τῆς Ἰταλίας ἐπιτελεσθῆναι· ὅπως πᾶσα ἐναντιότης ἐκβληθείη ἢ καταπραϋνθεὶη, καὶ μηδὲν ἒ παρέλκον, ἢ ἀμφίβολον ἠπὶ τῇ πίστει· συνερχομένων ἔτι καὶ τῶν ἐπισκόπων ἀπὸ πασῶν τῶν ἀνατολικῶν ἐπαρχιῶν [Col. 0824D] Ita codd. Graec. Vat. 1455 et Ottob. 29. Erat in vulgatis, οἴ τινες ὕβρεις. ὧν εἴ τινες ὕβρεις κατὰ την ὁδὸν τῆς ἀληθείας ὤφλησαν, σωτηριώδεσι θεραπείαις εἶς τὸ ὁλόκληρον ἀνακληθῶσι, καὶ οὗτοι, ὧν ἔστιν αἶτία βαρυτέρα, ἢ διὰ τῆς συμβουλίας ἡσυχάσωσιν, ἢ ἀπὸ τῆς μιᾶς ἐκκλησίας ἐκκοπῶσιν. Ὥστε καὶ ταῦτα ἀναγκαῖον παραφυλάξαι, ὅσα ὁ ἐν Νικαίοͅ κανὼν παρακελεύεται, ὅσα τε ὁ ὅρος ὁ ἀπὸ πάσης τῆς οἶκουμένης τῶν ἐπισκόπων κατὰ τὸ ἔθος τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας καὶ τῶν ἡμετέρων πατέρων [Col. 0824D] Hic aliquid involutum apparet, et forte lacuna aliqua. Clarius in epist. 44 Leonis mens elucescit. ἐλευθέραν τὴν πίστιν δι` ἧς ἡ ὑμετέρα γαληνότης συνίσταται. Τῶν γὰρ βλαπτόντων τὴν ἐκκλησίαν ἀπελαθέντων, καὶ τῶν ὑμετέρων ἐπαρχιῶν ἀπολαυουσῶν τοῦ δικαίου, καὶ τῆς κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἐκδικήσεως γενομένης, καὶ τὸ ὑμέτερον βασίλειον τῇ δεξιᾷ τοῦ Χριστοῦ σκεπασθείη.
I. De Ephesino latrocinio conqueritur apud imperatorem. —II. Postulat ut in eodem statu res maneant quo ante pseudosynodum erant. —III. Supplicat ut concilium intra Italiam celebrari jubeat imperator.
[Col. 0823D] Gloriosissimo et clementissimo THEODOSIO Augusto LEO episcopus.
Olim et ab initio in conciliis celebratis [Col. 0824C] tantam nos percepimus a [Col. 0824D] Sic plures nostri et Baluzii codd. Alias, beatissimo. beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut auctoritatem habeamus ad veritatem pro nostra pace defendendam: quatenus nulli liceat sic eam munitam in aliquo commovere, dum repente laesio removetur. Igitur quia concilium episcoporum quod propter Flavianum in Ephesina [Col. 0824D] civitate fieri praecepistis, et ipsi fidei probatur obesse, et omnes Ecclesias vulnerare; [Col. 0824D] De lacuna hujus loci vide annot. 5 in textum Graecum hujus epistolae ( inferius [Col. 0824D] Hic aliquid involutum apparet, et forte lacuna aliqua. Clarius in epist. 44 Leonis mens eluscesit. ) . . . . . Et haec a nobis comperta sunt non incerto nuntio, sed ab ipsis [Col. 0825A] [Col. 0825C] Confer annot. 2 ( Col. 822, 8 ) in eumdem textum Graecum; ubi hujus loci errorem deteximus historicae veritati contrarium, quem vetus hujus loci interpres Latinus, postpositis praeterea vocibus, qui a nobis missi sunt, quae in Graeco textu praemittuntur, ita confirmavit et involvit, ut qui error in Graeco facile detegi et emendari potest, in ejusmodi versione Latina nullo modo possit. Notandum insuper est titulum reverendissimi, quem S. Leo episcopis numquam [Col. 0825D] tribuit, interpreti referendum esse, qui vocem Graecam εὐλαβεστάτων sic Latine reddidit, cum alias reddi etiam soleat religiosissimus. reverendissimis episcopis qui a nobis missi sunt, et fidelissimo rerum quae gestae sunt narratore Hilaro diacono nostro. Haec autem ideo culpa processit, eo quod non pura conscientia et recto judicio secundum consuetudinem hi qui collecti sunt de fide et [Col. 0825D] Crabbus et editio Antuerp. an. 1583, erratibus. Ita etiam secunda manu in ms. Veronensi 57. In editione Labbei, erratis. errantibus protulerunt. In ipso autem judicio non omnes qui convenerant interfuisse cognovimus. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui pro [Col. 0825D] Id est Dioscori Alexandrini, qui in lacuna annot. 5 (supra a ) indicata nominatus proculdubio fuit, uti nominatur in epistola sequenti. supradicti sacerdotis arbitrio impiis subscriptionibus captivas manus [Col. 0825D] Quesnellus cum anterioribus editis, dederunt, quod nociturum. Nostrorum et Baluzii codicum lectionem, quae probatur etiam in epistola sequenti, anteponendam credidimus. dederent, et 908 nociturum statui suo scirent, nisi imperata fecissent, talemque ab ipso prolatam esse sententiam, ut in omnes per eam saeviretur Ecclesias. Quod nostri ab apostolica sede directi, adeo impium et catholicae fidei contrarium videntes, nobis significare noscuntur.
Unde, [Col. 0825D] Sic meliores codices et Graecus textus, ex quo haec pauca hujus capitis verba reddita fuerunt. Quesnellus cum editis Leonis et nonnullis mss., tranquillissimi. tranquillissime principum, removete, quaesumus, a vestrae pietatis conscientia periculum religionis et fidei: ut Christi Evangelio vim non inferat humana praesumptio. [Col. 0825D] Retinuimus vulgatam lectionem, nulli licet codices [Col. 0826C] suffragentur. Nam quod est in mss., Ista ego, vel Ista ergo, Istum ego. vel Istum ergo, cum contextu Latino hujus epistolae nullo modo congruit, uti congruit Haec ego in textu Graeco: et aliunde certum sit collectorem Latinum haec excerpisse ex epist. 44, ubi Ecce ego legitur. Ecce ego, christianissime et venerabilis imperator, cum consacerdotibus meis implens erga reverentiam clementiae vestrae sinceri amoris officium, cupiensque vos per omnia placere Deo, cui pro vobis ab Ecclesia supplicatur, ne ante tribunal Domini, rei de silentio judicemur, obsecramus coram unius Deitatis inseparabili Trinitate, quae tali facto laeditur, cum ipsa vestri sit custos et auctor imperii, et coram sanctis angelis Christi, ut omnia in eo statu esse jubeatis, in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur; nec alieno [Col. 0825C] peccato patiamini vos gravari: quia, quod necesse est nos dicere, veremur ne cujus religio dissipatur, [Col. 0826A] indignatio provocetur. Prae oculis habete, et tota mentis acie reverenter aspicite beati Petri gloriam, et communes cum ipso omnium apostolorum coronas, cunctorumque martyrum palmas, quibus alia non fuit causa patiendi, nisi confessio verae Divinitatis et verae humanitatis in Christo.
Cui sacramento, quia impie nunc a paucis imprudentibus obviatur, omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes, ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum jubeatis intra Italiam celebrari, 909 quae omnes offensiones ita aut repellat, aut mitiget, ne ultra aliquid sit vel in fide dubium, vel in charitate [Col. 0826B] divisum; convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis, quorum si qui superati minis atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, salutaribus remediis in integrum revocentur: ipsique, quorum est causa durior, [Col. 0826C] Edit. Concil.: sic consiliis melioribus acquiescant, ut ab Ecclesiae unitate. si consiliis melioribus acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessario postuletur, canonum 910 Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta. Favete catholicis vestro more parentumque vestrorum, date defendendae fidei libertatem. Cum enim Ecclesiae [Col. 0826C] Sic plerique codices, uti etiam in epistola sequenti. [Col. 0826D] Quesnellus, causam; aliae editiones Leonis: causa statum regni vestri agamus, et salutis. causas, tum regni vestri agimus et salutis, ut provinciarum vestrarum quieto jure potiamini. Defendite contra haereticos inconcussum Ecclesiae statum: ut et vestrum Christi dextera defendatur [Col. 0826C] imperium. [Col. 0826D] Hanc chronicam notationem non esse hujus epistolae propriam, sed a collectore Latino cum aliis multis traductam ex epistola sequenti, in praemissa admonitione demonstravimus. Datum tertio idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
I. Pseudosynodum Ephesinam, cum privatis odiis favet, omnia perturbasse in Ecclesia; ab ea apostolicae sedis scripta rejecta; omnia vi acta esse; Hilarum unum vix evasisse, ex legatis qui contradixerunt; numquam a sede apostolica recipiendam istam synodum. —II. Omnia usque ad majorem synodum in eodem [Col. 0827] statu permanere postulat a Theodosio cum omnibus Occidentalibus. —III. Generalem intra Italiam synodum petit.
[Col. 0827] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Litteris clementiae vestrae, quas dudum ad beati Petri apostoli sedem pro catholicae fidei amore misistis, tantam fiduciam sumpsimus defendendae per vos veritatis et pacis, ut in causa tam simplici, 911 tamque munita nihil putaremus posse existere, quod noceret; praesertim cum ad episcopale concilium, quod haberi apud Ephesum praecepistis, tam [Col. 0827D] Quesnellus, instructi sunt. Anteriorum edit. lectionem pluribus et potioribus nostris codicibus confirmatam, uti meliorem revocavimus. instructi sint missi, ut si scripta quae vel ad sanctam synodum, vel ad Flavianum episcopum detulerunt, episcoporum publicari auribus Alexandrinus permisisset antistes, ita manifestatione purissimae fidei, quam divinitus inspiratam et accepimus, et tenemus, omnium [Col. 0827D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, congressionum; et in margine, concertantium. concertationum strepitus quievisset, [Col. 0827B] ut nec imperitia ultra desiperet, nec occasionem nocendi aemulatio reperiret. Sed dum privatae causae religionis exercentur obtentu, commissum est impietate paucorum, quod universam Ecclesiam vulneraret. Comperimus enim, non incerto nuntio, sed fidelissimo rerum, quae gestae sunt, [Col. 0827D] Mss. Vat. Hisp. et Isid., narrante. narratore Hilaro diacono nostro, qui vix, ne subscribere per vim cogeretur, effugit, convenisse ad synodum plurimos sacerdotes, quorum utique frequentia [Col. 0827D] Vulgati ante Quesn. cum Merlino, collationi. Codd. Hisp. et Isid., consolationi. consultationi et judicio profuisset, si is qui sibi locum principem vindicabat, sacerdotalem moderationem custodire voluisset; ut, sicut moris est, omnium sententiis ex libertate prolatis, id tranquillo et aequo constitueretur examine, quod et fidei congrueret, congreret, et errantibus subveniret. In ipso autem judicio non omnes qui [Col. 0827C] convenerant, interfuisse cognovimus. Nam alios rejectos, alios didicimus intromissos, qui [Col. 0827D] Ratisp. et mss. collect. 21 omittunt pro. pro supradicti 913 sacerdotis arbitrio, impiis subscriptionibus captivas manus dederent, [Col. 0828C] Mss. Vat. Hisp. et Isid., et nocituros. In edit. Concil. et codd. collect. 21, quod nociturum. et nociturum statui suo scirent, nisi imperata fecissent; talemque ab ipso [Col. 0829A] prolatam esse sententiam, ut dum homo unus impetitur, in omnem Ecclesiam [Col. 0829D] Vulg. Leonis ante Quesn. cum mss. collect. 21, saevire videretur. saeviretur. Quod nostri ab apostolica sede directi adeo impium et catholicae fidei contrarium esse viderunt, ut ad consentiendum nulla potuerint oppressione compelli; constanterque in eadem synodo, ut decuit, fuerint potestati, nequaquam id quod constituebatur sedem apostolicam recepturam: quoniam revera omne Christianae fidei sacramentum, quod absit a temporibus vestrae pietatis, [Col. 0829D] Edit. Concil. cum iisdem mss., excluditur. Post pauca quidam codices, aboletur. exscinditur, nisi hoc scelestissimum facinus, quod cuncta sacrilegia excedit, aboleatur.
Quia vero diabolica nequitia subtiliter fallit incantos, et ita quorumdam imprudentiae per similitudinem pietatis illudit, ut pro salubribus persuadeat nocitura, removete, quaesumus, a vestrae [Col. 0829B] pietatis conscientia periculum religionis et fidei, quodque in saecularibus negotiis legum vestrarum aequitate conceditur, in rerum divinarum pertractatione praestate: ut Christi Evangelio vim non inferat humana praesumptio. Ecce ego, Christianissime et venerabilis imperator, cum consacerdotibus meis implens erga reverentiam clementiae vestrae [Col. 0829D] Ratisp., sinceritatis officium. sinceri amoris officium, cupiensque vos placere 915 per omnia Deo, cui pro vobis ab Ecclesia supplicatur, ne ante tribunal [Col. 0829D] Codd. Veron. 57, utrique Vindebon. et Ratisp. delent Christi. Christi Domini rei de silentio judicemur, obsecramus coram unius Deitatis inseparabili Trinitate, quae tali facto laeditur, cum ipsa vestri sit custos et [Col. 0829D] Vulg. Leonis anteriores Quesnello cum mss. collect. 24, auctrix; et postea, in eo statu manere jubeatis. auctor imperii, et coram sanctis angelis Christi, ut omnia in eo statu esse jubeatis, in quo fuerunt ante omne judicium, donec major ex toto [Col. 0829C] orbe sacerdotum numerus congregetur. Nec alieno peccato patiamini vos gravari: quia quod necesse est nos dicere, veremur, [Col. 0829D] Mss. Vat. Hisp., Isid. et Vat. collect. 11, ne si haec religio dissipetur, in vos indignatio provocetur. ne cujus religio dissipatur, indignatio provocetur. Prae oculis habete, et tota mentis acie reverenter aspicite beati Petri gloriam, et communes cum ipso omnium apostolorum coronas, cunctorumque martyrum palmas, quibus alia non fuit causa patiendi, nisi confessio verae divinitatis et verae humanitatis in Christo.
Cui sacramento quia impie nunc a paucis imprudentibus obviatur, omnes partium nostrarum Ecclesiae, omnes mansuetudini vestrae cum gemitibus et lacrymis supplicant sacerdotes, ut quia et nostri fideliter reclamarunt, et eisdem libellum appellationis Flavianus episcopus dedit, generalem synodum [Col. 0829D] jubeatis intra Italiam celebrari, quae omnes offensiones ita aut repellat aut mitiget, ne aliquid ultra sit [Col. 0831A] vel in fide dubium, vel in charitate divisum: convenientibus utique Orientalium provinciarum episcopis: quorum si qui superati minis [Col. 0831B] Vat. collect. 11 et tres codd. collect. Chalcedon., aut injuriis. Mox salubribus remediis in tribus nostris et duobus Baluzii mss. ejusdem collect. Chalcedon. atque injuriis a veritatis tramite deviarunt, 917 salutaribus remediis in integrum revocentur; ipsique quorum est causa durior, si consiliis melioribus [Col. 0831B] Vat. Hisp., et Isid.,, acquiescent . . . . non excedant. Codd. collect. 24, non discedant. Vat. 546 collect. 21: Sic consiliis melioribus acquiescant, ut ab Ecclesiae [Col. 0831C] unitate non discedant. acquiescant, ab Ecclesiae unitate non excidant. Quam autem post appellationem interpositam hoc necessarie postuletur, [Col. 0831C] In haec Leonis verba hanc notationem Quesnellus subjecit: «Canones Nicaenos, quos sub finem hujus epistolae allegat Leo noster, quosque subter annexos dicit, alios non esse quam Sardicenses merito suspicantur viri eruditi. Certum quippe est ex eorum primum ac potissimum auctoritate jus appellationum Romanis pontificibus esse assertum, eosdemque saepe saepius nomine Nicaenorum canonum fuisse adornatos. Hoc ex Graecis concilii Chalcedonensis actis confirmatur, quae in calce hujus epistolae subjectum habent Sardicensem canonem 4, quem dissertationi nostrae 8 inserimus, ubi de appellatione Flaviani ex professo agimus.» Haec ille, optime quidem, quatenus monuit Nicaenorum canonum nomine hoc loco intelligi Sardicenses, quos sane in pluribus antiquissimis collectionibus Latinis canonibus Nicaenis subjectos sine distinctione ulla, pro Nicaenis habitos et appellatos fuisse alibi demonstrabimus. Confer admonitionem praemissam epistolae [Col. 0831D] antecedenti num. 8, ubi canonem quartum Sardicensem non huic, sed praecedenti epistolae in mss. Graecis subnexum ostendimus. At falsum est, quod addit, ex Sardicensium canonum auctoritate primum et potissimum jus appellationum Romanis pontificibus esse assertum; quatenus enim hoc jus ex primatu divinae institutionis dimanet, demonstrabimus in observationibus ad diss. 5 ipsius Quesnelli part. I, cap. 7. canonum Nicaeae habitorum decreta testantur, quae a totius mundi sunt sacerdotibus constituta, quaeque subter annexa sunt. Favete catholicis vestro more, parentumque vestrorum. Date defendendae fidei libertatem, quam salva clementiae vestrae reverentia, nulla vis, nullus poterit, mundanus terror auferre. Cum enim Ecclesiae [Col. 0831D] Ita edit. concil. cum potioribus nostris codd. Quesnellus cum Vindebon. collect. 5, causam. Vindebon. Hisp. erronee, causa statutum regni vestri. Hic error emendatus fuit in Vat. Hisp. et Isid., causa statum regni vestri; quam lectionem antiquiores Leonis [Col. 0832B] editiones receperunt. Mox eaedem editiones, agamus. causas, tum regni vestri agimus et salutis, [Col. 0831B] ut provinciarum vestrarum quieto jure potiamini. Defendite contra haereticos inconcussum Ecclesiae statum, ut et vestrum Christi dextera defendatur imperium. Datum [Col. 0832B] Quesnellus cum Vindebon. collect. 5 cum utrisque nostris Hisp., et cum Vat. Isid. aliisque codd. collect. 11 et 21, idibus Octobris; sed perperam. Cum enim Leo hujus epistolae exemplar ad Pulcheriam [Col. 0832C] miserit una cum epistola sequenti scripta III idus Octobris, haec biduo post data dici nequit. Tres codd. collect. Chalcedon. et Quesnellus in margine: IV idus Octobris. Lectionem vero ante editorum confirmatam aliis codd. collect. Chalcedon., Ratisp. et Florent. S. Marci, nec non mss. collectionis 24, ac exemplo Sichardi idcirco praetulimus, quia caeterae epistolae hac occasione scriptae ac missae in Orientem, III idus signantur; Leo autem in negotiis quae plures epistolas postulabant per eumdem hominem transmittendas, omnes eodem die notare consuevit. Adde quod dies III idus signatus in veteri exemplo epistolae praecedentis, sumptus fuit ex his litteris, ut in admonitione probavimus; unde haec nota chronica in hac epistola ab antiquo collectore Latino inventa dignoscitur. III idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Τῷ φιλανθρωποτάτῳ καὶ γαληνοτάτ Θεοδοσίῳ Αὐγούστῷ, Λέων ἐπίσκοπος, καὶ ἡ ἁγία σύνοδος, ἡ ἐν τῇ Ῥωμαίων πόλει συναχθεῖσα.
Τοῖς γράμμασι τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας ἐντυχόντες, οἶς περ πρώην εἶς τὴν καθέδραν Πέτρου τοῦ μακαριωτάτου ἀποστόλου πόθῳ τῆς καθολικῆς πίστεως ἐξεπέμψατε, τοσαύτην παῤῥησίαν ἐλάβομεν εἶς ἐκδίκησιν [Col. 0828C] In marg. edit. Rom., ἴσως, τὴν. τῆς δι` ὐμῶν ἀληθείας, καὶ τῆς εἶρήνης, [Col. 0828C] In marg. edit. Rom.: ὥστε νομίζειν ἐν οὕτως ἁπλῷ καὶ ὠχυρωμένῳ πράγματι μηδὲν εἶναι δύνασθαι βλάβην ἐπιφέρον, μάλιστα ἐπεὶ εἶς. ἵνα ἐν πράγματι οὕτως ἁπλουστέρῳ, καὶ 912 ἀσφαλεῖ, μηδὲν ἡγησώμεθα δύνασθαι καινοτομεῖσθαι πρὸς βλάβην· μάλιστα ὅταν εἶς τὸ ἐπισκοπικὸν κριτήριον, όπερ ἐν τῇ Ἑφεσίων συναχθῆναι προσετάξατε, οὕτως ἀσφαλεῖς ἀπεστάλησαν, ὡς, εἶ τὰ γράμματα, ἃ πρὸς τὴν σύνοδον, ἢ καὶ πρὸς Φλαυιανὸν τὸν ἐπίσκοπον διεπεμψάμεθα, τῶν ἐπισκόπων ταῖς ἀκοαῖς δημοσιευθῆναι ὁ τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος συνεχώρησεν, οὕτω τῇ φανερότητι τῆς καθαρᾶς πίστεως, ἡν τινα θεόθεν, [Col. 0828C] Ms. Ven., ἐμπνευσθεῖσαν ἣν καί. ἐμπνευσθεῖσαν καὶ παρελάβομεν, καὶ φυλάττομεν, πᾶσα φιλονεικία, καὶ ταραχὴ ἡσύχασεν ἄν· [Col. 0828C] In marg. edit. Rom., ὥστε μήτε τὴν ἀπαιδευσίαν περαιτέρω παραφρονεῖν, μήτε τὸ ζηλότυπον ἐζευρίσκειν ἀφορμὴν βλάβης. ἵνα μήτε ἡ` ἀπαιδευσία περαιτέρω παρεφρόνησε, μήτε ἀφορμὴν βλάβης ἡ ἀφροσύνη ἐξεῦρεν. [Col. 0828D] In marg. edit. Rom., νῦν δὲ ἐν προσχήματι εὐσεβεία, ἶδίων πραγμάτων ἀνακινουμένων ἐπράχθη δι` ἀσεβείας ὀλίγων. Ἀλλ` ὅταν τὰ [Col. 0828D] Cod. Ven., τὰ ἶδικὰ πράγματα. ἴδια πράγματα τῆς Ἑκκλησίας ἀφορμῇ ἐγυμνάζετο, ἐτολμήθη δι` ὀλίγων [Col. 0828D] Ms. Ven., ἀσέβεια ; atque ita in marg. etiam edit. Rom. annotatur: Cur vero sane non videmus. ἀσεβείας, ὅπερ τὰς ἁπανταχοῦ Ἐκκλησίας ἐτραυμάτισε. Μεμαθήκαμεν γὰρ οὐχὶ ἀδήλῳ φήμῃ, ἀλλὰ βεβαίῳ διαγγέλματι διὰ Ἰλάρου τοῦ ἡμετέρου διακόνου, ὅς τις [Col. 0828D] In marg. edit. Rom., μόγις πεφ. πέφευγε διὰ τὸ μὴ ἀναγκασθῆναι βιαίως ὑπογράψαι· καὶ ἐπείσθημεν μὲν ἐν τῇ συνόδῳ συνελθεῖν πλείστους ἐπισκόπους· [Col. 0828D] In marg. edit. Rom., ὧν δήπου ἡ πληθὺς συνήνεγκεν ἂν πρὸς συμβουλίαν καὶ κρίσιν, εἶ ἐκεῖνος. οἳ δηλαδὴ τῇ χρησίμῳ συγγενεῖ προνοίᾳ ἐν τῷ κριτηρίῳ συμβαλέσθαι ἠδυνήθησαν, εἶ ἐκεῖνος, ὅς τις ἑαυτῷ τόπον ἄρχοντος ἐξεδίκησεν, ἐπισκοπικὴν ἐπιείκειαν φυλάξαι ἠνέσχετο, [Col. 0828D] Cod. Ven., corruptissime, ἵνα, ὡς τὸ ἔθος ἔχει, πάντων ταῖς ἀποφάσεσιν ἐλευθερίως προσενεχθεισῶν, ἐκεῖνο. ἵνα, ὡς τὸ ἔθος ἔχει, πάντων [Col. 0828D] In marg. edit. Rom., ἴσως, ἐλευθέρως. ἐλευθερίως προενεχθεισῶν τῶν ἀποφάσεων, ἐκεῖνο ἡσύχῳ καὶ δικαίᾳ ὁρισθῇ διαγνώσει, ὅπερ καὶ τῇ πίστει συνέτρεχε, καὶ τοῖς πλανωμένοις συνεβάλλετο· ἐν αὐτῇῇ γὰρ τῇ κρίσει οἀ [Col. 0828D] In marg. edit. Rom., οὐ πάντας τοὺς συνελθόντας συνιέναι μεμαθήκαμεν· τοὺς μὲν γὰρ ἐκβληθέντας ἐμάθομεν, τούς δὲ συναχθέντας, οἵ τινες. πάντας, οὃς συνελθεῖν συνιέναι μεμαθήκαμεν εἶσαχθέντας, οἵ τινες κατὰ γνώμην 914 τοῦ προλεχθέντος ἐπισκόπου ταῖς ἀσεβέσιν ὑπογραφαῖς αἶχμαλώτους τὰς χεῖρας ἐπέδωκαν. ᾜδεισαν γὰρ βλαβερὸν τοῖς ἁγίοις αὐτῶν ἀξιώμασιν εἶναι, εἶ μὴ τὰ κελευσθέντα πεποιήκασι. Τοιαύτην δὲ παρ` αὐτοῦ γενέσθαι τὴν [Col. 0829D] In marg. edit. Rom., ἴσως, ἀπόφασιν. πρόφασιν, ἵν` ἑνὸς ἀνθρώπου ἀδίκως ἐναγομένου, κατὰ πάσης τῆς ἐκκλησίας χαλεπαίνῃ. Ὅπερ οἱ ἡμέτεροι ἀπὸ τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἀποσταλέντες, [Col. 0829D] In marg. edit. Rom., τοσοῦτον εἶδον ἀσεβὲς καὶ τῇ καθολικῇ πίστει ἐναντίον, ὥστε μηδεμίᾳ δυνηθῆναι πρὸς τὸ συγκαταθέσθαι κακουχίᾳ προσβιασθῆναι. τοσοῦτον ἀσεβὲς ἶδόντες ἐπὶ τῇ συγκαταθέσει, μηδεμιᾷ κατανοήσει δυνηθῆναι συγκαταθέσθαι· ὥστε μετὰ παῤῥησίας ἐν αὐτῇ τῇ συνόδῳ διεμαρτύραντο, οὐδαμῶς τοῦτο τὸ παρ` αὐτῶν δογματισθὲν, δύνασθαι πάμπαν δέξασθαι τὴν ἀποστολικὴν καθέδραν· ὅτι ὡς ἀληθῶς πάσης τῆς καθολικῆς πίστεως τὸ μυστήριον, ὅπερ ἀπείη ἀπὸ τῶν καιρῶν τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας, σχίζεται, εἶ μὴ αὐτὴ ἡ χαλεπωτάτη πρᾶξις, ἥτις πᾶσαν ἀσέβειαν [Col. 0830D] Ms. Ven. et in marg. edit. Rom., ὑποβάλλει. ὑπερβάλλει, ἐξαλειφθείη. Ἀλλ` ἐπειδὴ ἡ διαβολικὴ κακουργία, λεπτομερῶς ἀπατῶσα τοὺς ἀφελεστέρους, τῷ τρόπῳ τούτῳ τὴν ἀπαιδευσίαν ἐπὶ ὁμοιώματι τῆς εὐσεβείας ἀπατᾷν ἐπεχείρησεν, ἵνα [Col. 0830D] Ms. Ven. et edit. Rom. ad marg., ὑπὲρ. ἀντὶ τῶν ὑγιαινόντων τὰ βλαβερὰ συμβουλεύσῃ ἁποκινήσατε, παρακαλοῦμεν, ἁπὸ τῆς συνειδήσεως τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας τὸν κίνδυνον τῆς θρησκείας, καὶ τῆς πίστεως· καὶ ὅπερ ἑπὶ τοῖς κοσμικοῖς πράγμασι τῇ ἱσότητι τῶν ὑμετέρων νόμων συγχωρεῖται, καὶ ἐν τοῖς θείοις δόγμασι σκεψάμενοι παράσχετε. Ἵνα τῷ εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ βίαν μὴ [Col. 0830D] Ἐπενέγκῃ emendavimus cum mss. Vat. Graec. 1455 et Ottob. 29, pro eo quod erat in vulgatis ἐπενέγκεται. ἐπενέγκῃ ἡ ἀνθρωπίνη προπέτεια. Ἰδοὺ γὰρ ὲγὼ, Χριστιανὲ καὶ αἶδέσιμε βασιλεῦ, μετὰ [Col. 0830D] In marg. edit. Rom., τῶν συλλειτουργῶν μου L. τοῦ συλλειτουργοῦ μου πληρῶν τὰ περὶ τὴν αἶδῶ τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας, καθαρῷ πόθῳ [Col. 0830D] Ita in ms. Ven. In vulgatis errore operarum, ποισύμαι. ποιοῦμαι τὴν διακονίαν, ἐπιθυμῶν ὑμᾶς 916 ἐν πᾶσιν ἀρέσαι Θεῷ πρὸς ὃν ὑπὲρ ὑμῶν αἱ ἐκκλησίαι καταδέονται, μὴ ἐπὶ τοῦ βὴματος τοῦ Κυρίου αἴτιοι τῆς σιωπῆς κριθῶμεν· παρακαλοῦμεν ἐνώπιον τῆς μιᾶς θεότητος τῆς ἀδιαιρέτου τριάδος, [Col. 0830D] In marg. edit. Rom., ἥτις τῷ νῦν γεγονότι ἀτιμοῦται, φύλαξ. ἥτις φύλαξ οὖσα ὑμετέρα, καὶ αὐθέντρια τῆς βασιλείας, καὶ ἐνώπιον τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ, πάντα ἐν τῇ αὐτῇ καταστάσει εἶναι κελεύσατε, ἐν ᾗ γεγόνασι πρὸ πάσης κρίσεως, [Col. 0830D] Ms. Ven., ὡς ἃν παντός. . In marg. itidem edit. Rom., ὡς ἄν. ἕως ἂν ἐκ παντὸς τοῦ κόσμου μείζων ἀριθμὸς συναχθεὶη τῶν ἐπισκόπων· μήτε μὴν ἀλλοτρίαγρ_ͅ ἁμαρτίᾳ ἀνέχεσθε ἑαυτοὺς βαρυνθῆναι· ἐπειδὴ, ὅπερ ἀναγκαῖον ἑμῖν ἐστιν εἶπεῖν, δεδοίκαμεν, μὴ ἀπ` ἐκείνου, οὗ ἡ θρησκεία βλάπτεται, ἀγανάκτησις παρακολουθήσῃ. Πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχετε, καὶ τῇ τῆς καρδίας ὀξύτητι εὐλαβῶς [Col. 0830D] In marg. edit. Rom., θεάσασθε. προσέχετε τοῦ μακαρίου Πέτρου τὴν δόξαν, καὶ τοὺς κοινοὺς στεφάνους πάντων τῶν μετ` αὐτοῦ ἀποστόλων, πάντων τε τῶν μαρτύρων τὰ νικητήρια· οἷς οὐ γέγονεν ἄλλη ἀφορμὴ τοῦ πάθους, εἶ μὴ ἡ ὁμολογία τῆς ἀληθινῆς θεότητος, καὶ τῆς ἀληθινῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ. ᾯ τινι μυστηρίῳ ἐπειδὴ νῦν ἀσεβῶς ἀπὸ ὁλίγων ἀφρόνων ἐναντιοῦται, πάντων τῶν μερῶν ἡμῶν αἱ ἐκκλησίαι πᾶσαι τῆς ὑμετέρας φιλανθρωπίας καταδέονται· διὰ τῶν ἐπισκόπων. ἐπειδὴ καὶ οἱ ἡμέτεροι πιστῶς ἀντειρήκασι, καὶ αὐτὸς ἐκεῖνος Φλαυιανὸς ὁ ἐπίσκοπος λίβελλον ἐκκλήτου ἐπιδέδωκε, γενικὴν σύνοδον κελεύσατε ἐν τῇ Ἰταλίᾳ συνελθεῖν. Ἥ τις πάντα τὰ προσκόμματα οὕτως ἀποκινήσει καὶ καταπραϋνεῖ ἵνα μὴ περαιτέρω τί ποτε ἢ περὶ τῆς πίστεως εὐρεθῇ ἀμφίβολον, ἢ ἐν τῇ ἀγάπῇ μεμερισμένον· συνερχομένων δηλαδὴ [Col. 0832D] Supplevimus τῶν ex ms. Ven., quod errore non levi excidit a vulgatis. τῶν κατὰ τὴν ἀνατολὴν ἐπαρχιῶν ἐπισκόπων· ἵνα ὅσοι καταπονηθέντες ἀπειλαῖς, καὶ ὕβρεσιν, ἀπὸ τῆς ὀδοῦ τῆς ἀληθείας ἐξέκλιναν, 918 εἶς σωτηρίας παραμυθίαν ὁλόκληρον ἀνακληθῶσι· καὶ αὐτοὶ δὲ ὧν ἐστιν [Col. 0832D] In marg. edit. Rom., χαλεπώτερα τὰ ἐγκλήματα, ἐάν. ἡ σκληροτάτη ἀπόφασις, ἐὰν γνώμαις κρείττοσιν ἐπακολουθήσωσιν, ἀπὸ τῆς ἑνότητος τῆς ἐκκλησίας μηδαμῶς ἀποστῶσιν. Ὅπως γὰρ μετὰ τὴν ἔκκλητον τοῦτο ἀναγκαίως αἶτοῦμεν, τῶν κατὰ Νικαίαν κανόνων αἱ ψῆφοι μαρτυροῦσιν· αἵ τινες ἀπὸ τῶν πανταχοῦ τοῦ κόσμου ἐπισκόπων καθιδρύθησαν, ὥσπερ ὑπετάξαμεν. Συνέλθετε τοῖς καθολικοῖς τῷ ὑμετέρῳ πατρὡᾡῳ ἔθει, καὶ δότε παῤῥησίαν τῆς πίστεως εἶς ἐκδίκησιν· ἥν τινα, σωζομένης [Col. 0832D] Ms. Ven., τῆς αἱδῶ. τῆς αἱδοῦς τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας, οὐδεμία βία, οὐδεμία κοσμικὴ ἀπειλὴ δυνήσεται ἀποκινῆσαι. Ὅταν γὰρ τῆς ἐκκλησίας τὰ δόγματα γυμνάζωμεν, τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας, καὶ σωτηρίας φροντίζομεν. ἵνα τῶν ὑμετέρων ἐπαρχιῶν ἡσύχῳ δικαιώματι [Col. 0832D] Ms. Ven., ἀπολαύετε. ἀπολαύητε· ἐκδικήσατε κατέναντι τῶν αἱρετικῶν τὸν ἀσάλευτον τῆς ἐκκλησίας θεσμόν· ἵνα καὶ τῆς ὑμετέρας βασιλείος τῇ δεξίᾳ τοῦ Χριστοῦ ἐκδικηθείη τὸ κράτος.
I. Mittit exemplar epistolae a se ad eam scriptae ante synodum. —II. Pseudosynodi infausta gesta [Col. 0833] deplorat. Mittit exemplar epistolae ad Theodosium scriptae. Concilium in Italia petit. —III. Legationem apostolicam apud Theodosium Pulcheriae committit.
[Col. 0833] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Si epistolae [Col. 0833C] Hanc vulgatam lectionem approbant non solum mss. collect. 21, verum etiam Vindebon. collect. et Vat. Hisp. ac Isid. Caeteri nostri codices solo verborum ordine aliquantulum mutato habent: Quae in fidei causa ad pietatem vestram directae sunt, per nostros clericos pervenissent. Intelligitur autem epistola 30, quam legati, ob angustiam temporis ad Ephesinum concilium divertere coacti, Constantinopolim perferre aut per alios transmittere non potuerunt. Confer inferius annot. e . quae in fidei causa per nostros clericos directae sunt ad vestram pietatem pervenissent, certum est remedium vos his rebus quae contra fidem factae sunt, aspirante vobis Domino, praestare potuisse. Quando enim sacerdotibus, quando Christianae religioni aut [Col. 0833C] Male ex Graeco, a fide retrocessistis. fidei defuistis? Sed cum ad mansuetudinem vestram adeo non potuerint pervenire qui missi sunt, ut ad nos vix unus [Col. 0833C] Sic meliores codices. Al., illorum Hilarus diaconus noster effugiens. eorum HILARUS diaconus noster fugiens sit reversus, iteranda scripta credidimus. Et ut validiores preces nostrae esse mereantur, ipsorum scriptorum quae ad clementiam vestram non pervenerunt, [Col. 0833C] Editiones Leonis cum mss. Vindebon. collect. 5 [Col. 0833D] et alio collect. Hisp., exemplar. Praetulimus nihilominus lectionem edit. Conciliorum, quam caeteri nostri codices, praesertim Ratisp. et collect. Chalcedon. praeferunt, nec non exemplaria Merlini ac Sichardi. Licet vero S. Leo unam tantum epistolam 30 hoc loco indicet, quam solam ad Pulcheriam misisse in admonitione eidem praemissa ostendimus, tamen sicut unicam epistolam plurali numero epistolas appellare nonnumquam consuevit, ut aliquot exemplis animadvertimus annot. 3 (Col. 664 i ) in epist. 13, ita et hic initio capitis plurirali numero epistolae, nunc autem ipsorum scriptorum exempla, unam eamdemque [Col. 0834C] epistolam vocare potuit. Similiter epist. 61, cap. 2, exemplaria eorumdem scriptorum S. Leo vocavit exemplum unius epistolae 51, ut ostendemus annot. 11 (Col. 875 c ) in eamdem epist. 61. exempla subjecimus; amplioribus vos obtestationibus [Col. 0833B] obsecrantes, ut 921 quanto acerbiora facta sunt quibus [Col. 0834C] Sic omnes codices, exceptis illis collect. 24 ex quibus ante Quesnellum editum fuit, pro sede regia. Ex Graeca autem versione quam Cotelerius vulgavit, legendum esset, pro fide Romana. Quesnellus in notis id contra Leonis mentem affirmat, quippe qui hortatur Pulcheriam ut pro fide, hoc est, secundum eam fidem qua pollet, seu illius fidei vigore novellis erroribus resistat. Econtra Baluzius auctoritate antiquae versionis Graecae, originale Latinum habuisse pro fide Romana suspicatur; lectionem vero Latinorum exemplarium ex eo profectam conjicit, quod fortassis in primo autographo, ex quo reliqua exempla manarunt, scriptum fuerit pro fide R\, uti eodem Baluzio observante nonnulli codices praeferunt in [Col. 0834D] epist. 29, quam siglam R\ cum librarii forte non intelligerent, regia posuerunt pro Romana. Graecus quidem interpres prae oculis habuit exemplum, in quo vel Romana vel sigla R\ legebatur, quam pro Romana reddidit; alias vocem regia aliter interpretatus fuisset. pro fide regia vos convenit contraire, tanto majore gloria curam ejus in qua excellitis religionis habeatis; ne catholicae fidei integritas ulla humanarum concertationum occasione violetur. Quae enim, congregata apud Ephesum synodo, [Col. 0834D] Cod. Veron. collect. Chalced., sopiendae et sanandae pacis remedia. sopienda et sananda pacis remedio credebantur, haec non solum in majora pacis dispendia, sed, quod nimis dolendum est, etiam in ipsius fidei qua Christiani sumus excidia processerunt.
Et hi quidem qui missi sunt, [Col. 0834D] Vindebon. Hisp., quorumque idem unus. Vat. Hisp. et Isid., quorum quidem unus. Mox pro vim Quesn. in marg.: Al., insidias. quorumque unus vim Alexandrini episcopi sibi omnia vindicantis effugiens, rerum gestarum nobis ordinem fideliter nuntiavit, reclamarunt in synodo, sicut oportuit, unius hominis non tam judicio quam furori; [Col. 0833C] protestantes ea quae per vim metumque gererentur, [Col. 0834D] Ex Graeco, juribus. sacramentis Ecclesiae et ipsi Symbolo ab apostolis [Col. 0835A] instituto praejudicare non posse, nec se ab ea fide ulla injuria separandos, quam plenissime expositam atque digestam a sede beati apostoli Petri ad sanctam synodum detulissent. [Col. 0835C] Vat. Hisp. et Isid., Cumque recitatio; pro quo Ratisp. et Vindebon. collect. 5, cujusque recitatio. [Col. 0835D] Quidam alii codices, cujus recitatio. Cujus cum recitatio, poscentibus episcopis, non sit admissa, ut scilicet remota ea fide quae patriarchas, prophetas, apostolos et martyres coronavit, generatio Jesu Christi Domini nostri secundum carnem, et verae mortis [Col. 0835D] Ex Graeco, ex regenerationis; ubi Graecus interpres respicit vocem superioris lineae γένεσιν Latine generatio. Ita Quesnellus in margine secundae editionis. ac resurrectionis ejus 923 confessio, quod horremus dicere, solveretur [Col. 0835D] Graeca versio addit, splendidissima et clementissima domina filia Augusta. ; scripsimus de hac re, ut potuimus, ad gloriosissimum principem, et quod maximum est, Christianum, cujus epistolae pariter [Col. 0835D] Plures et potiores codices cum Sichardo, et editionibus Conciliorum, exempla. Codd. duo collect. Chalcedon., exempla subjiciemus. Alii duo, et exempla subjecimus. Indicatur autem exemplum epist. 44. Confer praecedentem annot. 7 (Col. 833, e ) exemplar subjecimus, ut fidem in qua renatus per Dei gratiam regnat, nulla [Col. 0835D] Ita omnes nostri codd. et editi ante Quesn., apud quem, sinat. sineret novitate corrumpi: quoniam Flavianus episcopus in nostra omnium communione [Col. 0835B] persistit, atque hoc, quod factum est sine consideratione justitiae, et contra omnem canonum disciplinam, ratum haberi ratio nulla permittit; et quia dissensionis scandalum [Col. 0835D] Cod. Veron. non abstulit Ephesina synodus, sed auxit. non abstulisset Ephesina synodus, sed auxisset, habendo intra Italiam concilio et locus constitueretur, et tempus, omnibus querelis et praejudiciis partis utriusque suspensis: quo diligentius universa quae offensionem [Col. 0836C] Codd. Ratisp., Vindebon., Hisp. aliique nonnulli cum editis ante Quesn., generaverant. Mox, absque [Col. 0836D] religionis infamia in Vat. Hisp. et Isid. generaverunt retractentur, et absque vulnere fidei, absque religionis injuria, in pacem Christi redeant, qui [Col. 0836D] Quesn. in margine: «Ms. Cantabrig., per potentiam, cui Graeca versio respondet.» Sed impotentia pro immoderata potentia apud optimae notae scriptores adhiberi solet. per impotentiam subscribere coacti sunt sacerdotes, et soli auferantur errores.
Quod ut obtinere mereamur, probatissimae nobis fidei [Col. 0836D] Mss. Vat. Hisp. et Isid. addunt veritatem. Mox Ratisp., quaeque labores. Editi ante Quesn. cum Graeca versione, et mss. collect. 21, adjuvat pro adjuvit, male. pietas tua, quae labores Ecclesiae semper adjuvit, supplicationem nostram apud [Col. 0835C] clementissimum principem, sibi specialiter a beatissimo Petro apostolo legatione commissa, dignetur asserere: ut priusquam civile hoc et exitiale bellum intra Ecclesiam convalescat, [Col. 0836D] Ratisp., redintegrationi unitatis. Mox in editi ante Quesn., copiam et modum, Deo auxiliante. redintegrandae unitatis copiam, Deo auxiliante, concedat; 925 sciens imperii sui viribus profuturum, quidquid catholicae libertati benigna ipsius fuerit dispositione collatum. Data 22 [Col. 0836D] Ita tres codd. Quesnelli, omnes Baluzii, et nostri, exceptis illis collect. 24 ac exemplo Sichardi, qui cum editionibus Quesnelliana anterioribus habent, Pridie idus Octobris, perperam ex annot. 20 (Col. 832, e ) in epist. 44. III idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
[Col. 0834A] 920 Τῇ ἐνδοξοτάτῇ ταὶ φιλανθρωποτάτῃ θυγατρὶ Πουλχερίᾳ ἀεί Αὐγούστᾳ, Λέων ἐπίσκοπος καὶ ἡ ἁγια σύνοδος ἡ ἐν Ρώμῃ συναχθεῖσα.
Εἶ ἐπιστολαὶ αἱ περὶ τῆς πίστεως πρὸς τὴν ὑμετέραν εὐσέβειαν διὰ των κληρικῶν ἀποσταλεῖσαι, ἦσαν ἀποδοθεῖσαι, δῆλον ἦν βοήθειαν καὶ θεραπείαν ὑμᾶς τούτοις τοῖς πράγμασι τοῖς κατὰ τῆς πίστεως γινομένοις συμπνέοντος ὑμῖν τοῦ Θεοῦ δύνασθαι παρασχεῖν. Πότε γὰρ τοῖς ἱερεῦσι, ἢ πότε τοῖς [Forte τῆς] τῶν Χριστιανῶν θρησκείας ἢ τῆς πίστεως κατὸπιν γένεσθε_ ἀλλ` ἐπείπερ πρὸς τὴν ὑμετέραν φιλανθρωπίαν οὐκ ἠδυνήθησαν παραγενέσθαι οἱ ἀποσταλέντες, ὡς μόλις πρὸς ἡμᾶς ἕνα τούτων διάκονον ὀνόματι Ἱλαρίον φεύγοντα ὑποστρέψαι, ἐπαναλαμβάνειν ἐπιστεύσαμεν τὰ γράμματα. Καὶ ὥστε τὰς ἡμετέρας δεησεις τυγχάνειν ἶσχυρὰς, αὐτῶν τῶν γεγραμμένων πρὸς τὴν ὑμετέραν φιλανθρωπίαν ὑπετάξαμεν τάδε τῇ ἀντιγραφῇ [Forte τῇδε τὰ ἀντίγραφα], μείζοσιν ὑμᾶς διαμαρτυρίαις παρακαλοῦντες, ἵν` ὅσῳ χαλεπώτερα γέγονεν. οἷς ὑπὲρ τῆς Ῥωμαϊκῆς πίστεως 992 προσῆκόν ἐστι ἀντιμαχήσασθαι, τοσοῦτον μείζονι δόξηῆ καθυπερέχετε, φροντίσητε τῆς θρησκείας [ F. leg. μείζονι δόξῃ φροντίς τῆς θρησκείας ᾗ κατυπερ.], πρὸς τὸ τῆς καθολικῆς πίστεως ἀκέραιον μὴ ἀπὸ τινὸς ἀφορμῆς καὶ πιλονεικίας ἀνθρωπίνης παρατιτρώσκεσθαι. Ἡ γὰρ ἐν Ἐφέσῳ συνελθοῦσα σύνοδος, πιστευομένη τῇ τῆς εἶρήνης θεραπείᾳ καταπραΰνεσθαι, οὐ μόνον ταύτην [Forte αὐτή] εἶς μείζονα τῆς εἶρήνην, ζημίαι. ἀλλ` ὅπερ ἐστὶ λύπης καὶ ἀγανακτήσεως ἄξιον, καὶ αὐτῆς τῆς πίστεως πρὸς ὅλεθρον καὶ ἀνατροπὴν τοῖς Χριστιανοῖς προεχώρησε. Καὶ οὗτοι μὲν οἱ ἀποσταλέντες. ὧν εἶς τὴν βίαν τοῦ ἐπισκόπου Ἀλεξανδρέων ἑαυτῷ πάντα ἐνδικοῦντος ἐκφυγὼν, τῶν πεπραγμένων πραγμάτων ἡμῖν τὴν τάξιν μετὰ πίστεως ἀπήγγειλεν, ἀντέστησαν ἐν τῇ συνόδῳ καὶ ὡς ἔχρην, ἑνὸς ἀνθρώπου, οὐ τῇ κρίσει μᾶλλον, ἀλλὰ τῇ μανίᾳ, διαμαρτυρούμενοι ἅπερ κατὰ βίαν καὶ φόβον ἐπράττετο, τοῖς τῆς ἐκκλησίας δικαίοις, καὶ αὐτῷ τῷ συμβόλῳ τῷ (ἀπὸ) τῶν ἀποστόλων εἶσηγηθέντι, πρόκριμα φέρειν οὐ μὴ δύνασθαι· καὶ οὔτε ἑαυτοὺς ἀπὸ ταύτης τῆς πίστεως, ἣν πλήρη ἐκτεθεῖσαν καὶ διατυπωθεῖσαν, ἐκ τοῦ θρόνου τοῦ μακαριωτάτου ἀποστόλου Πέτρου εἶς τὴν ἁγίαν σύνοδον (ἤνεγκαν) εἶρηκότας ἀφίστασθαι κατὰ ἀδικίαν τινὸς. Ἧς πίστεως ἡ ἀνάγνωσις, παρακαλούντων τῶν ἐπισκόπων, οὐ προσεδέχθη· ὥστε τῆς αὐτῆς ἀποκινηθείσης πίστεως, ἥτις τοὺς πατριάρχας (καὶ προφήτας) καὶ ἀποστόλους καὶ μάρτυρας ἐστεφάνωσε, τὴν γέννησιν τοῦ δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ σάρκα, καὶ τὸν ἀληθῆ θάνατον, καὶ τῆς ἀναγεννήσεως αὐτοῦ τὴν ὁμολογίαν, ὅπερ 924 φρικτόν ἐστι καὶ λέγειν, διαλυθῆναι ἐπιφανεστάτη καὶ φιλανθρωποτάτη δέσποινα θυγάτηρ Αὐγούστα, ἐγράψαμεν περὶ τούτου τοῦ πράγματος, ὡς ἠδυνήθημεν πρὸς τὸν ἐνδοξότατον βασιλέα, καὶ, ὅπερ ἐστὶ (μέγιστον), Χριστιανόν· ἧς ἐπιστολῆς τὸ ἀντίτυπον ὑπετάξαμεν· ὡς τὴν πίστιν, δι` ἧς ἀναγεννηθεὶς διὰ τῆς τοῦ θεοῦ χάριτος βασιλεύει, μηδαμῶς συγχωρῆσαι καινισμῷ τινι διαφθείρεσθαι· ἐπείπερ Φλαβιανὸς ὁ ἐπίσκοπος ἐν τῇ ἡρετέρᾳ πάντων κοινωνίᾳ μεμένηκε· καὶ τοῦτο ὅπερ γέγονεν ἄνευ δικαίου καὶ παρὰ τὴν ἐπιστήμην πάντων τῶν κανόνων, μηδενὶ βέβαιον εἶναι λόγῳ ἐπιτραπῇ· καὶ ἐν εἴδει, τῆς διχονοίας τὸ σκάνδαλον οὐκ ἀφείλατο ἡ τῆς Ἐφέσου σύνοδος, ἀλλὰ μᾶλλον ηὔξησε· συνόδου γενομένης ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ὁ τόπος καὶ ὁ χρόνος ὁρισθήσηται, πάντων τῶν μέμψεων καὶ τῶν προκριμάτων ἑκατέρου μέρους ἀναρτηθέντων, ἵνα ἐπιμελέστερον πάντα ποιήσαντα τὴν πρόσκρουσιν ἀναψηλαφηθείη, καὶ χωρὶς τοῦ τραύματος (τῆς πίστεως) καὶ ὕβρεως τῆς θρησκείας εἶς εἶρήνην τοῦ θεοῦ ἐπανέλθειεν, οἱ διὰ τὴν δυναστείαν ὑπογράψαι καταναγκασθέντες ἱερεῖς, καὶ ἡ πλάνη μόνον ἀφαιρεθείη. Ὅπερ ἵνα κρατήσειε, τῆς δεδοκιμασμένης ἡμῖν πίστεως ἡ εὐσέβεια (σὴ), ἡ τοῖς καμάτοις ἀεὶ τῆς Ἐκκλησίας συνελθοῦσα, τὴν ἡμετέραν ἱκετείαν, τῷ φιλανθρωποτάτῳ βασιλεῖ, ἶδικῶς ὡς ἀπὸ τοῦ μακαριωτάτου Πέτρου τοῦ ἀποστόλοῦ τῆς πρεσβείας ἐπιτραπείσης, καταξιωσάτω διασαφῆσαι· ὥστε πρὶν τὸν πολεμικὸν τοῦτον καὶ ὀλέθριον πόλεμον εἶς τὴν ἐκκλησίαν κρατῆσαι, τοῦ ἀνανεῶσαι τὴν ἀφθονίαν τῆς ἑνότητος, τοῦ Θεοῦ βοηθοῦντος συγχωρήσει· γινώσκων δυνάμεσι 926 τῆ ςαὐτοῦ βασιλείας συνοίσειν, τὸ τῇ καθολικῇ ἐλευθερία διὰ τῆς αὐτοῦ φιλαγάθου διατυπώσεως συνεισφερόμενον.
I. Sibi per Dioscori improbos ausus non licuisse eam adire, et litteras sancti Leonis reddere.— II. Se Dioscori ereptum insidiis Romam venisse: Ephesinam pseudosynodum a Leone reprobari.
[Col. 0837] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Studium mihi fuisse, post synodum advenire Constantinopolim, dicere non debeo: quoniam manifesta necessitas erat, quae me litteras beatissimi papae ad vestram clementiam directas offerre compelleret, ut pariter et vestrae pietati ac invictissimo et Christianissimo principi officium quod debebam venerationis exsolverem. Sed huic congruo meo proposito illud impedimentum evenit, quod omnium bonorum inimicum est, et Christianorum ingemiscit affectus, hoc est, Alexandrinus episcopus, in damnatione virorum inculpabilium potentissimus. Nam posteaquam injustae ejus 928 voluntati atque sententiae communicare non potui, [Col. 0837B] ad aliud [Col. 0838C] Quesnellus, consilium, ut contextus flagitare videtur. In orginali quidem ita scriptum fuisse nihil dubitamus. At sicut Graecus interpres reddens σύνοδον, legit concilium, ita concilium Latinus interpres reddere debuit; et concilium quidem in codd. Latinis scribitur non minus quam in editis Conciliorum, unde haec lectio mutanda non fuit. concilium terroribus atque insidiis me evocare conatus est: quatenus me, quod absit, aut seductionibus, faceret consentire ad condemnandum sanctissimum Flavianum episcopum, aut resistentem teneret, ut mihi non esset licentia ad pietatem vestram Constantinopolim percurrere, aut ad Romanam Ecclesiam remeare.
Verumtamen confidens [Col. 0838C] Quesnellus cum editis Conciliorum, de auxilio Christi, quod attinet ad damnationem reverendissimi, etc. Secuti sumus lectionem exemplarium collectionis Chalcedonensis et Veneti 79 collect. 22, quam quidem lectionem esse anteponendam confirmat etiam Graecus textus. Solum duo nostri codd. Vat. 4166 et Venetus laudatus omittunt Christi nostri. de auxilio Christi nostri Dei, a damnatione reverendissimi et sanctissimi viri innocentem me integrumque servavi; licet nulla flagella, nulla tormenta me possent facere ejus consentire sententiae; sed omnibus derelictis exinde discessi, per incognita et invia loca Romam veniens [Col. 0838C] Ita omnes quinque nostri codices. Solum Veron. 57. pro nuntiator habet relator. Vulgati, ut reverendissimo [Col. 0838D] papae . . . . . idoneus nuntiator existerem. et reverendissimo papae, omnium quae in Epheso gesta sunt idoneus nuntiator existens. [Col. 0837C] Vestra itaque veneranda clementia cognoscat a praefato papa cum omni occidentali concilio [Col. 0838D] Sic iidem omnes nostri codices melius quam editi, reprobari. Concinit enim Graecus textus, qui praeteritum tempus praefert; ex quo hic locus reddendus esset: Quem (papam) vestra veneranda clementia sciat cum omni Occidentali synodo reprobasse omnia, quae, etc. reprobata omnia, quae in Epheso contra canones per tumultus [Col. 0839A] et odia saecularia a Dioscoro episcopo gesta sunt, et nulla ratione haec in his partibus suscipi posse, quae per potentiam praedicti, non sine lae sione fidei, et praejudicio sanctissimi viri innoxiique, commissa sunt. Quae vero constanti ac forti auctoritate pro fide a me nuntiata sunt superfluum credo narrare: nam haec ex litteris beatissimi papae poteritis agnoscere. Unde, [Col. 0839D] Haec formula Graecorum propria ex Graeco dimanat, unde in antecedentis epistolae Graeca versione legitur, in Latino originali non legitur. Vide in eamdem epistolam annot. 14 (Col. 835, c ) . domina splendidissima, 930 atque clementissima Augusta, adoranda vestra pietas in quibus libenter fecit initium, relinquere non debet, sed haec zelo religioso fidei constanti voluntate [Col. 0839D] Veron., servate. servare.
[Col. 0838A] Τῇ φιλανθρωποτάτῃ καὶ εὐσεβεστάτῃ Πουλχερίᾳ Αὐγούστᾳ, Ἰλαρίων διάκονος.
Σπουδήν μοι γεγενῆθαι, μετὰ τὴν σύνοδον παραγενέσθαι κατὰ τήν Κωνσταντινούπολιν, λέγειν οὐκ ὀφείλω, ἐπειδήπερ φανερὰ ἦν ἀνάγκη, ἥτις τὰ γράμματα τοῦ μακαριωτάτου Πάπα πρὸς τὴν ὑμετέραν φιλανθρωπίαν ἀποσταλέντα δοῦναί με τῷ διακομίζοντι ἠνάγκαζεν, ἵν` ἅμα καὶ τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας καὶ τοῦ ἀηττήτου Χριστιανικωτάτου βασιλέως τὸ καθῆκον ὅπερ ὤφειλον τὸ κατὰ τὴν θρησκείαν ἐναργῶς ἀποτῖσαι. Ἀλλὰ τῇ προθέσει τῆ ἐμῇ τῇ οὕτως ἱερᾷ προσέμποδον ἐγένετο ἐκεῖνο, τὸ πάντων τῶν ἀγαθῶν ἐκθρὸν. (καὶ ὃ Χριστιανῶν) ἡ διάθεσις ἀποδύρεται, ὁ Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος, ὁ ἐπὶ τῇ καταδίκῆ τῶν ἀνευθύνων δυνατός· μετὰ γὰρ τό με τεετιγρ_ͅ ἀδίκῳ αὐτοῦ 927 γνώμῃ καὶ ἀποφάσει κοινωνεῖν μὴ δύνασθαι, συνήλασεν εἶς ἄλλην σύνοδον, ἀπειλαῖς καὶ ἐπιβουλαῖς προσκαλούμενος· πρὸς τό με, ὅπερ ἀπέστω, ἢ ἐξ ἀπατης [Forte ἐξαπάταις] συναινέσαι εἶς τὸ καταδικάσαι τὸν ἀγιώτατον Φλαβιανόν τὸν ἐπίσκοπον, ἢ ἀνθιστάμενον κατέχειν, ἵνα μοι μὲ γένοιτο μήτε τοῦ ἐκδραμεῖν πρὸς τὴν εὐσέβειαν τὴν ὑμετέραν καὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἢ ἀναδραμεῖν εἶς τὴν Ῥώμης ἐκκλησίαν παρασχεθείη ἄδεια. Ὅμως τεθάῤῥηκα, βοηθοῦντος τοῦ Χριστοῦ τοῦ ἡμετέρου θεοῦ, ἀπὸ τῆς καταδίκης τοῦ εὐλαβεστάτου καὶ ὁσίου ἀνδρὸς, ἀθῶόν (με) καὶ ἀκέραιον φυλάξαι· εἶ καὶ ὅτι οὐδὲ μία μάστιξ, οὐδὲ βάσανος ἠδύνατό με τῇ ἀδίκῳ αὐτῶν ἀποφάσει ποιεῖν συναινέσαι· ἀλλὰ πάντων καταλειφθέντων, ἐκεῖθεν ἀνεχώρουν, διὰ ἀγνώστων καὶ ἀνοδεύτων τόπων εἶς τὴν Ῥώμην ἀπῆλθον· τῷ εὐλαβεστάτω Πάπαᾳ πάντων τῶν ἐν Ἐφέσῳ πεπραγμένων ἱκανῶς μεμήνυται [Col. 0838C] [Forte ἱκανὸς μηνυττὴς]. Ὂν ἡ ὑμετέρα προσκυνητὴ φιλανθρωπία μανθανέτω, μετὰ πάσης τῆς δυτικῆς (συνόδου) ἀποδοκιμάσαι πάντα τὰ ἐν Ἐφέσῳ κατὰ τῶν κανό νων διὰ θορύβου καὶ μίσους βιωτικοῦ ἀπὸ Διοσκόρου τοῦ ἐπισκόπου γενόμενα, καὶ μηδενὶ λόγῳ ταῦτα ὑποδεχθῆναι δύνασθαι ἀπὸ τῶν μερῶν τούτων, ἅπερ κατὰ δυναστείαν τοῦ προειρημέννου, οὐκ ἀνευ βλάβης τῆς πίστεως, εἶς πρόκριμα τοῦ ἁγίου ἀνδρὸς καὶ ἀθώου ἐπλημμέλησε [Forte ἐπλημμελήθη]. Καὶ ἅπερ τῇ σταθηρᾷ καὶ ἶσχυρᾷ αὐθεντίᾳ ὑπερ τῆς πίστεως σχεδὸν ἀπ` ἐμοῦ μεμήνυται, περιττὸν ἠγοῦμαι λέγειν· καὶ γὰρ ἀπὸ τῶν γραμμάτων τοῦ εὐλαβεστάτου Πάπα μαθήσεσθε. Ὅθεν δέσποινα 929 ἐπιφανεστάτη καὶ φιλανθρωποτάτη Αὐγούστα, ἡ προσκυνητή σου εὐσέβεια, ἥ τις καὶ τὴν ἀρχὴν λαβόντα καταλιμπάνειν οὐκ ὀφείλει, τοῦ εὐλαβοῦς τῆς ἀκεραίου πίστεως ζήλῳ, μονίμῳ διανοίᾳ συνταξάτω.
I. Quod pseudosynodo non interfuerit gratulatur. —II. Monet ut fidem servet, Flaviano adhaereat, fratres confirmet.
LEO episcopus urbis Romae dilectissimo fratri ANASTASIO episcopo Thessalonicensi.
Quantum relatione Hilari diaconi nostri cognovimus, magnum facinus Alexandrino episcopo auctore vel exsecutore commissum est ut dum in fratrem nostrum Flavianum veteres aemulationes et odia privata desaeviunt, nec innocentiae probatissimi sacerdotis, nec Christianae fidei parceretur. Unde multum dilectioni tuae congratulamur quod te ad illam synodum ire cupientem opportunis obstaculis manus divina detinuit: ne abstenturus proculdubio a tanto scelere, indignis injuriis subjaceres, [Col. 0839C] et furori impio militibus, quantum didicimus, armisque suffulto contraire non posses. Quia ergo prorupit [Col. 0839D] Duo codd. laudatae collect. 12, Vat. 1340, et Venetus S. Marci 169, omittunt in apertum. in apertum perfidia quae latebat, et in nefandissimum haeresim unius imperitissimi senis asseclae transierunt, tempus probationis nostrae debemus agnoscere, et contra impetus adversantium munitionibus coelestibus freti, incommutabilis animi constantiam praeparare. Scimus, frater charissime, quia sacramento magnae pietatis suae aderit divina protectio.
Si quid igitur fraternitati tuae de impiis constitutionibus fuerit ingestum, protestamur pariter ac monemus ne vel [Col. 0839D] Ita ex iisdem codicibus melius quam in vulgatis, in quibus ex Merlino habebatur quidem in damnationem, sed postea in receptione. Apud Quesnellum vero in damnatione, et in receptione. in damnationem fratris insontis, vel in receptionem nefarii dogmatis consensum [Col. 0840A] tui cordis immisceas. Major est enim qui in nobis est quam qui adversus nos (I Joan. IV, 4) . Annitere potius, quantum te ipse naturae nostrae [Col. 0840B] susceptor et glorificator adjuverit, ut omnium fratrum nostrorum corda confirmes. Nobis enim ab Evangelio generationis, et mortis ac resurrectionis Domini [Col. 0840D] Addidimus nostri ex cod. Grim., cujus exactum apographum adhibuit P. Cacciarius in Romana editione. nostri Jesu Christi nullatenus recedentibus definitissimum est, in nostrae communionis numero non futuros eos qui conantur antiqua catholicae fidei fundamenta convellere. Data tertio idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Post Ephesinam cladem consolatur, hortaturque ut fidem teneat.
LEO JULIANO fratri et coepiscopo salutem.
[Col. 0840C] Cognitis quae apud Ephesum unius hominis praesumptione sunt gesta, magno quidem dolore affecti sumus de his quae impie furioseque commissa sunt; sed ad Dominum [Col. 0840D] Sic ex nostris codd. et editis ante Quesn. apud quem nostros. nostrum animos dirigentes, multam fiduciam ab ipsa quam sequimur veritate concipimus, non omittentes omnia agere quae auxiliante Dei gratia credimus profutura. Tenendum ergo nobis est quod tenemus, et saeviente [Col. 0840D] Ita iidem codices et editiones Quesnello anteriores. Is autem, unius turbidae nubis procella. unius turbinis procella, serenissimae fidei est amplectenda tranquillitas; donec radios suos veritas per universa diffundat, et caliginem infidelitatis consumat. Quae autem [Col. 0840D] Magis placuit haec lectio, quam praefert cod. Venetus 109, ac prima Quesnelli editio. Al., disposita sunt. disposita sint, per latoris sermonem agnosces. Data tertio idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
Flavianum, in quem Dioscorus immaniter saevierat, consolatur, eique opem promittit.
LEO FLAVIANO episcopo Constantinopolitano.
Quae et quanta dilectio tua pro catholicae fidei defensione patiatur, per Diaconem, qui ab Epheso furtim est elapsus, agnovimus. Et licet magnificemus 932 Deum, qui te gratiae suae virtute confortat, necesse est tamen nos dolere eorum ruinas, per quos veritas impugnatur, et ipsa totius Ecclesiae fundamenta [Col. 0842A] quatiuntur. Quia vero providentia Dei semper suis necessarium praestat auxilium, scire debet fraternitas tua, nos pro communi causa nihil eorum, quae agenda sunt, praeterire: ut primitus ad ea, quae universitati fidelium prosint, pervenire mereamur. [Col. 0841C] Ita cum Quesnello nostri codices. Alii editi, Sin est, ut fortiter. Superest ut fortiter interim dilectio tua toleret, quae sibi ad aeternam gloriam non dubitat profutura. Perlator sane brevis hujus epistolae fideli sermone poterit enarrare, quidquid illud est, ad quod, adjuvante Domino, studio fidei et charitatis intendimus. Data [Col. 0841C] Editi ante Quesn. ex Merlino, qui codice usus est collect. 12, habent, III kal. Octobris. At duo nostri codices ejusdem collect. 12 Quesnelli emendationem probant. Proxime accedit ms. Ottobon. 297 collect. 23, in quo legitur, idibus Octobris; sed tertio idus magis placet, cum hoc eodem die aliae [Col. 0841D] epistolae signentur, et valde probabile sit S. Leonem prima occasione ad Flavianum scripsisse, ut eum citius consolaretur. III idus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
I. Post pseudosynodum Ephesinam hortatur Constantinopolitanos ut fidei et Flaviano adhaereant. — II. Consolatur de Flaviani injusta depositione.
[Col. 0841] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
In notitiam nostram, quae Ephesi contra opinionem omnium sunt acta, perlatis, magno animum nostrum fatemur moerore confusum: nec tantum licuisse iniquitati, 933 facile potuissemus credere, nisi [Col. 0842C] Voces ad nos hic a Quesnello insertas delevimus auctoritate codicis Ratisp. et manuscriptorum collect. Chalcedonensis, nec non interpretationis Graecae, quae mox perperam pro Hilarus praefert Ἰλαρίων, sicut et duo nostri Latini codices Hilarius. filius noster Hilarus diaconus, qui a nobis vice nostra cum aliis ut interesset synodo missus fuerat, fugiens revertisset, declinans, ne injustae particeps esset sententiae. Quippe cum vox illic a nostris contradictionis emissa sit, quam Alexandrinus antistes, qui totum solus [Col. 0842C] Ita plures et potiores nostri codices, et omnes Baluzii; ubi impotentia pro immoderata potentia accipitur. Editi, potentiae suae. impotentiae suae vindicavit, audire contempsit, in consortium suae voluntatis invitos [Col. 0842C] Sic melius ex Ratisp. ex codd. collect. Chalcedon. [Col. 0842D] et ex Veneto collect. 22, quam in editis, protrahens. pertrahens sacerdotes, ut per vim [Col. 0841C] coacti subscriberent, qui nullam damnationis causam idoneam reperissent. Sed hos ausus pio et [Col. 0842D] Vulgati, Christianissimo. Secuti sumus praestantissimos codices Ratisp. et collect. Chalcedon., quibus suffragatur Graeca versio. Christiano principi confidimus minime placituros. [Col. 0842D] Quesnellus cum duobus nostris codd. inferiorum collectionum, Nunc qui. Alii editi, At nunc quia. Mss. collect. Chalcedon., Sed nunc quia. Lectionem optimi codicis Ratisponensis praetulimus. Mox pro hac ratione ex Graeco legendum esset hac actione. Nunc quia Ecclesiam vestram hac ratione cognovimus dissipatam, consolandos adhortandosque vos esse [Col. 0842D] Ita fere omnes nostri codices et editi ante Quesnellum, apud quem, credimus. credidimus nostris epistolis, ut pro catholicae fidei defensione perfidorum nequitiae resistatis. Nolumus [Col. 0843A] enim dilectionem vestram hoc moerore percelli, [Col. 0843C] Cod. Ottobon. collect. 23, ut major. cum major gloria vestram sit subsecutura constantiam, si a probabili sacerdote vestro nullae vos minae, nulla formido [Col. 0843C] Sic rectius ex ms. Ratisp. aliisque collect. Chalcedon. quam in editis, divulserit. divellerit. Quisquis enim incolumi atque superstite Flaviano episcopo vestro, sacerdotium ejus fuerit ausus invadere, numquam in communione nostra habebitur, nec inter episcopos poterit numerari. Nos enim sicut Nestorium in sua perversitate [Col. 0843C] Cod. Ottobon., anathematizamus. anathematizavimus, ita eos qui veritatem carnis nostrae in Domino 935 Jesu Christo denegant, pari exsecratione damnamus.
State igitur in spiritu catholicae veritatis, et apostolicam cohortationem ministerio nostri oris accipite: Quia vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo [Col. 0843B] patiamini (Philip. I, 29) . Nolite arbitrari, dilectissimi, quod sanctae Ecclesiae suae desit, aut defutura sit divina protectio. SPLENDESCIT enim fidei puritas, cum ab ea sordes separantur errorum. Unde iterum iterumque vos ante conspectum Domini obtestamur pariter et monemus ut a fide in qua fundati estis, et in qua Christianissimum principem novimus permanere, non insidiis, non cujusquam [Col. 0843C] Cod. Ratisp., persuasione. persuasionibus moveamini; sed in persona episcopi vestri illum in oculis cordis [Col. 0843C] Ms. Ottobon. addit vestri. Mox pro idem cod. Veron. 57 habet quidem. habeatis, pro quo idem omnia pati, [Col. 0843C] Sic ex pluribus ac potioribus nostris codicibus. Alias, quae fuerunt. quae fuerint illata, non metuit: cujus per omnia imitatores vos esse cupimus, ut commune cum ipso praemium fidei habere possitis. Data [Col. 0843C] Mss. Ratisp. et Divion. Baluzii, III idus Octobris, ut in anterioribus epistolis praesertim 44 et 45, quae synodi Romanae nomine similiter inscribuntur. Forte [Col. 0843D] melius. Certe ex epist. 59 liquet has litteras traditas fuisse Epiphanio tribuno, cui ex epist. 54 tradita pariter fuit epist. 44 ad Theodosium data III idus Octobris; unde omnes synodi nomine inscriptae, uti etiam sequens, eodem die in laudatis duobus codicibus Ratisp. et Divion. notantur. idibus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
[Col. 0842B] Λέων ἐπίσκοπος, καὶ ἡ ἁγία σύνοδος ἡ ἐν τῇ πόλει Ῥωμαίων συναχθεῖσα, κλήρῳ, ἀξιωματικοῖς, καὶ παντὶ τῷ λάῳ, τοῖς οἶκοῦσιν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀγαπητοῖς υἱοῖς, ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Εἶς γνῶσιν ἡμῖν ἐλθόντων ἅπερ ἐν τῇ Ἐφέσῳ παρὰ τὴν προσδοκίαν πάντων πέπρακται, μεγάλῃ λύπῃ τὴν ψυχὴν ἡμῶν ὁμολογοῦμεν συγχυθῆναι, οὐδὲ τοσοῦτον ἐξεῖναι τῇ ἀνομίᾳ εὐχερῶς 934 ἠδυνἡθημεν πιστεῦσαι, εἶ μὴ ὁ υἱὸς ἡμῶν Ἰλαρίων ὁ διάκονος, ὅς τις εἶς τόπον τὸν ἡμέτερον μετ` ἄλλων ἵνα παραγένηται ἐν τῇ συνόδῳ ἀποσταλεὶς, φεύγων ὑπέστρεψεν, ἐκκλίνων τῆς ἀδικίας κοινωνὸς γενέσθαι. Εἶ καὶ τὰ μάλιστα φωνὴ ἀντιλογίας ἐκεῖσε ἀπὸ τῶν ἡμετέρων προβέβληκεν· ἥν τινα ὁ τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος, ὅς τις ἑαυτῷ διὰ τῆς ἀμέτρου δυναστείας τὸ πᾶν ἐξεδίκει, ἀκοῦσαι κατέπτυσεν, εἶς κοινωνίαν τῆς αὐτοῦ προαιρέσεως ἄκοντας ἕλκων τοὺς ἐπισκόπους, ἵνα διὰ τὴν βίαν ἀναγκασθῶσιν ὑπογράψαι, οἵ τινες οὐδὲ μίαν καθαιρέσεως ἀφορμὴν ἱκανὴν εὑρεῖν ἡδυνήθησαν. Ἀλλὰ ταύτην τὴν τόλμην τῷ εὐσεβεῖ καὶ Χριστιανῷ βασιλεῖ πιστεύομεν οὐδαμῶς ἀρέσαι δύνασθαι. Νῦν μέντοι ἐπειδὴ τὴν ἐκκλησίαν ὑμῶν ταύτῇ τῇ πράξει ἔγνωμεν διασκορπισθεῖσαν, παραμυθητέους καὶ προτρεπτέους ὑμᾶς εἶναι πιστεύρμεν διὰ τῶν ἡμετέρων ἐπιστολῶν, [Col. 0844A] ἵνα ὑπὲρ τῆς καθολικῆς πίστεως τῆς ἐκδικίας, τῇ τῶν ἀπίστων ἀνομίᾳ ἐναντιώσησθε. Οὐ γὰρ βουλόμεθα τὴν ἀγάπην ὑμῶν, ταύτῃ τῇ λὑπῃ καταφορτίζεσθαι, ὅθαν μείζων δόξα τῇ ὑμετέρᾳ παραμονῇ ἐπακολουθῇ ἵνα ἀπὸ τοῦ δεδοκιμασμένου ἐπισκόπου ὑμῶν, οὐδὲ μία ὑμᾶς ἀπειλὴ, οὐδὲ εἷς φόβος ἀποσπάσαι δυνήσεται· εἴ τις γὰρ ὑγιαίνοντος καὶ ζῶντος Φλαβιανοῦ τοῦ ἐπισκόπου (ὑμῶν) τὴν ἀρχιερωσύνην αὐτοῦ τολμήσει ὑπεισελθεῖν, οὐδέποτε εἶς κοινωνίαν ἡμετέραν γενήσεται, οὐδὲ μεταξὺ τῶν ἐπισκόπων δυνήσεται ἀριθμηθῆναι. Ἡμεῖς γὰρ καθάπερ Νεστόριον ἐν τῇ αὐτοῦ διαστροφῇ ἀναθεματίσαμεν, οὕτως καὶ ἐκείνους οἵ τινες τὴν ἀλήθειαν τῆς σάρκοθς ἡμῶν ἐν τῷ Κυρίῳ Ἰησοῦ Χριστῷ 936 ἀρνοῦνται, ὁμοίᾳ ἀφοσιώσει καταδικάζομεν. Στήκετε τοίνυν ἐν τῷ πνεύματι τῆς (καθολικῆς) ἀληθείας, καὶ τὴν ἀποστολικὴν προτροπὴν τῇ διακονίᾳ τοῦ ἡμετέρου στόματος δέξασθε· ἐπειδὴ ὑμῖν κεχάρισθαι ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ, οὐ μόνον ἵνα εἶς αὐτόν πιστεύητε, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ πάσχειν. Μὴ θέλητε ὑπολαμβάνειν, ἀγαπητοὶ, ὅτι τῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ ἐκκλησίᾳ ἀπολειφθήσεται ἢ ὑστερήσει ποτὲ ἡ θεῖα Ἐκκλησία [Forte ἐκδικία]. Ἐκλάμπει γὰρ τῆς πίστεως τὸ καθαρὸν, ὅταν ἀπ` οὐτῆς ὁ ῥύπος τῆς πλάνης χωρισθῇ. Ὅθεν πάλιν καὶ πάλιν ὑμᾶς ἐνώπιον τοῦ Κυρίου διάμαρτυρόμεθα ὁμοῦ καὶ ὑπομιμνήσκομεν, ἵνα ἀπό τῆς πίστεως ἐν ᾗ τεθεμελιωμένοι ἐστὲ, καὶ ἐν ᾗ τὸν Χριστιανικώτατον βασιλέα οἴδαμεν παραμένειν, μήτε ἑνέδραις, μήτε τισὶν ἀπάταις μετακινηθείητε· ἀλλ` εἶς τὸ πρόσωπον τοῦ ἐπισκόπου ὑμῶν ἐκεῖνον τοῖς ὀφθαλμοῖς κατέχητε, ὑπὲρ οὗ αὐτὸς πάντα παθεῖν ἅπερ ἐπηνέχθη οὐκ ἐφοβήθη· οὗτινος ἐν πᾶσι μιμητὰς ὑμᾶς γενέσθαι ἐπιθυμοῦμεν, ἵνα κοινὸν μετ` αὐτοῦ τὸν στέφανον τῆς πίστεως λαμβάνειν δυνηθείητε.
Adhortatur eos ad constantiam in omni bono, maxime fidei et charitatis, et detestatur acta secundi concilii Ephesini.
[Col. 0843] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
[Col. 0843C] 937 [Col. 0844C] Mss. collect. Chalcedonensis habent: Leo episcopus et sancta synodus, quae in Romana civitate collecta est, Fausto, Martino, Petro, Magno, Eliae presbyteris et archimandritis monasteriorum Constantinopolitanorum dilectissimis filiis in Domino salutem. Parum absimiliter Vulgati, quos Quesnellus secutus est. Solum in secunda editione post nomen Eliae addidit et Emmanueli, qui in Graeca versione legitur, et hanc notationem subjecit: «Cotelerius in notis ad Graec. vers. suspicatur ex Magno et Elia coaluisse Manuelium. Pace viri doctissimi dixerim, contrarium mihi apparet [Col. 0844D] verisimilius. Nam Emmanuel inter archimandritas Constantinopolitanos semper nominatur, et apud Leonem epist. 53 (nunc 71) et in actis Chalced. concilii act. 4, in qua iidem synodum ingredi jubentur, et eorumdem supplex ad Marcianum Augustum libellus relertur; nusquam vero Magnus et Elias leguntur. Quamobrem errore librarii Magnus et Elias pro Manuelio positi sunt; vel certe dicendum utrumque post scriptam hanc epistolam vel fato functum esse, vel Eutychi adhaesisse, eamque ob causam esse praetermissos.» Nos ob rationem ejusmodi praetulimus [Col. 0845C] lectionem codicis Ratisponensis, quae dum Magnum et Eliam omittit, Emmanuel autem exhibet. Graeca etiam antiqua versione confirmatur, probabilissimamque demonstrat Quesnelli conjecturam Magnum et Eliam pro Manuele perperam irrepsisse. LEO et sancta SYNODUS, quae in urbe Roma [Col. 0843C] convenit, FAUSTO, MARTINO, PETRO, et EMMANUELI presbyteris et archimandritis Constantinopolitanis, dilectissimis filiis in Domino salutem.
Quamvis ea quae ad Constantinopolitanam Ecclesiam [Col. 0845A] scripsimus sollicitudinem devotionis vestrae latere [Col. 0845C] Ita ex mss. Ratisp. et collect. Chalcedon. atque [Col. 0845D] Veneto collect. 22. Editi, non possunt. Codex Ottobon. collect. 23, non possint. non possent, tamen etiam specialibus dilectionem vestram litteris cohortandam esse credidimus, ut memores sanctae [Col. 0845D] Cod. Grim. et Ottobon., promissionis. In Ratispon. deest sanctae. professionis vestrae, quae proprie in fide et charitate consistit, omnia scandala quae contra pacem Ecclesiae orta sunt a vestris cordibus repellatis, beati Apostoli sententiam pia mente retinentes: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 9) ; et custodientes [Col. 0845D] Vulgati unitatem. Praevaluit auctoritas mss. Ratisp. et collectionis Chalcedon. nec non Veneti collect. 22. Favet et cod. Ottobon. collect. 23, in quo, unanimitatem cum fratre et coepiscopo nostro Flaviano. unanimitatem cum fratre nostro Flaviano episcopo, quem ad tempus Dominus permisit impiorum factione tentari, ut probatum sibi sacerdotem suum perseverantiae merito faceret 939 clariorem. Hae autem perturbationes necesse est ut, auxiliante Dei gratia, celeriter destruantur, [Col. 0845D] Sic plerique codices ac editiones. Quesnellus, ut omne. Duo codd. Vatt. collect. Chalcedon., ut quod reprobum est. et omne quod reprobum est [Col. 0845B] ab Ecclesiae puritate, quae nec maculam nec rugam recipit (Ephes. V, 27) , respuatur: maxime cum ab insana imperitia in hoc usque proruptum sit, ut contra sacramentum salutis humanae, incarnationis Domini nostri Jesu Christi veritas denegetur, et antiquae fidei praedicator atque defensor, quia non acquievit blasphemiis quas olim sancti Patres nostri in multis haereticis damnaverunt, subjiciatur injuriis; in quo utique omnium Domini sacerdotum reverentia [Col. 0845D] Quesnellus laeditur in margine. caeditur, et universa corporis Christi membra pulsantur. Sed quia gloriosum nobis est quidquid nos pati Deus voluerit pro veritate tolerare, in consortium vos patientiae paternis exhortationibus advocamus, ut per dilectionem vestram omnibus Deo servientibus quae scripsimus innotescant, et inimicis Evangelii [Col. 0845C] resistentes, nec pastoris vestri dilectionem, nec [Col. 0845D] Idem Quesn. in marg.: Alias, unanimitatem. Cod. Ottobon., veritatem. unitatem catholicae fidei deseratis. Quoniam ea quae in Epheso nuper contra justitiam vel canonum disciplinam per unius hominis [Col. 0845D] Editi, impudentiam. Cod. Ratisp., impatientiam. [Col. 0846C] Codd. collect. Chalced. et Veneti S. Marci, potentiam. Solus codex Divionensis Baluzii habet impotentiam, ita tamen ut litteris in affixa sint puncta quae indicant illas esse expungendas. Vocis impotentiae significatio pro immoderata potentia Leoni familiaris in superioribus epistolis, ubi de Dioscoro loquitur, [Col. 0846D] ignota fuisse videtur iis qui vel puncta affixere, vel ex impotentiam scripserunt impudentiam aut impatientiam. Impotentiam quidem legit etiam Graecus interpres, ex cujus versione immodicam potentiam Cotelerius reddidit. impotentiam gesta sunt, nulla catholicae fidei ratio rata esse permittit. Data [Col. 0846D] Ita mss. Quesnelli cum duobus Baluzii et quatuor nostris collect. Chalcedon. nec non Veneto collect. 22 et Ottobon. collect. 23. Codd. Divion. Baluzii, et noster Ratisp., III idus Octobris, forte melius ut videre est ex annot. 15 (col. 843 g ) in ep. praeced. Vulgati Quesnello anteriores, VIII idus Octobris. idibus Octobris, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
938 Λέων ἐπίσκοπος, καὶ ἡ ἁγία σύνοδος ἡ ἐν τῇ πόλει Ῥωμαίων συναχθεῖσα, Φαυστίνῳ, Μαρτίνῳ, Πέτρῳ, Μανουηλίῳ, πρεσβυτέροις καὶ ἀρχιμανδρίταις μοναστηρίων Κωνσταντινουπόλεως.
Εἶ καὶ τὰ μάλιστα ἐκεῖνα ἃ τῇ τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν Ἐκκλησίᾳ γεγραφήκαμεν, τὴν φροντίδα τῆς ὑμετέρας ἀγάπης λαθεῖν οὐκ ἠδυνήθη, ὅμως καὶ ἶδικοῖς γράμμασι τὴν ἀγάπην ὑμῶν προτρέψασθαι ἀκόλουθον εἶναι ἡγησάμεθα, ἵνα μεμνημένοι τῆς ἁγίας (ἐπαγγελίας ὑμῶν,) ἥ τις ἶδικῶς ἐν πίστει καὶ ἀγάπῃ συνίσταται, πάντα τὰ σκάνδαλα τὰ κατέναντι τῆς ἐκκλησίας διεγερθέντα, ἀπὸ τῆς ὑμετέρας καρδίας ἀποβάλησθε· τοῦ μακαρίου ἀποστόλου τὰς ἀποφάσεις εὐσεβεῖ γνώμῃ διακατέχοντες· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ` ὃ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω· καὶ φυλάττοντες ὁμοψυχίαν μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ ἡμῶν Φλαβιανοῦ τοῦ ἐπισκόπου, ὅν τινα πρὸς καιρὸν ὁ κύριος συνεχώρησε τῶν ἀσεβῶν ταῖς ἐπισκευαῖς πειραθῆναι, ἵνα δόκιμον ἑαυτῷ τὸν ἴδιον ἀρχιερέα, 940 διὰ τῆς ὑπομονῆς ποιήσῃ λαμπρότερον, αὗται γὰρ αἱ ταραχαὶ ἀναγκαίως, βοηθούσης τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος, τάχιον [Col. 0846B] διαλυθήσονται, καὶ πᾶν τὸ ἀποδοκιμασθὲν, ἀπὸ τῆς καθαρότητος τῆς ἐκκλησίας, ἥτις οὔτε σπῖλον οὔτε ῥυτίδα ἐπιδέχεται, ἀποῤῥιφήσεται· μάλιστα ὅτι ἁπὸ τῆς μανιώδους αἶτίας [Forte ἀμαθίας] εἶς τοσοῦτον ἔφθασαν, ἵνα κατέναντι τοῦ μυστηρίου τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων, ἡ τῆς ἐνσαρκώσεως τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀλήθεια ἀρνήσηται, καὶ ὁ τῆς ἀρχαίας πίστεως κήρυξ καὶ ἔκδικος, ἐπειδὴ οὐ συνέθετο ταῖς βλασφημίαις, ἅς τινας πρὸ πολλοῦ οἱ ἅγιοι πατέρες ἡμῶν εἶς πολλοὺς αἱρετικοὺς καθεῖλαν, ὑποβληθείη ὕβρεσιν· ἐν ᾧ δηλαδὴ πάντων τῶν τοῦ κυρίου ἱερέων ἡ αἶδὼς τύπτεται, καὶ ὅλα τὰ μέλη τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ. Ἀλλ` ἐπειδὴ ἔνδοξον ἡμῖν ἐστιν, εἴ τι ἂν ἡμᾶς παθεῖν ὁ θεὸς βουληθείη, [καὶ] ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ὑπενέγκαι, εἶς κοινωνίαν ἡμεῖς τῆς ὑπομονῆς πατρικαῖς προτροπαῖς παρακαλούμεθα· ἵνα διὰ τῆς ἀγάπης ὑμῶν πᾶσι τοῖς τῷ Θεῷ δουλεύουσιν ἃ ἐγράψαμεν φανερωθείη· ἵνα τοῖς ἐχθροῖς τοῦ εὐαγγελίου ἀνεστηκοτες, μήτε τοῦ ποιμένος (ὑμῶν) τὴν ἀγάπην, μήτε τὴν μονάδα τῆς καθολικῆς πίστεως καταλείψητε. Ἐπειδὴ ἐκεῖνα τὰ ἐν Ἐφέσῳ ἐπὶ τοῦ παρόντος κατέναντι τῆς ἀληθείας καὶ τῶν κανόνων τῆς ἐπιστήμης δι` ἑνὸς ἀνθρώπου ἄμετρον δυνασείαν πεπραγμένα, οὐδὲ μία τῆς καθολικῆς πίστεως ἀκολουθία δεκτέα εἶναι συγχωρεῖ.
I. Merito se accurrere ad apostolicam sedem, tot praerogativis supra caeteras eminentem. —II. In laudes S. Leonis excurrit, commendatque zelum in Manichaeos, et epistolam ad Flavianum. —III. Quam [Col. 0847] immerito depositus fuerit, nec in jus vocatus, conqueritur. —IV. Susceptos a se pro Ecclesia labores enumerat. —V. Orat ne sedem apostolicam appellans repellatur; cui fidem suam probari optat ex scriptis suis; quae indicat. —VI. Sibi a Leone cupit induci quid de Ephesina sententia agere debeat. —VII. Legatos suos Leoni, seque ejus precibus ac sollicitudini commendat; se aliosque litteris imperatoriis retineri, ne ad pontificem se conferant.
[Col. 0847] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Si Paulus, praeco veritatis, tuba Spiritus sancti, ad magnum Petrum se contulit, ut iis qui Antiochiae de legali conversatione ambigebant explicationem ab illo referret, multo magis nos humiles et pusilli ad apostolicam sedem vestram accurrimus, ut Ecclesiarum ulceribus remedium a vobis accipiamus. Vobis enim primas in omnibus tenere convenit. Multis siquidem praerogativis ornatur sedes vestra. Etenim alias urbes ornat vel magnitudo, vel pulchritudo, vel habitatorum frequentia; nonnullas etiam quae his carent spiritualia quaedam dona illustrant: vestrae vero bonorum affluentiam, bonorum largitor dedit. Illa enim omnium maxima et clarissima, quae et orbi terrarum praesidet, et incolarum multitudine [Col. 0847B] redundat. Ad haec 944 imperium, quod rerum nunc potitur, et suum ipsa nomen subditis impertiit. Praecipue autem illam fides ornat, cujus testis idoneus est divinus Paulus clamans: Fides vestra annuntiatur in universo mundo (Rom. I, 8) . Quod si statim post suscepta salutaris praedicationis semina mirabiles hos fructus uberrime protulit, praedicandae quae in ea nunc viget pietati quaenam par esse possit oratio? Habet praeterea communium patrum magistrorumque veritatis Petri et Pauli sepulcra, fidelium animas illuminantia. Quorum beatissimum ac divinum par, in Oriente quidem exortum est, et radios quaquaversum diffudit; sed in Occidente vitae occasum ultro subiit, atque inde nunc orbem universum collustrat. Hi sedem vestram nobilissimam reddiderunt; hic [Col. 0847C] bonorum vestrorum est apex. At illorum sedem nunc etiam illorum Deus illustravit, dum in ea sanctitatem vestram rectae fidei radios fundentem constituit.
Cujus quidem rei cum alia multa in promptu sint argumenta, sufficit zelus vester adversus infames Manichaeos, quem sanctitas vestra [Col. 0848D] An. scilicet 444, quo edita fuit ep. 7 in Manich. nuper exeruit, et quo rerum divinarum studio vester in Deum sit amor patefecit. Sufficiunt et quae nunc a vobis scripta sunt, ut apostolicum characterem vestrum ostendant. Incidimus namque in illa quae de Dei Salvatorisque nostri incarnatione sanctitas vestra [Col. 0848D] Laudatur epist. 28, ad Flavianum. scripsit, et admirati sumus exactam operis diligentiam. Utraque enim eamdem opera declarabat, et [Col. 0849A] aeternam ex aeterno Patre Unigeniti Divinitatem, et ejusdem ex Abrahae et David semine humanitatem, ac similem per omnia nobis fuisse assumptam naturam, hoc uno dissimilem quod peccati expers manserit, quippe quae non ex natura, sed ex libera voluntate nascitur. Et hoc praeterea litterae continebant, unum esse unigenitum Dei Filium, et impatibilem ejus 946 Divinitatem, quae nec verti queat, nec mutari, sicut et qui ipsum genuit Pater, et Spiritus sanctus. Ideoque patibilem naturam sumpsisse, quia divina natura passionem non recipiebat: ut per carnis propriae passionem impassibilitatem iis qui in ipsum crederent largiretur. Haec et alia his cognata litteris continebantur. Nos vero spiritualem sapientiam tuam admirati, Spiritus sancti gratiam, quae per vos [Col. 0849B] locuta est, laudibus extulimus, rogamusque, et obsecramus, et precamur, et supplices oramus sanctitatem tuam, ut tempestate jactatis Dei Ecclesiis opem ferat.
Cum enim [Col. 0849D] Apud Baronium ad an. 449, num. 116 et seqq., haec epistola Latine describitur ex versione Federici Metii utriusque linguae peritissimi, ut liquet ex num. 124. Hic autem voces διὰ τῶν ἀποσταλέντων neutrius generis accipiens, reddidit, per ea quae a vestra sanctitate Ephesum scripta sunt; qua in significatione [Col. 0850D] intelligendae essent litterae ad synodum Ephesinam, id est epist. 33, quam quidem Theodoritum accepisse una cum epist. 28 ad Flavianum diximus ex ejusdem epist. 121 ad Anatolium. per eos quos sanctitas tua Ephesum misit tempestatis exitum speraremus, in graviorem procellam delapsi sumus. Alexandrinorum quippe justissimus antistes haudquaquam contentus fuit iniqua hac et injustissima depositione sanctissimi Deoque charissimi Constantinopolitanorum episcopi Domini Flaviani, neque ipsius animam explevit consimilis strages aliorum episcoporum; sed me quoque absentem calamo similiter jugulavit, nec in jus vocatum, nec praesentem accusatum, nec interrogatum de Dei ac Salvatoris nostri incarnatione quid sentiam. Et homicidas quidem, ac sepulcrorum effractores, alienarumque nuptiarum invasores, non prius condemnant judices, quam vel ipsi objecta crimina [Col. 0849C] confessione sua firmarint, vel ab aliis aperte fuerint convicti. Nos autem hic in divinis legibus enutritus [Col. 0850D] Apud Quesnellum; triginta mansionibus. Vocem quinque ex Graeco supplevimus. triginta quinque mansionibus distantes condemnavit ut voluit. Neque nunc tantum hoc fecit, sed anno etiam superiore, cum eo profecti essent duo viri Apollinaris morbo infecti, 948 et calumnias in nos texuissent, consurgens in Ecclesia nos anathemate confixit; idque cum ad eum scripsissem, et quae sentirem per litteras exposuissem.
Ego vero Ecclesiae sane tempestatem defleo, caeterum quieti studeo. Sex enim et viginti annis commissam mihi ab universorum Deo Ecclesiam precum vestrarum auxilio cum rexerim; neque sub beatissimo Theodoto antistite Orientis, neque sub iis qui illi in Antiochenorum sede successerunt, vel minimam reprehensionem sustinui; sed divina mihi cooperante gratia, supra mille animas Marcionis [Col. 0849D] morbo liberavi, multasque alias ex Arii et Eunomii partibus ad Christum Dominum perduxi. Et octingentarum Ecclesiarum pastoralem curam sortitus sum, tot enim Cyrus habet paroecias, in quibus precum [Col. 0851A] vestrarum auxilio lolium nullum relictum est, sed omnibus haereticis erroribus grex noster ereptus est. Novit qui omnia conspicit, quot lapides ab infandis haereticis in me conjectos exceperim; quot mihi multis in urbibus Orientis certamina fuerint adversus gentiles, adversus Judaeos et adversus errorem omnem haereticum. Et post tantos sudores ac labores indicta causa condemnatus sum.
At ego apostolicae vestrae sedis exspecto sententiam, et oro atque obtestor sanctitatem vestram ut mihi rectum ac justum tribunal vestrum [Col. 0851D] Graecus textus habet ἐπικαλουμένῳ. Verbum autem ἐπικαλέομαι pro appellare ad superiorem judicem frequenter accipitur. Ita Actor. C. XXV, v. 11: Καίσαρα ἐπικαλοῦμαι, Caesarem appello; et Jo. Chrysostomus in epistola ad Innocentium papam apud Constantium epist. 4, p. 778, ἡμῶν σύνοδον ἐπικαλουμένων, nobis synodum appellantibus. Alia tria Plutarchi exempla [Col. 0852D] in Lexico Roberti Constantini invenire licebit. Hinc appellantis potius quam invocantis significationem Metii interpretatio expressit his verbis apud Baronium loco allegato n. 121: Supplico et obsecro ut mihi appellanti justum vestrum et rectum judicium opem ferat, etc. De hac vero Theodoreti appellatione vide nostras observationes in Quesnelli dissert. 10. invocanti opem ferat, jubeatque ad vos venire, et doctrinam meam apostolicis vestigiis inhaerentem ostendere. Sunt enim mihi, quae partim ante annos viginti, 950 partim ante octodecim, partim ante [Col. 0851B] quindecim, partim ante duodecim scripsi, quaedam contra Arianos et Eunomianos, quaedam contra Judaeos et gentiles, quaedam contra magos, qui sunt in Perside, alia de universali providentia, et alia rursus de theologia, deque divina incarnatione. Exposita etiam sunt a me per divinam gratiam tum apostolica scripta, tum prophetica oracula. Et facile est ex his cognoscere an stabilem fidei regulam servarim, an ab ejus rectitudine deflexerim. Sed nolite, obsecro, supplices meas preces respuere, nec miseram meam canitiem post multos labores contumeliose tractatam despicere.
Ante omnia ut a vobis docear oro an me oporteat in hac injusta depositione acquiescere, an non; vestram enim sententiam exspecto. Quod si [Col. 0851C] in judicatis manere me jusseritis, manebo, neque ulli hominum deinceps molestus ero, sed rectum Dei Salvatorisque nostri judicium exspectabo. Me quidem, testis est Dominus Deus, honoris et gloriae cura non tangit, sed scandali quod injectum est: quia multi e simplicioribus, atque ii maxime qui ex diversis haeresibus opera nostra emerserunt, sedem illorum qui condemnarunt, attendentes, haereticos nos fortasse existimabunt, cum dogmatis perfectionem perspicere non possint, quodque episcopatu tot annis gesto, non domum acquisierim, non agrum, non obolum, non sepulcrum; sed spontaneam paupertatem amplexus sim, et ea quae a parentibus ad nos pervenerant, post illorum mortem statim distribuerim, ut sciunt omnes qui habitant in Oriente.
Prae omnibus autem sacrum Deoque charum caput vestrum obsecro ut precibus mihi opem et auxilium ferat. Haec per reverentissimos Deoque charissimos presbyteros, Hypatium et Abramium chorepiscopos, et Alypium monachorum qui apud nos sunt exarchum, sanctitati vestrae suggessi: quandoquidem ne ad vos 952 contenderem, regiarum litterarum vincula retinuerunt, quemadmodum [Col. 0853A] et alios. Et sanctitatem vestram oro ut et paterno affectu illos videat, et sinceras aures vestras illis benignas praebeat, et calumniis vexatam ac sine causa impugnatam senectutem meam studio et providentia vestra dignetur, tum ante omnia fidei insidiis appetitae quam maximam potest curam gerat, paternamque haereditatem Ecclesiis integram custodiat: ut pro his etiam paratas remunerationes a munifico et liberali Domino sanctitas vestra recipiat.
941 Λέοντι ἐπισκόπῳ Ῥώμης.
Εἶ Παῦλος τῆς ἀληθείας ὁ κήρυξ, ἡ τοῦ ἁγίου πνεύματος σάλπιγξ, πρὸς τὸν μέγαν ἔδραμε Πέτρον, ὥστε τοῖς ἐν Ἀντιοχείᾳ περὶ τῆς κατὰ νόμον πολιτείας ἀμφισβητοῦσι παρ` αὐτοῦ κομίσαι τὴν λύσιν, πολλῶ μᾶλλον ἡμεῖς οἱ εὐτελεῖς καὶ σμικροὶ, πρὸς τὸν ἀποστολικὸν ὑμῶν τρέχομεν θρόνον. Ὥστε παρ` ὑμῶν λαβεῖν τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν ἕλκεσι θεραπείαν. Διὰ πάντα γὰρ ὑμῶν τὸ πρωτεύειν ἁρμόττει. Πολλοῖς γὰρ ὁ ὑμέτερος θρόνος κοσμεῖται πλεονεκτήμασι. Τὰς μὲν γὰρ ἄλλας πόλεις ἢ μέγεθος, ἢ κάλλος, ἢ πλῆθος τῶν οἶκητόρων κοσμεῖ. Τούτων δὲ ἐστερημένας πνευματικὰ τινὰ λαμπρύνει χαρίσματα· τῇ δὲ ὑμετέρᾳ φορὰν ἕδωκεν ἀγαθῶν ὁ τῶν ἀγαθῶν χορηγός. Ἡ γὰρ αὐτὴ πασῶν μεγίστη, καὶ λαμπροτάτη, καὶ τῆς οἶκουμένης προκαθημένη, καὶ τῷ πλήθει τῶν οικητόρων κυμαίνουσα. Πρὸς δὲ τούτοις, 943 καὶ νῦν κρατοῦσαν ἡγεμονίαν ἐβλάστησε· καὶ τῆς οἶκείας προσηγορίας τοῖς ἀρχομένοις μετέδωκε. Κοσμεῖ δὲ αὐτὴν διαφερόντως ἡ πίστις καὶ μάρτυρ ἀξιόχρεως ὁ θεῖος ἀπόστολος βοῶν, ὅτι ἡ πίστις ὑμῶν καταγγέλλεται ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. Εἶ δὲ εὐθὺς δεξαμένη τὰ τοῦ σωτηρίου κηρύγματος σπέρματα, τοῖς ἀξιαγάστοις τούτοις ἐβεβρίθει καρποῖς, τίς ἀπόχρη λόγος τὴν νῦν ἐν αὐτῇ πολιτευομένην εὐσέβειαν εὐφημῆσαι_ ἔχει δὲ καὶ τῶν κοινῶν πατέρων καὶ διδασκάλων τῆς ἀληθείας Πέτρου καὶ Παύλου τὰς θήκας, τῶν πιστῶν τὰς ψυχὰς φωτιζούσας. Ἡ δὲ τρισμακαρία τούτων καὶ θεῖα ξυνωρὶς ἀνέτειλε μὲν ἐν τεετιγρ_ͅ ἐῴᾳ, καὶ πάντοσε τὰς ἀκτῖνας ἐξέπεμψεν. Ἑν δέ τῇ δύσει προθύμως ἐδέξατο τὰς τοῦ βίου δυσμὰς, κᾀκεῖθεν νῦν καταυγάζει τὴν οἶκουμένην. Οὗτοι τὸν ὑμέτερον περιφανέστατον ἀπέφῃναν θρόνον. Οὗτος τῶν ὰγαθῶν τῶν ὑμετέρων ὁ κολοφών. Ὁ δ` ἐκείνων θεὸς καὶ νῦν τὸν ἐκείνων ἐλάμπρυνε θρόνον, τὴν ὑμετέραν ἁγιωσυνήν ἱδρύσας ἐν τούτῳ τῆς ὀρθοδοξίας τάς ἀκτῖνας ἀφιεῖσαν.
Καὶ τούτουπγρ_ολλὰ μὲν ἐστιν εὑρεῖν καὶ ἄλλα τεκμήρια· ἀρκεῖ δὲ ὑμῶν καὶ ὁ κατὰ τῶν δυσωνύμων Μανιχαίων ζῆλος, ὃν πρώην ὑμῶν ἡ ὁσιότης ἐγύμνασε, δείξασα τὴν περὶ τὰ θεῖα τῆς ὑμετέρας φιλοθεΐας σπουδήν. Ἀπόχρη καὶ τὰ νῦν παρ` ὑμῶν γραφέντα τὸν Ἀποστολικὸν ὑμῶν χαρακτῆρα δηλῶσαι. Ἐντετυχήκαμεν γὰρ τοῖς παρὰ τῆς σῆς γραφεῖσι ὁσιότητος περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ὑμῶν ἐνανθρωπήσεως, καὶ ἐθαυμάσαμεν τὴν τῶν γεγραμμένων ἀκρίβειαν. Ἀμφότερα γὰρ κατὰ ταυτὸν ἐδήλου, καὶ τὴν ἐκ τοῦ ἀϊδίου πατρὸς ἀΐδιον θεότητα τοῦ μονογενοῦς, καὶ τὴν ἐκ σπέρματος Ἀβραὰμ καὶ Δαβὶδ ἀνθρωπότητα. Καὶ ὅτι κατὰ πάντα ἡμῖν ἡ ληφθεῖσα φύσις ἐῴκει, μόνον δὲ ἀνόμοιος ἦὲ τῷ πάσης ἁμαρτίας ἀμύητος διαμεῖναι ἐπειδήπερ οὐκ ἐκ φύσεως, ἀλλ` ἐκ προαιρέσεως αὕτη φύεται. εἷχε δὲ καὶ τοῦτο τὰ γράμματα, ὡς εἷς μὲν ὁ 945 μονογενὴς τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἀπαθὴς δὲ αὐτοῦ ἡ θεότης, καὶ ἄτρεπτος, καὶ ἀναλλοίωτος, καθάπερ ὁ γεννήσας αὐτὸν πατὴρ, καὶ τό πανάγιον πνεῦμα. Καὶ διὰ τοῦτο τὴν παθητὴν ἔλαβε φύσιν, ἐπειδήπερ ἡ θεῖα φύσις οὐκ ἐδὲχετο πάθος ἵνα τῷ πάθει τῆς ἶδίας σαρκὸς τὴν ἀπάθειαν τοῖς εἶς αὐτὸν πεπιστευκόσι χαρίσηται. Ταῦτα καὶ ὅσα τούτοις ἐστὶ συγγενῆ, περιεῖχε τὰ γραμματα. Ἡμεῖς δὲ τὴν πνευματικήν σου σοφίαν θαυμάσαντες, τὴν δι` ὑμῶν φθεγξαμένην τοῦ ἁγὶου πνεύματος ἀνυμνήσαμεν χάριν καὶ παρακαλοῦμεν, καὶ ἀντιβολοῦμεν, καὶ δεόμεθα, καὶ ἶκετέυομέν σου τὴν ἁγιωσύνην, ἐπαμμῦναι ταῖς τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις χειμαζομέναις.
Λύσιν γὰρ ἔσεσθαι τοῦ κλύδωνος προσδοκήσαντες διὰ τῶν παρὰ τῆς ὑμετέρας ἁγιωσύνης εἶς τὴν Ἔφεσον ἀποσταλέντων, χαλεπωτέρᾳ περιπεπτώκαμεν ζάλῃ. Ὁ γὰρ τῆς Ἀλεξανδρείας δικαιότατος πρόεδρος οὐκ ἠρκέσθη τῇ ἀνόμῳ ταύτῃ καὶ ἀδικωτάτῃ καθαιρέσει τοῦ ἁγιωτάτου καὶ θεοφιλεστάτου τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν ἐπισκόπου τοῦ Κυρίου Φλαυιανοῦ, οὐδὲ ἐνέπλησεν αὐτοῦ τὸν θυμὸν τῶν ἄλλων ἐπισκόπων ἡ παραπλησία σφαγή. Ἀλλὰ κᾀμὲ τὸν ἀπόντα ὁμοίως καλάμῳ κατέσφαξεν, οὔτε καλέσας εἶς κριτήριον, οὔτε παρόντα κρίνας, οὐκ ἐρωτήσας τίνα φρονῶ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν ἐνανθρωπήσεως. Καὶ τοὺς μὲν ἀνδροφόνους, καί τυμβωρύχους, καὶ τοὺς τὰς ἀλλοτρίας συλήσαντας εὐνὰς, οὐ πρότερον κατακρίνοισιν οἱ δικάζοντες, ἕως ἂν ἢ αὐτοὶ τὰς κατηγορίας ταῖς ὁμολογίαις κυρώσωσιν, ἢ παρ` ἑτέρων ἐναργῶς ἐλεγχθῶσιν. Ἡμᾶς δὲ ὁ τοῖς θείοις νόμοις ἐντεθραμμένος πέντε καὶ τριάκοντα σταθμοῖς ἀφεστηκότας κατέκρινεν ὡς ἠθέλησε. Καὶ τουτιγρ_το οὐ νῦν μόνον πεποίηκεν, ἀλλὰ καὶ πέρυσι μετὰ δύο ἄνδρας τῶν τῆν Ἀπολιναρίου νόσον 947 εἶσδοξαμένων ἐκεῖσε δραμόντας, καὶ συκοφαντίας καθ` ἡμῶν ὑφήναντας, ἀναστὰς ἐπ` ἐκκλησίας ἡμᾶς ἀνεθεμάτισε. Καὶ ταῦτα ἐμοῦ γράψαντος πρὸς αὐτὸν, καὶ ἃ φρονῶ διὰ γραμμάτων δηλώσαντος.
Ἐγὼ δὲ ὀδύρομαι μὲν τῆς ἐκκλησίας τὸν κλύδωνα, τὴν δὲ ἡσυχίαν ἀσπάζομαι. Ἓξ γὰρ καὶ εἴκοσι ἔτη τήν ἐγχειρισθεῖσάν μοι παρὰ τῶν ὅλων Ἐκκλησίαν ἶθύνας διὰ τὰς ὑμετέρας εὐχὰς, οὐκ ἐπὶ τοῦ μακαριωτάτου Θεοδότου τοῦ τῆς ἀνατολῆς προέδρου, οὐκ ἐπὶ τῶν μετὰ ἐκεῖνον τὸν τῶν Ἀντιοχέων διαδεξαμένων θρόνον, τὴν τυχοῦσαν μέμψιν ὑπέμεινα, ἀλλὰ τῆς θείας μοι χάριτος συνεργησάσης πλείους μὲν ἢ χιλίας ψυχὰς ἠλευθέρωσα τῆς Μαρκίωνος νόσου, πολλοῖς δὲ ἄλλοις ἐκ τῆς Ἀρείου καὶ Εὐνομίου συμμορίας προσήγαγον τῷ δεσπότῃ Χριστῷ. Καὶ ἐν ὀκτακοσίαις ἐκκλησίαις ἔλαχον ποιμαίνειν· τοσαύτας γὰρ ὁ Κύῤῥος παροικίας ἔχει, ἐν αἷς οὐδὲ ἕν διὰ τὰς ὐμετέρας εὐχὰς μεμένηκε ζιζάνιον· ἀλλὰ πάσης αἱρετικῆς ἐλευθέρωται πλάνης τὸ ἡμετέρον ποίμνιον. Οἶδεν ὁ πάντα ἐφορῶν πόσοις ἐδεξάμην λίθοις ὑπὸ τῶν δυσωνύμων κατ` ἐμοῦ πεμφθέντων αἶρετικῶν, πόσοις ἐν ταῖς πλείοσι τῆς ἀνατολῆς πόλεσιν ἔσχον ἀγῶνας πρὸς Ἔλληνας πρὸς Ἰουδαίους, πρὸς πᾶσαν πλάνην αἶρετικήν. Καὶ μετὰ τοσούτους ἱδρὼτας καὶ πόνους μὴ δικασάμενος κατεκρίθην.
Ἐγὼ δὲ τοῦ ἀποστολικοῦ ὑμῶν θρόνου περιμένω τὴν ψῆφον. Καὶ ἱκετεύω, καὶ ἀντιβολῶ τὴν σὴν ἁγιότητα, έπαμῦναί μοι τὸ ὸρθὸν ὑμῶν καὶ δίκαιον ἐπικαλουμένῳ κριτήριον, καὶ κελεῦσαι δραμεῖν πρὸς ὑμᾶς, καὶ ἐπιδεῖξαί μου τὴν διδασκαλίαν τοῖς ἀποστολικοῖς ἴχνεσιν ἐπομένην. Ἔστι γάρ μοι τὰ μὲν πρὸ εἴκοσι ἐτῶν συγγεγραμμένα, τὰ δὲ πρὸ 949 ὀκτωκαίδεκα, τὰ δὲ πρὸ πεντεκαίδεκα, τὰ δὲ πρὸ δυοκαίδεκα. Τὰ μὲν πρὸς Ἀρειανοὺς, καὶ Εὐνομιανοὺς, τὰ δὲ πρὸς Ἰουδαίους καὶ Ἕλληνας, τὰ δὲ πρὸς τοὺς ἐν Περσίδι μάγους, ἀλλὰ περὶ τῆς καθόλου προνοίας, ἕτερα δὲ περὶ θεολογίας, καὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως. Ἡρμήνευταί μοι διὰ τὴν θείαν χάριν, καὶ τὰ ἀποστολικὰ συγγράμματα, καὶ τὰ προφητικὰ θεσπίσματα· καὶ ῥᾴδιον ἐκ τούτου καταμαθεῖν, εἴτε ἀκλινῆ τὸν κανόνα τῆς πίστεως διετήρησα, εἴτε τὴν τούτου παρέβην εὐθύτητα. Ἀλλὰ μὴ διαπτύσητέ μου τὴν ἱκετείαν παρακαλῶ, μηδὲ τὴν ἀθλίαν μου παρίδητε πολιὰν μετὰ πολλοὺς ὑβρισμένην καμάτους.
Πρὸ δὲ πάντων, μαθεῖν ἀντιβολῶ παρ` ὑμῶν, εἴτε χρή με τέρψαι τὴν ἄδικον ταύτην καθαίρεσιν, εἴτε μή. Τὴν γὰρ ὑμετέραν προσμένω ψῆφον. Κᾃν κελεύσητε τοῖς καταψηφισαμένοις ἠμμεῖναι, ἐμμενῷ καὶ οὐδενὶ ἀνθρώπων ἐνοχλήσω λοιπόν, ἀλλὰ μενῶ τὸ ἀκλινὲς τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν κριτήριον. Ἐμοὶ δὲ, ὡς ὁ δεσπότης μαρτυρεὶ Θεὸς, οὐ τιμῆς μέλει καὶ δόξης, ἀλλὰ μόνον τοῦ γεγενημένου σκανδάλου· ὅτι πολλοὶ τῶν ἁπλουστέρων, καὶ μάλιστα εἶ ἐκ διαφόρων αἱρέσεων παρ` ἡμῶν ζωγρηθέντες, τῷ θρόνῳ τῶν κατακρινάντων προσεχόντες αἱρετικοὺς ἴσως ἡμᾶς ὑπολήψονται, τὴν τοῦ δόγματος ἀκρίβειαν κατιδεῖν οὐ δυνάμενοι· ὅτι τοσοῦτον χρόνον ἐπισκοπεύσας, οὐκ οἶκίαν ἐκτησάμην, οὐκ ἀγρὸν, οὐκ ὀβολὸν, οὐ τάφον, ἀλλὰ τὴν αὐτομάτην πενίαν, καὶ τὰ παρὰ τῶν πατέρων εἶς, ἡμᾶς ἐλθόντα μετὰ τὴν ἐκείνων τελευτὴν εὐθὺς διανείμας, ὡς ἴσασιν ἅπαντες οἱ τὴν ἑῲαν οἶκοῦντες.
[Col. 0852D] Πρὸ δὲ πάντων, ἱκετεύω τὴν ἱερὰν ὑμῶν καὶ τῷ Θεῷ φίλην κεφαλὴν, παρασχεῖν μοι τῶν προσευχῶν τὴν βόεεαχγρ_θειαν. Ταῦτα διὰ τῶν εὐλαβεστάτων καὶ θεοφιλεστάτων πρεσβύτερων Ὑπατίου καὶ Ἀβραμίου τῶν χορεπισκόπων, καὶ Ἀλυπίου τοῦ ἐξάρχου τῶν παρ` ἡμῖν μοναζόντων τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην ἐδίδαξα. Ἐπειδήπερ ἐμὲ δραμεῖν πρὸς ὑμᾶς τὰ τῶν βασιλικῶν γραμμάτων ἐπέσχε δεσμά, 95` ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς ἀλλοὺς. Καὶ παρακαλῶ τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα, καὶ ἶδεῖν αὐτοὺς πατρικῶς, καὶ τὰς ἀκλινεῖς ὑμῶν ἀκοὰς εὐμενεῖς αὐτοῖς παρασχεῖν, καὶ τὸ συκοφαντούμενον καὶ μάτην πολεμούμενόν μου γῆρας τῆς ὑμετέρας ἀξιῶσαι κηδεμονίας, καὶ πρὸ πάντων τῆς ἐπιβουλευομένης πίστεως παντὶ σθένει φροντίσαι, καὶ φυλάξαι ταῖς ἐκκλησίαις τὸν πατρῷον κλῆρον ἀκήρατον· ἵνα καὶ τὰς ἀντὶ τούτων ἀντιδόσεις δέξηται ὑμῶν ἡ ἁγιότης παρὰ τοῦ μεγαλοδώρου δεσπότου.
1. Insigne quod subjicimus epistolae Anatolii fragmentum, ex quo hunc post Flaviani mortem ordinatum discimus, e codice Regio 940 a Cotelerio editum fuit inter Ecclesiae Graecae Monumenta tom. I, pag. 66. Istud Quesnellus secundae Leonis editioni inseruit, praemisitque epistolis 69, 70 et 71, datis mense Julio an. 450, in quibus de ipsius Anatolii ordinatione sermo est. In observationibus autem ad hoc fragmentum affirmat, circa haec tempora (praedictarum scilicet epistolarum Leonis) Flavianum obiisse; cui proinde Anatolius suffectus, circa idem tempus eam ad eumdem Leonem epistolam dederit ex qua hoc fragmentum excerptum fuit. Non assentimur. Flavianum enim paulo post Ephesinum latrocinium habitum mense Augusto anni 449, inter manus eorum a quibus in exsilium ducebatur glorioso ad Christum fine transisse eodem an. 449 testatur Prosper in Chronico. Concinit Historia Eutychianistarum, quae eum, dum in exsilium deportaretur, ipso in itinere apud Epipam Lydiae civitatem defunctum indicat. Potuit quidem haec mors a Flaviani inimicis aliquamdiu occultari ob Constantinopolitanos qui illi maxime favebant: unde archimandritae, clerus et populus Constantinopolitanae urbis qui ad Leonem litteras dedere citius circa Octobrem an. 449 (ut colligere licebit ex admonitione in epistolam 59), ejusdem episcopi mortem ignorabant. At nihilominus Anatolium ordinatum fuisse ante finem anni 449, ex Theodoro lectore manifestum est. In fragmentis enim ejusdem a Valesio collectis, ordinatione Anatolii ac nonnullis ejusdem ordinationis circumstantiis commemoratis, ait: Agebantur autem haec consulatu Protogenis et Asterii. Igitur sub finem ejusdem anni haec epistola ad Leonem scripta videtur; sicut et alia ordinatorum ejus, cujus fit mentio in epistola 71; nam statim post ordinationem ejusmodi epistolae scribebantur.
2. Sub idem tempus de eadem re ad Leonem litteras dedere Theodosius atque Pulcheria, et omnes hae epistolae simul videntur transmissae. Nondum tamen Romam pervenerant mense Martio anni 450, cum Leo scripsit epistolas 60 et 61, in quibus Flavianum adhuc vivum praesumit. Eas pontifex accipere potuit mense Aprili vel Maio; cujus morae quid in causa fuerit ignoramus. Cum autem difficilem rem proponerent, quae maturiorem consultationem flagitabat, forte hac de re Leo habuit illum tractatum, cujus gratia Petronium et Regulum Gallicanos diu se retinuisse scribit epist. 67, ad Ravennium, in quam vide annot. 2 (885 d ) . Haec quidem Anatolii causa adeo magnum pontifici negotium facessivit, ut quatuor legatos eligendos, instruendos, atque Constantinopolim transmittendos crediderit, quod non exiguam in respondendo dilationem flagitabat: unde nihil mirum si epistolae 69, 70 et 71 quibus hac de ordinatione respondet, datae fuerint mense Julio anni 450. Interim hoc fragmentum excerptum ex Anatolii epistola, quae statim post ejus ordinationem ante finem anni 449 exarata fuit, cum certa dies ac mensis lateat, praemittendum censuimus epistolae Leonis ad Theodosium, quae die 25 Decembris signatur.
[Col. 0853] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
954 Ex epistola ANATOLII Constantinopolitani ad LEONEM Romanum.
Etenim piissimus et Christi amans noster imperator Theodosius, qui cuncta in secundis post res ad Deum pertinentes ponit, cum sanctissima Constantinopolitana Ecclesia pastore orbata esset, deberetque accipere qui eam posset regere, plurimam ejusce rei curam suscepit. Ac primo quidem demandavit religiosissimo ejusdem urbis clero ut ad gubernationem aptiores decernerent cum probatione, sibi electionem omnium praecipui reservans. Deinde in his exorta immoderata dissensione, cunctisque hinc erga multos in varia studia scissis, jubet imperator conquiri clericos in regia urbe etiam ex aliis civitatibus ob quaedam (ita ut fit) negotia degentes, quo inter [Col. 0853C] illos praestantior absque 956 ullo affectu in episcopalem dignitatem promoveretur. Quod cum factum [Col. 0855A] fuisset, postea placuit iis qui in cuncta potestatem obtinent, permitti clero electionem primatis. Et ecce suffragia in me omnium minimum venerunt; non propter justitiam meam, sed ut Christus Jesus in me ostenderet omnem patientiam suam, juxta Apostolum (I Timoth. I, 16) . Unde id operis incubuit sanctae synodo episcoporum Constantinopoli versantium, ut ad me ordinandum sine mora procederent.
953 Ἐκ τῆς ἐπιστολῆς Ἀνατολίου Κωνσταντινουπόλεως πρὸς τὸν Ῥώμης Λέοντα·
Καὶ γὰρ ὁ εὐσεβέστατος καὶ φιλόχριστος ἡμῶν. Βασιλεὺς Θεοδόσιος, ὁ δεύτερα τὰ λοιπὰ τῶν θείων ἡγούμενος, τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἁγιωτάτης ἐκκλησίας τοῦ ποιμαίνοντος χηρευούσης, ὀφειλούσης τε τυχεῖν, τοῦ ταύτην ἶθύναι δυναμένου, πλείστην τούτου ποιησάμενος τὴν φροντίδα. Πρότερον μὲν ἐπέτρεψε τῷ κατ` αὐτὴν εὐλαβεστάτῳ κλήρῳ τοὺς ἐπιτηδειοτέρους εἶς ἐπιστασίαν μετὰ δοκιμασίας ψηφίσασθαι, τὴν ἐπιλογὴν ἑαυτῷ τοῦ πάντων ἐκκρίτου ταμιευσάμενος· Εἶτα διχονοίας ἀμέτρου ἐν τούτοις ὰναφυείσης, καὶ πάντων ἐντεῦθεν περὶ πολλοὺς μεριζομένων τὰς γνώμας, κελεύει τοὺς διάγοντας ἐν τῇ Βασιλευόυσῃ, καὶ ἐξ ἑτέρων πόλεων, τινῶν ἕνεκεν, οἷα συμβαίνει, χρειῶν, κληρικοὺς ἀνερευνᾶσθαι, ἐφ` ᾧ τε τὸν ἐκ τούτων ἄμεινον [Leg. ἀμείνω vel ἀμείνονα] 955 δίχα πάσης προσπαθείας εἶς τὴν ἐπισκοπὴν προαχθῆναι. Οὗπερ γεγονότος, ἔδοξε λοιπὸν τοῖς κρατοῦσι τῶν ὅλων, ἑπιτραπῆναι κλήρῳ τὴν ἐπιλογὴν τοῦ πρωτεύοντος. Καὶ ἶδοὺ φθάνει ψῆφος ἐπ, ἐμὲ τὸν ἐλάχιστον, οὐ κατὰ τὴν ἐμὴν δικαιοσύνην, ἀλλ` ἵνα πάντως ἐν ἐμοὶ ἐνδείξηται Χριστὸς Ἰησοῦς τὴν πᾶσαν μακροθυμίαν αὐτοῦ, κατὰ τὸν ἀπόστολον. Ὅθεν γέγονεν ἔργον τῇ ἐνδημούσῃ ἁγίᾳ συνόδῳ, ἀνυπερθέτως εἶς τἢν ἐπ` ἐμοὶ χειροτονίαν ἐλθεῖν.
Nicaenae fidei se inhaerere scribit; Eutychen non minus quam Nestorium esse damnandum; concilium intra Italiam haberi postulat.
LEO urbis Romae episcopus THEODOSIO semper Augusto.
Pro integritate fidei catholicae Christianissimum [Col. 0855B] principem convenit esse sollicitum, et hoc indefessis precibus divinam misericordiam posco, ut cordi vestro id quod est veritatis inspiret, neque falli vos in aliquo [Col. 0855C] Antiquiores vulgati, humanarum calliditatum aemulatione patiatur. Quesnelli lectionem nostri quoque codices approbant. humanarum aemulationum fraude patiatur. A me autem atque ab omnibus catholicis sacerdotibus quae evangelicae [Col. 0855C] Voces atque apostolicae addidimus ex memorato cod. Ratisp. Mox editi ante Quesn., defendat, non tamen nostri codices. atque apostolicae fidei pietas defendatur, satis plene ac lucide [Col. 0855C] Intelligit epistolam 44, quam quidem Epiphanio tribuno traditam ex eo colligimus, quia per Epiphanium directa fuit epistola 50 ad Constantinopolitanos, quae sub idem tempus scripta quo epistola 44, ad imperatorem data est, hujus praesertim transmittendae occasione eidem Epiphanio tradita videtur. Confer epistolam 59, c. 2. litteris meis, quas clementiam vestram jam dudum per famulum vestrum EPIPHANIUM tribunum, qui pro hac causa missus est, arbitror accepisse, [Col. 0855C] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 12, ratum est. Corrupte. Emendationem Quesnelli noster codex Ratisp. confirmat. reseratum est: nec ambigi [Col. 0856A] potest, hoc nos purissime credere, hoc constanter asserere, quod etiam venerandi Patres, quondam [Col. 0855C] Nicaenae fidei apertam professionem facit, eo quod Eutyches ejusque fautores solam hanc fidem efferentes, ut patet ex ipsius Eutychis epist. 21, inter Leoninas, nollent cogi ad duas naturas in Christo [Col. 0855D] profitendas, perinde ac si id contrarium esset Nicaeno Symbolo, cui nihil addendum praedicabant; et hoc nomine se veluti catholicos venditantes, econtra catholicos a Nicaena fide desciscere traducebant. Hinc Theodosius ab Eutychianis deceptus, saepe scripsit se non permissurum ut a Nicaena synodo sacerdotes Domini deviarent. Vide epist. 69, c. 1. Hanc Eutychianorum artem atque censuram solum post pseudosynodum Ephesinam ex posterioribus nuntiis et ex recentibus Theodosii litteris, de quibus in dissert. [Col. 0856B] de epistolis deperditis num. 38, S. pontifex detexit; et idcirco tum in hac, tum in aliis subsequentibus epistolis Nicaenam fidem expresse profitetur; ita tamen ut simul declaret ab hac fide non minus Nestorianos, quibus Eutychiani maxime adversabantur, quam Eutychianos ipsos plurimum dissidere. Confer [Col. 0856C] annot. 5 (col. 886 g ) in epist. 67. apud Nicaeam congregati, secundum fidem Symboli credendum et confitendum sacratissima auctoritate sanxerunt. Nos enim, venerabilis imperator, sicut Nestorii dogma perversum merito anathematizavimus; ita juste etiam horum impietatem, qui veritatem carnis nostrae negant a Domino [Col. 0856C] Ex eodem Ratisp. supplevimus vocem nostro. nostro Jesu Christo susceptam esse, damnamus, Gloriosissime. [Col. 0856B] Unde si pietas vestra suggestioni ac supplicationi 957 nostrae dignetur annuere, ut intra Italiam haberi jubeatis episcopale concilium, cito auxiliante Deo poterunt omnia scandala, quae in perturbationem totius Ecclesiae sunt commota, resecari: ut per universum regnum vestrum catholicae fidei integritate 958 servata, et pacem Christianam manere, et vestram apud Deum crescere gloriam gaudeamus. Data [Col. 0856C] Erat in editis octavo kal. Junias. Haec chronica notatio ipsi Quesnello suspecta fuit: unde hanc notam eidem subjecit. «Cum ex epistola 27 (nunc 31) ad Pulcheriam disertis verbis testetur Leo acceptas a se tertio idus Maias litteras synodi a Theodosio convocatae indices, mirum cur de eadem synodo nullam apud principem mentionem faciat. Forte dissimulandum censuit pontifex, ut liberius synodum intra Italiam congregandam postulare a Theodosio posset; vel dicendum in alterutra epistola mendosum esse numerum diei aut mensis.» Adde quod in solis litteris post Ephesinum latrocinium scriptis et datis die 13 Octobris ac in sequentibus concilium in Italia se desiderare Leo indicavit, ut remedium afferretur scandalis, quae ex eodem latrocinio orta fuerant. Epiphanius etiam, qui in hac epistola memoratur, solum mense Octobri Roma discesserat cum epistolis 44 et 50, ut innuimus annot. 4 sup.. Igitur in [Col. 0856D] mensem Junium certissimum mendum irrepsit, ac propterea non minus erronea est lectio laudatorum codicum collectionis XII, qui solummodo unum diem antevertunt IX Kal. Junias. Emendavimus autem ex praeclaro codice Ratisp. ex quo facili librariorum lapsu Jan. in Jun. migrasse cognoscitur. Ex hac autem emendatione alia plura corriguntur et componuntur, quae alias magnam confusionem apud eruditos pepererunt. octavo kalendas Januarias, Asturio et Protogene viris clarissimis consulibus.
1. Cur epistolae sequentes Leoninis insertae fuerint, probe notavit Quesnellus in brevi admonitione eisdem epistolis praemissa his verbis: Ex epistolarum subjectarum serie manifestum est scriptas eas fuisse consilio et [Col. 0857] hortatu sancti Leonis totiusque synodi, ex qua et cujus nomine datae sunt superiores pontificis litterae. Has igitur pro utrarumque affinitate hoc loco excudendas putavimus. Nam et clariorem illius synodi nobis ingerunt notitiam, cujus locum, tempus, materiem aliasque circumstantias aperiunt; et ab ipso Leone dictatae videntur. De quibus plura in dissertatione 1 de Vita et rebus gestis S. Leonis ad annum 449. Ipsae epistolae tres imperiales ad Theodosium. et alia ad Pulcheriam Leonis consilium palam testantur; has vero ab ipso Leone dictatas nihil indicat; quin nonnulla Leoninae scribendi rationi haudquaquam congruunt.
2. Quoad tempus vero, cum omnes tum quae traditae tum quae redditae fuerunt Augustorum epistolae, in una Chalcedonensi collectione exhibitae, chronica notatione careant, alii aliter opinati sunt. De quatuor prioribus epistolis in Orientem missis in primis statuendum est. Totum pendet ex interpretatione illorum verborum Valentiniani epist. 55: Cum advenissem Romam ad Divinitatem placandam, sequenti die ad basilicam apostoli Petri processi, et illic post venerabilem noctem diei Apostoli, et a Romano episcopo, et ab aliis cum eo ex diversis provinciis congregatis rogatus sum scribere tuae mansuetudini. Ex recitatis autem verbis colligitur Valentinianum Romam accessisse pridie ante festivitatem apostoli Petri; die autem sequenti, id est ipso die festo ad basilicam apostoli Petri processisse; et illic post nocturnum officium a Leone aliisque episcopis qui ad idem festum convenerant, exoratum fuisse ut ad Theodosium scriberet. Idipsum Placidiam et Eudoxiam Augustas rogatas fuisse, ex aliis earumdem epistolis liquet.
3. Cardinalis Baronius ad an. 449, n. 164, arbitratus est has quatuor epistolas eodem anno scriptas fuisse post diem dedicationis basilicae S. Petri, quae celebrari solet die decima octava Novembris, et ad eam diem usque retentos fuisse existimat episcopos, qui synodo Romanae superioribus epistolis 44 et seqq. memoratae interfuerant. Sed praeterquam quod non est verosimile episcopos, qui III kal. Octobris in Urbe convenerant, per quinquaginta dies Romae fuisse detentos absoluta jam synodo die 13, aut serius 15 Octobris, ut liquet ex epist. 44 et sequentibus; praeter hoc, inquam, nullum antiquum documentum superest, quo probetur Leone pontifice dedicationem basilicae S. Petri celebratam fuisse die 18 Novembris. Adde quod Valentinianum an. 449 Romae fuisse nullum aliunde indicium est; nonnulla autem suppetunt documenta quae eum anno 450 ibidem exstitisse probant.
4. Quesnellus diss. 1 ad an. 450, n. 1, Baronii sententiam impugnans, in aliam apertius erroneam transiit, contendens has epistolas scriptas fuisse post festum S. Petri die 29 Junii an. 450. Error ex duobus manifeste detegitur. Primum quia hoc anno Valentinianus Romae erat mense Martio, quo legem edidit Novellis insertam tit. 7, de Indulgentiis reliquorum, nec non mense Aprili ex tit. 38, de Naviculariis annuis, etc., ex quibus dies festus S. Petri, ante quem ille pridie Romam advenerat, dies 29 Junii esse non potest. Secundo quia cum Theodosius obierit die 28 Julii anni ejusdem 450, si post diem 29 Junii scriptae ac missae ad eum fuissent epistolae, post ejus mortem Constantinopolim pervenissent, nec potuisset alias, quae exstant, epistolas reddere. Alius igitur dies festus S. Petri cum Tillemontio et Pagio quaerendus est, et anterior quidem die III nonas Martii an. 450, quo memorata lex de Indulgentiis reliquorum data fuit. Ex antiquissimo Kalendario Bucheriano, in quo dies festi Romanae Ecclesiae notantur, discimus VIII kal. Martii Romae celebratum fuisse festum hoc titulo ibidem signatum: Natale Petri de Cathedra. Hoc itaque anno Valentinianus cum Augustis Romam pervenit IX kal. Martii; ipso autem festo Leo cum episcopis ab eisdem petiit ut ad Theodosium scriberent. Porro ex Placidiae epist. 58 ad Pulcheriam colligitur eos scripsisse antequam eamdem Pulcheriam bonae causae favere ex ipsius litteris exploratum fieret; alias hujus rei aliqua mentio a Placidia eidem epistolae inserta fuisset. Id autem Romae innotuit ante diem 17 Martii hujus anni 450, quo S. Leo hac de re gratulatus Pulcheriae dedit epistolam 60. Igitur quatuor priores epistolae exaratae fuerunt paulo post diem 22 Februarii, et ante diem 17 Martii anni ejusdem, ac probabilius sub Februarii finem.
5. Cuique epistolae sive a Valentiniano, sive ab Augustis scriptae Quesnellus subjecit epistolam quam Theodosius reddidit. Nos collectionis Chalcedonensis methodum et rationem etiam temporis sequendam putavimus. Ut autem idoneum intervallum tribuatur transmissioni litterarum, Theodosii epistolae in Aprilem referendae videntur, ac propterea post epistolas 60 et 61 scriptas mense Martio easdem locavimus.
6. Quamvis probabilius existimemus omnes has epistolas scriptas fuisse Latine, uti Latine pariter scribebantur leges, etiamsi in Oriente darentur, interiisse tamen credimus originale Latinum, solamque superesse Graecam versionem, et Latina exempla, quae ad nos transmissa fuerunt, esse antiquam interpretationem ex Graeco, eamque ab homine lucubratam Latini sermonis minus perito, ut constabit ex aliquot locis valde obscuris et pessime redditis, quae Augustorum originali nequaquam congruunt. Hac etiam de causa notatio temporis a Graeco collectore semper omissa, in Latino textu pariter desideratur, quae suppleta fuit, cum Latinae Chalcedonensis collectionis auctor Latina originalia invenit. Confer Praefat. in epistolas num. 36.
7. Nunc titulum, qui tribus imperialibus epistolis 55, 56 et 57, in collectione Chalcedonensi praefigitur, exhibemus. In Graeca collectione sic: Θεῖον γράμμα καταπεμφθὲν, τοῦτο μὲν τοῦ δεσπότου ἡμῶν Οὐαλεντινιανοῦ, τοῦτο δὲ τῆς θείας μνήμης Πλακιδίας, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς προσκυνητῆς Βασιλίδος Εὐδοξίας, πρὸς τὸν τῆς θείας μνήμης Θεοδόσιον, ὥστε κελεῦσαι ἐν τοῖς μέρεσι τῆς Ἰταλίας σύνοδον ἐπιτελεσθῆναι. In Latina vero nostri codices ita reddunt: Sacrae litterae tam a domino nostro Valentiniano, quam a divae memoriae Placidia, nec non et Eudoxia Augusta ad Theodosium divae memoriae, ut juberet in partibus Italiae concilium celebrari.
[Col. 0857] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
962 Domino [Col. 0857A] Vulgati Graeco textui cohaerentius omittunt [Col. 0858A] meo, et dein habent glorioso. Lectionem mss. coll. Chalcedonensis tum nostrorum, tum Baluzii edidimus. meo THEODOSIO, gloriosissimo, victori et triumphatori, perpetuo imperatori et patri, VALENTINIANUS gloriosus, victor ac triumphator semper Augustus et filius.
Cum advenissem in urbem Romam ad Divinitatem placandam, sequenti die ad basilicam apostoli Petri processi, et illic post venerabilem noctem diei apostoli, et a Romano episcopo, et ab aliis cum eo ex [Col. 0859A] diversis provinciis congregatis rogatus sum scribere vestrae mansuetudini de fide, quae cum sit conservatrix omnium fidelium animarum, dicitur perturbata: quam nos a nostris majoribus traditam, debemus cum omni competenti devotione defendere, et dignitatem propriae venerationis beato apostolo Petro intemeratam et in nostris temporibus conservare: quatenus beatissimus Romanae civitatis episcopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit, locum habeat ac facultatem de fide et sacerdotibus judicare, domine [Col. 0859C] Ita iidem codices. Editi, sanctissime pater. . . . Hujus enim rei gratia; quae lectio, etsi Graeci textus vim melius exprimit, antiquam tamen interpretationem edere volentibus textui inserenda non fuit. sacratissime pater, et venerabilis imperator. Hac enim gratia [Col. 0859C] Id est ex Graeco secundum usum seu consuetudinem conciliorum. Pluralis numerus conciliorum non [Col. 0859D] unum, sed plura concilia indicat, in quibus Romani pontifices ex suo principatu sacerdotii exercuere facultatem quam habent, de fide et sacerdotibus judicare; sicut Julius papa in Romana synodo judicavit in causa Athanasii, et Innocentius in causa Joannis Chrysostomi, etc., qui in Oriente depositi ad apostolicam sedem confugerant. Forte etiam respicitur synodus Sardicensis, quae consuetudinem appellandi ad summum pontificem disertis canonibus comprobat. secundum solemnitatem conciliorum et Constantinopolitanus episcopus eum per libellos appellavit, propter contentionem quae orta est de fide. Huic itaque postulanti et conjuranti salutem nostram communem annuere [Col. 0859B] 964 non negavi, quatenus ad tuam mansuetudinem meam petitionem ingererem, ut praedictus sacerdos congregatis ex omni orbe etiam reliquis sacerdotibus intra Italiam, omni praejudicio submoto, a principio omnem causam quae vertitur, sollicita probatione cognoscens, sententiam ferat, quam fides et ratio verae Divinitatis expostulat. Non debet enim nostris temporibus [Col. 0859D] Cod. Divionensis Baluzii, adversus religionem. Male in aliis, atque religione. Noster Veronensis 57, fidei atque religioni. contra religionem turbarum petulantia praevalere, [Col. 0859D] Ita mss. libri. Editi melius cum. Sed antiquam versionem damus. dum incommota fides hactenus fuerit conservata. Ad perfectiorem vero agnitionem vestrae [Col. 0859D] Sic melius antiqui codices, quam in excusis, dignitatis. divinitatis, direximus etiam [Col. 0860C] Haec gesta et exclamationes, nec non episcoporum congregatorum mentio innuunt speciem quamdam synodi habitae ipso die festo S. Petri 22 Februarii an. 450. De quo die vide admonit. num. 4. Dein pro exclamationes cod. Divionensis habet explanationem, [Col. 0860D] at in margine exclamationes. gesta per quae et desideria et exclamationes omnium pietas vestra cognoscat.
961 Θῷ δεσπότῃ Θεοδοσίῳ, ἐνδόξῳ, νικητῇ, καὶ τροπαιούχῳ, αἶωνίῳ Βασιλεῖ, καὶ πατρὶ, νικητὴς Οὐαλεντινιανὸς, ἔνδοξος, τροπαιοῦχος, ἀεὶ βασιλεὺς, καὶ υἱός.
Παραγενομένου μου ἐν τῇ πόλει Ῥώμῃ ἐξευμενίσασθαι τὸ θεῖον, τῇ ἐπιούσῃ ἡμέρᾳ ἐν τῷ εὐκτηρίῳ τοῦ ἀποστόλου Πέτρου προῆλθον· κᾀκεῖσε μετὰ τὴν σεβάσμιον νύκτα τῆς ἡμέρας τοῦ ἀποστόλου, ὑπό τε τοῦ Ῥώμης ἐπισκόπου, ὑπό τε ἑτέρων αὐτῷ ἅμα ὲκ διαφόρων ἐπαρχιῶν συνηγμένων, ἡξιώθην γράψαι πρὼς τὴν σὴν ἡμερότητα περὶ τῇς πίστεως· ἥ τις φύλαξ ὑπάρχουσα πασῶν τῶν πιστευουσῶν ψυχῶν, λέγεται τεταράχθαι· ἣν ἡμεῖς ἀπὸ τῶν προγόνων παραδοθεῖσαν, ὀφείλομεν μετὰ τῆς προσηκούσης καθοσιώσεως ἐκδικεῖν, καὶ τῆς ἶδίας εὐλαβείας τήν ἀξίαν τῷ [Col. 0860D] In marg. edit Rom., μακαριωτάτῳ ; codex vero Ven., μακαρίῳ τε. μακαρίῳ ἀποστώλῳ Πέτρῳ ἄτρωτον καὶ ἐν τοῖς ἡμετέροις χρόνοις διαφυλάττειν· ἴνα ὁ μακαριώτατος ἐπισκοπος τῆς Ῥωμαίων πόλεως, ᾧ τὴν ἱερωσύνην κατὰ πάντων ἡ ἀρχαιότης παρέσχε, χώραν καὶ εὐπορίαν ἔχειν περί τε πίστεως καὶ ιἑρέων κρίνειν, δέσποτα ἁγιώτατε πάτερ, καὶ σεβάσμιε βασιλεῦ. Τούτων γὰρ χάριν κατὰ τὸ ἔθος τῶν συνόδων καὶ ὁ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπος αὐτὸν ἐπεκαλέσατο διὰ λιβέλλου, ἕνεκα τῆς [Col. 0860D] In marg. edit. Rom., περικυψάσης. ἀνακυψάσης φιλονεικίας περὶ τῆς πίστεως. [Col. 0860B] [Col. 0860D] In marg. edit. Rom., τούτῳ L. Τοῦτο οὖν αἶτοῦντι, καὶ ἐνευχομένῳ τὴν κοινὴν σωτηρίαν ἡμῶν, ἐπινεῦσαι 963 οὐκ ἠρνησάμην τὸ πρὸς τὴν σὴν ἡμερότητα τὴν ἐμὴν αἴτησιν οἶκειῶσαι· ἵνα ὁ προλεχθεὶς ἶερεὺς, συναχθέντων ἐκ πάσης τῆς οἶκουμένης καγ τῶν λοιπῶν ἱερέων, ἐντὸς τῆς Ἰταλίας, παντὸς προκρίματος ἀποκινηθέντος, ἐξ ὑπαρχῆς τὴν στρεφομένην αἶτίαν πεφροντισμένῃ δοκιμασίᾳ διαγνοὺς, ἐξοίσῃ τὴν ἀπόφασιν, ἣν ἡ πίστις, καὶ ὁ τῆς ἀληθοῦς θειότητος λόγος ἀπαιτεῖ. Οὐ γὰρ ὀφείλει ἐν τοῖς ἡμετέροις καιροῖς καινότης θρησκείας εἶσάγεσθαι θορύβῳ προπετείας, ἁσαλεύτου τῆς πίστεως μέχρις ὧδε διαφυλαχθείσης. Πρὸς δὲ τελείαν διδασκαλίαν τῆς σῆς θειότητος ἀπεστείλαμεν καὶ τὰ πεπραγμένα· δι` ὧν καὶ τὰς ἐπιθυμίας, καὶ τὰς ἐκβοήσεις πάντων, [Col. 0860D] Ita ms. Ven., atque ita postulat textus Latinus, pietas vestra. In vulgatis male, ἡ ἡμετήρα εὐσέβεια. ἡ ὑμετέρα εὐσέβεια καταμάθοι.
[Col. 0859] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Domino victori THEODOSIO et triumphatori, semper Augusto filio, GALLA PLACIDIA piissima et florens, perpetua Augusta et mater.
[Col. 0860D] Editi melius Cum. Sed non quid melius, at quid vetus interpres reddidit quaerendum est, cum antiqua versio exhibetur; antiqua autem versio, quae in mss. exstat, Dum praefert. Dum in ipso ingressu civitatis antiquae hanc curam habuissemus ut cultum beatissimo Petro apostolo redderemus, in ipso adorando altari martyris reverendissimus LEO episcopus, paululum se post orationem retinens, propter catholicam fidem apud nos deflevit, ipsum similiter 966 summum apostolorum, [Col. 0861A] quem nuper [Col. 0861C] Sic omnes codices et Quesn. in margine. Vulgati perperam, audieramus. adieramus, testem objiciens, episcoporum multitudine circumseptus, [Col. 0861C] Editiones in margine, quos in unum e mirabilibus. quos ex innumerabilibus civitatibus Italiae pro principatu proprii loci seu dignitate collegit; et verbis permiscens lacrymas, ad communionem sui fletus nostros quoque gemitus provocavit. Non enim modicum detrimentum est ex his quae gesta sunt, ut fides, quae antis temporibus regulariter custodita est a sacratissimo patre nostro Constantino, qui primus imperio splenduit Christianus, [Col. 0861C] Ita tres nostri, et totidem Baluzii codices. Duo Vatt. omittunt adverbium nuper. Excusi, perturbata sit. Dein in ms. Chig., arbitrio. nuper turbata sit ad arbitrium unius hominis, qui in synodo Ephesinae civitatis odium et contentiones potius exercuisse narratur, militum praesentia et metu [Col. 0861D] Sic veteres libri. Editi, impetens. appetens Constantinopolitanae civitatis episcopum Flavianum, eo quod libellum ad apostolicam sedem miserit, et ad omnes [Col. 0861B] episcopos harum partium, per eos qui [Col. 0861D] Vulgati melius, directi fuerunt ad concilium. Sed veterem interpretationem, quam omnes nostri et Baluzii codices exhibent, emendare noluimus. directi fuerant in concilio a reverendissimo episcopo Romae, qui secundum definitiones [Col. 0861D] Indicari videtur canon Sardicensis septimus apud Dionysium, in Graeco autem quintus, ubi de Pontificis legatis agitur, qui ejus nomine et auctoritate in conciliis utantur. Canones autem Sardicenses ex antiqua Romanae praesertim Ecclesiae consuetudine Nicaenis accensitos, et Nicaenorum nomine appellatos alibi ostendimus. Nicaeni concilii consueti sunt interesse, domine sacratissime fili, venerabilis imperator. Hac itaque gratia, tua mansuetudo tantis turbis resistens, veritatem fidei catholicae religionis immaculatam servari praecipiat: ut secundum formam et definitionem apostolicae sedis, quam etiam nos tamquam praecellentem similiter veneramur, in statu sacerdotii illaeso manente per omnia Flaviano, [Col. 0861D] Ita vetus interpretatio in omnibus et nostris et Baluzii codd. male. Emendatum in vulgatis, et ex Graeco redditum: Ad concilium apostolicae sedis judicium [Col. 0862C] transmittatur; ubi judicium nominativi locum obtinet. Similem Latini interpretis barbaram versionem observabimus etiam in ep. 58, ann. (col. 865 g ) . ad concilii et apostolicae sedis judicium 968 transmittatur, in qua primus ille, qui coelestes claves dignus fuit accipere, principatum episcopatus [Col. 0862C] Editi ad marginem, ornavit. ordinavit; quando scilicet decet nos huic maximae civitati, quae domina omnium est [Col. 0862C] Sic mss. Veron. et Colbert. ut in Graeco, et Quesn. in marg. Ita quoque D vion., nisi quod in [Col. 0862D] margine habet: Al., tuarum; lectio Corb. exemplaris, ut notavit Baluzius. Editi cum aliis codd., civitatum. terrarum, in omnibus reverentiam [Col. 0861C] conservare. Diligentius autem etiam in hoc [Col. 0862D] Vulgati cum uno Vat., providere. providete, ne quod priscis temporibus nostra generatio custodivit, [Col. 0862D] Sic omnes codd. Editores emendarunt, Sub nobis. sub nos imminui videatur, et per praesens exemplum schismata generentur inter episcopos et sanctas Ecclesias.
Δεσπότῃ νικητῇ Θεοδοσίῳ, καὶ τροπαιούχῳ ἀεὶ βασιλεῖ, υἱῷ, Γάλλα Πλακιδία ἡ εὐσεβεστάτη, καὶ ἀνθοῦσα, [Col. 0860D] Ms. Ven., ἀεὶ βασιλίς. αἶωνία βασιλὶς, καὶ μήτηρ.
Ὁπήνικα ἐν ἀυτῆ τῇ εἶσόδῳ τῆς ἀρχαίας πὸλεως ταύτην ἐτιθέμεθα τὴν φροντίδα, ἀποδοῦναι τὴν προσκύνησιν τῷ μακαριωτάτῳ ἀποστόλῳ Πέτρῳ ἐν αὐτῷ τῷ προσκυνητῷ θυσιαστηρίῳ τοῦ μάρτυρος ὁ εὐλαβέστατος ἐπίσκοπος Λέων, ὀλίγον ἐπισχὼν ἑαυτὸν ἀπὸ τῆς εὐχῆς, ἕνεκα τῆς καθολικῆς πίστεως πρὸς ἡμᾶς ἀπωδύρατο· 965 αὐτόν [Col. 0862A] τε ὁμοίως τὸν κορυφαῖον τῶν ἀποστόλων, ᾧ καὶ ἔναγχος [Col. 0862D] Ms. Ven., προσείη, atque ita etiam in marg. edit. προσείημεν, μάρτυρα συλλαβόμενος, περιεστοιχισμένος τε πλήθει ἐπισκόπων, οὕς τινας ἀπὸ ἀναριθμήτων πόλεων ἐν τῇ Ἰταλίᾳ συνήγαγεν ὑπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἶδίου τόπου, καὶ τῆς ἀξίας, καὶ τοῖς ῥήμασι συνάπτων τὰ δάκρυα, εἶς κοινωνίαν τῶν ἶδίων θρήνων καὶ τὰς ἡμετέρας οἶμωγὰς ἐξεκαλεῖτο. Οὐ μικρὰ γὰρ ἐκ τῶν γεγενημένων ζημία, τὴν τοσούτοις χρόνοις φυλαχθεῖσαν τοῦ καθολικοῦ κανόνος πὶστιν ἀπὸ τοῦ θειοτάτου πατρὸς ἡμῶν Κωνσταντίνου, ὃς πρῶτος ἐν τῷ βασιλείω διέλαμψε χρίστιανὸς, ἔναγχος τεταράχθαι πρὸς ὑπόληψιν ἑνὸς ἀνθρώπουι ὅς τις ἐν τῇ συνόδῳ τῆς Ἐφεσίων πόλεως μῖσος, καὶ ἀψιμαχίαν μᾶλλον λέγεται γεγυμνακέναι, τῇ τε τῶν στρατιωτῶν παρουσίᾳ, καὶ τῷ φύβῳ καταπλήττων τὸν ἐπίσκοπον τῆς [Col. 0862D] Ms. Ven., Κωνσταντινοπολιτῶν. Κωνσταντινουπόλεως Φλαυιανὸν, διὰ τὸ λίβελλον στεῖλαι πρὸς τὸν ἀποστολικὸν θρόνον, καὶ πρὸς πάντας τοὺς ἐπισκόπους τῶν μερῶν τούτων, διὰ τῶν ἀποσταλέντων ἐν τῇ συνόδῳ παρά τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ῥώμης· οἵ τινες κατὰ τούς ὅρους τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου εἶθίσθησαν συνιέναι, δέσποτα [Col. 0862D] In marg. edit. Rom., ἴσως, ἁγιώτατε. ἁγνότατε υἱὲ βασιλεῦ προσκυνητέ. Τούτου χάριν ἡ σὴ ἡμερότης τοῖς τοσούτοις θορύβοις ἀντιτιθεῖσα τὴν ἀλήθειαν ἄσπιλον τὴν πίστιν τῆς καθολικῆς θρησκείας παραφυλαχθῆναι προσταξάτω. Ἵνα κατὰ τὸν τύπον, καὶ τον ὅρον τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου, ὃν καὶ ἡμεῖς ὁμοίως, ὡς προηγούμενον, προσκυνοῦμεν, ἐν τῇ στάσει τῆς ἱερωσύνης ἀβλαβοῦς μένοντος ἐν πᾶσι Φλαυιανοῦ, [Col. 0862D] Legendum, εἶς τὴν σύνοδον. ἐν τῇ συνόδῳ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἡ δίκη παραπεμφθείη 967 ἐν ᾧ πρῶτος ἐκεῖνος, ὁ τὰς οὐρανοῦ κλεῖς ἀξιωθεὶς ὑποδέξασθαι, τὴν ἐπισκοπὴν τῆς ἀρχιερωσύνης ἐκόσμησε δηλαδή· ὁπότε πρὲπει ἡμᾶς ταύτῃ τῇ μεγίστῃ πόλει, ἥ τις δέσποινα πασῶν ὑπάρχει τῶν [Col. 0862D] In marg. edit. Rom., ἴσ. γαιῶν. γεῶν, ἐν πᾶσι τὸ σέβας παραφλάξαι. Ἐπιμελέστερον δὲ κᾀκείνου προνοῆσαι· ἵνα μὴ ὅπερ ἐν τοῖς ἀνωτέροις χρόνοις ἡ ἡμετέρα γενεὰ διεφύλαξεν, ἐφ` ἡμῶν δόξῃ [Col. 0862D] In marg. edit. Rom., μειοῦσθαι. Lat. μιαίνεσθαι, καί διὰ τοῦ παρόντος ὑποδείγματος σχίσματα προχωρῆσαι ἔν τε τοῖς ἐπισκόποις, καὶ ταῖς ἁγιωτάταις ἐκκλησίαις.
[Col. 0861] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
[Col. 0862D] Haec est inscriptio Latinae versionis antiquae. In vulgatis ex Graeco pro inclyto habetur triumpliatori, et ante vocem perpetua additur florens. Domino THEODOSIO inclyto, semper Augusto, et patri, LICINIA EUDOXIA piissima et perpetua Augusta filia.
Omnibus notum est tuam mansuetudinem, curam [Col. 0863A] atque sollicitudinem habere Christianorum et catholicae fidei, in tantum ut juberetis ad injuriam ejus nihil omnino faciendum. Cum igitur feliciter [Col. 0863C] Editi, Romam et ad limina. Veterum exemplarium, quae antiquam versionem praeferunt, lectionem etsi perperam ex Graeco redditam retinuimus: ex his enim erroribus minus periti interpretis versio confirmatur, et originale Latinum excluditur. Romae fuissemus ingressae, et in liminibus basilicae sanctissimi apostoli Petri venissemus, Leo beatissimus Romanae civitatis episcopus, etiam cum aliis plurimis episcopis 970 postulationem nobis [Col. 0863C] Corbeiensis Baluzii, attulit. Ita etiam Divionensis [Col. 0863D] codex et editi in margine. obtulit, dicens omne dogma religionis per Orientem fuisse turbatum, et accidisse, quatenus tota Christianorum fides ad confusionem [Col. 0863D] Vulgati in margine, omnino. omnem perduceretur. Nam Flavianum Constantinopolitanae Ecclesiae episcopum propter inimicitias Alexandrini episcopi ingemiscebat expulsum; et hoc cum aliis episcopis postulavit, protestans et ipsorum venerabilium locorum cultum, et mansuetudinis nostrae salutem, quatenus ad tuam clementiam [Col. 0863B] ex hac [Col. 0863D] Iidem vulgati in margine, regione has, vel eas litteras. causa meas litteras destinarem, domine sanctissime pater, et adorabilis imperator. Salutans igitur justa posco, quatenus [Col. 0863D] Vulgati pariter in margine, his rebus. his litteris curam vestra tranquillitas praebere dignetur, et quae male gesta sunt emendari praecipiat, donec omnibus quae [Col. 0863D] Cod. Chig., etiam definita. Dein perquiratis pro perquiratur in eodem codice et in vulgatorum margine. jam definita sunt revocatis, ex integro causa fidei et Christianae religionis, quae mota est, in partibus Italiae congregato concilio, perquiratur. Scriptum est enim [Col. 0863D] Ita omnes nostri codd. et Graecus textus. Editi, hinc. hic omnem contentionem motam, quatenus Flavianus episcopus [Col. 0863D] Editi, ex ecclesiasticis rebus. Omnia vero tum nostra, tum Baluzii exemplaria, quibus et hic et infra epist. 63 congruit Graecus textus, habent ex humanis rebus, id est, ut recte interpretatur idem Baluzius, ab hominum communione remotus, ab humanarum rerum administratione expulsus; neque enim [Col. 0864C] per hoc tempus de Flaviani morte Romae auditum fuerat. In epistola autem 64 Theodosii ad Placidiam tum in Graeca, tum in Latina versione Flavianus ab ecclesiasticis rebus expulsus dicitur. Quare hae duae formulae eodem recidunt. ex humanis rebus potuisset auferri.
Δεσπότῃ Θεοδοσίῳ τροπαιούχῳ, ἀεὶ βασιλεῖ, καὶ πατρὶ. Λικιννία Εὐδοξία ἡ εὐσεβεστάτη, καὶ ἀνθοῦσα, αἶωνια βασιλὶς θυγὰτηρ.
Πᾶσιν ἔγωσται τὴν σὴν ἐπιείκειαν μέριμναν, καὶ φροντίδα ποιεῖσθαι [Col. 0864D] Ms. Ven., τῆς Χριστιανῶν. τῶν χριστιανῶν, καὶ τῆς καθολικῆς πίστεως ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς ἐπιτρέπειν ἐφ` ὕβρει ταύτης μηδὲν παντάπασι γίνεσθαι. Ὁπηνίκα τοίνυν εὐτυχῶς ἐν τῇ Ῥώμῃ εἶσεληλύθαμεν, καὶ [Col. 0864D] Ita optime ms. Ven. Male in vulgatis, ταῖς οὐδοῖς. τοῖς οὐδοῖς τοῦ εὔκτηρίου τοῦ ἁγιωτάτου ἀποστόλου Πέτρου παραγεγόναμεν, Λὲων, ὁ μακαριώτατος ἐπίσκοπος τῆς Ῥωμαίων πόλεως, μετὰ καὶ ἑτέρων πλειόνων ἐπισκὸπων, ἀξίωσιν ἡμῖν προσήγαγε, 969 φάσκων, ὅλον τὸ δόγμα τῆς θρησκείας κατὰ τὴν ἀνατολὴν τεθορυβῆσθαι, καὶ τοῦτο [Col. 0864D] In marg. edit. Rom., συμβεβηκέναι, in L. Hard. συμβέβηκεν, ὥστε πᾶσαν τῶν χριστιανῶν τὴν πίστιν εἶς σύγχυσιν ἐλάσαι, καὶ γὰρ Φλαυιανὸν τὸν ἐπίσκοπον τῆς Κωνσταντινουπόλεως Ἐκκλησίας, διὰ τὰς ἔχθρας τοῦ Ἀλεξανδρέων ἐπισκόπου, ἀπωδύρατο ἐκβεβλῆσθαι, καὶ τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων ἐπισκόπων ᾔτησεν, ἐπιμαρτυρόμενος αὐτῶν τε τῶν σεβασμίων τόπων τὴν προσκύνησιν, καὶ τῆς [Col. 0864D] In marg. edit. Rom., ἡμετέρας. L. ὑμετέρας ἡμερότητος τὴν σωτηρίαν. Ὥστε πρὸς τὴν σὴν φιλανθρωπίαν ἀπὸ τοῦ μέρους τούτου ἐμὰ γράμματα καταπεμφθῆναι, δέσποτα [Col. 0864D] In marg. edit. Rom., ἴσως, ἁγιώτατε. ἁγνότατε πάτερ, βασιλεῦ προσκυνητέ. Προσαγορεύουσα τοιγαροῦν, δίκαια αἶτῷ· ὥστε τούτοις τοῖς πράγμασι θεραπείαν ἡ ὑμετέρα γαληνότης ἐπιτρέψοι παρασχεθῆναι· καὶ τὰ κακῶς πεπραγμένα διορθωθῆναι [Col. 0864D] In marg. edit. Rom., παρακελεύσοι. κελεύσοι· ἄχρις οὗ πάντων τῶν ἤδη τετυπωμένων ἀνακληθέντων, ἐξ ὁλοκλήρου πίστεως, καὶ τῆς τῶν χριστιανῶν θρησκείας, ἡ κινουμένη αἶτία, ἐν τοῖς τῆς Ἰταλίας συναχθείσης τῆς συνόδου, δοκιμασθείη. Ἐγράφη γὰρ [Col. 0864D] In eodem marg., ἐντεῦθεν. L. ἑνταῦθα πᾶσαν φιλονεικίαν κεκινῆσθαι, ὥστε Φλαυιανὸν τὸν ἐπίσκοπον ἐκ τῶν [Col. 0864D] In marg. eodem, ἐκκλησιαστικῶν. L. ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἐπαρθῆναι.
[Col. 0863] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
972 GALLA PLACIDIA piissima semper Augusta, AELIAE PULCHERIAE piissimae semper Augustae filiae.
Ut Romam frequentibus concursionibus adaeque [Col. 0864D] Ita codices. Vulg., desideraremus. desideremus inspicere, causa nobis est amplectendae religionis, ut terminis sanctorum nostram exhiberemus praesentiam, quos certum est pro sua virtute in coelestibus constitutos, neque inferiora despicere. Nos itaque [Col. 0864D] Cod. Veron. 57, sacrilegium. sacrilegum esse credimus, si [Col. 0865A] solemnium ordinem denegemus. Cum igitur beato apostolo Petro nostram praesentiam dedissemus, illic multitudine sacerdotum reverendissimus Leo papa circumdatus, pro dignitate sui loci nos primus adiit: qui propter interpositam gemitus sui tristitiam, desiderium suum verbis [Col. 0865C] Ita codices et Quesnellus in secunda editione. Alii vulg., plene, et ad marginem, pene. pene insinuare non poterat. Vicit tamen constantia sapientiae sacerdotis, ut lacrymas paululum retineret, et causam violatae fidei, tamquam hujus vindex, manifesto sermone proferret. In quo sermone cognovimus nostris temporibus catholicam fidem esse turbatam, quam a divo patre nostro Constantino nostri generis parentes hactenus servaverunt. Secundum voluntatem namque cujusdam, pravum aliquid adversus sacerdotem Constantinopolitanum 974 [Col. 0865C] Baluzii codices, exercitatum. Cotelerius, actum. excitatum dicitur. Nos itaque in Ephesino [Col. 0865B] concilio, in quo nullus ordinem sacerdotum custodivit, neque mensuram, sine consideratione Divinitatis omnia esse gesta cognovimus, quatenus praesumptio et injustitia in quorumdam damnationem vim [Col. 0865C] Quidam nostri codices omittunt vim. obtinere dicatur, quae nostris temporibus terribilia esse videntur. Debet itaque fides proprie valere, sanctissima atque venerabilis filia Augusta. Igitur tua clementia secundum catholicam fidem, quod semper nobiscum fecit, et nunc similiter conspirare dignetur, ut quidquid [Col. 0865C] Codex Chigianus, in illo. Duo alii codd., in illorum. Mox luctuoso pro tumultuoso in duobus mss. illo tumultuoso miserrimoque concilio constitutum est, omni virtute [Col. 0865D] Sic nostri et Baluzii codices. Editi, removeatur, ut omnibus. submoveatur, et omnibus integris permanentibus, [Col. 0865D] Ita codices et vulgati ante secundam editionem Quesnelli, qui emendavit ad apostolicam sedem, hanc notationem subjiciens: «Ita reponendum censui Graeca secutus, εἶς τὸν ἀποστολικὸν θρόνον, cum antea hiatus esset in Latino textu: ad apostolicae sedis. Epistolam hanc pluribus in locis interpolatam ab interprete Graeco observat Cotelerius, quem videsis in notis p. 723 et 724.» Optime quidem, sed non ita reddidit vetus interpres quem hic exhibemus. Solum, post voces ad apostolicae sedis, deesse videtur vel subintelligitur judicium. ad apostolicae sedis, in qua primus apostolorum beatus Petrus, qui etiam claves [Col. 0865D] Sic iidem codices. Cotelerius ex Graeco simpliciter, coelorum; vulgati, regni coelestis. regnorum coelestium suscipiens, sacerdotii principatum tenuit, [Col. 0865C] [Col. 0866C] Cod. Divion. et Quesnellus in margine, episcoporum causa. episcopatus causa mittatur. Debemus enim primatum in omnibus immortali conversationi tribuere, quae totum mundum propriae virtutis dominatione complevit, et nostro imperio orbem gubernandum servandumque commisit.
971 Γαλλὰ Πλακίδια ἡ εὐσεβεστάτη καὶ ἐπιφανεστάτη ἀειαυγούστα Αἶλίᾳ Πουλχερίᾳ τῇ εὐσεβεστάτῃ ἀειαυγούστᾳ θυγατρί.
Ὅτι τὴν Ῥώμην συνεχέσιν ἐκδρομαῖς ὁμοίως ἐπιποθοῦμεν ὁρᾷν, τῆς θρησκείας ἐστὶν ἐξαίρετον ἡ ὑπόθεσις, ὥστε τοῖς ὅροις τῶν ἁγίων τὴν ἡμετέραν ἀποδιδόσθα· παρουσίαν, οὓς ἀληθές ἐστιν ἐν τοῖς οὐρανίοις κατὰ τὴν αὐτῶν ἀρετὴν κατασταθέντας, οὐδὲ τῶν κατωτέρω καταφρονεῖν. ἡμεῖς τοίνυν ἱεροσυλίας γένος εἶναι νομιζόμεθα, εἶ ἀρνησόμεθα τῶν εἶωθότων τὴν τάξιν. Ἐπεὶ οὗν τῷ μακαριωτάτῳ ἀποστόλῳ Πέτρῳ τὴν ἡμετέραν παρουσίαν ἀποδεδώκαμεν, κᾀκεῖσε τῷ πλήθει τῶν ἱερέων ὁ εὐλαβέστατος περιλαβόμενος Πάπας Λέων, κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ ἶδίου τόπου πρῶτος ὑπέβαλε· καὶ διὰ τὴν παρεντιθεμένην τοῦ στεναγμοῦ λύπην, τὴν ἑαυτοῦ ἐπιθυμίαν σχεδὸν διὰ ῥημάτων δηλοῦν οὐκ ἠδύνατο. Νενίκηκεν ὅμως τὸ σταθηρὸν τοῦ φρονήματος τοῦ ἱερέως, ἐπισχεῖν ὀλίγον τὰ δάκρυα, καὶ τὴν ὑπόθεσιν τῆς παρατρωθείσης πίστεως, ὡς ταύτης ἔκδικος, σαφεῖ τῷ λόγῳ προήνεγκεν. Ἑν ᾧ λόγῳ διέγνωμεν, ἐν τοῖς ἡμετέροις καιροῖς τὴν καθολικὴν πίστιν τεταράχθαι, τὴν [Leg. ἧν] ἐκ τοῦ θείου πατρὸς ἡμῶν Κωνσταντίνου μέχρι τῆς σήμερον οἱ τοῦ ἡμετέρου γένους ἐφύλαξαν πρόγονοι. Κατὰ γνώμην τινὸς ὅσον φαῦλον κατἀ τοῦ ἱερέως Κωνσταντινουπόλεως ἐκγυμνάσαι [Leg. ἐκγυμνᾶσθαι] λέγεται. 973 Ἡμεῖς οὖν ἐν τῇ κατὰ τὴν Ἔφεσον συνόδῳ, τῇ μηδεμίαν τάξιν ἱερωσύνης φυλαξάσῃ, ἢ μηδὲ συμμετρίαν, ἄνευ τῆς προσοχῆς τῆς θειότητος πάντα πεπρᾶχθαι μεμαθήκαμεν, ὅστε τὴν πρόληψιν καὶ τὴν ἀδικίαν καὶ εἶς τινῶν καταδίκην λέγεσθαι κρατεῖν· ἃ τοῖς ἡμετέροις καιροῖς φρικτὰ εἶναι δοκεῖ. Ὀφείλει τοίνυν ἡ πίστις ἶδικῶς κρατεῖν, δέσποινα ἁγιωτάτη καὶ προσκυνητή θύγατερ Αὐγούστα. Τοιγαροῦν ἡ σὴ φιλανθρωπία κατὰ τὴν καθολικὴν πίστιν, ὅπερ ἀεί μεθ` ἡμῶν πεποίηκε, καὶ νῦν ὁμοίως συμπνεῦσαι καταξιωσάτω· ὥστε πᾶν ὃ ἐν ἐκείνῃ τῇ τεταραγμένῃ καὶ ἀθλίῃ συνόδῳ τετύπωται, πάσης ἀποκινηθείη δυμάμεως· καὶ πάντων ἀκεραίων μενόντων, εἶς τὸν ἀποστολικὸν θρόνον, ἐν ᾧ πρῶτος ὁ μακαριώτατος τῶν ἀποστόλων Πέτρος, τὰ κλεῖθρα τῶν οὐρανῶν ὑποδεξάμενος, τὴν ἀρχιερωσύνην ἐκόσμησε, τοῦ ἐπὶ [Leg. κληρωσαμἐνῃ] ὑπόθεσις παραπεμφθείη. Ὀφείλομεν γὰρ τῇ ἀθανάτῳ πόλει ἀπονέμειν ἐν πᾶσι τὰ πρωτεῖα, τῇ διὰ τῆς ἶδίας ἀρετῆς, τοῦ κόσμου κληρῶσαι μὲν, ἢ τὴν δεσποτείαν, καὶ τῇ ἡμετέρᾳ βασιλείᾳ τὸν κύκλον καὶ διοικητέον καὶ φυλακτέον ἐπιτρεψάσῃ.
I. Gratulatur quod et Flaviano semper adhaereant et errori resistant. —II. Veritas carnis in Christo ex mysterio Eucharistiae probatur. — III. Probatur etiam ex ejus super universa provectione, [Col. 0866C] et ex actionibus passionibusque ejus corporeis. —IV. Ex necessitate incarnationis ad culpam Adae eluendam, et prophetiis illam praenuntiantibus. —V. Varii errores contra incarnationis fidem.
LEO episcopus [Col. 0866D] Editi ante Quesn., cum mss. posteriorum collect. 20, 21, 23 et 24 addunt, et sancta synodus, quae in urbe Roma convenit. Haec autem verba jure expunxit Quesnellus auctoritate vetustiorum collectionum et codicum, quos recenset not. 6, nimirum Corb. collect. 2, Trecopith. et Thuan. collect. 5 ac Griman. collect. 18, quibus concinunt noster Vindebon. collect. 5 ac Florentin. S. Marci collect. 13, in quo postremo legitur: Leo urbis Romae episcopus Constantinopolitanis. Cod. Vat. collect. 11 et exemplum Sichardi nullam quoque synodi mentionem praeferunt. Error ex eo ortus est quod haec epistola [Col. 0867C] signabatur idibus Octobris anni praecedentis, quae chronica notatio legitur in alia epistola 50, ad eosdem Constantinopolitanos scripta in Romana synodo; unde utramque in eadem synodo datam fuisse existimatum est. At per errorem eam chronicam notationem huic epistolae affixam ostendemus inferius, annotatione ultima. clero, honoratis et plebi consistenti Constantinopoli.
Licet de his quae in concilio sacerdotum [Col. 0867A] nuper apud Ephesum gesta memorantur, multus nos moeror afficiat, eo quod, sicut consonans fama dispersit, et ipso rerum monstratur effectu, nec justitiae illic moderatio, nec fidei est servata religio; [Col. 0867C] Deletur praepositio de in Vindebon. collect. 5 et in mss. collect. 11 et 24, ac in exemplo Sichardi. Mox bonitate pro pietate in cod. Corb. Dein, in voces plebis acclamationibus, vide not. 2 Quesn. de vestrae tamen devotionis pietate gaudemus, et in sanctae plebis acclamationibus, quarum ad nos exempla delata sunt, omnium vestrum probavimus affectum: quia [Col. 0867C] Vindebon. collect. 5 cum editis ante Quesn., et vivit ac permanet. Simile quiddam est in codd. collect. 21. vivit ac permanet apud bonos filios optimi patris justa dilectio, [Col. 0867C] Cod. Griman., et catholicam doctrinam in nulla. Dein Quesnellus inseruit ejus ante vocem doctrinae. Delevimus autoritate omnium nostrorum codicum et anteriorum editionum. et catholicae doctrinae 976 eruditionem in nulla patimini parte corrumpi. Non dubie enim, sicut [Col. 0867C] Cod. Vat. collect. 11 omittit vobis. vobis Spiritus sanctus reseravit. Manichaeorum confoederantur errori, qui ab unigenito Dei Filio verum [Col. 0867C] Particulam et a Quesnello deletam ex omnibus [Col. 0867D] nostris codicibus et editis revocavimus. et nostrae naturae hominem negant esse susceptum, omnesque ejus corporeas [Col. 0867D] Quatuor mss. Quesn., sanctiones. actiones simulatorii volunt fuisse [Col. 0867B] phantasmatis. Cui impietati [Col. 0867D] Idem Quesnellus, ne aliquem Restituimus anteriorum editorum lectionem confirmatam omnibus nostris codicibus excepto Vindebon. collect. 5, in quo erronee, ne aliqua. ne in aliquo praeberetis assensum, jam per filium meum Epiphanium et Dionysium Romanae Ecclesiae [Col. 0867D] Retinuimus cum Quesnello notarium potius quam notarios, ut in plerisque nostris codicibus etiam Vindebon. collect. 5, et in anterioribus editionibus legitur, propterea quod Epiphanius titulo filii singulari numero decoratus, in epistola 54 tribunus vocatur, quod Romanae Ecclesiae notario non videtur convenire. Scripta autem, quae a Leone per Epiphanium et Dionysium ad Constantinopolitanos jam directa traduntur, sunt epistola 50, data III idus, aut [Col. 0868C] idibus Octobris anni praecedentis. notarium cohortatoria ad dilectionem vestram scripta direximus, quibus confirmationem quam [Col. 0868C] Cod. Vat. collect. 11 addit ter, perperam: nam ultro Leo jam praebuerat, quod ex acceptis posterioribus litteris a Constantinopolitanis expetitum fuisse deprehendit, uti colligitur etiam ex epist. 61, cujus locum dabimus inferius annot. 48 (col. 871 m ) . expetistis ultro praebuimus: ut nos paternam vobis curam non dubitetis impendere, ac modis omnibus laborare ut, auxiliante misericordia Dei, omnia quae ab imperitis et insipientibus excitata sunt scandala destruantur. Nec quisquam sibi audeat de sacerdotali honore blandiri, qui potuerit [Col. 0868C] Vindebon. collect. 5 delet in. Mox Vat. collect. 11, operis impietate. in exsecrandi sensus impietate convinci. [Col. 0868C] Dist. 28, Si in laicis, c. 3. NAM SI VIX in laicis tolerabilis videtur inscitia, quanto magis in eis qui praesunt, nec excusatione est digna nec venia: maxime cum etiam defendere perversarum opinionum commenta praesumunt, [Col. 0868A] et in consensum suum aut terrore aut gratia [Col. 0868C] Editi ante Quesn. et non pauci codices perperam, insanabiles. instabiles quosque traducunt?
[Col. 0868C] Ita codd. novem Quesnelli et sex nostri. Alii cum anterioribus vulgatis, separentur. Spernantur hujusmodi a sanctis membris corporis Christi, neque sibi catholica libertas infidelium jugum patiatur imponi. Extra donum enim divinae gratiae et extra sacramentum habendi sunt salutis humanae, qui negantes naturam nostrae carnis in Christo, et Evangelio contradicunt, et Symbolo 977 reluctantur. Nec sentiunt se in hoc praeruptum sua obcaecatione deduci, ut nec in passionis Dominicae, nec in resurrectionis veritate consistant: quia utrumque in Salvatore vacuatur, si in eo nostri generis caro non creditur. [Col. 0868C] De Consecr. dist. 2, In quibus istis, c. 38. In quibus [Col. 0868C] Sic omnes nostri codices et editi ante Quesnellum, apud quem, In quibus sunt ignorantiae. isti ignorantiae tenebris, in quo hactenus desidiae torpore jacuere? ut nec auditu discerent, [Col. 0868C] Tres sequentes voces delet ms. Corb., ut Quesnellus notavit in margine. vel lectione [Col. 0868B] cognoscerent, quod in Ecclesia Dei in omnium ore tam consonum est, ut nec ab infantium linguis veritas corporis et sanguinis Christi [Col. 0868C] Erroneam lectionem vulgatorum Leonis ante Quesnellum, inter communis sacramenta fidei teneatur, [Col. 0868D] in nullo nostro codice invenimus. Mss. collect. 12 et 24 ac exemplar Sichardi praeferunt lectionem edit. Conciliorum, inter communis sacramenta fidei taceatur. Tres alii codices Vat. 541 collect. 21, Venet. 79 collect. 22, et Ottobon. 297 collect. 23, in communionis sacramento taceatur. Septem vero praestantiores codices ut in textu, quem cum Quesnello rennuimus, eo quod sex aliis ejusdem codicibus confirmetur. Vide ejus not. 2. inter communionis sacramenta taceatur. Quia in illa mystica distributione spiritalis alimoniae hoc impartitur, hoc sumitur: ut accipientes virtutem coelestis cibi, in carnem ipsius qui caro nostra factus est transeamus. Unde et ad confirmationem charitatis vestrae, quae laudabili fide inimicis veritatis obnititur, apte atque opportune sermone affectuque [Col. 0868D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 21, apostolico. Apostoli utar, et dicam: Propterea et ego audiens fidem vestram, quae est [Col. 0868D] Quidam mss. libri cum antiquioribus editis, in Christo Jesu. in Domino Jesu, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratias agens pro vobis, memoriam vestri faciens in orationibus meis: ut Deus Domini nostri [Col. 0868D] Voces Jesu Christi desunt in exemplari Sichardi et in mss. collect. 24. Jesu Christi, Pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae [Col. 0869A] et revelationis in agnitione ejus, illuminatos oculos cordis vestri; ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, [Col. 0869D] Vindebon. collect. 5 delet conjunctionem et. et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus [Col. 0869D] Quesnellus in margine: Alias, in nos. Ms. Grim., in vos, qui credidistis. Tres nostri codices, qui credimus. in nobis, qui credidimus secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens [Col. 0869D] Vindebon. delet illum. illum ad dexteram suam in coelestibus supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro; et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput [Col. 0869D] Idem Vindebon. collect. 5 et alii collect. 21, nec non quatuor Quesnelli cum anterioribus editis in margine, supra omnia Ecclesiae. Consule not. 3 ejusdem Quesnelli, qui paulo post, pro adimpletur, notavit in margine: Alias, adimplet, vel adimplevit. supra omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimpletur (Ephes. I, 15-23) .
Dicant [Col. 0869D] Aliquot codices cum editis ante Quesn., hi adversarii. hic adversarii veritatis quando [Col. 0869B] omnipotens Pater vel secundum quam 978 naturam Filium suum super universa provexerit, vel cui substantiae cuncta subjecerit. Deitas enim Verbi par in omnibus et consubstantialis est Patri, et sempiterne atque intemporaliter una eademque potentia est genitoris et geniti. Creator quippe omnium naturarum, quoniam per ipsum omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) , [Col. 0869D] Mss. collect. 11 et 24 cum Sichardo, superest omnibus. Codd. collect. 21, superior est in omnibus. superior est omnibus quae creavit, nec umquam Creatori suo non fuerunt subjecta quae condidit: cui proprium et sempiternum est, nec aliunde quam de Patre, nec aliud esse quam Pater est. Huic si addita est potestas, si illustrata dignitas, si exaltata sublimitas, minor erat provehente qui crevit, nec habebat divitias ejus naturae cujus indiguit largitate. Sed talia [Col. 0869C] sentientem in societatem suam Arius rapit, cujus perversitati multum haec suffragatur impietas, negans Verbo Dei humanam inesse naturam, ut dum humilitatem in Dei majestate fastidit, aut [Col. 0869D] Ita Quesn. Nostri codices cum anterioribus editis, falsatam. falsam in Christo asserat imaginem corporis, aut omnes actiones ejus passionesque corporeas, Deitatis potius fuisse dicat quam carnis. Quodlibet autem defendere audeat, prorsus insanum est: quia nec pietas fidei, nec ratio recipit sacramenti, ut aut aliquid passa sit Deitas, aut in ullo mentita sit veritas. Impassibilis igitur Dei Filius, [Col. 0869D] Iidem editi cum Vindebon. collect. 5 aliisque [Col. 0870D] nostris codd. addunt Deus. cui cum Patre et cum Spiritu sancto in una incommutabilis Trinitatis essentia, hoc quod est esse perpetuum est: in ea plenitudine temporis, quae sempiterno consilio fuerat praestituta, et prophetica dictorum atque gestorum [Col. 0870A] significatione promissa, factus filius hominis non suae conversione substantiae, sed nostrae assumptione naturae, venit quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 10) . Venit autem non locali accessu, nec motione corporea, tamquam praesens futurus unde abfuisset, aut illinc recessurus unde venisset; sed venit per hoc quod erat visibile et commune cernentibus declarandus, humanam scilicet carnem atque animam in visceribus Virginis matris accipiens, ut manens in forma 979 Dei, [Col. 0870D] Codd. collect. 21, formam servi sumeret, et similitudinem carnis peccati Deo uniret. turmam servi sibimet et similitudinem carnis peccati uniret, per quam non minueret divina humanis, sed augeret humana divinis.
Talis enim erat omnium a primis ducta genitoribus causa mortalium, ut originali peccato [Col. 0870B] transeunte per posteros, nullus poenam damnationis evaderet, nisi Verbum caro fieret, et habitaret in nobis (Joan. I, 14) , in ea scilicet natura quae nostri et sanguinis esset et generis. Propter quod dicit Apostolus: Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic et per unius justitiam in omnes homines ad justificationem [Col. 0870D] Vindebon. collect. 5, item mss. libri collect. 11, inter quos est Barberinus a Quesnello laudatus in margine, aliique collect. 21 et 24 cum Sichardo delent vitae. Paulo post, pro constituentur, Vat. collect. 11 habet, constituuntur. vitae. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius hominis obedientiam justi constituentur multi (Rom. V, 18, 19) . Et iterum: Quia enim per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 2) . Hi utique omnes, qui licet in Adam sint nati, in Christo tamen [Col. 0870D] Ms. Vindebon., invenientur. Mox Vat. collect. 11, fidei testamentum. inveniuntur renati, habentes fidei testimonium, [Col. 0870C] et de justificatione gratiae, et de communione naturae: quam qui susceptam ab unigenito Dei Filio in utero Davidicae virginis diffitetur, ab omni sacramento Christianae religionis alienus est; et nec sponsum agnoscens, nec sponsam intelligens, nuptiali non potest interesse convivio. Caro enim Christi velamen est Verbi, quo omnis [Col. 0870D] Editi ante Quesn. cum exemplo Sichardi, qui Christum confitetur, integre induitur. Emendationem Quesnelli nostri codices approbant. Solum duo mss. collect. 21 praeferunt induetur. qui ipsum integre confitetur induitur. Erubescens autem illud, et quasi indignum refutans, nullum ex eo habebit ornatum: ac licet se regio [Col. 0870D] Iidem editi cum mss. collect. 11 et 21, inferat. inserat festo, sacrisque se epulis importunus immisceat, discretionem tamen regis fallere improbus conviva non poterit; sed, sicut ipse Dominus protestatus est, tolletur, et ligatis manibus et pedibus mittetur in tenebras exteriores, [Col. 0870D] Iidem codices, ibi erit. ubi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII, 13) . Unde quicumque in Christo non confitetur corpus humanum, noverit se mysterio incarnationis indignum, nec ejus sacramenti habere consortium, quod Apostolus praedicat, dicens: Quia membra sumus corporis ejus, de carne ejus et de ossibus ejus. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, 980 et erunt duo in carne una. Et exponens quid per hoc [Col. 0871B] Exemplar Sichardi, significetur. significaretur, adjecit: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 30-32) . Ab ipso ergo principio generis humani [Col. 0871B] Vulgati ante Quesn. delent omnibus. Codd. collect. 11 et 24 delent hominibus. Sichardus utrumque. omnibus hominibus Christus est denuntiatus in carne venturus. [Col. 0871B] Sichardus: In hoc sicut. In qua, sicut dictum est, Et erunt duo in carne una (Gen. II, 24) , utique duo sunt, Deus et homo, Christus et Ecclesia, quae de sponsi carne prodiit, quando [Col. 0871B] ex latere Crucifixi manante sanguine et aqua, sacramentum redemptionis et regenerationis accepit. Ipsa est enim [Col. 0871C] Quinque nostri codd. et editi Quesnello anteriores, nova. novae conditio naturae, quae in baptismate non indumento verae carnis, sed contagio damnatae vetustatis exuitur, ut efficiatur homo corpus Christi, quia et [Col. 0871C] Vat. collect. 24 et editi ad marginem, Christi. Christus corpus est hominis.
Unde non Deum tantum dicimus Christum, sicut haeretici [Col. 0871C] Vide notam 4 Quesn. Manichaei; nec hominem tantum, sicut haeretici Photiniani; nec ita hominem, ut aliquid ei desit quod ad humanam certum est pertinere naturam, sive animam, sive mentem rationalem, sive carnem, [Col. 0871C] Editi antiquiores cum Vat. collect. 24, quam non de femina sumpsit, sed factam de Verbo, etc. quae non de femina sumpta [Col. 0872A] sit, sed facta de Verbo in carnem converso atque mutato: quae tria falsa et vana [Col. 0871C] Vide notam 5 Quesnelli, et nostram annot. 7 (000 [Col. 0871C] Editi antiquiores cum Vat. collect. 24, quam non de femina sumpsit, sed factam de Verbo, etc. ) in epist. 109. Mox excusi ante Quesn. et mss. collect. 24, varie protulerunt. Apollinaristarum haereticorum tres partes varias protulerunt. Nec dicimus quod beata Virgo Maria hominem sine Deitate conceperit, qui creatus a Spiritu sancto postea sit susceptus a Verbo, quod Nestorium praedicantem merito justeque damnavimus; sed dicimus Christum Dei Filium, Deum verum, natum de Deo Patre sine ullo initio temporis, eumdemque hominem verum, natum de matre homine certa plenitudine temporis; nec ejus humanitatem, qua major est Pater, minuere aliquid [Col. 0871C] Duo codd. Vatt. collect. 21, ei naturae. ejus naturae, qua aequalis est Patri. Hoc autem utrumque unus est Christus, qui verissime dixit, et secundum Deum: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et secundum hominem: [Col. 0872B] Pater major me est (Joan. XIV, 28) . Hanc fidem, dilectissimi, veram et indissolubilem, quae sola veros efficit Christianos, quamque, ut intelligimus et probamus, pio studio et laudabili amore defenditis, perseveranter tenete et constanter asserite. 981 Et quoniam oportet [Col. 0871C] Vat. collect. 11 et alius 546 collect. 21, nos. vos post divinum auxilium etiam catholicorum principum gratiam promereri, humiliter ac sapienter exposcite ut petitioni nostrae, qua plenariam indici synodum [Col. 0871C] Non pauci nostri codices, etiam Vindebon. collect. 5 cum antiquioribus editis et exemplo Sichardi, postulamus. Respicere videtur epistolas scriptas ad Theodosium atque Pulcheriam anno praecedenti, quibus concilium postulaverat. postulavimus, clementissimus imperator dignetur annuere: [Col. 0871C] Ita cum Quesnello noster Vindebon. collect. 5 et mss. collect. 21. Caeteri codices et editi, quo citius. Paulo post, si reparari acquiescant in Vat. collect. [Col. 0871D] 11. qua citius, adjuvante misericordia Dei, et sanis fortitudo augeatur, et morbidis, si curari acquiescant, medicina praestetur. [Col. 0871D] Vulgati affigunt chronicam notam sic: Data idibus Octobris Asterio et Protogene viris clarissimis consulibus. Quamvis autem haec temporis notatio inveniatur in nostris codd. collect. 20, 21, 22 et 23, quarum tres ultimae quoad hanc epistolam eamdem originem habent, deest tamen in caeteris antiquioribus et praestantioribus collectionibus 5, 11, 12, 13, 18 et 24, ac in exemplo Sichardi. Utrum inveniatur in codice Corbeiensi collect. 2 ignoramus. Vide not. 6 Quesnelli, ubi eam addititiam opinatus est. Enimvero scripta dici nequit haec epistola idibus Octobris anni 449, nam capite I memorantur aliae litterae ad eosdem Constantinopolitanos jam directae per Epiphanium ac Dionvsium. Indicatur autem [Col. 0872B] epist. 50 data III idus vel idibus Octobris ipsius anni 449, quam quidem una cum aliis epistolis sub idem tempus scriptis Epiphanium et Dionysium Constantinopolim deferendam accepisse colligimus ex epistola 54, ubi alia epistola 44 ad Theodosium III idus [Col. 0872C] Octobris signata per eumdem Epiphanium missa traditur. Prius ergo scripta et transmissa fuit epistola 50, posterius vero haec epistola 59. Id autem incidisse circa medium Martium anni 450 nonnulla suadent ex epistola 61, scripta die 17 Martii anni ejusdem ad Constantinopolitanos archimandritas Martinum et Faustum, ad quos epistola 51 cum epistola 50 per Epiphanium et Dionysium missa fuerat. Ex epistola nimirum 61 palam fit Leonem accepisse eorum litteras, ex quibus cognovit se per epistolam 51 in synodo exaratam eisdem praestitisse quod expetebant. Id enim innuunt illa capitis primi: Siquidem inter discretarum spatia longinqua regionum unum sumpserunt corda nostra consilium, ut quod a nobis desiderabatis, eo vobis tempore quo epistolae vestrae mittebantur occurrerit; si tamen dilectioni vestrae tradi scripta nostra potuere, quae non solum apostolicae sedis auctoritate, sed etiam sanctae synodi . . . . . unanimitate directa sunt. Idem vero nuntius, qui horum archimandritarum [Col. 0872D] litteras ad Leonem attulit, epistolam etiam cleri et populi Constantinopolitani simul detulisse credendus est. Hinc quidem in praesenti epistola 59, cap. I, Leo similiter scribit ac in epistola 61: Quod expetistis, ultro praebuimus. Archimandritae scilicet nec non clerus et populus Constantinopolitanus uno consilio simul ad Leonem litteras dederant in quibus idipsum expetebatur; et dederunt eodem circiter tempore quo ad ipsos Leo misit epistolas 50 et 51, unde utrisque illorum epistolis simul acceptis Leo similiter respondit, se jam per epistolas 50 et 51 Octobri anni praecedentis directas ultro quod expetebant praestitisse, et eodem etiam tempore quo ipsorum epistolae mittebantur. Igitur tum haec epistola 59, tum epistola 61 sub idem tempus [Col. 0873C] rescriptae fuerunt; illa vero primum: nam ad eam referri putamus verba epistolae 61: Licet plene, quae semper fuisset atque esset catholicorum sententia, scripsimus (nimirum in epistola praesertim 28, ad Flavianum, in qua de catholico dogmate latissime disserit), tamen NUNC quoque ad confirmandas omnium mentes non parum exhortationis addidimus. Plurimum quidem exhortationis in hac epistola 59 continetur, quae nunc, id est, paulo ante ipsam epistolam 61 et forte eodem die scripta dicenda est, eademque occasione Constantinopolim directa.
Per Eutychen fidei fundamenta concuti; adversus quem concilium generale Pulcheria annitente celebrari cupit.
982 LEO episcopus [Col. 0873D] Mss. codd. Vat. Hisp. et Isid., et alius collect. 11 addunt, gloriosissimae atque piissimae. Quesnellus in margine notavit: Hoc exordium fictitiae epistolae primae Xysti II papae ad Gratum aptatum est ab impostore Isidoro. PULCHERIAE Augustae.
Gaudere me plurimum et exsultare in Domino pietatis tuae scripta fecerunt, quibus evidenter ostenditur quantum catholicam diligas fidem, et quantum haereticum detesteris errorem. Haeresis quippe est nimis impia et [Col. 0873D] Iidem codd. Vat. Hisp. et Isid., cum alio collect. 24, Evangelicae veritatis. Evangelio veritatis inimica, quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa Christianae religionis conatur fundamenta convellere, negans sempiterni Patris Filium sempiternum de utero [Col. 0873B] beatae Virginis matris veram carnem nostrae sumpsisse naturae, et eos damnatione percellens, qui ab evangelica et apostolica fide nullo deduci errore potuerunt, illudque frustra praetendens quod Nicaenae synodi fidem teneat, cujus eum esse constat alienum, gloriosissima Augusta. Unde quia non deserit Ecclesiam suam divina protectio, dicente Domino: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem 983 saeculi (Matth. XXVIII, 20) ; eodemque opere [Col. 0873D] Iidem Vat. Hisp. et Isid., eadem mente spiritus. et tempore spiritus Dei et clementiae vestrae sollicitudinem et curam nostri cordis accendit, ut de remediis procurandis eadem utrique cuperemus: quae prius [Col. 0873D] Mss. Vat. collect. 11 et 21, petivi. poposci, nunc quoque instantius peto, majore utens fiducia deprecandi, posteaquam praesidium venerandae exhortationis accepi. [Col. 0873D] Vulgati ante Quesn. cum Vindebon. Hisp. et mss. collect. 24, mutata interpunctione praeferunt, sperans affuturam. Dein duo codd., quod cooperante. Spero [Col. 0873C] autem affuturam misericordiam Dei, ut cooperante clementia vestra, pestiferi erroris possit morbus auferri: ut quidquid, ipso inspirante atque auxiliante, potuerit salubriter fieri, cum vestrae fidei laude peragatur: quoniam [Col. 0874C] 23, qu. 5, Res autem humanae. res [Col. 0874C] Vat. Hisp. et Isid., res omnes. humanae aliter tutae esse non possunt, nisi quae ad divinam confessionem pertinent, et regia et sacerdotalis defendat auctoritas. [Col. 0874A] Data decimo sexto kalendas Aprilis, Valentiniano Augusto septies, et Avieno, v. cl. consulibus [Col. 0874C] In antiquis editionibus ex mss. ab Hispanica prodeuntibus additur, Aera CCCCLXXXVIII. .
I. De litteris ad eos scriptis monet. — II. Hortatur ut fidei causam adjuvent, iisque sollicitudinem suam spondet.
LEO episcopus, [Col. 0874C] Editi ante Quesn. ex mss. Vat. Hisp. et Isid. aliisque inde protectis perperam, Martiano. Voces et [Col. 0874D] archimandritis ex Ratisponensi adjecimus. MARTINO, et FAUSTO presbyteris et archimandritis.
Bonorum operum et spiritalium studiorum Deum auctorem esse non dubium est; qui quorum incitat mentes, adjuvat actiones. Quod nobis praesenti experimento 984 evidenter apparuit. Siquidem inter discretarum spatia longinqua regionum, unum sumpserunt corda nostra consilium, ut quod a [Col. 0874B] nobis desiderabatis, eo vobis tempore quo epistolae vestrae [Col. 0874D] Emittebantur in Vat. collect. 11 et in Ratisp., qui praeterea habet occurreret. mittebantur occurrerit, si tamen dilectioni vestrae tradi [Col. 0874D] Indicat epistolam 51. Confer. annot. 48 (Col. 871, n. m ) in epist. 59. scripta nostra potuere, quae non solum apostolicae sedis auctoritate, sed etiam sanctae synodi, quae ad nos frequens convenerat, unanimitate directa sunt, ut in his quantam curam totius Ecclesiae habeamus appareat; hortando scilicet omnium fidelium mentes et clementissimorum principum praesidia ad defensionem fidei postulando: [Col. 0874D] Vindebon. Hisp. perperam, quorum posset catholicos. Emendatum vero in Vat. Hisp., quorum utpote catholicos; quae lectio non Leoni, sed emendatori tribuenda est. quorum pios et catholicos animos non diffidimus opem atque auctoritatem suam justis petitionibus praestituros; quo citius, auxiliante Domino, perniciosa haeresis, et dudum sanctorum Patrum auctoritate damnata, quae nuper Ephesi male adjuta est, auferatur.
Interim vero det operam, quantum [Col. 0874C] fieri potest, vestra dilectio ut omnibus Ecclesiae filiis innotescat [Col. 0874D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo, quod . . . . praedicamus. quid contra impium sensum secundum doctrinam evangelicam et apostolicam praedicemus. Quia licet plene, quae semper fuisset atque esset catholicorum sententia scripserimus, tamen nunc quoque ad confirmandas omnium mentes non parum exhortationis [Col. 0874D] Vat. Hisp. et Isid., addimus; male: nihil enim vel parum admodum additur exhortationis. Haec autem referri ad epist. 59 ostendimus annot. 48 (Col. 871, n. m ) in eamdem epistolam. addidimus. Memor enim sum me [Col. 0875A] [Col. 0875C] His verbis Quesnellus postillam affixit: Papa sub nomine Petri regit Ecclesiam: unde et plurimi Romani episcopi vicarios se Petri nuncupant. Cum dicitur pontifex Ecclesiam regere Petri nomine, potestate et auctoritate eadem regere intelligitur, quam in successores suos eamdem omnino cum primatu transisse, uti erat in Petro, et Leo et catholica Ecclesia docet. Hinc nomen vicarii Petri non delegatum, sed successorem innuit, qui in Petri locum cum eadem auctoritate successit, ut pluribus optimorum auctorum exemplis ostendere liceret, si hac de re disputatio esset. Legi potest, si libet, annotatio 12 in tract. 15 S. Zenonis lib. II, pag. 191 nostrae editionis Veron. Nostrae autem Patrol. tom. XI, col. 439. sub illius nomine Ecclesiae praesidere, cujus a Domino Jesu Christo est glorificata confessio, et cujus fides omnes quidem haereses destruit, sed maxime impietatem praesentis erroris expugnat; et intelligo mihi [Col. 0875C] Codd. tres collect. 11 et 21, aliter non licere. aliud non licere quam ut omnes conatus meos ei causae in qua universalis Ecclesiae salus infestatur impendam. Ne autem aliqua negligentiae occasione [Col. 0876A] scripta nostra ad vos non potuerint pervenire, [Col. 0875C] Ratisp. addit et in significatione, ut videtur, adverbii etiam. Exemplaria plurali licet numero vocat exemplum epistolae 51, de qua cap. I scripsit: Si tamen dilectioni vestrae tradi scripta nostra potuere. [Col. 0875D] Paulo post Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 11 et 21, credimus. exemplaria eorumdem 985 nunc mittenda credidimus: ut nullo modo fidei quam defendimus praedicatio vestrae notitiae subtrahatur. Data decimo sexto 986 kalendas Aprilis, Valentiniano Augusto septies et Avieno, v. cl. consulibus [Col. 0875D] Quesnellus hanc notationem in fine subjecit: Superiore epistola effrenate abusus est epistolarum veterum pontificum consarcinator in epp. Aniceti ad Galliae episcopos; in prima Felicis I ad Paternum; secunda ad Galliae episcopos; Sixti II ad Gratum, et Callixti I ad Benedictum. .
[Col. 0875] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Domino meo VALENTINIANO [Col. 0876C] Vulgati cum Graeca versione addunt semper; at Latina versio, quam hic ex mss. exhibemus, omittit. Augusto THEODOSIUS.
Et [Col. 0876C] Ita omnes codd. et nostri et Baluzii, eadem ratione qua paulo post habent, in Romana urbe reversione, et epist. 57, Romae fuissemus ingressae; quae imperiti interpretis versionem ex Graeco demonstrant. In editis emendatum fuit Romam, uti recte erat reddendum. Sed hic antiquam versionem, quaecumque fuerit, edendam suscepimus. Romae pervenisse tuam mansuetudinem, et petitionem oblatam a Leone reverendissimo patriarcha, [Col. 0876C] Editi post Crabbum, in ipso principio litterarum a tua majestate. Haud dubie deerat hic aliquid, inquit Baluzius, in codice quo Crabbus utebatur; et cum videret sensum non esse plenum, vocem principio addidit, nimirum male divinans: nam legendum esse in ipso litterarum textu, docent antiqua exemplaria. Idem habent et nostri codices, et Graeca versio idipsum confirmat. Quesnellus in margine, in eodem contextu litterarum. in ipso litterarum textu a tua majestate significatum [Col. 0875B] est. Et de tua quidem incolumi [Col. 0876D] Ita omnes codices. Editi, in Romanam urbem. Vide annot. 3 (Supra, n. d ) in Romana urbe reversione gratias competentes divinae majestati reddimus, domine sanctissime fili et venerabilis imperator. De his autem quae dixit memoratus reverendissimus vir indicatum est ad eumdem [Col. 0876D] Vulgati, latius atque plenissime, sicut arbitramur. Codicum lectionem induximus. latius atque plenius, sicut arbitrati sumus, 988 et cognovit nos in nulla parte a paterna religione et majorum traditione resiliisse. Nihil enim aliud volumus quam sacramenta paterna per successionem nobis tradita inviolabiliter [Col. 0876D] Quidam codices, custodire. Graeca versio aliorum codicum, et vulgatam lectionem probat. custodiri. Propter hanc igitur causam, [Col. 0876D] Vocem quoniam in editis omissam ex omnibus mss. supplevimus. quoniam quosdam cognovimus sanctissimas Ecclesias nocibili novitate turbare, synodum decrevimus Ephesi fieri. In praesentia quippe reverendissimorum episcoporum, cum multa libertate ac integra veritate et indigni sacerdotio remoti sunt, et qui judicati [Col. 0875C] sunt esse digni suscepti sunt. Nihil igitur ab his contrarium [Col. 0876D] Solus codex Divion. Baluzii, et Quesnellus in margine, rectae fidei aut injuste factum. regulae fidei aut justitiae factum esse [Col. 0877A] cognovimus. Omnis igitur contentio sacro judicio examinata est. Flavianus autem, qui reus inventus est laesibilis novitatis, [Col. 0877D] Ita omnes codices et editiones Concil. ante Romanam, in quam inducta fuit lectio a Quesnello aliisque recepta, debitam poenam recepit. debitum recepit. Et hoc remoto omnis pax et omnis concordia regnat in Ecclesiis, et nihil aliud quam veritas viget.
Δεσπότῃ ἐμῷ Οὐαλεντινιανῷ αἶωνίῳ Αὐγούστῳ Θεοδόσιος.
Καὶ ἐν τῇ Ῥώμῃ παραγεγενῆσθαι τὴν σὴν ἡμερότητα, καὶ αἴτησιν προσενηνέχθαι παρὰ Λέοντος τοῦ εὐλαβεστάτου πατριάρχου, δεδήλωται παρὰ τῆς σῆς μεγαλειότητος ἐν τῷ αὐτῷ ὕφει τῶν γραμμάτων. καὶ περί μὲν τῆς σῆς ὑγιοῦς ἐν τῇ Ῥώμῃ ἐπανόδου χάριτας ἀποδεδώκαμεν ἀξίως τῇ θείᾳ μεγαλειότητι, δέσποτα ἁγνότατε υἱὴ, καὶ προσκυνητὲ βασιλεῦ. Περὶ δὲ τούτων, ὧν ἔφη ὁ μνημονευθεὶς εὐλαβέστατος ἀνὴρ, δεδήλωται πρὸς αὐτὸν πλατύτερον, καὶ πληρέστατον, [Col. 0876D] Addere placuit cum ms. Ven. conjunctionem καὶ, quae conjunctio clariorem mirum in modum atque expeditiorem reddit sententiam. In vulgatis, καὶ πληρέστατον, καθῶς ὑπολαμβάνομεν· ἐν μηδενὶ, etc. καθὼς ὑπολαμβάνομεν, 987 καὶ ἐν μηδενὶ μέρει ἔγνω ἡμᾶς ἀπὸ τῆς πατρῴας θρησκείας, καὶ τῆς τῶν προγόνων παραδόσεως ἀποπεπηδηκέναι. οὐδὲν γὰρ ἄλλο βουλόμεθα, ἢ εὐχόμεθα, ἤπερ τὰ μυστήρια τὰ πατρῷα, τὰ κατὰ διαδοχὴν ἡμῖν παραδοθέντα, ἀκίνητα φυλαχθῆναι. Διὰ ταύτην τοιγαροῦν τὴν αἶτίαν, ἐπειδή τινας ἒγνωμεν τὰς ἁγιωτάτας ἐκκλησίας ἐπιβλαβεῖ καινισμῷ θορυβεῖν, σύνοδον ὡρίσαμεν ἐν Ἐφέσῳ γενέσθαι. Δηλαδὴ παρουσίᾳ τῶν εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων μετὰ πολλῆς ἐλευθερίας, καὶ ὁλοκλήρου ἀληθείας, καὶ οἱ ἀνάξιοι τῆς ἱερωσύνης ἀπεκινήθησαν, καὶ οἱ κριθέντες ἄξιοι προσεδέχθησαν. Οὐδὲν τοίνυν ὑπεναντίον παρὰ τούτων τοῦ κανόνος τῆς πίστεως, ἤ τοῦ δικαίου, ἔγνωμεν γεγενῆσθαι. Πᾶσα τοιγαροῦν ἀμφιβολία τῷ θείῳ δικαστηρίῳ ἐξήτασται. Φλαυιανὸς δὲ ὁ φωραθεὶς αἴτιος τοῦ βλαβεροῦ καινισμοῦ, τὴν ὀφειλομένην ἑαυτῷ τίμην ἀπηνέγκατο· καὶ τούτου ἀποκινηθέντος, πᾶσα εἶρήνη, καὶ πᾶσα συμφωνία ἐν ταῖς ἐκκλησίαις βασιλεύει, καὶ οὐδὲν ἕτερον κρατεῖ, εἶ μή καθαρὰ ἡ ἀλήθεια.
[Col. 0877] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
990 Dominae meae PLACIDIAE venerabili Augustae THEODOSIUS.
Ex litteris tuae mansuetudinis nostra cognovit [Col. 0877D] Ita codices tum nostri tum Baluzii, nec non editi in margine; at in textu, serenitas, et post pauca, a tua serenitate. aeternitas quid reverendissimus patriarcha Leo a tua aeternitate poposcerit. His itaque litteris indicamus [Col. 0877B] quoniam de his quae dicta sunt a reverendissimo episcopo plenius atque apertius [Col. 0877D] Sic mss. et editiones ante Romanam, in qua et sequentibus saepe. Quid autem adverbio saepius innuatur explicabimus in dissert. de epistolis deperditis num. 38. saepius scriptum est: ex quibus sine dubitatione manifestum est nihil nos praeter paternam fidem, aut dogmata divina, vel definitiones reverendissimorum, qui tam sub divae memoriae Constantino in Nicaea civitate, quam dudum nostro praecepto in Epheso congregati sunt, definisse, aut decrevisse, aut intellexisse; sed hoc solum in Epheso constitui jussimus, ut omnes qui nocibili laesione Ecclesias sanctas turbaverunt, digne removerentur. Haec sunt quae non ad refragationem, sed ad concordiam et purum vinculum adorandae religionis a reverendissimis [Col. 0877D] In editis perperam, presbyteris; et post autem additur qui dicitur. Codicum lectionem dedimus. Patribus sunt decreta. Flavianus autem, princeps contentionis hujus, sacra sententia ab ecclesiasticis rebus expulsus est. Haec igitur sciens [Col. 0877C] tua mansuetudo, domina sacratissima mater et venerabilis Augusta, nihil nos aliquando contrarium a tradita fide sentire, sicut a quibusdam dicitur, [Col. 0877D] Romani editores Conciliorum primi vulgarunt. [Col. 0878D] suspicetur aut cogitet. Antea vero legebatur optimo sensu, sed barbare, ut ex omnibus mss. restituimus. suspicemini aut cogitetis.
Δεσποίνῃ τῇ ἐμῇ Πλακιδίᾳ, προσκυνητῇ Αὐγούστᾳ, 989 Θεοδόσιος.
Ἐκ τῶν γραμμάτων τῆς σῆς ἡμερότητος ἡ ἡμετέρα ἔγνω αἶωνιότης, ὅ τι ὁ εὐλαβέστατος πατριάρχης Λέων παρὰ τῆς σῆς ᾕτησεν αἶωνιότητος. Τούτοις τοιγαροῦν δηλοῦμεν τοῖς γράμμασιν, ὅτι περὶ τούτων τῶν εἶρημένων παρὰ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου, ἐντελέστερον καὶ σαφέστερον πολλάκις ἐγράφη· ἐξ ὧν ἀναμφιβόλως πεφανέρωται, μηδὲν ἡμᾶς παρὰ τὴν πατρῴαν πίστιν, ἢ τὰ θεῖα δόγματα, ἢ τοὺς ὅρους τῶν εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων, οἵ τινες τοῦτο μὲν [Col. 0878D] In ms. Ven., ὑπὸ τοῦ τῆς θείας, etc. ὑπὸ τῆς θείας μνήμης Κωνσταντίνου ἐν τῇ Νικαιέων πόλει, τοῦτο δὲ [Col. 0878D] In marg. edit. Rom., ἴσ. πάλιν. πάλαι ἡμετέρῳ προστάγματι ὲν Ἐφέσῳ συνεληλύθασιν, ὡρικέναι, ἣ ἐψηφίσθαι, ἢ νενοηκέναι. Ἀλλὰ τοῦτο μόνον ἐν Ἐφέσῳ τετυπῶσθαι, ἵνα πάντες, οἵ τινες τῷ βλαβερῷ καινισμῷ τὰς ἁγιωτάτας ἐθορύβησαν ἐκκλησίας, ἀξίως ἀποκινηθῶσι, προσετάξαμεν. Ταῦτά εἶσιν, ἅ τινα οὐκ εἶς ἀνατροπὴν, ἀλλ` εἶς συμφωνίαν, καὶ καθαρὸν σύνδεσμον τῆς προσκυνητῆς θρησκείας, παρὰ τῶν εὐλαβεστάτων τετυπωται πατέρων. Ὁ δὲ λεγόμενος Φλαυιανὸς ἔξαρχος τῆς τοιαύτης φιλονεικίας, θείᾳ ψήφω τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἐκβέβληται πραγμάτων. ταῦτα τοιγαροῦν εἶδυῖα ἡ σὴ ἡμερότης, δέσποινα ἁγνοτάτη, μῆτερ, καὶ προσκυνητὴ Αὐγούστα, μηδὲν ἡμᾶς ποτε ὑπεναντίον τῆς παραδοθείσης πίστεως διανενοῆσθαι, καθὼς παρά τινων εἴρηται, ὑπολάβῃ, ἢ λογίσηται.
[Col. 0877] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
992 Dominae meae EUDOXIAE venerabili Augustae THEODOSIUS.
Semper equidem [Col. 0878D] Quesnellus cum editis Conciliorum in margine, tuae amabilitatis. tui desiderii litteris delectamur, [Col. 0878D] Idem Quesn. cum iisdem edit. Concil., ac tota animae suavitate. Cod. Chig., ac ex tota animi sinceritate. Secuti sumus aliorum quatuor nostrorum codicum lectionem, quam et Baluzii mss. approbant. et has tota animae suavitate complectimur, et omnibus tuis petitionibus consuevimus gratanter [Col. 0877D] annuere, domina, [Col. 0878D] Sic omnes codd. et editiones ante Romanam, quam secutus Quesnellus edidit sanctissima. sacratissima filia, venerabilis Augusta; sed de praesenti causa, hoc est de Flaviano qui fuit episcopus, quae in hac causa subsecuta sint, reverendissimo archiepiscopo Leoni perfecte nostra [Col. 0879A] mansuetudo significavit. Tuae vero dulcedini hoc solum approbavimus intimandum, quia memoratus Flavianus [Col. 0879C] Quesnellus in margine, divino. sacro judicio [Col. 0879C] Ita omnes codices nostri, et Baluzii. Graecus etiam textus cohaeret. Editi, ab ecclesiasticis rebus, ut in epistola praecedenti tum in Graeco, tum in Latino textu legitur. Sed Theodosius hisce litteris respondens epistolae 57 Eudoxiae, eadem formula utitur, quam illa ibidem usurpaverat, ex humanis rebus potuisset auferri, ubi sane Flaviani mortem, de qua tum Eudoxia nihil acceperat, indicare non potuit; sed depositionem ejus intellexit, uti explicavimus annot. 9 (Col. 863, n. h ) in laudatam epistolam 57. Eodem itaque sensu hanc formulam hic accepit etiam Theodosius: unde corrigendus est Quesnellus, qui hunc textum de Flaviani morte interpretatus est not. ultima in epistolam nobis 59, ac si ejus mors, quae sane praecesserat, a Theodosio hoc loco nuntiata fuerit. ab humanis rebus ablatus est, quatenus totius dubietatis contentio a sacris removeretur Ecclesiis; [Col. 0879C] Restituimus et ex codicibus, ut erat apud Crabbum. et nihil ulterius post haec definire possibile est, cum jam ista semel decisa sint.
991 Δεσποίνῃ τῇ ἐμῇ Εὐδοξία τῇ προσκυνητῇ βασιλίδι, Θεοδόσιος.
Αεῖ μὲν οὖν τῆς σῆς ποθεινότητος τοῖς γράμμασι τερπόμεθα, καὶ ταῦτα ὅλῃ ψυχῇ ἡδέως περιπτυσσόμεθα καὶ πάσαις ταῖς σαῖς αιτήσεσι μετὰ πολλῆς τῆς χαρᾶς εἶώθαμεν ἐπινεύειν, δέσποινα ἁγνοτάτη θύγατερ, προσκυνητὴ βασιλίς· ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐνεστῶτος πράγματος, τουτέστι, φερὶ Φλαυιανοῦ, τοῦ ποτε ἐπισκόπου, τὰ τῇ αἶτίᾳ παρακολουθήσαντα τῷ εὐλαβεστάτῳ ἀρχιεπισκόπῳ Λέοντι τελείως ἠ ἡμετέρα κατεσήμασεν [pro κατεσήμηνεν] ἡμερότης· τῇ δὲ σῇ γλυκύτητι τοῦτο μόνον ἐδοκιμάσαμεν γνωρίσαι, ὅτι ὁ μνημονευθεὶς Φλαυιανὸς θείᾳ κρίσει τῶν [Col. 0880D] In eod. marg., ἐκκλησιαστικῶν. L. ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἀφῃρέθη· ὅπως πᾶσα ἀμφιβολίας φιλονεικία ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἑκκλησιῶν ἀποκινηθῇ καὶ οὐδὲν ἕτερον τοῦ λοιποῦ μετὰ ταῦτα δυνατὸν ὁρίσαι περὶ τῶν ἅπαξ ἤδη τετυπωμένων.
I. Praemissis nonnullis de Ravennii electione ac moribus, antiqua Ecclesiae Arelatensis privilegia a Leone redintegrari postulant. —II. Eadem ex variis hujus Ecclesiae praerogativis confirmant, ac praesertim ex S. Trophimi in Gallias adventu. —III. Civilia Arelatensium jura ac privilegia [Col. 0879B] imperatorum commemorant, —IV. Variis officiorum testimoniis Leonem demulcent.
Memores quantum honoris et reverentiae, beatissimae sedi apostolicae, cui vos Dominus noster Jesus Christus pro meritis sanctitatis voluit praesidere, semper debitum fuerit, semperque debeatur, ordinationem qua sanctus frater et coepiscopus noster Ravennius in civitate Arelate post transitum beatae recordationis Hilarii episcopi, concordantibus omnium votis, ad summum pontificium, Domino favente, provectus est, missis continuo [Col. 0880C] Indicantur epistolae 40 et 41 anni praecedentis. litteris apostolatui vestro indicare curavimus. Quibus a beatitudine vestra, tanta dignatione et charitate fuisse responsum, immensas gratias agimus, etsi tantas, quantas debemus, referre non possumus. Notum [Col. 0880A] 994 licet nobis ante jam fuerit praedictum sanctum fratrem et coepiscopum nostrum maxime [Col. 0880C] Vide not. 1 Quesn. coronae vestrae [Col. 0880C] Ita cum Quesnello etiam Sirmondus, qui Arelatensem codicem consuluit. Baronius cum ms. Vallic., gratia morum suorum mansuetudinem et sanctitatem meruisse. gratiam morum suorum mansuetudine et sanctitate meruisse, perceptis nunc tamen beatitudinis vestrae litteris, quanta eum charitate complectamini evidenter agnovimus. Unde praemissis officiis quae apostolatui vestro jure debentur, suggestionem nostram, quae justitiae partibus fungitur, audiendam a corona vestra minime dubitamus: [Col. 0880B] quippe cum non aliqua nova institui, sed prisca per vos optamus et antiqua reparari. Nec enim justum est ut honorem [Col. 0880C] Ravennii scilicet, quem Leo sibi probatum tradidit epistola 40. Confer etiam epist. 41. ejus quem, ut probavimus, impense diligitis, illa res minuat, [Col. 0880C] Ita cum Quesnello cod. Vallic. Aliae editiones, quae pietatem vestram ante offendit. Respicit Hilarii factum in Celidonii causa, ob quod Leo illum metropolitico [Col. 0880D] jure privavit, ut liquet ex epistola 10. Hinc autem cognoscitur hanc Hilarii poenam personalem habitam fuisse; ac propterea mox privilegia Arelatensis Ecclesiae pro tempore diminuta traduntur. qua pietatem vestram alter offendit. Et sane manifestum est Ecclesiae Arelatensi divinae gratiae favorem adesse, cui talem habere contigit sacerdotem per quem privilegia dignitatis antiquae, quae dolebat sibi [Col. 0880D] Nimirum sub Hilario, qui metropolitico jure exutus fuerat epist. 10, quam poenam temporalem fuisse quoad ille viveret, ostendemus in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli tom. II. pro tempore diminuta, gauderet in perpetuum recentioribus apostolicae sedis auctoritatibus reformata.
Omnibus etenim regionibus Gallicanis [Col. 0880D] Respiciuntur Zosimi litterae ad episcopos per Gallias et septem provincias constitutos, quibus Arelatensis sedis privilegia et jura statuta fuerant, ac exinde omnibus Galliarum regionibus innotuere. Hae autem Gallorum preces Zosimi litteris adeo innituntur, ut nonnumquam ipsa fere earum verba descripta praeferant. notum est, sed nec sacrosanctae Ecclesiae Romanae habetur incognitum, quod prima intra Gallias Arelatensis civitas missum a beatissimo Petro apostolo sanctum Trophimum habere meruit sacerdotem, et [Col. 0881A] exinde aliis paulatim regionibus Galliarum [Col. 0881C] Sic cod. Vallicel. cum Baronio et Sirmondo. Quesnellus, donum fidei. Quae autem hic de S. Trophimi missione narrantur, e Zosimi litteris surrepta sunt. Hac vero in re legenda erunt quae fusius disseremus in memoratis observationibus ad dissert. 5 Quesnelli part. II, c. 2. bonum fidei et religionis infusum; priusque alia loca ab hoc rivo fidei quem ad nos apostolicae institutionis fluenta miserunt, meruisse manifestum est sacerdotem, quam Viennensis civitas, quae sibi nunc impudenter ac notabiliter primatus exposcit indebitos. Jure enim ac merito ea urbs semper apicem sanctae dignitatis obtinuit, quae in sancto Trophimo primitias 995 nostrae religionis prima suscepit, ac postea intra Gallias hoc quod divino munere fuerat consecuta, studio doctrinae salutaris effudit. Cujus honoris obtentu Ecclesiam Arelatensem omnes decessores praedecessoresque nostri velut matrem debito semper honore coluerunt, tenentesque traditionem [Col. 0881C] Quesn. in margine: Forte, notam. totam ab hac sibi [Col. 0881C] Baronii et Sirmondi editiones, civitatis; perperam. civitates nostrae sede episcopos postularunt. [Col. 0881B] Ab hujus Ecclesiae sacerdote tam decessores nostros quam nos ipsos constat in summum sacerdotium, donante Domino, consecratos. Quam quidem antiquitatem sequentes praedecessores beatitudinis vestrae, hoc quod erga privilegia Arelatensis Ecclesiae institutio vetusta tradiderat, promulgatis (sicut et scrinia apostolicae sedis procul dubio continent) [Col. 0881C] Zosimi epistolae pro sede Arelatensi editae indicantur. Litteras autem Romanorum antistitum auctoritates appellatas hinc etiam confirmatur. auctoritatibus confirmarunt: credentes plenum esse rationis atque justitiae, ut sicut per beatissimum Petrum apostolorum principem sacrosancta Ecclesia Romana teneret supra omnes totius mundi Ecclesias principatum, ita etiam intra Gallias Arelatensis Ecclesia, quae sanctum Trophimum ab apostolis missum sacerdotem habere meruisset, ordinandi pontificium vindicaret. His secundum religionem [Col. 0881C] utitur privilegiis Ecclesia memorata.
Caeterum multa sunt quibus secundum instituta principum cunctis intra regiones nostras civitatibus praeferatur. Haec in tantum a gloriosissimae memoriae Constantino peculiariter honorata est, ut ab ejus vocabulo praeter proprium nomen, quo Arelas 996 vocitatur, Constantina nomen acceperit. Hanc clementissimae recordationis Valentinianus et Honorius fidelissimi principes specialibus privilegiis, et, ut verbo ipsorum utamur, [Col. 0881C] Perperam in vulgatis ante Quesnellum atque Sirmondum cum nostro codice Vallicell., matrimonium Galliarum. Honorius in Constitutione ad Agricolam an. 418 Arelatem metropolitanam civitatem appellat. In hac constitutione continentur pleraque ex his quae de privilegiis civilibus Arelatensis urbis hoc capite referuntur. Valentiniani autem constitutio desideratur. [Col. 0881D] Quid vero circa has constitutiones et circa titulum matris omnium Galliarum sentiendum sit, explicabimus in observationibus allegatis part. II, c. 4, n. 2 et 3. Matrem omnium Galliarum appellando decorarunt. In hac urbe quicumque intra Gallias ex tempore praedictorum ostentare voluit insignia dignitatis, [Col. 0881D] Vide not. 2 Quesn. consulatum suscepit et dedit. Hanc sublimissima praefectura, hanc reliquae potestates, velut communem omnibus patriam, semper inhabitant. Ad hanc ex omnibus civitatibus [Col. 0882B] multarum utilitatum causa concurritur; et plane ita sibi erga privilegia memoratae vel Ecclesiae vel civitatis, divina, ut credimus, dispensatione, omnia consenserunt, ut semper sicut Ecclesia Arelatensis intra Gallias primatum in sacerdotio antiquitatis merito, ita etiam civitas ipsa principatum in saeculo opportunitatis gratia possederit. Unde factum est ut non solum provinciae Viennensis ordinationem, sed etiam [Col. 0881D] Cum in sequentibus, praedecessorum vestrorum auctoritas, indicet epistolas Zosimi, in quibus tres provinciae, Viennensis et duae Narbonenses, Arelatensi tributae tantummodo memorantur, dubium exoritur num. hic quoque trium provinciarum nomine eaedem provinciae tres solummodo intelligendae sint, ita ut Viennensis in tribus his comprehendatur. At formulae, non solum provinciae Viennensis, sed etiam trium provinciarum, has tres ab illa videntur distinguere. Aliunde restituta jam per Bonifacium Zosimi successorem provincia Narbonensi prima episcopo [Col. 0882C] Narbonensi, hi episcopi de eadem provincia ad Arelatensem sedem revocanda non videntur cogitasse; cum praesertim S. Leo epist. 10, Bonifacii judicium laudans, hanc provinciam ab Arelatensis jure alienam declaraverit, ut palam fiet in observ. in dissert. 5, part. II, cap. 2, n. 7. Hi porro episcopi trium provinciarum sunt, Viennensis, Narbonensis secundae et Alpium maritimarum. Id colligitur ex episcoporum nominibus, quae sequenti Leonis responsioni praefiguntur. Licet enim cujus sedis episcopi fuerint ibidem non exprimatur, aliis tamen ex documentis, quae hujus aevi episcopos cum suis sedibus exhibent, satis probabile est Constantinum fuisse episcopum Diensem, et Fonteium Vasensem provinciae Viennensis; Maximum vero fuisse episcopum Reiensem, Asclepium Aptensem, Armentarium Antipolitanum, ac Theodorum Forojuliensem in Narbonensi secunda; ad Alpes autem maritimas pertinere Valerianum Cemellensem, [Col. 0882D] Ursum Senecensem, Nectarium Diniensem, et Ingenuum Ebredunensem. Has ergo tres provincias tantum ut Leo Arelatensi sedi praeservaret, hi episcopi postulasse videntur; nisi quis forte inter episcoporum nomina aliunde non cognita exstitisse putet episcopum Tarantasiae in Alpibus Graiis, et hanc quoque provinciam laudatos antistites comprehendisse arbitretur, adeo ut praeter Viennensem indicaverint provincias tres, Narbonensem secundam, Alpes maritimas et Alpes Graias. Alpes quidem Graias eosdem etiam fuisse complexos, judicium Leonis confirmat; cum inter quatuor oppida Arelatensi non concessa, sed Viennensi adjudicata recenseat Tarantasiam, quae ad Alpes Graias ex omnibus notitiis pertinet. trium provinciarum, contemplatione sancti Trophimi, sicut et sanctorum praedecessorum vestrorum [Col. 0882D] Sirmondus, patefactum. patefacta sibi testatur auctoritas, Arelatensis Ecclesiae sacerdos ad sollicitudinem semper suam curamque revocarit. Cui id etiam honoris dignitatisque collatum est, ut non tantum has provincias potestate [Col. 0882C] propria gubernaret, verum etiam omnes Gallias [Col. 0883A] sibi [Col. 0883C] Apostolica quaedam delegatio hic indicatur Arelatensi episcopo Zosimi litteris concessa, cum praecepit ut quicumque ex qualibet Galliarum parte Romam aut alio proficisceretur, ab eodem episcopo formatas acciperet. Jus etiam cogendae synodi ex alienis quoque Galliarum provinciis ab eodem Zosimo, ut videtur, attributum, hanc delegatam vicem magis magisque constituit. Confer quae in hanc rem dicemus in observ. ad Dissert. 5, part. II, c. 6, num. 8. apostolicae sedis vice mandata, sub omni ecclesiastica regula contineret.
His itaque omnibus intimatis, et in notitiam 997 beatitudinis vestrae fideli assertione perlatis, quaesumus et obsecramus coronam sanctimoniae vestrae per nomen Domini nostri Jesu Christi, qui in vobis justitiam, patientiam, tranquillitatem et bona totius sanctitatis ac perfectionis elegit, et per beatissimum apostolum Petrum, quem vita et conversatione vestra nobis divino munere redditum credimus, ut quidquid Arelatensis Ecclesia, sicut superius indicavimus, [Col. 0883C] Haec ad S. Trophimum referuntur, de quo supra annot. 10 (Col. 881, n. a ) . Sequentia vero, vel postea auctoritate sedis apostolicae sedis vice Arelatensi episcopo collata antecedenti annotatione memoravimus. vel ab antiquitate suscepit, vel postea auctoritate sedis apostolicae vindicavit, id omne ad suum pontificium revocare ejusdem Ecclesiae sacerdotem beatitudinis vestrae auctoritas in perpetuum [Col. 0883B] mansura praecipiat. Ipsi autem vel officiorum causa, vel hujus legationis obtentu, sanctimoniae vestrae nos praesentassemus aspectibus, nisi alios infirmitas, alios anni praesentis penuria ab hac votorum nostrorum cupiditate revocasset. Sed confidimus in Domino Jesu Christo, qui precibus et desideriis nostris effectum promptissimae pietatis vestrae praestitit, quod qui nunc legationis officio fraudamur, gratiarum postea referendarum per nosmetipsos actione fungemur.
Sententiam suam S. Leo interponit super antiqua controversia inter Arelatensem et Viennensem Ecclesias, et cuique suos limites assignat.
Dilectissimis fratribus, CONSTANTINO, [Col. 0883C] Baronius, secutus antiquae manus correctionem [Col. 0883D] in codice Vallicellano G, 99, indicatam edidit Armatario, cum prima manu legeretur, ut apud Quesnellum, Armantario. Praetulimus lectionem Sirmondi, quam exhibent etiam subscriptiones epistolae 99 et inscriptio epistolae 102. ARMENTARIO, AUDENTIO, SEVERIANO, VALERIANO, URSO, STEPHANO, NECTARIO, CONSTANTIO, MAXIMO, ASCLEPIO, THEODORO, JUSTO, INGENUO, AUGUSTALI, SUPERVENTORI, [Col. 0883D] Baronius cum cod. Vallic., Unantio. V et Y in mss. facile commutantur, Ynantius legitur in utrisque laudatis epist. 99 et 102. YNANTIO, FONTEIO, PALLADIO, LEO papa.
Lectis dilectionis vestrae litteris, quas ad nos filii nostri Petronius presbyter et [Col. 0886B] Cod. Vallicell., Regulinus . At in sequenti epistola habetur, Regulum . Regulus diaconus detulerunt, quam benevolum fratri et coepiscopo nostro Ravennio impendatis affectum evidenter agnovimus: siquidem postulatis ut ei quod decessor ipsius merito nimiae praesumptionis amiserat, reformetur. Sed petitionem fraternitatis vestrae [Col. 0884B] Viennensis episcopus, missis litteris et legatis, sua suggestione praevenerat, conquerens Arelatensem episcopum ordinationem sibi [Col. 0883D] Male Vasatensis in quibusdam codicibus, ut notavit Quesn. in margine. Vasensis antistitis usurpasse. Cum itaque nobis ita et paternarum reverentia sanctionum, et omnium vestrum servanda sit gratia, ut in Ecclesiarum privilegiis nihil convelli, nihil patiamur excidi, consequens fuit ut ad conservandam [Col. 0883D] Vulgati cum mss. Baronii et Sirmondi, intra Viennensem et Arelatensem provincias. Quesnellus emenda vit ex suo codice: «Unica enim, inquit, erat tunc provincia Viennensis appellata.» Quinam fuerit hic suus codex in postilla non indicat. Sed Thuaneum fuisse ex notatione ejusdem huic epistolae subjecta colligi potest. Sic enim ille: Superius Leonis [Col. 0884C] rescriptum primus emisit in lucem eminentissimus cardinalis Baronius cum ipso supplici libello et aliis epistolis quae res Arelatensis Ecclesiae attinent: easque accepisse se testatur ex Arelatensi cod. ms. In eumdem nos codicem incidimus, ni fallor; qui quidem in bibliotheca Thuanea asservatur. Etsi enim nonnullae discriminis notae appareant, leviores tamen sunt quam ut alter codex credatur a Baroniano, cum quo in caeteris convenit; velut in additione subjecta superiori epistolae de confirmato Leonis decreto per Symmachum papam.» Hunc vero non eumdem esse codicem ex quo Baronius hanc epistolam edidit, ipsae variantes lectiones quantumvis leviores ostendunt. Ejusdem quidem collectionis Arelatensis uterque Baronii et Quesnelli codex fuit, sicut et caeteri omnes ad eamdem collectionem pertinentes: unde nil mirum si in plerisque conveniant et omnes additionem in fine subjectam exhibeant. Sed lectiones alicubi discrepantes, ac inter caeteras haec non omnino levis, diversa ejusdem collectionis exemplaria [Col. 0884D] manifestant. Duos hujus collectionis mss. libri bibliothecae Colbertinae, in quam Thuanei transierunt, P. Coustantius memorat in praefatione ad tom. I Epist. Roman. pontificum, n. 161. Unus ex his fuit quondam Arelatensis, cujus exemplum diligenter exscriptum, ad Baronium a Fabro transmissum fuit, et in hoc nunc Vallic. G, 99. exstat vulgata lectio, intra Vienniensem et Arelatensem provincias. Alius autem Thuaneus codex a Baroniano diversus erit ille qui correctionem Quesnello suggessit. Hanc autem idcirco amplectimur, quia Leo in hac epistola semper unius provinciae, non duarum meminit, uti patebit ex c. 2, intra provinciam vestram, reliquae civitates ejusdem provinciae. Confer annot. sequentem. intra Viennensem provinciam 999 pacem, adhiberetur justitiae moderatio, quae nec antiquitatis usum, nec desideria vestra negligeret.
Consideratis enim allegationibus utriusque partis praesentium clericorum, ita semper intra [Col. 0884D] Unam provinciam singulari numero, id est Viennensem antea memoratam appellat, intra quam Viennensem et Arelatensem civitates concludit. Hanc provinciam vestram vocat, licet episcopi decem et novem epistolae inscripti trium saltem provinciarum fuerint, [Col. 0885B] Viennensis, Narbonensis secundae, et Alpium maritimarum, uti ostendimus annot. 16 (Col. 881, n. g ) in ep. praecedentem. Num Viennensis provinciae nomine non civilem, sed ecclesiasticam provinciam intellexit, quae plures civiles provincias comprehenderet? An praescindere voluit a memorandis iis provinciis, quae ex decreto Bonifacii ad Hilarium Narbonensem singulae suum habere debebant metropolitam, uti pluribus dicemus in observ. ad dissert. 5 Quesn., part. II, [Col. 0885C] c. 6, n. 5 et seqq. Forte vero S. pontifex eam solam controversiam quae inter Viennensem et Arelatensem episcopos mota, ad se delata fuerat, et in qua sola allegationes utrinque fuerant productae, dijudicare in hac epistola voluit; adeo ut hac de causa praeterierit etiam illa quae circa Arelatensis sedis privilegia antistites in praemissis litteris postulaverant. De sola autem Viennensi provincia quaestio fuit ob ordinationem episcopi civitatis Vasensis, quae in ea provincia sita est; et in hanc rem allegationes productae, ac legati utrinque directi. provinciam vestram, et Viennensem et Arelatensem [Col. 0885A] civitates claras fuisse reperimus, ut quarumdam causarum alterna ratione, nunc illa in ecclesiasticis privilegiis, nunc ista praecelleret, cum tamen eisdem commune jus quondam fuisse a gentibus proderetur. Unde Viennensem civitatem, quantum ad ecclesiasticam justitiam pertinet, inhonoratam penitus esse non patimur; praesertim cum de receptione privilegii, auctoritate jam nostrae dispositionis utatur; quam potestatem Hilario episcopo ablatam, Viennensi episcopo credidimus deputandam. Qui ne repente semetipso factus videatur inferior, vicinis sibi quatuor oppidis praesidebit, id est, Valentiae, et Tarantasiae, et Genavae, et Gratianopoli, ut cum eis ipsa Vienna sit [Col. 0885C] Ita Quesn. et Sirm. Baronius, conjuncta. Cod. Vallicell., juncta pro quinta. quinta, ad cujus episcopum omnium praedictarum Ecclesiarum sollicitudo pertineat. Reliquae vero [Col. 0885B] civitates ejusdem provinciae, sub Arelatensis antistitis auctoritate et ordinatione consistant: quem pro modestiae suae temperantia, ita futurum credimus studiosum charitatis et pacis, ut nequaquam sibi credat ablatum, quod fratri videat esse concessum. Data III non. Maii, Valentiniano Aug. 7 et Avieno v. c. conss.
1000 In fine hujus epistolae, haec quae sequuntur verba habentur in codd. Arelatensi et Vallicellano: [Col. 0886A] Hoc praeceptum domini Leonis confirmatum est a sede apostolica, praesidente Symmacho papa, Probo v. c., consule.
Mittit Ravennio celebrem suam ad Flavianum epistolam de incarnatione Verbi Dei adversus Eutychen, ut pro defensione fidei, per eum haec, vel Cyrilli Alexandrini epistola cunctis Galliae episcopis fideliter innotescat. Secreta etiam mandata legatis commissa indicat.
Dilectissimo fratri RAVENNIO, LEO papa.
Diu filios nostros Petronium presbyterum et Regulum diaconum in Urbe tenuimus: quoniam et de nostra hoc gratia merebantur, et fidei quae nunc quorumdam [Col. 0886B] errore [Col. 0885C] Ita cod. Thuaneus a Quesnello allegatus, nec non apud Sirmondum. Alias ex Baronio vexata est, cum [Col. 0885D] tamen in ms. Vallicellano G, 99, quo Baronius usus est, legatur incessit, errore utique librarii, pro incessitur. incessitur, ratio postulabat. Voluimus enim eos nostro interesse [Col. 0885D] Suspicari quispiam posset hic intelligi tractatum a Leone et multis episcopis habitum, cum Valentinianus, Placidia et Eudoxia Februario mense Romam venerunt, de quo vide annot. 7 (Col. 860, n f ) in epist. 55. At ob ejusmodi tractatum, qui Februario mense videtur exactus, Petronius et Regulus usque ad diem 5 Maii retineri non poterant. Alium ergo posteriorem tractatum indicari probabilius est. Conjicimus autem respici tractatum in Anatolii causa, cum scilicet receptis circa Aprilem litteris de ordinatione ejusdem, quae plurimum negotii facessebat, longiori consultatione opus fuit, qua in maximo rerum periculo utile consilium caperetur, et aptae instructiones legatis traderentur. Vide epist. 69, c. 2. Id apertius fiet ex annot 5 (Infra, n. g ) . tractatui, et universa cognoscere quae per te cupimus ad omnium fratrum et consacerdotum nostrorum notitiam pervenire, [Col. 0886B] Vocem charissime, a Quesnello expunctam, ex codice Vallicellano ac Sirmondo revocavimus, ut in editis legebatur. charissime; hoc dilectioni tuae specialiter delegantes, ut sollicitudine vigilantiae tuae epistola 1001 nostra, quam ad Orientem pro fidei defensione direximus, [Col. 0886B] Vel pro et aliquando in nostris mss. Leoninis usurpatur, ut videre est annot. 22 (893, n. i ) in ep. 80. Certecum epistola 113, c. 3, ordinato Proterio Alexandrino Leo epistolas se dedisse scripsit ad episcopum, VEL ordinatores ipsius, SEU clericos, VEL et SEU pro ET accepit: ita enim ad singulos, qui distinctis litteris [Col. 0886C] scripserant, distinctas ex more dedit epistolas, quae intercidere, uti distinctas habemus ejusdem epistolas 171, 172 et 173 in ordinatione Timothei Alexandrini, qui Proterio successit. Aliud manifestius exemplum praesto est ex epist. 131, c. 1: Qualia ad clementissimum imperatorem, VEL ad ipsum Alexandrinae urbis episcopum scripta direxerim, subdita huic epistolae exempla monstrabunt. Cum indicentur exempla duarum epistolarum 129, ad Proterium Alexandrinum, et 130, ad Marcianum Augustum, quae quidem supersunt; vel pro et hic quoque sumptum liquet. In re autem praesenti vel pro et adhiberi ex eo cognoscitur quod non ita S. Leo Cyrilli epistolam Gallicanis commendet, ut, si haec illis Ravennii opera innotescat, permittat suam ad Flavianum epistolam supprimi, quam praecipue recipiendam ac subscriptionibus signandam transmisit, uti colligitur ex epist. 99. Confer. annot. 8 (Col. 893, n. i ) in epist. 70. Innuitur vero Cyrilli epistola secunda ad Nestorium, qua S. Leo [Col. 0886D] adversus Eutychem usus est, ut liquet ex longiori illo ejusdem fragmento, quod subjectum legitur epistolae 165 ad Leonem Augustum. Haec prima hujus epistolae Cyrilli mentio est in Leonis litteris, sicuti dein in epist. 69 et 70 quae scriptae fuerunt in Anatolii causa, et in his (quod maxime observandum est) eaedem Cyrilli litterae una cum celebri Leonis epistola 28, ad Flavianum, pari sollicitudine junguntur et commendantur Orientalibus, ut hic Gallicanis; unde Petronium et Regulum ob tractatum in causa Anatolii Romae diu fuisse detentos, atque de toto negotio instructos, vel ex hoc loco maxime comprobatur. Cur vero inter plura Patrum testimonia, quae hoc tempore diligenter collecta, legatis hac de causa in Orientem missis tradita fuerunt, et postea subjecta epistolae 165 (vide admonitionem praemissam epist. 28, num. ult.) , cur, inquam, haec una Cyrilli epistola et hic et aliis in locis a Leone potissimum ingeratur, et tanta [Col. 0887B] cum sollicitudine conjungatur cum epistola 28, ad Flavianum, satis colligitur ex epist. 69 et 70. Eutychiam scilicet solam Nicaenam fidem efferebant atque inculcabant; et cum se ei adhaerere. tum vero catholicos suis erroribus inimicos ab ea deviare dictitabant. Confer annot. 6 (Col. 855, n. g ) in epist. 54. Cum porro iidem Nestorianis essent infensissimi epistolas Cyrilli, qui Nestorianam haeresim profligaverat, maxime praedicabant. Leo itaque ut omnem Nicaenae fidei laesae suspicionem removeret a catholico dogmate, quod in epistola ad Flavianum vindicaverat, perutilem credidit Cyrilli epistolam secundam ad Nestorium, in qua ille [Col. 0887C] Nicaenam quidem fidem explicans eadem tradidit ac in sua epistola 28. Hinc ergo utramque simul junxit, ut ex utriusque collatione idem dogma Eutychianis contrarium agnosceretur; et simul etiam pateret quam illi perperam Nicaenam fidem venditarent, a qua, ipso Cyrillo interpretante, maxime dissidebant. Ex his porro quae Leo hoc loco tradit missa dignoscitur in Gallias haec Cyrilli epistola; ac idcirco fortassis ex ea versione quam Leo illuc misit et adhibuit in testimoniis subjectis epist. 165 inserta legitur in antiquissima collectione 5 et in alia posteriori 12, quas in Galliis compactas alibi demonstrabimus. Ex hac porro epistola cognoscimus S. Leonem ad Ravennium misisse tum suam epist. 28, ad Flavianum, tum epistolam S. Cyrilli ad Nestorium. Ex Idacio autem Hispano et coaevo scriptore praeterea colligimus transmissam etiam fuisse epistolam ipsius Flaviani ad Leonem cum aliis documentis ad Eutychianam haeresim pertinentibus: quae quidem omnia laudatus [Col. 0887D] Ravennius ex Leonis mandato non ad Gallicanos solum, sed etiam ad Hispanos episcopos direxit. De Galliis, inquit ille in Chronico ad olymp. 130, epistolae deferuntur Flaviani episcopi ad Leonem episcopum missae cum scriptis Cyrilli episcopi Alexandrini ad Nestorium Constantinopolitanum, de Eutychete Ebionita haeretico, et Leonis episcopi ad eumdem responsa: quae cum aliorum episcoporum et gestis (forte synodi CP. contra eumdem Eutychem) et scriptis ad Ecclesias diriguntur. Hinc factum est ut Flaviani epist. 22, quae incipit Nulla res, pluribus Latinis collectionibus et praesertim Hispanicae inserta fuerit. ) vel sanctae memoriae Cyrilli, quae [Col. 0887A] nostris sensibus tota concordat, universis fratribus innotescat: ut [Col. 0887D] Cod. Vallicell, addit charissime, et post praemuniant addit Frater. certiores effecti contra eos qui incarnationem Domini pravis persuasionibus aestimant temerandam, spirituali se virtute praemuniant. Habes probabilem facultatem, qua cunctis Ecclesiis et Deo nostro episcopatus tui possis commendare primordia, si haec ita, ut credimus atque mandavimus, impleveris, frater charissime. Quae autem committenda [Col. 0887D] Cum pro Anatolii causa scripsisset imperator Theodosius, qui Eutychi patrocinabatur, quaedam in eumdem imperatorem sive querelae, sive praecautiones litteris committendae non fuere. Pseudosynodo [Col. 0888B] enim Ephesinae, qua totam causam definitam Theodosius contendens epist. 64 aliud concilium recusabat, opponere volebat pontifex praeter synodum Romae habitam etiam Gallicanorum subscriptiones suae epistolae ad Flavianum, quae (etsi serius) transmissae fuerunt epist. 99 Quin ex cap. 4 hujus epistolae 99 colligitur, Leonis mentem fuisse ut ipsi Gallicani ad eumdem imperatorem scriberent; quod tamen mutatis paulo post rebus ob Theodosii mortem necessarium non fuisse ibidem tradunt. Ex his ergo quae fuerint mandata secreta Gallicanis legatis tradita satis perspicitur; simulque patet quam commentitia et [Col. 0888C] falsa sit interpretatio hujus loci a Quesnello allata dissert. 5, part. II, cap. 9, in fine. litteris non fuerunt, cum praedictorum filiorum nostrorum insinuatione didiceris, Domini fretus auxilio efficaciter, 1002 ut diximus, ac laudabiliter exsequeris. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Data III non. Maii, gloriosissimo Valentiniano Aug. VII et Avieno v. c. conss.
I. Pro accepta ejus ad Flavianum epistola gratias agunt, quam et per omnes Ecclesias asserunt celebrari. —II. Illius exemplar a se descriptum mittunt, a Leone corrigendum ac remittendum.
Domino sancto, beatissimo patri et [Col. 0888D] Ita ex Vindebonensi collect. 5. Vulgati, apostolicae sedi. In eodem codice Verranus cum duplici rr scribitur. Qui autem fuerint Ceretius, Salonius et Veranus, Quesnellus in notis fuse perquirit. apostolica sede [Col. 0888A] dignissimo papae LEONI CERETIUS, SALONIUS et VERANUS.
Recensita epistola beatitudinis vestrae, quam de fidei instructione conscriptam ad Constantinopolitanum episcopum destirastis, dignum esse censuimus ut [Col. 0888D] Idem cod., tanta. tantae doctrinae obertate ditati debitas gratias saltem oblato litterarum officio redderemus. Paternae siquidem erga nos pietatis vestrae sollicitudinem comprobantes, anticipationi curationis vestrae hoc nos magis obnoxios confitemur, quod remediorum beneficia ante malorum experimenta cognovimus. Scientes namque pene sera esse remedia quae adactis jam vulneribus apponuntur, ut apostolicis illis munitionibus induamur, providae pietatis vocibus [Col. 0888D] Duo codd. collect. 12, Vat. 1340 et Venet. 169, alia interpunctione, praemoniti, agnoscimus, etc. Retinuimus vulgatam lectionem, quae est in cod. Vindebon. collect. 5, quaeque videtur respicere illa epistolae praecedentis, quibus Ravennio Leo suam epistolam 28 ad universos episcopos dirigendam praecepit, ut certiores effecti contra eos qui incarnationem Domini pravis persuasionibus aestimant temerandam, spirituali servitute praemuniant. Postea codices, transmiseris. praemonetis. Agnoscimus plane, beatissime [Col. 0888B] papa, qua ad nos interiora pectoris vestri peculiari affectione transmiseritis, quorum incolumitati aliorum curatione succurritis; et dum ex aliorum praecordiis infusa antiqui serpentis venena 1004 producitis, quasi in quadam charitatis specula constituti, apostolica [Col. 0888D] Mss. collect. 12 delent illa. illa cura ac sollicitudine conclamatis, ne [Col. 0889A] inopinantibus improvisus hostis adveniat, ne vulneri locum praebeat incauta securitas, domine sancte, beatissime pater, et apostolica sede dignissime papa. Magna praeterea et ineffabili quadam nos peculiares tui gratulatione succrescimus, quod illa specialis doctrinae vestrae pagina ita per omnium Ecclesiarum conventicula celebratur, ut vere consona omnium sententia declaretur, merito illic principatum sedis apostolicae constitutum, unde adhuc apostolici spiritus oracula reserentur.
Idcirco si dignanter admittitis, deprecamur ut opus et praesentibus et futuris temporibus profuturum, quod nos asservandi studio foliis mandare curavimus, sanctitas vestra percurrere, et si quid [Col. 0889C] Ex epistola scilicet ad Flavianum, quam Leo ad Ravennium miserat per Gallias disseminandam, plura exempla transumpta fuere, et in exemplo quod ad Ceretium, Salonium atque Veranum missum fuerat, si quid librarii errore defuerit, emendandum efflagitant. Leonem quidem hoc exemplar emendasse quam accuratissime ex eo patet quod episcopos provinciae Mediolanensis idem pontifex monuit ut ejusdem epistolae exemplar a Ceretio procurarent. Vide epist. 97, c. 2. librarii errore defuerit, emendare dignetur; [Col. 0889B] vel, si salutarem lecturis omnibus paginam aliquo studii vestri accumulastis augmento, idipsum addi libello huic sollicita pietate jubeatis: ut non solum plures sancti episcopi fratres nostri per Gallias, verum etiam multi ex laicis filii vestri, qui epistolam istam magnopere pro veritatis manifestatione desiderant, remissam ad nos, et sancta manu vestra emendatam transcribere, legere et tenere mereantur. [Col. 0889C] Codices collect. 12, Ire missos . . . ac redire mox cupimus. Quesnellus cum codd. collect. 5, In re missos. [Col. 0889D] Anteriorum editorum lectionem praetulimus. In rem missos, si dignum ducitis, redire mox cupimus: ut quia incolumitas vestra exsultatio et salus nostra est, citius ad nos relatu desiderabili salutis vestrae gaudia recurrant. Et alia manu: Memorem coronam vestram humilitatis nostrae Christus Dominus longaeva aetate conservet, domine sancte beatissime pater, et apostolica sede dignissime Papa.
[Col. 0889C] Ceretius susceptus vester apostolatum vestrum saluto, commendans me orationibus vestris.
1005 Salonius venerator vester, apostolatum vestrum in Domino saluto, orationum vestrarum subsidia deposcens.
[Col. 0890A] Veranus cultor vestri apostolatus, beatitudinem vestram saluto, et ut pro me oretis peto.
I. Consensum suum ad ordinationem Anatolii CP. suspendit; professionem fidei exigit. —II. Petit ut idem haereticorum communionem abdicet, communi fidei subscribat. Legatos mittit. Synodum postulat intra Italiam fieri.
LEO episcopus THEODOSIO [Col. 0889D] Vox semper deest in ms. Vindebon. Hisp. In aliis nonnullis omittitur etiam Augusto. semper Augusto.
[Col. 0889D] Mss. collect. 21. Per omnes quidem vestrae pietatis epistolas. Plures autem Theodosii epistolae pro Nicaenae synodi custodia in Occidentem directae, quae hic indicantur, sunt duae ad Leonem, altera paulo post Ephesinum latrocinium scripta, cui Leo respondit [Col. 0890C] epist. 54, altera cum de ordinatione Anatolii ad eumdem pontificem scripsit, cui s nunc responsum dat: nec non imperialis epist. 63, ad Placidiam Augustam. Cur autem imperator, qui Eutychi favebat, Nicaenam synodum inculcarit, explicavimus not. 6 (Col. 855, n g ) in epist. 54. Omnibus quidem vestrae pietatis epistolis, inter eas sollicitudines quas pro fide patimur, spem securitatis nobis maximam praestitistis, Nicaenum commendando concilium: adeo ut ab illo, sicut saepe jam scribitis, non patiamini sacerdotes Domini [Col. 0890B] deviare. Sed ne aliquid in praejudicium catholicae defensionis viderer egisse, de ordinatione ejus, qui Constantinopolitanae coepit Ecclesiae praesidere, nihil interim in alterutram [Col. 0890C] Editi Leonis addunt tibi. Quesnellus recepit hanc vocem, sed delevit temere, ac praeterea pro rescribendum posuit scribendum. Mss. collect. 21 delent tibi et temere. Vat. Hisp. et Isid. solum omittunt temere, at habent rescribendum. Vindebon. Hisp. ignorat tibi, et errore librarii, terre scribendum. Praetulimus [Col. 0890D] lectionem codicis Ratisp., cui concinunt cod. Grim. mss. collect. 24 et exemplar Sichardi, nec non editiones Conciliorum. In epistola sequenti solum dicitur de Anatolio: Scribere ei interim distuli, non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. partem temere rescribendum putavi, non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Quod aequanimiter ferat, 1006 obsecro, vestra clementia: ut cum talem se erga fidem catholicam qualem cupimus approbarit, de sinceritate ipsius [Col. 0890D] Addidimus et ex optimo cod. Ratisp. et copiosius et securius gaudeamus. Ne vero aliqua illum de nostro animo mordeat sinistra suspicio, occasionem totius difficultatis amoveo, nec aliquid exigo quod aut arduum videatur aut [Col. 0890D] Vulgati Leonis ante Quesn., ambiguum. dubium; sed ad id quod nullus catholicorum refutet invito. Noti enim sunt per universum mundum atque manifesti, qui ante nos, sive [Col. 0890C] Graeca, sive Latina lingua in catholicae veritatis praedicatione fulserunt, ad quorum [Col. 0890D] Codex Ratisp., sententiam. Instructio vero quae ex scriptis Graecorum et Latinorum Patrum collecta par et multiplex traditur, comprehendit tum illam collectionem contra Nestorii impietatem a sanctae memoriae Cyrillo insertam Ephesinae synodi gestis, quae indicatur paulo post; tum praesertim auctoritates ab ipso Leone collectas, et per legatos ad imperatorem transmissas, de quibus loquitur cap. 2. Vide annot. 19 (Col. 891, n. k ) . scientiam atque doctrinam quidam etiam nostrae aetatis accedunt, de quorum scriptis par et multiplex profertur instructio. Quae sicut Nestorianam haeresim destruxit, ita [Col. 0891A] etiam hunc, qui nunc [Col. 0891C] Vulgati Leonis ante Quesn., male repullulat, abscindet errorem. Editi Concil. habent pariter male, sed abscidit. Nostri codices cum Sichardo et Quesnello, ut in textu. repullulat, abscidit errorem. Relegat itaque sollicite quae a sanctis Patribus incarnationis Dominicae fides fuerit custodita, semperque similiter praedicata, et cum sanctae memoriae Cyrilli Alexandrini episcopi [Col. 0891C] Indicatur epistola secunda Cyrilli ad Nestorium. Confer annot. 5 (Col. 886, n. g ) in epist. 67. epistolam (qua Nestorium corrigere et sanare voluit, pravas praedicationes ipsius arguens, et evidentius fidem Nicaenae definitionis exponens, quamque ab eo missam [Col. 0891C] Memoratam Cyrilli epistolam ad S. Coelestinum transmissam fuisse liquet ex epistola 8, apud Coustantium pag., 1091. Probata ab eodem pontifice cognoscitur ex epist. 11, pag. 1102. Hinc eam apostolicae sedis scrinia susceperunt. apostolicae sedis scrinia susceperunt) praecedentium sensui perspexerit consonantem; Ephesinae etiam synodi gesta recenseat, quibus contra Nestorii impietatem, a sanctae memoriae Cyrillo inserta et allegata sunt de incarnatione Domini catholicorum testimonia sacerdotum. Non aspernetur etiam meam epistolam recensere, quam pietati Patrum per omnia concordare reperiet. [Col. 0891B] Cumque a se hoc quod eidem profuturum sit expeti desiderarique cognoverit, catholicorum sententiis toto corde consentiat: 1007 ita ut sinceram [Col. 0891C] Editi ante Quesn. et Sichardus perperam, communionis fidei. Post pauca, et apostolicae sedi, in Vat. Hisp. et Isid. communis fidei professionem, absolutissima subscriptione, coram omni clero et universa plebe declaret, apostolicae sedi et universis Domini sacerdotibus atque Ecclesiis publicandam: ut pacificato per unam fidem mundo, [Col. 0891C] Ratisp., possint. possimus omnes dicere, quod angeli, nato de Maria Virgine Salvatore, cecinerunt: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .
Quia vero et nos et beati Patres nostri, quorum doctrinam et veneramur et sequimur, in unius fidei concordia sumus, sicut provinciarum omnium protestantur antistites, agat clementiae [Col. 0891C] vestrae devotissima fides, ut quam primum ad nos Constantinopolitani episcopi, qualia [Col. 0891C] Vat. Hisp. atque Isid., debentur. debent, probati et catholici sacerdotis scripta perveniant, aperte [Col. 0892A] scilicet atque [Col. 0891C] Sic melius cum anterioribus editis codd. Vindebon. Hisp. Ratisp., mss. collect. 24 et exemplar [Col. 0891D] Sichardi. Quesnellus et Merlinus, lucide; Vat. Hisp. et Isid., lucide protestantis. dilucide protestantia quod si quis de incarnatione Verbi Dei aliud aliquid credat aut asserat, quam catholicorum omnium et mea professio protestatur, hunc a sua communione secernat, [Col. 0891D] Vat. Hisp. et Isid., ut ejus fraternam in Christo charitatem merito possimus intendere. Infinitum intendere est etiam in Vindebon. Hisp. ut ei fraternam in Christo charitatem merito possimus impendere. Ut autem salubribus [Col. 0891D] Mss. collect. 21, dispositionibus. curis velocior pleniorque, auxiliante Domino per vestrae clementiae fidem praestetur effectus, ad pietatem vestram fratres et coepiscopos [Col. 0891D] Excusi ante Quesn., nostros. Mox in Vat. Hisp., Sabundium; in Isid., Sabuldium pro Abundium; male, ut ex aliis epistolis liquet. Cod. Grim. pro Asterium habet Etherium tum hic, tum in duabus sequentibus epistolis. Ratisp. hic Eterium praefert, in sequenti autem epistola Aterium. meos, Abundium et Asterium, sed et Basilium et Senatorem, presbyteros, quorum mihi devotio est probata, direxi, per quos, [Col. 0891D] Cod. Grim., quae nostra fides. Quod porro additur, manifestatis instructionibus, quas misimus, complectebatur [Col. 0892C] sane sufficientem paternarum auctoritatum instructionem, quae ad Theodosium directa traditur epist. 71. Vide ibidem annot. 9 (Col. 896, n. k ) . quae nostrae forma sit fidei, manifestatis instructionibus quas misimus possitis dignanter agnoscere: ut si Constantinopolitanus antistes in eamdem confessionem toto corde consentit, securi, ut dignum est, de ecclesiastica [Col. 0892B] pace laetemur, neque aliquid residere videatur ambiguum, 1008 [Col. 0892C] Editiones ante Quesn. cum plerisque mss. etiam Vindebon. Hisp. et exemplo Sichardi, ut de superfluis. Quesnelli lectionem codex Ratisp. confirmat. unde superfluis forsitan suspicionibus laboremus. Sin vero aliqui a puritate nostrae fidei atque Patrum auctoritate dissentiunt, concilium universale intra Italiam, sicut [Col. 0892C] Id factum fuerat epist. 44 Leonis et Romanae synodi nomine data die 13 Octobris anni praecedentis. synodus quae ob hanc causam Romae convenerat, mecum petiit, clementia vestra concedat: ut in unum convenientibus [Col. 0892C] Vindebon. Hisp. delet omnibus. omnibus his qui aut ignorantia aut [Col. 0892C] Ratisp. cum Vat. Hisp. ac Isid., errore, ubi forte omissa fuit initio littera t ob concursum ejusdem litterae in fine vocis praecedentis. Error ad ignorantiam anteriori voce expressam refertur. Hic autem indicatur vis in Ephesino latrocinio illata, cui nonnulli terrore perculsi cesserunt. Vide epist. 44, cap. 1. Hinc retinuimus cum editis Leoninis vocem terrore, cui affinis est vox timore, quae in editionibus Concil. post Merlinum, ac in exemplari Sichardi legitur. [Col. 0892D] Post pauca ne cuiquam in Vat. collect. 11. terrore prolapsi sunt, correctionis remediis consulatur, nec cuiquam ultra sit liberum ita [Col. 0892D] Vide annot. 6 (Col. 855, n g ) in epist. 54. Nicaenae synodi facere mentionem, ut ejus inveniatur esse fidei contrarius: quoniam et universae Ecclesiae et vestro [Col. 0892D] Vat. Hisp. atque Isid. et mss. collect. 24 delent hoc. hoc imperio profuturum est, si unus Deus, una fides [Col. 0892D] Conjunctionem et omittunt Vindebon. Hisp. Vat. collect. 11 et Ratisp., qui paulo post habet, una totius mundi confessio teneatur. et unum sacramentum salutis humanae, una totius mundi confessione teneatur. Data [Col. 0892D] Hanc diem, quae est in antiquioribus editis, et apud Sichardum, nec non in Vat. Hisp. et in mss. collect. 21, 23 et 24, ac praecipue in codice Ratisp. revocandam putavimus. Quesnellus praetulit XVI kal. Augusti, quam chronicam notam in mss. Vindebon. Hisp. Vat. Isid., alio Vat. collect. 11 et in Merlini exemplo collect. 12 reperimus. decimo septimo kalendas [Col. 0892C] Augusti, Valentiniano septies et Avieno v. c. consulibus.
Anatolii professionem fidei se exspectare. Legatos a se missos in Orientem. Per concilium generale removenda esse omnia scandala.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Gaudeo fidei clementiae vestrae, quod religiosum studium dignanter impenditis ut pax ecclesiastica renovetur, quae quorumdam dissensionibus [Col. 0893C] Sic omnes nostri diversarum collectionum codices cum Sichardo et Merlino, exceptis Vat. Hisp. et Isid., in quibus, videatur, et Vindebon. Hisp. ac mss. libris collect. 21 qui cum editis etiam Quesnelli, videbatur. videtur esse turbata. Debetur enim hoc vestrae specialiter gloriae, ut ablatis omnibus scandalis quae contra catholicam fidem inimicus [Col. 0893C] Ita cum editis cod. Grim., Vindebon, Hisp., et mss. collect. 24 ac Sichardus. Ratisp., exciverat. Vat. Hisp. et Isid. aliique aliarum collectionum codices, exstruxerat, cum quibus consentiunt tres Thuanei a Quesnello in margine allegati. excitaverat, una eademque sit per totum mundum confessio veritatis, quae facilius certiusque reparabitur, si pravorum sensuum [Col. 0893B] nulla semina, nulla vestigia relinquantur. Quod tamen mearum partium est, praeterire non debeo, ut scilicet quid de incarnatione Filii Dei a Constantinopolitano episcopo teneatur agnoscam; praesertim [Col. 0893C] Lectionem hanc a Quesnello inductam ex ms. Grimanico confirmat praestantissimus cod. Ratisp., cui propius accedunt cod. Vindebon. Hisp. et ms. collect. 24, inter quae est Victorinum ab eodem Quesnello citatum; in quibus habetur, ut etiam apud [Col. 0893D] Merlinum atque Sichardum, in ordinatione ipsius dura praecesserit. Reliqui nostri mss. libri ac tres Thuanei Quesnelli cum caeteris editis, in ordinatione ipsius plura praecesserint. Vide not. 1 ejusdem Quesnelli. cum ordinationem ipsius dura praecesserint, taliaque ad nos debuerit scripta dirigere, quae illum a contagione hujus qui nuper emersit erroris alienum evidenter ostenderent. 1010 [Col. 0893D] Vat. Hisp. et Isid., Opto. Optans itaque securam cum eo habere concordiam, gratiamque illi fraternae charitatis impendere, scribere ei interim distuli; non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans. Simplex enim est absolutumque quod posco, ut remoto longarum [Col. 0893D] Duo codd. Quesnelli, unus Thuan. et Grim., ac totidem nostri Ratisp. ac Vatic. collect. 11, dispositionum. Vide not. 2 ejusdem Quesn. Mox pro Alexandrini episcopi Vat. Hisp. ac Isid., Alexandrinae Ecclesiae episcopi. disputationum labore, sanctae memoriae Cyrilli Alexandrini episcopi epistolae, quam ipse ad Nestorium [Col. 0894A] miserat, acquiescat; in qua et errorem Nestorii arguit, et fidem Nicaenae definitionis exposuit; [Col. 0893D] Ita cum Grimanico et Cantabrig. Quesnelli habent etiam nostri mss. libri Ratisp., utrique Hisp., Vat., Isid., alius Vat. collect. 11 et duo collect. 21. Vulgati antiquiores cum Sichardo, et epistolae meae. Hic optionem Anatolio datam putat Quesnellus not. 3, ut vel Cyrilli epistolae vel suae subscribat; ac idcirco praeferendum putavit vel pro et. Sed vel pro et [Col. 0894C] seu etiam sumptum credimus. Confer annot. 5 (Col. 886, n. g ) in epist. 67. Enimvero in antecedenti epistola ad Theodosium, qui Eutychi favebat, Leo hanc optionem non indicat, sed absolute, licet modeste, post memoratam Cyrilli epistolam de Anatolio ait: Non aspernetur etiam meam epistolam recensere. Subscriptionem quidem hujus epistolae alibi saepius inculcat, uti omnino necessariam. Ipsos Gallicanos, quibus una cum suis ad Flavianum litteris Cyrilli epistolam innotescere voluit ex epist. 67, solam epistolam ad Flavianum in synodo suscepisse, ut Leo flagitaverat, liquet ex epist. 99. Idem Anatolius nonnisi post subscriptam eamdem epistolam anno sequenti receptus fuit, ut probant epistolae 78, 79 et 80. vel epistolae meae quae ad sanctae recordationis Flavianum episcopum est directa, consentiat. Quibus [Col. 0894C] Vat. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 21, diligenter. vigilanter inspectis, Constantinopolitanus antistes repudiandum sibi, [Col. 0894C] Male in editis cum mss: collect. 24, quod ausus est. Correctionem a Quesnello receptam ex codice Griman. confirmant noster Ratisp. et Vindebon. Hisp. Affinis est lectio Vat. Hisp. ac Isid. nec non [Col. 0894D] mss. collect, 11 et 21, in quibus legitur: Repudianda sibi, quae ausa est. Vide not. 4 Quesn. quod ausa est contra puram et singularem fidem imperita insipientia definire, incunctanter agnoscat: quia et mea et sanctorum Patrum de incarnatione Domini concors per omnia et una confessio est. Quam si quis existimaverit non sequendam, ipse se a compage catholicae unitatis [Col. 0894D] Varie in mss. habetur. In Ratispon., abscidet; in mss. collect. 21 cum editis ante Quesn., abscindet. Retinuimus praeteritum tempus a Quesnello inductum ex suis codd., quod in utrisque Hisp. et in Vat. Isid. ac in alio collect. 11 reperimus. abscidit; cum tamen nos ut in integrum omnia revocentur optemus. Ad effectum vero salubrium dispositionum velocius obtinendum, fratres et coepiscopos meos [Col. 0894D] Tres codd. Vat., Hisp., Isid. et alius collect. 11, Sabundium; Grim. pro Asterium habet Etherium; Ratisp., Aterium. Abundium et Asterium, sed et [Col. 0894B] Basilium et Senatorem presbyteros probatissimos viros misi, qui clementiae vestrae formam fidei quam secundum doctrinam venerabilium Patrum praedicamus offerrent, et remotis circumlocutionibus quibus obscurari veritas solet, 1011 quid de incarnatione Filii Dei a totius [Col. 0894D] Ratisp. cod., urbis, in quam vocem u pro o perperam irrepsisse videtur. orbis probatis sacerdotibus defensum fuisset ostenderent: quos post divinam gratiam sancto vestrae pietatis auxilio dignum est adjuvari, ne in totius Ecclesiae perturbationem imprudens procedat [Col. 0894D] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Sichardo, contentio. intentio: cum correctione adhibita omnes oporteat in unius confessionis redire [Col. 0894D] Ratisp., unitatem; et mox, discreparetur. concordiam. A qua si forsitan ab aliquibus discrepatur, universale concilium sacerdotum haberi intra Italiam, clementia vestra [Col. 0894D] Editi Quesn. anteriores cum mss. collect. 24, annuente. annitente, jubeatur: quo remota arte fallendi, tandem pateat quid altiore tractatu aut coerceri [Col. 0895A] debeat aut sanari. Data [Col. 0895B] Hanc chronicam notam, quam exhibuit cod. Ratisp. uti cohaerentem antecedenti epistolae, praetulimus lectioni vulgatae et aliorum codicum XIII kal. Aug.; omnes enim ejusdem negotii epistolae per eosdem legatos transmittendae eadem die a Leone signari solebant, ut ex aliis exemplis liquet. Forte vero [Col. 0895C] in his codd. disjunctis lateribus numeralis notae V, perperam scriptum fuit XIII pro XVI kal., uti aliquot mss. in antecedenti, et omnia in sequenti epistola praeferunt. Sed optimum Ratisp. noluimus deserere. XVII kalendas Augusti, Valentiniano Augusto septies, et Avieno v. c. consulibus.
De silentio Anatolii et ordinatorum ejus circa errorum abdicationem conqueritur. De missis legatis pro causa fidei certiores eos facit.
LEO episcopus FAUSTO, [Col. 0895C] Vulgati Quesnello anteriores cum mss. collect. 21, Martiano. MARTINO, PETRO, MANUELI, JOB, ANTIOCHO, [Col. 0895C] Editi inserunt Vivantiaco. Delevimus autem non solum auctoritate utriusque Hisp. et Vat. Isid. atque codd. collect. 11 et 24, verum etiam quia, cum caetera nomina legantur in subscriptionibus synodi Constantinopolitanae sub Flaviano, solus Vivantiacus non apparet. In codd. porro collect. 21, qui carent nominibus [Col. 0895D] Job, Antiocho, ex his vocibus Vivantiaco perperam scriptum agnoscitur, et utrumque ex diversis mss. in editionibus expressum. ABRAHAMIO, THEODORO, PIENTIO, EUSEBIO, HELPIDIO, PAULO, ASTERIO et CHAROSO presbyteris et archimandritis, et JACOBO diacono et archimandritae.
1012 Causa fidei in qua salus Christiana consistit, [Col. 0895B] multa me sollicitudine laborare compellit metuentem ne [Col. 0895D] Editi vetustiores cum mss. collect. 24, pravitas. improbitas quae in suis fuerat amputanda principiis, processu temporis et [Col. 0895D] Iidem editi, perniciosior. Mox altior pro latior in Vat. Hisp. et Isid. pertinacior fiat et latior. Nam cum clementissimus imperator talia ad nos scripta direxerit quibus solicitudinem suam pro pace universalis Ecclesiae demonstraret, ipse Constantinopolitanus episcopus, et hi qui eumdem [Col. 0895D] In iisdem editis, consecrarant. consecrarunt, praeter id quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil nobis de compressis vel abdicatis erroribus indicarunt; quasi in illa Ecclesia [Col. 0896A] nullum scandalum, nulla exstitisset offensio, aut non hinc praecipue fuerit ordinati meritum demonstrandum, si aliena a se, quae catholicorum sensibus sunt adversa, docuisset. Ne ergo, quod inter longinquas regiones accidere solet, in nimias dilationes [Col. 0895D] Iidem excusi cum nostris mss., tenderent veritatis examina. Meliorem Quesnelli lectionem haud deserendam putavimus. tenderet veritatis examen, fratres et coepiscopos nostros [Col. 0895D] Codd. Vat. Hisp. Isid. et alius collect. 11, Sabundium. Mox pro Asterium cod. Grim. constanter [Col. 0896B] habet Etherium, ut in duabus epistolis praecedentibus. Abundium, et Asterium, sed et Basilium, et Senatorem presbyteros, probatissimos viros, ad piissimum principem cum sufficienti paternarum [Col. 0896D] auctoritates sunt sanctorum Patrum testimonia de incarnatione Christi, de quibus vide annot. 9 (928, n. j ) in epist. 88, et admonitionem praemissam epistolae 28. Hac autem occasione eas a Leone diligenter [Col. 0896C] fuisse collectas et ad principem missas ex hoc loco discimus: unde illum ad hujusmodi auctoritates tum Graecorum, tum Latinorum Patrum. relegendas hortatur epist. 69, cap. 1. Confer annot. 8 (Col. 890, n. k ) et 19 ( Col. 891, n. k ) in eamdem epistolam. auctoritatum instructione direximus. Quos in omnibus, fratres charissimi, [Col. 0896C] Codd. collect. 21, diligentiam et sollicitudinem vestram cupimus adjuvare. Post pauca unus cod. Vat., scelestis ausibus. Dein pro exitialia Quesnellus in margine: Alias, exitiabilia. Postea simplices quoque in utrisque mss. Hisp. et in Vat. Isid., et altiore pro aptiore in Vindebon. Hisp. et in codd. collect. 21 et 24. diligentia ac sollicitudine vestra cupimus adjuvari, ut impietas, quae caecis ausibus in exitialia abrupta processit, simplices quosque decipiendi ulterius non habeat potestatem; cum aptiore medicina etiam illis cupiamus per [Col. 0896B] correctionis remedia subveniri, qui aut imperitia sunt lapsi, [Col. 0896C] Editi antiquiores cum quibusdam mss., aut errore. Quesnelli emendatio placuit, quam in aliis nostris codd. invenimus, quaeque cohaeret cum saniori lectione epist. 69, in quam vide annot. 23 (Col. 892, n. o ) . aut terrore traducti. Et ideo vos, qui justificamini per fidem, 1013 [Col. 0896C] Editi Quesnello anteriores cum mss. collect. 24 et Sichardo, qui catholicam. Cod. Vat. collect. 11, qua catholicam. Quesnelli lectionem quia approbant [Col. 0896D] utrique codd. Hisp., Vat., Isid. et nonnulli collect. 21. quia catholicam diligitis veritatem, et de singulari sacramento salutis humanae per Spiritum sanctum estis edocti, collaborate nobiscum, et quanta potestis devotione [Col. 0896D] Iidem excusi cum iisdem codd. collect. 24, Sichardo et cum Vindebon. Hisp., id agite. satagite ut, falsitate destructa et fidei soliditate 1014 defensa, secura per totum mundum Dei pace [Col. 0896D] Vat. Hisp., potiamini. potiamur. Data [Col. 0896D] Hanc quoque epistolam die XVII kal. Octobris libenter signaremus ob rationem allatam annot. 17 (supra, n. a ) in epistolam praecedentem, si alicujus codicis auctoritate fulciremur, et non desideraretur haec epistola in ms. Ratisp., cujus praesidio diem in anteriori epistola vulgatam emendavimus. XVI kal. Augusti, Valentiniano Augusto septies, et Avieno v. c. consulibus.
[Col. 0895D] 1. Quesnellus sequentem epistolam chronica nota expertem collocavit primo loco inter epistolas anni 451, post epistolam 75, ad eumdem Faustum scriptam VI idus Novembris an. 450. At epistola 75 exarata fuit, cum propitio Domino multum catholicorum est aucta libertas, nimirum post Theodosii mortem, qui Eutychianis [Col. 0897] patrocinabatur. Epistola vero nunc subjicienda scripta fuit, cum aliqua humana ratio seu metus aliquis ab aperta veritatis defensione poterat cohibere: unde pontifex Fausto animum acuens, Exhortor, inquit, tuam beatitudinem, ut non confundaris de Evangelio generationis Domini Jesu Christi; quod vivum adhuc Theodosium praesumit. Hinc ante Theodosii mortem, quae incidit exeunte Julio anni 450, vel saltem ante mortis ejus notitiam, quae ad Leonem pervenit antequam scriberet VI idus Novembris epistolam 75, sequentes litterae datae videntur.
2. In collectione Chalcedonensi, ex qua una hanc epistolam habemus, describitur cap. 6 post Flaviani epistolam inter Leoninas 22, et ante epist. 28, datam idibus Junii an. 449, ex quo sub hoc tempus lucubrata videri potest. Cum vero Chalcedonensis collectionis auctor exactum temporum ordinem non usquequaque servaverit, ut ex aliis documentis liquet, locus huic epistolae in ea collectione tributus, cogere non debet: cum praesertim prima epistolae verba, Gratum semper est mihi tuam alloqui charitatem, indicent jamdiu inter Leonem et Faustum intercessisse litterarum commercium, quod ab initio Eutychianae causae coepisse videtur. Inter epistolas quae ad nos pervenere, prima ad Faustum et caeteros archimandritas est epistola 32, data idibus Junii an. 449. Dein alia ad eosdem, scilicet epist. 51, ex Romana synodo scripta idibus Octobris anni ejusdem; et haec est prima post latrocinium Ephesinum, quando Theodosio patrocinante Eutychianorum vis et impotentia innotuit. Post hanc sequitur epistola 61, ad Faustum et Martinum, exarata die 17 Martii an. 450. Cum in hac Leo memoret eorum litteras ad se transmissas eodem tempore quo ipse dederat epistolam 51, uti animadvertimus annot. 48 (Col. 871, n. m ) in epist. 59, exploratum videtur has Fausti et Martini litteras tunc acceptas, fuisse primas post latrocinium Ephesinum, et epistolam 61 fuisse primam epistolam, quam ad eosdem misit post epistolam 51, ac propterea metuens ne haec epistola 51 ad eos forte pervenerit, hac prima occasione ejus exemplum ipsi epistolae 61 adjecit. Hinc sequens epistola 72, qua aliis Fausti posterioribus litteris per Parthenium directis S. pontifex respondet, ante epistolam 61 collocanda non fuit. Cum porro ex dictis vivente Theodosio vel ante notitiam mortis ejusdem tradita fuerit, certus autem dies ac mensis ignorentur, in fine litterarum quae vivo Theodosio datae fuerunt eam collocavimus, ita tamen ut affirmare solum possimus eam exaratam inter Martium et Novembrem anni 450.
3. Originale Latinum hujus epistolae desiderari credimus: Latinus enim textus, quem ex mss. Latinis collectionis Chalcedonensis habemus, versio videtur ex interpretatione Graeca: unde, praeter nonnulla a Leonis stylo aliena, nota chronica abest, uti deest in omnibus epistolis ejusdem collectionis, quae a Graeco redditae fuerunt. Hinc primum locum tribuimus interpretationi Graecae, quae originalis vicem supplet.
Fidem ejus laudat; ad solticitudinem hortatur.
[Col. 0897] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
1016 Dilectissimo [Col. 0897B] Quesnellus cum editoribus Romanis addit filio, quae tamen vox in anterioribus Leonis editionibus, in Graeca versione et in omnibus Latinis codicibus deest. Fausto presbytero LEO episcopus.
Gratum semper est mihi tuam alloqui charitatem, et affectum salutationis exsolvere: quoniam [Col. 0897B] Editiones Leonis. Scio te et probabilem. Secuti sumus lectionem edit. Concil., cum sit etiam omnium codicum lectio. et scio te probabilem et sincerissimae fidei esse custodem, et qui non circumducitur omni vento doctrinae, sed in fundamento prophetarum et apostolorum, qui Christus est, firme consistere: ut cum venerit filius hominis in Divinitate sua ad purgationem totius mundi, [Col. 0897B] Hic locus usque ad finem periodi non Leonem, sed interpretem prodit, qui nec satis bene Graecum textum reddidit. Nam aptius ex Graeco: In electione [Col. 0897C] reperiaris frumenti aeternitatis, dignus recondi in horreis. in electione reperiaris frumentum aeternitatis, qui dignus thesaurizari possis in horreis. Susceptis itaque litteris per filium meum Parthenium, reciprocam salutationem exsolvens, exhortor tuam [Col. 0897C] Sic omnes codices et editiones ante Romanam, [Col. 0898B] in qua ex Graeco, perfectionem. Caeterum beatitudinis titulus presbyteris a Leone tributus numquam in originalibus ejus litteris invenietur. In epist. 74, ad Martinum archimandritam et presbyterum, ut erat Faustus, dilectionis tuae vocibus utitur. Interpretatio vel ex hoc confirmatur hominis, qui beatitudinis titulo monachos presbyteros appellare solebat. beatitudinem, fili charissime, ut non confundaris de Evangelio 1018 generationis Domini [Col. 0898B] Quidam codices omittunt vocem Jesu, et infra Christus, quemadmodum etiam in Graeco desiderantur. Jesu [Col. 0897B] Christi filii David, filii Abraham secundum carnem: quoniam haec fides vincit mundum, quando quis credit quia Christus Jesus est Filius Dei. Si quae vero fidei quaestiones inveniuntur, admonemus ut de his quae ad communem utilitatem pertinent latius nobis scribas, libenter [Col. 0898B] Editiones Concil. cum nonnullis codd. addunt nobis. suscipientibus qui ista detulerint.
1015 Τῷ ἀγαπητῷ υἱῶ Φαύστῳ πρεσβυτέρῷ Λέων ἐπίσκοπος.
Κεχαρισμένον ἐστὶν ἀεὶ ἐμοὶ τὸ τὴν σὴν ἀγάπην προσφθέγγεσθαι, καὶ πρὸς τὴν προσηγορίαν τὰ ἥδιστα ἔχω. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἁγνοῶ δεδοκιμασμένον σε [Col. 0898C] In ms. Ven., της ὑγιοῦς πίστεως. Fortasse rectius. τῆς ἁγίας πίστεως εἶναι φύλακα, μὴ περιφερόμενον παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας, ἀλλ` ἐν τῷ θεμελίῳ τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων, ὅς ἐστι Χριστὸς, βέβαιον διαμένειν. Ἵνα ὁπότε ἔλθῃ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν θεότητι αὐτοῦ πρὸς καθαρισμὸν παντὸς τοῦ κόσμου, ἐν ἐπιλογῇ εὐρεθείης τοῦ σίτου τῆς ἀϊδιότητος τοῖς ὁρίοις θησαυρίζεσθαι ἄξιος. Ἀποδοθέντων τοιγαροῦν τῶν γραμμάτων διὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ ἐμοῦ Παρθενίου, τὴν ὁμοίαν προσηγορίαν πληρῶ, προτρεπόμενος τὴν σὴν τελειότητα, υἱὲ ἀγαπητὲ, ἵνα μὴ ἐπαισχυνθῇς τὸ 1017 εὐαγγέλιον τῆς γενέσεως τοῦ δεσπότου Χριστοῦ, τοῦ υἱοῦ Δαυὶδ, υἱοῦ Ἀβραὰμ κατὰ σάρκα· ἐπειδὴ αὕτη ἡ πίστις ἐνίκησε τὸν κόσμον, εἴ τις πιστεύει, ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Εἶ δέ τινες τῆς πίστεως παρευρέσεις εὑρίσκοιντο, ὑπομιμνήσκομεν, ἵνα γράφῃς ἡμῖν πλατύτερον, ἡδέως ἔχοντες πρὸς τοὺς [Col. 0898C] In marg. edit. Rom., ἴσως, ταῦτα. ταύτας διακομίζοντας.
[Col. 0899] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Victores VALENTINIANUS et MARCIANUS gloriosi triumphatores, semper Augusti, LEONI reverendissimo [Col. 0899D] Idem Quesnellus cum Graeco: Episcopo. Lectionem vulgatam Conciliorum ex Latinis codicibus revocavimus. archiepiscopo gloriosae civitatis Romae.
Ad hoc maximum imperium [Col. 0899D] Cod. Divionensis, nos venire contigit. Alii Baluzii codices, veni. venimus Dei providentia et electione senatus excellentissimi cunctaeque militiae. Unde [Col. 0899D] Ms. Ver. 57, pro reverentia. pro reverenda et catholica religione fidei Christianorum, cujus auxiliis virtutem nostrae potentiae confidimus gubernari, tuam sanctitatem principatum in Episcopatu, divinae 1019 fidei possidentem, sacris litteris in principio justum credimus alloquendam: invitantes atque rogantes ut pro firmitate et statu nostri imperii aeternam Divinitatem tua sanctitas deprecetur, ut et tale propositum atque desiderium habeamus, quatenus omni impio errore sublato per celebrandam synodum, te auctore, maxima [Col. 0899B] pax circa omnes episcopos fidei catholicae fiat, ab omni scelere pura et intemerata consistens. Actum Constantinopoli, [Col. 0899D] Ita optime ex eodem ms. Veron., cui caeteri nostri codd. accedunt, et solum tres Baluzii pro Avieni v. c. perperam habent Avieneni, Abieni, vel Avenieni VI. Dies et mensis in codd. et in Graeco desunt. Cum vero Marcianus hac in epistola suae assumptionis notitiam [Col. 0900C] praebeat, ea paulo post electionem ejus scripta fuit. Nonnulli cum Baronio crediderunt Marcianum imperium suscepisse ante mensem Augustum hujus an. 450, eo quod in Cod. Justinianeo lex ejusdem imperatoris contra Eutychianos lata tradatur kal. Aug. Valentiniano VII et Avieno coss. Sed hanc chronicam notam perperam a Treboniano assutam fuisse huic legi ult. de Apostatis patet ex collectionibus Chalcedonensi, Hispanica, etc., in quibus eadem lex integra describitur cum data XV kal. Aug. CP. Sporatio v. c. et qui fuerit nuntiatus coss., id est 18 Julii an. 452. Porro Marcianum ad imperium ascendisse die 24 Augusti an. 450 ex Chronico Paschali colligitur. Igitur haec epistola scripta fuit hoc anno aut Augusto exeunte, aut ineunte Septembri. consulatu VII domni Valentiniani Augusti PP., et Avieni. v. c.
Νικηταὶ Οὐαλεντινιανὸς καὶ Μαρκιανὸς, ἔνδοξοι, τροπαιοῦχοι, ἀεὶ βασιλεῖς, Λέοντι τῷ εὐλαβεστάτῳ ἐπισκόπῳ τῆς ἐνδόξου πόλεως Ῥώμης.
Εἶς τοῦτο τὸ μέγιστον βασίλειον [Col. 0900D] Ms. Ven., ἤλθον. ἠλθομεν Θεοῦ προνοίᾳ καὶ ἐπιλογῇ τῆς ὑπερφυοῦς σνγκλήτου, καὶ παντὸς τοῦ στρατοῦ, ὅθεν ὑπὲρ τῆς εὐλαβοῦς, καὶ καθολικῆς θρησκείας τῆς πίστεως τῶν χριστιανῶν, οὗ τινος τῇ βοηθείᾳ τοῦ ἡμετέρου κράτους πεποίθαμεν ἶθύνεσθαι τὴν δύναμιν, τήν τε σὴν [Col. 0900D] Sic ex codd. Graec. Vat. 1178 et Ottob. 29, pro ἀγνωσύνην, lectione vulgata. ἁγιωσύνην ἐπισκοπεύουσαν, καὶ ἄρχουσαν τῆς θείας 1020 πίστεως, ἱεροῖς γράμμασιν ἐν πρώτοις δίκαιον ἡγησάμεθα προσειπεῖν, προτρεπόμενοι καὶ παρακαλοῦντες, ἵνα ὑπὲρ ἑδραιότητος, καὶ στάσεως τοῦ ἡμετέρου βασιλείου, τὴν αἶώνιον θειότητα ἡ σὴ [Col. 0900D] Ms. Ven., ἱκετεύος, ἱκετεύῃ ὁσιότης· διὰ τὸ καὶ τὴν ἡμετέραν πρόθεσιν, καὶ τὸν πόθον τοιοῦτον ὑπάρχειν, ὥστε πάσης ἀσεβοῦς πλάνης ἀποκινηθείσης, διὰ τῆς [Col. 0900D] In marg. edit. Cotel., συγκοτηθησομένης συνόδου. συγκροτηθείσης ταύτης συνόδου, σοῦ αὐθεντοῦντος, μεγίστη εὶρήνη περὶ πάντας τοὺς ἐπισκόπους τῆς καθολικῆς πίστεως ὑπαρχθείη, παντὸς μύσους καθαρὰ καὶ ἄσπιλος γενομένη. Ἐπράχθη ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐν ὑπατείᾳ τοῦ δεσπότου ἡμῶν Οὐαλεντινιανοῦ τοῦ αἶωνίου Αὐγούστου τὸ ἕβδομον, καὶ Ἀβιηνοῦ τῶν ὑπάτων.
Quam bonum sit pro veritate pati, cujus unitatem locorum spatia non scindunt. De legatis mentio.
LEO episcopus MARTINO presbytero.
Gratias agimus Deo, et multam fiduciam piae exsultationis [Col. 0900D] Ita ex duobus nostris codicibus collect. 12, ipso exigente contextu, non ut in vulgatis, accepimus. accipimus, cum dilectionem tuam et catholicam fraternitatem ita spiritu fidei vigere cognoscimus, ut cordibus vestris nihil infirmitatis haeretica possit inferre tentatio: ad quam divinitus destruendam nec defuit, ut scitis, sollicitudo nostra, nec deerit, donec omnipotentis dextera Dei omnia diaboli arma confringat: cui ob hoc aliquid audere permittitur, ut a fidelibus Christi gloria majore vincatur. Si quid autem aut difficultatum intervenit aut morarum, [Col. 0901A] cum aequanimitate tolerandum est: quoniam ubi veritas est magistra, numquam desunt divina solatia, fratres charissimi. Quamvis ergo magna locorum intervalla nos dividant, unitate tamen fidei vobiscum sumus, et toto corde Jesum Christum Dominum nostrum verum Deum et verum hominem confitentes, nulla in vobis detrimenta perpetimur, cum de vestrae professionis concordia gloriamur: tantum ut sit auxiliante Domino constantia perseverans, dicente Apostolo: 1021 Vobis enim [Col. 0901C] Sic mss. et Quesnellus. Caeterae editiones, datum est. donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo [Col. 0901C] Haec scripta sunt a Leone, dum nondum Theodosii, qui Eutychianis favebat, mortem acceperat; unde catholicos adhuc vexatos praesumit. patiamini (Philip. I, 29) . Ad quam fortitudinem sanctarum mentium roborandam, fratres nostros atque legatos, quos pro apostolicae fidei libertate direximus, et quos dudum apud vos [Col. 0901B] esse confidimus, plurimum credimus profuturos: cum totius actionis nostrae didiceritis affectum, et curam vestram atque consilium [Col. 0901C] Codd. collect. 12 cum editis Quesnello anterioribus ignorant pio. Iste in margine pro operi alias opere. pio operi junxeritis. De qua re non necesse est nunc latius scribere, cum jam per supradictos sufficientes [Col. 0901C] Id est epistolam 71. epistolas miserimus, quibus abundantissime omnis catholica fraternitas instruatur. Divinae erit virtutis et gratiae ut Dei Filius, qui naturam humani generis suam fecit, amplius quam [Col. 0901D] Ita nostri codd. cum editis ante Quesn., apud quem, praevidemus. videmus aut sapimus, magnum pietatis suae asserat sacramentum (I Tim. III, 16) , quod impia temeritas sibi quidem fraudavit, sed rectis cordibus auferre non potuit. Data [Col. 0901D] Haec dies, mensis, et consulum notatio deest in ms. Grim. Legitur autem in nostris mss. et in editis. Solum post vocem Valentiniano supplendum esset Aug. VII. Utrique codices collect. 12 statim post consularem notam addunt, per Carterium et Asclepiadem diaconos Constantinopolitanum; corrupte. Cum enim epistola 80, cap. 1, mentio fiat Casterii, alias Carterii presbyteri, et Asclepiadis diaconi Constantinopolitani, legendum credimus per Carterium, seu Casterium presbyterum, et Asclepiadem diaconum Constantinopolitanum. Cum porro in iisdem mss. huic epistolae subjiciatur epistola 78, quae per hos Casterium et Asclepiadem Constantinopolim missa fuit anno sequenti idibus Aprilis, censemus hanc notationem ad eamdem epistolam 78 potius quam [Col. 0902C] ad praesentem esse referendam: neque enim eos clericos bis transmisisse et hoc et sequenti anno ullum indicium, ulla probabilitas est. idibus septembris, Valentiniano et Avieno v. c. consulibus.
I. Intolerabile esse scribit Occidentalibus episcopis, quod Ephesi contra fidem actum est. —II. Antichristo militare tam Nestorium quam Eutychen; contra quos Ecclesia profitetur non unam naturam, sed unam se adorare personam.
1022 LEO FAUSTO et MARTINO presbyteris [Col. 0902C] Voces et archimandritis adjecimus ex cod. Ratisp. [Col. 0902D] Quesnellus addidit, a pari, quod noster codex ignorat, et contextus pluralis numeri excludit. et archimandritis. PER MAXIMINUM comitem.
Omnes scribendi occasiones libenter [Col. 0902A] amplectens, alloqui dilectionem vestram sacerdotali affectione non desino: ut ex ipsa frequentia litterarum possitis agnoscere quantam curam Ecclesiae universalis habeamus, pro cujus piissima fide studiosius defendenda vestram quoque devotionem oportet laborum nostrorum esse consortem. Nam et per fratres nostros episcopos atque presbyteros, quos pro Christianae religionis statu misimus, quosque dudum vobiscum esse confidimus, plenissime ex omni instructione quam dedimus potuistis advertere quam intolerabile habeatur apud cunctos nostrarum partium sacerdotes, quod profana quorumdam insipientia contra sacramentum redemptionis humanae inferre molita est. Et nunc per filium nostrum Maximinum comitem continuatim vos alloquiis [Col. 0902B] cohortamur, ut quia propitio [Col. 0902D] Ratisp., Deo. Idcirco autem multum catholicorum aucta libertas dicitur, quia Marcianus novus imperator catholicis favebat. Hoc primum indicium est electionis Marciani, quam quidem Maximinum comitem ejusdem imperatoris ministrum attulisse, ut a Valentiniano approbaretur, satis credibile est. Domino multum catholicorum est aucta libertas, [Col. 0902D] Quesnellus ex Grimanico, sumatis. Magis placuit lectio Ratisp. assumatis constantiam spiritalem contra Antichristi praecursores, dicente beato Joanne: Omnis [Col. 0902D] Ratisp. omittit spiritus, et secundo loco Christum. spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse ex Deo est; et omnis spiritus qui solvit Jesum Christum ex Deo non est, et hic est Antichristus (I Joan. IV, 2, 3) .
Cui Nestorius et Eutyches sub diversa quidem erroris specie, sed sub eodem spiritu falsitatis militare voluerunt, cum catholica fides apostolicis [Col. 0902D] In eodem codice desunt voces atque evangelicis. atque evangelicis imbuta doctrinis utrumque detestetur, utrumque condemnet; quae ex quo [Col. 0902D] Sic noster Ratisp. Quesnellus ex Grim., aeternum Patris. coaeternum Patri Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , quem credit Filium Dei, eumdem etiam filium hominis confitetur; et in uno vero Deo ac 1023 vero [Col. 0902C] homine Domino Jesu Christo non unam naturam, sed unam se profitetur adorare personam. In hac fide nobiscum inseparabiliter atque indifferenter uniti, state [Col. 0902D] Grim. ms. et Quesnellus, confidenter. Melius in Ratisponensi. constanter et viriliter agite; ac si quae sunt morae de his quae poscimus ordinandis, per occasiones tamen, quas fidas gratia divina providerit, litteris nos vestrae dilectionis instruite. Quia multum solatii est, 1024 cum sollicitis animis [Col. 0903A] rerum desideratarum actio nuntiatur. Volumus autem ut hae litterae nostrae, quas ad vestram dilectionem misimus, etiam caeteris catholicis innotescant: quo intelligant se quoque ad defensionem fidei [Col. 0903C] Ratisp., iisdem. hisce [Col. 0904A] nostris exhortationibus incitari. Data [Col. 0903C] Idem codex, V idus. sexto idus Novembris, Valentiniano Augusto septies et Avieno consulibus.
[Col. 0903] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
[Col. 0903A] [Col. 0903C] In codicibus Latinis nulla synopsis huic epistolae praemittitur; at legitur in mss. Graecis, ex quibus editores Romani Graecum textum vulgarunt, et ex synopsi Graeca hanc Latinam reddidere. Solum pro Decembris, qui mensis in Graeco legitur, perperam [Col. 0903D] correxerunt, Septembris, eo quod ex erroneo consulatu cujusdam legis Marciani, imperium ante diem 24 Augusti ab eo assumptum, et has litteras paulo post assumptionem ad imperium scriptas crediderint. Epistola quidem 74 data fuit statim post susceptum [Col. 0904C] imperium, ad quod eum evectum fuisse die 24 Augusti ex Chronico Paschali Antonius Pagius ostendit. Haec autem epistola post legatorum adventum exarata fuit, quem in mensem Novembrem incidisse ex hisce litteris discimus. Decimo kalendas Decembris Constantinopoli, domino nostro Valentiniano imperatore nostro piissimo septimum et Avieno clarissimis consulibus, sacrae litterae missae sunt a domino nostro Marciano perpetuo imperatore ad sanctissimum episcopum Leonem, quibus significabat eos qui ab eodem viro reverendissimo missi fuerant hilariter fuisse susceptos: quare cum omni alacritate eo se conferre dignetur, et synodum celebrare; vel, si hoc ei grave videbitur, suis litteris significet ut, sacris litteris episcopis vocatis, in qua placuerit civitate, fidei convenientia decernantur.
1025 LEONI reverentissimo episcopo Ecclesiae [Col. 0904C] Ita nostri quinque codices. Vulgati, gloriosae. Cod. Divion. et Quesnellus in margine, reverendissimae. gloriosissimae civitatis Romae, MARCIANUS.
De studio et [Col. 0904C] Editi in margine ex Graeco, voto nostro. oratione nostra sanctitas tua non dubitat: quoniam veram Christianorum religionem et apostolicam fidem firmam volumus permanere, et ab omni populo pia mente servari. [Col. 0904C] Vulgati item in margine ex Graeco, etenim. Mox pro securitatem quidam codices habent sollicitudinem. Denique securitatem nostrae potentiae ex recta religione et propitiatione Salvatoris nostri consistere non ambigimus. Quapropter reverendissimos viros quos ad nostram pietatem sanctitas tua direxit libenter et sicut decebat animo grato suscepimus. Superest ut si placuerit tuae beatitudini in has partes advenire et synodum celebrare, hoc facere religionis affectu dignetur: nostris utique desideriis vestra sanctitas satisfaciet, et sacrae religioni quae utilia sunt decernet. [Col. 0903C] Si vero hoc onerosum est ut tu ad has partes advenias, hoc ipsum nobis propriis litteris tua sanctitas manifestet, quatenus in omnem Orientem et in ipsam Thraciam et Illyricum sacrae nostrae litterae diligantur, ut ad quemdam definitum locum, ubi nobis placuerit, omnes sanctissimi episcopi debeant convenire, et quae Christianorum religioni atque catholicae fidei prosint, sicut sanctitas tua secundum [Col. 0905A] ecclesiasticas regulas [Col. 0905C] Ita nostri et Baluzii codices, concinente Graeco textu: qua lectione indicatur id declarandum in generali concilio quod religioni et fidei prosit, sicut Leo antea in sua praesertim ad Flavianum epistola definierat. Similem sententiam praefert etiam sequens epistola Pulcheriae; ubi de catholica confessione a concilii Patribus decernendum affirmat te auctore, quod quidem solemni receptione litterarum Leonis ad Flavianum in Chalcedonensi factum fuit. definivit, sua dispositione declarent [Col. 0905C] Tempus hujus epistolae, id est diem 22 Novembris an. 450, nobis conservavit titulus, quem ex Graecis codd. loco synopsis praefiximus. .
[Col. 0904A] Τῇ πρὸ δέκα καλανδῶν Δεκεμβρίων ἐν Κωνσταντινουπόλει, τοῦ Δεσπότου ἡμῶν Οὐαλεντινιανοῦ τοῦ εὐσεβεστάτου ἡμῶν βασιλέως [Col. 0904C] Lege, τὸ ἔβδομον. τὸ ὄγδοον, καὶ Ἀβιηνοῦ, τῶν λαμπροτάτων ὑπάτων, θεῖα γράμματα κατεπέμφθη παρὸ τοῦ δεσπότου ἡμῶν τοῦ αἶωνίου βασιλέως Μαρκιανοῦ πρὸς τὸν ἀγιώτατον ἐπίσκοπον Λέοντα, σημαίνοντα, ὅτι καὶ οἱ ἀποσταλέντες παρὰ τοῦ αὐτοῦ εὐλαβεστάτου ἀνδρὸς ἠδέως ἐδέχθησαν· ὥστε μετὰ πάσης προθυμίας ἐν τοῖς μέρεσι τούτοις παραγενέσθαι καταξιώσῃ, καὶ τὴν σύνοδον ἐπιτελέσαι· ἢ, εἶ τοῦτο ἐπαχθὲς αὐτῷ ὀφθείη, διὰ ἶδίων γραμμάτων δηλώσῃ ὥστε θείοις γράμμασι κληθέντας τοὺς ἐπισκόπους, ἐν ᾗ ἂν ἀρέσῃ πόλει τὰ ἁρμόζοντα τῇ πίστει ὁρισθῶσιν.
1026 Λέοντι τῷ εὐσεβεστάτῳ ἐπισκόπῳ [Col. 0904D] In vulgatis non apparet vox ἐκκλησίας ; nos addidimus ex ms. Ven. potissimum et ex Latino textu. ἐκκλησίας τῆς ἐνδόξου πόλεως Ῥώμης, Μαρκιανός.
Περὶ τῆς σπουδῆς, καὶ τῆς εὐχῆς τῆς ἡμετέρας, οὐκ ἀμφιβάλλει ἡ σὴ ἁγιότης· ὅτι περ ἀληθῆ τὴν τῶν χριστιανῶν θρησκείαν, καὶ τὴν ἀποστολικὴν πίστιν βεβαίαν διαμένειν βουλόμεθα, καὶ παρὰ πάντων τῶν δήμων εὐσεβεῖ διανοίᾳ φυλάττεσθαι. Καὶ γὰρ τὴν ἀμεριμνίαν, καὶ τὴν ἶσχὺν τοῦ ἡμετέρου κράτους, ἐκ τῆς ὀρθῆς θρησκείας, καὶ εὐμενοῦς τοῦ σωτῆρος ὑμῶν συνιστάναι, οὐκ ἔστιν ἀμφίβολον. Διὸ τοὺς εὐλαβεστάτους ἄνδρας οὓς πρὸς τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν πέπομφεν ἡ σὴ ἁγιότης, ἡδέως, καὶ ὡς ἐχρῆν, λογισμῷ [Col. 0904D] Ms. Ven., ἡδέως. ἡδεῖ ὑπεδεξάμεθα. Λοιπόν ἐστιν, ἵνα εἶ ἀρέσκῃ τῇ σῇ ὁσιότητι ἐφὶ ταῦτα τὰ μέρη παραγενέσθαι, καὶ τὴν σύνοδον ἐπιτελέσαι, τοῦτο ποιεῖν τῷ περὶ τὴν θρησκείαν ἔρωτι καταξιώσῃ. Καὶ γὰρ ταῖς ἡμετέραις ἐπιθυμίαις ποιήσει τὸ ἱκανὸν ἡ σὴ ὁσιότης, καὶ τῇ ἱερᾷ θρησκείᾳ τὰ χρήσιμα διατυπώσει. Εἶ δὲ ἐπαχθὲς τοῦτό ἐστι, τὸ, σὲ πρὸς ταῦτα παραγενέσθαι τὰ μέρη, τοῦτο αὐτὸ ἡμῖν ἶδίοις καταμηνύσει γράμμασιν ἡ σὴ ἀγιωσύνη· ὥστε πρὸς ἅπασαν τὴν ἀνατολὴν, καὶ τὴν Θρᾴκην, καὶ τὸ Ἰλλυρικὸν, θεῖαι ἡμέτεραι [Col. 0904D] Edit. Rom. in margine, ἀποσταλήσοιται. [ F. leg. ἀποσταλήσωνται. ἀποσταλήσωνται προσφωνήσεις· ὅπως πρός τινα ὡρισμὲνον τόπον, ἔνθα ἂν ἡμῖν δόξῃ, πάντες οἱ ἁγιώτατοι ἐπίσκοποι παραγένωνται· καὶ ἅπερ τῇ τῆς τῶν χριστιανῶν θρησκείας εἶρήνῃ, καὶ τῇ καθολικῇ πίστει συμφὲρουσι, καθὼς ἡ σή ἁγιωσύνη κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κανόνας διετύπωσε, κατατεθήσονται.
[Col. 0905] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
[Col. 0905A] 1028 [Col. 0905C] Haec synopsis invenitur in mss. libris Latinae collectionis Chalcedonensis, qui integram et perfectam [Col. 0905D] Rustici editionem continent, cujusmodi sunt tres Baluzii et noster Chigianus 483. Deest autem in Vat. 1323 et 4166, qui quaedam Rustici praeferunt, quaedam praetereunt. In antiquissimo Veron. 57 et Veneto S. Marci 79, haec synopsis aliis verbis expressa praemittitur: Incipit epistola Pulcheriae Augustae ad eumdem sanctissimum archiepiscopum Romae Leonem, quae significat reverentissimum Anatolium Constantinopolitanum, errore relicto, episcopum confirmatum, subscriptione maxime epistolae ejus dogmaticae ad S. Flavianum directae, cujus Flaviani etiam corpus significat suae sedi perductum, et in Apostolorum basilicam depositum, et alia quae tenor sacrorum apicum ejus demonstrat. Missae sunt etiam [Col. 0906C] Ita cod. Chigianus collect. Chalced. ex integra editione Rustici, uti etiam in Graeco. Editi, sacrae litterae. divinae syllabae a divae memoriae Pulcheria ad eumdem virum sanctissimum, nuntiantes Deo amicissimum archiepiscopum Constantinopolitanum Anatolium, omni errore seposito, epistolae nuper missae ad sanctae memoriae Flavianum absque ulla mora subscripsisse, et [Col. 0906C] Ita exemplaria ejusdem Rustici. Vulgati, sustinere. sustineri jam ut quaedam synodus fieret in partibus Orientis; corpus vero ejusdem sanctae memoriae Flaviani Constantinopolim fuisse perductum, ut in basilica apostolorum sepeliretur. Episcopi etiam, qui unanimes erant sanctae memoriae Flaviano, [Col. 0906C] Conjunctionem et hoc loco necessariam, quae deest in mss. Baluzii, reperimus in codice Chigiano, et fuit etiam in illo ms. ex quo ab editoribus Conciliorum vulgata fuit. et ad exsilium fuerant destinati, et hos revocandos fore, ut ad recipiendas Ecclesias suas synodi sententiam sustinerent.
[Col. 0905B] 1030 LEONI reverendissimo episcopo Ecclesiae gloriosae civitatis Romae, PULCHERIA venerabilissima Augusta.
Litteras tuae beatitudinis [Col. 0906C] Vulgati, cum omni decenti omnem episcopum veneratione, nullo nostro vel Baluzii codice suffragante. Cod. Divion. ipsius Baluzii, cum decenti omni episcopali veneratione. Praetulimus lectionem quinque nostrorum mss. et aliorum duorum Baluzii. Leonis litterae, quae hic a Pulcheria memorantur, sunt epistola 70. cum decenti omni episcopo veneratione suscepimus; per quas tuam fidem puram et talem cognovimus, qualis debet cum sanctitate sacro praeberi templo. Ego vero similiter ac meus dominus tranquillissimus imperator, meus conjux, in eadem semper et mansimus et manemus, omnem pravitatem atque pollutionem et maleficium declinantes. Sanctissimus igitur gloriosae Constantinopolis episcopus Anatolius in eadem fide permansit atque religione, et tuarum litterarum apostolicam confessionem complectitur, illo errore sublato qui ab aliquibus nunc ortus est, sicut ex ejus quoque litteris clarius tua sanctitas agnoscere poterit; [Col. 0906C] Cum propositi nostri sit proferre veterem ex Graeco versionem, quaecumque fuerit; retinuimus et epistolae, licet ex Graeco reddendum fuisset, uti etiam [Col. 0906D] contextus exigit, etenim epistolae; et mox adjecimus ex mss. particulam namque, quam ut incongruam editores omiserunt. et epistolae namque similiter catholicae fidei, quam ad sanctae [Col. 0905C] memoriae Flavianum episcopum tua beatitudo direxit, [Col. 0907A] sine aliqua dilatione subscripsit. Et propterea tua reverentia quocumque modo [Col. 0907C] Ita codd. omnes collect. Chalcedon. Cod. Venetus collect. 22, cum editis, prospexerit. perspexerit, significare dignetur; ut omnes etiam totius Orientis episcopi, Thraciae atque Illyrici, sicut etiam nostro domino piissimo imperatori meo conjugi placuit, in unam civitatem velociter ab Orientalibus partibus valeant convenire; et illic facto concilio, et de catholica [Col. 0907C] Ms. Chig., religione vel confessione. confessione, et de his episcopis qui ante hoc segregati sunt, sicut fides 1032 et Christiana pietas exigit, te auctore decernant. Super haec autem sciat tua sanctitas, quoniam praecepto nostri domini et tranquillissimi principis mei conjugis [Col. 0907C] Sic vetera exemplaria, quemadmodum epist. 62, in Romana urbe reversione, Romae pervenisse; et similia, quae interpretem Graeco textui adhaerentem, at a Latina ratione scribendi alienum manifestant. Editi, in gloriosam civitatem Constantinopolim. in gloriosa civitate Constantinopoli sanctae memoriae episcopi Flaviani corpus allatum est, et in basilica Apostolorum, in qua consueverunt praecessores episcopi sepeliri, competenter [Col. 0907B] est positum. Et hos similiter episcopos, qui propter eamdem causam, quoniam cum sanctissimo Flaviano ad concordiam fidei catholicae concurrerant, exsilio deportati sunt, reverti [Col. 0907C] Vulgati inserunt debere, non vero codices. , robore pragmatici sui praecepit; quatenus per approbationem synodi, atque sententiam omnium episcoporum [Col. 0907C] Vulgati in margine addunt una. convenientium, episcopatum et ecclesias proprias recipere decernantur [Col. 0907C] Cum Leo huic et praecedenti epistolae eodem die responderit epistolis 78 et 79, eas simul missas et a pontifice simul acceptas fuisse indicium est; unde in utrisque similia leguntur quoad concilium cogendum ex episcopis Orientis, Thraciae et Illyrici, etc. Hinc sicut praecedens epistola Marciani scripta fuit die 22 Novembris an. 450, ita etiam haec Pulcheriae. Unum obstare videtur Marciani silentium de facto Anatolii, quod Pulcheriae litteris indicatur. Si enim hoc praecessisset epistolam imperatoris, hic honorificam legatorum [Col. 0907D] susceptionem memorans, non videtur fuisse omissurum tam prosperum factum, quod legatio potissimum spectabat, et pontifex maxime expetebat. Sed cum scopus epistolae Marciani fuerit concilii indicendi consilium aperire, sola legatorum susceptione commemorata, praeterire potuit caetera quae ex aliis aliorum litteris ac ex gestis simul transmissis Leonem cogniturum sciebat. Si tamen hac de causa posterior credatur Pulcheriae epistola, non tamen multo posterior dicenda erit. Susceptis enim legatis ante diem 22 Novembris, hos in rem suam statim sedulam operam adhibuisse, facileque iisdem fuisse, Pulcheria et Marciano faventibus, rem transigere dubitandum non est: ita ut paucorum dierum intervallo rebus omnibus confectis et Romam statim transmissis cum Pulcheriae litteris, S. pontifex Marciano simul et Pulcheriae [Col. 0908C] eadem die respondere potuerit. Ita in hac quoque sententia epistola Augustae non multo post diem 22 Novembris ante finem anni 450 scripta dicenda erit. .
[Col. 0906A] 1027 Θεῖαι συλλαβαί [Col. 0906D] In marg. edit. Rom., ἀπεστάλησαι (leg., ἀπεστάλησαν) παρὰ. ἀπεστάλησαν γὰρ παρὰ τῆς θείας μνήμης Πουλχερίας πρὸς τὸν αὐτὸν ἁγιώτατον· ἄνδρα, μηνύουσαι τὸν θεοφιλέστατον [Col. 0906D] Ms. Ven., ἀρχιεπίσκοπον τῆς κωνσταντινουπόλεως. ἀρχιεπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως Ἀνατόλιον, χωρισθείσης πλάνης, ἔναγχος τῇ πεμφθείσῃ ἐπιστολῇ πρὸς τὸν τῆς ἁγίας μνήμης Φλαυιανὸν, ἄνευ τινὸς μελλησμοῦ [Col. 0906D] Ita sanavimus hunc locum, sequentes, ductum cod. Ven., qui habet, ὑπογεγράφηκεν, addendo scilicet unam diphthongum, et legendo ὑπογεγραφηκεναι, uti per conjecturam notarunt in margine etiam edit. Rom. Male in vulg., ὑπογεγράφήκαμεν. ὑπογεγραφηκέναι· καί τινα ἤδη ἐν τοῖς τῆς ὰνατολῆς μέρεσι σύνοδον εἶναι ὲπιτελεστέαν. Καὶ [Col. 0906D] In marg. edit. Rom., ἳς, ὅτι τό. τὸ λείψανον δέ τοῦ αὐτοῦ τῆς ἁγίας μνὴμης Φλαυιανοῦ ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει κατηνέχθη, ἐν τῇ τῶν ἀποστόλων βασιλικῇ κατατεθησόμενον· καὶ οἱ ἐπίσκοποι δὲ, οἱ ὁμονοήσαντες τῷ τῆς θείας μνήμης Φλαυιανῷ εἶς ἐξορίαν ἦσαν ἀποσταλέντες, [Col. 0906D] Ms. Ven., ὃυς. τούτους ἀνακλητέους πρὸς ἀναληπτέας τὰς ἶδίας ἐκκλησίας, συνόδου ἀναμενοῦντας τὴν ἀπόφασιν.
[Col. 0906B] 1029 Λέοντι τῷ εὐσεβεστάτῳ ἐπισκόπῳ τῆς ἐκκλησίας τῆς ἐνδόξου πόλεως Ῥώμης παρὰ τῆς δεσποίνης ἡμῶν Πουλχερίας, καὶ σεβασμιωτάτης βασιλίδος.
Τὰ γράμματα τῆς σῆς μακαριότητος μετὰ τῆς πρεπούσης παντὶ ἐπισκόπῳ σεβασμιότητος ὑπεδεξάμεθα, δι` ὧν τὴν πίστιν καθαρῶς, καὶ τοιαύτην ὲπέγνωμεν, ὁποίαν ὀφείλει μετὰ ἁγιότητος τῷ θείῳ παρέχεσθαι ναῷ. Ἐγὼ δὲ ὁμοίως, καὶ ὁ δεσπότης, ὁ γαληνότατος βασιλεὺς. ὁ ἐμὸς σύζυγος, ἐν τῇ αὐτῇ διὰ παντὸς καὶ [Col. 0906D] In ms. Ven., διέμεινεν. διεμείναμεν, καὶ διαμένομεν, πᾶσαν σκαιότητα, καὶ μιασμὸν, καὶ φαρμακείαν ἐκκλίνοντες. Ὁ ἁγιώτατος τοίνυν τῆς ἐνδόξου Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπος Ἀνατόλιος ἐν τῇ αὐτῇ δίεμεινε πίστει τε, καὶ θρησκείᾳ, καὶ τῶν σῶν γραμμάτων τὴν ἀποστολικὴν ὁμολογίαν περιπτύσσεται, τῆς πλάνης ἀποβληθείσης ἐκείνης, ἥ τις παρά τινων νῦν ἀνέκυψε· καθὼς καὶ ἐκ τῶν αὐτοῦ γραμμάτων ἔτι σαφέστερον ἐπιγνῶναι ἡ σὴ δύναται ἁγιότης· τῇ τε γὰρ ἐπιστολῇ ὁμοίως τῆς καθολικῆς πίστεως, ἥν τινα πρὸς τῆς ἁγίας μνήμης Φλαυιανὸν τὸν ἐπίσκοπον ἡ σὴ μακαριότης ἀπέστειλε, δίχα τινός ὑπερθέσεως ὑπέγραψε· καὶ διὰ τοῦτο ἡ σὴ εὐλάβεια, καθ` ὃν ἂν φανείη τρόπον, σημᾶναι καταξιώσει· ἵνα πὰντες, καὶ πάσης τῆς ἁνατολῆς οἱ ἐπίσκοποι, Θρᾴκης τε, καὶ Ἰλλυρικοῦ, καθὼς καὶ τῷ ἡμέτέρῳ δεσπότῃ τῷ εὐσεβεστάτῳ βασιλεῖ τῷ ἐμῷ συζύγῳ ἀρέσκει, εἶς μίαν πόλιν τὴν ταχίστην ἀπὸ τὼν ἀνατολικῶν μερῶν παραγένωνται· κᾀκεῖσε γενομένης συνόδου περί τε τῆς καθολικῆς ὁμολογίας, καὶ περὶ τούτων τῶν ἐπισκόπων, οἴ τινες πρὸ τούτου ἐχωρίσθησαν, 1031 καθὼς ἡ πίστις, καὶ ἡ χριστιανικὴ εὐσέβεια ἀπαιτεῖ, σοῦ αὐθεντοῦντος ὁρίσωσιν. Ἕτι δὲ γνώτω ἡ σὴ ἁγιότης, ὥς προστάγματι τοῦ ἡμετέρου δεσπότου καὶ γαληνοτάτου βασιλέως τοῦ ἡμετέρου συζύγου, ὲν τῇ ἐνδόξῳ πόλει τῆς Κωνσταντινουπόλεως τοῦ τῆς ἁγίας μνήμης ἐπισκόπου Φλαυιανοῦ τὸ σῶμα διακεκόμισται, καὶ ὲν τῇ βασιλικῇ τῶν ἀποστόλων, ἐν ᾗ εἶώθασιν οἱ προλειτουργήσαντες ἐπίσκοποι θάπτεσθαι, τῇ χρεωστουμένῃ τιμῇ [Col. 0908D] In marg. edit. Rom., ἀποτίθεται. ὰποτέθειται· καὶ τούτους ὁμοίως τοὺς ἐπισκόπους, οἵ τινες διὰ τὴν αὐτὴν αἶτίαν, ἐπειδὴ μετὰ τοῦ ἁγιωτάτον Φλαυιανοῦ τῇ συμφωνίᾳ τῆς πίστεως τῆς καθολικῆς συνέτρεχον, ἐξορίᾳ ὑπεβλήθησαν, ἐπανελθεῖν διὰ κυριώσεως ἶδίου πραγματικοῦ προσέταξεν· ὥστε διὰ τῆς δοκιμασίας τῆς συνόδου, [Col. 0908D] Deest καὶ in ms. Ven. καὶ πάντων τῶν ἐπισκόπων τῶν συνελθόντων [Col. 0908D] In ms. Ven., καὶ τῆς ἀποφάσεως. τῆς ἀποφάσεως, τὴν ἐπισκοπὴν, καὶ τὰς ἶδίας ἐκκλησίας κριθῶσιν ἀπολαβεῖν.
LEO episcopus MARCIANO semper Augusto.
[Col. 0908C] Indicari videtur epistola 76. Nam epistolae 73 ejusdem imperatoris Leonem antea respondisse cum praecipua gratulatione de assumptione ejusdem indubium credimus. Epistolam nimirum 73 ab imperatore fuisse transmissam per Maximinum comitem, qui notitiam assumptionis ejus in Urbem attulit, valde probabile est; et sicut per hunc Leo ad Faustum et Martinum Constantinopolitanos misit epist. 75 datam VI idus Novembris an. 450, in qua primum indicium electionis ejus elucet, uti observavimus annot. 3 [Col. 0908D] (Col. 902, n. j ) ita per eumdem etiam gratulatorias litteras ad ipsum imperatorem rescripsisse haud ambigendum videtur. Litteras pietatis vestrae accepisse me gaudeo, et [Col. 0908B] ad significationem totius prosperitatis pertinere cognosco, [Col. 0908D] Vulgati antiquiores, cum sermones vestri vos faciant. Idem est in nostris codd. collect. 12, qui dumtaxat melius mutant vos in nos. Quesnellus ex Grimanico, cum sermones vestri pro fidei nos faciant. Potior visa est lectio praestantissimi ms. Ratisp., in quo voces sermonis vestri initia innuunt epistolam 76, qua Marcianus primo ad pontificem de negotio fidei scripsit; in epistola enim 73 simplicem assumptionis suae notitiam dederat. cum sermones vestri initia pro fidei nos faciant 1034 integritate securos. Quantas itaque clementiae vestrae gratias referamus, non ex verbis nostris, sed ex beneficiis vestris, quae Ecclesiae contulistis, agnoscite: non ambigentes qualem illum [Col. 0909A] retributorem in omnibus habeatis [Col. 0909B] Iidem Vulgati cum mss. collect. 12, tam pia: Emendationem Quesnelli probat cod. Ratisponensis. pro cujus tam pie estis religione solliciti; et qui vos, ut res ipsa demonstrat, ad hoc ut fides catholica ab insidiis inimicorum suorum defenderetur, elegit, [Col. 0909B] Vox gloriosissime a Quesnello inducta eodem ms. Ratisp. confirmatur. gloriosissime. Haec me nunc breviter per fratris mei Anatolii clericos pietas vestra [Col. 0909B] Ita omnes nostri codd. Quesnellus, conscripsisse. In anterioribus editis et scripsisse et conscripsisse deerat. scripsisse dignanter accipiat. Pleniora autem de omnibus quae ad curam meam pro statu Ecclesiarum et concordia pertinent Domini sacerdotum, per legatos nostros [Col. 0909B] Haec ac tres sequentes epistolae datae idibus Aprilis, per Constantinopolitanos clericos missae fuerunt. Cum autem S. pontifex has epistolas scriberet, legatos pariter cum aliis plenioribus litteris et instructionibus simul dirigere cogitabat: unde sicut de clericis Constantinopolitanis scribit epist. 80, cap. 1: Post venerabilem diem festi Paschatis remisimus, sic de legatis epist. 81 ait: Nostros post diem venerabilem dirigemus. At causas aliquas subinde incidisse dicendum est, quae hanc legatorum transmissionem in longius tempus distulerunt, nimirum in mensem Junium, cum per Lucentium episcopum et Basilium [Col. 0909C] presbyterum apostolicae sedis legatos Constantinopolim misit epistolas 83, 84, 85 et 86, signatas die 9 Junii: ubi sermonem esse de legatis quos memorat in his epistolis traditis idibus Aprilis, patet ex epist. 83, c. 1, in qua se legatos mittere ait, ut praecedentibus litteris indicavi, et epist. 84, c. 1, quod facturum me aliis litteris indicaveram. Causam hujus dilationis fuisse arbritramur serum reditum priorum legatorum, quos exspectandos credidit, ante quam novos legatos Constantinopolim dirigeret. Cum has litteras scripsit, sperabat eos brevi perventuros, eo quod fortassis sive ex clericis Anatolii, sive ex ipsorum legatorum litteris intellexerat, discedentibus clericis Constantinopoli, eos quoque in eo fuisse, ut proxime subsequerentur. Hinc novos legatos una cum iisdem clericis Constantinopolim reversuris post Pascha dirigendos indicavit. At cum illorum reditum differri vidit, clericos cum his litteris dimisit quidem idibus Aprilis; at novam legationem protraxit usque ad Junium, [Col. 0909D] quo illi in Urbem rediere. Ita porro de novis legatis, qui nondum missi fuerant, S. Leo hoc loco inquit direximus, quemadmodum de clericis Constantinopolitanis, qui, cum haec scriberet, Roma nondum discesserant, ait epist. 80, c. 1: Cum epistolis nostris remisimus: quippe qui in eo erant ut Constantinopolim redirent. Similiter epist. 75, c. 2, de eadem mox transmittenda scribit: Volumus autem ut hae litterae nostrae, quas ad vestram dilectionem misimus, etc., ac epist. 83, de legatis quibus eamdem deferendam tradidit, Fratres, inquit, meos . . . direxi. Familiare scilicet Leoni est praeteritum tempus usurpare de rebus vel actionibus quae futurae quidem erant [Col. 0910B] dum scriberet: at relatae ad tempus quo epistolae legerentur, praeteritae fuissent. Hinc conciliantur formulae quae videntur contrariae, cum de iisdem legatis mox, uti meditabatur, transmittendis nunc praeterito utitur epist. 79 et 80, quos misimus; nunc autem futuro, nostros . . . . dirigemus epist. 81. Illud enim ad tempus quo litterae legendae erant, istud vero ad tempus quo scribebantur, ex Leonis mente referendum est. Observamus porro neque in hac neque in sequenti epistola quidquam responderi de concilio quod imperator et ejus conjux Pulcheria in suis litteris expetiverant. Id vero Leonem remisisse plenioribus scriptis, quae per legatos dirigenda commemorat, liquet ex epist. 82, c. 2, ad eumdem Marcianum: Piissimae sollicitudini vestrae, quam de indicenda synodo habere dignamini, per legationem, quae confestim ad clementiam vestram Deo annuente perveniet, quidquid ad causae utilitatem arbitror pertinere, plenius atque opportunius suggeretur. Id autem consulto factum [Col. 0910C] fuit, eo quod mutatis rerum circumstantiis post Theodosii mortem (cum scilicet novo imperatore rectae fidei patrocinante, Eutyches ejusque fautores repressi et catholici episcopi in Epheso depositi, ab exsilio fuerant revocati, plures vero jam decepti ad sanam mentem in dies revertebantur), Leo non ita necessarium generale concilium credidit ut antea judicaverat; vel saltem eo quod illud non in Oriente habendum putaret, sed in Italia, ubi cum per hoc tempus bellum ingrueret, concilium differendum censuit, uti traditur epist. 83, 90 et 94. Haec et similia per legatos utilius et plenius viva voce quam litteris tractanda existimavit. scripta direximus. Data idibus Aprilis, 1035 [Col. 0910C] Editi, Adelphio. At ms. Ratisp. semper Adelfio; et similiter habent in aliis epistolis antiquissimus codex Vat. 1322, utrique codd. Hisp. et Vat. Isid. aliique veteres libri. Ita etiam Prosper et Marcellinus tum in vulgatis, tum in mss. Idipsum confirmatur inscriptione apud Aringhium t. II, p. 419: ADELFO. Adelfio viro clarissimo consule.
I. De repressis ejus auctoritate Nestorio [Col. 0909B] et Eutychete gratias agit. —II. De legatis adjutis, reductis ad sedes suas sacerdotibus, revocatis in urbem Flaviani reliquiis, et lapsis, si subscribant fidei, recipiendis. —III. De Eusebio communione [Col. 0910A] sedis apostolicae fruente, et Juliano Coensi; et de clericis CP. Flaviano faventibus.
LEO episcopus urbis Romae, PULCHERIAE Augustae.
Quod semper de sancta pietatis vestrae mente praesumpsimus, id plenissime experiendo cognovimus, Christianam fidem, quamvis diversis pravorum appeteretur insidiis, vobis tamen praesentibus et in defensionem ejus a Domino praeparatis, non posse turbari. Non enim Deus aut suae [Col. 0910D] Vat. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 11 et 21, cum quatuor codd. Quesnelli, fidei sacramentum. misericordiae sacramentum, aut vestri laboris deserit meritum, quo dudum subdolum sanctae religionis hostem ab ipsis visceribus Ecclesiae [Col. 0910D] Vat. Hisp. et Isid., depulisti. depulistis; cum haeresim suam tueri impietas Nestoriana non potuit, quia non fefellit famulam et discipulam veritatis, quantum simplicibus infunderetur veneni per illa loquacis hominis [Col. 0910B] colorata mendacia. De quo virtutum 1036 agone processit ut per sollicitudinem vestram ea [Col. 0910D] Quatuor mss. libri Quesn. et duo nostri, quae pereunti diabolus. quae per Eutychen diabolus molitus est, non laterent, [Col. 0911A] et qui sibi singulas partes geminae impietatis elegerant, una catholicae fidei virtute procumberent. Secunda ergo haec vobis de perempto Eutychetis errore victoria est; [Col. 0911B] Quesnellus, qui si quid sani cordis habuisset, errorem [Col. 0911C] dudum, etc. Anteriorum editionum lectionem omnibus nostris novem codicibus probatam et satis congruam revocavimus. quem, si quid sani cordis habuisset, dudum in auctoribus suis perculsum olimque prostratum facile potuerat declinare, ne de sepultis cineribus rediviva tentaret incendia commovere, ut in eorum transiret consortium, quorum secutus esset exemplum, gloriosissima Augusta. Libet igitur exsultare cum gaudio, et pro vestrae clementiae prosperitate digna Deo vota persolvere, qui tibi per omnes mundi partes in quibus Domini Evangelium praedicatur [Col. 0911C] Vat. Hisp. et Isid., duplicis gloriae palmam contulit. duplicem jam et palmam contulit et coronam.
Clementia igitur vestra cognoscat omnem Romanam Ecclesiam de universis fidei vestrae [Col. 0911B] operibus plurimum gratulari, sive quod legationem nostram pio per omnia juvistis affectu, et quod sacerdotes catholicos, qui de ecclesiis suis injusta [Col. 0911C] Ita ex plerisque et potioribus nostris codicibus. Vulgati cum mss. collect. 21, fuerunt. fuerant ejecti sententia, reduxistis, sive quod reliquias sanctae memoriae Flaviani innocentis et catholici sacerdotis ad Ecclesiam cui bene praefuit fecistis [Col. 0911C] Quidam codd. omittunt cum. cum honore debito revocari. In quibus utique omnibus gloriae vestrae multiplicatur augmentum, dum et sanctos pro suis meritis veneramini, et ab agro Dominico spinas et tribulos vultis [Col. 0911C] Sic ex Ratisp. et exemplo Sichardi, ac mss. collect. 24, uti erat in editis ante Quesnellum apud quem auferre. Mox pro vero quidam codices et antiquiores editi habent sane. auferri. Quosdam vero episcopos de his qui rebus impiis videntur praebuisse consensum, reconciliationem poscere, et Catholicorum communionem desiderare, tam [Col. 0911C] Intelliguntur legati quos Leo Anatolii causa Constantinopolim miserat an. 450. Vide epist. 69 et seqq. Hi autem, quos post Anatolii clericos Romam missos Constantinopoli discessisse videbimus annot. 4 (Col. 919, n. e ) in epist. 83, iisdem clericis rerum geestarum relationem ad Leonem dederunt, quae cum Anatolii litteris eidem pontifici traditafuit; unde ex utrisque didicit [Col. 0991D] quosdam episcopos lapsos reconciliationem poscere, et catholicam communionem desiderare. Cum vero eosdem legatos per hoc tempus Constantinopoli jam discessisse Lo praesumeret, huic reconciliationi perficiendae novam lagationem dirigendam constituit, ad quam referenda sunt sequentia: Participata nostrorum quos misimus, etc. Hae duae lagationes distinguendae sunt, ne maxima confusio gignatur. Ita in epistola sequenti cap. 2, verba: Illud quidem quod praesentibus et agentibus nostris contitutum est approbamus, ad priorem legationem pertinent; verba autem, quae mox subjiciuntur: Sed cum legatis nostris quos misimus, etc., spectant ad legationem secundam, quam una cum his litteris transmittere meditabatur, sed distulit in mensem Junium, uti observavimus annot. 7 ( Col. 909, n. d ) in epist. 78. Hic praeterea notare libet, verba laudatae epist. 80, c. 2, quod praesentibus et agentibus nostris constitutum est, videri innuere quae legati primae legationis gesserunt dum Constantinopoli essent presentes: sicut indicant etiam illa cap. 3: Dilectionem tuam hoc decet custodire quod nostri ibidem constituti [Col. 0912C] dixerunt; ac si illi non amplius ibidem praesentes essent: quae eorum discessum confirmant. Hinc de iisdem cap. 1 S. Leo scribit: Fratrum nostrorum, quos Constantinopolim miseramus, relatione cognoscimus, ubi observandum tempus miseramus. Vide annot. 5 ( Col. 913. n. c ) in epist. sequentem. nostrorum [Col. 0912A] quam fratris et coepiscopi 1037 [Col. 0912C] Vat. Isid., nostri. In Vat. Hisp. errore librarii vestri. mei Anatolii, cui testimonium ferre dignamini, relatione cognovimus; quorum desideriis sic praebemus [Col. 0912C] Vat. Hisp. et Isid., affectum. effectum, ut correctis, et quae male sunt facta, propria subscriptione damnantibus, participata [Col. 0912C] Significantur ii, quos Leo Constantinopolim misit legatione secunda, de qua annot. f supra. nostrorum quos misimus cura cum supradicto episcopo pacis gratia tribuatur: QUIA devotionis utrumque est Christianae, ut et pertinaces veritas justa coerceat, et conversos charitas non repellat.
Quia vero novimus, quantum piae sollicitudinis catholicis sacerdotibus mansuetudo vestra dignetur impendere, indicandum esse curavimus, fratrem et coepiscopum [Col. 0912C] Vindebon. Hisp., nostram. meum Eusebium nobiscum degere, et nostrae communionis esse consortem, cujus commendamus Ecclesiam, quam dicitur vastare qui [Col. 0912B] illi injuste asseritur [Col. 0912C] Id saltem Romae per hoc tempus ferebatur. Nullum vero Eusebio Dorylaeensi subrogatum tradit Liberatus in Breviario cap. 12, ut in postilla marginali observavit Quesnellus. subrogatus; illud etiam [Col. 0912C] Ita ex Ratisp. utrisque Hisp., nec non ex Vat. Isid, aliisque mss. collect. 11 et 24, atque exemplo Sichardi. Editi cum codd. collect. 21, a vestra pietate. Mox, facturam pro facere in Vat. Hisp. atque [Col. 0912D] Isid. a tua pietate poscentes, quod vos spontaneo facere non dubitamus arbitrio, ut tam fratrem et coepiscopum meum Julianum, quam Constantinopolitanos clericos, qui sanctae memoriae Flaviano fidelibus officiis adhaeserunt, ea qua debetis gratia [Col. 0912D] Editi cum aliquot codd., erronee, faveatis. Correximus ex ms. Ratisp. ac ex Vat. Hisp. et Isid. foveatis. De omnibus vero pietatem vestram [Col. 0912D] Intelliguntur legati qui cum his litteris mittendi credebantur; sed tantum mense Junio missi fuere, uti explicavimus annot. 7 (Col. 909. n. d ) in epistolam precendentem. Confer etiam annot. 11 ( supra f ) in praesentem epistolam. Post pauca, pro ordinari, editi ante Quesn. habent, declinari. Quesnelli emendationem ex Grimanico ac tribus aliis codicibus omnes nostri antiqui libri approbant. per nostros quid fieri aut ordinari deberet instruximus. Data idibus Aprilis, Adelfio viro clarissimo consule.
I. De fide [Col. 0913A] ejus scriptis missis probata. —II. De his qui metu in haeresim lapsi sunt, ut si conversi fuerint recipiantur. —III. De nominibus haereticorum ad sacrum altare non recitandis. —IV. De commendatione [Al. commemoratione] Juliani episcopi, vel eorum clericorum qui Flaviano episcopo in fide adhaeserunt.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
[Col. 0913C] Ms. Vat. Hisp., Gaudeamus, cum exemplari primae editionis, et cum mss. collect. 24, ac uno Vat. collect. 21, in quibus post pauca, gloriemur. Gaudemus in Domino, et in dono gratiae ipsius gloriamur, [Col. 0913C] Tres codices, quia. Vulgati ante Quesn., quia . . . ostendis. qui, sicut dilectionis tuae [Col. 0913C] Haec distinctio litterarum Anatolii et relationis legatorum indicare videri potest legatos non per epistolas, sed viva voce retulisse quae hac in epistola memorantur, ac si jam Romam pervenerint. Sed relationis nomine Leo usus est in epistola praecedenti, c. 2, cum loqueretur de Anatolio, qui sane per epistolam retulit; ac praeterea eos legatos serius in Urbem ingressos patebit ex annot. 4 (Col. 919, n. e ) in epist.83. litteris et fratrum nostrorum quos Constantinopolim miseramus relatione cognovimus, sequacem te evangelicae eruditionis ostendit: ut per sacerdotis probabilem fidem merito praesumamus quod tota Ecclesia eidem credita nec rugam cujusquam sit erroris habitura nec maculam, dicente Apostolo: Despondi enim 1039 vos uni viro virginem castam exhibere [Col. 0913B] Christo (II Cor. XI, 2) . Illa est enim virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi, quae nullo se patitur errore vitiari: ut per totum mundum una nobis sit unius castae communionis integritas, in qua societatem tuae dilectionis amplectimur; et [Col. 0913C] Horum gestorum fragmentum, quod superest ex Vita S. Abundii apostolica legatione functi, in appendice edetur. gestorum quae sumpsimus, seriem necessariis, sicut oportuit, munitam subscriptionibus approbamus. Ut ergo invicem dilectionis tuae animus nostris confirmaretur alloquiis, filios nostros [Col. 0913C] Cod. Vallicell. A, 5 collect. 8 et exemplar primae editionis, Caterium. Vat. 5845 ejusdem collect. 8, [Col. 0913D] Carnerium. Quesnellus in margine: Al., Castorium, vel Carterium; quod postremum invenimus in mss. collect. 21. Casterium presbyterum, Patricium et Asclepiadem diaconos, qui ad nos tua scripta [Col. 0913D] Unus Vat., detulerant. Prima editio, qui vestra scripta detulerunt. detulerunt, cum epistolis nostris post venerabilem [Col. 0913D] Exemplum primae editionis, diem festum paschalem. Cod. Grim., diem Paschae emisimus. Cum clericis Constantinopolitanis hic memoratis hae litterae traditae fuerint, praeteritum tempus remisimus a Leone accipitur, uti explicavimus annot. 7 (Col. 909, n. d ) in epist. 78. diem festi paschalis remisimus, indicantes nos, ut supra diximus, de Constantinopolitanae Ecclesiae pace gaudere, cui hanc curam semper impendimus, ut eam nulla velimus haereticorum fraude violari.
De fratribus vero quos et epistolis tuis et legatorum nostrorum relatione communionis nostrae [Col. 0913C] Prima editio, cupiditate inflammatos esse. Post pauca Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 11, contra impotentiam, id est, immoderatam potentiam. cupidos esse cognovimus, eo quod doleant se [Col. 0914A] contra potentiam contraque terrores non tenuisse [Col. 0914C] Vat. Hisp., sententiam. Mox cum Merlinus sine ulla interposita particula ediderit, constantiam alieno sceleri, ante vocem alieno addita fuit in editionibus particula sed, quam quidem invenimus in Vindebon. Hisp., in Vat. collect. 3 et in duobus collect. 8. At caeteri novem codices diversarum collectionum praeferunt et. constantiam, sed alieno sceleri praebuisse consensum, cum ita eos formido turbasset ut in damnationem catholici atque innocentis antistitis, et in receptionem detestabilis pravitatis trepido famularentur obsequio, illud quidem quod praesentibus et agentibus [Col. 0914C] Vide annot. 11 (Col. 911 n. f ) in epist. pracedentem, ubi hic legatos, qui antea Constantinopolim missi fuerant, dein vero alios legatos, qui transmittendi erant, indicari ostendimus. In verba autem, ut suarum interim Ecclesiarum essent communione contenti, confer not. 1 Quesn. nostris constitutum est approbamus, ut suarum interim Ecclesiarum essent communione contenti; sed cum legatis nostris quos misimus participata tecum sollicitudine volumus disponatur, quatenus hi qui 1040 plenis satisfactionibus male gesta condemnant, et [Col. 0914C] Vat. Hisp. et alius Vat. collect. 11, accusari. accusare se magis eligunt quam tueri, pacis et communionis nostrae unitate laetentur; ita ut digno prius anathemate quae contra fidem catholicam sunt recepta damnentur. Aliter enim [Col. 0914C] 1 qu. 1, In Ecclesia Dei qua corpus, c. 68. in Ecclesia [Col. 0914B] Dei, quae corpus est Christi, nec [Col. 0914C] Codd. collect. 8 cum Grimanico collect. 18 et Barberino collect. 3, sacrata sunt. Prima editio, sacra. rata sunt sacerdotia, nec vera sacrificia, nisi in nostrae proprietate naturae verus nos Pontifex reconciliet, [Col. 0914C] Cod. Vat. collect. 3, et unus collect. 24, et [Col. 0914D] verus. verus immaculati Agni sanguis emundet. Qui licet in Patris sit dextera constitutus, in eadem tamen carne quam sumpsit ex Virgine sacramentum propitiationis exsequitur, dicente Apostolo: Christus Jesus, qui mortuus est, immo qui et resurrexit, qui est [Col. 0914D] Unus cod. Vat., ad dexteram. Mox codd. Vat. Hisp. et Isid., Neque enim poterit. in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) . Neque enim potest in aliquo benignitas nostra reprehendi, cum satisfacientes recipimus quos doluimus esse deceptos. Nec aspere igitur communionis nostrae gratia deneganda est, nec temere largienda: quia SICUT PLENUM pietatis est oppressis charitatem Dominicam redhiberi, ita [Col. 0914D] Cod. Vat. Isid. et alius collect. 11, cum duobus Thuaneis, et uno Cantabrig. Quesnelli, justum est omnia perturbantis auctoritatem amputari. justum est omnia perturbationis auctoribus [Col. 0914C] imputari.
De nominibus autem [Col. 0914D] Vide notam 2 Quesnelli. Dioscori, Juvenalis et Eustathii ad sacrum altare [Col. 0914D] Editi cum utrisque Hisp. aliisque posterioribus collectionibus inserunt non. Delevimus autem auctoritate praestantiorum et vetustiorum collectionum, nimirum ms. Vat. collect. 3, duorum collect. 8, et praestantissimi Ratisp. collect. 19, cum quibus concinunt exemplaria primae editionis atque Sichardi. Enimvero hac in re Anatolius dubitasse videtur, [Col. 0915C] tametsi legati, dum Constantinopoli essent, Dioscorum, Juvenalem, et Eustathium, e diptychis non recitandos affirmassent, eo quod Ephesinae impietatis capita haberentur. Ratio quam S. Leo subjicit legatorum sententiam approbat. Hinc ex codicibus Vat. 5845 collect. 8, Ratisp. et mss. collect. 24, nec non ex prima editione ac Sichardo praetulimus dixerunt pro vulgato dixerint. recitandis dilectionem [Col. 0915A] tuam hoc decet custodire, quod nostri ibidem constituti faciendum esse dixerunt, quodque honorandae S. Flaviani memoriae non repugnet, et a gratia tua Christianae plebis animos non avertat. Nam [Col. 0915C] Vat. Hisp. et Isid. cum tribus laudatis a Quesnello codd., inimicum. iniquum nimis est atque incongruum eos qui innocentes et catholicos sua persecutione vexarunt sanctorum 1041 nominibus sine discretione misceri; cum damnatam impietatem non deserentes [Col. 0915C] Exemplum primae editionis, ipsa sua pravitate condemnentur. ipsi se sua pravitate condemnent; quos convenit, aut percelli pro perfidia, aut laborare pro venia.
Fratrem vero et coepiscopum [Col. 0915D] Cod. Ratisp. omittit nostrum: et dein habet vel clericos, sumpto vel pro et, quod pariter legitur in Vindebon. Hisp. et hic et in titulo hujus capitis, in codicibus collect. 11 et 24, nec non in exemplis Sichardi et primae editionis. nostrum Julianum, et clericos qui sanctae memoriae Flaviano fidelibus officiis adhaeserunt, dilectioni quoque tuae volumus adhaerere: ut quem [Col. 0915D] Cod. Barb. collect. 3 et Vat. 5845 collect. 8, nec non Grim. et prima editio, fidei sacramentis. fidei suae meritis vivere apud Deum nostrum novimus, in te [Col. 0915B] sibi eum praesentem esse cognoscant. Illud quoque dilectionem tuam nosse volumus, fratrem et coepiscopum nostrum Eusebium, qui causa fidei multa discrimina laboresque toleravit, nobiscum interim demorari et in nostra nunc communione persistere: cujus Ecclesiam tua sollicitudine volumus esse defensam, [Col. 0915D] Sex voculas subsequentes desiderat Grimanicus codex. Quidam codices, et nihil. Ratips., ut et nihil, qui mox supprimit ei. ut nihil eodem absente depereat, et nullus ei in aliquo praejudicare praesumat, donec cum litterarum nostrarum ad vos prosecutione perveniat. Et ut major circa te vel nostra vel totius Christianae plebis affectio provocetur, hoc quod ad dilectionem tuam scripsimus in omnium volumus notitiam pervenire: ut qui Deo nostro [Col. 0915D] Exemplum primae editionis, nunc serviunt. deserviunt de confirmata apud te pace sedis apostolicae gratulentur. [Col. 0915D] Idem exemplar: De caeteris vero dissidii causis atque perversionis dilectio tua, etc. De caeteris vero causis atque personis dilectio tua litteris, [Col. 0915C] quas per nostros [Col. 0915D] Indicatur epistola 85. Vide annot. 7 (Col. 909, n. d ) in epist. 78. accipiet, plenius instruetur. Data [Col. 0915D] Sic omnes nostri codices et editi. Quesnellus in margine. Al., VI idus. idibus Aprilis, Adelfio viro clarissimo consule.
Julianum diu per Dioscori improbitatem [Col. 0916A] vexatum monet lapsos in communionem recipi non debere, nisi perfidia cum auctoribus damnata.
LEO episcopus JULIANO episcopo.
Litteras fraternitatis tuae per filios nostros Constantinopolitanos clericos, nuntias tuae salutis accepi; quibus te magnis tribulationibus gravatum fuisse significas: cum utique non defuerit materia sollicitudinis et laboris, quae inter procaces catholicae fidei adversarios inhaerentem veritati animum fatigarent; [Col. 0916C] Duo codd. collect. 12, idque, ut scribis, fuerit animi. Ratisp. habet idque, sed animus. isque, ut scribis, fuerit animus ut per occasionem necessitatis et nobis te et patriae praesentares. Quod vere futurum speraveram, ut apertius omnium haereticorum ambages tuo ore [Col. 0916C] Ita ex mss. superiori annotatione memoratis. Vulgati ex aliquo codice, cognoscerem, omisso re ob earumdem litterarum concursum in fine vocis praecedentis. recognoscerem. Sed gratias [Col. 0916B] Deo, quod ita et incolumitas tua, et Ecclesiae causa profecit, ut liberum tibi fuerit apud eos interim degere, quorum nobis probabilis consensus innotuit, sicut et fratris Anatolii scripta profitentur, et gesta quae apud ipsum coram nostris sunt confecta demonstrant, frater charissime. Remeantibus ergo praedictis, salutationis vicissitudinem reddo, et ut contra falsitatis astutias perseverantem diligentiam teneas fidenter exhortor; cum tibi ad hoc et tuus animus et nostra auctoritas suffragetur. Quoniam licet de multis meliora indicata sint, quod scilicet doleant se deceptos, et damnata perfidia cum auctoribus suis, gratiam nostrae communionis exposcant (quod nos adeo libenter accepimus, reddituri his hanc quam desiderant communionem, cum promissa [Col. 0916C] Ratisp., praemissa. [Col. 0916C] compleverint), quosdam tamen 1043 persistere in sua obduratione cognovimus: quos oportet districtius comprimi, si nequeunt benignitate sanari. Ad quam rem nostros post diem venerabilem [Col. 0916C] Vocem Paschae, quae in nostris mss. et editis deest, a Quesnello insertam ex codice Grimanico retinuimus, eo quod similiter in epistola praecedenti [Col. 0916D] cap. I, post venerabilem diem festi paschalis Constantinopolitani clerici ad Anatolium remissi seu potius remittendi tradantur, cum quibus suos quoque legatos S. Leo transmittere jam destinaverat, uti monuimus annot. 7 (Col 909, n. d ) in epist. 78. Hanc autem postillam idem Quesnellus margini adjecit: Grimanicus addit Paschae, hoc forte intelligens de octava Paschatis, quod fuerat 8 Aprilis. Id censuit, propterea quod hanc epistolam exaratam credidit ipsis idibus Aprilis quibus signatur. Sed omnes has epistolas notatas idibus Aprilis ante Pascha fuisse scriptas, cum Leo cogitabat legatos Constantinopolitanis clericis remeantibus jungere; signatas autem fuisse ea de qua mutato consilio legationem distulit, et solos Constantinopolitanos clericos dimisit, probabilius est. Sic enim conciliantur quae in hujusmodi litteris difficultatem facessunt. Hinc autem pro die Paschatis, ejus octavam hoc loco intelligere opus non est. Paschae dirigemus, qui tecum participato consilio ea quae a [Col. 0917A] nobis constituta fuerint exsequantur. Data idibus Aprilis, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Pro conservatione catholicae fidei gratulatur, cui pax imperii rependitur. —II. De solis errantibus agendum esse, non de fide vel Scripturis, quas aliter quam SS. Patres interpretari nefas sit.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
[Col. 0917C] Exemplum Sichardi, Etsi per Constantinopolitanos. Post pauca, ad pietatem vestram in editis ante Quesn. cum mss. collect. 24. Quamvis per Constantinopolitanos clericos ad pietatem tuam ante [Col. 0917C] Indicatur epistola 78. rescripserim, sumptis tamen clementiae vestrae [Col. 0917C] Hae Marciani litterae a Tatiano delatae, diversae sunt a praecedentibus 73 et 76. Haec enim ultima data fuit die 22 Novembris an. 450. Tatianus vero praefectus urbis Constantinopolitanae nondum Constantinopoli discesserat die 18 Decembris anni ejusdem, ut liquet ex lege 2 Cod. Justinianei, tit. de Officio praetorum, quae eidem Tatiano inscribitur, data XV kal. Januarii Constantinopoli, Valentiniano VII et Avieno coss. ubi perperam praefectus praetorio appellatur, [Col. 0917D] cum et apud Leonem et in aliis documentis ann. 451 et 452 semper praefectus urbis nominetur. Hunc quidem Tatianum post traditam Constantinopolitanis clericis epistolam 78 signatam die 13 Aprilis Romam advenisse, et imperiales litteras Leoni tradidisse hoc loco non obscure significatur. Hae igitur Marciani litterae, quibus Leo hic respondet, desiderantur. litteris per virum illustrem praefectum 1044 urbis filium [Col. 0917D] Vindebon. Hisp., nostrum. Grim. perperam, Titianum. meum Tatianum, magnam materiam gratulationis accepi: quia studiosissimos [Col. 0917B] vos ecclesiasticae pacis agnovi. Cui sancto desiderio [Col. 0917D] Quesnellus, divina. Anteriorum lectionem restituimus, quippe quam omnes nostri codices et exemplar Sichardi approbant. digna equitate confertur, ut quem statum esse cupitis religionis, eumdem habeatis et regni. Nam inter principes Christianos Spiritu Dei confirmante concordiam, gemina per totum mundum fiducia roboratur: quia profectus charitatis et fidei utrorumque armorum potentiam insuperabilem facit, ut propitiato per unam confessionem Deo, simul et haeretica falsitas et barbara destruatur hostilitas, gloriosissime imperator. Aucta igitur per imperialem amicitiam spe coelestis auxilii, confidentius pietatem vestram pro sacramento salutis humanae incitare praesumo: ne cujusquam procaci [Col. 0917D] Vat. Hisp. et Isid., imprudentique. impudentique [Col. 0918A] versutia quasi de incerto quid sequendum sit sinatis inquiri. Et cum ab evangelica apostolicaque doctrina [Col. 0917D] Utrique Hisp. et Vat. Isid., nec in uno quidem. Duo alii codd. cum Sichardo, nec uno. Mox, deviare pro dissidere in mss. collect. 21. Dein habere pro savere in Vat. Hisp. et Isid. ne uno quidem verbo liceat dissidere, aut aliter de Scripturis divinis sapere, quam beati apostoli et patres nostri didicerunt atque docuerunt, nunc demum indisciplinatae [Col. 0918C] Editi cum nonnullis mss., moveantur. Ne autem sensus maneat suspensus, magis placuit moventur ex Vat. Hisp. et Isid. Mox, pro quaestiones Vat. collect. 11 habet suggestiones. moventur et impiae quaestiones, quas olim mox ut eas per apta sibi corda diabolus excitavit, per discipulos veritatis Spiritus sanctus exstinxit.
Nimis autem [Col. 0918C] Vat. Hisp. et Isid., inimicum. iniquum est ut per paucorum insipientiam ad conjecturas opinionum et [Col. 0918C] Editi ante Quesn., ad carnalium disceptationum bella provocemur. Exemplar Sichardi et mss. collect. 24 omittunt ad carnalium disceptationum. Mox Quesnellus, reparata disputatione. Secuti sumus lectionem cod. Vindebon. Hisp. et mss. collect. 21. ad carnalium disputationum bella revocemur, tamquam reparata disceptatione 1045 tractandum sit [Col. 0918C] Cod. Griman. transilit quinque subsequentes voces librarii saltu ab utrum Eutyches ad utrum perverse; ubi editi cum mss. collect. 24 pro perverse habent impie. Hic autem notandum est Leonem noluisse in disputationem adduci vel fidem quam ipse contra Eutychem definierat, vel judicium Dioscori, sive Pseudoephesinum adversus S. Flavianum, quod jam antea irritum declaraverat. De solis lapsis qui reconciliationem petebant agendum credidit, ut pateret quorum precibus et qualiter annuendum; et [Col. 0918D] in hanc rem legatos Constantinopolim die 9 Junii direxit. utrum Eutyches impie senserit, et utrum perverse Dioscorus judicarit, qui in sanctae memoriae Flaviani condemnatione se perculit, et simpliciores quosque, ut [Col. 0918B] in eamdem ruinam provolverentur, impegit. Quorum multis jam, ut cognovimus, ad satisfactionis remedia conversis, et veniam de inconstanti trepidatione poscentibus, non cujusmodi sit fides [Col. 0918D] Exemplar Sichardi et codd. collect. 24 omittunt tenenda. tenenda tractandum est, [Col. 0918D] Vat. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 11 et 21, sed eorum precibus qualiter sit annuendum, quibus affines sunt editiones ante Quesnellum ac exemplar Sichardi, in quibus tantum deletur sit. sed quorum precibus et qualiter annuendum. Unde piissimae sollicitudini vestrae, quam [Col. 0918D] Iidem codd., de colligenda synodo. Cur responsionem quoad synodum legatorum instructioni remiserit, diximus annot. 7 (Col. 909, n. d ) in epist. 78. de indicenda synodo habere dignamini, per legationem, quae confestim ad clementiam vestram, [Col. 0918D] In Vindebon. Hisp. erronee omittitur Deo. Hunc defectum supplevit auctor collect. Vat. Hisp., scribens. annuente Christo, et inde haec lectio in Vat. Isid. aliosque similes codices manavit. Deo annuente, perveniet, quidquid ad causae utilitatem arbitror pertinere, plenius atque opportunus suggeretur. Data [Col. 0918D] Ita cum editis omnes nostri codices. Quesnellus in margine. Al., VIII kal. nono kalendas Maii, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Pro patefacta Anatolii fide, Eutyche represso, revocatis episcopis, reductis in urbem S. Flaviani reliquiis, gratulatur. —II. Legatos se mittere pro reconciliandis lapsis episcopis. Concilio convocando opportunum tempus non esse.
1046 LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Multam mihi fiduciam [Col. 0919C] Quesnellus, rescribendi, ut in nostris mss. collect. 21. Ex Ratisp. utrisque Hisp. Vat. Isid. aliisque codicibus anteriorum editionum lectionem revocavimus. scribendi ad clementiam vestram, et litterae vestrae, quas veneranter accepi, et [Col. 0919C] Cum hi Leonis legati Constantinopoli in Urbem [Col. 0919D] reduces novas imperatoris litteras ad eumdem pontificem attulerint, quibus nunc respondet, paulo ante hoc tempus Romam pervenisse noscuntur. coepiscopi mei revertentes a Constantinopoli praebuerunt, non sola assertione verborum, sed ipsis jam [Col. 0919D] Ms. Ratisp. delet operum. operum effectibus demonstrantes, ad defensionem catholicae fidei divinum in vobis vigere praesidium. Quo utique non solum Ecclesiae [Col. 0919B] status, sed etiam vestri robur munitur imperii: ut merito [Col. 0919D] Idem codex, exspectatis. Mox editi ante Quesn., nullus tum ejus tum nostris mss. suffragantibus, cujus colitis religionem et veritatem. ejus exspectetis protectionem, cujus colitis veritatem, gloriosissime imperator. Nam ut et fratris mei Anatolii citius manifestaretur integritas, et olim damnati erroris [Col. 0919D] Vat. Hisp. et Isid., qui redivivus affertur, locum, etc. redivivus assertor locum in Christi Ecclesia non haberet: ut catholici episcopi, quos nuper haereticorum persecutio depravare non potuit, ab injustis revocarentur exsiliis; utque reliquiis beatae memoriae Flaviani digno honore susceptis, impietatem suam [Col. 0919D] Iidem codd., condemnatus agnosceret. condemnator ejus agnosceret: vestrae virtutis titulus, vestrae pietatis est fructus. Cui confido etiam aliarum insignia accumulanda palmarum: ut sicut Constantinopolitana Ecclesia, recepta apostolicae fidei libertate, laetatur, ita omnes regni vestri provinciae emundatas [Col. 0919D] Vindebon. Hisp. delet se. Ratisp. et Sichardus delent esse. Mox, contagione in sex nostris codicibus. se [Col. 0919C] esse a diabolici dogmatis contagio glorientur. Ut ergo praecedentibus [Col. 0919D] Intelliguntur epist. 78 et 82. litteris indicavi, fratres meos [Col. 0919D] Ratisp. hic habet Lucensium, in tribus autem sequentibus epistolis Lucensem; quemadmodum hac in epistola praeferunt etiam utrique Hisp. Vat. Isid., alius Vat. collect. 11 et exemplar Sichardi; sed in aliis litteris habent Lucentium. Lucentium episcopum et Basilium presbyterum, qui sollicitudinis meae partes possint implere, direxi: favori eos pietatis vestrae in omnibus quae [Col. 0920A] sunt agenda commendans. Nam [Col. 0920C] Vat. Hisp. ac Isid. et alius collect. 11 cum Vindebon. Hisp. omittunt cum; sed illi, non autem Vindebon. postea pro cognoverim emendarunt recognovi, vel cognovi. cum et 1047 fratris mei Anatolii scriptis, et nostrorum sermone cognoverim multos de his qui apud Ephesum Dioscori factione compulsi detestabilibus statutis [Col. 0920C] Editi antiquiores, praebuere consensum poenitendo. Quesnellus emendavit ex Grimanico tribusque aliis codicibus, quibus addi possunt octo nostri ac exemplum Sichardi. poenitendum praebuere consensum, inconstantiae suae veniam postulare, et communionem catholicam per satisfactionem correctionis expetere, non fuit talium negligenda conversio, qui non proprio sensu, sed [Col. 0920C] Editi anteriores Quesn. cum mss. collect. 24, impii. improbi praesumptoris impulsu in haec incidisse noscuntur, in quibus liberum non habuerant judicium.
Ne [Col. 0920C] Ratisp. Vindebon. Hisp. et mss. collect. 11 ac 24 cum Sichardo, Ne itaque. igitur vel resipiscentium desideria mora longior fatigaret, vel incuriosa facilitas temere aliquos ac sine discretione susciperet, injunctum est ab apostolica sede directis, ut in consortium [Col. 0920B] [Col. 0920D] Codd. collect. 21 omittunt suae. Dein, adscito ex Ratisp. et duobus aliis codd. magis placuit quam in Vulg., accito; Constantinopolitanum enim antistitem legatis adjunctum innuit. Postea in Vindebon. Hisp., Constantinopolitanae antistite; correctum in Vat. Hisp. et Isid., Constantinopolitano episcopo. suae deliberationis adscito Constantinopolitanae urbis antistite, et pestilentiae contagia non admittantur, et sanitatis remedia non negentur. Quae industria in omnibus quae nequiter gesta sunt emendandis, celerem juvante Domino consequetur effectum, si reparationi pacis ecclesiasticae opem suam vestra pietas dignetur adjungere: ut [Col. 0920D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, vobis in terra regnantibus. vobis ita regnantibus, et Dei regnum intra vos habere mereamini, et catholicam fidem nulla falsitas violet, nulla haeresis inquietet; nec cuiquam liceat doctrinam evangelicam deserere, et sacerdotali honore gaudere. Synodum vero fieri, ut meminit clementia vestra, etiam ipsi poposcimus. Sed sacerdotes provinciarum omnium congregari praesentis temporis necessitas nulla ratione permittit: quoniam illae [Col. 0920C] provinciae, de quibus maxime sunt evocandi, [Col. 0920D] Editi antiquiores cum Vat. Hisp. Isid. et mss. collect. 11, 21 et 24 atque Sichardo, inquietante bello. Quesnellus cum nostro Vindebon. Hisp., inquieta bellorum. Ratisponensis lectionem praetulimus. Indicatur bellum quod Attila hoc anno adversus Valentinianum commoverat, unde Occidentis provinciae perturbatae fuerunt. inquietatae bello ab Ecclesiis suis eos non patiuntur abscedere. Unde opportuniori tempori, [Col. 0920D] Ratisp. et codd. collect. 24 cum Sichardo, propitiato Domino. propitiante Domino, cum firmior fuerit restituta securitas, jubeat vestra clementia reservari. De qua re plenius [Col. 0921A] inter caetera apud pietatem vestram poterunt anegare quos misi. Data [Col. 0921D] Retinuimus diem editorum ante Quesn., quippe qui non solum legitur in exemplo Sichardi, et in mss. collect. 12 et 24, verum etiam in praestantissimo Ratisp. et in Vindebon. Hisp. Quesnellus ex Grim. et noster Vat. collect. 11, VII idus. Vat. Hisp. et Isid., VI idus. Mss. duo collect. 21, idus, ubi numeralis nota collectoris vel librarii errore omissa fuit. V idus Junii, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Legatos mittit qui cum lapsis summa prudentia et moderatione agant. —II. Extra unitatem fieri qui naturam nostram in Christo negat. —III. Rogat ut Eutyches ad longinquiora transferatur, ejusque monasterio catholicus praeficiatur.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Religiosam pietatis vestrae sollicitudinem, qua universo mundo, Deo inspirante, consulitis, crebrioribus alloquiis incitare praesumo, ut operum [Col. 0921D] Cod. Ratisp., nostrorum. vestrorum profectum necessaria perfectio [Col. 0921B] subsequatur; ac sicut de statu Constantinopolitanae Ecclesiae gratulamur, cujus et sacerdos et populus catholicae puritatis fidem jam tenere cognoscitur, ita etiam aliorum concors nobiscum sit de Verbi incarnatione confessio. Unde quod facturum me aliis litteris indicaveram, Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum fratres meos dirigere [Col. 0921D] Vulgati ante Quesn. male, praeparavi. properavi, qui dispositiones meas, fratris mei Anatolii devotione sociata, secundum eas quas acceperunt regulas exsequantur, gloriosissima Augusta. Sicut enim praedicti episcopi scriptis et clericorum ejus suggestione patefactum est, multa sunt quae indulgentius sunt curanda, multa quae justius [Col. 0921D] Cod. Grim., inquirenda. coercenda; ut in causa tantae perturbationis, nec districtio sit nimis aspera, nec remissio parum cauta; [Col. 0921C] cum aliud satisfacientibus, aliud pertinacibus debeatur.
Offertur ergo pietati vestrae digna materia, 1049 quae placitam [Col. 0921D] Ratisp., Deo. Domino curam sancti cordis exerceat, et praecedentium meritorum coronas etiam de praesentis erroris abolitione multiplicet. Sicut enim Nestoriana impietas, ita et Eutychiana blasphemia [Col. 0921D] Idem Ratisp., ab omni catholicorum est abominanda consortio. ab omnium est catholicorum eliminanda consortio. Quia tam impium est, consempiternam et consubstantialem Patri Filii Deitatem, etiam ex utero Virginis matris partu editam negare corporeo, quam unam in Dei Filio post incarnationis sacramentum affirmare naturam: ut scilicet aut humanitas ejus refutetur aut Deitas: cum [Col. 0921D] Idem codex, unione. unitione utriusque [Col. 0922A] essentiae, nec altera sit in alteram versa, nec assumpta in assumente finita; sed et Verbi incommutabilitas, et carnis atque animae veritas maneant inseparabiliter in unitate personae. Quod qui testificante lege, credentibus patriarchis, annuntiantibus [Col. 0922D] Vulgati, annuentibus. Melior trium nostrorum codicum lectio. prophetis, praedicante Evangelio, docentibus apostolis, et toto mundo confitente non credunt, extra sacramentum corporis Christi, extra unitatem sunt nominis Christiani.
Quorum sicut ruinam dolemus, ita perfidiam detestamur. Ut autem circa talium personas sincerum servetur ubique judicium, et aliud correctis, aliud pertinacibus rependatur, vestra pietas nostros, qui ab apostolica sede sunt missi, fovere dignetur; eorumque omnes quas injunximus adjuvet [Col. 0922B] actiones; quo citius ac facilius, auxiliante Domino, quae ad vestram gloriam et ad totius Ecclesiae pacem proficiant exsequantur. De Eutyche autem totius scandali et pravitatis auctore, hoc clementia vestra praecipiat, ut ab eo loco qui Constantinopolitanae urbi nimis vicinus est, longius transferatur: ne frequentioribus solatiis eorum quos ad impietatem suam traxit utatur. Monasterio quoque ipsius, cui perniciose indigneque praesedit, catholicum abbatem jubete praeponi, qui illam servorum Dei congregationem et a pravo dogmate liberare, et institutis veritatis possit 1050 imbuere. Data [Col. 0922D] Quesnellus ex Grimanico, VII idus. Caeteri editi cum codd. collect. 12, idibus. Ratisponensem sequimur, qui in quatuor epistolis per eosdem legatos transmissis eumdem diem more Leonis constanter praefert. V idus Junii, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Ut qui haereticorum erroribus metu, non voluntate implicati sunt, per satisfactionem et non dubiam professionem suscipiantur. —II. Principes haereticorum sibi reservat discutiendos; eorum nomina ad altare interim recitari vetat. —III. De commonitorio ei respondet; ad sollicitudinem hortatur; cuncta sibi referri postulat.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Licet sperem dilectionem tuam ad omne opus bonum esse devotam, ut tamen efficacior tua fieri possit industria, necessarium [Col. 0922D] Apud Ratramnum lib. IV contra Graecos tom. I Spicil. Acher. pag. 109, et commodum fuit. et congruum fuit fratres meos Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum, ut promisimus, destinare; quibus tua dilectio societur, ut nihil in his quae ad universalis Ecclesiae statum pertinent, aut dubie agatur aut [Col. 0923A] segniter cum, [Col. 0923C] Ita cum anterioribus vulgatis codex Ratisp. utrique Hisp. Vat. Isid. Ratramnus, Sichardus aliique nostri veteres libri, exceptis duobus collect. 21, qui omittunt vobis. Quesnellus, residentibus his, ex cod. Grimanico. Laudat etiam Trecopith. ac duos Thuaneos; ex quibus duo sunt collectionis 5. At in hac collectione haec epistola non invenitur; et si quidem exstat in his duobus codicibus, additamentum profecto est quod ad hanc collectionem non pertinet: unde in Thuanei ipsius tabula ab eodem Quesnello edita, quae omnia ejus collectionis documenta recenset, nequaquam apparet. Notat porro idem Quesnellus in marginali postilla, improbans nostram lectionem, residentibus vobis, his verbis: «Quasi Leo dispositionis suae executionem episcopo Constantinopolitano injunxisset Romanus.» Sed Anatolium hac in re delegatum, seu legatis specialiter adjunctum ostendunt verba paulo ante praemissa quibus tua dilectio [Col. 0923D] societur; et in ep. 83, c. 2: Injunctum est ab apostolica sede directis, ut in consortium suae deliberationis adscito Constantinopolitanae urbis antistite, etc. Exsecutionem autem pontificiae dispositionis eidem injunctam ostendunt sequentia capitis tertii: Annitere itaque, ut . . . . . fideliter et efficaciter . . . exsequaris. Paulo post apud Ratramuum, et in tribus codd., ea possint agi cuncta cum moderatione. residentibus vobis, quibus exsecutionem nostrae dispositionis injunximus, ea possint agi cuncta moderatione, ut nec benevolentiae partes nec justitiae negligantur, sed absque personarum acceptione divinum in omnibus 1051 judicium cogitetur. [Col. 0923D] Quae ut recta observantia valeant custodiri in Ratisp. cod. legitur. Vat. Hisp. et Isid. ac mss. collect. 11, Quod ut . . . valeant custodire. Quod ut recta observantia valeat custodiri, catholicae primitus fidei servetur integritas; et quia per omnia angusta et ardua via est, quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) ; neque in sinistram neque [Col. 0923D] Ratisp. cum duobus aliis codd., Vat. in dexteram. ad dexteram ab ejus tramite devietur. Et quia evangelica et apostolica fides omnes expugnat errores, et ab uno latere Nestorium dejicit, ab alio Eutychen et participes ejus elidit hanc regulam mementote servandam, ut quicumque in illa synodo, quae nomen synodi nec habere [Col. 0923D] Editi ante Quesn. cum exemplo Sichardi, potuit, Ratisp., potuerit. poterit nec meretur, et in [Col. 0923B] qua malevolentiam suam Dioscorus, [Col. 0924C] Vindebon. Hisp., inertiam. Vat. Hisp., moestitiam. Ratramnus cum Vat. Isid. et alio collect. 11, industriam. imperitiam autem Juvenalis ostendit, dolent, ut dilectionis tuae relatione comperimus, se metu victos et terrore superatos ad consensum scelestissimi judicii potuisse compelli, et communionem catholicam obtinere desiderant, satisfactioni eorum pax fraterna praestetur; ita ut non dubiis professionibus Eutychen cum suo dogmate, cumque consortibus suis anathematis exsecratione condemnent.
De his autem qui in hac causa gravius peccavere, et ob hoc superiorem sibi locum in eadem infelici synodo vindicarunt, ut [Col. 0924C] Vat. Hisp. et Isid. cum Ratramno et mss. collect. 11 ac 21, humilium. humiliorum fratrum simplicitatem arrogantiae suae praejudiciis aggravarent, si forte resipiscunt, [Col. 0924C] Vat. Isid., et facti sui defensionem cassantes. Paulo post apud Ratramnum, accedat. et a facti sui defensione cessantes, in condemnationem proprii convertuntur [Col. 0923C] erroris; horum si satisfactio talis accedit quae non refutanda videatur, maturioribus apostolicae sedis consiliis reservetur, ut examinatis omnibus atque prepensis, de ipsis eorum actionibus quid constitui [Col. 0924A] debeat aestimetur. Neque prius in Ecclesia, cui te Dominus voluit praesidere, cujusquam talium, ut [Col. 0924C] Vat. Hisp. et Isid., ad te jam scripsimus, nimirum epistola 80. ante jam scripsimus, nomen ad altare recitetur, quam quid de eis constitui debeat rerum processus ostendat.
De commonitorio vero, a clericis dilectionis tuae nobis oblato, necessarium non fuit epistolis quid videretur inserere cum sufficeret legatis cuncta committi, quorum sermone ex omnibus diligentius instrueris. Annitere itaque, frater charissime, ut quae Ecclesiae Dei congruunt, fideliter et efficaciter 1052 cum his fratribus, [Col. 0924C] Lectionem vulgatorum ante Quesnellum restituimus auctoritate Ratisp. exempli Sichardiani, et codicum collect. 12 et 24. Accedit Vindebon. Hisp., in quo solum errore amanuensis constanter ei pro quos tantae rei scriptum fuit. In Vat. Hisp. et Isid. emendatum arbitrio primi scriptoris, constanter quos idoneos; sed in Vat. Hisp. voci constanter subjiciuntur puncta, quae hanc vocem delendam indicant. Quesnellus cum uno nostro Vat. collect. 21, quos tantae curae idoneos. quos tantae rei idoneos auctores elegimus, exsequaris; praesertim cum [Col. 0924D] Ratisp. Vat. Hisp. ac Isid. addunt et Paulo post Vindebon. Hisp., cohortetur. ipsa vos causae ratio, spesque divini auxilii cohortentur, et clementissimorum principum tam [Col. 0924B] sancta sit fides, tam religiosa devotio, ut in eis non solum Christianum, sed etiam sacerdotalem experiamur [Col. 0924D] Vat. Hisp. et Isid., effectum. affectum. Qui utique pro ea pietate qua se esse Dei famulos gloriantur, omnes suggestiones vestras fidei catholicae profuturas, dignanter accipient, ut ipsorum quoque [Col. 0924D] Quesnellus in margine. Alias, ope. opere et pax Christiana reparari, et error impius possit aboleri. Ac si de aliquibus amplius fuerit deliberandum, celeriter ad nos relatio dirigatur: ut pertractata qualitate [Col. 0924D] Vat. Hisp. Isid. et mss. collect. 11 ac 21, horum, nostra. causarum, nostra, quid observari debeat, sollicitudo constituat. Data [Col. 0924D] Sic Ratisp. et mss. collect. 12 ac 24, cum Sichardo. Quesnellus, VII idus. Vindebon., VI idus. In Vat. Hisp. et alio collect. 11 erronee VI idus Januarii. Codd. collect. 21, idus Junii. V idus Junii, Adelfio viro clarissimo consule.
Pro communi amicita et Ecclesiae bono sollicitudinem Juliani legatorum suorum curae junqi [Col. 0924C] postulat ad reliquias haereticorum exstinguendas.
LEO JULIANO episcopo.
Quam gratum mihi semper est epistolas tuae dilectionis [Col. 0925A] accipere, tam etiam nostra ad te congruum est scripta deferri, praesertim cum hoc non pro amicitia tantum communi, sed multo magis pro statu universalis Ecclesiae faciamus. Unde per fratres nostros Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum, quos Constantinopolim [Col. 0925B] Nimirum epist. 81. indicaveramus nos esse missuros, 1053 debitum reddo colloquium, admones ut studium diligentiae tuae [Col. 0925B] Sic melius ex Ratisp. quam apud Quesnellum ex Griman., eisdem hominibus. Idem tamen Ratisp. omittit tuae. eisdem in omnibus sociare digneris; ut reliquiae scandalorum, si quae adhuc supersunt, sagaciter auferantur. Quamvis enim ubique jam catholicae fidei lumen eluceat, et, quod est validissimum, Christianorum principum divinis auctoritatibus corda famulentur: quaedam tamen sunt quae ita Ephesinus ille turbo confudit, ut magno moderamine sit agendum, ne mala dissensionum [Col. 0925B] quae inde sunt orta permaneant. Quid itaque legatis nostris injunctum atque commissum sit, ipsorum insinuatione cognosces, eum mihi atque illis impensurus affectum, ut quaecumque ipsis mandata sunt, dilectionis tuae studio et sollicitudine sociata, adjuvante Domino [Col. 0925B] Ratisp., Deo. , perveniant ad eum quem optamus effectum. Data [Col. 0925B] Sic Ratisp. ut in tribus aliis epistolis antecedentibus, [Col. 0925C] quae simul transmissae eodem die Leonino more notantur. Quesnel. ex Grim., VI idus. V idus Junii, Adelfio viro clarissimo consule.
Ei commendat Basilium et Joannem presbyteros, qui haeresis accusati Romam venerant rationem fidei suae reddituri.
LEO episcopus ANATOLIO confratri episcopo Constantinopolitano.
Ad declinandam erroris maculam, qua nonnullos aut Nestoriana impietas, aut Eutychiana labefactavit insania, laudabilem curam filii nostri Basilius et Joannes presbyteri suae aestimationis habuerunt: ut inter compugnantia dogmata falsitatis vera catholicae fidei pace gauderent. Siquidem [Col. 0925C] Editi, longinquo. Emendavimus ex laudato Vat. longinquae peregrinationis labore suscepto, sensum cordis sui in apostolica sede [Col. 0926B] Ita melius codd. collect. 12, cum antiquioribus editis. Quesnellus, patefecerint. patefecerunt, damnantes utramque haeresim, quarum supra fecimus [Col. 0926B] mentionem, et de incarnatione Domini nostri Jesu Christi non aliud recipientes, quam quod, instruente sancto Spiritu, et didicimus, et docemus. Per hos ergo, frater charissime, cum testimonio nostro ad propria revertentes, dilectioni tuae nostra scripta direximus, fidenter [Col. 0926B] Sic non solum Grim., sed etiam antiquissimus Vat. Quesnellus cum editis et mss. collect. 12, orantes, ut qui. In Grimanico tamen pro qui habetur quia. hortantes ut qui gratia apostolicae communionis ornantur, etiam tuo favore per omnia se gaudeant adjuvari. Data [Col. 0926C] Laudatus cod. Vat., XVIII kal. Junias. In hoc autem ms. librarium pro Julias perperam scripsisse Junias suspicamur, cum in epistola 89 certissimo errore Junias pro Julias pariter scripserit. Dies vero pari lapsui tribui nequit: facilius enim ab exscriptoribus erratur omittendo V quam inserendo. At codicum aliarum duarum collectionum 12 et 18 auctoritatem haud deserendam putavimus. decimo tertio kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
1. Quaestio jamdiu ante agitata circa Pascha anni 444, sollicitum Leonem effecit, ut maturius scriberet circa diem Paschatis ann. 455, in quo Romanorum et Alexandrinorum cyclos dissidere non ignorabat. Hinc jam inde ab an. 451, quo sequens epistola scripta fuit, in hanc diem unanimi consensu statuendam studium intendit. Novem praeterea ejusdem pontificis epistolas subsequentibus annis in eamdem rem exaratas habemus, praeter alias non paucas, quae desiderantur; et unam Proterii Alexandrini ad eumdem pontificem, quas suis locis dabimus.
2. Ex laterculo Paschali Theophili Alexandrini annorum centum, quod ex cyclis quinque decemnovennalibus, et annis quinque constabat, Pascha an. 455 affigebatur VIII kal. Maias. Ex cyclo autem Latinorum annorum LXXXIV ascribebatur XV kal. ejusdem mensis, ac propterea octo dierum discrimen intercedebat. Hoc autem discrimen oriebatur ex lunae saltibus, quos Latini crebriores, Alexandrini autem rariores admittebant. Cum enim Alexandrini ex suo cyclo decemnovennali lunae saltus, quibus aetati lunae una dies per saltum augetur, decimo nono quoque anno astruerent, Latini vero ex suo cyclo annorum LXXXIV usque ad emendationem Prosperi eos saltus admitterent quovis anno duodecimo, post emendationem autem Prosperi singulis quatuordecim annis: aetas lunae, ex qua paschalis dies decernitur, apud Romanos ob crebriores quam apud Alexandrinos saltus anno 455 triduo crescebat, adeo ut quae Alexandrinis eo anno XV kal. Maii die Dominico erat luna 14, Romanis esset luna 17. Cum vero luna 14 nequeat celebrari Pascha, ne cum Hebraeis conveniamus, hinc Alexandrini in Dominicam sequente VIII kal. Maii Pascha protrahere cogebantur. Apud Latinos vero cum eo die XV kal. Maias esset luna 17, nihil prohibebat quin Pascha eo die celebrarent: plura autem obstabant ne cum Alexandrinis illud festum transferrent in diem VIII kal. Maias.
3. Primum hoc die ipsis erat lunae aetas 24, quo si celebrassent Pascha, excessissent biduo extremum lunae aetatis limitem, qui penes ipsos erat luna 22. Deinde excessissent praeterea triduo limitem ultimum Dominicarum paschalium, qui ipsis erat XI kal. Maias. Quoad hos quidem Dominicarum paschalium limites anno 444 res conciliata est, eo quod persuasum Leoni fuit sufficere, si eum limitem XI kal. Maias Passionis dies [Col. 0927] nequaquam excederet: quo factum est ut, servato hoc limite, in quem tum incurrit dies Passionis, Pascha etiam a Latinis Alexandrinorum calculum secutis eo anno celebratum fuerit biduo post, id est IX kal. Maii. Sed haec conciliandi ratio nihil proderat in quaestione de Paschate anni 455, quo non solum biduum, sed triduum paschali die prorogato, ipse dies Passionis eum limitem ultimum praeteribat. Putabant tandem Latini in Alexandrinorum rationem Pascha celebratum iri mense secundo, cum ex lege primo mense celebrandum sit; primum enim mensem a die aequinoctii 21 Martii ad diem 21 Aprilis computasse videntur.
4. Multa Alexandrini adversus haec Latinorum objecta protulerunt. Sed cum semper disputaverint in hypothesi quod VIII kal. Maii esset luna 14, nec umquam, saltem ex monumentis quae supersunt, erroris convicerint Latinos, dum ea die diversam aetatem lunae tribuebant, nec quidquam attigerint de lunae saltibus diversis, ex quibus diversa lunae aetas proficiscebatur (in quo si persuasissent Latinos errare, proculdubio obtinuissent eorumdem assensum: neque enim hi luna solum 14, verum etiam 15 Pascha celebrare ex suis regulis vetabantur), nihil mirum si S. Leo se Alexandrinorum rationibus non convictum prodidit, et solum studio unitatis ac pacis, Pascha in ipsorum sententiam indixit. Haec paucis praemonuisse satis sit, ut ea quae in epistolis de hac controversia exhibendis indicantur, intelligi queant. Alia nonnulla, ubi opus fuerit, in annotationibus subjicientur. Hanc autem admonitionem sequenti epistolae praefiximus, eo quod prima sit quae de hac controversia paschali indicium praebet.
I. Mittit ad Paschasinum celebrem suam ad Flavianum CP. epistolam, qua legatus in synodo futurus instrueretur. —II. Duplicem in Christo asserit naturam adversus Eutychen. —III. Testimonia SS. Patrum de incarnatione Domini mittit, nuntiatque Orientalis dioecesis episcopos subscripsisse eidem epistolae ad Flavianum.—De Paschate anno 455 diligentius inquiri postulat.
[Col. 0927C] Hanc inscriptionem exegimus ad ms. Ratisp. Quesnellus ex Grim., Leo Paschasino episcopo. LEO episcopus PASCHASINO episcopo Lylibaetano.
Quamvis non dubitem fraternitati tuae omnem originem scandalorum, quae de incarnatione Domini nostri Jesu Christi in Orientalibus Ecclesiis commota sunt, ad plenum esse comperta, tamen ne quid forte sollicitudinem tuam latere potuisset, epistolam [Col. 0927B] nostram, quam ad sanctae memoriae Flavianum de hac re plenissimam misimus, quamque Ecclesia universalis amplectitur, diligentius tibi recensendam cognoscendamque direxi: ut intelligens qua 1058 plenitudine totius hujus erroris impietas, [Col. 0927C] Voces Deo adjuvante desunt in ms. Ratisp. Deo adjuvante, destructa sit, ipse quoque eumdem spiritum pro tuo in Deum amore suscipias, sciasque penitus detestandos Qui secundum Eutychis impietatem atque dementiam in Domino nostro unigenito Filio Dei suscipientis in se reparationem salutis humanae, dicere ausi sunt duas non esse naturas, hoc est perfectae Divinitatis et perfectae humanitatis; et putant quod possint nostram diligentiam fallere, cum aiunt [Col. 0927C] Eutychiani scilicet hac formula se posse fallere putabant catholicos, eo quod eamdem a Cyrillo usurpatam ingererent. At Cyrillus ita unam naturam Verbi incarnatam dixit, ut divinae humanaeque naturae distinctionem pluribus in locis professus earum unionem hypostaticam in incarnatione adversus Nestorianos astrueret, uti Petavius late ostendit lib. IV de Incarn. cap. 7 et seqq., quo quidem catholico sensu haec locutio a nonnullis catholicis, et a synodo V recepta fuit. Eutychiani vero ita unam naturam [Col. 0928C] Verbi dicebant incarnatam, ut duarum naturarum distinctionem tollentes, humanam a divina absorptam traderent, et hac ratione veritatem carnis humanae in Christo Domino nostro negando vacuarent; quem haereticum sensum Leo capite sequenti detegit atque perstringit. se unam [Col. 0927C] Verbi naturam credere incarnatam; cum utique [Col. 0928C] Codex Ratisp., Verbi Dei in Deitate; et deinceps, Deitatis sit credenda; et mox, Deitas atque humanitas, et similiter in sequentibus. Verbo Dei in Divinitate Patris, et sua, et Spiritus sancti, una natura sit; suscepta autem veritate carnis [Col. 0928A] nostrae illi inconvertibili substantiae nostram quoque unitam esse naturam: nam nec incarnatio dici posset, nisi caro susciperetur a Verbo. Quae susceptio tanta et talis unitio est, ut a carne animata, non solum in partu beatae Virginis, sed etiam in conceptu nulla Divinitatis sit credenda divisio: quoniam in unitate personae Divinitas atque humanitas et conceptu Virginis convenit et partu.
Abominanda ergo est [Col. 0928C] Sic ex Ratisp. Concinit cum sequentibus, in praecedentibus haereticis. Quesnellus ex Grim., Eutychis. in Eutyche impietas, quae olim a Patribus in praecedentibus haereticis damnata atque destructa [Col. 0928C] Verbum est ex Ratisp. supplevimus. est; quod huic stultissimo homini prodesse debuerat: ut quod non poterat sensu apprehendere, [Col. 0928C] Apud Quesn., id praecedenti caveret exemplo; nec salutis nostrae, etc. Melior visa est lectio cod. Ratisp. Vel pro saltem passim usurpatur. vel praecedenti caveret exemplo, ne salutis nostrae singulare sacramentum veritatem carnis humanae in Christo Domino nostro [Col. 0928B] negando vacuaret. Quoniam 1059 si vera et perfecta in illo humanitatis natura non est, nulla est nostra susceptio; et totum quod credimus, quod docemus, secundum ipsius impietatem vanitas est atque mendacium. Sed quia nec mentitur veritas, nec passibilis est Divinitas, manet in Deo Verbo utraque substantia in una persona, et ita Salvatorem suum Ecclesia confitetur, ut eum et Divinitate impassibilem, et carne passibilem fateatur, dicente Apostolo: Etsi crucifixus est ex infirmitate nostra, sed vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 4) .
Ut autem in omnibus plenius tua sit instructa dilectio, sanctorum Patrum nostrorum, de [Col. 0928C] sacramento incarnationis Domini quid senserint, et quid Ecclesiis praedicaverint, ut evidenter agnosceres, aliqua ad dilectionem tuam [Col. 0928C] Indicat testimonia sanctorum Patrum quae in Graecis exemplaribus Chalcedonensis concilii ante gesta epistolae 28 Leonis ad Flavianum subjecta inveniuntur; [Col. 0929C] qua de re plura in fine admonitionis ad eamdem epistolam 28. Nostri, quos hic nominat, sunt ii legati qui in Anatolii causa Constantinopolim missi jam redierant. scripta transmisi, [Col. 0929A] quae nostri quoque apud Constantinopolim cum mea epistola allegarunt. [Col. 0929C] Quesnellus in margine. Forte, cui, vel ei. Et totam Constantinopolitanam Ecclesiam cum monasteriis omnibus et multis episcopis noveris praebuisse consensum, et subscriptionibus suis Nestorium atque Eutychen cum suis anathematizasse dogmatibus. Noveris etiam proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert Antiochenum episcopum missis per provincias suas tractoriis [Col. 0929C] Idem Quesn. in margine: Forte, ad universos, vel aliquid aliud deesse videtur. Hac de re in concilio Chalcedonensi actione de Photio Tyri Eustathius Beryti dixit: Cum pauci Constantinopoli convenissent (sub finem anni 450), missa est epistola almi archiepiscopi Leonis iis qui ubique essent metropolitis et subscripta est. Confer aliud Leonis testimonium in fine epistolae 91. universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse.
Illud quoque curae tuae credimus injungendum, ut quia ratio paschalis festi experientiam tuam non latet, de eo quod in Theophili [Col. 0929C] Annotatio Theophili idem est ac laterculum Paschale annorum centum ab eodem digestum, de quo vide annot. 8 (Col. 1056, n. j ) in epist. 121. annotatione invenimus, quodque nos permovet, diligentius [Col. 0929B] [Col. 0929C] Sic ms. Ratisp. Quesnellus, requiras. Particula illic ad annotationem seu laterculum Theophili referenda [Col. 0929D] videtur, in quo de die Paschatis cum peritis ejus supputationis diligenter inquirere jubet. inquiras illic, atque pertractes cum his qui possunt supputationis et regulae istius habere peritiam: qualiter quarti [Col. 0929D] Id est, an. 455. anni futuri Dominicae resurrectionis dies sit tenendus. Nam cum venturum Pascha [Col. 0929D] Anno 452, die 23 Martii. propitio Deo, decimo kalendarum aprilium die sit tenendum, 1060 sequenti [Col. 0929D] Anno 45, die 12 April. autem pridie idus April. Tertio [Col. 0929D] Anno 454, 4 April. pridie nonas Aprilis; quarto sanctae memoriae Theophilus [Col. 0929D] Anno 455, Pascha; secundum Alexand. 24 April., sec. Rom. 17. kalendas Maii constituit observandum: quod [Col. 0929D] Id est a regulis paschalibus Latinorum, de quibus in praemissa admonitione, num. 3. regula ecclesiastica penitus invenimus alienum; in nostris autem paschalibus [Col. 0929D] Non unum, sed plures paschales cyclos annorum LXXXIV apud Latinos fuisse liquet. Pascha autem an. 455 diei XV kal. Maii in omnibus ascribebatur, nimirum tum in illis antiquioribus, qui lunae saltum singulis duodecim annis admittebant, tum in illis qui Leonis aetate recepti eumdem saltum in singulos annos quatuordecim [Col. 0930C] prorogabant, uti dicemus pluribus annot. 14 (Col. 1056, n. q ) in epist. 121. Mox in ms. Ratisp., ejus anni Pascha. cyclis, quod bene nosse dignaris, decimo quinto kalend. Maii ejusdem anni Pascha celebrandum esse sit scriptum. Et ideo, ut [Col. 0930C] Ita melius ex ms. Ratisp. quam apud Quesnellum ex Grimanico, modis omnibus. nobis omnibus ambiguitas auferatur, cum peritis quibusque diligentius hoc tua sollicitudo pertractet, ut in futurum hujusmodi caveamus errorem. [Col. 0929C] Data octavo kalend. Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
De legatis ad concilium generale missis vice ejus acturis; ubi omnia ad fidei et pacis unitatem revocanda.
LEO episcopus MARCIANO semper Augusto.
Credebamus clementiam vestram id desiderio nostro posse praestare, ut praesenti necessitate respecta, differri ad opportunius tempus sacerdotalem synodum juberetis: ut evocatis de cunctis provinciis sacerdotibus, vere [Col. 0930C] Sic duo nostri codd. collect. 12 et Vat. 1322. Editi, posset. possit esse universale concilium. Sed quia vos amore catholicae fidei congregationem [Col. 0930B] [Col. 0930C] Concilii scilicet indictionem editam die 17 Maii ignoraverat S. pontifex die 9 Junii, cum Lucentium et Basilium Constantinopolim ob lapsos recipiendos misit: unde hos aliis litteris, quae desunt, legatis nunc transmissis adjunxit, uti traditur epist. 94. Post diem itaque 9 Junii hujus indictionis notitia ad Leonem pervenit; cumque de legatis instruendis et ad concilium transmittendis, prout angustiae temporis ferebant, aliquot diebus cogitasset, hac tandem die 24 [Col. 0930D] Junii indicti concilii mentionem fecit. nunc fieri voluistis, 1061 ne devoto obviare viderer arbitrio, fratrem et coepiscopum meum [Col. 0930D] Epistola qua Paschasinum uti legatum suum Leo ad concilium direxit desideratur: nihil enim expresse ejusmodi delegationis legitur in epistola praecedenti eodem die signata, quam per Bonifacium legationis socium ad eumdem misit; ac idcirco delegationis litterae ad Paschasinum scriptae videntur paucis diebus ante epistolam praecedentem, quae quidem cap. 1 eum praefert satis instructum, novaeque instructionis additamentum exhibet. Paschasinum de ea provincia quae videtur esse securior evocatum, qui vicem praesentiae meae possit implere, direxi; Bonifacio [Col. 0930D] Vulgati antiquiores Quesnello, fratre nostro, et compresbytero sociato. Quesnelli lectionem nostri codices confirmant. fratre et compresbytero meo sociato, et his quos antea miseramus adjunctis, consortem illis fratrem quoque meum Juliannm addentes episcopum. Quos ea moderatione universa, Domino auxiliante, credimus esse gesturos, ut quaecumque in quaerelam perturbationemque venerunt ad unitatem pacis et fidei, compressa omni dissensione revocentur; nec ullum in aliquorum cordibus sacerdotum vel Nestorianae vel Eutychianae impietatis vestigium relinquatur: quoniam catholica fides, quam instruente nos Spiritu Dei per sanctos Patres a beatis [Col. 0930C] apostolis didicimus et docemus, neutrum subrepere [Col. 0930D] Sic melius ex nostris mss. Vulgati, permittet. Vat. 1322, pro subrepere habet, sibi misceri. Porro voces [Col. 0931B] gloriosissime imperator a Quesnello additae desunt quidem in eodem Vat. at in aliis codd. leguntur. Etsi vero auctoritate antiquissimi Vat. expungendae crederentur, non tamen idcirco haec epistola ad Pulcheriam potius quam ad Marcianum data dicenda esset, ut Tillemontius suspicatur not. 41 in S. Leonis Vitam tom. XV, pag. 914; omnes enim codices Marciani inscriptionem praeferunt, et Marciano conveniunt verba juberetis, et voluistis: nam ab eo Leo poposcerat, epist. 83, cap. 2, ut concilium differri juberet; idemque Marcianus illud nunc fieri voluit per indictionis litteras, quas annot. 3 (Col 930, n. p ) memoravimus. Epistola vero ad Pulcheriam, quam hac eamdem in re a Leone scriptam nin ambigimus, hac tenus desideratur, sicut aliae multae. Diffilcultas quae Tillemontiuim permovit pendebat ex chronica not ejusdem diei huic et sequenti ad eumdem Marcianum epistolae in vulgatis praefixa; sed ea ex emendatione chronicae notae sublata est. permittit errorem gloriosissime 1062 imperator. [Col. 0931A] Si quid ergo morborum, si quid est vulnerum quod sincera possit correctione curari, ut ad veram sanitatem revocetur optamus. [Col. 0931B] Editi, Quae nunc utique non erunt dubia. Nostrorum [Col. 0931C] codicum lectio magis placuit. Quae, ad correctionem refertur. Mox editi ante Quesn. cum ms. Veneto collect. 12, nullus pro nullis. Quae tunc utique non erit dubia, nec cujusquam simplicitati deinceps nocitura, si nullis se excusationibus voluerit obumbrare; cum [Col. 0931C] Vulgati ante Quesn., absolutionem, ex erronea lectione mss. collect. 12, a pollutione. Quesnelli emendationem, cui favet cod. Vat. 1322, retinuimus. abolitionem peccati non obtineat nisi vera confessio. Quia vero quidam de fratribus, [Col. 0931C] Nostri codd, collect. 12 addunt, nostris. Quesnellus in postilla huic loco affixa ait: Nota qua de causa Leo legatum suum synodo universali praesidere cupiat. Haec valde aequivocum, et pontificiis praerogativis minus congruum sensum exhibent. Sicut pontifex totius Ecclesiae primas et caput est, ita jure illi competit conciliis praesidere: unde Patres Chalcedonenses in Synodica ad Leonem inferius afferenda epist. 98, cap. 1, professi sunt: Quibus (ejusdem concilii episcopis) tu quidem ut membris caput praeeras. Hoc ejus jus ipse Marcianus satis professus fuerat epist. 73, cum generalem synodum Leone auctore celebrandam significavit: quod item reperit Pulcheria epist. 77. [Col. 0931D] Hoc autem jus sibi competens etiam suis legatis competere Leo hac in epistola insinuavit verbis vice mea, quae sicuti suam his auctoritatem delegatam, ita idem praesidentiae jus ostendunt. (Leonem quidem in legatis praesedisse ab ipso Chalcedonensi concilio traditur infra epist. 98, c. 3.) Verbum autem convenit modestiae gratia Leo adhibuit. Aliam porro rationem, quae in oculos magis incurreret, addere ac expressius proponere voluit ex latrocinio Ephesino, in quo cum apostolicae sedis legati non praesederint, plures contra impios Dioscori praesidis nisus non valuere catholicam tenere constantiam: quae ratio pontificium jus non restringit, nec excludit. Hoc quidem jus in Chalcedonensi actione prima, indicaturus Lucentius Leonis legatus memorato Dioscoro succensuit, [Col. 0932B] quod Ephesi praesidis personam, quam non habebat, sibi arrogans, omniaque suo arbitrio gerens apostolicis legatis contemptis, synodum ausus sit facere sine auctoritate sedis apostolicae, quod numquam licuit, numquam factum est. Quam vero praesidentiam Leo hac in epistola modeste insinuat, a legatis suis omnino exigi voluit. Hinc enim Paschasinus in eadem synodo initio actionis tertiae tom. IV Concil. Venetae editionis pag. 1350, dixit: Nostram parvitatem huic sancto concilio pro se praesidere praecepit. quod sine dolore non dicimus, contra turbines falsitatis non valuere catholicam tenere constantiam, praedictum fratrem et coepiscopum meum vice mea synodo convenit praesidere. Certus [Col. 0932B] In omnibus nostris codd. omittuntur voces sum enim. Cum vero prima editio hujus epistolae apud Merlinum sumpta fuerit ex codice collect. 12, si hae voces ita desunt in omnibus ejusdem collectionis mss. exemplaribus, uti desiderantur in duobus quae vidimus, nec non in cod. Vat. 1322, qui aliam originem habet, suppletae fuerunt ad perficiendum sensum. Suppleri tamen aptius poterat sum autem: siquidem particula enim, quae praecedentis sententiae rationem indicat, minus congruit: nam in antecedenti [Col. 0932C] periodo de solo Paschasino, hic autem de omnibus legatis sermo est. Forte vero quispiam existimabit hoc loco certe luxato ante vocem certus aliquid deesse quo legati Paschasino sociati indicarentur, et subsequens sensus omnibus communis melius cohaereret. Ita additione sum enim, vel sum autem opus non esset. sum enim quod absque odio et gratia ibidem ab his quibus hoc commisimus laboretur, ut cum solius haereticae impietatis excidio, in omnibus Ecclesiis Dei veritas regnet et charitas. Data [Col. 0932C] Editi et mss. collect. 12, VI kal. Julii. Antiquissimus Vat., VIII kal. Junii. Apertus est librarii error in mense, cum indictionem concilii Leo ignoraverit die 9 Junii, uti vidimus annot. 3 (Col. 930, n. p ) . Diem autem VIII kal. retinuimus, eo quod concordat cum die praecedentis epistolae ad Paschasinum, quae simul per Bonifacium missa fuit, et multo magis quia VI kal. Julii alias habemus Leonis litteras ad eumdem imperatorem, in quibus de eadem omnino re agitur: eadem autem die de re eadem duplicem epistolam ad eumdem imperatorem scriptam fuisse, nisi quid cogat, haud facile credimus. octavo kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Concilio generali congregando annuit, etsi propter temporis perturbationem in aliud maluisset differri. —II. Fidem in illo tractandam non esse ut dubiam, nec a Nicaena discedendum.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Poposceram [Col. 0932D] Vid. epist. 83, c. 2. quidem a gloriosissima clementia vestra ut synodum, quam [Col. 0932D] Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 11 et 21, pro reparanda Orientalis Ecclesiae pace. ad reparandam Orientalis Ecclesiae pacem etiam a nobis petitam, necessariam [Col. 0932D] Iidem codd. nec non illi collect. 24 et exemplar Sichardi cum editis ante Quesn., judicastis. Lectionem a Quesnello inductam nostri Vindebon. Hisp. et Ratisp. confirmant. judicatis, aliquantisper differri ad tempus opportunius juberetis: ut liberioribus ab omni perturbatione animis, hi quoque episcopi, quos [Col. 0933A] hostilitatis metus detinet, convenirent. Sed quia pio studio humanis negotiis divina praeponitis, et rationabiliter ac religiose regni vestri viribus creditis profuturum, si nulla sit in sacerdotum sensibus dissonantia, nulla sit in Evangelii praedicatione discordia: ego etiam vestris dispositionibus 1064 non renitor, optans ut in omnium cordibus catholica fides, quae non potest nisi una esse, firmetur. A cujus integritate et Nestorius antea, et nunc Eutyches, diversis quidem callibus, sed impietate non impari deviarunt: abominandi prorsus in persuasionibus suis, quas contra sincerum veri luminis fontem, de coenosis lacubus diabolicae falsitatis hauserunt. Prior itaque synodus Ephesina Nestorium cum dogmate suo merito justeque damnavit: et quisquis in illo errore [Col. 0933B] persistit, ad nullius potest spem remedii [Col. 0933B] Editi ante Quesn. cum uno ms. Vat., pervenire. pertinere. Sequens vero in praedicta civitate, [Col. 0933B] Ratisp., non possumus vocare. Vindebon. Hisp. cum Vat. collect. 24, non possum vocare. His concinit dictum Cecropii episcopi Sebastopolitani in synodo Chalcedonensi act. 10: Illud (Ephesinum) concilium dicere non debemus. non potest vocari concilium, quod in eversionem fidei fuisse constat agitatum; quodque vestra clementia amore veritatis catholicis adfutura, aliud statuendo [Col. 0933C] Vulgati ante Quesn., cassabit, cum Vat. Hisp. et Isid. et mss. collect. 11, 12, 21, 22 et 23, quae tamen omnes collectiones hanc epistolam ex Isidoriana derivarunt. Quesnellus ex Grimanico et Victor. induxit cassavit, idemque praeferunt Vindebon., Hisp., Ratisponen. et mss. collect. 24. Proxime accedunt exemplaria Sichardi et Merlini, in quibus quassavit. Ita quatuor saltem praestantiores et diversi originis collectiones huic lectioni favent, nimirum Hisp. 18, 19 et 24. Cumque caeterae praeferentes cassabit ex Isidoro, ut monuimus, originem ducant, Isidorus autem sumpserit ex minus puro codice Hispanico simili Vat. 1341, cujus primus scriptor in multis a puriori Hispanico fonte discessit, uti ex multorum locorum collatione didicimus, hinc retinendum putavimus cassavit, quod in puriori Vindebon. Hisp. et in aliis collectionibus ac praesertim in Ratisponensi legitur. Caeterum si respicienda esset Marciani lex data pridie nonas Julii an. 452, qua constitutio Theodosii pro latrocinio Ephesino cassata fuit, quemadmodum legati [Col. 0933D] Leonis cum aliis Patribus petierunt act. 10 concilii Chalcedonensis, praeferendum esset cassabit. At cum Marcianus in ipso imperii exordio catholicis ob Ephesinum conciliabulum in exsilium pulsis affuturus eos robore pragmatici sui ex epist. 77 revocaverit, et sancti Flaviani corpus Constantinopolim cum honore jusserit transferendum, aliaque praestiterit quibus ejusdem pseudosynodi acta reprobavit, haec Leonem spectasse verosimilius arbitramur. cassavit, gloriosissime imperator.
Unde per ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, qui regni vestri est auctor et rector, obtestor et obsecro clementiam vestram ut in praesenti synodo fidem quam beati [Col. 0933D] Vat. Hisp. cum alio collect. 11, Patres nostri apostoli sibi traditam praedicaverunt. Vat. Isid., Patres nostri apostoli praedicavere, omissis vocibus sibi traditam. Patres nostri ab [Col. 0934A] apostolis sibi traditam praedicarunt, non patiamini quasi dubiam retractari; et quae olim majorum sunt auctoritate damnata, redivivis non permittatis conatibus excitari; illudque potius jubeatis ut antiquae Nicaenae synodi constituta, remota haereticorum interpretatione, [Col. 0933D] Sic nostri codices et editi ante Quesn., qui cum solo nostro Vindebon. Hisp., permanerent. permaneant. Nec me quoque, ut voluit vestra clementia, ab illo credatis abesse concilio, cum in his fratribus quos direxi, id est [Col. 0933D] Vindebon. Hisp., Paschasino episcopis, ubi ob plurale episcopis librarii saltu omissus agnoscitur Lucentius. Hunc saltum ignorans primus scriptor [Col. 0934B] ejus liberioris collectionis Hispanicae, quae continetur in Vat. 1341, ex ingenio emendavit Paschasino episcopo. In Vat. Isid. omissum etiam fuit episcopo. Paschasino et Lucentio episcopis, 1065 Bonifacio et Basilio presbyteris, sed [Col. 0934B] Vide not. 2 Quesn. et observationes nostras eidem subjectas. et in fratre meo Juliano, quem eorum volui esse participem, etiam mea sit aestimanda praesentia. Quos, [Col. 0934B] Cum in puriori Vindebon. Hisp. scriptum legatur, [Col. 0934C] auxiliante ita, suppletum fuit arbitrio librarii in Vat. Hisp., auxiliante divina gratia, ita, etc., eademque lectio fuit traducta in Vat. Isid. auxiliante Christo, ita acturos esse confido, ut ea quae Domino nostro placeant, decernantur, accedente pietatis vestrae studio, quod [Col. 0934C] Vulg., et paci prosit religionis, et custodiae veritatis. Utrique Hisp. cum Vat. Isid., et paci prosit, et religionis custodia, vel custodiae veritatis. Vat. collect. 24, et paci prosit, et religioni custodia veritatis. Sichardus, et religioni sit custodia veritatis. Merlinus, et religionis sit custodia. Ratisponensis codex veram lectionem praebuit. et paci prosit, et religioni, et custodiae veritatis. [Col. 0934B] Data [Col. 0934C] Ita codd. Grim. et Thuan. Quesnelli, ac nostri Ratisp. utrique Hisp. Vat. Isid., aliique collect. 11 et 21. Male in vulgatis cum mss. collect. 24 ac Merlino et Sichardo, sexto kal. Junii. Codex Venetus collect. 12 item erronee, sexto idus Julii. sexto kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
Etsi brevius spatium cogendo concilio datum esset, se tamen legatos mittere vicem suam impleturos.
LEO ANATOLIO episcopo.
Cognita clementissimi principis ex his quas ad nos misit [Col. 0934C] Tomo IV Concilior. editionis Venetae pag. 837 [Col. 0934D] exstant Graecae Marciani litterae Anatolio inscriptae, quibus invitatur ad synodum. In mss. autem Graecis bibliothecae Caesareae apud Lambecium tom. VIII, pag. 495, eaedem litterae inscribuntur, Λέοντι καὶ Ἀνατολίῳ, Leoni et Anatolio. Antiqua earumdem litterarum versio pag. 1985 tom. IV Concil. generalem encyclicam praefert cum titulo: Sacrae litterae eorumdem piissimorum imperatorum ubique ad Deo amantissimos episcopos. Cum vero in ipsis litteris de Leone dicatur: Sicut etiam epistola religiosissimi episcopi gloriosae civitatis Romae ostendit; quae verba in litteris ad hunc pontificem vel omitti vel aliter efferri debuerunt, si exemplar simile nulla peculiari epistola sociatum ad Leonem directum fuit; hinc ipsam epistolam ad eumdem nos habere, affirmare non licet. Hae autem litterae datae proferuntur in Graeco XVI kal. Junias, in Latinis vero exemplaribus collect. 5 Quesnellianae, [Col. 0935C] et Rustici X kal. Junias; concilio autem Nicaeae habendo, uti tum indictum fuit, praestituitur dies kal. Septembris. litteris voluntate, mirati sumus congregandae [Col. 0935] synodo tam angustum tempus appositum, cum etsi nulla necessitas hostilitatis existeret, ipsa interjectorum dierum paucitas necessarios Sacerdotes nos evocare non sineret. Quando enim per diversas longinquasque provincias mitteremus, ut [Col. 0935C] Vere inquit, cum concilium vere, seu proprie universale exigat ut ex universo catholico orbe episcopi evocentur. Nihilo tamen minus pro oecumenicis habita sunt Chalcedonense et Ephesinum primum, licet generali ejusmodi evocationi idoneum tempus defuerit. Id approbationi apostolicae sedis tribuendum est, quae quidem postquam aliquando recepit concilium Constantinopolitanum primum quod sine ipsius Romani pontificis notitia habitum fuit, in generalium conciliorum numero conseri coepit. vere possit fieri universale 1066 concilium? sed quia clementissimi principis eo affectu amplectimur voluntatem, ut huic dispositioni ipsius noluerimus obsistere, maxime cum magno desiderio a nobis hoc etiam ipse deposcas, fratrem et coepiscopum nostrum PASCHASINUM nobis probabilem virum de securiore provincia fecimus navigare: cui fratrem et compresbyterum [Col. 0935C] Ita ex Ratisp. cohaerentius cum antecedentibus coepiscopum nostrum, et cum subsequentibus coepiscopo nostro. Quesnellus ex Grim., meum. nostrum BONIFACIUM de Urbe conjunximus; illos quoque eisdem sociantes, qui prius fuerant ordinati, ut participe in omnibus [Col. 0935C] 5 Ratisp., actibus. actionibus fratre et coepiscopo [Col. 0935B] nostro JULIANO, cujus fidem saepe probavimus, nostra vice utantur in futuro concilio. Neque enim illic ullis contentionum difficultatibus credimus laborandum, cum et ipse indicare dignatus sis, quod in suscipienda catholica fide et damnatione Eutychis atque Nestorii omnes orientales subscripserint sacerdotes. Data sexto kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
Ut Julianus legatus ad concilium generale missis curam suam consiliumque jungat, mandat pontifex.
LEO JULIANO episcopo.
Quid de dilectionis tuae animo judicemus, saepius agnovisti: praecesserunt enim plurima, quae nos facerent ista praesumere. Unde cum ob hoc, secundum christianissimi 1067 principis voluntatem, in urbe [Col. 0935D] Synodus nimirum quae postea Chalcedone habita est, prius Nicaenam indicta fuit. Nicaena sacerdotalis habenda sit synodus, ut omnium scandalorum strepitus auferatur, necessarie fraternitati tuae quod omni Ecclesiae prosit injungimus, ut cum fratribus et coepiscopis nostris Paschasino et Lucentio, sed et fratribus et compresbyteris nostris Bonifacio et Basilio, quos vice nostra ad praedictum [Col. 0936B] conventum ire praecipimus, curam tuam actionemque conjungas 1068 in omnibus, auctoritate nostrae praeceptionis usurus: quoniam scimus omnium illic [Col. 0935D] In Quesnelli editione, forte per errorem typographi, auctorum. Correximus ex Ratisp. actarum rerum majorem te quam nostros habere notitiam: ut dum curam tuam illis consili u mque sociaveris, in nulla parte fallantur; sed omnia, Deo adjuvante, veniant in effectum, quae fidei et paci probaveris convenire. Data sexto kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Necessitatem temporis et consuetudinem vetare ne intersit synodo; se tamen per legatos quos mittit, praesentem futurum. —II. Disputandi contra fidem audaciam esse comprimendam. —III. Episcopos propter fidem ejectos esse restituendos, manentibus contra Nestorium in Epheso decretis.
[Col. 0936C] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Optaveram quidem, dilectissimi, pro [Col. 0937A] [Col. 0937C] Ita codd. quinque Quesnelli et undecim nostri. Vulgati Leonis ante Quesn. cum uno cod. collect. 21, vestri. nostri charitate collegii, omnes Domini sacerdotes in una catholicae fidei devotione [Col. 0937C] Ratisp., consistere. Mox pro potestatum Vat. Hisp. et Isid. ac alius Vat. collect. 11 habent sacerdotum. Utrumque omittit Ratramnus lib. IV contra Graecos tom. I Spicileg. Acher. pag. 110. persistere, nec quemquam gratia aut formidine potestatum saecularium 1069 depravari, [Col. 0937C] Laudati codd. tres cum Ratramno, aut a via veritatis abscedere. Dein in iisdem mss. et in Vind. Hisp. deest saepe. ut a via veritatis abscederet. Sed quia multa saepe, quae poenitudinem possint generare, proveniunt, et superat culpas delinquentium misericordia Dei, atque ideo suspenditur ultio, ut possit locum habere correctio, amplectendum est clementissimi principis plenum religione consilium, quo sanctam fraternitatem vestram ad destruendas insidias diaboli, et ad reformandam ecclesiasticam pacem [Col. 0937C] Idem codices tres maluit. Post pauca Ratisp. et Vat. collect. 24 omittunt apostoli. Dem in eodem Ratisp., honore reservato; et mox, ut et venerabili. voluit convenire, beatissimi Petri apostoli jure atque honore servato, adeo ut nos quoque suis ad hoc litteris invitaret, ut venerabili synodo nostram praesentiam praeberemus: quod quidem nec [Col. 0937B] necessitas temporis, nec ulla [Col. 0937C] Ms. Vindebon. collect. 5, potuit. Hanc eamdem rationem, ne ad Ephesinum concilium proficisceretur, Leo allegavit in epist. 31, c. 4, et similiter Paschasinus in Chalcedonensi act. 3, t. IV, p. 1250: Quoniam, inquit, nec antiqua hoc tenuit consuetudo, neque generalis temporis necessitas permittere videbatur. poterat consuetudo permittere. Tamen in his fratribus, [Col. 0937C] Voces hoc est adjecimus ex vetustissimo Vat. 1322, [Col. 0937D] Vindeb. collect. 5, Vat. Hisp. Isid. et Ratramno, concinente Graeca versione. Ratisp. habet id est; qui mox cum Vindeb. collect. 5 praefert Lucensi pro Lucentio. hoc est Paschasino et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, qui ab apostolica sede directi sunt, me synodo [Col. 0937D] Codices Vat. 1322. Ratisp. et Grim., vestra sanctitas. vestra fraternitas aestimet praesidere, [Col. 0937D] Ita potiores nostri et Quesnelli codices. Vat. Hisp. et Isid., non sejunctam a vobis praesentiam meam, quibus verbis in mss. collect. 21 additur aestimet, et antea pro aestimet habetur confidat. In antiquioribus autem Leoninis editionibus, nec sejunctam a vobis praesentiam meam confidat. non abjuncta a vobis praesentia mea, qui nunc in vicariis meis adsum, et jamdudum [Col. 0937D] Praepositionem in, quam editiones Leonis praetereunt, ex Vat. 1322. Vindebon. Hisp. et alio Vat. collect. 11 cum vulgatis conciliorum adjecimus. in 1071 fidei catholicae praedicatione non desum: [Col. 0937D] Vat. Hisp. et Isid., et qui; et mox pro non possitis cum Vindebon. Hisp. habent non potestis. Dein [Col. 0938C] quid cupiam est in Vindebon. collect. 5, in alio Hisp., in Ratisp., in Vat. collect. 24 et apud Sichardum. ut qui non potestis ignorare quid ex antiqua traditione credamus, non possitis dubitare quid cupiamus.
Unde, fratres charissimi, rejecta penitus audacia disputandi contra fidem divinitus inspiratam, vana errantium infidelitas conquiescat; nec liceat defendi quod non licet credi: cum secundum [Col. 0938C] Ratisp., evangelicam auctoritatem, cui lectioni Graeca versio astipulatur. evangelicas auctoritates, secundum propheticas [Col. 0939A] voces, apostolicamque doctrinam plenissime et lucidissime per litteras quas ad beatae memoriae Flavianum episcopum misimus, fuerit declaratum quae sit de sacramento incarnationis Domini nostri Jesu Christi pia et sincera confessio.
Quia vero non ignoramus per pravas aemulationes, multarum Ecclesiarum statum fuisse turbatum, [Col. 0939B] Cum in Vindebon. Hisp. perperam legatur, plurimosque spiritus, in Vat Hisp. ac exinde in Isid. correctum fuit antiqui librarii arbitrio, plurimosque fratres. Mox Ratramnus et mss. collect. 21 cum editis ante Quesnellum, receperunt, vel receperint. Dein expulsos in cod. Ratisp. plurimosque episcopos, quia haeresim non reciperent, sedibus suis pulsos, et in exsilia deportatos, atque in locum superstitum alios substitutos: his primitus vulneribus [Col. 0939C] Ita undecim nostri codices cum Ratramno et editis anterioribus Quesnello, qui cum solo nostro Vindebon. collect. 5 praetulit, adhibenda est medicina. adhibeatur medicina justitiae, [Col. 0939C] Antiquam pariter lectionem ex nostris codicibus revocavimus. Solum Vat. 1322, ne quisquam, omisso ita. Vindebon. collect. 5, ne quisquam ita, etc. Vindebon. Hisp. delet dumtaxat ita Nullibi autem invenimus lectionem Quesnelli, nec quisquam careat propriis, aut alter utatur alienis. nec quisquam ita careat propriis, 1073 ut alter utatur alienis: cum si, ut cupimus, errorem omnes [Col. 0939C] Cod. Ratisp., relinquant. Mox, apud neminem in Vindebon. collect. 5. Dein Vulgati antiquiores cum mss. collect. 21 et 24 omittunt suus, et postea suo. Quesnellus inseruit suus, uti legitur etiam in nostris codd. Vat. 1322. Vindebon. collect. 5 et Vat. Hisp. ac Isid. Nos autem inseruimus quoque suo post vocem privilegio auctoritate laudati Vat. 1322, Vindebon. collect. 5, alterius Hisp. et Vat. collect. 11 ac praestantissimi Ratisp. relinquunt, nemini quidem perire suus honor debeat; sed illis qui pro fide laboraverunt cum [Col. 0939B] omni privilegio suo oporteat jus proprium reformari. Prioris autem Ephesinae synodi, cui sanctae memoriae Cyrillus episcopus [Col. 0939D] Vide not 2 Quesnelli. Notandum vero est S. Cyrillum in Ephesinis gestis se Coelestini papae vicem gerentem semper praeferre, quippe cui apostolicae sedis auctoritatem in Nestorii causa idem pontifex delegaverat. tunc praesedit, contra Nestorium specialiter statuta permaneant: ne tunc damnata impietas [Col. 0939D] Vindebon. Hisp., idem sibi. Hic error emendatus in Vat. Hisp. et exinde in Isid. et in mss. collect. 11 ac 21 atque apud Ratramnum, demum sibi in aliquo blandiatur, qua Eutyches. ideo sibi in aliquo blandiatur, quia Eutyches justa exsecratione percellitur. Puritas enim fidei atque [Col. 0939D] Vat. Hisp. et Isid, doctrina. doctrinae, quam eodem quo sancti Patres nostri spiritu praedicamus, et Nestorianam et Eutychianam cum suis auctoribus condemnat pariter et persequitur pravitatem. [Col. 0939D] Sex voces, Bene valete in Domino, fratres charissimi, in Leoninis editionibus desiderantur; leguntur vero in editis Concilior., easque revocavimus non solum [Col. 0940B] quia sunt in Vindebon. collect. 5 et in Florentino S. Marci collect. 13, verum etiam in antiquissima interpretatione Graeca, quae ex ipso Leonis originali sumpta fuit, et in Chalcedonensi concilio lecta actione 16. Bene valete in Domine, fratres charissimi. Data [Col. 0940B] Omnes editi cum mss. collect. 24, V. kal. Julii; [Col. 0940C] cui lectioni astipulatur etiam Graecus textus cum in editis, tum in nostris mss. libris collectionis Chalcedonensis ante gesta. Codices Vindebon. collect. 5 et Florentinus S. Marci collect. 13, V. kal. Junias, certo mensis errore, ut patet ex annot. 11 (932, n e ) in epist. 89. Praetulimus diem VI kal. Julii, qui cum anterioribus epistolis concordat, auctoritate Vat. 1322, utriusque Hisp. Isid., Ratisp. et codd. coll. 11 ac 21. sexto kalendas Julii, Adelfio viro clarissimo consule.
Λέων ἐπίσκοπος τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ [Col. 0936D] Sic codex uterque Venetus ante gesta: in gestis, τῇ ἐν χαλκηδόνι. τῇ ἐν Νικαίᾳ, ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς, ἐν κυρίῳ χαίρειν.
Ἐμοὶ μὲν ἦν εὐκταϊον, ἀγαπητοὶ, κατὰ τὴν προσοῦσαν
[Col. 0938A] [Col. 0938C] Mss. Ven., σχέσιν. διάθεσιν τῷ ἡμετερῳ συστηματι, τοὺς τοῦ κυρίου πάντας ἱερέας [Col. 0938C] Mss. Ven., ἑνὶ ζηλῳ. ἐν ἑνὶ ζήλῳ τῆς καθολικῆς πίστεως συνιστάναι, καὶ μηδένα πρὸς χάριν, ἢ φόβον βιωτικῆς δυναστείας τὸ φαῦλον αἶρούμενον, τῆς 1070 ὁδοῦ τῆς ἀληθείας ἐκτρέπεσθαι Ἀλλ` ἐπειδὴ πολλὰ συμβαίνει πολλάκις τὰ δυνάμενα μετάνοιαν ἐμποιεῖν, καὶ ὁ ἔλεος τοῦ Θεοῦ νικᾷ τῶν ἁμαρτανόντων τὰ πλημμελήμματα, καὶ διὰ τοῦτο τὰ τῆς τιμωρίας ἐν ἀναρτήσει καθίσταται, ὅπως ἂν [Col. 0938C] Codd. Ven., χώραν ἔχειν. χώραν σχεῖν ἡ διόρθωσις δυνηθῇ, περιπτύσσεσθαι δίκαιον πλῆρες εὐσεβείας ὑπάρχον τοῦ γαληνοτάτου βασιλέως τὸ βούλημα· δι` οὗ τὴν ἁγίαν ὑμῶν ἀδελφότητα πρὸς ἀνατροπὴν μέν [Col. 0938C] Mss. Ven., τοῦ ἐπιβουλεύοντος διαβολου, τῆν δὲ τῆς ἐκκλησιαστικῆς, etc. τῶν ἐπιβουλῶν τοῦ διαβόλου, τῆς δὲ ἐκκλησιαστικῆς εἶρήνης ἀνάκτησιν συνελθεῖν ἐβουλήθη, [Col. 0938C] Mss. Ven., τῷ θρόνῳ τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ ἀποστόλου φυλαττομένων. φυλαττομένων τῷ θρόνῳ τοῦ μακαριωτάτου Πέτρου τοῦ ἀποστόλου τῶν τε δικαίων, καὶ τῆς τιμῆς ἐπὶ τοσοῦτον, [Col. 0938C] Codd. Ven., ὡς καὶ ἡμᾶς αὐτὸν ἐπὶ τούτῳ . . . προτρέψαι. ὡς καὶ ἡμᾶς ὑπ` αὐτοῦ πρὸς τοῦτο δι` οἶκείων προτραπῆναι γραμμάτων, ἐφ` ᾧ τε [Col. 0938C] Iidem codd., τὴν ἑαυτῶν παρουσίαν παρασχεῖν ἡδέως τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ. τὴν οἶκείαν παρουσίαν ἡμᾶς παρασχεῖν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ· ὄπερ μὲν οὖν [Col. 0938C] Codd. Ven., οὐκ ἦν δυνατὸν, οὐδὲ ἡ ἀνάγκη . . . ἐπιτρέπει. οὐκ ἠδύνατο, οὐδὲ ἡ ἀνάγκη τοῦ καιροῦ, οὐδὲ μήν τις ἐπιτρέψαι συνήθεια. Πλὴν ἐν τούτοις τοῖς ἀδελφοῖς, [Col. 0938C] Ita scribimus e duob. mss. Ven. In vulg., τουτέστιν ἐν Πασχασίνῳ, quod non placet. Caeterum pro Πασχασίῳ unus e praecitatis codd. ante gesta habet [Col. 0938D] Πασχασίνῳ ; quod et in marg. Rom. edit. notatum invenies. τουτέστι Πασχασίνῳ, καὶ Λουκηνσίῳ τοῖς ἐπισκόποις, καὶ Βονιφατίῳ, καὶ βασιλείῳ τοῖς πρεσβυτέροις, τοῖς ἀπεσταλμένοις [Col. 0938D] Codd. Ven., παρὰ τοῦ θρόνου. ὑπὸ τοῦ θρόνου τῶν ἀποστόλων, ἐμὲ τῆς συνόδου προεδρεύειν, ἡ ὑμῶν ἀδελφότης ἡγείσθω· [Col. 0938D] Ita correximus e duobus mss. Ven. suffragante Latino textu, non abjuncta, a vobis praesentia mea. In vulg., μὴ κεχωρισμένων ὑμῶν, etc. In marg. tamen edit. Rom. annotatum videtur κεχωρισμένης. L. μὴ κεχωρισμένης ὑμῶν τῆς ἐμῆς παρουσίας· ὅς τις διὰ τῶν τοποτηρητῶν ὑμῖν πάρειμι τῶν ἐμῶν, καὶ διὰ 1072 τοῦ κηρύττειν τὴν καθολικὴν πίστιν οὐκ ἀπολείπομαι· ὡς ὑμᾶς τοὺς [Col. 0938D] Adjecimus articulum τοὺς, qui deest, sed male, in vulgatis, auctoritate codd. Ven., qui quidem in gestis habent ambo, ὡς καὶ ὑμᾶς τοὺς ἀγνοεῖν μὴ δυναμένους, ante gesta autem unus tantum, ὡς ὑμᾶς τοῦ ἀγνοεῖν, etc., ut videre sit illud τοῦ mendum esse pro τούς. Adjecto autem hoc articulo perspicuitatem sententiae non parum juvari cuilibet animadvertenti palam fiet. ἀγνοεῖν μὴ δυναμένους, τί περὶ τῆς ἀρχαίας πιστεύομεν παραδόσεως. [Col. 0938D] Codd. Ven., ἀμφιβάλλειν μὴ δύνασθαι περί τῆς ἡμετέρας βουλήσεως. ἀμφιβάλλειν μὴ δύνασθαι, ποία τίς ἐπιθυμία ἡμῖν καθέστηκεν. Ὅθεν, ἀδελφοὶ προσφιλέστατοι, [Col. 0940A] [Col. 0940C] Mss. Ven., vestigiis Latini textus pressius insistentes. γενομένης ἐκ ποδῶν τῆς τολμηρᾶς διαλέξεως . . . ἡ ματαία . . . ἡσυχίαν ἀγέτω πᾶσα παντελῶς τολμηρὰ διάλεξις ὑπεναντίον τῆς θεόθεν ἐμπνευσθείσης πίστεως, καὶ ματαία τῶν πεπλανημένων ἀπιστία τῆν ἡσυχίαν ἀγέτω· ἐκδικείτω τε τοῦτο μηδεὶς, ὃ πιστεύειν οὐ θέμις· ὁπότε κατὰ τὴν τῶν εὐαγγελίων αὐθεντίαν, [Col. 0940C] Mss. Ven., κατά τε καὶ φωνάς. κατὰ τὰς φωνὰς τῶν προφητῶν, καὶ τὴν τῶν ἀποστόλων διδασκαλίαν, πληρέστατα, καὶ σαφέστατα, δι` ὧν πρὸς τὸν [Col. 0940C] Mss. Ven., τῆς μακαρίας μνήμης τῆς ὁσίας μνήμης Φλαυιανὸν τὸν ἐπὶσκοπον ἐπεστείλαμεν, ἤδη δεδήλωται, πρία τίς ἐστιν ἡ περὶ τοῦ μυστηρίου τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐσεβὴς ὁμολογία, καὶ καθαρὰ. Ἐπειδὴ δἐ πολλῶν καταστάσεις ἐκκλησιῶν ὑπὸ φαύλων τινῶν ἀντιστάσεων διατεταραγμένας ἐγνώκαμεν, καὶ πλείστους ἐπισκόπους τοὺς οὐ καταδεξαμένους τὰ τῶν αἱρετικῶν ἐκβεβλῆσθαι [Col. 0940C] Mss. Ven., τῶν τόπων τῶν ἑαυτῶν. τῶν θρόνων ἑαυτῶν, καὶ ἐξορίᾳ παραδοθέντας, [Col. 0940C] Mss. Ven., εἶς τόπον. Nihil mutamus, licet Latinus textus habeat in locum. εἶς τόπους τε τῶν ἔτι περιόντων ὑποκαταστίντας ἑτέρους, τούτοις πρὸ πάντων τοῖς τραύμασιν ἡ τοῦ δικαίου προσαγέσθω θεραπεία· καὶ μηδεὶς οὕτως ἐστερημὲνος ἔστω τῶν ἑαυτοῦ ὡς ἄλλον κεχρῆσθαι [Col. 0940C] Ita et bene, mss. Ven. ambo tam in gestis quam ante gesta. Male in Vulg, τοῖς ἄλλοις. Haec enim vox ἄλλον numquam significavit neque significat quod est [Col. 0940D] alius. τοῖς ἄλλου ὁπότε εἴγε, καθάπερ ἡμῖν ἐστι καταθύμιον, τὴν πλάνην ἀπολιμπάνουσιν ἅπαντες, 1074 [Col. 0940D] Mss. Ven., παραπόλλυται μὲν οὐδενὸς ἡ τιμή. παραπολεῖσθαι μὲν ὀφείλει τὰ τῆς τιμῆς οὐδενί· τοῖς δέ γε κεκμηκόσιν ὑπὲρ τῆς πίστεως, [Col. 0940D] In marg. edit. Rom., μετά προνομίου πάντος ὀφείλει. μετὰ τῶν προνομίων τῶν οἶκείων ἁπάντων, ὀφείλει τὸ δίκαιον ἀποκαταστῆναι τὸ ἴδιον. Οἱ μέντοι γε τῆς προτέρας ἐν Ἐφέσῳ συνόδου, ἧς τινος ὁ τῆς ἁγίας μνήμης Κύριλλος [Col. 0940D] Addimus τότε, quod aberat a vulgatis, auctoritate codd. Ven. nec non et textus Latini, in quo legitur, tunc praesedit. Caeterum in praefatis codicibus totus hic locus sic repraesentatur: Καὶ μέντοι γε τῆς προτέρας ἐν Ἐφέσῳ συνόδου. ἧς τινος ὁ τῆς ὁσίας μνήμης Κύριλλος τότε προέδρευε, κατὰ Νεστορίου ἶδικῶς τὰ συνοδικῶς πραχθεντα διαμενέτωσαν. τότε προήδρευε, κατὰ Νεστορίου ἶδικῶς ὅροι διαμνέτωσαν· μήπως ἡ τότε καταδικασθεῖσα δυσσέβεια, διὰ τοῦτο καθ` ὁτιοῦν ἑαυτὴν ἀπατήσῃ ὅτιπερ Εὐτυχὴς δικαίως ἀναθεματισθεὶς καταβέβληται. Ἡ καθαρότης γὰρ ἡ τῆς πίστεως, καὶ τῆς διδασκαλίας, [Col. 0940D] Ita emendamus, lectionem Ven. codd. secuti, respondentem adamussim Latino textui, eodem quo [Col. 0941C] sancti Patres nostri spiritu. In vulg., ἣ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Admonemus tamen paulo post ᾥπερ legendum esse pro ὥσπερ. ἣν τῷ αὐτῷ πνεύματι κηρυττομεν , [Col. 0941] ὥσπερ οἱ ἅγιοι πατέρες ἡμῶν, καὶ τὴν Νεστορίου, καὶ Ευτυχοῦς [Col. 0942D] Male excidit a vulg. praepositio μετὰ, quam nos supplemus ope mss. Ven., atque indicio Latini textus, qui habet, cum suis auctoribus. μετὰ τῶν ἡγουμένων αὐτῶν ἐπίσης [Col. 0942D] Mss. Ven., καταδικάζεται. καταδικάζει, καὶ διώκει κακοδοξίαν. Ἔῤῥωσθε ἐν κυρίῳ, ἀδελφοὶ προσφιλέστατοι. [Col. 0942D] Desunt haec in codd. Ven. secundo loco, nimirum in actione Chalcedonensi inedita, quam in appendice dabimus. Sed ante gesta, ubi eadem epistola pariter prolertur, uti a Romanis exinde edita fuit, in iisdem Ven. mss. leguntur [Col. 0943C] cheriam praecepisse synodum, quae Marciani litteris indicta fuit. Nam ipsa Pulcheria in epist. ad Strategum consularem Bubyniae de eadem synodo Nicaeae tunc coacta similiter scripsit: Secundum nostram sanctionem reverendissimi quidem episcopi convenerunt. Commune scilicet Marciano et conjugi, cui ille imperium debebat, in indicenda synodo consilium fuit, licet in imperiali sanctione feminae nomen praetermissum fuerit, eo quod hujusmodi inscriptio a consuetudine earumdem sanctionum esset aliena. Ἐδόθη τῇ πρὸ πέντε καλανδῶν Ἱουλίων . . . . .
Legatos quos ad synodum mittit, commendat Augusto, postulatque ne disputatio de fide illic instauretur.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Sanctum clementiae vestrae studium, quo ad reparationem pacis ecclesiasticae synodum habere voluistis, adeo libenter accepi, ut, quamvis eam fieri intra Italiam poposcissem [Col. 0941C] Vid. epist. 83. , et aptius exspectari tempus optassem, quo scilicet plurimi possent episcopi etiam [Col. 0941C] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 24, de longinquis. de longinquioribus provinciis evocari, mox tamen ut mihi pietatis vestrae [Col. 0941C] Confer. annot. 2 (Col. 934, n. m ) in epist. 91. scripta sunt tradita, et Bonifacium de compresbyteris meis ab Urbe direxerim, et de episcopis fratrem meum Paschasinum [Col. 0941B] de Sicilia fecerim navigare, qui vicem meam sufficienter implerent, datis per eosdem [Col. 0941C] Eae epistolae ad Lucentium episcopum et Basilium presbyterum desunt. epistolis ad eos qui legationem ante susceperant, ut ipsi quoque praedictis ad implendas partes meae praesentiae jungerentur, gloriosissime imperator. Unde quamvis nimis arctus dies synodo fuerit constitutus, spero tamen affuturum Dei omnipotentis auxilium, quo omnes valeant ad praefinitum tempus occurrere, et unanimiter cum sanctae fraternitatis assensu, quae universali Ecclesiae congruant definire. Compressa enim vel remota inquietudine ac pravitate paucorum, facile firmabitur probanda concordia, si in eam fidem quam evangelicis et apostolicis praedicationibus declaratam, [Col. 0941C] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 24, per antiquos Patres. per sanctos Patres nostros accepimus et tenemus, omnium corda concurrant, nulla penitus disputatione [Col. 0941C] cujusquam retractationis admissa: ne per vanam fallacemque versutiam aut infirma videantur, aut dubia, [Col. 0941C] Iidem vulgati et codices, quae in ipso angulari lapide Christo fundata sunt, et sine fine, etc. Quesnelli emendationem ex Grimanico comprobant nostri [Col. 0941D] Ratisp. et Vat. 1322. quae in ipso 1076 angulari lapide, qui est [Col. 0942A] Christus Dominus (Ephes. II, 20) , ab initio sunt fundata, et sine fine mansura: hoc nobis indesinenter orantibus, ut a sacramento singularis fidei nemo inveniatur alienus, sed damnata impietate haereseos, nullum de perditione cujusquam catholica Ecclesia sentiat detrimentum. Quod autem pietatem vestram [Col. 0941D] Iidem codd. et editi, de his per quos meas misi epistolas. Lectionem a Quesnello inductam ex Grimanico praeferunt etiam Vat. 1322 et Ratisp. qui postremus solum loco per meos habet per eos. his quas per meos misi epistolis obsecravi, nunc quoque simili fiducia precor, ut vice mea acturos, commendatos per omnia habere dignemini, quo facilius ac diligentius, quae optimo fidei vestrae ordinata sunt studio, salubri impleantur effectu. [Col. 0941D] Ita nostri codices Ratisp. et Vat. 1322, nec non Quesnellus in margine, ut credimus, ex Grimanico, concordatque cum chronica notatione epistolae sequentis. Vulgati cum mss. collect. 12 et 24, Data XIV kal. Augusti. Data XIII kalendas Augusti, Adelfio viro clarissimo consule.
I. Ad concilium legatos se misisse, licet in Italia congregari optasset. —II. Servandam esse in causis ecclesiasticis moderationem quae procul ab Ephesino latrocinio abfuit. —III. Numquam se correctis veniam denegasse. —IV. Etiam haeresiarchas indulgentiam poscentes rejiciendos non esse, etsi non temere recipiendos.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Religiosam clementiae vestrae sollicitudinem, quam catholicae fidei indesinenter impenditis, per omnia recognosco; et Deo gratias ago, quod tantam universalis Ecclesiae curam habere vos video, ut quod [Col. 0942C] Addidimus et ex cod. Ratisp. et justitiae et benevolentiae congruere arbitror, confidenter insinuem, quo celerius, quae, propitio Christo, pietatis vestrae studio irreprehensibiliter [Col. 0942C] hactenus gesta sunt, ad gratulandum perducantur effectum, 1077 [Col. 0942C] Voces gloriosissima Augusta omissae in editis ante Quesn., etiam in nostris codicibus desiderantur, nec non in exemplo Sichardi. Inductae fuerunt ex uno cod. Grim. gloriosissima Augusta. Quod ergo [Col. 0942C] Editi, synodum Chalcedonensem; cum tamen hoc tempore synodus Nicaeam indicta, nondum Chalcedonem translata fuerit. Veram lectionem dedit praestantissimus [Col. 0942D] Ratisp. Nec mirum videatur scribi Pulcheriam. synodum Nicaeae haberi clementia vestra praecepit, [Col. 0943A] cum a me ut in Italia haberetur mansuetudo vestra retineat postulatum, ut omnes nostrarum partium convocati antistites, si securitas temporis suppeteret, convenirent, adeo tamen non aspernanter accepi, ut binos de coepiscopis meis et compresbyteris ordinarem, qui vicem meam implere sufficerent, [Col. 0943C] In ms. Veneto S. Marci collect. 12 et in Ratisp. omittitur etiam. etiam datis ad venerabilem synodum congruentibus scriptis, quibus fraternitas advocata cognosceret quam formam servare in hac dijudicatione deberet: ne ulla temeritas aut fidei regulis, aut canonum statutis, aut benignitatis remediis obviaret.
Sicut enim [Col. 0943C] Nimirum in epist. 28 et seqq. scriptis idibus Junii an. 449, ubi Eutychi, si resipisceret, et professionem fidei cum damnatione erroris emitteret, suum gradum relinquendum monuerat; nec non in epist. 14, cap. 3, ubi omnibus etiam scandalorum auctoribus, qui Ephesi praevaricati fuerant, si melioribus consiliis acquiescerent, veniam spopondit. Post nonnulla [Col. 0943D] editi Quesnello anteriores cum mss. collect. 11 et Sichardo: Operum diaboli potentiae destruuntur. a principio hujus causae frequentissime scripsi, hanc inter discordes sensus et carnales aemulationes moderationem volui custodiri, ut integritati quidem fidei nihil evelli, nihil liceret [Col. 0943B] apponi; ad unitatem vero pacemque redeuntibus, remedium veniae praestaretur. Quia TUNC OPERA diaboli potentius destruuntur, cum ad Dei proximique dilectionem hominum corda revocantur. Sed quam contraria tunc his monitis atque obsecrationibus meis acta sint, multum est explicare; nec opus est epistolari pagina comprehendi quidquid in illo Ephesino non judicio, sed latrocinio potuit perpetrari; [Col. 0943D] Eaedem editiones cum codd. collect. 12 et 24, atque Sichardo, praemisso puncto: Ibi primates. ubi primates synodi nec resistentibus sibi fratribus [Col. 0943D] Ratisp. omittit nec consentientibus. Respicitur autem Domnus Antiochenus; qui licet infirmitate animi in Flaviani condemnationem et in Eutychis absolutionem actione prima consenserit, nihilominus paulo post in eadem pseudosynodo depositus fuit, Maximo in ejus locum subrogato. nec consentientibus pepercerunt: cum ad infringendam catholicam fidem, et ad exsecrabilem haeresim roborandam, alios privilegio honoris 1078 exuerent, alios consortio impietatis inficerent: saeviores profecto in eos quos persuadendo ab innocentia separabant, quam in illos quos beatos confessores persequendo [Col. 0943C] faciebant.
Verumtamen quia tales sibi maxime [Col. 0944A] sua iniquitate nocuerunt, et majoribus vulneribus diligentior est adhibenda medicina, nullis umquam epistolis definivi etiam talibus, si resipiscerent, veniam denegandam. Et quamvis incommutabiliter inimicissimam Christianae religioni haeresim detestemur, ipsos tamen, si [Col. 0943D] Adverbium non dubie ex Ratisp. supplevimus. non dubie corrigantur, et digna se satisfactione purificent, ab ineffabili misericordia Dei non judicamus alienos: sed potius cum gementibus gemimus, cum flentibus flemus, et SIC UTIMUR justitia commotionis, ut [Col. 0943D] Quesnellus, non omittamus. Antea editorum lectionem omnibus nostris codd. etiam Ratisponensi confirmatam [Col. 0944C] revocavimus. Paulo post promittimus in cod. Ven. collect. 12. non amittamus remedia charitatis: quod, sicut pietas vestra cognoscit, non verbis solis promittitur, sed etiam factis docetur. Siquidem [Col. 0944C] In Ratisp. deest pene; sed necessarium est, cum quidam per hoc tempus nec rescisso quod statuerant, nec condemnato quod scripserant, apostolicae pacis gratiam nondum promeruerint. pene omnes qui in consensum praesidentium aut traducti fuerant aut coacti, [Col. 0944C] Sichardus, resistendo ei, quod statutum fuerat ab illis, et condemnando, etc. Idem est in codd. collect. 12 et 24, qui solum omittunt ei. Editi ante Quesn., rescindendo quod statutum fuerat ab illis. Quesnellianam lectionem ex Grim. praefert etiam Ratisp. rescindendo quod statuerant, et condemnando quod scripserant, perpetuam culpae [Col. 0944B] abolitionem et apostolicae pacis gratiam sint adepti.
Si ergo clementia vestra propositum [Col. 0944C] Exemplar Sichardi cum antiquis edit., nostrum. meum considerare dignetur, probabit me eo consilio cuncta gessisse, ut sine cujusquam animae detrimento, haereseos tantum obtineretur exstinctio, et ob hoc circa auctores saevissimorum turbinum quiddam consuetudinis minuisse, ut ad indulgentiam postulandam compunctione aliqua [Col. 0944C] Ratisp., posset. Haec autem referri videntur ad Leonis decretum, ne nomina auctorum latrocinii Ephesini ad altare recitarentur, ut idem pontifex rescripsit Anatolio epist. 80, cap. 4. Id autem licet ex usu nonnullis forsitan differendum crederetur, quoad illi deponerentur, Leoni tamen necessarium visum est consuetudinem in hoc minuere, ut quoniam illi [Col. 0944D] hactenus post impium scelus nihil poenae debitae incurrerant, et suis adhuc episcopatibus potiebantur, hoc saltem stimulo ad petendam indulgentiam excitarentur. possit eorum tarditas excitari. Qui etsi post illud 1079 judicium suum tam impium quam injustum non sunt catholicae fraternitati [Col. 0944D] Particulam ita a Quesnello omissam ex omnibus nostris codd. et Sichardo revocavimus. Caeteri editi, ita honorabiles ut fuerant. ita honorabiles uti fuerunt, suas tamen adhuc obtinent sedes, et episcopatus sui honore potiuntur, aut per veram et necessariam satisfactionem pacem [Col. 0944D] Vocem totius a Quesn. additam nostri mss. libri approbant. totius Ecclesiae recepturi, aut si haeresim, quod absit, [Col. 0944D] Mss. collect. 12 et 24 ac exemplar Sichardi cum editis ante Quesn., tuebuntur. Melior Grim. et Ratisp. lectio. Mox in citatis collectionibus et apud Sichardum perperam Aelpidio pro Adelfio. tuentur, professionis suae merito judicandi. [Col. 0944C] Data decimo tertio kalendas Augusti, Adelfio viro clarissimo consule.
Unitatem in celebrando Paschate maxime servandam; quam solemnitatem ad Romanum pontificem pertinet indicare.
Dilectissimo fratri RAVENNIO episcopo LEO episcopus.
Ad praecipuum religionis nostrae pertinet sacramentum, ut in festivitate paschali nulla sit toto orbe diversitas. Et quia hoc divina institutio et paterna traditio ad nostram sollicitudinem voluit pertinere, fraternitatem tuam solemniter admonemus ut Pascha Domini celebrandum nobis die decima kalendarum Aprilium recognoscas; quod manifesta ratio patefecit sacrae observantiae hunc diem esse legitimum: [Col. 0945B] cujus notitiam per dilectionem quoque tuam, frater charissime, omnibus voluimus 1080 declarari; ut quorum in fide est una confessio, sit etiam in hac festivitate una devotio.
I. Gaudet de reditu fratrum suorum ex Oriente. —II. Epistolam ad Flavianum in synodo Mediolanensi lectam esse et approbatam. —III. Se cum suis Eutychianorum damnationi subscribere profitetur.
Domino sancto et beatissimo Patri LEONI EUSEBIUS Mediolanensis episcopus.
Reversis, Domino annuente, [Col. 0945D] Abundio scilicet episcopo Comensi, qui Abundantius in hac epistola et subscriptionibus vocatur, et Senator presbyter, qui in Orientem missi mense Julio an. 450 ex epistola 69 Romam reversi fuerant mense Junio an. 451, ex epist. 83, c. 1. Ut autem aequum tempus detur morae istorum in Urbe, itineri Mediolanum, et coitioni synodi, cui Abundius, seu Abundantius Comensis, nomine etiam Asimonis Curiensis subscribens, intermedio tempore Comum revisisse potuerit, et hac occasione vidisse Asinionem finitimum episcopum, qui ei suam vicem delegavit; [Col. 0946C] ut, inquam, his omnibus aequum tempus detur, haec epistola mense Augusto vel Septembri scripta videtur. fratribus [Col. 0945C] nostris, quos ad Orientem fidei causa sollicite provida beatitudo vestra direxerat, decursisque litteris quas per eos tua sanctitas destinavit, omni exsultatione in Christo relevatus sum, quod effectum commissae [Col. 0946A] sibi legationis eosdem reportasse vestra pagina designavit. Nec mirum quod Dominus noster Jesus Christus catholicae [Col. 0946C] Vocem fidei Quesnellus expunxit, qui eam deesse reperit in duobus Thuaneis et uno Cantabrigensi: eo quod de Ecclesia, non autem de fide Eusebius loqui eidem videretur. Quamvis autem eam vocem pariter omitti reperimus in Vat. collect. 11, cum tamen eam nacti simus in aliis codicibus, ac praesertim in Vindebon. antiquissimae collectionis 5, ad quam pertinent duo codd. Thuan. et Trecopithoeanus, ab eodem Quesnello laudati not. 1, reponendam censuimus; cum praesertim de fide incarnationis sermonem esse sequentia demonstrent. fidei, quam tenemus, majestatis sua gratiam custodiamque praestiterit: quando vos [Col. 0946C] Ita Quesnellus et nostri codd. Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 11. Caeteri editi cum mss. collect. 21, veros. idoneos cultus sui assertores in apostoli sui sede praesulem collocavit, qui et recta sentire de incarnationis Dominicae sacramento, et eadem potestis rectius custodire.
Admonitis ergo fratribus et coepiscopis meis, habitoque conventu, vestrarum formam 1081 tenuimus litterarum. Nam [Col. 0946C] Vulgati. recensens epistolam, qui nominativus suspensus remanet. Necessariam correctionem suppeditavit [Col. 0946D] Vindebon. collect. 5. recensita epistola beatitudinis vestrae in sacerdotum Domini concilio, quam sanctus frater et coepiscopus noster Abundantius, et compresbyter meus [Col. 0946D] Vide not. 2 Quesn. Senator detulerant, agnitaque eorum narratione, sicut scripta vestra signaverant, [Col. 0946B] rerum gestarum ordine continuo [Col. 0946D] Ita melius ex eodem Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 11, quam in vulgatis, requisita recitataque. requisita est recitataque epistola, quam fidei assertione plene digestam, ad Orientem dudum sanctitas vestra transmiserat, quae ad nos ex vestra admonitione, sancto fratre et coepiscopo nostro [Col. 0946D] Vulgati Quesnello anteriores cum uno Vat. collect. 21, Cyriaco. Vat. collect. 11, Ceritio. Caeteri codd., Ceretio. Vide not. 3 Quesnelli. Mox plenam in antiquis editionibus nullo nostro codice suffragante. Ceretio mutuante pervenit. Claruit eam plena fidei simplicitate fulgere, prophetarum etiam assertionibus, evangelicis auctoritatibus, et apostolicae doctrinae testimoniis, nitore quodam lucis [Col. 0946D] Editiones Leonis ante Quesn. cum mss. collect. 21, ad veritatis splendorem. ac veritatis splendore radiare, omnibusque sensibus convenire, quos beatus [Col. 0946D] Vide not. 4 Quesn. Post pauca pro mysterio in Vindebon. collect. 5 prima manu scriptum fuit sacramento. Ambrosius. de incarnationis Dominicae mysterio suis libris Spiritu sancto excitatus inseruit.
Et quia omnia majorum fidei nobis antiquitus traditae tota puritate conveniunt, Domine sancte et beatissime pater, placuit omnibus, quorum [Col. 0946C] subscriptio subter annexa nomina poterit declarare, ut eos qui impie de incarnationis Dominicae sacramento sentiunt, quamvis intellectus sui pravitate a catholicae fidei veritate recedentes, seipsos dignos [Col. 0947A] abjectione fecerint, suo etiam consensu, auctoritatis vestrae praecedente sententia, damnatione congrua persequendos. Litterarum ergo vestrarum formam secuti, modum praescriptae ordinationis nos servasse, his per fratrem et coepiscopum [Col. 0947C] Editi meum cum uno ms. collect. 21. Caeteros non tam ejusdem collectionis codices, quam alios collect. 5 et 11 secuti sumus. nostrum Cyriacum missis [Col. 0947C] Editi Leonis ante Quesn., vitiata lectione: Ostendimus superesse ut annuente Domino perpetue retinentes, hoc futuris memorabile saeculis relinquatis, ut ab hoc tempore praesenti exstincta impiae sectae contumacia videctur, ut novis purgationibus in aeternum prostrata succumberet. Idem est in nonnullis mss. collect. 21 hac varia transpositione vocum, ut ab hoc exstincta praesenti tempore. Alii tamen hujus collectionis codices, nec non Ottob, collect. 23 habent: Superest . . . . ut ab hoc tempore exstincta praesenti (al., praesentis) impiae sectae contumacit. etc. Editiones Conciliorum supplant ut in textu; et solum in fine periodi habent: Ut ab hoc tempore praesenti exstincta impiae sectae contumacia videatur, ut vobis propugnatoribus in aeternum prostrata videretur. Melior et congruentior visa est Quesnelli emendatio ex mss. Thuan. et Trecopith. antiquissimae collect. 5 a nobis pariter inventa in praestanti [Col. 0947D] ms. Vindebon. ejusdem collectionis, ad quam accedunt Vat. Ottobon. 93 et Vat. 3791 antiquae collect. 11, in quibus solum pro exstitisse per errorem exstincta se scriptum fuit. Hunc eamdem retinuimus; et solum ex praedicto Vindebon. collect. 5, propugnateribus scripsimus pro eo quod apud Quesn. editum fuit pugnatoribus. ostendimus. Superest ut, annuente Domino perfectis rebus, palmam fidei et consummati certaminis coronam quiete perpetua retinentes, 1082 hoc futuris memorabile saeculis relinquatis, ut ob hoc exstitisse praesenti tempore impiae sectae contumacia videatur, ut vobis propugnatoribus in aeternum prostrata succumberet. Et alia manu: Incolumem beatitudinem tuam summa Divinitas [Col. 0947D] Vulgati Leonis cum mss. collect. 21, adornet. tucatur atque custodiat, domine sancte ac beatissime pater.
EUSEBIUS [Col. 0947D] Vide not. 6 Quesnelli, cui, dum ordinem episcoporum ab editis Leoninis diversum ex suis mss. instituit, nostri etiam codices favent. episcopus Mediolanensis Ecclesiae, in [Col. 0947B] omnia supra scripta consensi et subscripsi; Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego FAVENTIUS episcopus Regiensis Ecclesiae, in omnia supra scripta consensi et subscripsi; Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego MAJORIANUS episcopus Ecclesiae Placentinae, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego CYPRIANUS episcopus Ecclesiae [Col. 0947D] Ita cod. Vindebon. collect. 5. ad quem accedunt mss. collect. 11 et 21, in quibus legitur Briffilanae. Vulg., Brixellensis. Brixillianae, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
[Col. 0948A] Ego [Col. 0947D] Quaedam editiones, Quintinus. QUINTUS episcopus Ecclesiae Dertonensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego CRISPINUS episcopus Ecclesiae Ticinensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0947D] In editis ante Quesn. haec subscriptio, Maximi subscriptionem sequitur; et discrepant sequentia: [Col. 0948C] Quia ipse propter infirmitatem subscribere non potuit, in omnia subscripta consensi et subscripsi, anathema dicens his, etc. In solo Trecophithoeano collect. 5, pro Floreius habetur, Florentius. Vat. collect. 11 pro Iporiensis habet Eporae in marg. edit. Labbei, Eporegiae. FLOREIUS presbyter, jussus a praesente 1083 sancto EULOGIO episcopo meo Ecclesiae Iporiensis, quia ipse propter infirmitatem subscribere non potest, subscripsi ad omnia supra scripta, eo consentiente, et Anathema dicente his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego MAXIMUS episcopus Ecclesiae Taurinatis, in [Col. 0948B] omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0948C] Gradus vocatur in cod. Vat. collect. 11 et in editis ante Quesn. Gerardus in marg. Concilior. Pro Euthasio in Vindebon. collect. 5 et in Vat collect. 11 nec non in marg. Concil., Eustasio. GRATUS presbyter, directus ab episcopo meo Euthasio Ecclesiae Augustanae, vice ipsius in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego CYRIACUS episcopus Ecclesiae [Col. 0948C] Editi, Laodensis, Emendavimus ex Vat. collect. 11. Laudensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0948C] Haec subscriptio unica in omnibus nostris codicibus et apud Quesnellum, in anterioribus editionibus dividebatur in duas, quarum altera Abundantius pro se, altera pro Asimone (sic enim ille) subscripsit. Quesnellus hunc Abundantium Comensem suspicatur alium ab Abundio, qui eum Senatore apostolicae sedis legationem gessit in Oriente. quique a legatione reversus Leonis epistolam ad Eusebium attulit, adeo ut Abundium nec Comensem episcopum dicere necesse sit, nec concilio Mediolanensi interfuisse Tota ejus [Col. 0948D] ratio in eo sita est, quod legatus Leonis in omnibus documentis vocatur Abundius. e contra vero hic in, omnibus mss. quae vidit, et similiter in nostris subscribitur Abundatius. At non tam in subscriptione hic Abundantius dicitur, verum etiam in epistolae textu, ubi cum de legato Leonis, qui cum Senatore ex Oriente rediit, ipso Quesnello non diffitente. sermo sit; idem esse cognoscitur hic Abundantius, ac qui Abundius in Leonis epistolis vocatur, et cum Senatore quidem altero legato jungitur. Cum vero hi cap. 1 dicantur reversi a legatione Orientali, sicut Senator Ecclesiae Mediolanensis presbyter fuit, ita Abundius seu Abundantius provinciae Mediolanensis episcopus agnoscendus est. Abundii quidem nomine Ecclesia Comensis hunc veneratur. Concilio autem Mediolanensi eumdem interfuisse illa verba epistolae c. 2 ostendunt, agnitaque eorum narratione, quae praesentem indicant. ABUNDANTIUS episcopus Ecclesiae Comensis, in omnia supra scripta consensi, et pro me et pro absente sancto fratre meo ASINIONE, episcopo Ecclesiae [Col. 0949A] Curiensis, [Col. 0949B] Voces primae Rhaetiae a Quesn. inductae ex suis codd. leguntur etiam in nostris. primae Rhaetiae, subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego PASCHASIUS episcopus Ecclesiae Genuensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
1084 Ego PASTOR episcopus Ecclesiae Astensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0949B] Editi. Simplicius. Emendavimus ex omnibus nostris codicibus, quibus addendi sunt etiam tres a Quesnello in notis memorati. SIMPLICIANUS episcopus Ecclesiae Novariensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae [Col. 0949B] sacramento impia senserunt.
Ego JOANNES episcopus Ecclesiae Cremonensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema [Col. 0950A] dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0949B] Editi ante Quesn., Octavianus. Vindebon., Obtinianus. In sermone autem Ramperti episcopi Brixiae de S. Philastrii translatione, ubi hujus successores recensentur, Optatianus appellatur. OPTATIANUS episcopus Ecclesiae Brixianae, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0949B] Ita nostri veteres libri, excepto uno Vat. 546 collect. [Col. 0950B] 21, qui cum nonnullis vulgatis habet Justinianus. Eumdem forte codicem pro Justiniani nomine allegavit Ferrerius in libro de episcopis Vercellensibus. JUSTIANUS episcopus Ecclesiae Vercellensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0950B] Sic editi cum Vindebon. collect. 5 et codd. collect. 21, Vat. collect. 11, Quintus. Unus Thuan. Quesnelli, Quintianus, alius Cantabrig., Quintinus. QUINTIUS episcopus Ecclesiae Albigaunensis, in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
Ego [Col. 0950B] Cod. Cantabrig. Quesn., Pristinus. In marg. Concil., Praestius. PRAESTANTIUS episcopus Ecclesiae Bergomatis, [Col. 0950B] in omnia supra scripta consensi et subscripsi: Anathema dicens his qui de incarnationis Dominicae sacramento impia senserunt.
1. Quesnellus praestantissimam epistolam seu relationem synodi Chalcedonensis ad S. Leonem Graece et Latine inter Leonis Opera primus inseruit, ut in editionibus Conciliorum exhibetur; nullo tamen codice vel Graeco vel Latino usus est. Nos Graecum textum, qui est originalis, cum duobus mss. Venetis S. Marci 164 et 555 recensuimus. Quoad Latinum vero, duplex hujus relationis Latina versio habetur. Quesnellus eam unam dedit quae primum vulgata a Crabbo, in caeteras Conciliorum editiones transivit. At alia exstat interpretatio vetustior, quippe quae paulo post ipsum Chalcedonense concilium exarata fuit, et ex qua Vigilius papa in Constituto testimonium allegavit. Hanc primus edidit Baluzius. In tribus tantum codicibus adhuc inventa est, nimirum in Parisiensi, in Vaticano Reginae Suecorum, et in alio Vat. 1322. Hic autem postremus codex, qui quondam fuit Veronensis Ecclesiae, eo praestantior est quod quamplures subscriptiones Patrum nobis conservavit, quae in ipso originali Graeco desiderantur. Nobis sane, qui hanc versionem haud omittendam credidimus, istum codicem accuratius relegere non inutile fuit.
2. Altera versio recentior Rusticum Romanae Ecclesiae diaconum habet auctorem. Hanc enim ille annotationem praefixit, quae in puris Rustici exemplaribus et in editione Crabbi legitur: Relationes sanctae synodi ex codice Acumitensi Graeco in Latinum transtuli ego ipse. Et in fine ipsius relationis haec ejusdem annotatio subjicitur: Scripsi pridie kal. Aprilis, feria tertia, indictione XIII, quae indictio in aliis pariter annotationibus constanter signata, si ad illud tempus referenda sit quo Rusticus in Oriente versabatur, convenit cum solo anno 550, quidquid sit de die vel feria, in quibus non minus hic quam alibi difficultates occurrunt. Romani Conciliorum editores has annotationes a Crabbo editas submoverunt, propterea quod eas Rustici esse ignorarunt. In quo excusandi sunt, quippe nullum purum et integrum Rustici codicem, qui ejusdem Rustici annotationes exhibeat, repererunt. Nos enim, qui codices Latinos collectionis Chalcedonensis Romae diligenter inquisivimus. ex quinque Vaticanis 1321, 1322, 1323, 4166 et 5405, quos Romani editores potuerunt expendere, nullum purum Rustici invenimus. Solus autem Chigianus 483 purus et integer est, qui tamen post editionem Romanam Alexandro VII pontifice indeptus fuit. In ipsa vero Rustici versione emendanda Baluzius duobus mss. Rustici usus est, Corbeiensi et Divionensi. Tria alia exemplaria nos adhibuimus, Chigianum laudatum, Vat. 1323, et antiquissimum Veronensis capituli signatum num. 57. Hanc interpretationem uti Graeco magis cohaerentem e regione Graeci originalis dabimus: dein antiquiorem cum subscriptionibus subjiciemus.
3. Hic vero praemonendum est editores Romanos et ex iisdem Quesnellum interpretationi Rustici affixisse in margine nonnullas lectiones ex Graeco accuratius redditas, quae a nobis in annotationibus non omittentur; ac praeterea alias lectiones nonnumquam adjecisse, quas cum ex antiquiori versione codicis Vaticani 1322 sumptas deprehenderimus, praetermittendas credidimus: satis enim ex ipsa antiqua versione, quae subjicietur, elici poterunt.
4. Quoad tempus hujus relationis, quod in omnibus et Graecis et Latinis codicibus deest, pauca. Cum ultima concilii actio habita sit kal. Novembris an. 431, hac eadem die vel paulo post haec ad Leonem relatio, antequam synodi Patres dimitterentur, scripta fuit.
I. Leonem synodus laudat vocis B. Petri omnibus constitutum interpretem. quem in suis legatis praefuisse declarat. —II. De Dioscori Alexandrini tyrannide et impiis gestis. —III. Quid circa eum actum sit, ac des definitione fidei. —IV. Canonis de praerogativa sedis Constantinopolitanae edendi causam exponit, et confirmationem petit.
[Col. 0951] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra exsultatione (Psal. CXXV, 2) . Hanc tamquam propriam nobis prophetiam gratia coaptavit, a quibus [Col. 0951C] Editores Romani ex Graeco: Pietas egregio confirmata est opere. pietatis est restitutio confirmata. Quid enim fide sublimius ad laetandum? Quid agnitione Dominica festivius [Col. 0951C] Idem ex Graeco, ad choreas. ad coronas, quam nobis olim Salvator ipse tradidit ad salutem, inquiens: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19, 20) ? Quam veluti [Col. 0951B] auro textam [Col. 0951C] Ex Graeco, catenam. Mox vulgati, ex veste Christi et praecepto legislatoris. Voces veste Christi et perperam insertas et a Graeco originali alienas expunximus auctoritate optimi cod. Veronen. 57. Notavit hoc loco Baluzius in mss. Corb. et Divion. legi, ex vestem, χρυσυῆν σειρᾶν, praecepto. Hinc ortum putat aliorum [Col. 0951D] horatiorum vel editorum errorem, quia non animadverterunt esse verba Graeca, quae respondent his verbis, auro textam seriem. seriem, ex praecepto legislatoris venientem usque ad nos ipse servasti, vocis beati Petri omnibus constitutus interpres, [Col. 0951D] Conjunctionem et adjecimus ex nostris et Baluzii codd. et 1090 ejus fidei beatificationem super omnes adducens. Unde et nos, quippe [Col. 0951D] Ex Graeco: Tamquam boni duce et auctore ad communem utilitatem utentes. ut inchoatore bonorum te ad utilitatem utentes, Ecclesiae filiis haereditatem sortemque veritatis ostendimus, non singillatim [Col. 0951D] Item ex Graeco, quisque in abdito docentes. faciente in occulto unoquoque doctrinam, sed uno spiritu, una conspiratione atque concordia confessionem fidei declarantes; et eramus in communi [Col. 0952C] Graec., chorea; et paulo post, convivantibus pro invitatis. corona gaudii, quasi in imperialibus coenis, deliciis spiritualibus epulantes, quas per tuas litteras Christus praeparaverat invitatis, et supercoelestem sponsum inter nos conversantem nos cernere putabamus. Si enim ubi sunt duo aut tres congregati in nomine ejus (Matth. XVIII, 20) , [Col. 0952C] Codd. Baluzii, ipse in medio. ibi se [Col. 0951C] in medio eorum fore perhibuit; quantum [Col. 0952C] Ita omnes codices hujus versionis tum nostri, tum Baluzii, nec non editiones ante Romanam; in qua ex Graeca et ex antiqua versione suppletum fuit, circa quingentos viginti sacerdotes. circa sacerdotes peculiaritatem potuit demonstrare, qui et patriae et labori suae confessionis notitiam praetulerunt? Quibus tu quidem, sicut membris caput, praeeras in his qui [Col. 0952C] Ex Graeco, tuus vices gerebant. tuum tenebant ordinem benevolentiam praeferens. Imperatores vero [Col. 0952C] Vox fideles deest in duobus codd. Baluzii, et in nostro Chigiano, qui integram editionem Rustici continent. At legitur in Veronen. 57 et Vat. 1323, qui Rustici sane codices sunt, at annotationes ejus praetereunt, [Col. 0952D] et in nonnullis aliis quoad ordinem discrepant. Mox pro ornandum, quod ex codd. et editionibus ante Romanam restituimus, haec et sequentes praeferunt ordinandum. fideles ad ornandum [Col. 0953A] decentissime praesidebant, sicut [Col. 0953C] Ita omnes codices. Vulgati, Zorobabel et Jesus. Zorobabel Jesu (I Esdr. III, 2) , Ecclesiae, tamquam Jerusalem, aedificationem renovare circa dogmata [Col. 0953C] Editi, annitentes. Et erat utique. Codices secuti sumus. invitantes.
Et fuerat utique adversarius tamquam bestia extra caulas apud semetipsum rugiens, nullum praevalens capere, nisi semetipsum ei ad capiendum injecisset is qui Alexandrinorum quondam pontifex fuit. Qui multa prius [Col. 0953C] Sic mss. Editiones post Romanam, pessime operatus, priora sequentibus superavit. In anterioribus autem editionibus, pessime operatus supervicit; priora [Col. 0953D] sequentibus superavit; ubi vox superavit glossema est, quod in textum irrepsit, ut probe animadvertit Baluzius. pessima operatus, supervicit priora sequentibus. Nam beatum illum inter sanctos Constantinopolis pastorem Flavianum, 1092 apostolicam proferentem fidem, et [Col. 0953D] Ita veteres libri. Editi, Deo amantissimum. Deo amicissimum episcopum Eusebium, praeter omnem canonum consequentiam deposuit atque damnavit; [Col. 0953D] Conjunctionem et, quae in mss. Baluzii atque in Chig. nec non in antiquis editionibus desideratur, retinuimus, eo quod legitur in Veronen. et Vaticano, sicut etiam in Graeco. et Eutychen pro impietate damnatum suae tyrannidis decretis innoxium statuit, et dignitatem quae a vestra illi ablata [Col. 0953B] fuerat sanctitate (quippe ut ab eo qui hac gratia erat indignus) ille restituit, et in summa, sicut singularis ferus, in vineam irruens, quam [Col. 0953D] Veteres editiones, optime reperit plantatam. Quesnellus ex editione Romana, optimam reperit plantationem, et in margine plantam, quam lectionem ex codd. praetulimus. optimam reperit plantationem, evertit (Ps. LXXIX, 14) ; [Col. 0953D] Vulgati, quam vero infructuosam. Voces quippe ut ex codd. adjecimus. quam vero, quippe ut infructuosam, eradicatam, rursus induxit; et eos quidem qui ea quae pastorum sunt sapiunt abscidit; eos vero qui lupi [Col. 0953D] Editores Romani ex Graeco, manifesti erant. demonstrati sunt super oves imposuit. Et post haec omnia, insuper et contra ipsum, cui vineae custodia a Salvatore commissa est, extendit insaniam, id est contra tuam quoque [Col. 0953D] Editi pro voce dicimus, quam ex mss. insequimus, habent apostolicam. dicimus sanctitatem; et excommunicationem meditatus est contra te, qui corpus Ecclesiae unire festinas. Et dum de talibus poenitere eum potius oporteret, dum deberet misericordiam lacrymis postulare, tamquam [Col. 0954C] Editi, de bonis male sobrius exsultabat. Codd. duo Baluzii et totidem nostri, defectis sobriis exsultabat; ubi haud dubie de factis legendum pro defectis. Vat. 1323, de factis propriis. de factis sobriis exsultabat, epistolam quidem tuae [Col. 0953C] respuens sanctitatis, omnibus vero dogmatibus veritatis adversans.
Et quidem oportebat eum mox inter illos [Col. 0954C] Duo codd. Baluzii et unus noster, ut quorum. Veteres editiones, ut in quorum. Vat. 1323, ex quorum. [Col. 0954D] Ms. Veron. ut in textu. in quorum se ipse statuit parte, relinquere. Quoniam vero Salvatoris profitemur nos esse discipulos, qui omnes homines salvos fieri vult. [Col. 0954D] Ita codices et editiones antiquae. Romani, et ad agnitionem. et ad cognititionem veritatis accedere (I Tim. II, 4) ; opere hanc in eo misericordiam festinavimus confirmare, et eum cum fraterna mansuetudine ad judicium vocabamus, non quasi tentantes abscindere, 1094 sed excusationis [Col. 0955A] [Col. 0955C] Editores Rom. ex Graeco in margine: Ei locum ut mederemur tribuentes; et optabamus illis superiorem evadere, qui eum diversis criminibus accusabant; et prosequuntur in textu: Ut festiva celebrique laetitia concilium dimittentes, in nullo superaremur a Satana. Codicum lectionem recepimus. ei locum salvandi causa tribuentes; et orabamus eum declarari victorem contra eos qui eum diversis accusationibus inscribebant, ut festi celebri laetitia concilium consummantes, in nullo superaremur a Satana. Sed ille [Col. 0955D] Ex Graeco: In semetipso vehementi conscientiae redargutione convictus, refutatione judicii, etc. in semetipso inscriptam convictionem conscientiae habens, refutatione judicii accusationibus suis assensit, et legitimas ad se factas tres evocationes abjecit. Propterea ergo decretum quod ipse contra semetipsum peccando protulerat, hoc (prout potuimus levigando) firmavimus, lupum pastorali pelle nudantes, qua prius quoque figura tantummodo [Col. 0955D] Vulgati addunt seu in speciem. Est synonymum praecedentium, quod in mss. non legitur. convincebatur obtectus. Usque ad haec nobis tristia provenientia cessaverunt, et bonorum gratia mox effulsit; et unum [Col. 0955D] Ita mss. et editiones ante Regiam Parisiensem, cum qua Quesnellus, zizanium. zizaniorum evellentes, mundo tritico universum mundum cum voluptate [Col. 0955B] complevimus. Et tamquam evellendi ac plantandi potestatem sumentes, [Col. 0955D] Ita mss. Veron. et Vat. Cod. Chig. et duo Baluzii cum antiquis editionibus, incisionem. Editiones autem post Romanam elegantius, sed non ex versione Rustici, incisionem quidem uno homine tenus coangustavimus, bonorum etc. incisione quidem unius tantummodo ingemuimus, bonorum vero ubertatem diligenter plantavimus. Deus enim erat qui operabatur, et quae suo [Col. 0955D] Ita codices et editiones antiquae. Quesnellus cum aliis vulgatis, thalamo Mox ex Graeco, coronavit viix Euphemia. Hunc locum, qui hactenus fuit obscurus, et ex quo orta creditur historia qua n enarrant Zonaras alique posteriores Graeci apud Baronium ad an. 451, num. 119, explicatum invenies epistola 101, quae nunc primum in lucem prodit. Vide ibi [Col. 0956C] annot. 14 (Col. 979. n. c ) sponso concilium coronavit ornata decore victoriae Euphemia: quae tamquam propriam confessionem, fidei definitionem suscipiens a nobis, suo sponso per piissimum imperatorem et amicam Christi Augustam obtulit, omnem quidem perturbationem contrariorum sedans, veritatis autem confessionem roborans, [Col. 0956C] Ex Graeco, ut omnibus manifesta essent subscribens , Porro ex codd. et veteribus editionibus reposuimus subscriptam , dum in aliis vulgatis legeretur subscribens ut amicam, et manu ac lingua universorum decretis 1096 pro demonstratione subscriptam. Haec sunt quae tecum, qui spiritu praesens eras, et complacere tamquam fratribus deliberasti, et qui pene per tuorum vicariorum sapientiam videbaris [Col. 0955C] a nobis, effecimus.
Indicamus vero quia et [Col. 0956C] Editi, alia , melius; sed versionem Rustici ex codicibus damus. altera quaedam pro rerum ipsarum ordinata quiete, et propter ecclesiasticorum statutorum definivimus firmitatem, scientes quia et vestra sanctitas addiscens et probatura et confirmatura est eadem. Eam namque consuetudinem, quae ex longo jam tempore [Col. 0956D] Ex Graeco, obtinuit . perminsit, quam habuit Constantinopolitanorum sancta Dei Ecclesia ad ordinandum metropolitanos provinciarum tam Asianae quam Ponticae [Col. 0956D] Editi, et Thraciae . vel Thraciae; et [Col. 0957A] nunc synodali decreto firmavimus, [Col. 0957C] Sic veteres libri. Vulgati, non tam sedi Constantinopolitanae aliquid praestantes, quam, etc. non tantum sedi aliquid Constantinoplitanae praestantes, quantum metropolitanis urbibus quietem [Col. 0957C] Mss. Baluzii, congruam videntes . Veteres editiones, congruere visum est . Nostri codices cum posterioribus vulgatis concinunt. congruam providentes, eo quod frequenter episcopis vitam finientibus multae turbae [Col. 0957C] Romani editores elegantiae studio lectionem Rustici inverterunt sic: Nascuntur, clericis ac populis, qui per easdem sunt civitates, absque rectore remanentibus, et ecclesiasticum ordinem confundentibus; quod nec vestrum, etc. nascuntur, absque rectore clericis ac populis remanentibus, qui per easdem sunt civitates, et ecclesiasticum confundentibus ordinem: quod nec vestram latuit sanctitatem, maxime propter Ephesios, [Col. 0957D] Ex Graeco, quorum causa saepe molestia affecti fuistis . Indicatur autem controversia de Ephesino episcopatu inter Bassianum et Stephanum, quae Constantinopolitanae sedis praerogativae ingerendae, et canoni pro eadem subinde efformando occasionem dedisse videtur. In hac vero controversia ante Chalcedonensem synodum saepe scriptum fuisse ad Leonem ex hoc loco colligimus. Ipsum autem pontificem eadem in re scripsisse epistolam, quae desideratur, cognoscimus ex act. 11 ejusdem concilii. unde quidam vobis saepius importuni fuerunt. Confirmavimus autem et centum quinquaginta sanctorum Patrum [Col. 0957D] Editi hic inserunt regulam , quam ex codicibus suo loco posuimus. , qui in Constantinopoli congregati sunt, regulam sub piae memoriae majore Theodosio, quae praecepit, post vestram sanctissimam et apostolicam sedem, honorem habere Constantinopolitanam (quae 1098 secunda est ordinata), confidentes [Col. 0957B] quia [Col. 0957D] Codd. Baluzii, tenente apud vos. lucente apud vos apostolico radio, et usque ad Constantinopolitanorum Ecclesiam, consuete [Col. 0957D] Ita omnes codices. Solus Vaticanus pro gubernando habet e gubernaculo. Editi vero, gubernando, illum spargentes, hunc saepius expanditis. gubernando parentes, hunc saepius expandetis, eo quod absque invidia consueveritis vestrorum bonorum participatione ditare [Col. 0957D] Ex Graeco, sincera charitate conjunctos. Postea [Col. 0958C] Romani editores verbum definivimus collocarunt post nomen ordinationis ; veteres autem editiones utroque loco exhibent. domesticos. Quae igitur definivimus ad interemptionem quidem totius confusionis, confirmationem vero ecclesiasticae ordinationis, haec sicut propria et amica, et ad decorem convenientissima, dignare complecti, sanctissime et beatissime pater. Qui enim locum vestrae sanctitatis obtinent sanctissimi episcopi Paschasinus et Lucentius, et qui cum eis est reverendissimus presbyter Bonifacius, his ita constitutis vehementer resistere tentaverunt, procul dubio a vestra providentia inchoari et hoc bonum volentes: ut sicut fidei, sic [Col. 0957C] bonae ordinationis vobis deputetur effectus. Nos enim [Col. 0958C] Ex Graeco: Obsequentes non modo piissimis et Christianissimis imperatoribus, quibus id gratum erat, verum etiam clarissimo senatui et toti, ut ita dicamus, regiae urbi, opportunum credidimus, etc. curantes tam piissimus et Christi amicos imperatores, qui super hoc delectantur, quam clarissimum senatum, et totam, sicut dicere convenit, imperii civitatem, opportunum credidimus esse honoris ejus confirmationem ab universali concilio celebrari, et velut haec a tua sanctitate fuerint inchoata, eo quod fovere semper studeas, [Col. 0958C] Item ex Graeco: Roborare ausi sumus, scientes quia quidquid a filiis recte geritur, ad proprios recurrit parentes. roboravimus, praesumentes, [Col. 0959A] dum noverimus quia quidquid rectitudinis a filiis fit, ad patres recurrit, facientes hoc proprium sibi. Rogamus igitur, et tuis decretis nostrum honora judicium; et sicut nos capiti in bonis 1100 [Col. 0959D] Ex Graeco impendimus; et mox, piis principibus gratum erit. qui, etc. adjecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis quod decet adimpleat. Sic enim et pii principes complacebunt, qui tamquam legem tuae sanctitatis judicium firmaverunt, et Constantinopolitana sedes suscipiet praemium, quae omne semper studium vobis ad causam pietatis explevit, et semetipsam vobis ad concordiam eodem zelo conjunxit. Ut autem cognoscatis quia nihil [Col. 0959D] Ita omnes codices. Vulg., alicui donando. cuilibet donando per gratiam fecimus, aut per inimicitias adversando, [Col. 0959D] Ita cum editis codd. Veron. et Vat. Duo mss. Baluzii cum nostro Chigiano: Sed quippe ut in nutu. sed ut nutu gubernati divino, omnem vobis gestorum vim insinuavimus, ad comprobationem nostrae sinceritatis, et ad eorum quae a nobis gesta sunt [Col. 0959D] Ex Graeco, confirmationem atque consensionem. firmitatem et consonantiam.
[Col. 0952A] 1087 Ἡ ἁγία, καὶ μεγάλη. καὶ οίκουμενικὴ σύνοδος ὴ, κατὰΘεοῦ χάριν καὶ Θεσπισμα τῶν εύλαβεστάτων καὶ φιλοχρίστων ήμῶν βασιλεων συναχθεῖσα ἐν τῇ Χαλκηδονεων μητροπόλει τῆς Βιθυνῶν ἐπαρχίασ, τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ τῆς Ῥωμαίων ἀρχιεπισκόπῳ Λέοντι.
Ἐπλήσθη χαρᾶς τὸ στόμα ἡμῶν, καὶ ἡ γλῶσσα ὴμῶν ἀγαλλιάσεωσ· ταύτην ὡς οἶκείαν ἡμῖν ἡ χάρις τήν προφητειαν ἐφήρμοσεν, οἷς τὸ τῆς εὐσεβείας ἐβεβαιώθη κατόρθωμα. Τί γὰρ πίστεως πρὸς εὐφροσύνην ἀνώτερον_ τί τῆς δεσποτικῆς γνώσεως πρὸς χορείαν φαιδρότερον_ ἣν αὐτὸς ἄνωθεν ὁ σωτὴρ πρὸς σωτηρίαν ἡμῖν παρεδωκε, φήσασ· Πορευθεντεσ, μαθεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντεσ αὐτοὺς εἶς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸσ, καὶ τοῦ υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματοσ, διδάσκοντες αὐτούς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάην ὑμῖν. Ἣν αὐτὸς ὥσπερ χρυσῆν σειρὰν τῷ προστάγματι τοῦ θεμένου καταγομένην εἶσ ἡμας διεφύλαξασ, πᾶσι τῆς τοῦ μακαρίου Πετρου φωνῆσ ἑρμηνεὺσ [Col. 0952D] E duobus mss. Ven., nempe 555 et 164, hoc insigne supplementum eruimus. Mutile in vulgatis, καθιστάμενος· ὅθεν, etc. καθιστάμενωσ, 1089 καὶ τῆς ἐκείνου πίστεωσ τοῖς πᾶσι μακαρισμὸν ἐφελκόμενος ὅθεν καὶ ὴμεῖσ ὡς ἀρχηγῷ σοι τοῦ καλοῦ πρὸς ὠφέλειαν χρησάμενοι, τῆς ἀληθείας τοῖς τῆς ἐκκλησίας τέκνοις τὸν κλῆρον ἐδείξαμεν, οὐ καθ` ἕνα ἕκαστος ἐν παραβύστῳ τὴν διδασκαλίαν ποιούμενοι, ἀλλὰ κοινῷ πνεύματι, μιᾷ συμπνοίᾳ καὶ ὁμονοίᾳ τῆς πίστεως τὴν ὁμολογίαν γνωρίσαντεσ. Καὶ ἦμεν ἐν κοινῇ χορείᾳ, τοῖς πνευματικοῖσ, ὡς ἐν βασιλικοῖσ δείπνοισ, ἐντρυφῶντες ἐδέσμασιν, ἅπερ διὰ τῶν σῶν γραμμάτων ὁ χριστὸς τοῖς εὐωχουμενοις ηὐτρεπισε καὶ τὸν ἐπουράνιον νυμφίον ἐν ἡμῖν ὁρᾷν ἐδοκοῦμεν ἐνδιαιτώμενον Εἶ γὰρ ὅπου εἶσὶ δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἶς τὸ αὐτοῦ ὄνομα, ἐκεῖ ἔφη εἶναι ἐν μεσῳ αὐτῶν· πόσην περὶ πεντακοσίου εἴκοσιν ἱερέας τὴν οἶκείωσιν ἐπεδείκνυτο, οἳ καὶ πατρίδος καὶ πόνου τῆς εἶς αὐτὸν ὁμολογίας τὴν γνῶσιν προέθηκαν_ ὧν σὺ μὲν ὡς κεφαλὴ μελῶν, ἡγεμόνευεσ ἐν τοῖς τὴν σύνταξιν ἐπέχουσι, τὴν [Col. 0952D] Uterque ms. Ven., εὐβουλίαν. εὔνοιαν ἐπιδεικνύμενοσ. Βασιλεῖς δὲ πιστοὶ πρὸς εὐκοσμίαν ἐξῆρχον, ὡς Ζοραβάβελ τῇ (Ἰησοῦ, τῆς ἐκκλησίασ, καθάπερ) Ἰερουσαλὴμ, τὴν [Col. 0954A] τὴν ἐν τοῖς δόγμασιν οἶκοδομίαν ἀνανεοῦν προθυμούμενοι. Καἲ ἦν ἂν ὁ ἀντικείμενος ὡς θὴρ ἔξω τῆς μάνδρας καθ` ἑαυτὸν ὠρυόμενος, οὐδένα ἔχων λαβεῖν, εἶ μὴ ἑαυτὸν αὐτῷ πρὸς θήραν ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων πάλαι γενόμενος ἐπέῤῥιψε πρόεδρος· ὃς πολλὰ πρότερον εἶργασμένος δεινὰ, ἀπέκρυψε τοῖς δευτέροις τὰ πρότερα· τόντε γὰρ μακάριον ἐκεῖνον [Col. 0954D] Ms. Ven. primus, καὶ ἐν ἁγίοις. τὸν ἐν ἁγίοις τῆς Κωνσταντινουπόλεως `09` ποιμένα Φλαυιανὸν, τὴν Ἀποστολικὴν προϊσχόμενον πίστιν, καὶ τὸν Θεοφιλέστατον ἐπίσκοπον Εὐσέβιον, παρὰ πᾶσαν τὴν τῶν κανόνων ἀκολουθίαν καθεῖλε· καὶ τὸν ἐπὶ δυσσεβείᾳ κατακεκριμένον Εὐτυχῆ. ταῖς τῆς τυραννίδος αὐτοῦ ψήφοις ἠθὼωσε, καὶ τὴν παρὰ τῆς ὑμῶν ὁσιότητος, [Col. 0954D] Ita legere placuit cum utroque ms. Ven., consentiente ad amussim Latina versione, quae habet, quippe ut ab eo qui hac gratia erat indignus. In vulg., ὥσπερ ἀναξίου. [Col. 0954B] ὠς παρ` ἀναξίου τῆς χάριτος, ἀφαιρεθεῖσαι ἀξίαν ἀπέδωκε· καὶ ὡς μονιὸς ἅπαξ ἄγριος ἐπιπεσὼν τῇ ἀμπέλῳ. ἣν μὲν ἀρίστην εὗρε φυτείαν, ἀνέτρεψεν ἡν δὲ ὡς ἄκαρπον, ἐῤῥιμμένην, εἶσήγαγε· καὶ τοὺς μὲν τὰ ποιμένων φρονοῦντας ἀπέτεμε, τοὺς δὲ λύκους, ἀποδεδειγμένους τοῖς προβάτοις ἐπέστησε· καὶ πρὸς τούτοις ἅπασιν. ἔτι καὶ τὰ κατ` αὐτοῦ τοῦ τῆς ἀμπέλου τὴν φυλακὴν παρὰ τοῦ σωτῆρος ἐπιτετραμμένου τὴν μανίαν ἐξέτεινε· λέγομεν δὴ τῆς σῆς ὁσιότητος· καὶ ἀκοινωνησίαν κατὰ τοῦ τὸ σῶμα τῆς ἐκκλησίας ἑνοῦν σπουδάζοντος ἐμελέτησε. Καὶ δέον ἐπὶ τούτοις μετανοῆσαι, δέον δάκρυσιν αἶτῆσαι τὸν ἔλεον, ὡς ἐπὶ σεμνοῖς ἐπηγάλλετο. [Col. 0954D] Ambo mss. Ven., τῆς μὲν ἐπιστολῆς, etc. τὴν μὲν ἐπιστολὴν τῆς σῆς ὁσιότητος διαπτύων, πᾶσι δὲ ιοῖς τῆς ἀληθείας δόγμασιν ἀνθιστάμενος. Καὶ ἔδει μέν αὐτὸν εὐθὺς ἐφ` ἧς ἐαυτὸν ἔταξε, καταλεῖψαι μερίδος Ἐπειδὴ δὲ τοῦ σωτῆρος τὴν μαθητείαν [Col. 0954D] Male in utroque ms. Ven., ἐπαγγελλόμενος. ἐπαγγελλόμεθα, ὃς, πάντας ἀνθρώπους θέλει σωθῆναι, καὶ εἶς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν, ἔργῳ ταύτην ἐπ` αὐτῷ κυρῶσαι τὴν φιλανθρωπίαν ἐσπεύσαμεν· καὶ [Col. 0954D] Mss. Ven. ambo, πρὸς κλῆσιν. πρὸς κρίσιν ἀδελφικῶς ἐκαλοῦμεν, οὐχ ὡς ἀποτέμνειν πειρώμενοι, ἀλλ` ἀπολογίας αὐτῷ χώραν πρὸς ἶατρείαν παρέχοντες. Καὶ ηὐχόμεθα, `093 κρείττονα φανῆναι τῶν ποικίλαις αὐτὸν γραψαμένων αἶτιάσεσιν, ἵνα φαιδροὶ φαιδρῶς τὸν σύλλογον διαλύσαντες, ἐν μηδενὶ πλεονεκτηθῶμεν ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ. [Col. 0954D] Sic emendavimus ex utroque ms. Ven., non renuente Latina versione, ubi habetur: Ille in semetipso inscriptam convictionem conscientiae habens. In vulg., Ἀλλ` οὗτος ἐν ἑαυτῷ ἄκρατον τοῦ συνειδότος, etc. E regione autem verbi ἄκρατον in marg. edit. Rom. annotatur, ἔγγραπτον. Ἀλλ` οὗτος ἔγγραφον ἐν ἑαυτῷ τοῦ συνειδότος ἔχων τὸν ἔλεγχον, τῇ παραιτήσει τῆς κρίσεως ταῖς κατηγορίαις συνέθετο, καὶ τὰς ἐνθέσμους τρεῖς ἐπ` αὐτῷ γενομένας κλήσεις παρώσατο· διὰ ταῦτα τοιγαροῦν, ἣν αὐτὸς καθ` [Col. 0956A] ἑαυτοῦ τοῖς πλημμελήμασιν ἐξήνεγκε ψῆφον, ταύτην ὡς ἐνῆν μετρίως ἐκυρώσαμεν, τῆς ποιμαντικῆς δορᾶς τὸν λύκον γυμνώσαντες. ἣν καὶ πάλαι σχήματι περικείμενος ἀπηλέγχετο. Μέχρι τούτων ἡμῖν ἵστατο τὰ στυγνὰ, καὶ τῶν καλῶν ἡ χαρις εὐθὺς ἐπέλαμψε· καί ἓν ζιζάνιον ἀνασπάσαντες, πᾶσαν τοῦ καθαροῦ σίτου τὴν οἶκουμένην μεθ` ἑδονῆς ἐπληρώσαμεν· καὶ ὡς ἑκριζοῦν καὶ καταφυτεύειν τὴν ἐξουσίαν δεξάμενοι, [Col. 0956D] Supplevimus μέν ex utroque ms. Ven., quam particulam agnovit et interpres Latinus, qui vertit, incisione quidem . In Vulg., τὴν ἐκτομήν. τὴν μὲν ἐκτομὴν μέχρις ἐνὸς ἐστενώσαμεν, τῶν δὲ καλῶν τὴν εὐκαρπίαν ἐπιμελῶς ἐῤῥιζώσαμεν. Θεὸς γὰρ ἧν ὁ ἐνεργῶν, καὶ ἡ [Col. 0956D] Ita scribendum auctoritate utriusque ms. Ven. Errore forte operarum in vulg., τὸ σύλλογον. τὸν σύλλογον τῷ νυμφῶνι στεφανοῦσα καλλίνικος Εὐφημία· ἣ ὣσπερ οἶκείαν ὁμολογίαν, τῆς πίστεως παρ` ἡμῶν δεξαμένη τὸν ὃρον, τῷ ἑαυτῆς νυμφίῳ διὰ τοῦ εὐσεβεστάτου βασιλέως καὶ τῆς φιλοχρίστου βασιλίδος προσήγαγε, πᾶσαν μὲν τῶν ἀντικειμένων ταραχὴν κατευνάσασα, τὴν δὲ τῆς ἀληθείας, ὡς φίλην, ὁμολογίαν κρατύνασα, καὶ χειρὶ καὶ γλώττῃ ταῖς `095 πάντων ψήφοις [Col. 0956D] Mss. Ven. ambo, ἐπισφραγίσασα ; quae quidem vox, si sequentia consideres, nempe πρὸς ἀπόδειξιν, melius sonat quam altera, ἐπιψηφίσασα. ἐπιψηφίσασα πρὸς ἀπόδειξιν. Ταῦτά ἐστιν, ἅπερσὺν σοὶ τῷ πνεύματι παρόντι, καὶ συνευδοκεῖν, ὡς ἀδελφοῖς ἐγνωκότι, καὶ μονονουχὶ διὰ τῆς τῶν σῶν τοποτηρητῶν ὁραμένῳ σοφίας, εἶργάσμεθα. Γνωρίζομεν δέ, ὡς καὶ ἕτερά τινα τῆς τῶν πραγμάτων εὐταξίας, καὶ τῆς τῶν ἐκκλησιαστικῶν θεσμῶν εὐσταθείας ἕνεκα ὡρίσαμεν, πεπεισμένοι καὶ τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην διδαχθεῖσαν ἀποδέχεσθαί τε ταῦτα, καὶ βεβαιοῦν. Τὸ γὰρ ἐκ πολλοῦ κρατῆσαν ἔθος, ὅπερ ἔσχεν ἡ Κωνσταντινουπολιτῶν ἁγία τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία εἶς τὸ χειροτονεῖν μητροπολίτας τῶν διοικήσεων τῆς τε Ἀσιανῆς, καὶ Ποντικῆς καὶ Θρακικῆς, καὶ νῦν κατὰ συνοδικὴν ἐκυρώσαμεν ψῆφον, οὐ τοσοῦτον τῷ θρόνῳ Κωνταντινουπόλεως τι παρέχοντες, ὅσον ταῖς μητροπόλεσι τὴν εὐταξίαν πρυτανεύοντες, διὰ τὸ πολλοὺς πολλάκις, τελευτώντων τῶν ἐπισκόπων, ἀνακύπτειν θορύβους, ἀνηγεμονεύτων ὄντων [Col. 0956D] Abest τῶν ab utroque ms. Ven. τῶν ἐν αὐταῖς κληρικῶν τε καὶ [Col. 0956D] In marg. edit. Rom. et in uno e mss. Ven., λαῶν. λαϊκῶν, καὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν τάξιν συγχεόντων. Ὅπηρ οὐδὲ τὴν ὑμετέραν [Col. 0956D] Ita, majori cum elegantia scribere placuit ex ambobus mss. Ven. In vulgatis, ἔλαθεν λέληθεν ἁγιότητα, μάλιστα τῶν Ἐφεσίων ἕνεκεν, πλεονάκις ὑμῶν διενοχληθέντων. Ἐβεβαιώσαμεν δὲ καὶ τὴν τῶν ρν` ἁγίων πατέρων, τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει [Col. 0956D] Ms. Ven. primus, συναθροισθέντων κανόνα ἐπὶ, etc. συναθροισθέντων ἐπὶ τοῦ τῆς εὐσεβοῦς μνήμης τοῦ μεγάλου Θεοδοσίου, [Col. 0956D] Deest hoc loco vox κανόνα in utroque ms. Ven. κανόνα τὸν διαγορεύοντα, μετὰ τὸν ὑμέτερον ἁγιώτατον [Col. 0958A] καὶ Ἀποστολικὸν [Col. 0958C] Addimus θρόνον, quae vox certe necessaria est, ex utroque ms. Ven. In vulgatis ἀποστολικὸν tantum. In marg. tamen edit. Rom. annotatur f. d. θρόνον. θρόνον, τὰ πρεσβεῖα τὸν Κωνσταντινουπόλεως ἔχειν, 1097 [Col. 0958D] Haec duo verba δεύτερον τεταγμένον haud quidem necessaria sunt; sed cum ea legerit interpres Latinus, ut apparet ex illis verbis, quae secunda est ordinata, ideo et nos posuimus, auctoritatem secuti amborum mss. Ven. In vulg., ἑλεῖν πεπεισμένοι. δεύτερον τεταγμένον· πεπεισμένοι, ὡς τῆς ἀποστολικῆς παρ` ὑμῖν κρατοῦσης ἀκτῖνος, καὶ ἐπὶ [Col. 0958D] Mss. Ven. ambo, τὴν Κωνσταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν. τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐκκλησίαν, συνήθως κηδόμενοι, πόλλακις ταύτην ἡπλώσατε, διὰ τὸ ἄφθονον ὑπάρχειν ὑμῖν τὴν τῶν οἶκείων ἀγαθῶν πρὸς τοὺς γνησίους μετάδοσιν. Ἅπερ τοίνυν ὡρίσαμεν πρὸς ἀναίρεσιν μὲν πάσης συγχύσεως. βεβαίωσιν δὲ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εὐταξίας, ταῦτα ὡς οἶκεῖά τε καὶ φίλα, καὶ πρὸς εὐκοσμίαν ἁρμόδια, περιπτύξασθαι καταξίωσον, ἀγιώτατε καὶ μακαριώτατε πάτερ. Οἱ γὰρ τὸν τόπον τῆς ὑμετέρας ἁγιότητος ἐπέχοντες ὁσιώτατοι ἐπίσκοποι Πασχασῖνος καὶ λουκήνσιος, καὶ ὁ σὺν αὐτοῖς θεοφιλέστατος πρεσβύτερος Βονιφάτιος, τοῖς οὕτω τυπωθεῖσι σφοδρῶς ἀντειπεῖν ἐπειράθησαν, πάντως ἀπὸ τῆς ὑμετέρας ἄρξασθαι καὶ τοῦτο τὸ καλὸν προνοίας βουλόμενοι, ἵνα καθάπερ τῆς πίστεως, οὕτω καὶ τῆς εὐταξίας ὑμῖν λογισθῇ τὸ κατόρθωμα. Ἡμεῖς γὰρ θεραπεύοντες τούς τε εὐσεβεστάτους καὶ φιλοχρίστους βασιλέας ἐπὶ τούτῳ ἡδομένους, τήν τε λαμπρὰν σύγκλητον, καὶ πᾶσαν, ὡς εἶπεῖν, τὴν βασιλεύασαν, εὔκαιρον [Col. 0958D] Mss. Ven. ambo, ἐνομίσαμεν εἴναι τὴν, etc. Haud spernenda lectio, quam et interpretem Latinum agnovisse non obscure conjici potest ex ejus versione, quae hic habet, opportunum credidimus esse. ἐνομίσαμεν τὴν ἐπ` αὐτῇ [Col. 0958D] Ita legendum ex mss. Ven. ambobus et Latina versione. In marg. quoque edit. Rom. annotatur, παρὰ. Lat. In vulg., περί τῆς, etc. παρὰ τῆς οἶκουμένης συνόδου βεβαίωσιν τῆς τιμῆς· καὶ ὡς ἐκ τῆς σῆς ὁσιὸτητος ταύτην ἐναρχθεῖσαν, δι` ὧν ἀεὶ θάλπειν ἐσπούδακας, θαῤῥήσαντες ἐκυρώσαμεν, εἶδότες ὡς πᾶν παρὰ τῶν τέκνων γινόμενον κατόρθωμα εἶς τοὺς οἶκειουμένους πατέρας ἀνατρέχει· παρακαλοῦμεν τοίνυν, τίμησον καὶ ταῖς σαῖς ψήφοις τὴν κρίσιν, καὶ ὥσπερ ἡμεῖς τῇ κεφαλῇ τὴν ἐν τοῖς καλοῖς συμφωνίαν `099 εἶσενηνόχαμεν, οὕτω καὶ ἡ κορυφὴ τοῖς παισὶν ἀναπληρώσοι τὸ πρέπον. Οὕτω γὰρ καὶ βασιλεῖς εὐσεβεῖς θεραπευθήσονται, οἱ τὴν τῆς σῆς ὁσιότητος, ὡς νόμον, βεβαιώσαντες κρίσιν, καὶ ὁ Κωνσταντινουπόλεως θρόνος τὴν ἀμοιβὴν ἀποδέξεται, πᾶσαν ἀεἶ σπουδὴν πρὸς τὴν τῆς εὐσεβείας ὑμῖν ἐκπληρώσας ὑπόθεσιν, καὶ τῷ ζήλῳ συνάπας ἑαυτὸν ὑμῖν πρὸς ὁμόνοιαν. Ἵνα δὲ γνῶτε, ὡς οὐδὲν πρὸς χάρν ἢ πρὸς ἀπέχθειαν πεποιήκαμεν, ἀλλ` ὡς θείῳ κυβερνώμενοι νεύματι. πᾶσαν ὑμῖν τῶν πεπραγμένων τὴν δύναμιν ἐγνωρίσαμεν εἶς σύστασιν ἡμε [Col. 0960A] τέραν [Col. 0960D] Sic ambo mss. Ven., astipulante Latino interprete, qui vertit, eorum quae a nobis gesta sunt. In vulg., καὶ τῶν πεπραγμένων tantum. καὶ τῶν παρ` ἡμῶν πεπραγμένων βεβαίωσίν τε καὶ συγκατάθεσιν.
[Col. 0959B] Sancta et magna et universalis synodus, quae secundum Dei gratiam, et sanctionem piissimorum et Dei amatorum principum collecta est in Chalcedone metropoli Bithyniae provinciae, sanctissimo ac beatissimo LEONI.
Repletum est gaudio os nostrum et lingua nostra exsultatione (Ps. CXXV, 2) , quod hanc ut propriam nobis gratiam prophetiam aptavit, quibus pietatis confirmatum est votum. Quid enim fide ad laetitiam superius? Quid dominica agnitione ad exsultationem clarius, quam ipse desuper nobis Salvator ad salutem tradidit dicens: Ambulantes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia [Col. 0959D] Vat. 1322, quae demandavi. quaecumque mandavi vobis. Quam ipse tamquam auream [Col. 0959C] catenulam praecepto imponentis deductam in nos conservasti, vocis beati Petri omnibus interpres existens, et illius fidei omnibus beatitudinem attrahens. Unde et nos tamquam principi tibi hujus boni ad utilitatem usi, veritatis filiis Ecclesiae sortem ostendimus, non per singulos singuli tamquam in secreto doctrinam facientes, sed communi spiritu, uno consensu et concordia fidei confessionem cognoscentes. Et fuimus in communi exsultatione spiritalibus tamquam imperialibus coenis, epulationibus in cibis quas per tuas litteras Christus epulantibus apparavit. Et coelestem Sponsum inter nos cernere [Col. 0959D] Editi, videbamur. Correximus ex laudato codice. videbamus epulantem. Si enim ubi sunt duo aut tres congregati in nomine ipsius, ibi ait se esse in medio eorum (Matth. XVIII, 20) ; quantam circa [Col. 0959D] quingentos viginti sacerdotes familiaritatem [Col. 0959D] Idem codex, monstrabat. monstrabit, qui et patriae et labori circa eum scientiam confessionis praeposuerunt, quibus ut tamquam caput membris praepositus eras per eos qui tuam continent vicem, rectum consilium demonstrans? Principes [Col. 0960A] autem fideles ad ornatum praesidebant, sicut Zorobabel. 1101 [Col. 0959D] Ita cum editis habet etiam idem Vat., non vero, [Col. 0960D] ut in margine Baluzii, et Deum Jesum Ecclesiae Jesum (I Esdr. III, 2) , quemadmodum Hierusalem, aedificationem dogmatum renovare festinantes.
Et erat adversarius tamquam bestia [Col. 0960B] foris a septis, secum fremens, neminem habens quem capiat, nisi se ipsum ei ad praedam Alexandrinae urbis factus olim praesul objiceret; qui dum multa prius mala fecisset, secundis priora celavit. Beatum enim illum et in sanctis connumerandum Constantinopolitanae urbis pastorem Flavianum apostolicam praeferentem fidem, et Dei amatorem episcopum Eusebium contra omnem canonum disciplinam deposuit, et impietate condemnatum Eutychen tyrannicis decretis suis restituit, et a vestra sanctitate, utpote ab immerito gratia, ablatam reddidit dignitatem; et ut omnino ferox singularis incumbens vineae, quam bonam invenit plantationem evertit (Ps. LXXIX, 14) , infructuosam autem et [Col. 0960D] Vat., abjectam. derelictam introduxit, et pastoralem habentes sapientiam [Col. 0960C] amputavit, lupos autem [Col. 0960D] Cod. Reginae, manifestos. manifestatos ovibus introduxit. Super haec omnia etiam contra eum qui custodiam vineae a Salvatore susceperat, furorem suum extendit (dicimus autem de sanctitate vestra), et excommunicationem contra eum qui corpus Ecclesiae [Col. 0960D] Sic ex Vat. Edit. Concil., adunire, forte typographi errore. adunare festinavit, cogitavit. Et cum oportuisset eum pro his poenitere, et debuisset lacrymis postulare misericordiam, tamquam pro honestis laetabatur, epistolam quidem vestrae sanctitatis aspernens, omnibus autem veritatis dogmatibus resistens.
Et oportuerat quidem eum mox in hac in qua se ipsum ordinavit parte relinquere. Quoniam autem Salvatoris disciplinam profitemur, qui omnes homines salvos esse vult et venire ad cognitionem veritatis (I Tim. II, 4) , hanc opere in eo firmare misericordiam [Col. 0960D] festinavimus, et in judicium fraterne [Col. 0960D] Cod. Reginae, convocabamus. convocavimus, non tamquam resecare tentantes, sed satisfactionis ei locum ad med cinam praebentes; et orabamus superiorem eum [Col. 0960D] Idem codex, insistere. existere variis incusationibus quae adversus ipsum scriptae sunt, quatenus [Col. 0961A] [Col. 0961D] Sic etiam Vat., non clare, ut in marg. Baluzius ex eodem codice notavit. clari cum celebritate conventum dimittentes, in nihilo a Satana laederemur. Iste autem [Col. 0961D] Ita Vat. Baluzius, scriptum. inscriptum in se ipso conscientiae habens testem [Col. 0961D] Baluzius, recusationem. recusatione judicii, accusationibus consensit, et legitimas circa eum tres factas vocationes repudiavit. Ideo ergo quam ipse contra suas culpas protulit sententiam, hanc, ut possibile erat, mediocriter firmavimus, pastorali lupum pelle [Col. 0961D] Cod. Vat., denudantes. nudantes, quo pridem habitu convincebatur indutus. Huc usque nobis constabat tristitia, 1102 et statim bonorum gratia resplenduit; et unum zizanium revellentes, totum mundum tritico puro cum [Col. 0961D] Idem cod., voluntate. voluptate replevimus; et tamquam evellendi et plantandi potestatem suscipientes, sectionem quidem usque ad unum coarctavimus, bonorum autem fertilitatem diligenter plantavimus. [Col. 0961B] Deus enim operabatur, et quae conventum thalami coronabat venerabilis Euphemia, quae sicut propriam confessionem fidei a nobis suscipiens definitionem, suo sponso per piissimum principem et amatricem Dei imperatricem obtulit, omnem quidem adversariorum perturbationem sepiens, veritatis autem ut [Col. 0961D] Idem codex, unicam. Ex eodem magis placuit confirmans, quam confortans, ut editi praeferebant. amicam confessionem confirmans, et manu et lingua omnium sententis assignans ad manifestationem. Haec sunt quae tecum praesenti spiritu, et ut fratribus favere scienti, qui nobis in tuorum pene comparuit sapientia, operati sumus.
Innotescimus autem quod et alia quaedam de ordine rerum et regularum ecclesiasticarum constantiae causa statuimus, scientes et vestram sanctitatem, si agnoverit, probaturam haec et confirmaturam. [Col. 0961C] Qui enim ante multa tempora mos fuit, quem tenuit Constantinopolitana sancta Dei Ecclesia ad ordinandos metropolitanos Asianae et Ponticae et Thracicae dioecesis, et nunc per synodicam firmavimus sententiam, non tantum sedi Constantinopolitanae aliquid praestantes, quantum metropolitanis quietem providentes: propterea quia plurimis saepe morientibus episcopis, exoriuntur tumultus, dum sine regimine fuerint et [Col. 0961D] Vat., cleri. clerici et populi qui in eis sunt, et ordinem ecclesiasticum confundant, quod vestram sanctitatem non latet, praesertim causa Ephesiorum, qui vobis saepe molestiam ingesserunt. Firmavimus autem et centum quinquaginta sanctorum Patrum qui in Constantinopolim congregati sunt, canonem temporibus divae memoriae magni [Col. 0962A] Theodosii, qui pronuntiat post vestram sanctissimam et apostolicam sedem primatum Constantinopolim habere loci secundi; scientes quia radium apostolicae vestrae sedis nimis [Col. 0961D] Melior haec lectio Vat. Editi, potestatem. potentem in Constantinopolitanam Ecclesiam more solito protegentes saepius [Col. 0961D] Vat., extendentes. extendistis, dum sine invidia consueti estis bona vestra familiaribus mutuari. Quae igitur statuimus ad amputandam omnem confusionem, ad confirmandam autem ecclesiasticam disciplinam, haec ut propria et amica et ad ornatum apta complecti dignare, sanctissime et beatissime pater. Qui enim locum vestrae sanctitatis continent sanctissimi episcopi 1103 Paschasinus et Lucensius, et qui cum eis est reverentissimus presbyter Bonifacius, his ita constitutis vehementer resistere tentaverunt, procul dubio a [Col. 0962B] vestra providentia inchoari et hoc bonum volentes; ut quemadmodum fidei, sic et ordinis vobis imputetur restitutio. Nos autem satisfacientes piissimis et amatoribus Christi principibus, qui pro hac causa gaudent, et clarissimo senatui, et toti, sicut est dicendum, regiae urbi, congruum esse putavimus honorem ejus ab universali synodo confirmari, et tamquam ex tua initium sumpserit sanctitate, per hos quos fovere semper festinasti, confidenter firmavimus, scientes quia omne bonum quod a filiis fit, ad proprios recurrit parentes. Rogamus igitur, honora et tuis sententiis nostrum judicium; et quemadmodum nos consensum in bonis capiti contulimus, sic et caput filiis quod decet adimpleat. Sic enim et piissimi principes curabuntur, qui tuae sanctitatis sicut [Col. 0962C] legem affirmaverunt judicium, et Constantinopolitana sedes vicissitudinem suscipiet, quae vobis semper omne studium ad causam pietatis exhibuit, et zelo se ipsam conjunxit vobis ad concordiam. Ut autem sciatis quia nihil gratiae causa aut offensionis efficimus, sed nutu divino [Col. 0961D] Baluzius, gubernanti. Melius ex Vat., gubernati. gubernati, omnem vobis gestorum [Col. 0961D] Editi omittunt vim, quam vocem ex Vat. supplevimus. Hunc locum ex hac versione recitat Vigilius papa in Constituto tom. V Concilior. edit. Venetae, pag. 1355, hac lectione, quae aliam emendationem suggessit: Omnem vobis gestorum vim insinuare [Col. 0962D] curavimus ad consistentiam nostram, et eorum quae nobis acta sunt confirmationem et dispositionem. Editi, pro dispositionem, habebant depositionem. vim insinuavimus ad consistentiam nostram et ad eorum quae a nobis acta sunt confirmationem et dispositionem.
ET SUBSCRIPTIONES.
ANATOLIUS episcopus Constantinopolitanus. [Col. 0962D] Labbeus primas tres subscriptiones nactus in ms. olim Jolyano, nunc capituli Parisiensis, quae leguntur tom. IV Concilior. pag. 1781 edit. Venet., sic in omnibus edidit: Valere vos in Domino oro. Baluzius hanc solam primam subscriptionem similiter exhibuit; in duabus autem sequentibus. Valere me in Domino oro, et in margine ex Vat., ora. In caeteris, quas unus Vaticanus codex ad nos transmisit, ejusdem lectionem secutus vulgavit, Valere me ora. Nos Vaticanum in omnibus cohaerentem sequendum putavimus. Non diffitemur tamen probabilius scriptum fuisse, Valere vos in Domino oro. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
MAXIMUS episcopus magnae [Col. 0962D] Baluzius, urbis, ex ms. Parisiensi. civitatis Antiochiae. Valere me in Domino ora, sanctissime et beatissime pater.
[Col. 0963A] JUVENALIS episcopus Hierosolymitanus. Valere me in Domino ora, sanctissime et beatissime pater.
CYRIACUS episcopus Heracleae metropolis subscripsi [Col. 0963D] Ita codex Vat. Perperam in editis, pro Deo amantissimo episcopo Luciano. Is enim Cyriaci sui metropolitae vice hoc loco subscripsit, postea vero suo nomine. per Deo amantissimum episcopum Lucianum. Ut supra.
1104 DIOGENES episcopus metropolis Cyzici. Ut supra.
PHOTIUS episcopus Tyri metropolis. Ut supra.
FLORENTIUS episcopus Sardensium civitatis metropolis Lydiae. Valere me ora, [Col. 0963D] Vulgati, non autem codex, sanctissime et beatissime pater. Deo amantissime pater.
CONSTANTIUS episcopus metropolis Bostrae. Valere me ora, domine sanctissime et beatissime pater.
THEODORUS episcopus metropolis Damasci. Valere me ora in Domino, Deo amantissime pater.
[Col. 0963B] SELEUCUS gratia Dei episcopus metropolis Amasiae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
CONSTANTINUS misericordia Dei episcopus metropolitanus Meletenus. Valere me in Domino ora, reverentissime pater.
FRANCION episcopus metropolitanus Philippopolis. Valere me in Domino ora, amantissime pater.
PERGAMIUS episcopus Antiochiae Pisidorum metropolis. Valere in Domino ora, Deo amantissime pater.
LUCIANUS episcopus Byzae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
GREGORIUS episcopus Adrianopolis. Valere ora Deo amantissime pater.
[Col. 0963C] THEODORITUS episcopus Cyri. Valere me in Domino ora, domine, Deo amantissime pater.
MELETIUS episcopus Larissae, vices agens beatissimi episcopi domni Apamiae Syriae, subscripsi. Valere ora, sanctissime pater.
ACACIUS misericordia Dei episcopus civitatis [Col. 0963D] Ita codex. Baluzius, Ariathiae. Ex aliis autem ejusdem episcopi subscriptionibus, quae in concilio [Col. 0964D] Chalcedonensi leguntur, corrigendum esset, Ariarathiae. Arthiae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
JOANNES episcopus Germaniciae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
[Col. 0964D] Baluzius, Joseph; dein vero omittit et sanctissime. Codicem Vat. semper sequimur. JOSEPHUS episcopus Iliopolis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime et sanctissime pater.
CALOGERUS episcopus Claudiopolis. Valere me ora, Deo amantissime pater. Et subscripsi per Euphrosynum diaconem.
[Col. 0963D] HERACLIUS misericordia Dei episcopus Comanorum. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
1105 IBAS episcopus Edessenae metropolis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
SOPHRONIUS episcopus Constantinae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
[Col. 0964A] URANIUS episcopus Emissae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
EUSEBIUS episcopus Dorylaei. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
AETHERIUS episcopus Smyrnae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
ZENOBIUS episcopus. Ut supra.
THOMAS episcopus Theodosiopolis. Valere me in Domino, amantissime pater.
SABAS episcopus Palti. Valere me in Domino, [Col. 0964D] Baluzius inseruit ora. Deest in codice. Deo, amantissime pater. Subscribens per Patricium episcopum.
PATRICIUS episcopus Neocaesareae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
RINUS gratia Dei episcopus Junopolis. Valere me in [Col. 0964B] Domino ora, Deo amantissime pater.
EUDOXIUS episcopus poleos Chomatis. Valere me in Domino ora, sanctissime pater.
NICOLAUS misericordia Dei episcopus Acarasseorum. Valere me in Domino ora, amantissime pater.
[Col. 0964D] Legendum, Evoltius episcopus Zeugmatis, ut notavit Baluzius. EVODIUS episcopus Saumatis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
TRIPHON episcopus Ecclesiae Chii. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
PAULUS episcopus sanctissimae Dei Ecclesiae Philiomelei. Valere me in Domino ora, domine pater.
THEOCTISTUS episcopus Tyrai. Valere me in Domino ora, sanctissime pater.
OLYMPIUS episcopus Sozopolitanae sanctissimae Dei Ecclesiae. Valere me ora, Deo sanctissime pater.
[Col. 0964C] JOANNES humilis episcopus civitatis Barbileorum. Valere me ora, Deo amantissime pater.
VALERIUS episcopus civitatis Laodiciae Phinicae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
BASILIUS episcopus civitatis Nacholiae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
NOE episcopus civitatis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
URANIUS episcopus civitatis Ibororum. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
MANASSES episcopus Theodosiopolis magnae Armeniae. Valere me ora in Domino, Deo amantissime pater.
AURELIUS episcopus. Ora pro nobis, pater beatissime.
1106 RESTITUTIANUS episcopus. Ora pro nobis, [Col. 0964D] sancte ac venerabilis papa.
AMACIUS episcopus civitatis Sotorum. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
MELETIUS episcopus Larissae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
FONTEIANUS episcopus Sagalassi. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
[Col. 0965A] THEODORUS misericordia Dei episcopus Antifelli Lyciae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
MELIPHTONGUS misericordia Dei episcopus Heliopolis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
THALASSIUS episcopus civitatis Parii. Valere me in Domino, Deo amantissime pater.
ALEXANDER episcopus civitatis Seleuciae Pisidiae. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
MUSIANUS episcopus Limenorum. Valere me in Domino, Deo amantissime pater.
[Col. 0965C] Hanc subscriptionem a Baluzio omissam ex ms. supplevimus. Hic Florentius in aliis subscriptionibus Chalcedonensis dicitur episcopus Lesbitenedi. FLORENTIUS episcopus Lesbitereae h . . . . et litteris. Valere me ora Deo amantissime pater.
EPIPHANIUS episcopus civitatis Midai. Valere me ora, Deo amantissime pater.
[Col. 0965B] CYRUS episcopus civitatis Siniandi. Valere me in Domino ora, sanctissime pater.
PANCRATIUS episcopus [Col. 0965C] Cod. Vat., Libandi. Baluzius ex aliis subscriptionibus ejusdem episcopi emendavit. Lybiadis. Valere me in Domino ora, sanctissime pater.
POLYCHRONIUS episcopus Antipatridis. Valere me in Domino ora, Deo amantissime pater.
CYRIACUS episcopus civitatis Trognadorum subscripsi per presbyterum meum Chrysippum. Valere me in Domino ora, sanctissime pater.
EUNOMIUS episcopus Nicomediae metropolis. Valere me ora, sanctissime pater.
ANASTASIUS episcopus Nicaeae metropolis. Valere me ora, sanctissime pater.
SEBASTIANUS episcopus civitatis Berissae. Valere me in Domino, Deo amantissime pater.
JOVINUS episcopus sanctissimae Dei Ecclesiae Debeltorum. Valere me ora, amantissime pater.
Similiter et reliqui omnes episcopi subscripserunt.
Explicit relatio sanctae synodi Chalcedonensis ad papam Leonem.
I. Tarditatem suam in rescribendo excusant. —II. Omnes in Gallia Leonis epistolam ad Flavianum, ut fidei symbolum recipisse. —III. In ea fidelibus et infidelibus arcanum incarnationis mysterium retegi. —IV. Nuntiis ex Oriente allatis se a scribendo ad imperatorem abstinuisse. —V. Leonem pontificem a Deo datum esse Ecclesiae gratulantur.
Domino vere sancto, merito in Christo beatissimo, et apostolico honore venerando papae LEONI, [Col. 0965D] Vide not. 1 Quesn. RAVENNIUS, RUSTICUS, VENERIUS. [Col. 0965D] Que nellus, Constantinus. Praetulimus lectionem Rainaudi, quippe quam noster Vindebon. collect. 5 et alius Thuan. Quesn. approbant; cum praesertim eidem lectioni suffragetur cod. Ratisp. in responsione Leonis epist. 102. CONSTANTIANUS, MAXIMUS, [Col. 0965D] Duo mss. Thuan., Armaturus. Codd. collect. 11 et 24, Armatarus. Trecopith., Armatharius. Ratisp. in epist. 102, Armazorius. ARMENTARIUS, FLORUS, SABINUS, [Col. 0965D] Sic nostri codd ac praesertim collectionis 5 cum Sirmondo et editis ante Quesn. Epistola Leonis 102 [Col. 0966C] et subjectae subscriptiones concinunt, quae primo loco Valerianum exhibent, deinde Valerium. Apud Quesnellum diverso ordine, primo Valerius, deinde Valerianus legitur. VALERIANUS, CONSTANTIUS, [Col. 0966C] Quidam inferioris notae codices, Nestorius. Alii melius, Nectarius, ut in epist. 102. NECTARIUS, MAXIMUS, ASCLEPIUS, item MAXIMUS, URSUS, INGENUUS, JUSTUS, VALERIUS, SUPERVENTOR, CHRYSAPHIUS, FONTEIUS, PETRONIUS, IDATIUS, AETHERIUS, EULALIUS. [Col. 0966C] Ita Quesn. et nostri codd. collect. 5 et 21. In Vat. collect. 11, Eustasius. In alio Vat. collect. 24, Eustasius. Sirmondus, Eustachius. Vulgati Leonis, Eutychius, ad quos accedit Ratisp. in epist. 102. EUSTATHIUS, [Col. 0966B] FRATERNUS, VICTURUS, EUGENIUS, [Col. 0966C] Vulgati Leonis ante Quesn. cum Vat. collect. 11. et cum aliis quatuor codicibus epistolae 102, Hilarius. HILARUS, VERUS, AMANDUS, GERONTIUS, [Col. 0966D] Proculianus in codd. collect. 11 et 24. PROCULEIANUS, JULIANUS, HELLADIUS, ARMENTARIUS, HONORATUS, [Col. 0966D] Vulgati Leonis ante Quesn., Hypartius, Sirmondus in margine, Epatius. Cod. Ratisp. in epist. 102, Apartius. Antiquus Thuaneus, Ebartius. EPARCHIUS. ANEMIUS, DYNAMIUS, MAXIMINUS, [Col. 0966D] Mss. collect. 11 et 24 ac Sirmondus in margine, Inzantius. YNANTIUS et PALLADIUS.
Perlata ad nos [Col. 0966D] Epistola 67, cui rescribunt. epistola beatitudinis vestrae, quam ad Orientem pro catholicae fidei assertione misistis, optassemus statim apostolatui vestro pro tam immenso 1108 munere gratiarum actionem referre; nisi nobis difficultatem, qua in unum celeriter non potuimus convenire, vel spatia, quibus a nobis [Col. 0966D] Ita pleraeque editiones cum nostro Vindebon. collect. 5. Caeteri codices cum Sirmondo disparati. Post pauca, pro aurarum, in ms. Vat. collect. 24, aquarum, quod quibusdam magis placebit. Vide not. 2 Quesn. dispalati sumus, longa terrarum, vel aurarum, quae in regionibus nostris praeter consuetudinem fuit, intemperies attulisset. Det ergo apostolatus vester nostrae veniam tarditati, quae non de otio aut dissimulatione, sed de certa necessitate descendit; [Col. 0966C] quaeque a nobis, etsi celeritatis gratiam abstulit, exsultandi tamen materiam auferre non potuit.
Exsultavimus itaque Christo propitio lectis beatitudinis vestrae litteris, et omni instructione patefacta, [Col. 0966D] Vide not. 3 Quesnelli. Paulo post nobiscum pro vobiscum in eodem Vat. collect. 24. omnes intra Gallias constitutos exsultare mox fecimus: dolentes pariter pro his vobiscum, qui [Col. 0967A] catholicae fidei lumine derelicto, errorum tenebras inciderunt. Quae apostolatus vestri scripta, [Col. 0967C] Codd. collect. 21 delent ita. Mox ascripsit pro ascribit est in Vat. collect. 24 nec non in editis ante Quesn. ita ut symbolum fidei, quisquis redemptionis sacramenta non negligit, tabulis cordis ascribit, et tenaci, quo ad confundendos haereticorum errores paratior sit, memoriae commendavit. Multi it que in ea gaudentes pariter et exsultantes, recognoverunt fidei suae sensum, et ita se semper ex traditione paterna tenuisse, ut vester apostolatus exposuit, jure laetantur. Nonnulli sollicitiores facti, beatitudinis vestrae admonitione percepta modis, omnibus se gratulantur instructos, datamque sibi occasionem gaudent, qua libere ac fiducialiter, suffragante etiam apostolicae sedis auctoritate, eloquantur, et asserat unusquisque quod credit.
Quis autem apostolatui vestro pro hoc tanto munere, [Col. 0967C] Idem codex et editi ante Quesn., quod non solum. quo non solum Gallias, sed totum mundum, velut quibusdam pretiosissimis gemmis ornavit, dignas aestimet gratias posse persolvi? Doctrinae post Deum vestrae debet [Col. 0967C] Vulgati inserunt quisque. Delevimus ex omnibus nostris codd. atque Sirmondo. fidelis, ut constanter teneat quod credebat; debet etiam infidelis, ut a perfidia sua, agnita veritate, discedat, 1109 et apostolicae institutionis luce perfusus, erroris sui tenebras derelinquat, magisque sequatur et credat, quod per os vestrum Dominus noster Jesus Christus de sacramento incarnationis suae docet, quam id teneat quod diabolus humanae salutis et veritatis inimicus [Col. 0967D] Tres codd. Quesn. et quinque nostri, stillat. instillat.
Optassemus etiam ad filium vestrum, gloriosissimum ac fidelissimum principem, super [Col. 0967C] eamdem causam litteras dare, quibus congratulantes fidei ipsius, humilitatis quoque nostrae sollicitudinem, qua vos in Christo sequimur, proderemus, nisi ad nos de Orientalibus partibus [Col. 0967D] Nuntium intelligunt de mutata rerum facie post Theodosii mortem, et de suscepta jam in toto Oriente Leonis epistola; ac propterea ad novum imperatorem scribere, uti vivente Theodosio Leo postulaverat ex annot. 7 (Col. 887, n. b ) in ep. 67, necessarium amplius non putarunt. Aliqui codices caarent voce, partibus. necessarium amplius non putarunt. Aliqui codices carent voce, partibus. nuntio perlato, fieri hoc minime necessarium putassemus. Meritis autem apostolatus vestri pius Dominus praestitit ut haeresim jam diu occulte nutritam [Col. 0967D] Antiquae editiones, nostris. vestris temporibus proderet. Ad laudem enim sollicitudinis vestrae pertinet quod malorum error latere non potuit; [Col. 0967D] Ita duo codices Quesn. et tres nostri melioris notae. Alii, Ad gloriosae fidei aedificationem, vel cumulum. ad gloriam fidei [Col. 0968A] redundat quod prava persuasio participes aut non invenit aut inventos amisit. [Col. 0967D] Vos itaque respiciat conservando apostolatum vestrum misericors Deus, et Ecclesiam, etc., in mss. collect. 21. Cod. Vindebon. collect. 5, Respiciat ita conservando, etc. Respiciat itaque, oramus, conservando apostolatum vestrum, misericors Dominus Ecclesiam suam toto orbe diffusam; vobis enim ita invigilantibus, et hi qui curam animae suae gerunt, sollicitiores in fide redduntur, et hi qui paulo desides sunt, tanto ad sollicitudinem accenduntur exemplo.
Quod nos ante oculos semper habentes, [Col. 0967D] Vindebon. collect. 5, non desinimus. non desinemus Domino ac Deo nostro gratias agere et pariter supplicare, gratulantes quod tantae sanctitatis, tantae fidei, tantaeque doctrinae apostolicae sedi, unde religionis nostrae, propitio Christo, fons et origo manavit, antistitem dederit; petentes etiam ut datum concessumque munus pontificii vestri, longissima ad [Col. 0968B] aedificationem Ecclesiarum suarum aetate custodiat. Nos autem etsi impares meritis, pari tamen fide, si quid (quod absit) contra Ecclesiam catholicam profana infestatione tentetur, parati sumus, confortante Domino, cum beatitudine vestra pro veritate fidei 1110 animas nostras ponere, et vitam hanc auctori salutis nostrae et largitori aeternitatis impendere. Et alia manu: Ora pro me, domine merito beatissime, et apostolico honore venerande papa.
[Col. 0967D] In antiquis editionibus et in codd. collect. 12, 21 et 24, tres priores subscriptiones tantummodo legebantur; [Col. 0968C] in mss. autem collect. 11 sola prima Rustici subscriptio. Integrae inveniuntur in mss. collectionis 5, et primum editae fuerunt a Sirmondo ex cod. Nicolai Fabri, qui in Thuaneam bibliothecam transivit. Mirum est omitti subscriptionem Ravennii, qui tamen primus in titulo inscribitur. At ad Ravennium [Col. 0968D] pertinere videntur illa, quae alia manu Rustici subscriptioni praemittuntur: Ora pro me, Domine. Hardumus vero hanc notationem subscriptionibus affixit. Subscriptiones integrae. ut sunt in ms. olim Thuaneo, nunc Colbertino, Ravennius episcopus Arelatensis, Venerius Narbonensis, Maximus Regiensis, etc. At Rusticus est Narbonensis. Venetius autem Massiliensis. Ante Maximum ponendus erat Constantianus. Praeterea nomina civitatum in editis non leguntur, licet hae subscriptiones a Sirmondo e codice olim Thuaneo sumptae fuerint. Ipsas ergo subscriptiones, ut in codice exprimebantur, Harduinus ea notatione non exhibuit. In codice quidem Vindebonensi collect. 5, quem Thuaneo plane similem deprehendimus, subscriptiones vulgatis similes sunt, nec Ravennii nomen ibidem legitur. RUSTICUS episcopus apostolatum vestrum in Domino venerans saluto, et ut digneris pro me orare, supplex rogo.
VENERIUS te dominum in Christo meum, reverendissime, saluto; et ut digneris pro me orare, supplex rogo.
[Col. 0968C] [Col. 0968D] Vulgati, Constantinus. Correximus ex Vindebon. Confer annot. 4 (Col. 965, n. g ) . CONSTANTIANUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
MAXIMUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
ARMENTARIUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
FLORUS episcopus beatitudinem vestram in Domino venerans saluto, et ut ores pro me plurimum quaeso.
SABINUS episcopus beatitudini vestrae me repraesento, et orationem apostolatus vestri nostri memorem quaeso.
[Col. 0969A] VALERIANUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
NECTARIUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
CONSTANTIUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
MAXIMUS episcopus apostolatum vestrum saluto.
Ego ASCLEPIUS episcopus apostolatum vestrum venerans in Domino plurimum saluto.
Ego MAXIMUS episcopus apostolatum vestrum saluto.
Ego URSUS episcopus beatitudinem vestram saluto.
INGENUUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
JUSTUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
[Col. 0969B] VALERIUS episcopus apostolatum vestrum saluto.
Ego SUPERVENTOR episcopus coronam vestram venerans saluto.
1111 VERUS episcopus apostolatum vestrum reverenter saluto.
HELLADIUS episcopus sanctitatem tuam in Domino saluto.
AETHERIUS episcopus sanctitatem tuam in Domino saluto.
EULALIUS episcopus sanctitatem tuam in Domino saluto.
ANEMIUS episcopus sanctitatem tuam in Domino saluto.
CHRYSAPHIUS episcopus sanctitatem tuam in Domino saluto.
[Col. 0969C] PETRONIUS episcopus sanctitatem vestram in Domino saluto, et ut pro me orare dignemini, quaeso.
Ego FONTEIUS episcopus apostolatum vestrum reverenter saluto, et rogo ut mei meminisse dignemini.
YDATIUS episcopus apostolatum vestrum in Domino saluto.
HILARUS episcopus apostolatum vestrum plurima in Christo veneratione saluto.
ICTURUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
EUGENIUS episcopus beatitudinem tuam saluto.
PALLADIUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
[Col. 0970A] Ego FRATERNUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
Ego AMANDUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
Ego GERONTIUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
Ego PROCULEIANUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
Ego DYNAMIUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
Ego JULIANUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
Ego ARMENTARIUS episcopus coronam vestram venerans saluto.
Ego HONORATUS episcopus coronam vestram [Col. 0970B] venerans saluto.
EPARCHIUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
Ego EUSTATHIUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
1112 Ego MAXIMUS episcopus apostolatum vestrum venerans saluto.
Ego YNANTIUS coronam vestram venerans saluto.
I. De fide apud Chalcedonem roborata et pace Ecclesiae restituta gratulatur. —II. Fidem juxta litteras S. Leonis a synodo esse expositam. —III. Petit ut sedi CP. secundus locus juxta statuta secundae et quartae synodi tribuatur. —IV. Per Lucianum et Basilium consensum ejus super eodem [Col. 0970C] negotio postulat.
Victores VALENTINIANUS et MARCIANUS, inclyti triumphatores, semper Augusti, sancto patri merito venerabili LEONI episcopo [Col. 0970D] In codice Barb. et apud Holstenium haec adduntur, quae synopsis vicem gerunt: Ut speraverit Ecclesia Constantinopolitana secundam sedem fieri debere, quod non est concessum. .
Divina humanaque scripta consentiunt Divinitatem in primis esse venerandam, et ibi omnipotentem Deum esse propitium, ubi colitur rite religio. Id ergo quod quaerebamus invenimus, et effectum vota nostra meruerunt. Invenit religionis fidem religiosus affectus; nec dubium est Deo auctore definitum quod de majestate quaerebatur. Explosa igitur contentione atque discordia quam livor fidei inimicus objecerat, Deum omnes una mente cognoscunt. Jam non incusamus [Col. 0970D] Voces, perfidos, nec sumus, quae Holstenio exciderunt, et sensui necessariae sunt, ex eodem codice supplevimus. perfidos, nec sumus ingrati.
[Col. 0971A] Religionis inimici praestiterunt nobis ut Deum studiosius quaereremus, 1113 manifestius inveniremus. Majus etenim lumen videtur, quod post tenebras fulserit; dulcior est sitientibus potus, fessis otium. Laetetur igitur sanctimonia tua victoria fidei, cujus laurea omnipotenti Christo referenda est, qui de perfidis egit triumphum. Atque ideo ipsi interesse sanctae synodo festinavimus, quamvis nos in aliis locis expeditiones et necessitates publicae detinerent.
Itaque omnia pro votis atque oratione religionis tuae, quae fidei conveniunt, auctore Deo sunt ordinata. Totius orbis, qui sub imperio nostro est, reverendissimis episcopis Chalcedonem convocatis, tractatu habito, post multa certamina vera fides obtinuit, et juxta litteras sanctitatis tuae universi [Col. 0971B] assenserunt expositioni prout veritas postulavit. Nec dubitamus hujus rei gratulationem nobis et sanctitati tuae esse communem, pariterque laetari quos pariter manifestum est optasse veritatem. Superest ut universis pro catholica fide et veritate compositis et pace Ecclesiis restituta, votis omnibus in perniciem hostium sanctitas tua divinam provocet majestatem; quod te et ante litteras nostras facere certissimum est.
Quoniam vero et hoc statutum est ut [Col. 0972A] ea quae centum quinquaginta sanctissimi episcopi sub [Col. 0971D] Vocem divo item adjecimus ex eodem codice et editione Holstenii. In Graeco autem textu habetur, sub divae memoriae Theodosio. divo Theodosio Majore de 1114 honore venerabilis Ecclesiae Constantinopolitanae statuerunt, et quae nunc a sancta synodo de eadem re statuta sunt, firma serventur: scilicet ut post sedem apostolicam Constantinopolitanae urbis antistes secundum obtineat locum; quoniam et eadem splendidissima civitas junior Roma nuncupatur: dignetur sanctitas tua etiam huic parti proprium adhibere consensum, quamvis reverentissimi episcopi, qui tuae religionis vicem agentes ad sanctam synodum convenerunt, contradixerint. Vehementer enim prohibebant de hac venerabili Ecclesia a synodo aliquid ordinari.
Speramus autem quod concordantibus toto orbe sacerdotibus, ea quae reipublicae Romanae [Col. 0972B] proderunt, divinus favor praestare dignabitur. Qua de re per Lucianum virum religiosum episcopum, et Basilium diaconum harum portitores omnia vere insinuari oportere censuimus. Et petimus ut ea quae sancta synodus statuit, etiam religio tua in perpetuum praecipiat observari. Et alia manu: Divinitas te servet per multos annos, sancte ac religiosissime Pater. Data decimo quinto kalendas Januarias, Constantinopoli, D. N. Marciano PP. Aug., et qui fuerit nominatus, consulibus.
[Col. 0971] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Victores VALENTINIANUS et MARCIANUS gloriosi, triumphatores Augusti, sanctissimo et vere venerabili patri archiepiscopo LEONI.
Divinae humanaeque litterae consentiunt Divinitatem in primis esse adorandam, ibique omnipotentem Deum esse propitium, ubi colitur recte fides. Hoc igitur quod quaerebamus invenimus et assecuti sumus nostris precibus. Invenit enim religionis fidem fidelis affectus, et nullum dubium est Dei auxilio esse definitum, quod de ipsius potentia quaerebatur. Expulsa enim omni contentione et discordia, quam invidus daemon fidei injecerat, Deum omnes una mente cognoscunt. Caeterum non accusamus infideles, quin et gratiam habemus religionis inimicis: praestiterunt enim nobis ut Deum studiosissime quaereremus manifesteque cognosceremus. Majus enim lumen esse videtur post tenebras apparens: dulcis est sitientibus potus, fessis otium. Laetetur [Col. 0973A] igitur sanctitas tua super victoria 1118 fidei, cujus corona omnipotenti Christo referenda; hic enim dedit contra infideles victoriam. Et ideo nos ipsi adesse sanctae synodo festinavimus, quamquam nos in aliis locis et expeditiones et publicae necessitates detinerent.
Ergo omnia secundum vota sanctitatis tuae, quae fidei consonant, definita sunt, totius orbis, qui sub nostro imperio est, piissimis episcopis Chalcedone convocatis, et deliberatione habita, post multas contentiones vera fides obtinuit, et juxta litteras sanctitatis tuae omnes assenserunt expositioni, sicut veritas postulavit; nihilque ambigimus hujus rei gratiam nobis et sanctitati tuae communem esse, et ex aequo laetari quos palam est aequali studio amare veritatem. [Col. 0973B] Superest ut omnibus juxta catholicam fidem et veritatem compositis, et pace Ecclesiis restituta, votis omnium in perniciem hostium sanctitas tua divinam provocet potentiam: quod te et ante nostras litteras facere in confesso est.
Quoniam vero et hoc constitutum est, ut ea quae a centum quinquaginta episcopis sub divae memoriae Majore Theodosio honoris gratia erga venerabilem Constantinopolitanam Ecclesiam statuta sunt, quaeque nunc a sancta synodo de eadem re sunt sancita, firma serventur, videlicet ut post apostolicam sedem Constantinopolitanus statim episcopus secundum habeat locum, 1120 quoniam splendidissima urbs junior Roma appellatur, dignetur sanctitas tua etiam huic parti assensum praehere; licet [Col. 0973C] reverendissimi episcopi, qui loco tuae in Deo charitatis ad sanctam synodum convenerunt, contradixerint: vehementissime enim prohibebant de eadem venerabili Ecclesia quidquam in synodo decerni. Speramus autem quod consentientibus totius orbis sacerdotibus, quae Romanis rebus utilia sunt, divina providentia praestare dignabitur. Quapropter per Lucianum Dei amantissimum episcopum et Basilium diaconum ut omnia vobis significarentur decrevimus, rogamusque ut quae a sancta synodo constituta sunt, etiam tua in Deum pietas in perpetuum observari praecipiat. Divina te providentia servet multis temporibus, sanctissime et Dei amantissime pater. Data ante diem decimum quintum kalend. Januar. Constantinopoli, consulatu domini nostri Marciani semper [Col. 0973D] Augusti, et ejus qui fuerit nuntiatus.
Νικηταὶ Οὐαλεντινιανὸς καὶ Μαρκιανὸς, ἔνδοξοι, τροπαιοῦχοι, αὔγουστοι, τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ ἀληθῶς σεπτῷ [Col. 0971D] Ita et ms. Vat. Sed, ut monuit etiam Arnoldus, pro πατριάρχῃ ἐπισκόπῳ legendum forte πατρὶ ἀρχιεπισκόπῳ. [Col. 0972D] Vide epist. ejusdem Marciani. 110. πατριάρχῃ ἐπισκόπῳ Λέοντι.
[Col. 0972C] Αἱ θεῖαι καὶ ἀνθρώπινοι γραφαὶ συμφωνοῦσι τὸ θεῖον ἐν πρώτοις εἶναι προσκυνητὸν, κᾁκεῖ τὸν παντοκράτορα Θεὸν εἶναι ἵλεω, ὅπου θρησκεύεται [Col. 0972D] Addidimus ὀρθῶς, quod aberat a vulg., auctoritate cod. Vat. Consonat et textus Latinus, qui habet rite. ὀρθῶς ἡ πίστις. Τούτου τοίνυν, ὅπερ [Col. 0972D] Ms. Vat., ζηλοῦμεν. Caeterum lege ἐζητοῦμεν. ζητοῦμεν, εὕρομεν καὶ ἐπιτύχομεν ἡμετέραις εὐχαῖς· εὗρε γὰρ τῆς θρησκείας τὴν πίστιν ἡ πιστὴ διάθεσις, καὶ οὐδὲν ἀμφίβολόν [Col. 0972D] Ita cod. Vat. In vulg. non satis bene, ἀμφίβολον ἐπὶ συνεργείᾳ, etc. ἐστι συνεργείᾳ τοῦ Θεοῦ τετυπῶσθαι, ὅπερ περὶ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως ἐζητεῖτο. Ἐκβεβλημένης τοίνυν πάσης φιλονεικίας καὶ διχονοίας, ἥν τινα ὁ βάσκανος δαίμων τῇ πίστει [Col. 0972D] Ms. Vat., ἐμβεβλήκει. Legendum forte ἐνεβεβλήκει. ἐβεβλήκει, τὸν Θεὸν πάντες [Col. 0972D] Supple ex textu Latino antiquo, et lege μιᾷ διανοίᾳ. διανοίᾳ γινώσκουσι. Λοιπὸν οὐ κατηγοροῦμεν τῶν ἀπίστων, ἀλλὰ καὶ χάριν ὁμολογοῦμεν τοῖς τῆς θρασκείας ἐχθροῖς· παρέσχον γὰρ ἡμῖν, ὅπως τὸν Θεὸν σπουδαιότατα ζητήσωμεν, φανερῶς τε ἐπέγνωμεν. Μεῖζον γὰρ φῶς εἶναι δοκεῖ τὸ μετὰ τὴν σκοτίαν φαῖνον· γλυκύς [Col. 0972D] Ita ms. Vat. atque ita in textu Latino. Abest ἐστὶ a vulgatis. ἐστι τοῖς διψῶσιν ὁ πότος, τοῖς κεκμηκόσιν ἡ ἀργία. Χαιρέτω τοίνυν ἡ σὴ ἁγιωσύνη ἐπὶ τῇ νίκῃ τῆς 1117 πίστεως [Col. 0973D] Ita etiam ms. Vat., sed legendum ἦς τινος. οὗτινος ὁ στέφανος τῷ παντοκράτορι χριστῷ ἀναθετέος· Οὗτος γὰρ δέδωκε [Col. 0973D] Ita legimus cum ms. Vat. Male in vulgatis, παρὰ τῶν ἀπίστων. κατὰ τῶν ἀπίστων νίκην· καὶ διὰ τοῦτο ἡμεῖς αὐτοὶ παραγενέσθαι τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ [Col. 0973D] Ita et ms. Vat., sed legendum ἡπείχθημεν : quod non admonuisse Arnoldum, neque post eum Quesnellum, miramur. ὑπείχθημεν, εἶ καὶ ὅτι ἡμᾶς ἐν ἄλλοις τόποις ἐκστρατεῖαι τε καὶ δημοσίαι χρεῖαι κατεῖχον. Τοιγαροῦν ἅπαντα κατ` εὐχὰς τῆς σῆς ἁγιωσύνης, αἵτινες τῇ πίστει συμφωνοῦσι, [Col. 0973D] Ita manifeste ms. Vat. Male in vulgatis, τετύπεθαι ; quamquam in margine annotatum fuerit: Leg., τετύπωται. τετύπωται. Παντὸς τοῦ κόσμου τοῦ ὄντος ὑπὸ τὴν ἡμετέραν βασιλείαν τῶν εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων ἐν τῇ χαλκηδονίων συγκληθέντων, καὶ σκέμματος γενομένου, μετὰ πολλὰς φιλονεικίας ἡ ἀληθὴς πίστις κατέσχε, καὶ κατὰ τὰ γράμματα τῆς σῆς ἀγιωσύνης πάντες συνῄνεσαν τῇ ἐκθέσει, καθὼς ἡ ἀλήθεια ἀπῄτησε· καὶ οὐδὲν ἀμφιβάλλομεν τούτου τοῦ [Col. 0973D] Ita perspicue cod. Vat. In vulg., γράμματος ; in margine annotatum fuit: Forte, πράγματος. πράγματος τὴν χάριν ἡμῖν καὶ τῇ σῇ ἁγιωσύνῃ κοινὴν εἶναι, καὶ ἐπ` ἴσης χαίρειν, οὕστινας φανερόν ἐστιν ὁμοίως [Col. 0974D] Ita et ms. Vat., sed legendum forte, ἐρᾶσθαι. εἶρῆσθαι τὴν ἀλήθειαν. Λείπει ὅπως πάντων [Col. 0974D] Supplemus κατὰ ex ms. Vat., quae praepositio male abest a vulgatis. κατὰ τὴν καθολικὴν πίστιν καὶ τὴν ἀλήθειαν συντεθέντων, καὶ εὶρήνης ταῖς ἐκκλησίαις ἀποδοθείσης, συμπάσαις εὐχαῖς εἶς ἀπώλειαν τῶν πολεμίων ἡ σὴ ἁγιωσύνη τὴν θείαν προσκαλέσηται δύναμιν· ὅπερ σὲ καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων [Col. 0974D] Supplendum hic ex veteri textu Latino, et legendum, ἡμετέρων γραμμάτων. ποιεῖν ὡμολόγηται. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῦτο τετύπωται, ὥστε τὰ παρὰ τῶν ρν` ἐπισκόπων ἐπὶ τοῦ τῆς θείας λέξεως [Col. 0974D] Veram hic tibi lectionem exhibet ms. Vaticanus. Corrupte in vulgatis, τοῦ ἀωτέρου ; cujus vocis e regione in margine annotatum fuit: Forte, προτέρου. τοῦ ἀνωτέρου θεοδοσίου τῆς τιμῆς ἕνεκα τῆς σεπτῆς ἐκκλησίας τῶν κωνσταντινουπολιτῶν τυπωθέντα, καὶ ἅτινα νῦν ὑπὸ τῆς ἁγίας συνόδου περὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος τετύπωται, βέβαια φυλαχθῆναι, δηλαδὴ, ἵνα μετὰ τὸν ἀποστολικὸν θράνον ὁ τῆς Κωνσταντινουπολιτῶν εὐθέως ἐπίσκοπος δεύτερον [Col. 0974D] In vulg., ἔχῃ. ἔχοι 1119 τόπον, ἐπειδὴ περιφανεστάτη πόλις νεωτέρα Ῥώμη προαγορεύεται [Col. 0974D] Forte, καταξιώσῃ. καταξιώσει ἡ σὴ ἁγιωσύνη καὶ τούτῳ τῷ μέρει συναινέσαι· εἶ καὶ οἱ εὐλαβέστατοι ἐπίσκοποι εἶς τόπον τῆς σῆς θεοφιλείας ἐν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ συνελθόντες ἀντεῖπον· σφοδρότατα γὰρ ἐκώλυον περὶ τῆς αὐτῆς σεπτῆς ἐκκλησίας τυπωθῆναί τι ἐν τῇ συνόδῳ. Ἐλπίζομεν δὲ ὡς συμφωνούντων τῶν τοῦ παντὸς κόσμου ἱερέων τὰ τοῖς ῥωμαϊκοῖς πράγμασι λυσιτελοῦντα ἡ θεία πρόνοια παρασχεῖν καταξιώσει. Διὸ δὴ διὰ λουκιανοῦ τοῦ θεοφιλεστάτου ἐπισκόπου, καὶ βασιλείου τοῦ διακόνου πάντα ὑμῖν γνωρισθῆναι ἐθεσπίσαμεν, καὶ αἶτοῦμεν τὰ παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου τυπωθέντα ἵνα καὶ ἡ σὴ εὐσέβεια εἶς τὸ διηνεκές παραφυλαχθῆναι προστάξῃ. Ἡ θεία σε πρόνοια φυλάττοι πολλοῖς χρόνοις ἁγιώτατε καὶ θεοφιλέστατε πάτερ· Ἐδόθη πρὸ δεκαπέντε καλανδῶν Ἰανουαρίων ἐν Κωνσταντινουπόλει ὑπατείας τοῦ δεσπότου ἡμῶν Μαρκιανοῦ τοῦ αἶωνίου αὐγούστου, καὶ τοῦ δηλωθησομένου.
I. Leonis zelus contra haereticos quos prostravit. De actis Chalcedone Romam allatis. —II. Legati Anatolii cum aliis actis Romam missi. De damnatione Dioscori. —III. De epistola Leonis recepta ab omnibus, et de definitione fidei edita in synodo Chalcedonensi. —IV. De aliis gestis Chalcedonensibus post definitionem fidei, primum quoad canones, dein quoad particulares causas ecclesiasticas. Tandem de privilegio Ecclesiae Constantinopolitanae. —V. Contradictio legatorum Leonis huic privilegio. Confirmatio ejus petitur.
[Col. 0975] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Vestrae sanctitatis zelus erga pietatem, et sollicitudo rectae fidei omnium salvatori Deo chara et grata, digna facta est omnium admiratione. Mos enim vobis est, qui ita magni estis, in recte factis assurgere, et probationem Christi Ecclesiarum in vestris laudibus ponere. Unde non despexit vestra sanctitas veram fidem profanis suffossam insultibus; sed exsecrans malos operarios, armis implacabilibus contra pravitatem vehementer illos prostravit. Quoniam igitur piissimi et Christo charissimi nostri imperatores, optimum pietatis zelum praeseferentes, omnem radicem amaram pullulantem rescindere solliciti, ne ab ipsa polluantur (cum ad hoc maxime ad regnum evecti sint, ut fidei Patrum, cum 1124 sub [Col. 0975C] Nimirum uti erat Dioscoro praedominante, cum Marcianus ad imperium evectus fuit. tyrannide [Col. 0975B] est, auxilium ferant) ex omni fere loco qui sub sole est sacerdotes colligi jusserunt, ut hi communi sententia confirmantes beatorum et venerabilium Patrum fidem, et consonam illis tuae sanctitatis epistolam, omnem innovationem dissipent peregrinorum sophismatum, quae pietatis sensum laedit. Et quoniam oportebat omnia [Col. 0975D] Observa necessitatem referendi ad apostolicam sedem; unde iterum paulo post, quae debent necessario ad vestram cognitionem venire. necessario ad notitiam tuae sanctitatis referri, quae consecuta sunt, mittentes hinc electos Dei amantissimum fratrem et coepiscopum nostrum Lucianum, et religiosissimum diaconum Basilium, scribimus etiam [Col. 0975D] Aliam igitur epistolam Anatolius ad Leonem scripserat, cum Lucentius et Bonifacius post concilium remigraverant: quae tamen esse potest ipsa epist. 98 totius concilii nomine ad Leonem missa, cui quidem Anatolius primo loco subscripsit, ut ex antiqua versione liquet. At paulo post hanc epist. 98 uti a concilio [Col. 0975D] scriptam allegat. Hinc porro colligitur eosdem Lucentium et Bonifacium ante hoc tempus discessisse cum actis et relatione ejusdem synodi, ac proinde paulo post kalendas Novembris, cum postrema concilii actio habita fuit. rursus ista significantes, quod jam quidem Dei amantissimus frater et coepiscopus noster [Col. 0976B] In Graeco quidem Λουκιανὸς Lucianus legitur. At cum ipsi jungatur presbyter Bonifacius, qui simul cum concilii gestis discesserat, palam est legendum esse [Col. 0976C] Lucentius, qui una cum Bonifacio apostolicae sedis legatione functus Romam repetiit. Idem confirmant evidentius sequentia, ubi post ipsos hic nominatos, qui chartas concilii detulerant, aliae chartae etiam per nostros mittendae dicuntur. Hinc enim colligitur ipsos fuisse Occidentales distinctos a nostris; nostri autem intelliguntur Lucianus atque Basilius Constantinopoli Romam directi, qui pariter in antecedenti epistola a Marciano memorantur. In ipsis ergo Occidentalibus non solus Bonifacius intelligendus est, sed etiam Lucentius. Neque moveat quod Paschasinus omittatur, qui tamen primus inter legatos Romanae sedis exstitit. Nam sicut S. Leo Paschasinum ad concilium misit non ex Urbe, ut Bonifacium, sed ex Sicilia, ut indicatur epist. 89, 91, et praecipue 94, ita Anatolius idcirco fortassis memorat solummodo Lucentium et Bonifacium, quod hi tantum Romam profecturi essent, Paschasinus autem in Siciliam reversurus demigraverit. Quis porro fuerit Marcianus diaconus, qui cum his legatis Occidentalibus discessit, inopia monumentorum [Col. 0976D] ignoramus. Lucentius simul cum piissimo presbytero vestro Bonifacio [Col. 0977A] et Marciano religiosissimo diacono, patentibus chartis quae continent ea quae in oecumenica synodo gesta sunt, acceptis ex hac urbe discessit.
Quoniam vero post ipsos par erat ut [Col. 0977C] Hae chartae quaedam a nobis specialiter acta continere traduntur. Sub finem vero epistolae ad Leonem missa dicitur definitio pro sede Constantinopolitana, quae cum post absolutam actionem dici 31 Octobris, absentibus legatis, lucubrata fuerit gesta in eamdem rem iisdem absentibus specialiter acta, suae scilicet [Col. 0977D] sedis favore indicari videntur. reliquae chartae, quae debent necessario ad vestram cognitionem venire, etiam per nostros homines mitterentur, eo quod specialiter quaedam a nobis acta sunt, ea de causa 1126 eligentes virum pietate et intelligentia et simplicitate in fide abundantissima praeditum memoratum religiosissimum episcopum cum supradicto diacono ad vestram magnam Romam legavimus, ut cum alia quidem per litteras, alia vero per se ipsos manifesta fecerint, convenienti vobisque digno responso, ad nos cum gaudio revertantur, celebrantes cum omnibus dilectionem et benignitatem, qua uti consuevit paternae vestrae sollicitudo beatitudinis erga sedem hujus urbis regiae. Quo pacto vero [Col. 0977B] sancta et universalis synodus scrutata diligenter exortam tempestatem contra communem pacem invenerit auctorem, Dioscorum dico, qui Alexandrinorum fuit olim episcopus, et sacerdotio excidit, ea quae a sancto et oecumenico concilio distincte [Col. 0977D] Intelligitur relatio synodi ad Leonem, quam superius dedimus epist. 98. scripta fuerunt, significant. Oportebat enim, oportebat tolli de medio improbum, qui et replevit totum orbem tempestatibus et procellis. Verum his quidem optime constitutis etiam vestram sanctitatem confidimus esse [Col. 0977D] Nota assensum Romanorum pontificum actis concilii requisitum, et omnino liberum. assensuram propter innatum vestrum odium contra pravitatem.
Quoniam vero post judicium de illo [Col. 0977D] Adverte necessitatem conveniendi cum fide Romani pontificis ab Anatolio assertam. Fidei autem nomine intelligit epistolam 28, ad Flavianum, cujus quidem lectio in concilio praemissa fuit definitioni fidei. Cumque nonnulli episcopi minus recte assecuti Leonis mentem, aliquot difficultates in ea recipienda proposuissent, hinc in concilio actum fuit ut [Col. 0978C] difficultates ejusmodi dissolverentur, sicque in rectum vestrae fidei sensum omnium conveniret intelligentia. Adverte praeterea haec gesta fuisse post judicium de illo, id est de Dioscoro. opus erat (quem in finem diligentissime pius imperator sanctam synodum congregavit) ut in rectae vestrae fidei sensum omnium conveniret intelligentia, [Col. 0977C] cum oratione et lacrymis, astante nobis in spiritu et cooperante per isthinc missos Deo charissimos viros tua sanctitate, habentes protectricem sanctissimam et speciosissimam Euphemiam martyrem, salutari [Col. 0978C] Nimirum disjiciendis difficultatibus et persuadendis episcopis, qui epistolam ad Flavianum minus intelligentes, [Col. 0978D] ineunte concilio actione secunda, apud Anatolium convenere, ut tractatu habito omnem dubitationem exuerent, quod feliciter evenit, quemadmodum traditur actione quarta, pag. 1382 et 1383 tom IV Concil. huic operi nos ipsos omnes reliquis depositis curis dedidimus; et cum tempus postularet ut 1128 omnes congregati sanctissimi episcopi [Col. 0978D] Post concordiam omnium in recipienda epistola S. Leonis, de concordi definitione edenda actum fuit actione quinta. concordem definitionem ederent ad explicationem, et clariorem intelligentiam confessionis in Dominum nostrum Jesum Christum; Dominus Deus inventus, et non quaerentibus apparens, apparens autem etiam non interrogantibus [Col. 0979A] eum, etsi [Col. 0979C] Novae scilicet definitioni fidei oppositiones exortae fuerunt, quae eadem actione quinta indicantur. quidam ab initio contentiose obstare conati sunt, ostendit tamen suam veritatem, et disposuit, ut [Col. 0979C] Vide actionem sextam. unanime et contradictionis expers ab omnibus publicaretur scriptum, quod tum confirmaret constantium animos, tum invitaret ad viam veritatis omnes qui a veritate declinabant. Et quidem cum subscripsissemus unanimi consensu hujusmodi libello, qui conveneramus in consessu universalis nostrae synodi in confessione ejusdem sanctissimae et victricis martyris Euphemiae, cumque cum piissimi et Christi amantissimi imperatoris nostri Marciani, et piissimae perque omnia fidelissimae imperatricis et Augustae filiae nostrae Pulcheriae oratione et gaudio atque hilaritate scriptam ad confirmandam eam quae Patrum nostrorum fuit fidei definitionem juxta vestram [Col. 0979B] illam sacram epistolam 1130 [Col. 0979C] Respicitur actio sexta Chalcedonensis, in qua tamen non omnes circumstantiae hic propositae leguntur. Ex his autem explicatur recteque intelligitur perobscurus locus epistolae 98 ejusdem concilii ad Leonem, ubi traditur sancta Euphemia tamquam propriam confessionem fidei definitionem suscipiens a nobis, suo sponso per piissimum imperatorem et amicam Christi Augustam obtulisse. Quid autem id fuerit, praesens epistola manifestat. Hinc etiam apertius refelluntur illa commenta, quae nonnulli posteriores Graeci induxerunt, de quibus vide Baronium ad an. 451, num. 118 et 119. Hinc pariter cognoscimus ipsam Pulcheriam Augustam una cum Marciano interfuisse actioni sextae, quod negaverant Baluzius tom. IV Concil. pag. 1470, not. 11, in eamdem actionem, Pagius ad an. 451, num. 31, et Tillemontius in Leone art. 119, et nota 51. Verum est, Pulcheriae nomen nec [Col. 0979D] legi in actis Graecis hujus actionis, quae ad nos pervenerunt, nec in integra eorumdem actorum versione Latina. At non idcirco negandum est huic actioni adfuisse Pulcheriam, quam Anatolius praesentem tam explorate testatur, quamque item praesentem ipsa Chalcedonensis relatio cum Anatolii textu cohaerens, recitatis verbis significat. In originalibus quidem concilii gestis Pulcheriae nomen fuisse insertum, nihil dubitandum est. Antequam enim integra concilii gesta Latine redderentur (quod serius aliquanto factum credimus, nimirum circa Hormisdae tempora, uti contra Quesnellum statuetur in observationibus ad notam 3 ejusdem in epist. 86, nobis 113), Latine statim ab initio versa fuere quaedam praecipua concilii capita, quae eodem loco recensebimus. Hinc in mss. codd. antiquissimarum collectionum Latinarum pauca capita hujus concilii leguntur interpretationis [Col. 0980C] omnino diversae ab interpretatione omnium actorum ejusdem synodi. Harum collectionum antiquitas, ipsaque interpretationis minus accuratae ruditas primam horum capitum versionem ipso Leone vivente ex allatis gestis Graecis lucubratam insinuant. In mss. autem collectionis Quesnellianae, quam quintam appellare solemus, nec non in antiquissimo cod. Vat. 1322, ubi initium actionis sextae ex Graeco redditum legitur, Pulcheriae nomen occurrit, nec non in alia perantiqua versione, quae collectionibus Hispanicae et Isidorianae inserta fuit, ut videre est tom. IV Concil. p. 2051. Igitur Graeca illa exemplaria, quibus primi ac vetustiores interpretes usi sunt, praeferebant Pulcheriae nomen; ac proinde falsitatis accusari nequit cum Sirmondo auctor Breviculi historiae Eutychianistarum (quem esse Gelasium probabiliter ostendemus in observationibus ad Quesnelli notas in epist. 28), cum de synodo Nicaeae primum indicta, ac dein Chalcedonem translata scripsit: In qua et ipse (imperator) et Pulcheria resedit. Hinc etiam in dubium vocari nequit [Col. 0980D] num Pulcheriae sit epistola ad Strategum consularem Bithyniae, quae ante gesta Chalcedonensia ipsius nomine in omnibus et Graecis et Latinis mss. inscribitur, eo quod se praesentem concilio futuram spondet. Immo ex hoc quoque testimonio ejus praesentia in synodo haud incredibilis comprobatur. Difficultas ex indictione synodi, quae in ea epistola Pulcheriae tribuitur, satis solvitur ex annot. 5 (Col. 942, n. p) in ep. 95. supra sanctum altare posuissemus, ipsam eorum pietati tradidimus, sic eam ut acciperent, cum ipsi rogavissent: qui accipientes gloriam dederunt nobiscum Christo Domino, qui expulit quidem obscuritatem pravae opinionis, et illustravit summa consensione verbum veritatis. Et quae quidem ad ecclesiasticam pacem concordiamque sacerdotum in fide pura spectant, per gratiam Salvatoris hoc pacto contigerunt.
Quoniam vero etiam de aliis rebus oportebat nos considerare, ut tanta synodus omnia videretur agere sine ulla omissione, quae correctionis indigent, atque approbationis tum [Col. 0980D] Animadvertendus est hic ordo. Post definitionem fidei editam act. 6, primum canones 27 constituti fuerunt; dein de causis ecclesiasticis actum fuit, nimirum de Maximo Antiocheno, et Juvenali Hierosolymitano, de Theodoreto, de Iba, etc. Hinc canones collocandi sunt actione septima, non autem, ut in editis, act. 15. Plura de hoc disseremus tom. II, annot. 18 in dissert. 1 Quesnelli ad annum 451. in canonicis, tum in ecclesiasticis capitibus, cura adhibita est et ab iis [Col. 0981A] qui omnia moderantur, et a magnificentissimis gloriosissimisque judicibus et illustri et glorioso senatu et clero universo et populo, ut afficeretur aliquo honoris additamento sanctissima sedes hujus regiae urbis Constantinopolis per consensum hujus sanctae synodi circa canonem centum quinquaginta sanctorum Patrum, qui congregati fuerant sub magno Theodosio piae recordationis, qui fuit Constantinopolis imperator, praesidente tunc [Col. 0981D] Hos scilicet quinque episcopos veluti praecipuos Constantinopolitani concilii Patres distincte nominat. Photius in libro de Synodis ejusdem concilii praesides vocat Timotheum Alexandrinum, Meletium Antiochenum, Cyrillum Hierosolymitanum, et Nectarium CP., quem tamen primum locum habuisse affirmat. At Meletius ante Nectarii ordinationem obierat; unde huic concilio una cum Nectario nec interesse nec praeesse potuit. Cum vero in antiquis catalogis Latinis e Graeco provenientibus episcoporum, qui interfuerunt eidem concilio, nomina describantur, et in his Meletius et Nectarius cum caeteris nominentur, Anatolium et Photium simili catalogo Graeco usos credimus, in quo nimirum duorum conciliorum CP. ejusdem anni 381 nomina antiquissimis temporibus permixta fuerint, in quorum primo Meletius, non autem Nectarius, in secundo vero, de quo hic sermo est, Nectarius recens ordinatus, non autem Meletius, qui jam obierat, adfuit atque praesedit. Quod si cum [Col. 0982D] Tillemontio in S. Gregorii Nazianzeni Vita credamus unum concilium CP. eo anno habitum fuisse, quod in aliquot menses productum fuerit, ita ut initio Meletius, hoc autem mortuo Nectarius ibidem ordinatus praefuerit, proprius ac strictius Anatolii et Photii testimonia intelligentur. Nectario quidem Constantinopoli, Timotheo vero Alexandriae, et Meletio Antiochiae, Helladio 1132 Caesareae Cappadociae, Cyrillo Hierosolymis, et reliquis. Et hanc rem aggressi sumus confidentes merito vestrae beatitudini fore ut proprium reputet honorem sedis Constantinopolitanae, quippe jamdiu apostolicus vester thronus [Col. 0981B] sollicitudinem erga ipsam et concordiam habet, ipsique per omnia proprium, quibus rebus indigebat, auxilium elargitus est abundanter. Etenim cum nullum sit dubium quin gaudeat omnino vestra beatitudo, quod quae ab ipsis celebratur congregatio, praestantiorem habuerit honorem, [Col. 0982D] Perspicuitatis gratia supple nominativum synodus Chalcedonensis. prompto animo progressa est ad confirmandum quidem ipsum canonem centum quinquaginta sanctorum Patrum statuentium, ut Constantinopolitanus episcopus habeat honorem et primum locum post Romanam sanctissimam sedem, eo quod etiam Constantinopolis sit nova Roma, definivitque etiam ut ordinationes ipse faceret metropolitarum Ponticae, et Asianae, et Thracicae dioecesis; [Col. 0982D] In ms. quidem Graeco deest τῶν ἐπισκόπων, episcopis: sed ex ipso canone Chalcedone edito act. 16, ad quem haec referuntur, hoc nomen ab amanuensi perperam omissum necessario supplevimus. Constantinopolitano enim episcopo ibidem concessae fuerunt ordinationes metropolitarum trium dioeceseon Ponti, Asiae et Thraciae; ordinationes vero episcoporum earumdem dioeceseon, quas CP. episcopi, per sexaginta vel septuaginta annos sibi vindicaverant, eisdem ademptae propriis metropolitis restitutae fuere. episcopis, qui sub ipsorum ditione sunt, a propriis metropolitis ordinationem accipientibus, ut in hoc [Col. 0981C] potius auferantur throno Constantinopolitano ordinationes complurium episcoporum, quas per sexaginta et septuaginta annos facere consueverat.
Ita vero cum omnes res bene essent progressae, atque in laetitiam desiissent, piissimi protinus episcopi Paschasinus et Lucentius et reverendissimus presbyter Bonifacius, saepe quidem de hac ipsa re a nobis edocti, et ignorantes intentionem vestrae sanctitatis, quam habetis erga Constantinopolis sanctissimam Ecclesiam, postquam signavit sancta synodus, et subscriptione confirmavit hujusmodi definitionem, rejiciunt synodum, turbant et confusione implent 1134 consessum, pro nihilo [Col. 0983A] hanc sedem habentes, et facientes omnia quae injuriam afferunt tum mihi, tum Constantinopolis sanctissimae Ecclesiae. Constituta sunt etiam haec nutu piissimorum nostrorum imperatorum, astantibus et magnificentissimis gloriosissimisque judicibus concilio, et pronuntiantibus definitionem sanctae synodi esse firmam, obnixeque et ipsis contendentibus et cupientibus ea quae ad honorem sedis spectant, ut diximus, quorum ex multis pauca vobis nota fecimus, ne videamur [Col. 0983D] Ad legatos pontificis haec referuntur, sicut et sequentia, ipsos honore et munerum reverentia dignati simus. ipsos quidem gravare, aures vero vestras obtundere. Nos enim et ante et post ipsorum adventum, quae ad vestram gloriam et honorem debitum pertinent, curavisse in omnibus, et Deus est testis, et ipsa facta manifestant, quomodo scilicet et ipsos honore et munerum reverentia [Col. 0983B] dignati simus: et honoris gratia, quo vos prosequimur, ejusmodi etiam decretum ad vestram sanctitatem sancta synodus retulit, et nos [Col. 0983D] Concinunt quae idem Anatolius ad Leonem deinceps scripsit epist. 132, cap. 4: Cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata. ut approbationem a vobis confirmationemque consequamur; obsecramusque ut hoc etiam per vos, o sanctissimi, efficiatur. Nam sedes Constantinopolis habet patrem thronum apostolicum vestrum, praecipuo atque excellenti modo se ipsam vobiscum conjungens, ut ex vestra de ipsa sollicitudine, omnes quidem intelligant, vos jamdiu ipsius commodis sincere consulentes, etiam nunc eamdem curam habere de illa. Et sicut utilia ecclesiastico statui omnia quae consecuta sunt, et rite gesta in sanctissima et universali synodo rata habere [Col. 0983D] In Graeco quidem legitur καταξιώσατε, dignemini. At syntaxis et sensus legendum ostendit καταξιώσετε, dignabimini: de approbatione enim et confirmatione [Col. 0984D] actorum a Leone praestanda agitur. dignabimini, ipsam quoque definitionem supradictam de sede Constantinopolitana [Col. 0983C] curavimus mittendam ad vestram sanctitatem, ut cognoscere possit quemadmodum vestris 1136 precibus ex divina sapientia omnia fuerunt peracta; vehementerque obtestamur ut congruam responsionem recipiat unaquaeque propositio, docente vos omnia Dei amantissimo episcopo Luciano, qui et ipse praesens sancto concilio, et summa cum prudentia pro virili parte allaborans nostro studio erga fidem, electus est a nobis, ut bene ac feliciter nostri obsequii erga vos vices susciperet, cum sit vir perfectus, atque piissimis et Christi amantissimis nostris imperatoribus jamdudum amicus, quem vestra bonitate gaudentem, laetum ad nos mittere dignemini. Totam fraternitatem cum vestra beatitudine in Christo et ego, et qui mecum sunt plurimum salutamus. Incolumis in Domino, et pro nobis orans, doneris nobis, Deo charissime et beatissime Pater.
1121 Τῷ ἁγιωτάτῳ, καὶ μακαριωτάτῳ πατρὶ, καὶ συλλειτουργῷ ἀρχιεπισκόπῳ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης Λέοντι Ἀνατόλιος ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Τῆς μὲν ὑμετέρας ἁγιωσύνης ὁ περὶ τὴν εὐσέβειαν ζῆλος, καὶ ἡ περὶ τῆς ὀρθῆς πίστεως τῶν πάντων σωτῆρι Θεῷ φίλη τε καὶ ἀρέσκουσα φροντὶς ἀξία παντὸς γέγονε θαύματος. Ἔθος γὰρ [Col. 0976D] Forte, τοῖς οὕτω μεγάλοις. ὑμῖν τοὺς οὕτω μεγάλους εὐδοκιμεῖν, καὶ δοκίμιον τῶν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησιῶν τὰς αὐτῶν ποιεῖσθαι σπουδάς. Ὅθεν οὐ παριεῖδεν ἡ ὑμῶν ὁσιότης τὴν ἀληθῆ πίστιν βεβήλαις ὑπορυττομένην ὁρμαῖς, ἀλλὰ βδελλυξαμένη τοὺς κακοὺς ἐργάτας, τῷ ὅπλῳ τῆς μισοπονηρίας εὐτόνως τούτους [Col. 0976D] Forte, κατέστρωσεν. κατέτρωσεν. Ἐπεὶ τοίνυν καὶ οἱ εὐσεβέστατοι, καὶ φιλόχριστοι ἡμῶν βασιλεῖς ἄριστοι τῆς εὐσεβείας ὑπάρχοντες ζηλωταὶ, πᾶσαν ῥίζαν πικρίας ἀναφύουσαν φροντίσαντες ἐκτεμεῖν, ἵνα μὴ διὰ αὐτῆς μιανθῶσι (διὰ τοῦτο πλέον εἶς βασιλείαν προαχθέντες· 1123 ὅπως τυραννουμένῃ τῇ πίστει τῶν πατέρων ἀμύνωσιν) ἐκ πάσης σχεδὸν τῆς ὑφ` ἡλίῳ τοὺς Θεῷ ἱερουργοὺς ἐθέσπισαν συναχθῆναι, ἵνα οὗτοι κοινῇ κρίσει βεβαιώσαντες τὴν μακαρίων καὶ ἀοιδήμων πατέρων πίστιν, καὶ τὴν σύμφονον ταύτῃ τῆς σῆς ἁγιότητος ἐπιστολὴν, πᾶσαν καινοτομίαν τῶν ἐπεισάκτων σοφισμάτων τῆς εὐσεβείας τὸ φρόνημα καταβλάπτουσαν ἀποσκεδάκωσι, καὶ ἔδει ἅπαντα εἶς γνῶσιν τῆς σῆς ἁγιότητος ἀνενεχθῆναι τὰ παρακολουθήσαντα ἀναγκαίως· ἀποστέλλοντες αὐτόθι, κατ` ἐπιλογὴν τὸν θεοφιλέστατον ἀδελφὸν, καὶ συνεπίσκοπον ἡμῶν [Col. 0976D] Leg., Λουκίντιον. Λουκιανὸν, τόν τε εὐλαβέστατον διάκονον βασίλειον γράφομεν καὶ αὖθις, ταῦτα δηλοῦντες, ὡς ἤδη μὲν ὁ θεοφιλέστατος ἀδελφὸς καὶ συνεπίσκοπος ἡμῶν Λουκιανός· ἅμα τῷ θεοσεβεστάτῳ πρεσβυτέρῳ [Col. 0976D] Leg., ὑμῶν. ἡμῶν Βονιφατίῳ σὺν Μαρκιανῷ τῷ εὐλαβεστάτῳ διακόνῳ φανεροὺς χάρτας περιέχοντας τὰ ἐν τῇ ἁγίᾳ, καὶ οἶκουμενικῇ συνόδῳ πεπραγμένα λαβὼν ταύτης τῆς βασιλευούσης ἐξεδήμησε πόλεως.
Ἐπειδὴ δὲ μετ` ἐκείνους πρέπον ἦν τοὺς ὑπολελειμμένους καὶ εἶς γνῶσιν ἡμῶν ἀναγκαίως ἐλθεῖν ὀφείλοντας χάρτας, καὶ δι` ἡμετέρων ἀνδρῶν ἀποσταλῆναι· διὰ τὸ ἶδικῶς ἡμῖν πεπρᾶχθαί τινα, τούτου χάριν ἐπιλεξάμενοι ἄνδρα εὐσεβείᾳ τε, 1125 καὶ συνέσει, καὶ τῇ περὶ τὴν πίστιν ἀκεραιότητι πλουτοῦντα τὸν μνημονευθέντα θεοσεβέστατον ἐπίσκοπον, ἅμα τῷ προειρημένῳ διακόνῳ εἶς τὴν ὑμετέραν μεγίστην Ῥώμην ἐξαπεστείλαμεν ἵνα τὰ μὲν διὰ τῶν χαρτῶν, τὰ δὲ δι` ἑαυτῶν σαφῆ ποιήσαντες ἀποκρίσεως προσφόρῳ τε, καὶ ὑμῖν πρεπούσης χαίροντες πρὸς ἡμᾶς ἐπανέλθωσιν, ἀνυμνοῦντες μετὰ πάντων τὴν ἀγάπην, καὶ τὴν φιλοφροσύνην τὴν συνήθη περὶ τὸν τῆς βασιλεύουσης ταύτης πόλεως θρόνον, τῇ πατρικῇ κηδεμονίᾳ τῆς ὑμετέρας μακαριότητος ὅπως μὲν γὰρ ἡ ἁγία, καὶ οἶκουμενικὴ σύνοδος ἐρευνήσασα τὴν γεγενημένην ζάλην κατὰ τῆς κοινῆς εἶρήνης εὗρε τὸν αἴτιον, Διόσκορόν φημι, τὸν τῆς Ἀλεξανδρέων γεγονότα πρώην ἐπίσκοπον, καὶ ἀπέτεμε τῆς ἱερωσύνης, τὰ παρὰ τῆς ἁγίας καὶ οἶκουμενικῆς συνόδου λεπτομερέστερον γραφέντα δηλοῖ. Ἔδει γὰρ, ἔδει ἐξαρθῆναι τὸν πονηρὸν ἐκ μέσου, τὸν καὶ πᾶσαν τὴν οἶκουμένην χειμῶνος καὶ ζάλης ἐμπλήσαντα. Ἀλλ` ἐπὶ μὲν τούτοις καλῶς δόξασι, καὶ τὴν ὑμετέραν ἁγιότητα πεπείσμεθα [Col. 0978D] Leg., συντίθεσθαι. τίθεσθαι διὰ τὴν ἔμφυτον μισοπονηρίαν ὑμῶν· ἐπειδὴ δὲ μετὰ τὸν ἐπ` ἐκείνῳ τύπον ἐχρῆν (διὸ μάλιστα σπουδαίως ὁ εὐσεβὴς βασιλεὺς τὴν ἁγίαν σύνοδον ἤθροισεν), ἐπὶ τὸν τῆς ὀρθῆς [Col. 0978D] Leg., ὑμῶν. ἡμῶνπίστεως λόγον [Col. 0978D] Leg., πάντων. πάντως συνελθεῖν τὴν διάνοιαν, μετὰ προσευχῆς, καὶ δακρύων συμπαρούσης ἡμῖν τῳ πνεύμμτι, καὶ συμπραττούσης διὰ τῶν αὐτόθεν ἀποσταλέντων θεοφιλεστάτων ἀνδρῶν τῆς σῆς ὁσιότητος· ἔχοντες ὑπερασπίζουσαν τὴν ἁγιωτάτην, καὶ καλλίστην Εὐφημίαν τὴν μάρτυρα τῳ σωτηρίῳ τούτῳ ἑαυτοὺς ἅπαντες μετὰ πάσης σχολῆς δεδώκαμεν πράγματι, καὶ 1127 ἀπαιτοῦντος τοῦ καιροῦ πάντας τοὺς συνειλεγμένους ἁγιωτάτους ἐπισκόπους σύμφωνον ὅρον ἐξενεγκεῖν· πρὸς σαφήνειαν, καὶ τρανοτάτην κατάληψιν τῆς εἶς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμολογίας ὁ Δεσπότης Θεὸς εὑρισκόμενος, καὶ τοῖς μὴ ζητοῦσιν ἐμφανιζόμενος· ἐμφανιζόμενος δὲ καὶ τοῖς μὴ ἐπερωτῶσιν αὐτὸν. Εἶ καί τινες τὴν ἀρχὴν διαφιλονεικεῖν ἐπεχείρησαν, ἀνέδειξεν ὅμως τὴν ἑαυτοῦ ἀλήθειαν, καὶ ᾠκονόμησε σύμφωνον, καὶ [Col. 0980D] Leg., ἀναντίλεκτον. ἀντίλεκτον ἐκφωνηθῆναι παρὰ πάντων ἔγγραφον· στηρίζζντα μὲν τῶν βεβαίων τὰς ψυχὰς, προσκαλούμενον δὲ πάντας εἶς τὴν ὁδὸν τῆς ἀληθείας τοὺς ἀπὸ τῆς ἀληθείας ἐκκλίνοντας καὶ δὴ ὑποσημηνάμενος συμφώνως τῃ τοιούτῷ χάρτῳ παραγενόμενοι εἶς τὸ συνέδριον τῆς οἶκουμενικῆς ἡμῶν συνόδου ἐν τῷ μαρτυρίῳ τῆς αὐτῆς ἁγιωτάτης καὶ καλλινίκου μάρτυρος Εὐφημίας· τοῦ τε εὐσεβεστάτου, καὶ φιλοχρίστου βασιλέως ἡμῶν Μαρκιανοῦ, καὶ τῆς εὐσεβεστάτης κατὰ πάντα πιστοτὰτης βασιλίδος, καὶ αὐγούστης τῆς θυγατρὸς ἡμῶν Πυλχερίας μετά προσευχῆς, χαρᾶς τε καὶ εὐφροσύνης, τὸν ἐπὶ τῇ βεβαιώσει τῆς τῶν πατέρων ἡμῶν ἔγγραφον πίστεως ὅρον κατὰ τὴν ὑμετέραν ἐκείνην ἱερὰν ἐπιστολὴν, ἐπιτεθεικότες 1129 τῷ ἁγίῳ θυσιαστηρίῳ προσδεδώκαμεν τῇ αὐτῶν εὺσεβείᾳ· οὕτως αὐτὸν δέξασθαι τούτων ἀπαιτησάντων οἵπερ δεξάμενοι ἐδόξασεν σὺν ἡμῖν τὸν δεσπότην Χριστὸν τὸν ἀπελάσαντα μὲν πάντα ζόφον κακοδοξίας· τρανώσαντα δὲ ὁμογνωμόνως τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, καὶ τὸ μὲν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἶρήνης, καὶ τῆς περὶ τὴν εὐαγῆ πίστιν ὁμονοίας τῶν ἱερέων τῇ χάριτι τοῦ σωτῆρος οὕτω συνέδραμεν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ ἑτέρων ὑποθέσεων ἐχρῆν ἡμᾶς διασκοπῆσαι ἵνα ἡ τοσαύτη σύνοδος πάντα δόξῃ πραττειν ἀπαραλείπτως τὰ δεόμενα διορθώσεως τε καὶ βεβαιώσεως, ἔν τε κανονικοῖς, καὶ ἐν ἑτέροις ἐκκλησιαστικοῖς κεφαλαίοις, ἐγένετο φροντὶς τοῖς τε κρατοῦσι τῶν ὅλων, καὶ τοῖς μεγαλοπρεπεστάτοις, καὶ ἐνδοξοτάτοις ἔρχουσι, τῇ τε λαμπρῷ καὶ ἐνδόξῳ συγκλήτῳ, τῷ τε κλήρῳ παντὶ, καὶ λαῷ αἴσθησιν λαβεῖν προσθήκης τινὸς εἶς τιμὴν, τὸν κατὰ τὴν βασιλεύουσαν ταύτην Κωνσταντίνου ἀγιότατον θρόνον, διὰ τῆς συναινέσεως τῆς ἁγίας ταύτης συνόδου τῆς περὶ τὸν κανόνα τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα ἁγίων πατέρων οἵπερ ἐτύγχανον συνειλεγμένοι ἐπὶ τοῦ τῆς εὐσεβοῦς μνήμης μεγάλου Θεοδοσίου τοῦ γενομένου βασιλέως ἐν Κωνσταντινουπόλει· ἡγουμἑνων τότε Νεκταρίου μὲν Κωνσταντινουπόλεως, Τιμοθέου δὲ Ἀλεξανδρείας, καὶ Μελετίου Ἀντιοχείας, Ἐλαδίου Καισαρείας, 1131 καὶ Καππαδοκίας, Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, καὶ τῶν λοιπῶν. Καὶ πρὸς τὴν τοιαύτην πρᾶξιν ὡρμήσαμεν θαῤῥοῦντες εἶκότως τῇ ὑμετέρᾳ μακαριότητι, ὡς οἶκειώσεται τὴν τιμὴν τοῦ Κωνσταντινουπόλεως θρόνου, οἷα δὴ ἄνωθεν τοῦ ἀποστολικοῦ ὑμῶν θρόνου ἔχοντος τὴν περὶ αὐτὸν κηδεμονίαν καὶ ὁμόνοιαν, κατὰ πάντα τε τῆς οἶκείας, ἐφ` οἷς ἐδεῖτο, ῥοπῆς, αὐτῷ μεταδεδωκότος ἀφθόνως. Καὶ γὰρ ἀμφιβολίας οὐκ οὔσης, ὡς ἥδεται πάντως ἡ ὑμετέρα μακαριότης, ἐφ` οἷς ἡ συγκροτουμένη παρ` αὐτῶν Ἐκκλησία ἐπιδοξοτέραν ἔσχηκε τὴν τιμὴν, προθύμῳ γνώμῃ ῆλθεν εἶς τὸ βεβαιῶσαι μὲν τὸν αὐτὸν κανόνα τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα ἁγίων πατέρων τῶν διατυπούντων τὸν Κωνσταταντινουπόλεως ἐπίσκοπον ἔχειν τὴν τιμὴν, καὶ τὰ πρεσβεῖα μετὰ τὸν Ῥώμης ἁγιώτατον θρόνον, διὰ τὸ καὶ τὴν Κωνσταντινουπόλιν νέαν εἶναι Ῥώμην ὥρισέ τε καὶ τὰς χειροτονίας τῶν μητροπολιτῶν ποιεῖσθαι τῆς Ποντικῆς, καὶ τῆς Ἀσιανῆς, καὶ τῆς Ορᾳκικῆς διοικήσεως, τῶν ἐπισκόπων τῶν ὑπ` αὐτοὺς τελούντων ὑπὸ τῶν ἶδίων μητροπολιτῶν χειροτονουμένων, ὡς ἐν τούτῳ ἀφαιρεῖσθαι μᾶλλον τοῦ θρόνου Κωνσταντινουπόλεως χειροτονίας πλείστων ἐπισκόπων, ὥσπερ ἀπὸ ἑξήκοντα, καὶ ἑβδομήκοντα ἐνιαυτῶν ἐτύγχανεν ἐπιτελῶν. Οὕτω τε πάντων καλῶς προβάντων, καὶ εἶς εὐφροσύνην ληξάντων, οἱ εὐσεβέστατοι αὐτόθεν ἐπίσκοποι Πασχασῖνος, καὶ Λουκίνσιος, καὶ εὐλαβέστατος πρεσβύτερος Βονιφάτιος πολλάκις μὲν περὶ τούτου αὐτοῦ παρ` ἡμῶν διδαχθέντες· ἀγνοοῦντες δὲ τὸν σκοπὸν τῆς ὑμετέρας ἁγιωσύνης, ὃν ἔχετε περὶ τἥν Κωνσταντινουπόλεως ἁγιωτάτην Ἐκκλησίαν μετὰ τὸ τυπῶσαι τἥν ἁγίαν σύνοδον, καὶ δι` ὑπογραφῆς βεβαιῶσαι τὸν τοιοῦτον ὅρον, ἀνασοβοῦσι μὲν τὴν σύνοδον, ταράττουσι δὲ καὶ συγχύσεως 1133 πληροῦσι τὸ συνέδριον, τὸν θρόνον τοῦτον ἐξουθενοῦντες, καὶ πάντα ποιοῦντες ὅσα ὕβρεως αἴτια, ἐμοί τε, καὶ τῇ Κωνσταντινουπόλεως ἁγιωτάτῃ Ἐκκλησίᾳ. Καθίστατο καὶ ταῦτα νεύματι τῶν εὐσεβεστάτων ἡμῶν βασιλέων παραγενομένων, καὶ τῶν μεγαλοπρεπεστάτων καὶ ἐνδοξοτάτων ἀρχόντων τῷ συνεδρίῳ, καὶ ἀποφηναμένων τὸν παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου ὅρον βέβαιον εἶναι, καὶ προσφιλοτιμησαμένων καὶ αὐτῶν τὰ εἶς τιμὴν, καθάπερ εἶρήκαμεν, τοῦ θρόνου συντείνοντα, ἅπερ ἐκ πολλῶν ὀλίγα ὑμῖν ἐγνωρίσαμεν, ἵνα μὴ δόξωμεν αὐτοὺς μὲν βαρεῖν, ταῖς δέ ἀκοαῖς ταῖς ὑμετέραις παρενοχλεῖν. Ἡμεῖς γὰρ ὅοτι καὶ πρὸ τῆς αὐτῶν παρουσίας, τὰ εἱς δόξαν ὑμετέραν καὶ τιμὴν τὴν ὀφειλομένην ἐν πᾶσι διεπραξάμεθα, καὶ μετὰ τὴν αὐτῶν παρουσίαν, Θεός τε μάρτυς, καὶ αὐτὰ πεπραγμένα δηλοῖ. Ὅπως γε καὶ αὐτοὺς τιμῆς τε, καὶ δορυφορίας ἠξιώσαμεν αἶδοῖ, καὶ τιμῇ τῇ περὶ ὑμᾶς, καὶ τὸν τοιοῦτον τύπον ἐπὶ τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα ἡ ἁγία σύνοδος ἀνήνεγκε καὶ ἡμεῖς, ἐφ` ᾧ τε παρ` ὑμῶν τυχεῖν συναινέσεως, καὶ βεβαιότητος, παρακαλοῦμέν τε, καὶ τοῦτο παρ` ὑμῶν γενέσθαι, ἁγιώτατοι. Ὁ γὰρ θρόνος Κωνσταντινουπόλεως ἔχει πατέρα τὸν ἀποστολικὸν θρόνον ὑμῶν κατεξαίρετον ἑαυτὸν συνάψας [Col. 0984D] Leg., ὑμῖν. ἡμῖν, ἵνα καὶ διὰ τῆς ὑμῶν περὶ αὐτὸν φροντίδος ἅπαντες μὲν πεισθεῖεν, ὅτι γνησίως ἄνωθεν προνοησάμενοι, καὶ νῦν τὴν αὐτὴν ἔχοντες διαμένετε περὶ αὐτὸν φροντίδα, καὶ ὡς λυσιτελοῦντα δὲ τῇ ἐκκλησιαστικῇ καταστάσει [Col. 0984D] Leg., καταξιώσετε, vel κατηξιώσατε. καταξιώσατε ἅπαντα κυρῶσαι τὰ παρακολουθήσαντα ἐγγράφως ἐν τῇ ἁγιωτάτῃ καὶ οἶκουμενίκῃ συνόδῳ, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν προειρημένων περὶτοῦ θρόνου τῆς Κωσταντινουπόλεως ὅρον ἐσπουδάσαμεν ἀποστεῖλαι πρὸς τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνη· ἵνα ἔχῃ τε εἶδέναι, ὡς εὐχαῖς ταῖς ὑμετέραις 1135 θεοσόφως ἅπαντα ᾠκονόμηται, καὶ παρακαλοῦμεν πρόσφορον ἀπόκρισιν δέξασθαι ἑκάστην ὑπόθεσιν διδάσκοντος ὑμᾶς ἅπαντα τοῦ θεοφιλεστάτου ἐπισκόπου Λουκιανοῦ, ὃς καὶ αὐτὸς παρὼν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ, καὶ ἐμφρόνως τὰ δυνατὰ εἶσενεγκὼν τῷ περὶ τῆς πίστεως ἡμῶν ἀγῶνι ἐπελέγη παρ` ἡμῶν ὑπηρετήσασθαι τῇ πρὸς ὑμᾶς ἐπ` ἀγαθοῖς διακονίᾳ ἀνὴρ τέλειος ὑπάρχων, τοῖς τε εὐσεβεστάτοις, καὶ φιλοχρίστοις ἡμῶν βασιλεῦσιν ἄνωθεν φίλος ὅνπερ ἀπολαύσαντα τῆς ὑμετέρας ἀγαθότητος χαίροντα πρὸς ἡμᾶς ἐκπέμψαι καταξιώσατε. Πᾶσαν τὴν σὺν τῇ ὑμετέρᾳ μακαριότητι ἐν Χριστῷ ἀδελφότητα ἐγώ τε, καὶ οἱ σὺν ἐμοὶ πλεῖστα προσαγορεύομεν. Ἐρρωμένος ἐν Ἐυρίῳ, καὶ ὑπερευχόμενος ἡμῶν, χαρισθείης ἡμῖν, θεοφιλέστατε καὶ μακαριώτατε Πάτερ.
I. Se Gallorum episcoporum epistolam coelesti doctrina plenam accepisse nuntiat. —II. De synodo aecumenica. Humanis de fide ratiociniis locum esse non debere. —III. Nestorii et Eutychetis [Col. 0984D] aogmata pariter esse fugienda. —IV. Synodum et epistolae Leonis consensisse, et Dioscorum proscripsisse. —V. De his omnibus gratias Deo esse agendas; pro legatorum reditu orandum; victoriam fidei Hispanis per Gallos esse nuntiandam.
LEO Romanae urbis episcopus, RAVENNIO, RUSTICO, VENERIO, [Col. 0984D] Ita cod. Ratisp. ut in epist. 99. Al., Constantino. CONSTANTIANO, MAXIMO, [Col. 0984D] Idem codex, Armazorio. ARMENTARIO, [Col. 0985A] FLORO, [Col. 0985C] Nostri codd., Savino. SABINO, [Col. 0985C] Sic omnes nostri codd. et dein, Valerio. Vide annot. 6 (Col. 965, i ) in epist. 99. Alias prius Valerio, ac dein Valeriano. VALERIANO, CONSTANTIO, MAXIMO, ASCLEPIO, NECTARIO, MAXIMO, URSO, INGENUO, JUSTO, VALERIO, SUPERVENTORI, CHRYSAPHIO, FONTEIO, PETRONIO, YDATIO, AETHERIO, EULALIO, [Col. 0985C] Cod. Ratisp., Eutychio. Vat. collect. 12 et 24, cum alio Vat. 541, Euticio. Mox ex cod. Ratisp. emendavimus Victuro, quod concinit cum lectione epist. 99. Vulgati, Venturo. EUSTATIO, FRATERNO, VICTURO, EUGENIO, [Col. 0985C] Iidem codd., Hilario. HILARO, VERO, AMANDO, GERONTIO, PROCULEIANO, JULIANO, HELLADIO, ARMENTARIO, HONORATO, [Col. 0985C] Ms. Ratisp., Aparcio. Vat. collect. 12, Epartio. Vat. 541, Epatrio. EPARCHIO, ANEMIO, DYNAMIO, MAXIMINO, YNANTIO et PALLADIO, episcopis per Gallias constitutis.
Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Sed cum multa obstacula inopinatam vobis intulerint tarditatem, quamlibet seras et diu exspectatas epistolas per 1137 fratrem et coepiscopum [Col. 0985B] nostrum Ingenuum gratanter accepimus, easque cum gaudio recensentes probavimus, sicut confidebamus, eruditione Spiritus sancti coelestem in vobis vigere doctrinam, quam in Orientalibus Ecclesiis versutia hostis antiqui, per eos [Col. 0985C] Editi cum mss. collect. 24, quos sequaces, suos [Col. 0985D] reperit, falsitasque fatigare conata est. Vat. collect. 12 et alius 541 omittunt conjunctionem que. Correximus ex Ratisp. quos sequaces suae reperit falsitatis, fatigare conata est; cum catholica fides, quae nulla sui est parte mutabilis, per ipsas adversantium exercitationes et validior semper efficiatur et clarior, operante hoc gratia Dei, ut si qui forte ad haec subtilia inimici jacula declinanda minus erant instructi minusque solliciti, perceptis veritatis armis, fierent contra impiorum mendacia fortiores. Quod ergo, sicut causa poscebat, fiduciam nostram, quam de vobis habemus in Domino, fideliter atque obedienter auxistis, multa exsultatione gaudemus.
Et merito nos cognoscimus fratribus et coepiscopis nostris Orientalibus intimasse quod secundum evangelicam apostolicamque traditionem de Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, una esset omnium nostrum et indiscreta confessio; neque ullis [Col. 0985D] Sic melius ex eodem Ratisp. quam in Vulgatis aliisque codicibus, eorum disputationibus detineri. haereticorum disputationibus obtineri ut aliter aliquid de summi et salutiferi sacramenti veritate sapiamus, quam ex praedicatione sanctorum Patrum, [Col. 0986A] et ex auctoritate incommutabilis Symboli didicimus ac docemus, damnatis ab universali Ecclesia, et nunc Eutyche, et antea Nestorio. Quorum si quis non ferendis impietatibus inhaerere delegerit, ipse se a corpore Christianae unitatis [Col. 0985D] Ita idem codex. Editi ante Quesn. cum mss. collect. 12 et 24, abscidit. Quesnellus, abscindit. Cod. Grim. collect. 18, ipse a corpore Christianae unitatis abscedet. abscindet. Non enim ultra jam cuiquam excusationis refugium [Col. 0985D] Ita Quesnellus. Editi Leonis cum Vat. collect. 12 et 541, de ignorantia et inscitia. Vulgati Concil. cum mss. collect. 24, de ignorantia et inscientia. Ratisp., de ignorantiae inscientia. de ignorantiae inscitia vel de intelligentiae difficultate conceditur; cum [Col. 0985D] Sic cum Griman. noster Ratisp. Sirmondus, haec [Col. 0986C] ipsa. Editi Leonis, hoc ipsum. Cod. Victor. et tres nostri, hoc ipso. ob hoc ipsum sexcentorum fere fratrum coepiscoporumque nostrorum synodus congregata, nullam artem ratiocinandi, nullum eloquium disserendi [Col. 0986C] Ita ex Ratisp., in quo paulo post legitur quidem inspirare pro spirare; sed puncta subjecta litteris in has delendas indicarunt. Editi antiquiores cum Vat. 541, contra fundamentum fidei inspirare. Vat. collect. 12, respirare. Quesnellus cum codd. collect. 24, contra fundamentum fidei divinitus inspiratae permiserit; qui tamen not. 1 fatetur omnes suos codices, etiam Grim. habere inspirare. contra fundatam divinitus 1138 fidem spirare permiserit: quoniam annitentibus per auxilium gratiae Dei fratribus [Col. 0986C] Conjunctionem et a Quesnello insertam noster etiam Ratisp. approbat. et vicariis nostris, quorum plenissima exstitit in omni actione devotio, non solum sacerdotibus Christi, sed etiam principibus et potestatibus [Col. 0986B] Christianis, [Col. 0986D] Vulg. et plerique codd., cunctisque clericis, plebibus, ordinibus. Lectionem Ratisp. praetulimus. cunctisque cleri et plebis ordinibus, plene atque evidenter apparuit hanc esse vere apostolicam [Col. 0986D] Voces et catholicam a Quesnello adjectas in Ratisp. et mss. collect. 24 invenimus. et catholicam fidem, ex divinae pietatis fonte manantem, quam sinceram et ab omni faece totius erroris alienam, sicut accepimus, praedicamus, et universo jam mundo consentiente defendimus; exstinctis toto orbe dogmatibus quae vel praecedens haereticus ausus est inferre, vel subsequens, dissimili quidem [Col. 0986D] Editi, commento. Quesn. in marg.: Al., mendacio, quam vocem recepimus auctoritate omnium nostrorum codd. ac praesertim Ratisp., ex quo praeterea non impari substituimus vulgato compari. mendacio, sed impietate non impari.
Nam sicut Nestorius non est toleratus, affirmans beatam Mariam hominis tantummodo fuisse genitricem, qui postmodum sit [Col. 0986D] Melior haec Ratisp. lectio quam caeterorum codd. et editionum, a Verbo Deitatis. a Verbi Deitate susceptus, duabus scilicet [Col. 0986D] Erat in antiquis edit. cum aliquot mss., naturis et personis distinctis, ut neque ipse esset filius, etc. Correctionem Quesnelli ex Grim. noster Ratisp. confirmat. Vide ejus not. 2. personis distinctis atque divisis, ut non esset filius hominis qui Filius Dei; neque [Col. 0986C] unus Christus in utraque natura, sed alter sempiternus ex Patre, alter temporalis ex matre: cum evangelica auctoritas ita Verbum carnem praedicet factum (Joan. I, 14) , ut non duos Christos, nec duos filios, sed in uno Domino Jesu Christo et Dei et hominis nobis insinuet veritatem: ut utriusque substantiae, id est salvantis atque salvatae, nec proprietas possit confundi, nec persona geminari. Sicut ergo [Col. 0987A] Nestorius in suo dogmate exsecrabilis [Col. 0987C] Verbum fuit addidimus ex codice Ratisp., qui mox delet et ante vocem Eutyches; et paulo post pro resectus est habet secatus est. fuit, sic et Eutyches, damnatum olim sectatus errorem, alia profanitate blasphemans, a catholicae soliditatis compage resectus est: quia indoctis quibusdam nimiumque simplicibus persuadere tentavit quod Verbum Dei ita caro sit factum ut veram carnem [Col. 0987C] Sic Quesn. cum Grim. et nostro Ratisp. Al., de ventre Virginis. de matre non sumpserit; nec nostri illum generis corpus habuisse, sed Divinitatis ejus et carnis unam esse naturam aut unum Dominum 1139 nostrum Jesum Christum et falsum hominem et Deum diceret esse passibilem. Quod nec pietas fidei, nec ratio recipit sacramenti, ut aut in sua natura passibilis fuerit Deitas, aut [Col. 0987C] Cod. Ratisp., in susceptionem humanam. in susceptione humana mentita sit veritas.
Quae diabolicorum sensuum prodigiosa commenta, sancta nunc synodus, humilitatis [Col. 0987B] nostrae scriptis, auctoritate Domini mei beatissimi Petri apostoli et merito roboratis, religiosa unanimitate consentiens [Col. 0987C] Ita ex eodem Ratisp. Vulgati, abominando, ab Ecclesia Dei amputavit; Dioscorum quoque Alexandrinum in sua impietate manentem, ne illa Ecclesia, etc. Cum nostra emendatione concinit Quesnellus, qui solum abominando pro abominandum retinuit. abominandum hoc ab Ecclesia Dei amputavit opprobrium: Dioscoro quoque Alexandrino in sua impietate damnato: ne illa Ecclesia, quae inter ipsa Evangelii principia beatum Marcum beatissimi Petri apostoli discipulum in omnibus utique [Col. 0987C] Idem Ratisp. cum Grim. Quesnelli expungunt vocem doctrinis, quam hic inserebant anteriores editiones cum mss. Vat. collect. 12 et 24 ac 541. doctoris sui magisterio consonantem habuit fundatorem, quaeque postea recentioribus a nostra aetate temporibus Athanasium, Theophilum, et proxime Cyrillum probatissimos praesules habuit, indignam captivitatem sub haeretici dominatione pateretur. Unde secundum magnam misericordiam Dei universos diaboli conatus, quibus Ecclesiam [Col. 0987C] Sic Ratisp. et duo nostri codd. Al., Domini. Dei conturbare molitus est, noveritis esse destructos.
[Col. 0987C] Vulgati antiquiores, Reddite igitur Deo gratias, fratres charissimi, et dignam gratiarum actionem, et oret. Quesnellus: Reddite igitur Deo, fratres charissimi, [Col. 0987D] dignam gratiarum actionem, et oret. Ratisponensis lectio visa est sincerior. Reddita igitur Deo, fratres charissimi, [Col. 0988A] digna gratiarum actione, oret nobiscum vestra dilectio, ut fratres nostros, quos exspectatio nostra desiderat, incolumes quam primum rediisse laetemur, et de omnibus quae Domino adjuvante sunt gesta plenius vos possimus instruere. Nam fratrem Ingenuum [Col. 0987D] Sic idem Ratisp. et duo alii codd. Alias, nolumus. noluimus hac exspectatione tardari; 1140 cum ob hoc ipsum properantius remeare [Col. 0987D] Ita idem Ratisp. Al., debuerit, ne diutius vobis esset incognita omnium materia gaudiorum. deberet, ne diutius vobis esset incognita communium materia gaudiorum: quae volumus per curam dilectionis vestrae etiam [Col. 0987D] Vide not. 4 Quesn. ad fratres nostros Hispaniae episcopos pervenire: ut quod Deus operatus est nulli possit esse incognitum. [Col. 0987D] Emendatissimi cod. Ratisp. chronicam notationem diei praetulimus. Alii codd. et editi, Data kal. Februarii; in quibus nota VI facilius excidit, quam in Ratisp. librarii arbitrio addita fuerit. Data VI kalendas Februarii Herculano viro clarissimo consule.
Reversis legatis a synodo Chalcedonensi, acceptisque gestis, et sententia adversus Eutychen et Dioscorum prolata, hujus exemplar mittit ad Gallicanos episcopos.
Dileetissimis fratribus [Col. 0988C] Rusticus Narbonensis Ravennio Arelatensi hac in epistola praemittitur, cum in antecedenti postponatur. Ratio discriminis facilis est. In antecedenti epistola Leo respondet synodicae episcoporum epistolae [Col. 0988D] 99, in qua cum Rivennius Rustico praecederet, eumdem ordinem sequendum credidit. Rustico autem in ea synodica praecessit Ravennius, eo quod scripta fuerit in synodo Arelatensi; in synodis autem metropolitanus ejusdem provinciae primum locum obtinere solet, etiamsi alii aliarum provinciarum metropolitae antiquiores aut celebriores intersint; unde in subscriptionibus concilii Aquileiensis an. 381 praecedit Valerianus Aquileiensis provinciae metropolita, tametsi S. Ambrosius Mediolanensis tot nominibus celebris eamdem synodum rexerit, et in aliis documentis Valeriano praeponatur. In praesenti autem epistola Leo non respondet ulli Gallorum synodicae; ac propterea aetatis ratione habita, Rusticum Ravennio praemittit. RUSTICO, RAVENNIO, VENERIO, et caeteris episcopis per Gallias constitutis, LEO.
Impletis per misericordiam Dei communibus votis, dignum est fraternitatem vestram sanctorum gaudiorum habere consortium. Nam fratres mei, qui vice mea Orientali 1141 synodo praesederunt, quae acta [Col. 0988D] Antiquiores vulgati, retulere. retulerint significo, confirmata catholica fide, et glorificato apostolicae praedicationis triumpho: quod etiam hi qui ad deviandum vel seducti fuerant vel impulsi, recepta veritatis luce laetantur. Siquidem [Col. 0988C] omnes Domini sacerdotes [Col. 0988D] Alias, in una sententia. in unam sententiam, [Col. 0989A] sancto Spiritu docente, consensere; et de sacramento Dominicae incarnationis, in qua multorum intelligentia caligabat, ita tenebrae erroris ablatae sunt, ut in uno Domino nostro, vero et Dei et hominis Filio, nec de humanitatis ambigatur natura, nec de Deitatis essentia. In impios autem nefandi erroris auctores, qui indignos se Dei gratia judicantes, correctionis uti remediis noluerunt, qualis sit lata sententia, [Col. 0989B] Ex voce pluralis numeri exemplaria collegit Sirmondus, missa fuisse aliarum etiam sententiarum exemplaria, ut contra Eutychem et alios, vel pro his qui post pseudosynodum Ephesinam correcti, pacem Chalcedone impetrarunt. At Leo unius sententiae exemplaria memorat, et in codd. Corb. ac Pithoeano, post [Col. 0989C] hanc Leonis epistolam unius tantum sententiae exemplar subjicitur. Sicut autem Leo epistolas plurali numero pro unica Gallorum epistola dixit in antecedentibus litteris cap. 1, ita hic exemplaria pro unius sententiae exemplo scribere potuit. (Confer annot. 7 (Col. 833, n. e ) in ep. 45.) Nisi forte plura ejusdem sententiae exemplaria misit inter plures dispertienda, quippe qui ad episcopos non coactos in synodo, sed suis in sedibus residentes hanc epistolam scripsit. exemplaria quae misimus edocebunt: ut agnoscat vestra dilectio, fratres charissimi, in sancto examine divinum non defuisse judicium, quo et vindicta retributa est obduratis, et pax impensa correctis. Dominus vos incolumes custodiat, fratres charissimi.
1142 Exemplar [Col. 0989C] Haec sententia, quae in antiquis Leonis editionibus et in mss. collect. 12 desideratur, post Crabbum vulgata jam fuerat in antiquis Conciliorum editionibus ad calcem actorum Chalcedonensium. Primus autem Sirmondus illam subjecit huic Leonis epistolae, cui eam subjunctam reperit in codd. Corb. et Pithoeano, uti sane simul cum eadem epistola eam in Galliam missam idem Leo testatur his verbis: Qualis sit lata sententia, exemplaria quae misimus (misimus pro mittimus more suo S. Pontifex adhibet) edocebunt. [Col. 0989D] Igitur dubium non est quin hoc exemplar in Gallicanis mss. huic epistolae subjectum illud sit, quod a Leone in Gallias transmissum fuit. Haec eadem sententia a legatis pontificiis lata, inserta legitur in actis concilii Chalcedonensis act. 3, tom. IV Concil. pag. 1303 edit Venet. Licet vero quae hic profertur rebus ipsis conveniat cum textu Graeco et cum antiqua versione ejusdem concilii, verbis tamen plurimum discrepat. Antiqua illa totius concilii interpretatio Leone posterior est. Solum statim post concilium quaedam praecipua ejusdem documenta Latine reddita fuisse ostendimus annot. 14 (Col. 979, n. c ) in epist. 101. Num vero hoc Latinum exemplar sententiae ad Gallos a Leone transmissum versio sit ex Graeco textu actis concilii inserto, qui ab hac Latina sententia verbis multum discrepat; an vero sit ipsum originale Latinum a legatis Latine procul dubio editum, et secum Romam allatum, quod in synodo sive a Paschasino Graecam linguam callente, sive ab aliis Graece redditum fuit: aliorum judicium sit. Mirum porro [Col. 0990B] est Quesnellum in observationibus ad hanc epistolam affirmasse superfluum ex mss. codd. hoc documentum eruere, quod jampridem a Crabbo editum fuerat. Immo cum separatim a Leonis litteris in calce actorum concilii Chalcedonensis fuerit evulgatum, ibique epistola perperam appelletur; illud ex mss. [Col. 0990C] proprio loco post Leonis epistolam, et proprio sententiae titulo recudere necessarium fuit. Verum hoc nomen sententiae Quesnello displicuit. Fallit, inquit, titulus, qui sententiam dicit, quod suffragium tantum est sententiae praevium. Perperam: nam ex ipsis concilii gestis patet, instantibus Patribus legatos pronuntiasse et promulgasse sententiam, cui alii subinde episcopi suis interlocutionibus ac subscriptionibus accesserunt. Paschasinus enim non de suffragio, sed de sententia in Dioscorum ferenda interrogavit synodum, inquiens: Jubet religiositas vestra ut ecclesiastica sententia adversus eum utamur. Sancta synodus dixit: Etiam consentimus. Et Julianus episcopus Hypaepensis legatos alloquens subjecit inter alia: Petimus vestram sanctitatem, qui habes, magis autem qui habetis locum sanctissimi papae Leonis, promulgare in eum et regulis insitam contra eum proferre sententiam. Omnes enim et tota universalis synodus concors officitur vestrae sanctitatis sententiae. Et Maximus Antiochenus: Quod videtur sanctitati vestrae, et nos concordes efficimur. [Col. 0990D] Post haec autem omnes simul legati Leonis nomine, qui beati Petri auctoritate praeditus est, deposuere et condemnavere Dioscorum iis verbis quae sententiam proprie dictam manifestissime praeferunt. Hinc etiam Evagrius lib. II, cap. 4, ubi historiam concilii Chalcedonensis contexit, et cap. 18, ubi ejusdem gesta in compendium redigit, legatorum apostolicae sedis verba non pro mera interlocutione, sed pro vera sententia aperte refert. Idem Quesnellus not. 2 in epist. 86, nunc 113, a Leone transmissum fatetur ad Gallos exemplar sententiae adversus utrumque, Eutychem scilicet et Dioscorum, quae verba hanc Leonis epistolam, et hanc sententiam respiciunt. sententiae.
[Col. 0989B] Paschasinus episcopus Lilybaetanus, [Col. 0990D] Sirmondus ex suis codicibus, Lucensis. Lucentius episcopus Asculanus, et Bonifacius presbyter Ecclesiae maximae urbis Romae, vicarii sanctissimi ac beatissimi papae Leonis apostolicae sedis antistitis, pronuntiaverunt. Manifesta sunt quae Dioscorus Alexandrinae urbis antistes contra canonum disciplinam regulasque ecclesiasticas, illicita praesumptione commisit, [Col. 0990D] In versione antiqua haec ex Graeco clarius efferuntur act. 3 concil. Chalcedon. tom. IV, pag. 1303, his verbis: Tam ex iis quae dudum examinata sunt in priori consessu (id est act. 1) quam ex iis quae hodie acta sunt. sicut praeterita gestorum, seu praesens declaravit [Col. 0990A] assertio. Is namque, ut plura relinquamus, Eutychen consortem perfidiae suae, a proprio episcopo sanctae recordationis Flaviano jure damnatum, in gratiam communionis, antequam cum his qui congregati fuerant in Ephesina urbe episcopis resideret, suscepisse cognoscitur. Sed illis quidem sedes apostolica veniam tribuit, quia contra votum gessisse quae patrata sunt approbantur; ita ut nunc usque adhaereant et beatissimo 1143 papae, et universali sanctoque concilio: qua de re sacrosanctae communionis consecuti sunt medicinam. Praedictus vero, qui malorum perseverantia ornari se aestimat, cum debeat submissa fronte usque ad terram cum gemitu, ut convenit, inclinari, quoniam nec beatissimi papae epistolam legi permisit ad venerandae memoriae Flavianum [Col. 0990B] Christi antistitem scriptam: quippe cum ab his qui detulerant petitus ut legi sineret, sacramenti satisfactione quod promiserat implere contempsit: quatenus pravi dogmatis augeretur impietas, et occasio laesionis vel scandali cunctis generaretur Ecclesiis. Patratis tamen his voluimus his sceleribus indulgere, et veniam quam caeteris episcopis praestitimus, dignanter impendere, cum nec similem judicandi [Col. 0991A] [Col. 0991C] Sirmondus in textu et Quesn. in marg., reperiatur. At reperiantur praetulimus, quia ex Graeco haec referuntur ad caeteros episcopos, quibus venia praestita fuit, eo quod ipsi non similem Dioscoro judicii causam habuerint. reperiantur habuisse fiduciam. [Col. 0991C] Ex Graeco et versione antiqua sensus postulat corrigendum accessit; sed sine codicibus textum immutare noluimus. Porro ex eodem Graeco textu post vocem fiduciam et ante vocem adjecit, sive accessit, excidisse noscuntur, quae ex antiqua versione hic appendimus: Sed quoniam secundis excessibus priorem iniquitatem valde transcendit: praesumpsit enim [Col. 0991D] et excommunicationem dictare adversus sanctissimum et beatissimum archiepiscopum magnae Romae Leonem. Dein additur adversus Dioscorum oblatos fuisse accusatorum libellos, ad quos referuntur sequentia: Accessit etiam accusatorum supplicatio variis referta criminibus. Adjecit etiam accusatorum supplicatio variis referta 1144 criminibus, et tertio evocatus per reverentissimos fratres et coepiscopos nostros admonitione canonica, venire contempsit conscientiae detentus arcano. Episcopos etiam a provinciali synodo, cui subdebantur, jure damnatos iniqua usurpatione suscipiens, ipse contra se damnationis sententiam provocavit, veterum patrum saepius statuta conculcans. Unde [Col. 0992A] sanctus ac beatissimus papa caput universalis Ecclesiae Leo, per nos vicarios suos, sancta synodo consentiente, Petri apostoli praeditus dignitate, qui Ecclesiae [Col. 0991D] Alias, fundamentum. fundamen et petra fidei, coelestis regni janitor nuncupatur, episcopali eum dignitate nudavit, et ab omni sacerdotali opere fecit extorrem. Superest uti congregata venerabilis synodus canonicam contra praedictum Dioscorum proferat justitia suadente sententiam.
I. De fidei victoria, et errorum utilitate in Ecclesia. —II. Multa ex Anatolii ambitu mala exsurgere. —III. Constantinopolitanam sedem, quae regia est, non apostolica, aliarum depressione attolli non posse. —IV. Rogat Marcianum ut Anatolii cupiditatem comprimat. —V. Ex prioribus excessibus Anatolium animos sumpsisse.
[Col. 0992] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Magno munere misericordiae Dei totius Ecclesiae catholicae multiplicata sunt gaudia, cum sancto et glorioso clementiae vestrae studio perniciosissimus error 1145 exstinctus est; [Col. 0992C] Cod. Ratisp., et labor . . . . pervenit. Post pauca omittit vester, sicuti etiam omittitur in Vindebon. [Col. 0992D] Hisp. et in versione Graeca. ut labor noster citius ad desideratum perveniret effectum, quem Deo serviens principatus vester, et fide et potestate juvisset. Quia etsi in virtute Spiritus sancti, inter quaslibet [Col. 0992D] Mss. codd. tres Quesn., dispensationes. dissensiones per sedis apostolicae famulatum Evangelii erat defendenda libertas, manifestior tamen apparuit gratia Dei, quae praestitit mundo ut in victoria veritatis auctores tantum violatae fidei [Col. 0992D] Ita Ratisp. et utrique Vindebon. collect. 5 et Hisp., cum aliis nostris codd. et vulgatis ante Quesn., apud quem, perirent. deperirent, et sua integritas Ecclesiae redderetur. Bellum igitur quod pacis nostrae inimicus [Col. 0992D] Idem Ratisp., exciverant. Postea confractum est pro confectum est legitur in utrisque Vindebon. atque in mss. collect. 21. excitaverat, adeo [Col. 0991C] feliciter, dextera Domini pugnante, confectum est, ut triumphante Christo, omnium sacerdotum esset una victoria, et coruscante lumine veritatis, solae erroris tenebrae cum suis assertoribus pellerentur. Nam sicut in ipsa Domini resurrectione credenda, ad corroboranda initia fidei multum securitatis accessit, quod [Col. 0993A] quidam apostoli [Col. 0993C] Sic omnes nostri codd. cum Sichardo, excepto Vat. 544 collect. 24, qui cum editis, de corporis. de corporea Domini nostri Jesu Christi veritate dubitavere, et visu atque contactu fixuras clavorum [Col. 0993C] Vindebon. Hisp., et vulnus perscrutando. Vat. Hisp. et Isid., et vulnera perscrutando. et vulnus lanceae perscrutando, ambiguitatem cunctis, dum ambigunt, abstulerunt: ita nunc quoque, dum aliquorum infidelitas confutatur, omnium haesitantium corda [Col. 0993C] Vat. Hisp. et Isid., confirmata sunt. Mox proficit loco profecit posuimus ex Ratisp. Vindebon. collect. [Col. 0993D] 5 et Vat. collect. 11, cum magis cohaereat vocibus nunc quoque. firmata sunt, et proficit universis ad illuminationem, quod quibusdam intulit caecitatem. In quo opere digne et juste [Col. 0993D] Al., exsultet; et mox loco proprieque alias legitur pieque. exsultat vestra clementia, quae fideliter proprieque prospexit ut Orientalibus Ecclesiis diabolicae insidiae non nocerent; sed ad propitiandum Deum efficaciora [Col. 0993D] Quesnellus in prima editione cum Raynaudo, usque offerrentur. Emendationem secundae editionis alii editi et nostri codices approbant. ubique offerrentur holocausta: quando per mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum eadem confessio 1147 plebium, eadem sacerdotum, eadem esset et regum, [Col. 0993D] Quinque voces sequentes delent Vindebon. collect. 5, Ratisp. et mss. collect. 24 atque Sichardus. Grim. et Thuan. codd. habent tantum, Gloriosissime imperator. Graeca versio: Clementissime fili et imperator Auguste. gloriosissime fili et clementissime [Col. 0993B] Auguste.
His autem, propter quae tanta facta est congregatio sacerdotum, bono et optabili fine [Col. 0993D] Al., completis in mss. collect. 11 et 21. Paulo post Ratisp. delet divinitus. compositis, miror et doleo quod pacem universalis Ecclesiae divinitus reformatam, ambitionis rursus spiritus [Col. 0994C] Vulg. antiquiores, inquietet. Mox Vat. Hisp. et Isid. delent sibi. inquietat. Quamvis enim necessarie sibi frater meus Anatolius consuluisse videatur ut ordinatorum suorum errorem deserens, in assensum catholicae fidei salubri correctione transiret, custodire tamen debuit ut quod [Col. 0994C] Editiones Leonis ante Quesn. cum Vat. Hisp. et Isid., nostro. Caeteri nostri codices cum aliis a Quesnello laudatis not. 2, vestro. Solum Ratisp. cod. habet, vero beneficio. Paulo post c. 3 dicitur: Vestrae pietatis auxilio et mei favoris assensu episcopatum tantae [Col. 0994D] urbis obtinuit. vestro beneficio noscitur consecutus, nullius [Col. 0994D] Al. pravitatis cupiditate in eisdem editionibus Leoninis cum mss. collect. 24 atque exemplo Sichardi. cupiditatis pravitate turbaret. Nos enim vestrae fidei et interventionis habentes intuitum, cum secundum suae consecrationis auctores, ejus initia titubarent, benigniores circa ipsum quam justiores esse voluimus: quo perturbationes omnes, quae operante [Col. 0993C] diabolo fuerant excitatae, adhibitis remediis leniremus: quae illum modestum magis quam immoderatum facere debuerunt. Qui etiam si praecipuis meritis optimoque judicio legitime fuisset ac solemniter ordinatus, contra reverentiam tamen canonum paternorum, contra statuta Spiritus sancti, contra antiquitatis exempla, nullis posset suffragiis adjuvari. Apud Christianum et vere religiosum vereque orthodoxum principem loquor, multum Anatolius episcopus proprio detrahit merito, si illicito crescere optat augmento.
Habeat, sicut optamus, Constantinopolitana [Col. 0995A] civitas gloriam suam, ac protegente dextera Dei, diuturno clementiae vestrae fruatur imperio. Alia tamen ratio est rerum saecularium, alia divinarum; nec praeter illam petram quam Dominus in fundamento [Col. 0995D] Adverbium mire inseruit Quesnellus: omnium nostrorum codicum et aliarum etiam editionum auctoritate delevimus. Similiter expunximus adverbium Sed a Quesnello praepositum voci Propria, cum desideretur non solum in anterioribus editis, verum etiam in praestantioribus codd. Ratisp., utrisque Vindebon. collect. 5 et Hisp. in Vat. collect. 24, nec non in interpretatione Graeca. posuit (Matth. XVI, 18) , stabilis erit ulla constructio. Propria perdit, qui indebita concupiscit. Satis sit praedicto quod vestrae pietatis auxilio, et mei favoris assensu, episcopatum tantae urbis obtinuit. Non dedignetur regiam civitatem, quam [Col. 0995D] Vide not. 3 Quesn. apostolicam non potest facere sedem; nec ullo speret modo quod per aliorum possit offensiones augeri. [Col. 0995D] Hunc locum, sed aliquot verbis mutatum, citat Gratianus 25, q. 2, c. 2, et ante eum Anselmus lib. IV, c. 2, atque Deusdedit l. III, c. 35, ut in mss. Vat. observavimus. Pro privilegiis quibuscumque, quae non tam Ecclesiis quam monasteriis fuerunt concessa, generatim affertur; cum S. Leo de solis privilegiis ecclesiarum a Nicaenis Patribus can. 6 decretis loquatur. Privilegia enim Ecclesiarum, sanctorum Patrum canonibus instituta, et venerabilis Nicaenae synodi fixa decretis, nulla possunt improbitate convelli, nulla novitate [Col. 0995D] Ita omnes nostri codd. et editi, excepto Quesn., apud quem violari. mutari. In quo opere, auxiliante Christo, [Col. 0995B] fideliter exsequendo, necesse est me perseverantem exhibere famulatum: quoniam dispensatio mihi credita est, et ad meum tendit reatum, si paternarum regulae sanctionum, quae in synodo Nicaena, ad totius Ecclesiae regimen, Spiritu Dei instruente, sunt conditae, me (quod absit) connivente, violentur; et major sit apud me unius fratris voluntas, quam universae domus Domini communis utilitas.
Et ideo sciens gloriosam clementiam vestram ecclesiasticae studere concordiae, et 1151 his quae pacificae congruunt unitati, piissimum praestare consensum, precor et sedula suggestione vos obsecro, ut ausus improbos unitati Christianae pacique contrarios ab omni pietatis vestrae abdicetis assensu, et fratris mei Anatolii, nocituram ipsi, si perstiterit, [Col. 0995C] cupiditatem salubriter comprimatis: ne ea quae vestrae gloriae atque temporibus inimica sunt cupiens, major suis velit esse prioribus; liberumque illi sit quantis potuerit splendere virtutibus; quarum non aliter particeps erit, nisi charitate magis voluerit ornari quam ambitione distendi. Hanc autem improbi desiderii conceptionem numquam quidem debuit intra cordis sui recipere secretum; sed cum illi [Col. 0996D] Vindebon. Hisp. addit etiam. Vat. Hisp. et Isid. addunt charissimi. fratres et coepiscopi mei, qui vice mea aderant, obviarent, ab illicito appetitu ex eorum [Col. 0996D] Ratisp. delet saltem, et pro salubri habet salutari. Utrique codd. Vindebon. delent salubri. Vat. collect. 11 delet saltem et salubri. saltem salubri contradictione cessasset. Nam et vestrae pietatis apices, et ipsius scripta declarant, legatos sedis apostolicae, sicut oportuit, contradictione justissima [Col. 0996D] Vulgati inserunt ei: delevimus auctoritate mss. Ratisp. Vindebon. collect. 5, ac trium aliorum codd. cum Sichardo, nec non interpretationis Graecae. restitisse: [Col. 0997A] ut inexcusabilior esset praesumptio quae se nec increpata [Col. 0997C] Duo Vat. collect. 21, coerceret. cohiberet.
Unde quia convenit fidei vestrae [Col. 0997C] Particulam vel a Quesnello expunctam, ex omnibus nostris codicibus atque Sichardo revocavimus. Ex [Col. 0997D] Graeco, et gloriae. vel gloriae, ut sicut haeresis, Deo per vos agente, destructa est, ita etiam omnis ambitus retundatur; agite, quod et Christianae est probitatis et regiae, ut praedictus episcopus pareat Patribus, consulat paci, neque sibi aestimet licuisse quod Antiochenae Ecclesiae 1153 sine ullo exemplo, contra instituta canonum episcopum ordinare praesumpsit: quod [Col. 0997D] Addidimus nos ex iisdem codicibus et Graeco textu. nos amore reparandae fidei et pacis studio retractare cessavimus. Abstineat ergo ab ecclesiasticarum injuria regularum, et illicitos declinet excessus: ne se ab universali Ecclesia, dum inimica paci tentat, [Col. 0997D] Al., abscedat. abscidat. Quem opto magis irreprehensibiliter agentem diligere, quam [Col. 0997B] in hac praesumptione, quae illum ab omnibus separare poterit, perdurare. Frater autem et coepiscopus meus Lucianus, qui cum filio meo Basilio diacono clementiae vestrae ad me scripta portavit, omni devotione partes susceptae legationis implevit; [Col. 0997D] Ratisp. cod., qui non aestimandus est negotio defuisse. quem causa deseruit. Vat. Hisp. et Isid., quem novimus negotio non defuisse, quem potius causa deseruit. quia non est aestimandus negotio defuisse, quem potius causa deseruit. Data [Col. 0997D] Solus Vindebon. collect. 5 habet XII kal. Junii. undecimo kalendas Junii, Herculano clarissimo consule.
Τῷ πανενδοξοτάτῳ, καὶ φιλανθρωποτάτῳ υἱῷ Μαρκιανῷ Λέων Ἀρχιεπίσκοπος Ῥώμης.
Μεγάλῃ χάριτι [Col. 0992D] Leg., ἐλεημοσύνης. ἐλεημοσύνη Θεοῦ πάσηςτῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἐπολυπλασιάσθη χαρά· ὁπότε ἁγίας καὶ ἐνδοξοτάτης τῆς σῆς φιλανθρωπίας 1146 σπουδῇ ὀλεθριωτάτη πλάνη ἐπεσβέσθη, ὥστε τὸν ἡμέτερον κάματον τάχιστα εἶς ἔργον ἐκβῆναι, ᾧτινι τῷ Θεῷ [Col. 0992D] Locus quidem haud plane corruptus, sed Leonis textui non respondens. δουλεύων τῇ βασιλικῇ καὶ πίστει καὶ ἐξουσίᾳ ἐβοήθησας. Εἶ γὰρ καὶ ἐν τῇ ἀρετῇ τοῦ ἁγίου πνεύματος μεταξὺ τῶν διχονοιῶν διὰ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἐκδικητέα ἦν ἐλευθερία, τηλαυγεστέρα ὅμως ὤφθη ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, καὶ τῇ ἐκκλησίᾳ ἡ ἶδία ἀποκατέστη καθαρότης. Ὁ πόλεμος τοίνυν, ὅνφερ ὁ τῆς ἡμετέρας εἶρήνης ἐχθρὸς διέγειρεν, ἐπὶ τοσοῦτον εὐτυχῶς τῆς δεσποτικῆς δεξιᾶς μαχομένης καθώρθωται,ὥστε [Col. 0992D] Leg., θριαμβεύοντος. τριαμβεύοντος τοῦ Χριστοῦ, μίαν πάντων τῶν ἱερῶν εἶναι τὴν νίκην· καὶ τοῦ φωτὸς ἐκλάμποντος τῆς ἀληθείας, μόνας τὰς τῆς σκοτείας πλάνας μετὰ τῶν ἶδίων διδασκάλων ἐκβληθῆναι [Col. 0992D] Locus mutilus et male acceptus, quem sic corrigere possis: Ὡς γὰρ ἐν τῇ ἀναστάσει τοῦ Κυρίον . . . . . ἐπῆλθε, ὄτι τινῶν ἀποστόλων, etc. τῇ ἀναστάσει εἶς βεβαίωσιν τῶν ἀρχῶν τῆς πίστεως πολλὴ ἀμεριμνία ἐπῆλθε· καὶ γὰρ τινῶν ἀποστόλων περὶ τῆς σωματικῆς τοῦ δεστότου Χριστοῦ ἀληθείας ἀμφιβαλλόντων, καὶ τῇ ὄψει, καὶ τῇ ἁφῇ τοὺς τύπους τῶν ἥλων, καὶ τῆς λόγχης τὸ τραῦμα διερευνησαμένων, ἡ ἀμφιβολία ἅπασιν, ἐν ᾧ ἀμφέβαλλον, ἀφῃρέθη· οὕτω καὶ νῦν ὁμοίως ἐν τῷ τὴν ἀπιστίαν τινῶν ἐλέγχεσθαι, πάντων τῶν ἀμφιβαλλόντων αἱ καρδίαι ἐθεμελιώθησαν, καὶ ἐχρησιμεύθη ἅπασιν εἶς φωτισμὸν, ὅπερ τισὶν ἐπήνεγκε τύφλωσιν. Ἐν ᾧ ἔργῳ ἀξίως, καὶ δικαίως μεγαλαυχεῖ ἡ ὑμετέρα μεγαλειότης, ἥτις πιστῶς, καὶ κυρίως προενόησεν, ὅπως τὰς ἀνατολικὰς ἐκκλησίας ἡ τοῦ διαβόλου ἐπιβουλὴ μὴ βλάψῃ, ἀλλ` εἶς τὸ ἐξιλεώσασθαι τὸν Θεὸν δεκτὰ πανταχοῦ προσενεχθεῖεν ὁλοκαυτώματα· ὁπότε διὰ τοῦ μεσίτου Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων Ἰησοῦ Χριστοῦ 1148 ἡ αὐτὴ ἐξομολόγησις τῶν δήμων, καὶ αὐτὴ τῶν ἱερέων [Col. 0994D] Locus hians, quem tu supple: Αὐτή τε εἴη. ἡ αὐτὴ τῶν βασιλέων, γαληνότατε υἱὲ, καὶ αὐτόκρατορ αὔγουστε. [Col. 0994D] Locus corruptissimus, cui sic medearis: Τούτων δὲ, δι` ἃ ἡ τοσαύτη, etc. Τούτων δὲ ἡ εὐοδία τοσαύτη, γεγένηται σύνοδος, καλῷ καὶ εὐκταίῷ τέλει συντεθέντων, θαυμάζω καὶ πάσχω, ὅτιπερ τὴν εἶρήνην τῆς εἶρήνην τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας τὴν θεόθεν τεθεμελιωμένην ἀμβιτίονος πὰλιν ἐπιχείρησις ταράττοι· εἶ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ χρησίμως ἑαυτοῦ ὁ ἀδελφὸς ὁ ἐμὸς Ἀνατόλιος προνενοηκέναι φαίνεται, ώστε τῶν [Col. 0994D] Leg., αὐτὸν. αὐτῶν χειροτονησάντων τὴν πλάνην παραλιμπάνων, εἶς τὴν σύνεσιν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας σωτεριώδει διορθώσει παρῆλθε, φυλάξαι δὲ ὅμως ὤφειλεν, ἵνα ἐκεῖνο, οὗπερ [Col. 0994D] Primis curis ex mss. Vat. 1455 exscripseramus ἡμετέρᾳ, et notaveramus Forte, ὑμετέρᾳ, ut cum Latina voce concordet. Hanc autem deinde lectionem textui inseruimus auctoritate ms. Ottob. 29. ὑμετέρᾳ χάριτι φαίνεται, ἐπιτυχὼν, μηδεμιᾶς ἐπιθυμίας φαυλότητι ταράξει. Ἡμεῖς γὰρ τῆς ὑμετέρας πίστεως, καὶ τῆς μεσιτείας ἔχοντες τὴν προσοχὴν, ὁπότε [Col. 0994D] Leg., κατὰ τὴν, etc. καὶ τὴν αὐθεντίαν τῆς ἶδίας χειροτονίας αἱ ἀρχαὶ αὑτοῦ ἔσκαζον, ἀγαθοί τε περὶ αὐτὸν, ἢπερ δίκαιοι εἶναι ἐβουλήθημεν· ὅπως τὰς ταραχὰς ἁπάσας, αἵτινες ἐργαζομένου τοῦ διαβόλου ἐξηγέρθησαν, προσληφθεισῶν θεραπειῶν, καταπαΰνωμεν, ἅτινα αὐτὸν ἐπιεικῆ μᾶλλον, ἤπερ ἄμετρον ποιῆσαι ὤφειλεν, ὅστις εἶ καὶ ἐξαιρέτοις τισὶ πράξεσι, καὶ καλλίστῃ κρίσει νομίμως ἦν, καὶ εἶωθότως χειροτονηθεὶς, κατὰ κανόνων ὅμως τῶν πατρικῶν, κατὰ τῶν τύπων τοῦ ἁγίου πνεύματος, κατὰ τῶν τῆς ἀρχαιότητος ὑποδειγμάτων, οὐδαμῶς ὤφειλε βοηθεῖσθαι, παρὰ χριστιανῷ, καὶ ἀληθῶς εὐλαβεῖ, καὶ ὁρθοδόξῳ βασιλεῖ φθέγγομαι· πολύ Ἀνατόλιος ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τῆς ἶδίας ἀφαιρεῖται ἀξίας, εἶ παρανομῳ αὔξεσθαι προκοπῇ εὔχεται· ἐχέτω, καθῶς εὐχόμεθα, 1150 Κωνσταντινουπόλις τὴν ἶδίαν δόξαν, καὶ σκοπούσης τῆς τοῦ Θεοῦ δεξιᾶς, πολυχρονιούσης ὑμετέρας [Col. 0996A] [Col. 0996D] Forte, ἀπολαύσοι. ἀπολαύσει βασιλείας· ἄλλος [Col. 0996D] Haec particula γὰρ nihil hic facit ad rem: legendum potius, ἄλλος ὅμως ὁ λόγος, etc. γὰρ λόγος τῶν κοσμικῶν ἐστι πραγμάτων, καὶ ἄλλος τῶν θείων, καὶ μὴ παρ` ἐκείνην τὴν πέτραν, ἤντινα ὁ δεσπότης ἐν τῷ θεμελίῳ τέθηκεν, [Col. 0996D] Leg., ἔσται. ἔστω ίσχυρὸν οἷον δή ποτε κατασκεύασμα. Τὰ ἴδια ἀπόλλυσιν, ὁ τῶν μὴ κεχρεωστημένων ἐπιθυμῶν. [Col. 0996D] Forte, ἀρκέσῃ. Ἀρκέσει τῷ προλεχθέντι, ὅτι βοηθείᾳ τῆς σῆς εὐσεβείας, καὶ σπουδῇ τῆς έμῆς συναινέσεως τῆς τοσαύτης πόλεως τήν ἐπισκοπὴν κατέσχε, μὴ ἀπαξιώσῃ ἔχειν βασιλίδα πόλιν, ἥντινα ἀποστολικὸν θρόνον ποιῆσαι οὐ δύναται· [Col. 0996D] Leg., οὐδένι τε τρόπῳ ἐλπίσῃ, ὅπερ διὰ τοῦ, etc., vel, οὐδέ τινι τρόπῳ, etc. άλλ` οὐδέτινι τρόπῳ ἐλπίσει, ὅπερ διὰ τὸ προσκροῦσαι έτέροις, δύναται αὐξηθῆναι. Τὰ γὰρ προοίμια τῶν ἁγίων ἐκκλησιῶν τοῖς τῶν πατέρων κανόσι, καὶ τῆς σεπτῆς συνόδου τῆς ἐν Νικαίᾳ τοῖς δόγμασι τετυπωμένα, ἐξ οὐδεμιᾶς δύναται ἀναιδείας παρασπασθῆναι· οὔτε μὴν οὐδεμιᾷ καινότητι ἐναλλάττεσθαι. Ἐν ᾧπερ ἔργῳ ἐπαμύνοντος τοῦ Χριστοῦ πιστῶς ἐκβιβασθησομένῳ, ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐπίμονον παρασχεῖν με σπουδήν. Ἐπειδήπερ [Col. 0996D] Leg., διοίκησις. διοικήσεώς μοι ἐγκεχείρισται, καὶ εἶς ἐμὴν τείνει κατηγορίαν, εἶ τῶν πατρικῶν δογμάτων οἱ κανόνες, οἵτινες ἐν τῇ συνόδῳ τῇ ἐν Νικαίᾳ εἶς διοίκησιν πάσης τῆς ἐκκλησίας, πνεύματος Θεοῦ διδάσκοντος, τετύπωνται, ἐμοῦ, ὅπερ ἀπείη, συνδυάζοντος, παρασαλευθεῖεν. Καὶ μείζων εἴη παρ` ἐμοὶ ἑνὸς ἀδελφοῦ γνώμη, ἥπερ ἁπάσης τῆς οἶκίας τἶκίας τοῦ δεσπότου ἡ κοινὴ λυσιτέλεια. Καὶ διὰ τοῦτο γινώσκων τὴν ἔνδοξόν σου γαληνότητα τῇ ἐκκλησιαστικῇ σπουδάζειν ὁμονοίᾳ, 1152 καὶ τοῖς τῇ εἶρηνοποιῷ ἑνώσει ἁρμόζουσιν εὐσεβῆ παρασχεῖν [Col. 0996D] Leg., συναίνεσιν. σύναισιν, δέομαι, καὶ σπουδαιοτάτῃ αἶτήσει ὑμᾶς παρακαλῶ, ὃπως τὰς ἐπιχειρήσεις τὰς ἀναιδεῖς τὰς ἐναντίας τῇ ἑνώσει, καὶ τῇ εἶρήνῃ τῶν Χριστιανῶν, ἀπὸ πάσης συναινέσεως τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας [Col. 0996D] Leg., ἀποκηρύττητε. ἀποκηρύξητε, καὶ τοῦ ἐμοῦ ἀλελφοῦ τοῦ Ἀνατολίου τὴν ἐπιβλαβῆ ἑαυτῷ, εἶ ἐπιμένοι, ἐπιθυμίαν σωτηριωδῶς ἐπίσχητε, ἵνα μὴ τούτων, ἅπερ τῇ ὑμετέρᾳ δόξῃ καὶ τοῖς χρόνοις ἐχθρὰ τυγχάνει, ἐπιθυμῶν, μείζων θελῆσῃ εἶναι τῶν ἤδη ὄντων πρώτων, καὶ ἐπ` ἀδείας ἐκείνῳ εἴη, ὅσαις ἂν ἐθέλοι, ἐκλάμπειν ἀρεταῖς, ὧν οὐχ ἑτέρως κοινωνός [Col. 0996D] Forte, ἔσται. ἐστιν, εἶ μὴ διαθέσει μᾶλλον ἐθέλοι κοσμεῖσθαι, ἤπερ ἀμβιτίονι ἐκτείνεσθαι. Ταύτην δὲ τὴν ἀναιδῆ ἐπιθυμίαν οὐδέποτε μὲν ὤφειλεν ἐν τῇ αὐτοῦ ἔχειν τῇ ψυχῇ, ἀλλ` ὁπηνίκα αὐτῷ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ συνεπίσκοποι ἐμοὶ, οἱ ὑπὲρ ἐμοῦ πράττοντες, ἀντέβησαν, ἀπὸ τῆς παρανόμου τόλμης κᾂν ἐκ τῆς αὐτῶν ὤφειλεν ἀργῆσαι ἀντιλογίας· καὶ γὰρ καὶ της ὑμετέρας εὐσεβείας αἱ συλλαβαὶ, καὶ τὰ αὺτοῦ γράμματα σημαίνει τοὺς πρεσβευτὰς τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας, καθῶς ἐχρῆν, δικαιοτάτῃ ἀντιῤῥήσει ἀντιβεβηκέναι, ὥστε μὴ παραίτησιν ἔχειν τὴν ἐπιχείρησιν, ἥτις ἑαυτὴν οὐδὲ ἐκτυπωθεῖσα ἐπέσχεν. Ὅθεν ἐπειδὴ ἁρμόζει τῇ ἡμετέρᾳ πίστει καὶ δόξῃ, ἵνα καθ` ὃν τρόπον αἱ αἱρέσεις δι` ὑμῶν, τοῦ Θεοῦ πράττοντος [Col. 0998D] Deest hic aliquid, puta ἠφανίσται, aut quid simile. οὕτω καὶ πᾶσα ἀμβιτίων ἐκκοπείη· ὅπερ καὶ τῆς Χριστιανῶν ἐστιν εὐδοκιμήσεως, καὶ τῆς βασιλικῆς. Καὶ ὁ προλεχθεὶς ἐπίσκοπος [Col. 0998D] Locus plane corruptus, cui ut aliquam sanitatem afferas, legere debes, φειδέσθω τῶν πατέρων, προνοήσῃ τῆς εἶρήνης. Neque mireris si vertit interpres, φειδέσθω τῶν πατέρων ; namque pro pareat Patribus, quod in textu est, legit, ut putamus, parcat Patribus. φειδέσθω τέρων προνοήσει τῆς εἶρήνης, καὶ μὴ ἐξεῖναι ἑαυτῷ πάντα ἀπολαμβανέτω. Ἐπειδήπερ τῆ Ἀντιοχέων ἐκκλησίᾳ ἄνευ τινὸς 1154 ὑποδείγματος παρὰ τοὺς κανόνας ἐπίσκοπον χειροτονῆσαι ἐτόλμησεν· ὅπερ ἡμεῖς ἔρωτιτοῦ ἀνανεωθῆναι τὴν πίστιν, καὶ σπουδῇ τῆς εἶρήνης ἀναψηλαφῆσαι [Col. 0998D] Forte, ὴργήσαμεν. ἠρτήσαμεν. Ἀποσχέσθω τοίνυν ἀπὸ τῆς τῶν ἐκκλησιαστικῶν κανόνων ὕβρεως, ταὶ τὰς παρανόμους ἐκκλινάτω παραβάσεις· ἵνα μὴ ἑαυτὸν ἀπὸ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας, ἕως οὗ ἔχθρα τῇ εἶρήνῃ ἐπιχειρεῖ, ἀποσχίσῃ· ὅντινα εὔχομεν μᾶλλον ἀδιαβλήτως πράττοντα φιλεῖν, ἤπερ ταύτῃ προσκαρτερείν τῇ τόλμᾳ, ἥτις αὐτὸν δύναται ἀπὸ πάντων χωρίσαι. Ὁ ἀδελφὸς δὲ ὁ ἐμὸς, καὶ συνεπίσκοπος Λουκιανὸς, ὅς μετὰ τοῦ ἐμοῦ τέκνου Βασιλείου τοῦ διακόνου τῆς ὑμετέρας γαληνότητος γράμματα πρὸς ἐμὲ ἐβάστασε, πάσῃ τῇ καθοσιώσει τὴν ἐνταλθεῖσαν αὐτοῖς πρεσβείαν ἐπλήρωσεν, ὃς οὐκ ἂν λογισθείη ἀπολελεῖφθαι τοῦ πράγματος, ὅντινα μᾶλλον ἡ ὑπόθεσις ἀπολέλοιπεν. Ἐδόθη πρὸ ἕνδεκα Καλανδῶν Ἰουννίων ὑπατείας Ἑρκουλάνου τοῦ λαμπροτάτου.
I. Plenam esse fidei victoriam in qua superant tam qui ceciderunt quam qui steterunt. —II. [Col. 0997C] Nihil valere posse contra canones Nicaenos, qui soli firmandae paci sufficiunt. —III. Anatolio Flavianum exemplo esse debere; et per se ruere quod Nicaenae synodo contrarium est. —IV. Ut ipsa Anatolium a proposito revocet hortatur.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Sanctis et Deo placitis clementiae vestrae studiis defensam contra haereticos catholicam fidem, et [Col. 0997D] Cod. Ratisp., universali. universae Ecclesiae redditam pacem, ineffabiliter cum vestra pietate gaudemus: gratias agentes [Col. 0997D] Editi ante Quesn. cum mss. collect. 12 et 24, misericordiae [Col. 0998C] omnipotentis Dei. misericordi et omnipotenti Deo, quod exceptis his qui magis dilexerunt tenebras quam lucem (Joan. III, 19) , neminem passus est evangelica veritate fraudari: ut abstersa erroris caligine, in omnium cordibus [Col. 0998B] purissimum lumen oriretur, [Col. 0998C] Cod. Venetus collect. 12, ne de infirmis. Ratisp., [Col. 0998D] nec de infirmitatis (forte, infirmatis) quorumdam animis. nec de infirmis quorumdam animis tenebrosus ille exsultaret inimicus, quem non solum hi qui illaesi steterunt, sed etiam [Col. 0998D] Adjecimus hi ex ms. Ratisponensi. hi quos fecerat mutare, superaverunt: ut, errore abolito, per totum 1155 mundum fides vera [Col. 0998C] regnaret, et omnis lingua confiteretur, [Col. 0998D] Idem Ratisp., quia Dominus Jesus in gloria. quoniam Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 11) . Confirmato autem in unitate Evangelii universo orbe terrarum, et [Col. 0998D] Sic melius ex eodem Ratisp. Quesnellus, in eodem sensu. Caeterae editiones, in eodem spiritu sensus. in eumdem sensum directis cordibus omnium sacerdotum, optimum fuerat, supra illa, propter quae sancta est synodus congregata, et quae secundum pietatis vestrae studium probabili sunt fine conclusa, nihil quod tanto bono contrarium esset, inferri, nec per occasionem episcopalis concilii, [Col. 0998D] Ita cum Grimanico nostri codd. Ratisp. et Ven. collect. 12. Alias, id in commune. id importune appeti, quod non licuit concupisci.
Frater enim et coepiscopus meus Anatolius parum considerans quanto pietatis vestrae beneficio [Col. 0999A] et mei favoris assensu Constantinopolitanae Ecclesiae sacerdotium fuerit consecutus, non tam de adeptis gavisus, quam de immodicis appetendis supra mensuram sui honoris accensus est; credens huic tam intemperanti cupiditati posse prodesse quod ei quorumdam consensum [Col. 0999C] Vox suum a Quesnello addita nostris etiam codd. confirmatur. Apud Sichardum, prodesse quorumdam consensum, quem ei praebuisse dicitur. suum praebuisse dicitur extorta subscriptio; cum tamen destruendis mox conatibus, contradictio fratrum et coepiscoporum meorum [Col. 0999C] Sic Ratisp. cum Quesn., ante quem legebatur, vicem meam. Mox obviarit in Ratisp. vice mea agentium fideliter et laudabiliter obviaret. Quoniam contra statuta paternorum canonum, quae ante longissimae aetatis annos in urbe Nicaena spiritualibus sunt fundata decretis, nihil cuique [Col. 0999C] Vulgati ante Quesn., addere. audere conceditur: ita ut si quis diversum aliquid decernere velit, se potius minuat quam illa corrumpat. Quae si, ut oportet, a cunctis pontificibus intemerata [Col. 0999B] serventur, per universas Ecclesias tranquilla erit pax et firma concordia: nullae [Col. 0999C] Iidem vulgati cum mss. collect. 24, de mensuris harum. Quesnelli lectionem nostri codd. Ratisp. et Ven. approbant. de mensura honorum dissensiones, nullae de ordinationibus lites, nullae de privilegiis ambiguitates, nulla erunt [Col. 0999C] In iisdem vulg., de aliena. Omnes nostri codd. et Sichardus Quesnelli emendationem confirmant. de alieni usurpatione certamina; [Col. 0999C] Editi ante Quesn. cum Sichardo: sed ea quae [Col. 0999D] jure charitatis rationabilis est, et morum et officiorum servabitur unanimitas. Cod. Victor. a Quesn. in notis allegatus, et unus noster Fesulanus eamdem lectionem praeferunt, omissa tantum ultima voce, unanimitas. Idem est in Vat. Reginae 139 collect. 24, qui solum in fine habet, et officiorum mensura servabitur. Secuti sumus lectionem praestantiorum codd. Grim. collect. 18 et Ratisp. collect. 19, et Vat. ac Venet. collect. 12, quam lectionem satis bonam atque perspicuam haud scimus cur Quesnellus deseruerit, ut hanc aliam ex universis variantibus proprio, ut videtur, marte compactam supponeret: Sed is qui jure charitatis rationabilis est, et morum et officiorum ordo servabitur. sed aequo jure charitatis, rationabilis et morum et officiorum ordo servabitur; et ille vere 1156 erit magnus, qui fuerit totius ambitionis alienus. dicente Domino: Quicumque voluerit inter vos major fieri, sit vester minister; et quicumque voluerit inter vos primus esse, erit vester servus: sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 26; Marc. X, 43) . Et tamen haec illis tunc insinuabantur qui de pusillo volebant crescere, et de infimis ad summa transire. Constantinopolitanae vero [Col. 0999D] Vulgati ante Quesn., praesuli Ecclesiae (quia amplius [Col. 1000C] quam assecutus est concupiscit) quid illi, etc. Sichardus, praesul Ecclesiae quoniam amplius ), et reliqua, ut in iisdem vulgatis. Nostri codices Quesnelli emendationem approbant. praesul Ecclesiae, quid amplius quam [Col. 0999C] assecutus est concupiscit? aut quid illi satisfaciet si tantae urbis magnificentia et claritudo non sufficit? Superbum nimis est et immoderatum ultra proprios terminos tendere, et antiquitate calcata alienum jus velle praeripere, [Col. 1000C] Ratisp. et hic et paulo post, utque. atque ut unius crescat dignitas, tot metropolitanorum impugnare primatus, quietisque provinciis, et olim sanctae synodi Nicaenae moderatione [Col. 1000A] dispositis, bellum novae perturbationis inferre; atque ut venerabilium Patrum decreta solvantur, quorumdam episcoporum proferre consensum, cui tot annorum series negavit effectum. Nam sexagesimus fere annus hujus [Col. 1000C] Vulg. antiquiores cum Sichardo, jactantiae. conniventiae esse jactatur, qua se praedictus episcopus aestimat adjuvari, frustra cupiens id sibi prodesse quod etiam si quisquam ausus est velle, nullus tamen potuit obtinere.
Agnoscat cui successerit viro, et repulso omni spiritu elationis, [Col. 1000C] Voces Flaviani fidem optimus Ratisp. adjiciendas suggessit. Flaviani fidem, Flaviani modestiam, Flaviani humilitatem, quae illum usque ad confessoris gloriam provexit, imitetur. Cujus si velit splendere virtutibus, laudabilis erit, et in omni loco plurimum dilectionis acquiret, non ambiendo humana, sed promerendo divina. [Col. 1000C] Sic cum Quesnello mss. Grim., Ratisp. et Venet. Antiqui vulg. Leonis cum Sichardo: Haec autem observantia eum quoque illi animum spondet copulandum, et apostolicae sedis dilectionem, quam Constantinopolitanae [Col. 1000D] Ecclesiae semper impendimus, nulla mobilitate violandam. Idem est in ms. cod. Vat. collect. 24, qui solum pro eum habet meum. Vulg. Concilior.: Haec autem observantia uniuscujusque illi animum spondet, etc., ut in iisdem Leonis editionibus. Hac [Col. 1000B] autem observantia meum quoque illi animum spondeo copulandum, et apostolicae sedis dilectionem, quam Constantinopolitanae Ecclesiae semper impendit, nulla mutabilitate violandam. Quia si interdum 1157 immoderati praesules aliquas incidunt culpas, Ecclesiarum tamen Christi [Col. 1000D] Edit., integra gratia. Ex Ratisponensi optimam lectionem inseruimus. integritas perseverat. Consensiones vero episcoporum, sanctorum canonum apud Nicaeam conditorum regulis repugnantes, unita nobiscum vestrae fidei pietate in irritum mittimus, et per auctoritatem beati Petri apostoli, generali prorsus definitione [Col. 1000D] Vide nostras observationes in not. 2 Quesn. Mox in editis ante Quesn. deerat vox causis, quam etiam in nostris mss. invenimus. In Ratisp. deest his. cassamus, in omnibus ecclesiasticis causis his legibus obsequentes quas [Col. 1000D] Ita Ratisp. et Grim. Alias, ad pacificationem omnium sacerdotum. Cod. Venet. collect. 12, ad pacem omnium sacerdotum. ad pacificam observantiam omnium sacerdotum, per trecentos decem et octo antistites Spiritus sanctus instituit: ita ut etiam si multo plures [Col. 1000D] Vulgati ante Quesn., alii quam illi statuere decernerent, vel (ut in ms. Veneto) decernere voluerint. aliud quam illi statuere [Col. 1000C] decernant, in nulla reverentia sit habendum, quidquid fuerit a praedictorum constitutione diversum.
Prolixitatem itaque epistolae meae, qua necesse habui explicare quid sentiam, rogo ut per fratrem et coepiscopum meum Lucianum, qui (quantum in ipso est) sollicitudinem susceptae legationis est fideliter exsecutus, et per filium meum Basilium [Col. 1001A] diaconem pietas vestra dignanter accipiat. Et quia moris vestri est pro pace et unitate Ecclesiae laborare, fratrem meum Anatolium episcopum ex vestra [Col. 1001C] Vox mihi a Quesnello inserta legitur etiam in Ratisp. mihi insinuatione dilectum, salubriter in his [Col. 1002A] quae ipsi profutura sint continete: ut gloria clementiae vestrae, sicut magnificatur de fide reparata, ita praedicetur de ambitione compressa. Data undecimo kalendas Junii, Herculano viro clarissimo consule.
I. Anatolii fidem esse laudandam, cupiditatem damnandam. —II. Nicaeni concilii praerogativa, quam Anatolii ambitus petit. —III. Chalcedonensi synodo in solo negotio fidei convocata eum abuti. —IV. Numquam se in praejudicium Nicaeni concilii illicitis ausibus consensurum. —V. Canones synodi CP. ad sedem Romanam numquam missos, Anatolio male patrocinari. —VI. Satius esse ut cupiditatem deponat, charitatem sectetur.
[Col. 1001] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Manifestato, sicut optavimus, per gratiam Dei lumine [Col. 1001D] Vindebon. collect. 5, et Vallicell. ignorant evangelicae. evangelicae veritatis, et ab universali Ecclesia perniciosissimi erroris nocte depulsa, [Col. 1001B] ineffabiliter gaudemus 1159 in Domino quod creditae nobis dispensationis labor ad desideratum pervenit effectum, sicut etiam epistolae tuae textus eloquitur; ut, secundum apostolicam doctrinam, idipsum dicamus omnes, et non sint in nobis schismata: simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem [Col. 1002C] Ita cum Quesn. Vindebon. collect. 5, Vallicell. et mss. collect. 21 cum Graeca versione. Alii codices cum anterioribus editis, sententia. scientia (I Cor. I, 10) . In cujus operis devotione gratulamur dilectionem tuam esse consortem: ut et corrigendis tua prodesset industria, et [Col. 1002C] Sic melius Vindebon. collect. 5, Ratisp. et mss. collect. 11 et 24 cum antiquis editis et Sichardo, quibus concinit etiam interpretatio Graeca. Quesnellus, [Col. 1002D] ab omnium. Mox post vocem participatione antiquae editiones et Sichardus addunt, et factione. Delent quinque codd. Quesnelli et undecim nostri, nec non Graeca versio. ab omni te deviantium participatione purgares. Decessore enim tuo beatae memoriae Flaviano, propter defensionem catholicae veritatis ejecto, non immerito credebatur quod ordinatores tui, contra sanctorum canonum constituta, viderentur sui similem consecrasse. Sed affuit misericordia Dei, in hoc [Col. 1002D] Vallicell. omittit te. Barb. 3386 collect. 16 et Vat. collect. 11, pro dirigens habent diligens. te dirigens atque confirmans, [Col. 1001C] ut malis principiis bene utereris; et non te judicio hominum, sed Dei provectum benignitate monstrares: quod vere ita accipiendum est, si hanc divini muneris gratiam alia offensione non perdas. [Col. 1002D] Dist. 47, Virum catholicum, c. 6. Virum enim catholicum, et praecipue Domini sacerdotem, sicut nullo errore implicari, ita nulla oportet cupiditate [Col. 1002D] Ita ex mss. Vindebon. collect. 5, Ratisp. Vallicell. et Barb. collect. 16. Alias in vulg., violari. corrumpi. Dicente quippe Scriptura sancta: Post concupiscentias tuas [Col. 1002D] Cod. Barb. collect. 16 et Vat. collect. 24, ne eas. Mox in mss. Vindebon., Hisp., Ratisp., Vallicell. et duobus collect. 21 cum editis ante Quesn., avertere pro vetare, ab eo inductum ex quatuor suis codd., quibus alii sex nostri cum Sichardo suffragantur. non eas, et a voluntate tua [Col. 1003A] vetare (Eccli. XVIII, 30) : multis mundi hujus illecebris, multis vanitatibus resistendum est, ut verae continentiae obtineatur integritas: cujus prima est labes superbia, initium transgressionis, et origo peccati. Quoniam MENS potentiae avida nec abstinere novit vetitis, nec gaudere concessis; dum inordinato pravoque 1161 progressu, impunitarum transgressionum augentur excessus, et crebrescunt culpae, quae toleratae sunt studio fidei reparandae et amore concordiae.
Post illa itaque ordinationis tuae [Col. 1003D] Principia non inculpata dicuntur ob ordinatorem Dioscorum, qui S. Flavianum deposuerat et Eutychem receperat. Vide plura apud Quesn. not. 1. non inculpata principia, post consecrationem Antiocheni episcopi, quam tibimet contra canonicam regulam [Col. 1003D] Anatolius scilicet ordinaverat Maximum in Antiochena sede, quae cum ad Constantinopolitanum episcopum non pertineret, ordinatio ejusmodi canonicae regulae adversabatur. Regulae autem canonicae nomine sive intelligantur canones Nicaeni, qui sua quibusvis provinciis privilegia servari jubent, sive alii quicumque canones, aut consuetudo Ecclesiarum, de qua Quesnellus nota 2, parum refert. Paulo post loco prolapsam Vindebon. collect. 5 et Vallicell., progressam. Dein idem Vallicell., conaris, forte, coneris. vindicasti, doleo etiam in hoc dilectionem tuam esse prolapsam, ut sacratissimas Nicaenorum canonum [Col. 1003B] constitutiones conareris infringere; tamquam opportune se tibi hoc tempus obtulerit, [Col. 1003D] Vindebon. Hisp., cum secundum honoris privilegium. Vat. Hisp. et alius Vat. collect. 11, quo suum honoris privilegium. Vat. Isid., quo suum secundi honoris privilegium. quo secundi honoris privilegium sedes Alexandrina perdiderit, et Antiochena Ecclesia proprietatem tertiae dignitatis amiserit: ut his locis juri tuo subditis, omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur. Quibus inauditis et numquam ante tentatis ita [Col. 1003D] Ratisp., praevenires. Mss. Vat. Hisp. et Isid., Graeca versione suffragante, praevenisti. praeveniris, excessibus, ut sanctam synodum, ad exstinguendam solum haeresim, et ad confirmationem fidei catholicae studio Christianissimi principis congregatam, in occasionem ambitus trahas, et ut conniventiam suam tibi [Col. 1003D] Editi Leonis et Sichardus cum mss. collect. 5 et [Col. 1004D] 24 det. Praetulimus lectionem vulgatam Concilior. quae est in Ratisp., in utrisque Hisp., in Vat. Isid. et in mss. collect. 11 ac 21. Paulo ante pro conniventiam in Ratisp. et Grim. aliisque nonnullis codd. conhibentiam; Vallicell. et apud Facundum, cohibentiam. Paulo post duo mss. Vat. collect. 21, voluit pro voluerit. dedat, impellas: tamquam refutari nequeat quod illicite voluerit multitudo, et illa Nicaenorum canonum per Spiritum [Col. 1004D] Vat. collect. 11, omittit vere. Post pauca pro cuiquam editi antiqui cum quinque nostris codd. habent umquam. At potiores libri utrique Vindebon., Vallicell., Ratisp., Grim. et mss. collect. 24, cum Quesnello et Sichardo cuiquam. Dein pro solubilis utrique Hisp. Vat., Isid. et Barb. resolubilis. vere sanctum 1163 ordinata conditio in aliqua cuiquam sit parte solubilis. [Col. 1003C] Nulla sibimet de multiplicatione congregationis synodalia concilia blandiantur, neque trecentis illis decem atque octo episcopis quantumlibet copiosior numerus sacerdotum vel comparare se audeat, vel praeferre; cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum, quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum.
Nimis ergo haec improba, nimis sunt prava, quae sacratissimis canonibus inveniuntur esse contraria. In totius Ecclesiae perturbationem superba haec tendit elatio, quae ita abuti voluit concilio synodali, [Col. 1005A] ut fratres in fidei tantummodo [Col. 1005D] Vat. collect. 24 et Sichardus, negotium. negotio convocatos, et [Col. 1005D] Cod. Grim. apud Quesn. not. 3, definitione ejus causae curanda perfunctos. Apud Pelagium in epistola ad Heliam et alios Istriae episcopos, Definitionis ejus causa quae erat curanda, pertractos. Omnes nostri decem et septem variarum collectionum codices vulgatam lectionem praeferunt, quam etiam Quesnellus in aliis suis codicibus reperit. Hic locus in Sichardi exemplo omittitur. Mox Vindebon. Hisp. delet sibi. definitione ejus causae, quae erat curanda, perfunctos, ad consentiendum sibi, aut depravando traduceret, aut terrendo compelleret. Inde enim fratres nostri ab apostolica sede directi, qui vice mea synodo praesidebant, probabiliter atque constanter illicitis [Col. 1005D] Ratisp. omittit ausibus. Et paulo post idem codex cum mss. Vindebon. collect. 5 et Vallicell. habet, contra statuta Nicaena. Mss. collect. 24 cum Sichardo, contra instituta Nicaena. Vindebon. Hisp., contra instituta Nicaene, corrupte pro Nicaena; quae forte verior lectio. ausibus obstiterunt, aperte reclamantes, ne contra instituta Nicaeni concilii, praesumptio reprobae novitatis assurgeret. Nec potest de eorum contradictione dubitari, de quibus in epistola tua etiam ipse conquereris, quod conatibus tuis voluerint obviare. In quo quidem multum illos mihi haec scribendo commendas, sed temetipsum, quod eis parere nolueris, dum illicita moliris, accusas, superflue non concedenda [Col. 1005D] Cod. Grim., appetis, et insalubre contraria concupiscis. Sex nostri codd. cum Graeco textu similiter [Col. 1006D] omittunt tibi. appetens, et insalubriter tibi contraria concupiscens, [Col. 1005B] quae nullum umquam poterunt nostrum obtinere 1165 consensum. Absit enim a conscientia mea ut tam prava cupiditas meis studiis adjuvetur, ac non potius et meo et omnium qui non alta sapiunt, sed humilibus consentiunt, opere subruatur.
Sancti illi et venerabiles Patres, qui in urbe Nicaena, sacrilego Ario cum sua impietate damnato, mansuras usque in finem mundi leges ecclesiasticorum canonum condiderunt, et apud nos et in toto orbe terrarum in suis constitutionibus vivunt; et si quid [Col. 1006D] Alias, umquam. usquam aliter quam illi statuere praesumitur, sine cunctatione cassatur; ut [Col. 1006D] 25, qu. 1, Quae ad perpetuam. quae ad perpetuam utilitatem generaliter instituta sunt, nulla commutatione varientur; nec ad privatum trahantur commodum, quae ad bonum sunt commune praefixa: et [Col. 1005C] manentibus terminis, quos constituerunt Patres, [Col. 1006D] Vat. collect. 24, Nemo invadat alienum. Apud Sichardum et Merlinum similiter; solum pro nemo habent non. Vat. Hisp., nemo damnet alienum. In Vat. Isid. utraque lectio jungitur sic: Nemo in jus tendat, atque damnet alienum. nemo in jus tendat alienum; sed intra fines proprios atque legitimos, prout quis valuerit in latitudine se charitatis exerceat; cujus satis uberes fructus Constantinopolitanus potest antistes acquirere, si magis humilitatis virtute nitatur, quam si spiritu ambitionis [Col. 1006D] Vindebon. Hisp., impletur. Emendatum in Vat. Hisp. ac Isid., impleatur. infletur.
Noli, frater, altum sapere, sed time (Rom. XI, 20) , et Christianorum principum piissimas aures improbis petitionibus inquietare desiste, quibus certum habeo modestia te magis quam elatione placiturum. Persuasioni enim tuae in nullo penitus suffragatur quorumdam episcoporum ante sexaginta [Col. 1007A] (ut [Col. 1007C] Anatolius in epist. 101, cap. 4, per sexaginta, inquit, et septuaginta annos. Verius Lucentius apostolicae sedis legatus act. 16 concil. Chalcedon. octoginta annos recensuit: Accedit ad cumulum, inquit, quod trecentorum decem et octo constitutionibus postpositis, centum quinquaginta, qui in synodicis canonibus non habentur, mentionem tantum fecisse noscuntur, quae dicunt ante octoginta prope annos constituta fuisse. jactas) annos tacta conscriptio [Col. 1007C] Mira in hoc textu codicum varietas. Ratisp., nec umquam a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis missa notitia. Vindebon. Hisp., nec umquam quoniam a praedecessoribus tuis ad apostolica sede transmissa notitia. Vat. Hisp. et Isid., nec umquam jam (pro quoniam) . . . ad apostolicam sedem transmissa notitia. Cod. Grim. corrupte apud Quesn. not. 4, cum quam a praedecessoribus, etc. Thuan. unus, cum quando a [Col. 1007D] praedecessoribus tuis audieris ad apostolicam dudumque sedem. Duo alii Thuanei ultima verba sic efferunt, ad apostolicam sedem transmissa notitia. Vindebon. collect. 5, ne cum quando a praedecessoribus, etc., ut in textu. Duo collect. 21, cum quadam a praedecessoribus tuis ad apostolicam sedem transmissa notitia. Sequentia tamen contextus verba editam lectionem aliis codicibus, praesertim Vallicellano et Graeca versione, approbatam confirmant: Caduca enim, dudumque collapsa conscriptio, Constantinopolitanorum Patrum pro sede CP. decretum intelligitur, quod quidem Romanae sedi ante hoc tempus ignotum fuisse alibi ostendemus. numquamque a praedecessoribus tuis ad apostolicae sedis 1167 transmissa notitiam, cui ab initio sui caducae, dudumque collapsae sera nunc et inutilia subjicere [Col. 1007D] Utrique Hisp., Merlin. et Sichardus cum antiquis Leonis editionibus, fomenta. Post pauca pro tibi, Vat. Hisp. et Isid. cum Ratisp., sibi. fulcimenta voluisti, eliciendo a fratribus speciem consensionis, quam tibi in suam injuriam verecundia fatigata praeberet. Memento quid Dominus ei qui unum de pusillis [Col. 1007D] Vindebon. Hisp. addit illis. scandalizaverit comminetur (Matth. XVIII, 6; Marc. IX, 41) , et sapienter intellige quale sit Dei judicium subiturus, qui tot Ecclesiis, tot sacerdotibus scandalum inferre non metuit. Fateor enim ita me dilectione universae fraternitatis obstringi, ut nemini prorsus in his quae contra se poscit assentiar, possisque evidenter agnoscere me dilectioni tuae benevolo animo contraire, ut saniore consilio ab universalis [Col. 1007B] te Ecclesiae perturbatione contineas. Non convellantur provincialium jura [Col. 1008C] Sic omnes codices, excepto Sichardiano, in quo primatum. primatuum, nec privilegiis antiquitus institutis metropolitani fraudentur antistites. Nihil Alexandrinae sedi ejus, quam per sanctum Marcum evangelistam beati Petri discipulum meruit, pereat dignitatis; nec Dioscoro impietatis suae pertinacia corruente, splendor tantae Ecclesiae tenebris obscuretur alienis. Antiochena quoque Ecclesia, in qua primum praedicante beato apostolo Petro, [Col. 1008C] Vindebon. collect. 5 et Vallicell., Christianorum, forte melius. Respicitur illud Actorum cap. XI, V\ 26, ut cognominaremur primum Antiochiae discipuli Christiani; ubi tamen id non Petro, sed Paulo ac Barnabae praedicantibus tribuitur. Idem vero S. pontifex mentem suam satis explicavit serm. 82, c. 5, ubi de Petro, qui Antiochenam sedem instituit, Jam Antiochenam, inquit, Ecclesiam, ubi primum Christiani nominis dignitas est orta, fundaveras. Christianum nomen exortum est, in paternae constitutionis ordine perseveret, et in gradu tertio collocata numquam [Col. 1008C] Vat. Hisp. et Isid. delent se. Mox Ratisp., infirmior pro inferior. se fiat inferior. Aliud enim sunt sedes, 1169 aliud praesidentes; et magnus unicuique honor est integritas sua. Quae cum in quibuslibet locis propria ornamenta non perdat, [Col. 1007C] quanto magis in Constantinopolitanae urbis magnificentia potest esse gloriosa, si per observantiam tuam, [Col. 1008C] Cod. Grim. apud Quesn. not. 6, et mss. collect. 24, cum editis Concil., et defensionem paterni canonis [Col. 1008D] exemplum probitatis multi habeant sacerdotes. Praetulimus aliorum codicum et editorum lectionem, qua significari significari videtur per Anatolii observantiam fore ut et paterni canones, id est Nicaeni, defensionem, et multi sacerdotes probitatis exemplum habeant. Graeca etiam interpretatio paterni canones exhibet. et defensionem paterni canones, et exemplum probitatis multi habeant sacerdotes?
Haec tibi scribens, frater, in Domino hortor ac moneo ut, deposito ambitionis desiderio, spiritu potius ferveas charitatis, ejusque virtutibus, secundum doctrinam apostolicam, proficienter orneris. Est enim patiens et benigna, et non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 4) . Unde si charitas non quaerit propria, quantum peccat, qui concupiscit aliena? A quibus volo ut te prorsus abstineas, memorque sis ejus sententiae quae dicit: Tene [Col. 1009C] Mss. collect. 24 et Sichardus, quod tenes. quod habes, ne alius accipiat coronam tuam (Apoc. III, 11) . Nam si inconcessa quaesieris, ipse [Col. 1009C] Iidem codd. delent te. Et dein, privaberis. te tuo opere atque judicio universalis Ecclesiae pace privabis. Frater autem et coepiscopus noster Lucianus, et filius noster Basilius diaconus, quantum in ipsis fuit, studiose [Col. 1009B] his [Col. 1009C] Vindebon. Hisp. cum quinque aliis codd. et antiquiores editiones, quae eis injunxeras. quae injunxeras affuere; sed actioni eorum justitia negavit effectum. Data [Col. 1009C] Solus cod. Vindebon. collect. 5, XII kal., ut similiter solus eamdem diem signavit in epist. 104. undecimo kalendas Junii, Herculano viro clarissimo consule.
Τῷ ἀγαπητῷ ἀδελφῷ Ἀνατολίῳ ἀρχιεπισκόπῳ Κωνσταντινουπόλεως Λέων ἀρχιεπίσκοπος Ῥώμης. .
Φανερωθέντος, ὡς ηὐχόμεθα, διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος, τοῦ φωτὸς, [Col. 1002D] Haec conjunctio abundat. καὶ τῆς εὐαγγελικῆς ἀληθείας, καὶ ἀπὸ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας τοῦ σκότους τῆς ὀλεθριωτάτης πλάνης ἐκδιωχθέντος, , 1160 ἀφράστως χαίρομεν ἐν τῷ δεσπότῃ, ὅτι τῆς πιστευθείσης ἡμῖν διοικήσεως ὁ κάματος εἶς τὸ πεποθημένον ἔργον ἐξέβη, καθῶς καὶ τῆς σῆς ἐπιστολῆς ὁ τύπος σημαίνει· ὥστε κατὰ τὴν ἀποστολικὴν διδασκαλίαν τὸ αὐτὸ λεχθῆναι παρὰ πάντων, καὶ μὴ εἴη ἐν ὑμῖν σχίσματα, εἴημεν δὲ τέλειοι ἐν τῷ αὐτῷ νῷ, καὶ ἐν τῇ αὐτῇ εἶδήσει. Οὗτινος κατορθώματος χαίρομεν τὴν σὴν ἀγάπην εἶναι συνεργόν· ὥστε καὶ τοῖς ὀφείλουσι διορθωθῆναι τὴν σὴν λυσιτελῆσαι σπουδὴν, καὶ ἀπὸ πάσης τῶν πλανωμένων κοινωνίας καθαρισθῆναί σε. Τοῦ γὰρ προηγησαμένου σε τοῦ τῆς μακαρίας μνήμης Φλαυιανοῦ διὰ τὴν ἐκδίκησιν τῆς καθολικῆς πίστεως ἐκβληθέντος, οὐκ ἀδίκως ἐπιστεύετο, ὅτιπερ οἱ χειροτονήσαντές σε παρὰ τοὺς κανόνας τοὺς ἁγίους [Col. 1002D] Abundat ὡς ; deinde lege, ἑαυτῶν. ὡς ἑαυτὸν ὅμοιον ἐφαίνοντό [Col. 1002D] Hoc pronomen superfluit, proindeque delendum. σε χειροτονήσαντες. Ἀλλ` ἔφθασεν ἡ τοῦ Θεοῦ ἐλεημοσύνη, εἶς τοῦτό σε φέρουσα καὶ βεβαιοῦσα, ὡς ἂν ταῖς μὲν κακαῖς ἀρχαῖς καλῶς χρήσασθαι, καὶ μὴ ἁνθρώπων κρίσει, ἀλλὰ Θεοῦ ἀγαθότητι χειροτονηθῆναι ὀφθείης· ὅπερ ἀληθῶς οὕτως ἐστὶ δεκτέον, εἶ ταύτην τῆς θείας δωρεᾶς τὴν χάριν ἑτέρᾳ μὴ ἀπολέσειας προσκρούσει· τὸν γὰρ καθολικὸν ἄνδρα, καὶ μάλιστα τὸν τοῦ δεσπότου ἱερέα, ὥσπερ οὐδεμιᾷ πλάνῃ προσπλέκεσθαι, οὕτως οὔτε τινι ἐπιθυμίᾳ φθείρεσθαι χρή. [Col. 1002D] Forte, βοώσης γὰρ, aut βοώσης δηλαδὴ. Βοώσης τῆς θείας γραφῆς, Τὰς ἐπιθυμίας τὰς σὰς ὰπὸ τῆς σῆς προαιρέσεως κώλυε, τοῖς πολλοῖς τούτου τοῦ κόσμου δελέασμασι, καὶ τῇ πολλῇ ματαιότητι ἀντιβῆναι χρή· ὥστε τῆς ἀληθοῦς ἐγκρατείας τὴν καθαρότητα κατασχεθῆναι, ἧτινος πρῶτός ἐστιν ὄλεθρος ὑπεροψία, ἀρχὴ τῆς μεταβάσεως, καὶ ἀρχιγονία τῶν ἁμαρτημάτων. 1162 Ἐπειδὴ [Col. 1004D] Hanc particulam, utpote redundantem, dele; deinde supple ἡ aut quid hujusmodi. δὲ ἐπιθυμητικὴ τῆς δυναστείας τυγχανουσα οὔτε ἀποσχέσθαι ἕγνω τῶν κεκωλυμένων, οὔτε χαίρειν τοῖς συγκεχωρημένοις, [Col. 1004D] Deest hic aliquid, outa ὄταν, , aut quid simile. τῇ ἀκολούθῳ καὶ φαύλῃ προκοπῇ τῶν ἀτιμωρήτων παραβάσεων αὔξονται αἱ ὁδοί, καὶ στυγνάζουσιν αἱ ἁμαρτίαι, αἵτινες ἐβαστάχθησαν ἔρωτι τοῦ ἀνανεωχθῆναι τὴν πίστιν, καὶ τὴν ὁμόνοιαν. Μετ` ἐκεῖνα τοίνυν τὰ ἐπὶ τῇ σῇ χειροτονίᾳ ἡμαρτημένα προοίμια, μετὰ τὴν χειροτονίαν τοῦ Ἀντιοχείας ἐπισκόπου, ἥντικα ἑαυτῷ παρὰ τοὺς κανονικοὺς θεσμοὺς ἐξεδίκησας, πάσχω, καὶ εἶς τοῦτο τὴν σὴν ἀγάπην ἐξολισθῆσαι, ὥστε τὰς θείας διατυπώσεις τῶν ἐν Νικαὶᾳ κανόνων ἐπιχειρεῖν σε παραλύειν· καθάπερ ἐπιτηδείου σοι προσενεχθέντος καιροῦ, [Col. 1004D] Forte, ᾧπερ. ὅπως τῆς δευτέρας τιμῆς τὸ προοίμιον ὁ ἀλεξανδρέων θρόνος, καὶ ἡ ἀντιοχέων ἐκκλησία τὴν κυριότητα τῆς τρίτης [Col. 1004D] Forte, ἀπολέσει. ἀπωλέσει ἀξίας· ὥστε τούτων τῶν τόπων τῷ σῷ δικαίω ὑπαχθέντων πάντας τοὺς μητροπολίτας ἐπισκόπους τῆς ἶδίας τιμῆς στερηθῆναι· ἅτινα μήτε ἀκουσθέντα, μήτε ἐπιχειρηθέντα ποτὲ οὕτω προσέλαβες τῇ παραβάσει, ὥστε τὴν ἁγίαν σύνοδον τὴν εἶς τὸ ἀποσβέσαι μόνον τὴν αἵρεσιν, καὶ βεβαιῶσαι τὴν καθολικὴν πίστιν σπουδῇ τοῦ χριστιανικωτάτου βασιλέως συναθροισθεῖσαν εἶς ἀφορμὴν ἀμβιτίονος ἑλκυσθῆναι παρὰ σοῦ, καὶ εἶς συνδυάσαι σοι ἀναγκασθῆναι καθάπερ οὐ δυναμένου ἀνατραπῆναι τοῦ παρανόμως δόξαντος πολλοῖς· ἀλλὰ κᾀκείνη ἡ τῶν ἐν Νικαίᾳ κανονισθέντων κανόνων διὰ τοῦ ἁγίου 1164 ἀληθῶς πνεύματος διατύπωσις ἔν τινι μέρει τισὶν εἴη ἀναλυτέα· μηδαμῶς [Col. 1004D] Leg., ἑαυτὸ ἑαυτῷ ἐκ τοῦ συνηγμένου πλήθους συνοδικὸν συνέδριον ἀπατήσῃ, μήτε τῶν τριακοσίων δεκαοκτὼ ἐπισκόπων ὅσος δήποτε ἀριθμὸς ἱερέων ἤ συγκρῖναι ἑαυτὸν [Col. 1004D] Forte, τολμήση. τολμήσοι, ἤ προκρῖναι· ὁπότε τοσαύτῃ Θεοῦ χάριτι ἡ ἐν Νικαίᾳ σύνοδος συνηθροίσθη, ὥστε εἴτε δι` ἐλασσόνων, εἴτε διὰ πλειόνων ἐκκλησιαστικὰ συγκροτηθείη δικαστήρια, πάσης στερεῖσθαι αὐθεντίας πᾶν ὅτι ἂν τυπωθείη τῇ ἐκείνων διατυπώσει ἐναντιούμενον. Ἄγαν τοίνυν ἀναιδῆ, ἄγαν φαῦλα τυγχάνει τὰ τοῖς θείοις κανόσιν ἐναντιούμενα· εἶς τάραχον πάσης ἐκκλησίας ἡ παροῦσα τείνει ὑπεροψία, ἥτις οὕτως ἀποχρήσασθαι ἠθέλησε τῇ συνόδῳ, ὥστε τοὺς ἀδελφοὺς τοὺς τῆς πίστεως ἕνεκα μόνης συγκληθέντας, πληρώσαντάς τε ἅπερ τούτου ἑνεκα τοῦ μέρους φροντισθῆναι ὤφειλεν, εἶς τὸ συναινέσαι [Col. 1006D] Leg., ἑαυτῇ. ἑαυτῆς τῇ ἀπάτῇ ὑπάγειν, ἢ φόβῃ συνελάσαι. Ἐντεῦθεν γὰρ οἱ ἀδελφοὶ οἱ ἡμέτεροι παρὰ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἀποσταλέντες, οἵτινες ἐν τῳ συνόδῇ ἐτοποτήρουν ἐμοὶ, εὐδοκίμως, καὶ γενναίως τοῖς παρανόμοις τολμήμασι ἀντέστησαν, φανερῶς βοῶντες, μή τις κατὰ τῶν ἐν Νικαίᾳ κανόνων ἐπιχείρησις ἀναιδὴς ἐξανασταίη· ἀλλ` οὐδέ ἀμφιβάλλεται ἀντιβῆναι αὐτοὺς, οῖστισι καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς ἑαυτοῦ γράμμασι μέμφῃ, ὅτι δὴ ταῖς σαῖς ἐπιχειρήσεσιν ἠθέλησαν ἀντιβῆναι. Καὶ ἐμοὶ μὲν οὖν πάνυ αὐτοὺς ταῦτα γράφων παρατίθης· αὐτοῦ δὲ, ὅτι περ αὐτοῖς πειθαρχῆσαι οὐκ ἠνέσχου παράνομα ἐπιχειρῶν, κατηγορεῖς, περιττῶς τὰ ἀσυγχώρητα ἁρπάζων, [Col. 1006D] Leg., καὶ ἀθέσμως. ἀθέσμως ἐπιθυμῶν ἐκείνων, ἅτινα οὐδεμιο͂ͅ ἀπάτῃ δυνήσονται ἡμετέραν ἔχειν [Col. 1006D] Leg., συναίνεσιν. σύνεσιν. 1166 Ἀπέστω γὰρ τῆς ἡμετέρας συνειδήσεως, ὥστε τὴν οὕτως φαύλην ἐπιθυμίαν ἐμαῖς σπουδαῖς βοηθηθῆναι, καὶ οὐχὶ μᾶλλον καὶ ἐμοῦ, καὶ πάντων τῶν [Col. 1006D] Supple οὐ. μεγάλα φρονούντων, ἀλλὰ ταπεινὰ, σπουδῇ καταχωσθῆναι. Οἱ ἅγιοι ἐκεῖνοι, καὶ σεπτοὶ πατέρες, οἵτινες ἐν τῇ Νικέων πόλει τοῦ ἱεροσύλου Ἀρείου μετὰ τῆς ἶδίας δυσσεβείας κατακριθέντος νόμους διαιωνίζοντας τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἔθεντο κανόνων, καὶ παρ` ἡμῖν, καὶ ἐν παντὶ τῷ κόσμῳ ταῖς ἶδίαις διατάξεσι ζῶσι, καὶ εἴ τι ποτὲ ἄλλως, ἤπερ αὐτοὶ ἐτύπωσαν, ἐπιχειρηθείη, ἄνευ ἀμφιβολίας καταργεῖται, [Col. 1006D] Haec conjunctio superfluit, ideoque eliminanda. καὶ ὅπως μηδεμιᾷ ἐναλλαγῇ παραβαθείη τὰ εἶς διηνεκῆ [Col. 1006D] Leg., χρησιμότητα. χρησιμώτατα γενικῶς τυπωθέντα· μήτε εἶς ἶδικὸν ἑλκυσθείη δίκαιον, ἅτινα εἶς κοινὴν λυσιτέλειαν τετύπωται· μενόντων τε τῶν ὃρων, οὓς ἐπήξαντο οἱ πατέρες, μηδεὶς κατὰ δικαίου ἀλλοτρίου ἔλθοι· ἀλλ` ἐντὸς οἶκείων καὶ νομίμων ὅρων, καθῶς ἂν ἕκαστος ἶσχύσῃ, εἶς πλάτος ἀγάπης ἑαυτὸν ἐκγυμνάσει, ἥς τινος εὐθαλεῖς καρποὺς ὁ Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπος δύναται πορίσασθαι, εἶ μᾶλλον τῆς ταπεινοφροσύνης ἀρετῇ σπουδάσει, ἤπερ τῷ τῆς ἀμβιτίονος πνεύματι φυσηθείη. Μή βούλου δὲ ἀδελφὲ ὑπέρογκα φρονεῖν, ἀλλ` εὐλαβοῦ, καὶ τὰς τῶν χριστιανῶν βασιλέων εὐσεβεῖς ἀκοὰς ἀναιδέσιν αἶτήσεσιν παρενοχλεῖν ἀπόσχου, οἷστισιν ὁμολογουμένως ἐπὶσταμεν ἐπιεικείᾳ σε μᾶλλον ἢ ὑπεροψίᾳ ἀρέσοντα· τῇ γὰρ γνώμῃ τῇ σῇ κατ` οὐδὲν συμβάλλεται ἡ παρά τινων ἐπισκόπων πρὸ ἑξήκοντα, ὡς φῆς, ἐνιαυτῶν γενομένη συγγραφὴ, καὶ οὐδέποτε παρὰ τῶν προηγησαμένων σε, εἶς γνῶσιν τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου πεμφθεῖσα, ᾗτινι τὴν 1168 ἀρχὴν ἀνυποστάτῳ καὶ ὀλισθηρᾷ τυγχανούσῃ βραδέως νῦν καὶ ἀχρίστως ὑποβαλεῖν ἠβουλήθης στηρίγματα, παρὰ τῶν ἐμῶν ἀδελφῶν σχῆμα συναινέσεως, ἥντινά σοι εἶς [Col. 1008D] Leg., ἣν, vel σφήν. σὴν ὕβριν τὴν [Col. 1008D] Leg., σκυλθεῖσαν. σχυλθεῖσαν αἶδῶ παρεσχηκέναι [Col. 1008D] Forte, γινώσκεται. γινώσκει· Μνήσθητι τί ὁ Δεσπότης τῷ ἕνα τῶν μικρῶν τούτων σκανδαλίζοντι ἀπειλεῖ, καὶ συνετῶς νόησον ὁποῖον εἴη τοῦ Θεοῦ δικαστήριον ὑπεισελευσόμενος ὁ τοσαύταις ἐκκλησίαις, τοσούτοις ἱερεῦσι σκάνδαλον ἐμβαλεῖν μὴ φοβηθείς. Ὁμολογῶ γὰρ ἐμαυτὸν οὕτως τῇ ἀγάπῃ πάσης τῆς ἀδελφότητος συνέχεσθαι, ὥστε μηδενὶ πάντη αὐτῶν ἐν τούτοις, ἅπερ καθ` ἑαυτῶν αἶτοῦσι, συντίθεσθαι. Δυνήσῃ δὲ σαφέστερα γνῶναι ἐμὲ τῇ σῇ ἀγάπῃ καλοτελεῖ ψυχῇ ἀντιβαίνενι, ὅπως ἂν ὑγιεῖ λογισμῷ ἀπὸ πάσης τῆς ἐκκλησιαστικῆς ταραχῆς σεαυτὸν ἐπίσχῃς· μὴ· παρασπαθείη τῶν ἐπαρχιωτῶν τὰ δίκαια· μήτε τῶν ἀρχῆθεν τετυπωμένων προνομίων οἱ μητροπολῖται ἀποστερηθεῖεν ἐπίσκοποι [Col. 1008D] Leg., μηδέ τι τοῦ, etc. μηδέ που Ἀλεξανδρέων θρόνου τῆς τιμῆς, ἧς τινος διὰ τοῦ ἁγίου Μάρκου τοῦ εὐαγγελιστοῦ τοῦ μαθητοῦ τοῦ ἁγίου Πέτρου ἠξιώθη, παραπόληται· μήτε διὰ Διόσκορον διὰ τὴν ἶταμότητα τῆς ἶδίας δυσσεβείας πεσόντα, τὸ φῶς τῆς τοσαύτης Ἐκκλησίας σκότῳ ἀλλοτρίῳ ἀμαυρωθείη, καὶ ἡ Ἀντιοχέων ὁμοίως Ἐκκλησία, ἐν ᾗ τὸ πρῶτον διδάσκοντος τοῦ μακαριωτάτου ἀποστόλου Πέτρου τὸ [Col. 1008D] Forte, τῶν Χριστιανῶν. τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἤρξατο, ἐν τῇ τῶν πατέρων διατυπώσει παραμενέτω, καὶ ἐν τῷ τρίτῳ βαθμῷ ἶδρυνθεῖσα μήποτε [Col. 1008D] Leg., ἑαυτῆς. ἑαυτοῖς γένηται 1170 ἐλάσσων· [Col. 1008D] Haec quidem ab interprete, sed minus bene. Vide Leonis textum. ἄλλο γάρ ἐστι θρόνος, καὶ ἄλλο προκαθεδρία, καὶ μεγάλη ἑκάστου τιμή ἐστιν ἡ ἶδία καθαρότης, ἥτις ὁπότε ἐν οἵοις δήποτε τόποις τὸν ἴδιον τόπον οὐκ ἀπόλλυσι, πόσῳ μᾶλλον ἐν τῇ Κωνσταντινουπολιτῶν πόλει ἐπίδοξος δύναται εἶναι [Col. 1008D] Et hoc perperam; vertere debuerat, ἐν τῇ Κωνσταντινουπολιτῶν πόλεως μεγαλειότητι ἐπίδοξος δύναται εἶναι. ἡ μεγαλειότης· [Col. 1008D] Leg., εἶ. ἡ διὰ τῆς σῆς παραφυλακῆς, καὶ ἐκδικήσεως οἵτε πατρικοὶ κανόνες, καὶ πολλοὶ ἱερεῖς ὑπόδειγμα [Col. 1008D] Forte, ἔχοιεν. ἔχομεν ἀγαθότητος· ταῦτά σοι γράφω, ἀδελφὲ, ἐν τῷ Δεσπότῃ ἡμῶν προτρεπόμενος, Καὶ ὑπομιμνήσκω, ὅπως ἀφέμενος τῆς ἐπιθυμίας τῆς ἀμβιτίονος, πνεύματι μᾶλλον ζέοις διαθέσεως, καὶ ταῖς ἀρεταῖς ταύτης κατὰ τὴν διδασκαλίαν τὴν ἀποστολικὴν λυσιτελῶς κοσμηθείης· ἔστιν ἀνεξίκακος, καὶ καλοθελὴς, καὶ οὐκ ἐριστικὴ, οὐδὲ πράττει μάτην, οὐδὲ ὀγκοῦται, οὐδὲ ἀμβιτιονεύει οὐδὲ ζητεῖ, ἅπερ ἑαυτῆς ἴδιά ἐστιν. Ὅθεν [Col. 1010D] Leg., εἶ. ἡ ἀγάπη οὐ ζητεῖ τὰ ἴδια, πόσον ἁμαρτάνει ὁ ἐπιθυμῶν τῶν ἀλλοτρίων_ ὧν θέλω πάντῃ ἵνα ἀποσχῃς, καὶ ἔχοις κατὰ νοῦν ταύτην τὴν γνώμην, ἥτις προαγορεύει, Κάτεχε ὅπερ ἔχεις, μὴ ἄλλος δέξηται τον σον στεφανον. Καὶ γὰρ εἶ [Col. 1010D] Lege potius, τἀ μή. μὴ τὰ συγκεχωρημένα ζητήσειας, αὐτὸς σεαυτὸν τῷ σῷ ἔργῳ, καὶ τῇ σῇ κρίσει τῆς εἶρήνης πάσης τῆς ἐκκλησίας ἀποστερήσειας. Ὁ ἀδελφὸς καὶ συνεπίσκοπος ἡμῶν Λουκιανὸς, καὶ ὁ ἐμὸς υἱὸς ὁ διάκονος Βασίλειος, ὅσον τὸ κατ` αὐτοὺς, σπουδαιότατα τὰ ἐγχειρισθέντα διήνυσαν, ἀλλὰ τῇ πράξει αὐτῶν τὸ ἔργον τὸ δίκαιον ἠρνήσατο. Ἐδόθη πρὸ ἕνδεκα καλανδῶν Ἰουννίων ὑπατείας Ἑρκουλάνου τοῦ λαμπροτάτου.
I. Nicaeni concilii auctoritas quanti facienda sit. —II. Julianum arguit quod Anatolio CP. faveat. —III. Contra universalis Ecclesiae statum, sine reatu utriusque ipsorum, nec sibi licere quidquam concedere, nec ei obtinere.
LEO papa JULIANO Coensi episcopo.
[Col. 1009D] Quesnellus hanc integram et veram lectionem ex ms. Grimanico eruit, eamque nos pariter in Ratisp. ac in Vat. Ottob. reperimus. Anteriores vero editiones post Vossium, omissis quatuor primis vocibus, et duabus aliis non ignorat insertis, sic inchoabant: Dilectio tua non ignorat quam constanti, etc. Cod. tamen [Col. 1010C] Vossii Ottoboniano similis veram lectionem praetulisse credimus. Sed cum ille legisset quem pro cum, quatuor primas voces titulo adjecit sic: Leo papa Juliano episcopo, quem frequentibus experimentis probaverat; et inchoans epistolam a verbis Dilectio tua, ut sensum perficeret addidit non ignorat. Posteriores autem editores deleverunt tituli verba, quem frequentibus experimentis probaverat. Cum frequentibus experimentis probaverit dilectio tua quam constanti fixoque proposito [Col. 1010C] Ratisp., sacrorum. sanctorum Nicaenorum canonum statuta custodiam, dissolvi omnes ecclesiasticas regulas aestimans, si quidquam ex illa sacrosancta Patrum constitutione violetur, miror talia te per fratrem et coepiscopum nostrum Lucianum 1172 dirigere scripta potuisse, quibus [Col. 1009C] in tantum pro appetitu novae [Col. 1010C] Editi antiqui ex cod. Sirleti, litterarum gressionis, in textu, et in margine, Al., transgressionis, quam lectionem Quesnellus ex Griman. inseruit, et nos cum [Col. 1010D] Ratispon. retinuimus. Vat. Ottob. lectionem codicis Sirleti praefert, adeo hic ejusdem collectionis fuit. transgressionis intervenis, ut tibi putes aliquid speciale praestandum, si his [Col. 1010D] In iisdem editionibus antiquis, qui illicite concupiscunt. Grim., Ratisp. et Vat. Ottob. ut in textu; et solum duae voces in cod. Vat. Ottob. simili ms. card. Sirleti abbreviatae q et concupiscunt errandi occasionem dedisse videntur. quae illicite concupiscuntur annuero. Quantumlibet autem te affectione complectar, nullo tamen modo poteris obtinere ut me in excidium ecclesiastici [Col. 1010B] status, vel suadendo impellas, vel supplicando traducas. Frater enim et coepiscopus noster Anatolius, si divina beneficia et mei favoris assensum sapienter intelligit, satis illi [Col. 1010D] Vulg. antiqui, suffecerit. Vat. Ottob., sufficeret. sufficit obtinuisse quod summus antistes de honore episcopatus sui gratias Deo referat, et se ab illicitorum cupiditate contineat; et quicumque illum specialiter diligunt, tali eum debent confirmare consilio; ut impossibilia omnino non quaerat, et sibi talia concupiscendo non noceat: quia [Col. 1010D] Cod. Sirleti et Vat. Ottob. cum antiquis editis, nullus. nullis apud me patrociniis ita poterit adjuvari, ut his quae postulat, calcata Patrum constitutione, consentiam. Rescribens itaque ad epistolas tuas, pro ea qua diligo affectione, te moneo ut major apud te sit universalis Ecclesiae status, saluberrima olim et vera [Col. 1010C] ordinatione munitus, quam [Col. 1010D] Ratisp. omittit ut et a me; addit autem ea, quam vocem inserendam credidimus. ut in cujusquam gratiam ea a me velis postulare, quae sine reatu utriusque nostrum, nec mihi concedere, nec tibi liceat obtinere. Dat. XI kalend. Junias, Herculano viro clarissimo consule.
I. Unumquemque episcopum ad metropolitanum in dubiis recurrere debere. —II. Duplex esse peccati remedium; et quis reconciliationis ordo esse debeat. —III. Poenitentem, qui ante reconciliationem decedit, reconciliari post mortem non posse. —IV. Nemini in extremis posito et reconciliationem petenti eam esse denegandam. —V. Quam periculose in finem poenitentia reservatur. Nemini per signa poscenti negandam esse, observatis circa apostatas canonicis regulis. —VI. Ut cum metropolitano responsa ad consultationem communicet.
[Col. 1011D] In mss. collect. 8, Leo papa Theodoro episcopo Gallo Forojuliensi. Vat. 5845 ejusdem collectionis addit salutem. In ms. Vindebon. collect. 5. Dilectissimo fratri Theodoro episcopo Forojuliensi Leo episcopus. LEO episcopus THEODORO Forojuliensi episcopo.
Sollicitudinis quidem tuae [Col. 1011D] Vat. Hisp. et Isid., iste ordo. Editi ante Quesn. cum Vat. collect. 11, is ordo. hic ordo esse debuerat, ut cum metropolitano tuo primitus [Col. 1011D] Duo mss. collect. 21 omittunt de eo. Alias, de hoc. de eo quod quaerendum esse videbatur conferres, ac [Col. 1011B] si id quod ignorabat dilectio tua [Col. 1011D] Utrique Hisp. cum Vat. Isid. delent etiam. Vallicell. an. 5 collect. 8, etiam ipse diceret se nescire. etiam ipse nesciret, instrui vos pariter [Col. 1011D] Quesnellus, posceritis. Ex sex nostris mss. veterem lectionem, quam contextus exigit, revocavimus. posceretis: quia in causis quae ad generalem observantiam pertinent [Col. 1011D] Voces omnium Domini sacerdotum omittunt tres Quesnelli codices, et utrique nostri Hisp. cum aliis quatuor mss. Paulo post, sine primate suo in quatuor mss. collect. 8; forte melius. omnium Domini sacerdotum, nihil sine primatibus oportet inquiri. 1174 [Col. 1011D] Vat. collect. 11 utroque diversae licet originis exemplo: Sed quomodo instruatur ambiguitas consulentis, vel quid, etc. Sed quoquomodo est in utrisque Hisp. et in Vat. Isid. Sed ut quoquomodo instruatur ambiguitas consulentis, quid de poenitentium statu ecclesiastica habeat regula non tacebo.
[Col. 1011D] De Poenit. dist. 1, Multiplex, c. 49. Multiplex misericordia Dei ita lapsibus subvenit humanis, ut non solum per baptismi gratiam, sed etiam per poenitentiae medicinam spes vitae reparetur aeternae, [Col. 1012C] Vindebon. collect. 5, Vat. Hisp. et Vercell. collect. 8 cum Merlino collect. 12, et qui. Mox, donum in Vat. collect. 11 et in editis ante Quesn. ut qui regenerationis dona violassent, proprio se judicio condemnantes, ad remissionem criminum pervenirent: sic divinae [Col. 1012C] Vat. Hisp. et Isid. cum tribus aliis mss., voluntatis. bonitatis praesidiis ordinatis, ut indulgentia Dei nisi supplicationibus sacerdotum nequeat obtineri. Mediator enim [Col. 1011C] Dei et hominum homo Christus Jesus hanc praepositis [Col. 1012A] Ecclesiae tradidit potestatem, ut et confitentibus [Col. 1012C] Iidem quinque codices, poenitentiae sanctionem darent. Id derivare videtur ex arbitraria emendatione lectionis mendosae Vindebon. Hisp., agationem pro actionem. Mox, et eadem salubri sanctificatione in duobus mss. Vat. collect. 21. actionem poenitentiae darent, et eosdem salubri satisfactione purgatos, ad communionem sacramentorum per januam reconciliationis admitterent. Cui utique operi [Col. 1012C] Vox incessabiliter in Vindebon. collect. 5 desideratur. Sirmondus in marg.: Al., incessanter. Post pauca, cum in Vindebon. Hisp., desint, quae ministris suis exsequenda commisit dicens, in Vat. Hisp. et Isid. ac tribus aliis inde proficiscentibus, ut sensus perficeretur, scriptum fuit: Nec umquam ab iis abest, quibus ait: Ecce vobiscum, etc. incessabiliter ipse Salvator intervenit, nec umquam ab his abest quae ministris suis exsequenda commisit, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) : ut si quid per servitutem nostram bono ordine et [Col. 1012C] Utrique codd Hisp. Vat. Isid. cum tribus aliis mss. et Sirmondus in margine, grato impletur affectu; [Col. 1012D] et mox in iisdem codd. ante verbum fuisse additur nobis. gratulando impletur effectu; non ambigamus per Spiritum sanctum fuisse donatum.
Si autem aliquis eorum pro quibus Domino supplicamus, quocumque interceptus obstaculo, a munere indulgentiae praesentis [Col. 1012D] Alias, excesserit in iisdem mss., excepto Vindebon. Hisp. Dein, perveniret in utrisque Vindebon. et in aliis ex collect. Hisp. profectis. exciderit, et priusquam ad constituta remedia perveniat, temporalem [Col. 1012B] vitam humana conditione finierit, quod manens in corpore [Col. 1012D] Antiquiores vulg. cum Vat. collect. 11 primo loco, non receperit. non recepit, consequi exutus carne non poterit. Nec necesse est nos eorum qui sic obierint merita actusque discutere, cum Dominus Deus noster, cujus 1175 judicia nequeunt comprehendi, quod [Col. 1012D] Quinque codd., sacerdotum; et in quatuor ex his, implere ministerium non sinit; in Vindebon. Hisp., non sinebit. sacerdotale ministerium implere non potuit, suae justitiae reservaverit: ita potestatem suam timeri volens, ut hic [Col. 1012D] Quesnellus cum nostro Vindebon. Hisp., error. Veterem lectionem ex novem nostris codd. collect. 5, 8, 11, 21 ac Vat. Hisp. et Isid., revocavimus. terror omnibus prosit, et quod quibusdam tepidis aut negligentibus accidit, nemo non metuat. Multum enim utile ac necessarium est ut peccatorum reatus ante ultimum diem sacerdotali supplicatione solvatur.
[Col. 1012D] De Poenit. dist. 1, Multiplex, cap. 49; et 26, qu. 6, His qui tempore, c. 10. His autem qui in tempore necessitatis et in periculi urgentis instantia praesidium poenitentiae et mox reconciliationis implorant, nec satisfactio [Col. 1012C] interdicenda est, nec reconciliatio deneganda: [Col. 1013A] quia misericordiae Dei nec mensuras possumus ponere, nec tempora definire, apud quem nullas patitur veniae moras [Col. 1013C] Vindebon. Hisp. cum aliis quatuor mss. ejusdem originis omittit vera. Vat. collect. 11 in utroque exemplari, et Quesnellus in margine, vera confessio. vera conversio, dicente Spiritu Dei per prophetam: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris (Isai XXX, 15, sec. LXX) . Et alibi: Dic tu iniquitates tuas prior, ut justificeris (Isai. XLIII, 26, sec. LXX) . Et iterum: Quia apud Dominum misericordia est, et copiosa apud eum redemptio (Ps. CXXIX, 7) . In dispensandis itaque Dei donis non debemus esse difficiles, nec accusantium se lacrymas gemitusque negligere, cum ipsam [Col. 1013C] Codd. Vat. et Vallicell. collect. 8, poenitentiae affectionem. Ms. Vat. collect. 24 cum editis ante Quesn., ipsam poenitentiam ex Dei, etc. Caeteri nostri et omnes Quesnelli codd. ut in textu. poenitendi affectionem ex Dei credamus inspiratione conceptam, dicente Apostolo: Ne forte det illis Deus poenitentiam, ut resipiscant a diaboli laqueis, a quo [Col. 1013C] Vindebon. collect. 5 et Quesn. in marg., capti. Mox Vindebon. Hisp., in ipsius voluntate. Vat. Hisp. et Isid., in ipsius voluntatem. captivi tenentur ad ipsius voluntatem (II Tim. II, 25) .
Unde oportet unumquemque [Col. 1013C] Utrique Hisp. et Vat. Isid. delent Christianum. Christianum conscientiae suae habere judicium, ne 1176 converti ad Deum de die in diem differat, nec satisfactionis sibi tempus in fine vitae suae constituat: [Col. 1013C] Vindebon. Hisp. corrupte: Quem periculose se ignorantia humana concludit, ut ad paucarum horarum spatium se reservet incertum. Eamdem lectionem receperunt vulgati ante Quesn., omissa tantum primo loco voce se. Emendationem a Quesnello inductam nostri codd. collect. 5, 8 et 24, ac Vat. collect. 11 secundo loco approbant. quia periculose hac se conditione fragilitas et ignorantia humana concludit, ut ad paucarum horarum se reservet incertum; et cum possit pleniore satisfactione indulgentiam promereri, illius temporis angustias eligat, [Col. 1013C] Vindebon. collect. 5 et Vallicell. collect. 8, in quo. quo vix inveniat spatium vel confessio poenitentis, vel reconciliatio sacerdotis. [Col. 1013D] Vindebon. Hisp., Ita ergo etiam talium necessitati auxiliandum est. Vat. collect. 11 primo loco: Ita ergo necessitatibus talium auxiliandum est. Vat. Hisp. et Isid. cum duobus collect. 21: Ita ergo necessitati auxiliandum est. Verum, ut dixi, etiam talium necessitati ita auxiliandum est, [Col. 1013D] Editi ante Quesn., ut nec actio illis poenitentiae, nec communionis gratia denegetur, si eam etiam omisso ab eis vocis officio, per indicium integri sensus quaerere comprobentur. Quod si aliqua, etc. Paulo dissimilis est lectio in utrisque Hisp., in Vat. Isid. et in alio collect. 11 primo loco, nec non in mss. collect. 21. Postrema verba, per indicium integri sensus quaerere comprobentur, leguntur etiam in exemplo Merlini collect. 12 et in Vat. collect. 24. Lectionem textus codd. collect. 8 et Vat. collect. 11 secundo loco praeferunt; iisdemque accedit Vindebon. collect. 5. ut et actio illis poenitentiae, et communionis gratia, si eam, etiam amisso vocis officio, per indicia integri sensus postulant, non negetur. At si [Col. 1013D] Quesn. cum quibusdam mss., aliqua aegritudine. [Col. 1014C] Melior visa est lectio antiquiorum editionum, quam vetustiores codd. Vindebon. collect. 5. Vat. et Vallicell. collect. 8 cum Vat. collect. 24 exhibent. aliqua vi [Col. 1014A] aegritudinis ita fuerint aggravati, ut quod paulo ante poscebant, sub praesentia sacerdotis significare non valeant, testimonia eis fidelium circumstantium prodesse debebunt, ut simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium consequantur; servata tamen regula canonum paternorum circa eorum personas [Col. 1014C] Vindebon. Hisp. et duo Vat. collect. 21, qui in Dominica fide. Paulo ante in utrisque Hisp. omittitur paternorum. qui in Deum a fide discedendo peccarunt.
Haec autem, [Col. 1014C] Vindebon. collect. 5, frater charissime. frater, quae ad interrogationem dilectionis tuae ideo respondi, ne aliquid contrarium sub ignorantiae excusatione [Col. 1014C] Codd. collect. 8, generetur. Dein innotescant pro instruantur in Vindebon. Hisp. gereretur, in metropolitani tui notitiam facies pervenire: ut si qui forte sunt fratrum qui de his antea putaverint ambigendum, per ipsum de omnibus quae ad te scripta sunt instruantur. [Col. 1014C] Vindebon. collect. 5 et exemplum Merlini collect. 12 chronicam notam praetermittunt. Vat. et Vallicell. collect. 8, III idus Jan., ubi Jan. pro Jun. facile subrepere potuit. Vindebon. Hisp., III Jul., sine notatione iduum. Hunc defectum, ut videtur, correctum fuit ex arbitrio in Vat. Hisp. et Isid. aliisque codd. inde profectis scribendo, III kal. Jul. Editi cum Vat. 3791 secundo loco, et alio Vat. collect. 24, IV idus Junias. Praetulimus III et Junias, cum in his plerique codd. et potiores collectiones conveniant. Kalendas autem deseruimus eo quod kalendarum notatio [Col. 1014D] arbitrio antiqui scriptoris in memoratis codd. ex Hispanica collectione provenientibus suppleta videatur. Post consularem notam in Vat. 3791 secundo loco haec subjiciuntur: Tunc enim plures ad poenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscientia confitentis. Dat. II nonas Martii; quae verba ex fine epist. 168 ad Campanos sumpta sunt. Data III idus Junii, Herculano viro clarissimo.
I. De Palaestinorum monachorum turbis et violentiis, quibus catholicos exagitabant, ac in Eutychianam haeresim assensum extorquebant, queritur. —II. Eos ab imperatore cohibendos, et pertinaces in exsilium pellendos. —III. Epistolam S. Athanasii ad Epictetum eisdem opponendam mittit. —IV. De Juvenali episcopo Hierosolymorum ab eisdem pulso, et de alio ei subrogato.
LEO papa JULIANO episcopo.
Gravia sunt, et non parvo moerore lugenda, quae [Col. 1014D] De monachis Palaestinis loquitur, qui duce Theodosio statim post Chalcedonensem synodum ad suos reverso Hierosolymis primum, dein in tota Palaestina ingentes turbas excitarunt. Vide imp. Marciani et Pulcheriae Augustae epistolas hac de re scriptas, quae ejusdem synodi gestis subjiciuntur, et Evagrium lib. II, c. 5. falsorum monachorum turbas fraternitas tua perpetrare significat, Eutyche impio per [Col. 1015A] deceptorum furorem bellum evangelicis et apostolicis praedicationibus inferente, retorquendo in ipsius et sociorum ejus exitium; quod ideo differtur per patientiam Dei, ut inimici crucis Christi quantum diabolo famulentur appareat; dum haeretica pravitas antiquum velamen suae simulationis excedens, intra limites hypocrisis suae continere se amplius non potest, totumque, quod diu texerat, virus effudit, non solum [Col. 1015C] Marcianus imperator in epistola ad synodum Palaestinam tom. IV Concil. pag. 1823 edit. Venet. de Theodosio turbarum auctore ait: Quasdam excogitavit et composuit litteras, quas solus poterat fingere diabolus; ac per eas sanctam, quae Chalcedone habita est, synodum calumniari non destitit. stylo in discipulos veritatis, sed etiam [Col. 1015C] Idem Marcianus ad archimandritas et monachos Aelienses pag. 1803 ait: Vos autem . . . . . gladiis, aliisque crudelitatibus, et injuriis et tormentis in mulieres honestas et nobiles perpetratis, necessitatem plurimis non dubitastis inferre, ut consentirent perversis doctrinis, etc. manu saeviens, ut consensum aut simplicitatis indoctae, aut trepidae fidei violenter extorqueat. Sed non ita debent filii lucis filios metuere tenebrarum, ut sani furentibus acquiescant, 1178 aut aestiment hujusmodi hominibus aliquid praestandum esse reverentiae, qui si perire malunt quam resipiscere, prospiciendum [Col. 1015B] est ne impunitate sua latius noceant, et in multorum perniciem, dum diu tolerantur insurgant.
Non ignoro quid charitatis et gratiae filiis nostris sanctis et veris monachis debeatur, qui professionis suae modestiam non relinquunt, et quod proposito voverunt, moribus exsequuntur. Superbi autem et inquieti, qui [Col. 1015C] Severianum episcopum Scythopolitanum haeretici tumultuantes occiderunt; et occidissent etiam Juvenalem Hierosolymorum antistitem, nisi se fuga subduxisset. Confer eamdem Marciani epistolam. sacerdotum contemptu et injuriis gloriantur, non servi Christi, sed Antichristi milites sunt habendi; maximeque in suis sunt praepositis humiliandi, qui imperitam multitudinem ad defensionem suae perversitatis instigant. Unde cum clementissimus princeps toto religiosi cordis affectu catholicam diligat fidem, et multum, sicut ubique [Col. 1016A] percrebuit, rebellium haereticorum hac offendatur audacia, agendum est apud ipsius clementiam, ut incentores harum seditionum ab insanis congregationibus separentur; nec tantum Eutyches et Dioscorus, sed etiam quicumque studiosius furiosam adjuvant pravitatem, in his constituantur locis, in quibus nullum cum suis sociis blasphemiarum possint habere commercium: forte enim aliquorum simplicitas hac medendi ratione curabitur, et ad incolumitatem mentium facilius revocabuntur, si liberiores fuerint ab instigationibus pestilentium magistrorum.
Ne autem ad confirmandos piorum animos, vel ad haereticos confutandos necessaria aut deesset, aut lateret instructio, misi [Col. 1015C] Hujus epistolae fragmentum a Leone subjectum fuit epistolae 165. Integra autem haec epistola ex eadem qua Leo usus est, antiqua versione, inserta legitur non solum in collectione 5 c. 52, verum etiam [Col. 1015D] post Leonis epistolas in mss. collect. 12. Notandum praeterea est his Athanasii litteris in iisdem collectionibus subjici S. Cyrilli epistolam ad Joannem Antiochenum, in qua de ea Athanasii epistola Cyrillus disserit, ejusque emendatum exemplum ad eumdem transmisit. Cum vero Cyrillus hujus suae epistolae ad Joannem exemplar cum caeteris gestis pacis cum eodem constitutae misisset ad Xistum pontificem, inter haec forte erat etiam ipsa sincera epistola Athanasii ad Epictetum, et fortassis omnia missa fuerant Latine reddita, uti ad Coelestinum praedecessorem ejus Latinitate donata jam pridem direxerat alia similia Graece scripta in Nestorii causa, ut liquet ex epistola Cyrilli 8 inter litteras Coelestini apud Coustantium num. 9. Certe haec omnia documenta a Cyrillo directa ad Xistum (Latine profecto reddita) lecta fuisse in Romana synodo, colligitur ex ejusdem Xisti epistola 5. Sicut autem documenta ad Coelestinum missa, [Col. 1016C] et Latine, ut vidimus, reddita, apostolica scrinia susceperunt, ut Leo testatur epist. 69, c. 1, ita idem credendum est de gestis ad Xistum directis; ac propterea ex horum versione in scriniis custodita, ea Leoni cognita fuerunt, indeque in memoratas collectiones transiere. epistolam sanctae memoriae Athanasii episcopi ad Epictetum episcopum [Col. 1016B] datam, cujus testimoniis sanctae memoriae Cyrillus usus est in Ephesina synodo contra Nestorium, quia incarnationem Verbi tam lucide ac diligenter astruxit, ut Nestorium et 1179 Eutychen in illius jam temporis haereticis debellarit. Audeant hunc tantae auctoritatis virum Eutychis et Dioscori sectatores aut imperitiae, aut pravitatis arguere, qui [Col. 1016C] Palaestini scilicet Eutychiano errore impliciti, praeter Chalcedonensem definitionem Leonis etiam epistolam 28 ad Flavianum repudiabant, quam idem Leo vindicavit epist. 124. praedicationem nostram a doctrina atque intelligentia Patrum jactitant deviare. Prodesse autem debet confirmandis sensibus omnium Domini sacerdotum, quos haeretici olim in auctoribus suis praesciti atque damnati, apertius jam coeperunt dogma suae impietatis astruere, ne latente intra silentium sensu dubitabile videretur an vere in ipsis et [Col. 1016C] Superius epistola 59 ad Constantinopolitanos cap. 5 Leo scripsit: Tria falsa et vana Apollinaristarum haereticorum tres partes varias protulerunt. Has autem tres partes antecedentibus verbis indicavit: Nec ita hominem (dicimus Christum) ut aliquid ei desit quod ad humanam certum est pertinere naturam, sive animam, sive mentem rationalem, sive carnem, quam non de femina sumpsit, sed factam de Verbo in carnem converso atque mutato. Haec tria Apollinaristarum capita, id est sive animam, sive mentem rationalem, sive [Col. 1016D] carnem, Augustinus, ex quo Leo videtur sumpsisse, in libro de Haeresibus c. 55 ita describit. Primo dixerunt Verbum carnem sine anima suscepisse; et rationem eorum affert Leo serm. 4 de Nativitate c. 5, quia vicem ejus expleverit ipsa Divinitas. Secundo priorem sententiam emollientes docuere non totam animam humanam defuisse Christo, sed partem animae rationalem, seu mentem, ita ut Verbum loco mentis in Christo fuerit. Tertio tandem carnem et Verbum unius esse substantiae asseruere, et in hoc potissimum conveniebant omnes. Hoc autem tertium Apollinaristarum caput Leo tantummodo Eutychi tribuens epist. 124 c. 2, et 165 c. 2, latius proponit ita ut non tam corpus quam animam unius cum Verbo naturae Eutychem cum illis asseruisse tradat: Tertium, inquit, Apollinaris dogma delegit, ut negata humanae carnis atque animae veritate, totum Dominum nostrum Jesum Christum unius assereret esse naturae, [Col. 1017C] tamquam Verbi Deitas ipsa se in carnem animamque converterit, et concipi ac nasci, nutriri et crescere, crucifigi et mori . . . . . divinae tantum essentiae fuerit. triplex Apollinaris error, et insana [Col. 1017A] [Col. 1017C] Manichaeorum quoque errorem Leo in laudata epist. 124 c. 2 eo sensu Eutychianis attribuit, quatenus, si Apollinaristarum errorem declinantes negent Christum in Divinitate natum, passum, etc., et nihilominus verum hominem fateri recusent; cum Manichaeis affirmare cogantur, Jesum Christum simulatorie omnia egisse, nec humanum in ipso corpus, sed phantasticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium; quem Manichaeorum errorem fusius exagitat [Col. 1017D] serm. 4 de Epiph. c. 4. Manichaeorum opinio pullularet. Qui cum jam non se occulere studeant, sed contra Christi Ecclesias audacter insurgant, nonne prospiciendum est quatenus eis vires omnium conatuum subtrahantur, servato, ut dixi, eo districtionis moderamine, ut a quietioribus inconvertibiles dividantur: Corrumpunt enim mores bonos colloquia mala (I Cor. XV, 33) ; et, Castigato pestilente sapiens astutior erit (Prov. XXI, 11) : ut quolibet modo dissipata societate reproborum, aliqua diabolo vasa rapiantur? Non enim ita conviciis et vaniloquiis 1180 debemus offendi, ut nullam curam ipsorum correctionis habeamus.
Episcopus vero Juvenalis, cujus injuriae sunt dolendae, nimis temere se [Col. 1017D] Cum scilicet in pseudosynodo Ephesina Dioscoro adhaerens Eutychem absolvit, etc., quod postea in Chalcedonensi synodo consilio saniore emendavit. haereticorum blasphemiis copularat et dum Eutychem Dioscorumque [Col. 1018A] [Col. 1017D] Lege, amplectebatur. amplectitur, multos imperitos suo in praeceps egit exemplo, licet postea se consilio saniore correxerit. Hi tamen, qui avidius impietatis virus hauserunt, facti sunt ejus adversarii, cujus fuerant ante discipuli, ut sua ipse nutrimenta pateretur: qui ut eamdem emendationem, quam ille elegit, imitentur optandum est, si vel ipsa sanctorum locorum circa quae habitant testificatione resipiscant. Qualis autem sit [Col. 1017D] Is est idem Theodosius qui Palaestinarum turbarum auctor fuit. Vide Marciani epistolas et Evagrium locis laudatis annot. 1 (Col. 1014, n. o ) . qui in locum episcopi viventis obrepsit, ex ipsa qualitate facti non potest dubitari, nec ambigendum est eum esse perversum quem impugnatores fidei dilexerunt. Interim fraternitas tua curam piae sollicitudinis continuare dignetur, ut frequentioribus scriptis, quo res proficiant, scire me facias. Data VII kal. Decembris, Herculano consule.
Confirmationem synodi Chalcedonensis a pontifice uti necessariam petit. Ejus constantiam in vindicandis canonibus et reprimenda novitate laudat.
[Col. 1017] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Victores VALENTINIANUS et MARCIANUS gloriosi triumphatores, semper Augusti, sanctissimo et vere venerabili LEONI archiepiscopo.
Beatitudinem tuam valere syllabis nostrae serenitatis studiosissime precamur, postulantes ut favorem omnipotentis Dei tuarum nobis impertias precum intercessione: ut misericors et pacifica ipsius magnificentia omnia fausta et optabilia nostro regno concedere dignetur. Miramur supra modum quod post Chalcedonensem synodum, et [Col. 1018C] Epist. 98. litteras venerabilium episcoporum ad tuam sanctitatem missas, quibus omnia in ipsa synodo acta significabant, nullo prorsus pacto a tua clementia ejusmodi epistolae remissae sint, quas videlicet [Col. 1018C] Litterae ergo apostolicae sedis, quibus confirmabantur synodi generales, legendae erant in Ecclesiis Orientis, haecque confirmatio in omnium notitiam [Col. 1018D] deducenda erat, ne quis de eadem ambigens, decretis synodi reluctari posset. Ecce ergo necessariae confirmationis pontificiae manifestissimum testimonium. in sanctissimis Ecclesiis perlectas, in omnium [Col. 1017C] oportebat notitiam venire. Quod nonnullorum animis qui Eutychetis etiam nunc pravam opinionem et perversitatem sectantur, ambiguitatem multam injecit, utrum tua beatitudo quae in sancta synodo decreta sunt confirmaverit. Et ob eam rem tua pietas [Col. 1019A] litteras mittere dignabitur, 1184 per quas omnibus Ecclesiis et populis manifestum fiat in sancta synodo peracta, a tua beatitudine rata haberi. Illud profecto, ut [Col. 1019C] Leonis constantiam hoc loco commendat, qua ille privilegia Ecclesiarum secundum Nicaenos canones sarta tecta servari contendens, canoni Chalcedonensi pro Constantinopolitana sede edito fortiter restitit epist. 104, 105, 106, et 107, scriptis die 22 Maii anni praecedentis; idque (quod maxime observandum est) imperator commendat, etiamsi pro hoc canone confirmando ad eumdem Leonem efficaces litteras dederit superius descriptas epist. 100. Hanc observationem jamdiu ante fecit Gelasius papa in epistola ad Dardanos, qualis amplior exstat in praestantissima collectione 14 Avellana, et legitur tom. V Concil. Ven. edit. pag. 333, ubi has Marciani litteras pontifex innuens, Audiant, inquit, Marcianum ejusdem principem civitatis, posteaquam pro augmento urbis ipsius sacerdotis intercessor accedens, contra regulas obtinere nihil potuit, sanctae memoriae papam Leonem summis laudibus prosecutum, quod canonum regulas violari nulla fuerit ratione perpessus. decebat episcopum apostolicae sedis, excellenter tua sanctitas praestitit, ut ecclesiasticos canones custodiendo, nihil antiqui moris et ordinis olim constituti et ad hanc usque diem inviolabiliter observati passa sit innovari. Propter [Col. 1019C] Intelligit potissimum epistolam 106 ad Anatolium, [Col. 1019D] quae etsi satis confirmasset fidei decretum latum in Chalcedonensi, cum tamen simul contradixisset canoni pro sede Constantinopolitana, manifestata non fuit ut Leo tradit epist. 144, 115, 116, et 117. Hinc vero rumore in vulgum sparso, pontificem Chalcedonensi concilio contraria scripsisse, ita ut hac de causa ejus litterae publicatae non fuerint. Eutychiani tumultus excitarunt, occasionemque sumpserunt dubitationis ingerendae de ipsa Chalcedonensi definitione fidei; illi enim, ut ait idem pontifex epist. 117, occasione velandae perfidiae suae infirma vel dubia videri volunt statuta concilii, quae nulla sint consensus mei sententia roborata. litteras autem tuae beatitudinis quae et quanta ab aliquibus facta sint, poterit [Col. 1019D] A Juliano quidem episcopo Coensi haec Leo didicit, ut liquet ex epist. 115, c. 2, unde etiam patet [Col. 1020C] monachos Palestinos fuisse illos qui turbas commoverunt. Quod porro additur, quibus adversari noluimus, eo quia scilicet deerat ea pontificia et publica Chalcedonensis definitionis confirmatio, quae ad omne dubium amovendum requirebatur, intelligendum est de resistentia per vim et potestatem saecularem; litteris enim ad eosdem monachos datis imperatorem studuisse eos cohibere pariter et docere, certum est ex eadem epist. 115, c. 2. ab aliis tua sanctitas clarissime ediscere, quibus adversari noluimus, [Col. 1020C] Adverbium nondum in Latino, sicut et in Graeco οὔπω aut aliquid simile supplere necessarium fuit., ex sequentibus enim petitur aperta et publica confirmatio et responsio ad synodum, quae nondum missa fuerat. nondum affirmante tua in Deo charitate, catholicae fidei et verae orthodoxae Chalcedonensem synodum, omnibus consentientibus episcopis, esse obsecutam. Quam ob rem tua veneranda dignitas decretum quam celerrime emittat quo confirmare ipsam [Col. 1019B] Chalcedonensem synodum manifestissime ostendat, ut ii qui exoptant invia diverticula, nullam habere possint suspicionem de judicio tuae sanctitatis. Data XV kalendas Martias Constantinopoli.
Νικηταὶ Οὐαλεντινιανὸς καὶ Μαρκιανὸς ἔνδοξοι, τροπαιοῦχοι, ἀεὶ αὔγουστοι. τῷ ἁγιωτάτῳ πατρὶ καὶ ἀληθινῶς σεπτῷ Λέοντι ἀρχιεπισκόπῳ.
Τὴν μακαριότητα τὴν σὴν ταῖς συλλαβαῖς τῆς ἡμετέρας γαληνότητος σπουδαιότατα ὑγιαίνειν εὐχόμεθα, ἐξαιτοῦντες, [Col. 1018D] ὅπως ἄν. Ita ms. Vat. Male in Vulg., ὅτι ἂν. ὅπως ἂν τὴν σπουδὴν τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ τῇ τῶν σῶν εὐχῶν ἡμῖν [Col. 1018D] Παράςχοις. Ms. Vat. παράσχοι, haud omnino male; refertur enim ad μακαριότητα, quod praecessit. παράσχοις μεσιτείᾳ, ὥστε τὴν ἵλεω καὶ εἶρηνοποιὸν αὐτοῦ μεγαλειότητα πάντα τὰ αἴσια καὶ εὐκτὰ τῇ ἡμετέρᾳ βασιλείᾳ παρασχεῖν [Col. 1018D] Καταξιώσῃ. In ms. Vat., καταξιώσει ; sed legendum forte, καταξιῶσαι, ut et Arnoldus in margine suae editionis annotavit. καταξιώσῃ Θαυμάζομεν τὰ μάλιστα, ὅτιπερ μετὰ τὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον καὶ τὰ γράμματα τῶν σεβασμίων ἐπισκόπων τὰ πρὸς τὴν σὴν θεοφίλειαν σταλέντα, δι` ὧν ἅπαντα τὰ ἐν τῇ αὐτῇ συνόδῳ ἐμήνυσαν, οὐδαμῶς πὰντη παρὰ τῆς σῆς ἁγιωσύνης τὰ τοιαῦτα γράμματα ἐξαπέσταλται, ἅτινα δηλονότι ἐν ταῖς ἁγιωτάταις ἐκκλησίαις ἀναγνωσθέντα εἶς τὴν τῶν ἁπάντων ὤφειλε γνῶσιν ἐλθεῖν· ὅπερ τινῶν ταῖς ψυχαῖς, οἵτινες Εὐτυχοῦς ἔτι καὶ νῦν τὴν κακοδοξίαν καὶ τὴν διαστροφήν μεταδιώκουσιν, ἀμφιβολίαν πολλὴν ἐνέβαλε, πότερον ἡ σὴ μακαριότης τὰ ἐν τῇ ἁλίᾳ συνόδῳ τυπωθέντα ἐβεβαίωσε· καὶ διὰ τοῦτο ἡ σὴ εὐλάβεια γράμματα 1183 ἐκπέμψαι καταξιώσει, δι` ὧν πάσαις ταῖς ἐκκλησίαις καὶ [Col. 1020D] Τοῖς δήμοις. Addimus articulum e ms. Vat. τοῖς δήμοις [Col. 1020D] Forte, φανερόν. φανερὰ γενήσεται τὰ ἐν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ πεπραγμένα παρὰ τῆς σῆς μακαριότητος βεβαιῶσθαι· ἐκεῖνο δηλαδὴ, ὡς ἔπρεπεν ἐπίσκοπον ἀποστολικοῦ θρόνου, ἐξόχως ἡ σἠ ἁγιωσύνη ἐποίησε, ὅτι τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κανόνας φυλάττουσα, οὐδὲν ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ ἔθους καὶ τῆς τάξεως τῆς ποτε διατετυπωμένης καὶ ἀσαλεύτου μέχρι καὶ σήμερον [Col. 1020D] Διαμεινάσης. Optimam hanc lectionem ms. Vat. debes; διαμενούσης, quae lectio est vulgatorum, rejicienda. διαμεινάσης ἠνέχετο καινοτομηθῆναι. Διὰ τὰ γράμματα δὲ τῆς σῆς ὁσιότητος οἷα καὶ ὁπόσα παρά τινων πέπρακται, δυνήσεται ἐξ ἑτέρων ἡ σὴ ἁγιωσύνη σαφέστατα katamaqeiðn, oißû ajntibhðnai oujk aÞn ejbougr;lavmeqa, [Col. 1020D] Διαβεβαιουμένης. Supplendum hic aliquid necessario, puta οὔπω, vel quid simile, ut legas, οὔπω διαβεβαιουμένης, etc. διαβεβαιουμένης τῆς σῆς θεοφιλείας, τῇ καθολικῇ πίστει καὶ ἀληθῶς ὀρθοδόξῳ τὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον, πάντων τῶν συναινούντων τῶν ἐπισκόπων, ἠκολουθηκέναι· διά τοι τοῦτο καὶ ἡ σεβασμιότης ἡ σὴ διαγράμματα τάχιστα ἐκπέμψει, δι` ὧν βεβαιοῦν αὐτὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον φανερώτατα ἐπιδείκνυσιν, ἵνα μὴ οἱ ἐπιθυμοῦντες [Col. 1020D] Τῶν ἀνοδιῶν. Ita et ms. Vat., nisi quod caret articulo τῶν ; caeterum si a recto ἀνοδία hanc vocem deducas, ut nos fecimus in translatione, non ἀνοδιῶν scribendum est, sed ἀνοδίων. τῶν ἀνοδιῶν, δυνηθεῖέν τινα ἔχειν ὑπόνοιαν περὶ τῆς κρίσεως τῆς σῆς ἁγιωσύνης. Ἐδόθη πρό δεκαπέντε καλανδῶν ματιῶν [Col. 1020D] Ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ms. Vat., ἐκ Κωνσταντινουπόλει ; sed perperam. Si enim ἐκ retineas, scribere debes deinceps Κωνσταντινουπόλεως. ἐν Κωνσταντινουπόλει
I. Ordinationis Anatolii suspicionem per fidei ejus professionem esse sublatam. —II. Male ab eo Aetium ab archidiaconi officio esse submotum. —III. Marcianum rogat ut Anatolium ab illicitis retrahat, et faveat Juliano.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Quam excellenti pietate et quam glorioso [Col. 1020B] clementiae vestrae studio in integrum nuper fides Christiana revocata sit, totus mundus agnoscit, et salutis suae singulare praesidium per vos a Domino esse reparatum. [Col. 1020C] Ita Quesnellus cum Sichardo et omnibus nostris codd. Aliae editiones, forte melius, At si quid. Ac si quid adversum tanti operis consummationem de contrario spiritu sentitur oboriri, necesse est ut ad vestrae revocetur pietatis auxilium, quod ad custodiam catholicae veritatis divina providentia praeparavit: ut cum potestatis vestrae sit scandala etiam in longinquo nata resecare, multo magis ea quae sub vestris audent oculis surgere, non [Col. 1021A] sinatis accrescere. Anatolii episcopi ordinationem, sicut scientia Dei testis est, suspectam (quod fatendum est) mihi fecerant consecrationis ejus auctores, nec dissimilem ab eligentibus arbitrabar electum; secutumque est ut [Col. 1021C] Editi ante Quesn. cum Sichardo, dum communione apostolicae sedis existeret alienus, diu dandis ad eum epistolis pacis me abstinerem. Idem legitur in mss. collect. 24, in quibus solum est, pacis meae abstinerem. Lectionem a Quesnello jure insertam ex Grimanico, de qua vide ejus not. 1, invenimus etiam in mss. Vat. 1340, et Veneto 169 collect. 12; solum in his particula dum substituitur pro cum. De epistolis pacis confer notam ejusdem 2. cum communionem apostolicae sedis expeteret, diu dandis ad eum pacis epistolis abstinerem. Sed cum illi pietatis vestrae testimonium 1186 suffragaretur, [Col. 1021C] Ita melius nostri codd. collect. 12 quam in editis, cum de fide. et de fide atque unanimitate ejus optanda quaeque et placitura promitteret, professionem ejus ita credidi esse sinceram, ut tamen, qua observantia se agere deberet, non desinerem commonere, sedulo ipsi ac diligenter inculcans, ut de persecutoribus beatae memoriae Flaviani neminem auderet in suo habere consortio, [Col. 1021C] Omnes editiones non solum cum mss. collect. 24 ac exemplo Sichardi, verum etiam cum Grim. collect. 18, aliquot lineas omittunt, transilientes a voce Eutychis ad vocem Eutychianae, sic: Consortio et Eutychianae haereseos; quo saltu sententia corrumpitur, et notitia sequentibus probe intelligendis necessaria adimitur. Soli duo laudati codd. collect. 12 hoc insigne supplementum nobis suppeditarunt: quibus ex [Col. 1021D] Coustantio, in Vindiciis veterum Patrum confirmatis, pag. 572, Remigianum exemplar, ut credimus, ejusdem collectionis 12 adjici potest. et Eutychis haeretici sectatores tamquam inimicos Christi veraciter [Col. 1021B] perhorreret. Quod adeo obedienter visus est accepisse, ut Andream diaconum Eutychianae haereseos defensorem a se indicaret esse dejectum. Secutumque est ut de his quae pro catholica fide in synodali concilio fuerant definita, talia ad me scripserit, qualia catholicum sacerdotem scribere congruebat.
Cum ergo ad commendanda ipsius primordia ista praecesserint, [Col. 1021D] Editi Leonis omittunt verbum nescio, quod ex mss. collect. 12 supplevimus; at praeferunt emerserit; solus Quesnellus, emersit. Editiones autem Concil., pro nescio, habent miror. nescio quid causae aut occasionis emerserit, ut virum catholicae fidei, et Nestorianis atque Eutychianis haereticis [Col. 1021D] Ita cum vulgatis omnes nostri codd. Quesnellus alia collocatione verborum, et alia etiam interpunctione, quae sensum mutant, habet: constanter adversum, etiam archidiaconem; et in margine pro etiam notavit legendum forte Aetium, quod emendata lectione necessarium non est. constanter etiam adversum, archidiaconem sub honoris specie degradaret, et [Col. 1022C] Vide not. 3 Quesn. dispensationem totius causae et curae ecclesiasticae in Andream Eutychianistam repente transferret: adeo nimia commotione turbatus, ut consecrationem quam pro injuria dabat, [Col. 1022C] Confer epist. 9, c. 1, et not. 2 Quesn. in eamdem. sexta [Col. 1021C] sabbati, traditionis apostolicae aut nescius aut oblitus, inferret: quasi non ad episcopum magis quam [Col. 1022A] ad presbyterum ordinationis illius vitium pertineret: qui non inveniens quod argueret in fide, quod improbaret in moribus, dejectionem innocentis per speciem provectionis implevit; addens [Col. 1022C] Codd. collect. 24 cum editis ante Quesn., sententiae. in sententia illud injuriae, ut eum coemeterio [Col. 1022C] Cod. Grim., deputandum. Mox laudatae editiones cum iisdem mss., condemnaret pro quodam damnaret; cui lectioni a Quesnello inductae ex Grimanico accedunt nostri codd. collect. 12. Vide not. 4 Quesn. deputando, quodam damnaret exsilio. Quem tamen pietati vestrae commendare praesumo, ne ullis ulterius noxiis ingravari possit [Col. 1022C] Sichardus, aut insidiis. insidiis, quem Dominus, ut comperi, sub vestra defensione constituit.
Adjicio autem etiam hanc obsecrationem, ut praedictum episcopum a professione sua dissonum, et [Col. 1022C] Sic nostri codd. cum antiquis editionibus. Quesnellus, nimis. Mox pro vestri cod. Venetus habet nostri, sed perperam; nam imperator pro Anatolio testimonium dederat. nimium testimonii vestri ac favoris oblitum, [Col. 1022C] Vide not. 5 Quesnelli. Post pauca, infestare, pro insectari apud Sichardum. necessarie increpare dignemini. Cesset catholicos insectari; cesset eos qui sanctae memoriae Flaviano placuere, conterere, et eorum societatem, [Col. 1022B] quos improbavit, eligere. Fraternam enim illi charitatem non aliter poterimus impendere, quam ut se [Col. 1022C] Editi, ab inimicis passiva significatione, accepto infinitivo exsecrari. Melior visa est lectio nostrorum codd. collect. 12, qua idem infinitivum communiori [Col. 1022D] et congruentiori significatione active sumitur. inimicos catholicae fidei approbet exsecrari, [Col. 1022D] Editiones antiquiores et exemplum Sichardi habebant: Eorumque a se consortium atque commercium abscindat. Quesnellus ex Grimanico emendavit, et recte; nam de Andrea Eutychianista, quem jampridem Anatolius ipse professus fuerat a se esse rejectum ex epistola sequenti, hic sermo est, ut quae subjiciuntur ostendunt. Eamdem lectionem probant etiam nostri codd. collect. 12 ac veteres editiones Conciliorum, ex quibus abscindat reposuimus pro abscedat, ut ille ex Grim. scripsit. In mss. collect. 24, ejusque consortium a se atque commercium abscidat. ejusque a se consortium, quem merito abjecit, abscindat. Qui etiam si magna fuisset satisfactione purgatus, post dubium tamen reversus errorem, catholicis diaconibus postponi debuit, non praeponi. Illud quoque clementiae vestrae benevolentiam peto, ut veneratorem vestrum fratrem meum Julianum episcopum, in vestro, sicut facere dignamini, habeatis affectu; cujus obsequiis praesentiae meae vobis imago reddatur. Nam et de fidei ejus sinceritate confidens, vicem ipsi meam contra temporis nostri haereticos delegavi; atque propter Ecclesiarum pacisque custodiam, ut [Col. 1022D] Vide not. 6 Quesn. a comitatu vestro non abesset, exegi. Cujus suggestiones, [Col. 1022C] pro concordia catholicae unitatis, tamquam meas audire dignemini, placentes Deo, qui vobis [Col. 1023A] praeter regiam coronam etiam sacerdotalem conferat palmam. Data [Col. 1023D] In marg. editorum, V idus. sexto idus Martii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Andream ecclesiasticis rebus, amoto Aetio, praepositum esse conqueritur. —II. Omnia in statum pristinum restitui postulat.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Multis exstantibus documentis, quibus [Col. 1023D] Al., in dilectionem. in dilectione Ecclesiae Dei pietatis vestrae manifestatur affectio, merito quoties aliquid nascitur scandalorum, vestrum desideratur auxilium: ut fides, quae annitentibus vobis, contra haereticorum commenta [Col. 1023B] defensa est, securae pacis perpetem obtineat firmitatem. Nam quid prodest foris adversarios veritatis oppressos, si eosdem habeamus intra Dominica septa redivivos? Quod itaque circa personam filii mei Aetii gestum esse cognovi, nimium me anxium facit, et metuere certa ratione compellit ne poenitendum mihi sit quod de episcopo Constantinopolitano, qui ab impugnatoribus fidei fuerat ordinatus, vobis adhortantibus, acquievi meliora sentire, cum tanto pietatis vestrae testimonio juvaretur, ne illum gravaret suae ordinationis infirmitas, ubi vestra interventio praestaretur. Unde gratulari coeperam quod beati Flaviani [Col. 1023D] Al., honoraret. honorare memoriam, et haereticorum conatibus obsistere diceretur. Sed doleo illum, sicut praedicti lacrymabilis querela demonstrat, in deteriora [Col. 1023C] mutatum, et eum nunc constituisse archidiaconum, quem ipse professus est a se esse rejectum, qui Eutychianae haereseos se [Col. 1023D] Id Andreas vel absens per epistolam ad Leonem scriptam praestiterat, vel coram verbis, si quidem eum Romam accessisse ex hoc loco colligendum sit, ut nonnullis videtur. apud nos prodiderat defensorem. Quem quia nunc ecclesiasticis negotiis praeposuit, propter haereticam perversitatem eidem favorem suum praestare convincitur; qui etiamsi magna satisfactione potuisset indulgentiam promereri, 1189 nequaquam debuit his qui in fide permanserant anteferri.
Unde quia non latet clementiam vestram quantum periculi aut per pudendam socordiam, aut per dolosam nequitiam nutriatur, dignamini episcopum ad professionem suae fidei auctoritate vestrae clementiae revocare. [Col. 1023D] Nostri codd. et Sichardus, Ne sibi . . . ne existimationem. Vulgati ante Quesn., Et ne sibi . . . ne existimationem. Non sibi has maculas superducat, nec existimationem suam, quam vestro acquisivit favore, [Col. 1024A] contemnat; societatem haeretici, quem dudum a se removit, abscidat, [Col. 1023D] Octo sequentes voculas a Quesnello suppletas omittunt editi cum mss. collect. 12 et exemplar Sichardi. et persequi eum quem gratiorem debuit habere desistat. Cujus innocentiae vos ita affuisse gaudeo, ut moerori ejus digna consolatione vestra pietas subveniret. Circa fratrem meum, veneratorem vestrum Julianum episcopum, quantum debeat crescere vestra dignatio, apostolicae sedis aestimate judicio: cum in causa fidei, cui gloria vestra famulatur, vicem ipsi meam eatenus delegarim, ut ab ea quae vobis debetur observantia non recedens, pietati me vestrae praesentare non desinat: exsequens in custodia fidei, et in ecclesiasticis disciplinis per omnia sollicitudinem [Col. 1024D] Duo codd. collect. 12 et Vat. 541 cum omnibus vulgatis ante Quesnellum delent meam. meam, et opportunis suggestionibus, quod universali Ecclesiae prosit, insinuans: ut in ipso nec catholicis vestrum praesidium, quibus [Col. 1024B] volumus [Col. 1024D] Al., subvenire. subveniri, nec meum vobis desit obsequium. Data sexto idus Martii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Quod ipsi multa patienti compassus sit, gratias agit, simul de Aetii dejectione expostulans. — II. Julianum CP. in speculis esse vult pro causa fidei. Anatolium ab imperatore esse increpatum. —III. De tumultu monachorum Aegyptiorum et Palaestinorum. —IV. De epistola sua et de actis Chalcedonensis synodi in Latinum convertendis.
1190 LEO episcopus Romae JULIANO episcopo Coensi.
Agnovi in dilectionis tuae litteris fraternae charitatis affectum: quod [Col. 1024D] Editi anteriores Quesnello cum mss. Vat. 1340, ac Ven. 169 collect. 12 et cum Vat. 544 et Vat. Reginae 139 collect. 24 addunt multis; et similiter Sichardus. Mala, quae multa et saeva hic indicantur, Attilae irruptionem in Italiam respiciunt. de malis, quae multa et [Col. 1024C] saeva pertulimus, pio nobiscum dolore compateris. Sed utinam haec, quae nos perpeti Dominus aut permisit aut voluit, ad correctionem proficiant [Col. 1024D] Ita Grim. Al., multorum. servatorum, et ut desinant adversitates, finiantur offensae. Quod utrumque de magna erit misericordia Dei, si et flagella removeat, et ad se suorum corda convertat. Sicut autem fraternitatem tuam ea quae apud nos [Col. 1024D] Sic ex eodem Grim. Al., fuit. desaeviit contristavit hostilitas, ita me anxium facit, quod in Constantinopolitana Ecclesia, quantum tuae indicant litterae, haereticorum insidiae non quiescunt, et [Col. 1024D] Antiqui vulgati et Sichardus, quaesitis. exquisitis occasionibus, hi qui catholicae fidei defensores fuere, vexantur. Nam dum Aetius ab officio archidiaconatus [Col. 1024D] Vide not. 1 Quesn. per speciem provectionis amovetur, et in locum ejus Andreas, qui ob haereticorum societatem fuerat abjectus, assumitur; dum beatae [Col. 1025A] memoriae Flaviani accusatoribus honor redditur, et piissimi confessoris participes aut discipuli [Col. 1025C] Sic Quesn. ex Grim. Caeteri editi et codices, conteruntur. consternuntur, nimis aperte quid episcopo Ecclesiae ipsius placeat demonstratur. In quem pro causae merito differo commoveri; et quid ipse mecum cum suis epistolis agat, quas missurum eum filius noster Aetius indicavit, exspecto: dans locum voluntariae emendationi, qua dolorem meum cupio mitigari. Clementissimo tamen principi et piissimae Augustae de his quae ad custodiam pacis ecclesiasticae pertinent scripsi; quos devotione suae fidei provisuros esse non dubito, ne contra gloriam operis ipsorum, damnata haeresis [Col. 1025C] Al., queat. valeat pullulare.
Studeat ergo dilectio tua, frater charissime, piam et necessariam curam sollicitudini apostolicae [Col. 1025B] sedis impendere, quae tibi apud se nutrito catholicam contra Nestorianos et Eutychianos haereticos actionem materno jure commendat, ut divino fultus auxilio, speculari de Constantinopolitanae urbis opportunitate non desinas; [Col. 1025C] Editi ante Quesn., ut praedictorum dogmatum impius numquam turbo consurgat. ne praedictorum dogmatum impius usquam turbo consurgat. Et quia tanta est gloriosorum principum [Col. 1025C] Al., clementia. fides, ut confidenter eis possis quae sunt insinuanda suggerere, pietate ipsorum ad utilitatem Ecclesiae universalis 1191 utaris. [Col. 1025C] Ita editi ante Quesn. melius quam apud hunc, consulenti autem dilectioni tuae. Consulente autem dilectione tua de his in quibus putaveris ambigendum, non deerit relationibus tuis meae responsionis instructio: [Col. 1025C] Vulgati ante eumdem Quesn., perperam, ut sequestrata eorum actione, causae, quae in quibuscumque Ecclesiis praesulum suorum debent cognitione firmari, hac speciali cura vice mea functus utaris, ne haeresis, etc. Quesnelli emendationem ex Grimanico nostri codd. collect. 24 confirmant, exceptis postremis vocibus, pro quibus habent aeque bene, hac speciali cura vice mea functus utaris. ut sequestrata earum actione causarum, quae in quibusque Ecclesiis praesulum suorum debent cognitione firmari, hanc specialem curam vice mea functus assumas, ne haeresis [Col. 1025C] vel Nestoriana vel Eutychiana in aliqua parte revirescat: quia in episcopo Constantinopolitano catholicus vigor non est, nec multum aut pro sacramento salutis humanae, aut pro sua est aestimatione [Col. 1026A] sollicitus: cum si quid illi inesset spiritualis industriae, ita et a quibus ordinatus sit, et cui viro successerit cogitare deberet, ut magis beatum Flavianum, quam sui honoris sequeretur auctores. Et ideo cum piissimi principes [Col. 1025C] Al., secundum obsecrationes meas. Haec videntur [Col. 1025D] respicere petitionem a Leone propositam epist. 104 ad Marcianum et 105 ad Pulcheriam, quos cap. 4 rogavit ut Anatolii cupiditatem pro Constantinopolitanae sedis praerogativa comprimerent. secundum obsecrationem meam dignati fuerint fratrem Anatolium de his quae merito in querelam veniunt increpare, [Col. 1025D] Iidem vulgati male, videat charitas tua diligentia sua. Nostri quatuor codices et Sichardus, vigeat charitas tua diligentia sua. Grimanici codicis lectionem a Quesnello inductam sequimur. jungat charitas tua diligentiam suam, ut universa scandala, adhibita plenissima correctione resecentur, et a filii nostri Aetii cesset injuriis. Nam apud catholicum episcopum, [Col. 1025D] Locus hic a Quesnello restitutus ope Grimanici codicis. Caeteri cum editis, etiam si erat utcumque decus sacerdotale, sacerdoti archidiaconus propter fidei reverentiam debuit praemitti, potius quam, etc. etiam si erat quod quacumque de causa succensendum archidiacono videretur, propter fidei reverentiam debuit praetermitti, potius quam locum catholici nequissimus haereticus obtineret. Cum itaque quae sequantur agnovero, tunc manifestius quid [Col. 1026B] agi oporteat aestimabo. Nam interim, dolore 1192 cohibito, [Col. 1025D] Exemplum Sichardi, malim. malui indulgere patientiae, ut locus esset veniae.
De Palaestinis vero monachis, qui jam pridem in tumultu dissensionis esse dicuntur, quo adhuc animo moveantur ignoro. Neque cujusquam sermone mihi patefactum est quas causas videantur antefatae praeferre discordiae: utrum scilicet [Col. 1026C] Ex epistola 109 ad eumdem Julianum, quam ex codice Ratisponensi publicavimus, liquet Leonem pro Eutychianis habuisse hos monachos qui tot turbas in Palaestina excitaverant Satis etiam quoad caetera instructus jam ab initio cognoscitur. Quid autem supervenerit, ex quo de eorumdem monachorum mente dubitationem induxerit, plenioremque instructionem desiderarit, ignoramus. Forte Romam fama pertulerat eos monachos qui, Juvenali ejecto, Theodosio intruso favebant, Eutychem palam anathemate condemnare, ut in ipso libello supplici ad Pulcheriam professi fuerant. Vide tom. IV Concil. Ven. edit. collect. 1799. Hinc autem Leoni dubitatio exoriri potuit utrum hi monachi Juvenali episcopo infensi, Eutychiani vere essent, quemadmodum antea putabat; an vero essent catholici, qui nimio rectae fidei zelo abrepti, eum Eutychis antea fautorem, licet correctum, [Col. 1026D] episcopatu indignum arbitrarentur. In hac ergo re ut exactius edoceretur a Juliano petere potuit. Eutychianae perversitati tali furore famulentur, an implacabiliter doleant episcopum suum in hanc impietatem [Col. 1026D] Ita melius apud Quesn. ex ms. Grim., quam in vulgatis aliisque codd., posse traduci, quae contra ipsorum, etc., vel in exemplari Sichardi, non posse traduci, quae, etc. Sermo enim est de Juvenale, qui in pseudosynodo Ephesina Eutychi faverat, postea vero se saniori consilio correxerat, uti traditur epist. 109, c. 4. potuisse traduci, quod contra ipsorum locorum sanctorum testimonia, quibus totus mundus instruitur, ab incarnationis Dominicae veritate desciverit, et quod in aliis per indulgentiam curari placuit, in illo putent non esse veniale. Unde cupio me [Col. 1026C] super his plenius edoceri, ut etiam talium correctioni congrue studeatur: quia aliud est contra fidem impie armari, [Col. 1026D] Vulgati ante Quesn., qui ex Griman. emendavit, cum aliis codd. et Sichardo, aliud in errore quemviam detineri. aliud pro fide immoderatius commoveri. Chartas etiam quas Aetius presbyter ante indicavit [Col. 1027A] esse directas, et [Col. 1027B] Vide nostras observationes in not. 2 Quesnelli, ubi quid hoc Breviarium fuerit detexisse arbitramur. Breviarum fidei, quod te misisse significas, necdum ad me noveris pervenisse. Unde, si [Col. 1027B] Nostri codd. cum antiquis vulgatis, expeditior occasio. expeditioris occasio se praebuerit perlatoris, libenter habeo, ut si qua est, quae utilis videatur, quam primum ad me mittatur instructio. De [Col. 1027B] Magna exstiterat inter Aegyptios dissensio ob ordinationem Proterii, qui in Dioscori depositi locum [Col. 1027C] subrogatus fuerat. Vide Evagrium lib. II, c. 5, et Liberatum in Breviario cap. 14. Aegyptiis monachis quam quieti, aut cujus sint fidei, scire desidero, et de Alexandrinae Ecclesiae pace quid ad vos veris nuntiis perferatur; ad cujus [Col. 1027C] Hae ad Proterium novum episcopum Alexandrinum litterae desunt. In his Leo pleniorem et manifestiorem fidei expositionem ab eo petiisse videtur, ut colligere licet ex epistola 127, ubi sibi satisfactum fuisse testatur, nec non ex epist. 129, qua acceptis plenioribus a Proterio litteris respondet. Vide etiam epist. 134 et 131, c. 1. episcopum vel ordinatores 1193 ipsius, seu clericos, qualia scripta direxerim, missis exemplaribus scire te volui. Ad clementissimum quoque principem, et ad religiosissimam Augustam quis nunc meus sermo sit [Col. 1027C] Ita Quesn. ex ms. Griman. Caeterae editiones et alii codd., missa exemplaria. missus, directa exemplaria perdocebunt.
Utrum autem [Col. 1027C] Indicatur epistola 35. epistola mea, quam de incarnationis Dominicae fide incolumi adhuc sanctae [Col. 1028A] memoriae Flaviano, ad dilectionem tuam per Basilium diaconum miseram, fraternitati tuae tradita sit, scire desidero: quoniam suspectum habeo quod de ejus textu nullum umquam indicium reddidisti. 1194 Gestorum synodalium, quae omnibus diebus concilii in Chalcedonensi civitate confecta sunt, [Col. 1027C] Ex hoc loco colligi posse arbitramur integra quidem Graeca gesta Chalcedonensis concilii apud Romanos hoc tempore exstitisse; at propter Graecae linguae diversitatem, quam isti fere ignorabant, parum clara erat eorumdem gestorum apud ipsos instructio. Praecipua nimirum ejusdem concilii capita tantummodo nota erant, Latine reddita ante integram omnium [Col. 1027D] actorum versionem; quae praecipua capita recensebimus in observationibus ad not. 3 Quesnelli in hanc epistolam. Cum vero quae ex his ante scriptas istas Leonis litteras Latinitate donata fuerant, minima pars esset actorum Chalcedonensium, ut omnia haec gesta absolutissima interpretatione redderentur Latine, Leo a Juliano petiit. Id autem ab eo factum non fuisse ostendemus in citatis observat. ad not. 3 Quesnelli. parum clara propter linguae diversitatem apud nos habetur in structio. Et ideo fraternitati tuae specialiter injungo ut in unum codicem universa facias congregari, in Latinum scilicet sermonem absolutissima interpretatione translata: ut in nulla parte actionum dubitare possimus, neque ullo modo esse possit ambiguum, quod ad plenam intelligentiam te fuerit studente perductum. Data quinto idus Martii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Se consentire his quae Chalcedone circa fidem constituta sunt. —II. Numquam id a se ratum esse habendum, quod adversus Nicaenos canones ibidem actum est.
[Col. 1028C] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Omnem quidem fraternitatem vestram nosse non ambigo, [Col. 1028D] Mss. collect. Chalcedon. Ratisp. et Vat. collect. 11, definitiones, sicut etiam in epistola sequenti cap. 1. Mox sanctae fidei in Vat. 1322. definitionem sanctae synodi, quae ob confirmationem fidei in Chalcedonensi civitate celebrata est, toto corde me fuisse complexum: quia nulla 1195 sinebat ratio ut qui unitatem catholicae fidei dolebam ab haereticis fuisse turbatam, non exsultanter in integrum rediisse gauderem. Hoc autem non solum ex ipso beatissimae consensionis [Col. 1028D] Hanc lectionem, de qua Quesnellus not. 2, nostri quoque codices approbant. Solum quaedam editiones, forte errore typographorum, affectu. effectu, sed etiam ex epistolis meis, quas post reditum [Col. 1029A] meorum ad Constantinopolitanae urbis antistitem dedi, potuissetis agnoscere, si vobis responsionem sedis apostolicae manifestare voluisset [Col. 1029C] In Rustici codicibus additur: Sed quia in eisdem litteris ea quae per occasionem synodi male sunt attentata reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Ne ergo, etc. Nos quinque Rustici codices vidimus, Chig. 483, tres Vat. 1323, 4166 et 5405, ac vetustissimum Veron. 57, et in omnibus hanc additionem invenimus. Duos alios codices ejusdem Rustici Corbeiensem ac Divionensem cum eodem additamento allegat Baluzius, qui tamen fatetur, ista verba, quamvis consequenter scripta, divisa tamen ac separata esse a textu epistolae in antiquis exemplaribus. Addita ergo videntur a Rustico in marginali notatione, ex qua dein irrepserunt in textum. Sumpsit vero illa ex sequenti epistola 115, quam ejus collectio non praefert. In omnibus autem mss. diversarum collectionum haec verba desunt; immo praetermittuntur etiam in Graeca versione, quae ex originali in Orientem misso derivat, nec non in antiquissimo Vat. cod. 1322, qui licet Chalcedonensem synodum ex editione, non tamen [Col. 1029D] integra, Rustici exhibeat, hanc tamen epistolam non recepit ex Rustico: affertur enim haec in principio codicis, quod alio charactere exaratum, cum editione Rustici nihil commune habet. Vide not. 3 Quesn. . [Col. 1029D] Haec refert Pelag. II, in epistola 2, ad episcopos Istriae. Ne ergo per malignos interpretes dubitabile videatur utrum quae in synodo Chalcedonensi per unanimitatem vestram de fide statuta sunt [Col. 1029D] Apud Pelagium II, epist. 2, ad episcopos Istriae, approbarim. approbem, haec ad omnes fratres et coepiscopos nostros, qui praedicto concilio interfuerunt, scripta direxi, quae gloriosissimus et clementissimus princeps, sicut [Col. 1029D] Ita cum Pelagio II omnes nostri codd., excepto Vat. 1322, qui cum editis ante Quesn., poposcit. Confer notam ejus 4. poposci, in notitiam vestram mittere pro catholicae fidei amore dignabitur: ut et fraterna universitas, et omnium fidelium corda cognoscant me non solum per fratres, qui [Col. 1029D] Codd. collect. 17 Chalc., tum nostri tum Baluzii, vices meas. vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium, propriam vobiscum [Col. 1029D] Sic cum ms. Grim. etiam Ratisp. et codd. Rustici. Alias, iniisse. Pelagius hunc locum similiter legisse traditur a Quesnello nota 5. Sane Romana [Col. 1030C] editio et caeterae, quae postea prodierunt ante Labbeum, habent iniisse, sicut iniisse etiam legitur in epist. 3 ejusdem Pelagii, ubi idem Leonis testimonium inseritur. At Baronius, qui primus hanc Pelagii epistolam ex codice Nicolai Fabri edidit, et Labbeus, qui veterem lectionem revocavit, sic expresserunt hunc locum, ut in eodem codice Fabri postea Colbertino 4064, Baluzio teste, scribitur vobiscum munisse; cui lectioni affinis est illa ipsius epistolae Leonis expressa in Vat. 1322, vobis communisse; ubi postrema syllaba cum vocis vobiscum perperam mutatam in com peperit communisse; quo errore emendato, ut par est, detegitur vera laudatorum codicum lectio vobiscum unisse, quam etiam Graeca interpretatio confirmat. unisse sententiam: in sola 1197 videlicet [Col. 1029B] causa fidei, quod saepe dicendum est, propter quam generale concilium, et ex praecepto [Col. 1030C] Cod. Ratisp. cum Pelagio II, Christianissimorum. Christianorum principum, et ex consensu apostolicae sedis placuit congregari; [Col. 1030C] Editi ante Quesn., deleto ut, habebant damnatis haereticis, qui si corrigi voluissent. Emendationem Quesnelli ex ms. Grimanico nostri codd. collect. Chalcedon., Ratisp. et Vat. 1322, ac alius Vat. collect. [Col. 1030D] 11 approbant. Vindebon. collect. 5 pariter suffragatur; solum enim ante verbum corrigi addit sic. ut damnatis haereticis, qui corrigi noluissent, nulla penitus resideret de vera Domini nostri Jesu Christi incarnatione dubitatio. Unde si quis [Col. 1030D] Cod. Ratisp., usquam. Paulo post secernetur pro resecetur in mss. collect. Chalcedon. tum nostris tum Baluzii. umquam ausus fuerit vel Nestorii tueri perfidiam, vel Eutychis ac Dioscori impium dogma defendere, a catholicorum communione resecetur; nec habeat ejus corporis participationem, cujus abnegat veritatem, [Col. 1030D] In antiquioribus vulgatis Leonis, sicut et in mss. collect. 24 deerant voces fratres charissimi, quas alii codices et editi praeferunt, sicut etiam interpretatio Graeca. fratres charissimi.
De custodiendis quoque sanctorum Patrum statutis, quae in synodo Nicaena inviolabilibus sunt fixa decretis, observantiam vestrae sanctitatis admoneo, ut jura Ecclesiarum, sicut ab illis 318 [Col. 1031A] Patribus divinitus [Col. 1031C] Iidem vulgati Leonis cum Vindebon. collect. 5 et mss. collect. 11 ac 24, inspirata sunt, ordinata permaneant. Lectionem Conciliorum a Quesnello receptam ex ms. Grimanico et codd. Chalcedon. atque Facundo, etiam Ratisp. et Graeca versio exhibent. inspiratis sunt ordinata, permaneant. Nihil alienum [Col. 1031C] Apud Facundum, improbe concupiscat. improbus ambitus concupiscat, nec per alterius imminutionem suum aliquis quaerat augmentum. Quantumlibet enim [Col. 1031C] Vat. 1322, exortis assentationibus sic instruat, quam lectionem vulgati Leonis Quesnello antiquiores secuti cum mss. collect. 11 et 24, solum pro sic habent sese. Mox ut appetitus legitur in Ratisp. Sed in aliis epistolis consensus extortus traditur, ac praesertim epist. 105, c. 2: Ei quorumdam consensum suum praebuisse dicitur extorta subscriptio. Quesnellus in margine: Isid. Merc., extortis assensionibus. extortis assentationibus sese instruat vanitatis elatio, et appetitus suos conciliorum aestimet nomine reborandos, infirmum atque irritum erit quidquid a praedictorum Patrum canonibus [Col. 1031C] Mss. Vat. 1322 et 3971, discreparet. discreparit. Quorum regulis [Col. 1031C] Epist. 106. apostolica 1199 sedes quam reverenter utatur, scriptorum meorum, quibus Constantinopolitani antistitis conatus repuli, poterit sanctitas vestra lectione cognoscere, [Col. 1031C] Ratisp. et codd. collect., Chalcedon. concinente Graeca versione, transposita conjunctione et, sic praeferunt: me, auxiliante Deo nostro, et catholicae fidei. Similiter editiones Leonis ante Quesn., quae solum retinent Domino. et me auxiliante Domino catholicae fidei et paternarum [Col. 1031D] Ita Quesn. ex Grim. Barb. et Vict. ac Facundo; et similiter editiones Concil., quibus suffragantur omnes nostri codd. et Graeca versio, in qua canones appellantur, et adjectiva sic transferuntur, paternae fidei et catholicorum canonum. Caeterae editiones Leonis, paternarum traditionum. constitutionum esse custodem. Data duodecimo kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
Λέων ἀρχιεπίσκοπος Ῥώμης τῇ ἐν Χαλκηδόνι ἁγίᾳ συνόδῳ.
Πᾶσαν μὲν τὴν ἀδελφότητα ὑμῶν εἶδέναι οὐκ ἀμφιβάλλω τοὺς ὅρους τῆς ἁγίας συνόδου, ἥτις διὰ τὸ βεβαιωθῆναι τὴν πίστιν ἐν τῇ Χαλκηδονίων πόλει γεγένηται, ὅλῃ ψυχῇ με περιπλέκεσθαι· ἐπειδὴ [Col. 1028D] Haec particula δὲ huic loco importunissima, ideoque delenda, aut in δὴ commutanda. δὲ οὔτε εἷς ὄγος συνεχώρει, ἵν` ἐγὼ, ὅστις τὴν ἕνωσιν 1196 τῆς καθολικῆς πίστεως παρὰ τῶν αἱρετικῶν τεταραγμένην ἔπασχον μὴ εἶς τὸ ὑγιὲς ἀποκατασθῆναι χαρείην· τούτου δὲ οὐ μόνον ἐξ αὐτοῦ ἔργου τῆς μακαρίας συναινέσεως, ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐκ τῶν ἐπιστολῶν τῶν ἐμῶν ἃς μετὰ τὴν ἐπάνοδον τῶν διαφερόντων μοι πρὸς τὸν [Col. 1030D] Lege aut, τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν, aut, τῆς Κωνσταντινουπόλεως. τῆς Κωνσταντινουπολιτῶν ἐπίσκοπον διεπεμψάμην, δύνασθε καταμαθεῖν, εἴπερ τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου τὴν ἀπόκρισιν φανερῶσαι [Col. 1030D] Leg., ἐβουλήθη. ἐβουλήθην. Ἵνα τοίνυν μὴ διὰ τῶν κακοθελῶν ἑρμηνευτῶν ἀμφίβολον δόξῃ, πότερον [Col. 1030D] Locus mutilus et corruptus, quem sic redintegres: Ἅπερ ἐν τῇ συνόδῳ τῇ ἐν Χαλκηδόνι διὰ τῆς ὁμοφωνίας ὑμῶν, περὶ τῆς πίστεως τετύπωται, ἐπικυρῶ, ταύτα, etc. συνόδω τῇ ἐν Χαλκηδόνι διὰ τῆς ὁμοφωνίας ἡμῶν περὶ τῆς πίστεως τετύπωται, ταῦτα πρὸς πάντας τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν καὶ συνεπισκοπους, οἵτινες ἐν τῇ προλεχθείσῃ συνόδῃ γεγόνασι, γράμματα ἐξαπέσταλκα, ἅτινα ὁ ἐπίδοξος καὶ φιλανθρωπότατος βασιλεὺς, καθῶς ᾔτησα, εἶς γνῶσιν ὑμετέραν πέμψαι κατὰ τὸν ἔρωτα τῆς καθολικῆς πίστεως καταξιώσει· ὡς ἂν καὶ πάντες οἱ ἀδελφοὶ, καὶ πάντων τῶν ἀπίστων αἱ ψυχαὶ μάθοιεν ἐμὲ μὴ μόνον διὰ τῶν διακόνων μου, οἵτινες ἐτοποτήρησαν, ἀλλὰ γὰρ καὶ διὰ τῆς συναινέσεως τῶν συνοδικῶν ὑπομνημάτων τὴν ἶδίαν μου ὑμῖν ἑνῶσαι γνώμην. Ἐν μόνῃ δηλαδὴ 1198 τῆς πίστεως αἶτίᾳ (ὅπερ πολλάκις λεκτέον ἐστι) δι` ἣν τὸ γενικὸν συνέδριον καὶ ἀπὸ προστάγματος Χριστιανῶν βασιλέων καὶ ἀπὸ συναινέσεως τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἤρεσε συναθροισθῆναι· ὡς ἂν κατακριθέντων τῶν αἱρετικῶν, οἵτινες διορθωθῆναι οὐκ ἠνέσχοντο, μηδεμιὰ περιλιμπάνηται ἀμφιβολία περὶ τῆς ἀληθοῦς τοῦ δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ σαρκώσεως. Ὅθεν εἴ τις ποτὲ τολμήσει τὴν Νεστορίου ἀπιστίαν ἀσφαλίζεσθαι, ἢ Ἐτυχοῦς ἢ Διοσκόρου τὸ ἀσεβὲς δόγμα ἐκδικεῖν, ἀπὸ τῆς τῶν καθολικῶν κοινωνίας ἀποκοπείη, μήτε ἐχέτω τούτου τοῦ σώματος κοινωνίαν, οὕτινος ἥρνηται τὴν ἀλήθειαν, ἀλελφοὶ τιμιώτατοι. Περὶ τοῦ φυλαχθῆναι ὁμοίως τῶν ἁγίων πατέρων τοὺς κανόνας, οἵτινες ἐν τῇ τῇς Νικαέων συνόδῳ ἀτρέπτοις δόγμασι συντέθεινται, τὴν παρατήρησιν τῆς ἡμετέρας ἁγιωσύνης [Col. 1032A] ὑπομιμνήσκω, ὅπως τὰ δίκαια τῶν ἐκκλησιῶν καθῶς παρ` ἐκείνων τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ πατέρων θεόθεν ἐμπνευσθέντων τετύπωται διαμείνοιεν· μηδὲν δὲ ἡ ἀναιδὴς ἀμβιτίων ἐπιθυμήσοι, μήτε δι` ἐλαττώσεως ἑτέρου αὔξησίν τινα [Col. 1032C] Leg. et Lat., ἑαυτῷ τις. ἑαυτῷ περιποιῆσαι θελήσειε. Ἐφ` ὅσον γὰρ δήποτε ἀποσπασθεισῶν συναινέσεων ἑαυτὴν [Col. 1032C] Hoc mendum evidens. Corrige, ἡ τῆς ματαιότητος ὑπεροψία. τῇ τῆς ματαιότητος ὑπεροψίᾳ ὠχύρωσε, καὶ τὰς ἶδίας ἐγχειρήσεις τῷ τῶν συνεδρίων ὀνόματι οἴεται βεβαιοτέρας, ἀνίσχυρον, καὶ ἀβέβαιον ἔσται πᾶν ὁτιοῦν ἀπᾴδει τῶν κανόνων τῶν προλεχθέντων· [Col. 1032C] Quam implexus corruptusque sit hic locus nemo [Col. 1032D] non videt: sic restituere possis: Ὧν ὑφηγήσεσιν ὡς σεπτῶς ὁ ἀποστολικὸς θρόνος κέχρηται, τῶν ἐμῶν γραφῶν, δι` ὧντοῦ Κωνσταντινουπόλεως ἐπισκόπου τὰς ἐπιχειρήσεις παρωσάμην, δυνήσεται, etc.; τῶν paulo post pro ἐμέ lege καὶ ἐμέ. ὁ ἀποστολικὸς θρόνος σεπτῶς `200 κέχρηται ταῖς ἐμαῖς γραφαῖς, δι` ὧν τῷ Κωνσταντινουπόλεως ἐπισκόπω, τὰς ἐπιχειρήσεις παρωσάμην, δυνήσεται ἡ ὑμετέρα ἁγιωσύνη διὰ τῆς ἀναγνώσεως μαθεῖν, ἐμὲ βοηθείᾳ τοῦ Θεοῦ ὑμῶν καὶ τῆς πατρικῆς πίστεως καὶ καθολικῶν κανόνων εἶναι φύλακα.
I. De pace Ecclesiae reddita, compressis haereticorum reliquiis, et Anatolio increpato gratias agit. —II. De monachis a Marciano cohibitis, et approbatione Chalcedonensis synodi per se ad episcopos missa.
[Col. 1031] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Multa mihi in omnibus clementiae vestrae [Col. 1032C] Nempe epist. 110. litteris causa [Col. 1032C] Ita codd. Grim. et Ratisp. Vindebon. Hisp., gaudens, mendose. Hinc prodiit emendatio quae in aliis codd. et editis ante Quesn. invenitur, gaudii. gaudendi est, dum ex magna divinae providentiae misericordia [Col. 1032C] Vulgati Leonis ante Quesn. per errorem, nullo nostro codice suffragante, praestitutum. Mox pro experior in Vat. Hisp., Isid. aliisque inde profectis, exstat. praestitum humanis rebus experior, quod ecclesiasticam pacem, quae non nisi unitate praedicationis evangelicae custoditur, piissimo studio juvare dignamini: ut fidei vestrae gloria non solum utilitate reipublicae, 1201 sed etiam religionis profectibus augeatur, [Col. 1032C] Alias in antiquis editionibus, gloriosissime imperator. Ex Graeca autem versione sic: Gloriosissime et clementissime fili, et imperator Auguste. Cod Ratisp. haec omnia omittit. gloriosissime Auguste. Unde ineffabiliter Deo gratias ago, [Col. 1032C] Ms. Vindeb. Hisp., quod eo. qui eo tempore quo oboritura haereticorum scandala praesciebat, vos in imperii fastigio collocavit; in quibus ad totius mundi salutem, et [Col. 1032C] Vide not. 1 Quesn., et in eam observationem nostram. regia potentia, et sacerdotalis [Col. 1033A] vigeret industria. Nam cum vestro praecipue opere sit effectum ut per synodale concilium damnatis impii dogmatis defensoribus, omnes vires sacrilegus error amitteret, ad ejusdem devotionis pertinet palmam, si malum quod in suis ducibus est oppressum etiam in quibuscumque reliquiis deleatur. Quod facilius clementia vestra [Col. 1033C] Vulgati antiqui cum Sichardo, arbitretur. arbitratur implendum, si per universas Ecclesias definitiones sanctae synodi Chalcedonensis apostolicae sedi placuisse doceantur. De quo quidem ratio non fuit ambigendi, cum ei fidei omnium [Col. 1033C] Vindebon. Hisp. cum ms. Vat. collect. 24, subscribendum, male. Hic error in Vat. Hisp. originis Gallicanae emendatus fuit minus recte subscribendo, quae lectio ab Isidoro et in aliis codd. exinde proficiscentibus suscepta, in editiones Quesnello anteriores transiit. Veram lectionem suppeditarunt codd. Grim. et noster Ratisp., quibus Graeca versio concinit. Dein in vulgatis antiquis, quae ad me, perperam; nam de fide a Leone emissa in epistola 28, ad Flavianum, et omnium episcoporum subscriptionibus recepta sermo est. Emendationem Quesnelli ex Grim. [Col. 1033D] inductam confirmant nostri codices Vindebon. Hisp., Ratisp. et Vat. collect. 24, nec non interpretatio Graeca. Vide not. 2 Quesn. subscribentium consensus accesserit, quae a me secundum formam apostolicae doctrinae ac paternae traditionis emissa est; et per fratrem meum Lucianum episcopum [Col. 1033D] Ratisp. omittit talia, et pro episcopum cum Vindebon. Hisp. habet, antistitem. De Luciano autem vide not. 3 Quesn. talia et ad gloriam vestram, et ad Constantinopolitanum episcopum [Col. 1033D] Epist. 104 et 106. scripta direxerim, [Col. 1033B] quae evidenter ostenderent me ea quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant approbare. [Col. 1033D] Vat. Hisp. et Isid., Et quia. Sed quia in eisdem litteris ea 1203 quae per occasionem synodi male sunt attentata, reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Mihi autem multum fiduciae, Deo per vos operante, collatum est, quod probasse vos observantiam meam de custodia canonum paternorum, pietatis vestrae affatibus [Col. 1033D] Ita omnes nostri codd. et editiones. Solus Quesnellus, indicatis. Confer annot. 3 (Col. 1019, n a ) in epist. 110. Post pauca ex versione Graeca, cum vobis, gloriosissime imperator, placere cognosco. indicastis. Et merito geminatur gaudium meum, cum vobis religiosissime placere cognosco, ut et [Col. 1033D] Licet in Marciani epistola 110, cui nunc Leo respondet, nulla sit expressa Nicaenae fidei mentio, non tamen hinc suspicandum est cum nonnullis aliquid in ea epistola desiderari. Ad Nicaenam enim fidem referuntur illa ejusdem epist. 110, quibus imperator se sollicitum praebuit pro confirmatione catholicae [Col. 1034C] fidei contra Eutychianos in Chalcedonensi concilio definitae, quae eadem ac Nicaena fides (exactius pro necessitate temporis contra novam haeresim declarata) communi locutione dicebatur. Vide ipsam definitionem Chalcedonensem actione 5. Forte etiam S. pontifex his verbis respicit Marciani litteras ad monachos Palaestinos, quas a Juliano Coensi transmissas una cum imperatoris epistola acceperat; in ipsis enim Nicaena fides a Patribus Chalcedonensibus confirmata et explicata traditur. Confer tom. IV Concil. Venetae editionis pag. 1803. fides Nicaena suam teneat firmitatem, et privilegia Ecclesiarum illibata permaneant.
Quamvis autem de praeclaro fidei vestrae opere nihil vestra pietas indicarit, mihi tamen [Col. 1033C] per veneratorem [Col. 1034C] Voces una mecum Quesnellus omisit; restituimus [Col. 1034D] ex nostris mss. ac praesertim ex Vindebon. Hisp. et Graeca versione, quibus accedit Ratisp., praeferens mecum. una mecum specialiter vestrum, fratrem meum Julianum episcopum innotuisse signif#ico, quam pio dignati fueritis responso imperitorum monachorum animos [Col. 1034D] Particulam et ex Ratisp. et Graeca versione adjecimus. Indicantur autem imperiales litterae contra tumultuantes Palaestinae monachos editae, quae gestis Chalcedonensibus subjiciuntur tom. IV, pag. 1798. et cohibere pariter et docere: ut, si illos non penitus deseruit divina [Col. 1035A] [Col. 1035C] Sic Ratisp. et mss. collect. 11 et 21. Alias, misericordia. Codd. Vat. Hisp. et Isid., miseratio, sciant se et didicisse. miseratio, sentiant se et didicisse quod credant, et agnovisse quod timeant. Quia vero omnibus modis obediendum est [Col. 1035C] Iidem codd. Vat. Hisp. et Isid. aliique inde profecti cum editis ante Quesn., Pietati vestrae et religiosissimae voluntati. Vindebon. Hisp., Grim. et Ratisp., cum Graeca versione, ut in textu. pietatis vestrae religiosissimae voluntati, constitutionibus synodalibus, quae mihi de confirmatione fidei catholicae, et [Col. 1035C] Vide not. 4 Quesn. de haereticorum 1205 damnatione placuerunt, libens adjeci sententiam meam; quae ut ad notitiam omnium sacerdotum Ecclesiarumque perveniat, vestrae clementiae praeceptio ordinare dignabitur. Affuturam credo et spero gratiam Dei, quae tam sanctam tanti principis curam plenissimum desiderii sui fructum faciat obtinere, ut omnibus dissentiendi occasionibus amputatis, apostolicae ubique doctrinae pax regnet et veritas. Fratri autem meo Juliano [Col. 1035D] Ratisp. ms. delet episcopo. episcopo noverit vestra clementia hoc me proprie delegasse, ut quidquid [Col. 1035B] illic ad custodiam fidei pertinere probaverit, meo nomine vestrae fiducialiter suggerat pietati: quoniam certus sum vos ad haec omnia [Col. 1035D] Codd. Grim. et Thuan. a Quesn. laudati, et unus noster coll. 21 emundanda. Mox Ratisp. omittit Deo auxiliante. emendanda vel defendenda, Deo auxiliante, sufficere. Data duodecimo kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
Πολλὴ μοι αἶτία χαρᾶς γίνεται ἐν πᾶσι τοῖς γράμμασι τῆς σῆς ἡμερότητος· καὶ γὰρ ἐκ μεγίστης φιλανθρωπίας τῆς θείας προνοίας τοῖς πράγμασί [Col. 1032D] Melius hinc abesset pronomen σέ. σε τοῖς ἀνθρωπίνοις παρεσχημένον εὑρίσκω, ὅτιπερ τῇ ἐκκλησιαστικῇ εἶρήνῃ, [Col. 1032D] Locus corruptus, cui sic mederi possis: ἥ οὐκ ἄλλως εἶ μὴ τῇ ἑνώσει τοῦ ἐναγγελικοῦ κηρύγματος φυλάττεσθαι, etc. καὶ ἑνώσει κατὰ τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα φυλάττεσθαι εὐσεβεῖ σπουδῇ βοηθεῖν καταξιοῖς, ὡς ἂν τῆς ὑμετέρας πίστεως ἡ δόξα μὴ μόνον `202 ἐπὶ τῇ τῶν δημοσίων διοικήσει, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς πράξεσιν [Col. 1032D] Primis curis cum ms. Vat. Graec. 1455 scripsimus αὐξηνθείη. Praetulimus vero lectionem alterius codicis Vat. Ottob. 29, quam posterius accepimus αὐξηθείη, ἐνδοξότατε καὶ φιλανθρωπότατε υἱὲ, αὐτόκρατορ Αὔγουστε. Ὅθεν ἀφράστους τῷ Θεῷ χάριτας ὁμολογῶ, ὅστις ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ, ἐν ᾧ τῶν αἱρετικῶν τὰ σκάνδαλα ἐγείρεσθαι προεγίνωσκεν, ὑμᾶς ἐν τῇ βασιλείᾳ καθίδρυσεν, ἐν οἷς εἶς σωτηρίαν τοῦ παντὸς κόσμου, καὶ ἡ βασιλικὴ δύναμις, καὶ ἡ ἱερατικὴ ἀνθεῖ σπουδή. Καὶ γὰρ ὁπότε ἐξαιρὲτῳ ὑμῶν ἔργῳ γεγένηται, ὥστε συνόδου κατακεκριμένων τῶν ἐκδικούντων τὸ δυσσεβὲς δόγμα πάσας τὰς δυνάμεις ἡ ἱερόσυλος πλάνη ἀπολέσει, εἶς νίκην τῆς αὐτῆς ἀνῆκε [Col. 1034D] Al., προθέσεως. διαθέσεως, εἶ τὸ κακὸν, ὅπερ ἐν τοῖς ἶδίοις ἡγεμόσιν [Col. 1034D] Aut post εὑρίσκεται deest aliquid, puta καταβληθὲν vel quid simile, aut longe aliter quam nos, interpres legit. εὑρίσκεται, καὶ παρ` οἵοις δήποτε ἑτέροις ἐξαλειφθείη· ὅπερ εὐχερέστερον ἡ σὴ γαληνότης ὑπολαμβάνει [Col. 1034D] Forte, πληρωθησόμενον. πληροῦν, εἶ ἀνὰ πάσας τὰς ἐκκλησίας τοὺς τύπους τῆς ἁγίας συνόδου τῆς ἐν Χαλκηδόνι τῷ ἀποστολικῷ θρόνῳ ἀρέσαι διδαχθείη· περὶ οὗ οὐδὲ ὑπόνοια ἐγένετο ἀμφιβολίας, ὁπότε τῇ πίστει ταύτῃ πάντων ὑπογραψάντων ἡ [Col. 1034D] Leg., συναίνεσις. σύνεσις [Col. 1034D] Leg., προστέθειται. προτέθειται, ἥτις παρ` ἐμοῦ κατὰ τὸν τύπον τῆς ἀποστολικῆς διδασκαλίας καί τῆς πατρικῆς παραδόσεως ἐξεπέμφθη, καὶ διὰ τοῦ ἐμοῦ ἀδελφοῦ Λουκιανοῦ τοῦ ἐπισκόπου τοιαῦτα καὶ πρὸς τὴν σὴν ἐνδοξότητα, καὶ πρὸς τὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπον ἶξαπέσταλται γράμματα, δι` ὧν ἐναργέστατα δείκνυται ἐμὲ τῶν περὶ τῆς καθολικῆς πίστεως ἐν τῇ προλεχθείσῃ συνόδῳ τυπωθέντων ἔχεσθαι. Ἀλλ` ἐπείπερ `204 ἐν τοῖς αὐτοῖς γράμμασι τὰ διὰ τὴν τῆς συνόδου ἀφορμὴν κακῶς ἐπιχειρηθέντα [Col. 1034D] Leg., διεβεβλήκειν. διαβεβλήκει, μᾶλλον ἠθέλησεν ὁ προλεχθεὶς ἐπίσκοπος τὴν ἐμὴν εὐχαριστίαν σιωπῆσαι, ἤπερ τὴν [Col. 1034D] Leg., ἑαυτοῦ. ἐμὴν ἀμβιτίονα δημοσιεῦσαι· ἐμοὶ δὲ πολλὴ παῤῥησία, τοῦ Θεοῦ δι` ὑμῶν παρέχοντος, συνεισηνέχθη, ὅτιπερ ἀποδέξασθαι ὑμᾶς τὴν ἐμὴν ἀσφάλειαν, ἣν τοῖς πατρικοῖς κανόσι φυλάττω, τῆς ὑμετέρας εὐσεβείας τοῖς γράμμασιν ἐμηνύσατε. Καὶ δικαίως διπλασιάζεταί μοι ἡ χαρὰ, ὁπότε ὑμῖν, ὦ ἐνδοξότατε βασιλεῦ, ἀρέσκειν γινώσκω, ὡς ἂν καὶ ἡ ἐν Νικαίᾳ πίστις τὴν ἶδίαν κατάσχοι [Col. 1034D] Forte, τὴν ἶσχὺν πίστιν, καὶ τὰ προνόμια τῶν ἐκκλησιῶν ἀσάλευτα διαμείνοιεν· εἶ καὶ τὰ μάλιστα δὲ περὶ τοῦ λαμπροῦ ἔργου τῆς ὑμετέρας πίστεως οὐδέν μοι ἡ σὴ εὐσέβεια ἐμήνυσεν, ὅμως ἐμοὶ διὰ τοῦ σέβοντος ὑμᾶς ἶδικῶς μετ` ἐμοῦ τοῦ ἐμοῦ καὶ συνεπισκόπου καὶ ἀδελφοῦ Ἰουλιανοῦ δεδηλῶσθαι σημαίνω, ὡς εὐσεβεῖ [Col. 1036D] Leg., κατηξιώσατε. κατηξιώσατο ἀπο κρίσει τῶν ἀπείρων μοναχῶν τὰς ψυχὰς καὶ ἐπισχεῖν ὁμοῦ, καὶ διδάξαι, ὥστε [Col. 1036D] Leg., εἶ μὴ. μὴ πάντη αὐτοὺς ἡ θεία φιλανθρωπία καταλέλοιπεν, αἶσθάνεσθαι, καὶ δεδιδάχθαι αὐτοὺς ὅπερ πιστεύουσι, καὶ εἶδέναι ὅπερ εὐλαβεῖσθαι ὀφείλουσιν. Ἐπειδὴ δὲ παντὶ σθένει πείθεσθαι δεῖ τῇ τῆς σῆς εὐσεβείας εὐλαβεῖ προαιρέσει, τοῖς τύποις τῆς συνόδου, οἵτινές μοι περὶ τῆς βεβαιώσεως τῆς καθολικῆς πίστεως, καὶ περὶ τῆς `206 τῶν αἱρετικῶν κατακρίσεως ἤρεσαν, ἡδέως τὴν ἐμαυτοῦ [Col. 1036D] προστέθεικα. προτέθεικα γνώμην, ἥτις ὡς ἂν εἶς γνῶσιν πάντων τῶν ἱερέων καὶ τῶν ἐκκλησιῶν ἔλθοι, τῆς σῆς ἡμερότητος [Col. 1036D] Leg., πρόσταξις. προτάξει τυπῶσαι καταξιώσει. Χάριν Θεοῦ [Col. 1036D] Leg., παρέσεσθαι. ἔσεσθαι ἐλπίζω καὶ πιστεύω, ἥτις τὴν οὕτως ὁσίαν τοῦ τοσούτου βασιλέως φροντίδα τῆς ἶδίας ἐπιθυμίας τοῦ καρποῦ παρασκευάσει ἐπιτυχεῖν· [Col. 1036D] Haec quidem, ut puto, ab interprete, sed male omnino. Vertere debuerat hoc aut simili modo: ὥστε, πάσης διχονοίας ἀποτμηθείσης, τῆς ἀποστολικῆς πανταχοῦ διδασκαλίας εἶρήνην καὶ ἀλήθειαν κρατεῖν. πρὸς τὸ, πάσης διχονοίας ἀποτμηθείσης, τῆς ἀποστολικῆς πανταχοῦ διδασκαλίας, εἶρήνη, καὶ ἀλήθεια κρατήσει. Τῷ ἀδελφῷ τῷ ἐμῷ Ἰουλιανῷ τῷ ἐπισκόπῳ γινωσκέτω με ἡ σὴ γαληνότης τοῦτο ἶδικῶς προστεταχέναι, ἵνα εἴ τι δηποτοῦν αὐτόθι εἶς παραφυλακὴν τῆς πίστεως ἀνήκειν δοκιμάσει, ἐμῷ ὀνόματι τῇ ὑμετέρᾳ εὐσεβείᾳ θαῤῥῶν [Col. 1036D] Leg., ὑποβάλλοι, ὑποβάλλῃ. ὑποβάλλει· ἐπειδὴ ὁμολογουμένως ἐπίσταμαι εἶς πάντων τούτων διόρθωσιν καὶ ἐκδίκησιν, τοῦ Θεοῦ ἐπιτρέποντος, ὑμᾶς [Col. 1036D] Leg., ἐπαρκεῖν. ἐπαρκεῖν.
I. Pro vigore fidei et sanctionibus contra rebelles monachos editis gratias agit. —II. Se ad Chalcedonenses episcopos litteras dedisse consensus sui testes.
LEO episcopus PULCHERIAE Augustae.
Quamvis nullas nunc litteras tuae pietatis acceperim, scribente tamen gloriosissimo principe, [Col. 1035C] non aliter dignatione ipsius sum gavisus, quam si mihi etiam tuae serenitatis redderentur alloquia. Unde [Col. 1035D] Vulgati cum mss. collect. 12, consuetudinem debitam mei officii oportuit me custodire, per quam significarem clementiae vestrae, absolute me gaudere. Locus egregie restitutus ex optimo codice Ratisponensi. consuetudinem debiti a me officii oportuit custodiri, qua me significarem clementiae vestrae salute gaudere, et incessabilibus a Deo precibus postulare ut vos, et Romanae reipublicae, et catholicae Ecclesiae in omni prosperitate conservet. De vigore autem fidei vestrae, [Col. 1035D] Ita idem Ratisp. Al., quo. qua indesinenter Domino sacrificium laudis offertis, quantas Deo gratias agam, enarrare non valeo: [Col. 1036B] quoniam principibus temporis nostri non 1207 solum potentiam regiam, sed etiam sacerdotalem cognoscimus inesse [Col. 1036C] Marcianus scilicet et Pulcheria in litteris adversus Palaestinos monachos datis, quae leguntur tom. IV Concil. edit. Ven. pag. 1798 et 1819, catholicam fidem optime vindicant. Exemplaria autem earumdem litterarum, quae hic appellantur, si in commodiorem Leonis intelligentiam Latine reddita erant, eam forte praeferebant versionem, quam Epiphanius Scholasticus Codici encyclio praemisit, ut indicatur tom. V [Col. 1036D] Concil. pag. 33. doctrinam. Indicante enim fratre meo Juliano episcopo, pervenerunt ad nos in exemplaribus praeceptionum vestrarum saluberrimae sanctiones, quibus insanam imperitiam monachorum dignati estis parcendo plectere, et docendo punire; ut, si eos ad poenitentiam miseratio divina converterit, multis lacrymis, et a nefandis caedibus, et ab haereticorum [Col. 1036C] blasphemiis diluantur.
Quod vero piissimus imperator ad omnes episcopos, qui Chalcedonensi synodo interfuere, voluit me [Col. 1036D] Epist. 114. scripta dirigere, quibus ea quae illic de fidei regula sunt definita firmarem libenter implevi, ne fallax cujusquam simulatio sententiam meam haberi vellet incertam, cum per Constantinopolitanum episcopum, cui laetitiam meam largiter indicavi, in omnium potuerit notitiam pervenire, quod [Col. 1036D] Epist. 106. scripseram, [Col. 1037A] nisi maluisset meum gaudium tacere, quam repulsam sui ambitus, publicare. Fratri et coepiscopo meo Juliano, cui sollicitudinem meam in causa fidei delegavi, rogo ut eam fiduciam praebere dignemini, qua pietati vestrae possit quae universali Ecclesiae sint profutura, suggerere. Data duodecimo kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
I. Se ut imperatori satisfaceret et occasionem haereticis auferret, ad episcopos Chalcedonenses de consensu suo litteras dedisse. —II. De monachis edicto Marciani repressis, et archimandritis Pulcheriae responsione increpatis. —III. De Eudocia a Leone monita ex secreto imperatoris mandato. —IV. Aetii dejectionem patienter habendam esse, ne aliarum Ecclesiarum regimini se immiscens mensuram [Col. 1037B] propriam videretur excedere. —V. Anatolium ab Illyricianis subscriptionem in sui ambitus patrocinium elicere voluisse. De epistola ad Chalcedonenses episcopos scripta.
1208 LEO JULIANO episcopo.
Quam vigilanter, quamque devote pro catholica fide fraternitas tua excubet, litterarum tuarum textus ostendit, quibus [Col. 1037D] Sic codex Ratisp. Quesnellus ex Grimanico, intervenientibus. instruentibus multum mea sollicitudo relevatur; accedente religiosi imperatoris religiosissima pietate, quam evidenter apparet ad universalis Ecclesiae firmamentum a Domino praeparatam; ut dum sancto studio pro fide agunt Christiani principes, fidenter pro eorum regno supplicent Domini sacerdotes.
[Col. 1037D] Haec uncinis inclusa referuntur in epist. Pelagii papae II ad Eliam, c. 6. Quod ergo necessarium credidit clementissimus [Col. 1037C] imperator, libenter implevi, ut ad omnes fratres, qui Chalcedonensi synodo interfuerunt, scripta dirigerem, quibus placuisse mihi, quae a sanctis fratribus nostris de regula fidei confirmata sunt, demonstrarem: propter eos scilicet, qui ad occasionem velandae perfidiae suae, infirma vel dubia videri volunt statuta concilii, quae nulla sunt consensus mei sententia roborata; cum tamen post reversionem fratrum, quos vice mea miseram, ad Constantinopolitanum episcopum epistolas dederim: ut, si eas publicare voluisset, abunde ex ipsis potuisset agnosci quanto gaudio ea quae [Col. 1037D] Quesnellus cum Grimanico, de fide sanxerant. Ratisponensis cod. supplementum et emendationem suggessit. de fide synodus sanxerat approbarem. Sed quia in eisdem continebatur quale responsum accepisset ambitio, ignorari [Col. 1038A] voluit quod de fraternis constitutionibus sentiebam, ne simul cognosceretur quod pro inviolabili Nicaenorum canonum auctoritate rescripseram. Unde studeat dilectio tua piissimum principem crebris suggestionibus commonere, ut adjunctis affatibus suis ad singularum provinciarum sacerdotes deferri apostolicae sedis scripta praecipiat: ne ulterius quisquam veritatis inimicus de silentio meo se excusare praesumat.
De edicto autem Christianissimi imperatoris, quo imperita quorumdam monachorum insania quid mereretur ostendit, et [Col. 1037D] Litterae Pulcheriae responsio vocantur, quippe quae libello supplici monachorum redditae fuerunt. Vide not. 4 Quesn. Vide annot. 4 (Col. 1036, n. j ) in epistolam praecedentem. de responsione piissimae Augustae, qua monasteriorum praesules increpavit, multum me gaudere significo; non ignorans hunc ipsis fervorem fidei divina inspiratione conferri, ut [Col. 1037D] Ms. Ratisp., omnem excellentiam. omnibus excellentiam ipsorum non solum regii [Col. 1038B] culminis, sed etiam sacerdotalis esse appareat sanctitatis, apud quos ut fraternitati tuae familiarior esset fiducia, et nunc et antea postulavi, confidens de eorum benevolentia, quod necessariis suggestionibus 1209 non difficulter dignabuntur annuere.
Et quia secretius mihi clementissimus imperator per filium nostrum Paulum mandare dignatus est, de admonenda filia nostra clementissima Augusta [Col. 1037D] Ita hoc nomen in Ratisponensi melius scribitur, sicut et in aliis nostris codicibus in titulo epistolae 123, cujus scribendae stimulus ex hoc loco cognoscitur. Sermo est de Eudocia Theodosii junioris uxore, [Col. 1038C] quae in Palaestina degens, monachis tumultuantibus aliquamdiu favit. Quesnellus Eudoxia, sicut et in inscriptione epistolae 123 Eudoxiae ex Grimanico edidit; perperam. Eudoxia enim Valentiniani III uxor hujus Eudociae ex Theodosio filia fuit. Quesnellus in postilla [Col. 1038D] marginali: Nota ex hoc unico monumento, unde Eudoxia (lege, Eudocia) in melius mutata, catholicae fidei favere coeperit. Immo ex hoc loco colligitur eam Eutychianis favisse, ita ut hac de causa imperator ipsam a Leone admonendam duxerit. Enimvero solum resipuit anno 456 post auditam Valentiniani necem et Eudoxiae filiae captivitatem, uti ex Vita S. Euthymii in Analectis Graecis a PP. Benedictinis edita discimus. Eudocia; feci quod voluit, ut [Col. 1038D] Hae ad Eudociam Leonis litterae desiderantur; neque enim credendae sunt epistola 123, quae multo post, id est die 15 Junii, scripta fuit. litteris meis quam fructuosum ipsi foret, si catholicae fidei faveret, agnosceret, et ut clementissimi [Col. 1038D] Valentinianum intelligit, cui Eudoxia Eudociae filia nupserat. principis filii sui litteris super hoc admoneretur, obtinui; non ambigens ipsam quoque pio studio elaboraturam ut auctores seditionum propositum suae professionis agnoscant, et si non intelligunt docentium praedicationem, saltem [Col. 1038C] vindicantium timeant potestatem. Quem itaque profectum haec nostra cura obtineat, protinus litteris dilectionis tuae opto cognoscere, et utrum tandem rebellis imperitia conquiescat; quae si de nostra putat ambigendum esse doctrina, saltem beatae memoriae Athanasii, Theophili et Cyrilli Alexandriae sacerdotum scripta non renuat; cum quibus ita fidei nostrae forma concordat, ut in nullo a nobis discrepet, qui se illis consentire profitetur.
Filio nostro Aetio presbytero in suo moerore compatimur; et cum in locum officii ejus is fuerit ascitus, qui reprobatione dignus fuerat judicatus, non est dubium hanc commutationem ad catholicorum [Col. 1039A] injuriam pertinere. Sed patienter interim ista toleranda sunt, ne mensuram [Col. 1039D] Ita Ratisp. ms. Quesnellus ex Grim. perperam, solidationis. moderationis solitae videamur excedere; cum possit pro tempore satis esse praedicto, quod clementissimorum principum favore munitur, quibus eum proxime [Col. 1039D] Epistt. 111 et 112. litteris meis ita commendavi, ut apud religiosissimas mentes gratiam ipsius augendam esse non dubitem.
Illud etiam nosse te volumus, Anatolium episcopum post coercitionem nostram in suae praesumptionis adeo temeritate persistere, ut Illyricianos episcopos, ut sibi subscriberent, conveniret; quod nobis episcopus qui a Thessalonicensi [Col. 1039D] Euxithaei Thessalonicensis episcopi in Anastasii locum subrogati, ad quem Leo dedit epist 150, ordinatio et ordinationis tempus ex hoc loco dignoscitur. ordinationis nuntius missus est intimavit. [Col. 1039D] Ad Anatolium haec referuntur. Cui ideo scribere noluimus, quamvis ipse hoc peteres debere fieri, quia eum corrigi nolle perspeximus. 1210 [Col. 1039B] Duas a pari ad synodum epistolas feci: unam cui exemplaria epistolae meae ad Anatolium episcopum datae subdi feci, alteram quae exemplaria subdita non haberet; tuo permittens arbitrio, ut quam dandam esse clementissimo principi duxeris, hanc tradas, altera apud te retenta. Data duodecimo kalendas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
I. Nihil se pro causa fidei et Ecclesiae omisisse. —II. Praedicandi munus solorum sacerdotum, non monachorum esse; contra parricidas Alexandrinos imperatoris zelum accendendum esse.
LEO episcopus JULIANO Coensi episcopo.
Litteras dilectionis tuae, quas per filium [Col. 1039C] meum virum illustrem [Col. 1039D] Editi ante Quesn., Isichium; Sichardus, Isicium. Esychium direxisti, eo tempore accepi, quo recentioribus epistolis tuis [Col. 1039D] Epistt. 113 et 117. iterata jam occasione responderam. Unde quia etiam in his alloquiis tuis eadem de impiissimis haereticis justo dolore conquestus es, congruum fuit, quia scribendi opportunitas exstitit, non tacere. In causa itaque fidei, quidquid pro nostro officio [Col. 1039D] Alias, oportuit ex mss. collect. 24. Sichardus, opurtuit ac possumus. agi potuit ac potest, juvante Domino, et sollicite et libenter exsequimur: ut Evangelio Christi irreprehensibiliter serviamus, ne per desidiam nostram ulla pars Ecclesiae catholicae neglecta videatur. Propter quod, sicut omnibus notum est, non destiti laborare, ut manifestata atque defensa incarnationis Dominicae veritate, omnis fraternitas, quid ubique secundum doctrinam apostolicam, et tenendum et docendum esset, agnosceret, [Col. 1039D] accedente gloriosissimorum principum studio divinitus inspirato, ut in civitate Chalcedonensi synodo [Col. 1040A] 1211 congregata, haeretica damnaretur impietas, ne vel quisquam sectator Nestorii, vel ullus discipulus Eutychis liberum possit cum catholicis habere consortium: cum quod ad sancti concilii auctoritatem pertinet, nulla usquam remanserit discordia. Si qui autem sua obduratione caecati, ita in reprobi sensus amentiam transierunt, ut malint furere quam sanari, ad imperialem pertinet potestatem ut perturbatores [Col. 1040D] Ita Quesnellus. Alias, Ecclesiae pacis et reipublicae. ecclesiasticae pacis et reipublicae, quae Christianis principibus merito gloriatur, inimici, sollicitius comprimantur.
Ut autem imperialis est, ut diximus, potestatis, tumultus publicos ac seditiones sacrilegas severius coercere, ita auctoritatis est sacerdotalis, monachis praedicandi aliquam contra fidem licentiam [Col. 1040B] non praebere, et omni virtute resistere, ne ea quae ad sacerdotes pertinent, sibi audeant vindicare. Unde miramur fratrem [Col. 1040D] Hic Thalassius videtur esse ille episcopus Caesareae Cappadociae, qui etsi inter pseudoephesinae synodi capita exstitit, tamen facti poenitens in Chalcedonensi receptus fuit. Thalassium episcopum, quod Georgio nescio cui, qui praesumendo illicita, et propositum monachi et nomen amisit, scribendi vel praedicandi aliquam permiserit facultatem. Ad quem episcopum, si dilectioni tuae visum fuerit, ex hac parte competentia scripta [Col. 1040D] Ita probe Quesnellus. Antea perperam, mittamus. mittemus. Agat itaque fraternitas tua opportunis suggestionibus, ut clementissimus princeps quae Domino sunt placitura praecipiat, et incentores cruentarum seditionum jubeat competentius coerceri, ut nec [Col. 1040D] Vox illi a Quesnello praetermissa, ex nostris codicibus restituitur. illi impuniti sint, quorum manus scelera perpetrarunt, nec illi qui talium utuntur insania. Si autem inquisitio judiciaria et confessio reorum ad eas personas pervenit, quarum [Col. 1040C] vel consilio vel impulsu mala tanta commissa sunt, nullius favoris eis sunt praestanda solatia. Quantum enim meliora de ipsis sunt credita, tanto sunt amplius detestandi, quorum nunc impietas, quae per hypocrisim fuerat velata, detegitur. Et ideo agat Christianissimus et piissimus imperator, quod paci ecclesiasticae intelligit profuturum. Quem superna inspiratione ita instruendum esse confido, ut et disciplina inquietos [Col. 1040D] Editiones Quesnello anteriores male, revocare. revocari, et a sanguine eorum jubeat abstineri: quamvis nihil ultionum non mereantur subire, qui ausi sunt et divinis et humanis constitutionibus 1212 repugnare. [Col. 1040D] Haec nota chronica a Quesnello addita ex ms. Grimanico collect. 18, in mss. aliarum collectionum desideratur. Data quarto nonas Aprilis, Opilione viro clarissimo consule.
I. Fidem inter duo extrema mediam esse. [Col. 1041A] —II. Maximum in Orientalibus Ecclesiis pro fidei puritate vigilare debere. —III. Ecclesiarum privilegia inconcussa esse oportere. —IV. Anatolii conatus Nicaenis canonibus adversos, irritos fore. — V. Si quid legati in synodo approbarint praeter fidei causam, esse rescindendum. —VI. Nemini praeter episcopos praedicandi munus esse concedendum.
[Col. 1041C] In vulgatis post Canisium et ante Quesnellum: Leo catholicae Ecclesiae episcopus Maximo charissimo fratri episcopo Antiocheno. Hanc inscriptionem nulli nostri codices praeferunt. Vide not. 1 Quesn. LEO MAXIMO Antiocheno.
Quantum dilectioni tuae placeat communis fidei sacratissima unitas, et pacis ecclesiasticae tranquilla concordia, litterarum tuarum textus ostendit, quas ad me filii nostri [Col. 1041C] Ms. Ratisp., Martinianus. Marianus presbyter et Olympius diaconus detulerunt, eo nobis gratiores quod [Col. 1041C] Idem Ratisp. et Vallicell. collect. 8, ac exemplum primae editionis, per ipsos. Mox duo postremi libri, eloquia. per ipsas alloquia alterna miscemus, et magis magisque [Col. 1041D] Ita cum editis Conciliorum. Vulgati Leonis, innotesceret. Cod. Ratisp., ut magis magisque innotesceret. Post pauca, de manifesto in editis ante Quesnellum, et in primae editionis exemplo. innotescit gratia Dei, qua fit ut per totum mundum de manifestato catholicae veritatis lumine [Col. 1041B] gaudeatur. Quamvis, quod multum dolemus, quidam adhuc (sicut sermo indicat nuntiorum) tenebras suas diligant, et cum ubique diei splendor exortus sit, etiam nunc caecitatis suae delectentur obscuro, et perdita fide, solo ac vacuo nomine 1213 remanserint Christiani; non habentes intelligentiam qua errorem ab errore discernant, et blasphemiam Nestorii ab Eutychis impietate distinguant. Nec enim ideo excusabilis videri aliqua eorum falsitas potest, quia ipsi sibi sunt in sua perversitate contrarii. Nam [Col. 1041D] Ita omnes nostri codd. Barb. et Vat. collect. 3, quatuor collect. 8, et Ratisp. collect. 19, cum prima editione; et sane melius quam in vulgatis, cum Nestorium. licet Nestorium Eutychis discipuli detestentur, et Eutychen anathematizent Nestorii sectatores, catholicorum tamen judicio pars utraque damnatur, et ambae simul haereses a corpore Ecclesiae resecantur, quia neutra falsitas nobiscum potest habere concordiam. [Col. 1041C] Nec interest quo sacrilegio ab incarnationis Dominicae veritate discordent, cum id quod pravissime sentiunt, [Col. 1041D] Prima editio, nec auctoritas Evangelii habeat, nec ratio sacramenti. Dein, suscipiat pro recipiat ex Ratisp. cod. praetulimus. nec auctoritas Evangelii, nec ratio suscipiat sacramenti.
Et ideo, frater charissime, oportet dilectionem tuam toto corde [Col. 1041D] Duo codices cum prima editione, praescire. perspicere, cujus Ecclesiae gubernaculis te Dominus voluerit praesidere, [Col. 1042A] et ejus meminisse doctrinae, quam praecipuus apostolorum omnium beatissimus Petrus, per totum quidem mundum uniformi praedicatione, sed speciali [Col. 1041D] Ms. Barb. collect. 3, ministerio. Mox ante vocem Romana Ratisp. et prima editio repetunt in. magisterio in Antiochena et Romana urbe fundavit: ut illum in suae glorificationis domicilio praeeminentem ea intelligas reposcere, instituta quae tradidit, sicut ab ipsa quam confessus est veritate suscepit. Neque ullo modo sinas [Col. 1042C] Eadem prima editio, in Orientis Ecclesiis. Late haec sumi, non autem stricte, de solis scilicet Ecclesiis Antiocheno episcopo subditis, recte probat Quesnellus not. 2; cum qua confer nostras observationes eidem subjiciendas. in Orientalibus Ecclesiis, maximeque in his quas Antiochenae sedi sacratissimorum Patrum Nicaeni canones deputaverunt, ab improbis haereticis Evangelio resultari, et vel Nestorii vel Eutychis a quoquam dogma defendi. Quoniam, sicut dixi, catholicae fidei petra, cujus cognomen beatus apostolus Petrus sumpsit a Domino, nullum recipit [Col. 1042C] Cod. Vallicell. et prima editio, ad utramque impietatem. ab utraque impietate vestigium; sed evidenter atque [Col. 1042B] perspicue et Nestorium anathematizat, qui Verbi carnisque naturam in beatae Virginis [Col. 1042C] Vulgati mendosissime, conjunctione. Quesnelli emendationem ex Grim. et uno Barb. nostri quoque codd. Vat. collect. 3, tres collect. 8, Ratisp. collect. 19 et exemplum primae editionis confirmant. De conceptione [Col. 1042D] activa, qua Virgo concepit Dei Filium, hunc locum intelligendum recte Quesnellus monuit not: 3. Paulo post additionem vocum secundum veram carnem ab eodem Quesnello inductam iidem nostri codices, et prima editio approbant. conceptione sejungens, unumque 1214 Christum in duos dividens, aliam Deitatis, et aliam humanitatis voluit esse personam; cum omnino unus idemque sit, qui et secundum sempiternam Deitatem de Patre est natus sine tempore, et secundum veram carnem de matre est natus in tempore; et Eutychen similiter exsecratur, qui in Domino Jesu Christo veritatem humanae carnis evacuans, ipsum Verbum in carnem [Col. 1042D] Ratisp. et Vat. collect. 8 cum prima editione, asseruit. asserit transformatum, ut nasci, nutriri, proficere, pati, mori, atque sepeliri, et die tertio suscitari, solius fuerit Deitatis, quae servilis formae non veritatem susceperit, sed figuram.
Summa itaque vigilantia cautum te [Col. 1042C] esse convenit, ne quid sibi haeretica pravitas audeat vindicare: cum te deceat his sacerdotali auctoritate resistere, nosque saepius de profectu Ecclesiarum tuis relationibus quid agatur instruere. Dignum est enim te apostolicae sedis in hac sollicitudine esse consortem [Col. 1042D] Editi ante Quesn., et ad augendam fiduciam. Duo codd. collect. 8, et ad augendi fiduciam. Mox Quesnellus privilegia tertia induxit, pro privilegia tertiae sedis. Veterem lectionem ex omnibus nostris codicibus et prima editione restituimus. et ad agendi fiduciam privilegia tertiae sedis agnoscere, [Col. 1042D] Ita cum Quesn. Ratisp. et codd. collect. 3. Editi, ut in nullo cujusquam ambitione minuantur. Primae editionis exemplar: Quae (scilicet sedes) in nullo cujusquam [Col. 1043B] ambitione invenitur excessisse. Idipsum legitur in cod. Vat. 5845 collect. 8, qui solum omittit excessisse. quae in nullo cujusquam ambitione minuentur: [Col. 1043A] quia tanta apud me est Nicaenorum canonum reverentia, ut ea quae sunt a sanctis Patribus constituta, [Col. 1043B] Idem Vat. cum prima editione, nec permisceri patiar, nec aliqua novitate violari. nec permiserim, nec patiar aliqua novitate violari. Etsi enim diversa nonnumquam sunt merita praesulum, jura tamen permanent [Col. 1043B] Prima editio, Ecclesiarum. sedium; quibus etsi possint aemuli perturbationem aliquam fortassis inferre, non tamen possunt minuere dignitatem. Unde cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tua agendum esse crediderit, [Col. 1043B] Eadem editio, propriis studeat nuntiis explicari. Hoc loco probabilius respici cessionem trium Palaestinarum in Antiochenae sedis praejudicium, ostendemus in observationibus ad diss. 9 Quesnelli. propriis litteris studeat explicare, ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus.
Nunc autem ad omnia [Col. 1043B] Cod. Ratisp. addit. me, et post pauca pro extortum tres codd. Vat., Vallicell. et Ratisp., exortum. generaliter pronuntiare sufficiat, quod si quid a quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacumque synodo, vel tentatum est, 1215 vel ad tempus videtur extortum, [Col. 1044A] nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis; et facilius erit quarumlibet consensionum pacta dissolvi, quam praedictorum canonum regulas ex ulla parte corrumpi. [Col. 1043B] Editi ante Quesn., Subrependi. Subripiendi enim occasiones non praetermittit ambitio, et quoties ob occurrentes causas generalis congregatio facta fuerit sacerdotum, [Col. 1043B] Prima editio, difficile est cupiditatis improborum non aliquid supra mensuram moliri atque appetere. Ratisp., supra mensuram suam. difficile est ut cupiditas improborum non aliquid supra mensuram moliatur appetere; sicut etiam [Col. 1043B] Idem Ratisp. et Hincmarus, opusc. 1. c. 23, de Ephesina synodo. Hunc locum Blondello perperam contra omnium praestantissimorum codicum fidem in suspicionem vocatum Quesnellus optime vindicat [Col. 1043C] not. 4. in Ephesina synodo, quae impium Nestorium cum dogmate suo perculit, Juvenalis episcopus ad obtinendum Palaestinae provinciae principatum 1216 credidit se posse [Col. 1043C] Ita ex omnibus codd. collect. 8 ex Ratisp. et prima editione. Alias, sufficere. Notatio vero quam Quesnellus in secunda editione huic testimonio subjecit praetermittenda non est. «Observandum, inquit, ad haec eadem verba Leonem de solo Palaestinae principatu verba facere., deque eo solo tunc temporis obtinendo cogitasse Juvenalem, si Leonis verbis quam merentur fidem adhibeamus. Neque tamen inde calumniosa censenda, ut censetur a R. P. Lupo, Joannis Antiocheni collegarumque ejus suspicio, qua in contestatione sua prima e Chalcedone adversus Cyrillum caeterosque synodi Ephesinae Patres emissa suggillant Juvenalem velut utriusque Phoeniciae et Arabiae provincias sibi subjicere molientem. Nos vero olim quidem, inquiunt, dum quaedam praesumpta sint a reverendissimo quondam Jerosolymitanorum Juvenali, quievimus, dum certe quae debeamus bellare pro regulis videremus. Tunc quasdam festinationes et phantasias [Col. 1043D] ejus hujusmodi contra utramque Phoeniciam et Arabiam minime ignoramus. Haec sunt verba contestationis illius, non ex versione quae actis Ephesinae synodi I inserta, sed quae in monumentis Ephesinis a Christiano Lupo publicatis et a Baluzio recusis. Quibus inspectis, luce meridiana clarius est diversam esse hanc Juvenalis molitionem a Joanne objectam, ab illa qua eidem Leo noster exprobrat. Nondum enim soluta erat synodus Ephesina, cum contestatio Orientalium emissa est, et tamen de re jam pridem praesumpta a Juvenale disserit, ut voculae istae olim et tunc indicant; Leo vero noster de re Ephesini concilii tempore attentata verba facit.» Hactenus ille. Num vero Leo hoc loco id solum voluerit indicare, quo Juvenalis per hocce tempus erat contentus (solum autem Palaestinae principatum sibi attribui in Chalcedonensi consenserat), an vero affirmare voluerit [Col. 1044B] eumdem etiam in Ephesino concilio soli Palaestinae inhiasse, et non etiam Arabiae atque Phoeniciae, affirmari nequit. Has quidem provincias non appetisse solum, sed et possedisse tempore concilii Chalcedonensis, palam fit ex actione ejusdem synodi, quam ex vetustissimo ms. Vat. 1322 a Baluzio editam, sed non satis observatam, recudemus et vindicabimus in observationibus ad diss. 9 Quesnelli. In legatorum enim sententia, quae in memorata actione describitur, Juvenalis eas provincias restituisse indicatur illis verbis: Phoenicem primam vel secundam simulque Arabiam, quas (Antiochena sedes) nuper amiserat, revocari ad jus pristinum, sancta synodo consentiente decrevimus. Mox, per commendatitia scripta in cod. Vallicell. et prima editione. proficere, et insolentes ausus per commentitia scripta firmare. Quod sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus merito perhorrescens, scriptis suis [Col. 1044B] Prima editio, mihi quoque, quae praedicti cupiditas ausa sit. Concinunt codd. Vat. et Vallicell. collect. 8, qui solum omittunt quae, forte ob concursum que in voce praecedenti quoque. Ratisp. cum editis antiquioribus, mihi quid praedicta cupiditas ausa sit. Quesnelli [Col. 1044C] lectionem aliis nostris codicibus et ab Hincmaro confirmatam immutare noluimus. Cum haec Cyrillus Leoni indicavit Ephesinae synodi tempore, id est anno 431, archidiaconatu Romanae Ecclesiae idem Leo potiebatur Coelestino pontifice. Num vero haec ad Leonem eadem epistola sit, quam in Romanae Ecclesiae scrinio authenticam se reperisse post pauca noster Auctor subjicit, an vero quae in Romano scrinio inventa traditur, alia intelligenda sit ejusdem Cyrilli epistola ad Coelestinum, definiri nequit. Novum non est in gravissimis causis litteras ad plures Romam missas fuisse, uti Theodoretus in re sua non solum ad Leonem papam, sed etiam ad Romanae Ecclesiae archidiaconum scripsit. Particula vero nam, quae praecedentium rationem reddit, de eisdem litteris ad Leonem scriptis, et in Romano scrinio inventis sermonem esse significare videtur. Cur autem litterae ad Leonem tum archidiaconum in Romano archivo reponerentur, illud in causa fuisse Coustantius probabiliter [Col. 1044D] censet tom. I Epist. Rom. pontif., pag. 1323, num. 15, quia Leoni scriptae fuerant, ut per ipsum Coelestino pontifici communicarentur; ac idcirco quasi ad Coelestinum scriptae in eodem archivo collocatae fuerunt. Cum vero formulae ad nos, decretorum nostrorum, et aliae similes, nonnumquam pro dignitate apostolica praedecessoribus et successoribus communi ita sumptae inveniantur, ut indicent vel epistolas ad praedecessores missas, vel praedecessorum decreta, ut vidimus in admonitione ad epist. 1, num. 25, hic quoque pronomen mihi de epistola ad Coelestinum directa fortassis accipiendum quispiam suspicabitur. Quantum porro S. Cyrillus, licet Juvenalis amicus, ejus ambitum reprobaverit, constat ex ipsius epistola 48, ex qua solius oeconomiae causa ei apertius non restitisse cognoscitur. mihi quid praedicti cupiditas ausa [Col. 1045A] esset, indicavit; et sollicita prece multum [Col. 1045C] Prima editio, prospexit, ne ulla. poposcit, ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio. Nam cujus epistolae ad nos exemplaria direxisti sanctae memoriae Cyrilli, eam in nostro scrinio requisitam, nos authenticam noveris reperisse. Hoc tamen proprium [Col. 1045C] Quesnellus cum quibusdam nostris codd., defensionis. Melior visa est lectio anteriorum editionum, quam ex mss. Ratisp. et Vallicell. ac ex Hincmaro revocavimus. Paulo post, per quorumdam subscriptionem discernat, in mss. collect. 8 et prima editione. definitionis meae est, ut quantumlibet amplior numerus Sacerdotum aliquid per quorumdam subreptionem 1217 decernat, quod illis trecentorum decem et octo Patrum constitutionibus inveniatur adversum, id justitiae consideratione cassetur: quoniam universae pacis tranquillitas non aliter poterit custodiri, nisi sua canonibus reverentia intemerata servetur.
Si quid sane ab his fratribus quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad [Col. 1045B] causam fidei pertinebat gestum esse [Col. 1045C] Ms. Ratisp., perhibeatur. Haec indicant assensum quo legati apostolicae sedis cessionem trium Palaestinarum Juvenali Hierosolymitano factam in Antiochenae sedis praejudicium probarunt. perhibetur, nullius erit penitus firmitatis: quia ad hoc tantum ab apostolica sunt sede directi, ut excisis haeresibus, catholicae essent fidei defensores. Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest aliquam dijudicandi habere rationem, si nihil de eo [Col. 1045C] Exemplum primae editionis, sit. est a sanctis Patribus apud Nicaeam definitum. Nam quod ab illorum regulis et constitutione discordat, apostolicae sedis numquam poterit obtinere consensum. Quanta vero hoc diligentia custodiatur a nobis, exemplaribus ejus [Col. 1045C] Epist. 106. epistolae, quam ad Constantinopolitanum episcopum, refrenantes ipsius cupiditatem, direximus, instrueris: quam in omnium fratrum et consacerdotum nostrorum facies notitiam pervenire, ut noverint pacem [Col. 1045C] ecclesiasticam per concordiam Deo placitam debere servari.
Illud quoque dilectionem tuam convenit praecavere, ut praeter eos qui sunt Domini [Col. 1045C] Hoc idem tangitur epistola antecedenti c. 2, et epistola sequenti c. 6. Confer not. 5 Quesnelli. sacerdotes, [Col. 1046A] nullus sibi docendi et praedicandi jus audeat vindicare, sive ille [Col. 1045C] Hujus decreti occasio colligitur ex epistola sequenti c. 6, ob Theodoriti scilicet querelas, quas legati [Col. 1045D] e concilio Chalcedonensi revertentes pontifici significarunt, de quibusdam monachis Orientalibus, qui praedicationis officium sibi arrogabant. Forte indicatur Barsumas abbas cum suis asseclis, qui quantum Eutychi faveret, non tam ex pseudosynodo Ephesina liquet, quam ex actione quarta Chalcedonensi, ubi totam Syriam commovisse traditur. Quatenus vero monachi a laicis hic distinguantur, vide not. 6 Quesn. monachus, sive sit laicus, qui alicujus scientiae nomine glorietur. Quia etsi optandum est ut omnes Ecclesiae filii quae recta et sana sunt sapiant, non tamen permittendum est ut quisquam [Col. 1045D] Cod. Vallicell. collect. 8 et prima editio, extra sacerdotum ordinem; et mox idem codex cum Vat. ejusdem collect. 8, praedicationis assumat. extra sacerdotalem ordinem constitutus gradum sibi praedicatoris assumat, cum in Ecclesia Dei omnia ordinata esse conveniat, ut in uno Christi corpore et excellentiora membra suum officium 1218 impleant, et inferiora superioribus non resultent. Data [Col. 1045D] Ita cum editis ante Quesn. nostri codd. Barb. et Vat. collect. 3, Vat. et Vallicell. collect. 8, Ratisp. collect. 19, exemplar primae editionis, et antiquissimus [Col. 1046C] Veron. 55, qui hujus epistolae postremum caput exhibet. Quesnellus in textu, IV idus; in margine vero: Alias, III idus. III idus Junii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Haereses non sine Ecclesiae utilitate ortas [Col. 1046B] irretractabili judicio comprimi. —II. Christi esse victoriam, quam de haereticis Ecclesia reportat. — III. Dioscori pervicacia etiam adversus Leonem saevientis. —IV. Scribentibus de rebus fidei sua verba esse libranda. —V. Theodoritum ab omni haereseos macula mundum esse demonstratum ab invincibili veritate. —VI. Vigilandum esse etiam post victoriam. Neminem sive monachum, sive laicum, praeter sacerdotes, praedicandi munus arrogare sibi debere.
Dilectissimo fratri THEODORITO episcopo LEO episcopus.
Remeantibus ad nos fratribus, et consacerdotibus nostris, quos ad sanctum concilium sedes beati Petri direxit, agnovimus dilectionem tuam, superno adjutorio, nobiscum tam Nestorianae impietatis 1219 quam Eutychianae vesaniae, exstitisse victricem. Unde gloriamur in Domino, cum propheta canentes: [Col. 1046C] Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Ps. CXXIII, 8) : qui nullum nos in nostris fratribus detrimentum sustinere permisit, sed quae [Col. 1046D] Mss. codd. Thuan. et Trecopith. a Quesnello laudati: Nostrum prius ministerium definierat, universae fraternitatis irretractabilis firmavit assensus. Quesnellus hic postillam affixit: Irretractabili concilii oecumenici assensu firmantur etiam primae sedis judicia, quibus [Col. 1047A] similia alibi saepe in postillis inculcat. Sed non eum sensum Leonis verba praeferunt, ut judicia Romanae sedis, quasi per se non satis firma, concilii oecumenici assensu et confirmatione indigeant. Verbum enim firmavit non afficit ipsa primae sedis judicia, sed ad ea refertur quae ejusdem sedis judicio prius fuerant definita, [Col. 1047B] ita ut irretractabilis sit concilii assensus, cum ea confirmat quae prius ab apostolica sede definita fuerunt. Caeterum alibi jam vidimus Leonem satis firmam et irretractabilem per sese agnovisse suam definitionem editam in epist. 28, ad Flavianum, quae hic indicatur, ita ut nullam concilii necessitatem agnoverit, nec in concilio de fide voluerit quaestionem moveri, ac si dubia et anceps esset doctrina quam in eadem epistola definierat. Vide epist. 82, 90 et 93, c. 2, et epist. 94. Quod si sub Theodosio concilium petiit, illud non ob incertitudinem doctrinae jam definitae, quam retractari nolebat, sed ob removenda scandala et ob pacem facilius conciliandam postulasse, fuse ostendemus in observationibus ad diss. 8 Quesnelli. Econtra vero cum ipsi Patres Chalcedonenses, ac dein Marcianus imperator Chalcedonensis definitionis confirmationem a pontifice petierunt, ne dubium haberetur quod in concilio fuerat definitum (vide inter caeteras epist. 98 et 110) concilii [Col. 1047C] judicia ut irretractabilia sint, primae sedis confirmatione indigere professi sunt. Post nonnulla ostenderit in Vat. collect. 24 et apud Sichardum. nostro prius ministerio definierat, universae [Col. 1047A] fraternitatis irretractabili firmavit assensu: ut vere a se prodiisse ostenderet, quod prius [Col. 1047C] Mss. quatuor Thuan., a prima omnium fide et sede; cui lectioni affinis est cod. Barb. 57, a prima omnium fideliter sede. Mox pro formatum duo codd. Vat., alter collect. 11, alter collect. 21, firmatum. Cecropius episcopus, cum definitionem a Patribus Chalcedonensibus judices quaererent, ea opus non esse insinuans act. 2, pag. 1267 ait: Emerserunt quae ad Eutychem pertinebant; et super iis FORMA data est a sanctissimo archiepiscopo Romanae urbis, et sequimur eum, et epistolae (28, ad Flavianum) omnes subscripsimus. Nec solus Cecropius ita sensit, sed universum etiam concilium; subditur enim: Reverendissimi episcopi clamaverunt: Ista omnes dicimus; sufficiunt quae exposita sunt: alteram expositionem non licet fieri. a prima omnium sede formatum, totius Christiani orbis judicium recepisset: ut in hoc quoque [Col. 1047C] In relatione concilii Chalcedon. ad Leonem, seu epist. 98, cap. 1, quibus quidem sicut caput membris praeeras. capiti membra concordent. In quo [Col. 1047D] Alias, amplius . . . . et tanto magis. Cod. Vat. collect. 24 et Sichardus, amplior nobis in hac re fit gaudendi materia, dum tanto magis, etc. amplior nobis accrescit gaudendi materia, dum tanto magis se perculit inimicus, quanto [Col. 1047D] Ms. Vat. collect. 11, etiam in Christi ministros. Mss. collect. 21 item habent, in Christi ministros. contra Christi ministros saevius insurrexit. Nam ne aliarum sedium ad eam quam caeteris omnium Dominus [Col. 1047D] Tres codd. Vat. collect. 11 et 21, instituit. statuit praesidere, consensus assentatio videretur, 1220 aut alia quaelibet subrepere posset adversa suspicio; [Col. 1047D] Illyriciani scilicet et Palaestini, dum legeretur epist. 28, ad Flavianum, actione 2, dubitationem tribus in locis protulerunt, quam statim Aetius et Theodoritus excludere nisi sunt. Vide tom. IV Concil. Ven. editionis pag. 1238. Illyriciani vero, quibus adhuc nonnihilum ambigentibus ac inducias petentibus quinque dies concessi fuerunt, didicere quae ob diversitatem linguae in Leonis epistolam non recte intellexerant; [Col. 1048A] et similiter Palaestini, uti traditur actione 4, pag. 1382 et 1393. inventi prius sunt qui de judiciis nostris ambigerent. Et dum nonnulli [Col. 1048A] Editi ante Quesn., dissensionum incitati auctore, ad contradictionis bella prosiliunt. Mss. codd. tres Quesnelli et totidem nostri ac Surii editio coacti pra incitati. Apud Sichardum, ad dissensiones incitati ab [Col. 1048B] auctore contradictionis, ad insana bella prosiliunt. a dissensionis [Col. 1048A] incitati auctore ad contradictionum bella prosiliunt, ad majus bonum, [Col. 1048B] Sic correximus ex mss. codd. Vat. collect. 21 et aliis quatuor a Quesnello allegatis nota 1, inter quos est Grimanicus; quae lectio praeferenda fuit vulgatae ab eodem Quesnello retentae, malum ejus: neque enim impersonale perventum est passivae significationis hoc nominativum patitur. Recipi posset malum ejus, si legeretur provectum est; sed nulli codices huic emendationi suffragantur. Sichardus, malum ejus . . . . proventum (forte, provectum) convertitur. malo ejus, auctore totius bonitatis dispensante, perventum est. Dulcius siquidem munera gratiae divinae proveniunt, quoties non sine magnis sudoribus acquiruntur; et minus bonum videri solet pax continuata per otium, quam reddita [Col. 1048B] Editi ante Quesn. cum ms. Vat. collect. 24, post laborem. per labores. Ipsa quoque veritas et clarius renitescit, et fortius retinetur, dum quae fides prius [Col. 1048B] Codd. collect. 21, docuerit. Dein erat in editis cum mss. collect. 24, confirmaret. Potior visa est lectio mss. collect. 21, quibus concinit etiam cod. Vat. collect. 11, in quo est confirmaverit. docuerat, haec postea examinatio confirmarit. Multum denique sacerdotalis officii meritum splendescit, ubi sic summorum servatur auctoritas, [Col. 1048B] In Vulgatis et in solo cod. Grim. Quesnellus reperit septem voces sequentes, ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas. Nos praeterea invenimus in [Col. 1048C] mss. collect. 12 et 24, ac in exemplari Sichardi. Desiderantur vero in caeteris nostris codd. collect. 11 et 21, sicut etiam in septem a Quesnello memoratis not. 2. In uno Thuan., in Cantabrig. et Trecopith., sic per saltum sequitur, ut ad majorem Dei gloriam. Nostra exemplaria collect. 11, pro summorum habent summopere; septem laudati codices Quesnelli summopere, vel summoperum; ex quo omnes ex eodem fonte prodire noscuntur. ut in nullo inferiorum putetur imminuta [Col. 1048C] Indicatur libertas examinis a Patribus Chalcedonensibus utiliter adhibita, ut nonnullis episcopis, qui de Leonis definitione ambigebant, difficultates suas in concilio proponentibus, per tractatum ac discussionem catholici dogmatis satisfacerent, eosdemque catholicum sensum, quem minus intelligebant, edocerent, atque confirmarent in fide. Ita fit, ut ipsa veritas et clarius renitescat, et fortius retineatur, dum quae fides prius docuit per pontifices, haec postea examinatio confirmarit; et ad majorem Dei gloriam proficiat finis examinis, quando ad hoc se accipit exerendi [Col. 1048D] (alius, exercendi) fiducia, ut vincatur adversitas, eorum nimirum qui definitis sese opponebant. Cum vero hunc finem tantum ejusmodi libertas, et examen spectent, ut quae definierunt summi pontifices, episcopi confirment, et oppugnantes edoceant, ac ab errore removeant, facile intelligitur quatenus sic summorum servetur auctoritas, ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas. Falluntur nimium qui ex his verbis colligunt Leonem putasse episcopis in Chalcedonensi concilio liberum et licitum fuisse suam definitionem in epistola 28 ad Flavianum expositam ita examini subjicere, ut possent ab ea dissentire, et judicium ei contrarium pronuntiare. Ad eam definitionem et epistolam referuntur illa quae fides prius docuerat, et illa [Col. 1049B] pariter paulo ante praemissa: Quae (Deus) nostro prius ministerio definierat. Num ab iis quae fides docuit, quae Deus definivit, per quodcumque examen recedere cuiquam licet? Quid quod concilii Chalcedonensis tempore agebatur non solum de definitione primae et apostolicae sedis, quam Leo etiam ab initio ita tenendam [Col. 1049C] credidit, ut haereticos declararit qui aliter saperent, cujusque proinde subscriptionem uti omnino debitam requisivit, verum etiam de definitione episcoporum subscriptionibus ab universa Ecclesia recepta, uti traditur epist. 88, c. 1 et 3, ac epist. 91. Quis etiam in liberiori nonnullorum systemate definitioni ejusmodi contrarium sentire, aut contrariam sententiam ferre licitum opinetur? Leonem quidem non ita sensisse testes sunt ejusdem epistolae 90 et 93, cap. 2, ubi fidem jam in ea epistola definitam, in concilio retractari ac in disputationem adduci, ac si anceps esset atque dubia, omnino interdixit. Sicut concilium cogi, ita et tractatum in eo haberi consensit, ut qui decepti fuerant, ad unitatem pacis ac fidei compressa omni dissensione revocarentur. Vide epist. 89, ac plura in observationibus ad dissert. 8 Quesnelli. Addemus tandem et aliud. Cum post ipsam Chalcedonensem synodum ad compescendas, seu revincendas injustas Eutychianorum de ejusdem synodi definitione querelas, novum [Col. 1049D] examen, Leone imperatore postulante, institutum fuit, editaeque episcoporum totius orbis sententiae, quae in Codice encyclio continentur, non alia tributa fuit, nec tribui potuit episcopis novi examinis libertas, nisi ut quae concilium definierat, haec novum examen confirmaret; ac propterea Chalcedonensis concilii auctoritas nihil exinde detrimenti cepit; et qui, ea libertate abusi, Chalcedonensem definitionem repudiarunt, haeretici habiti fuere. Similis libertas hic quoque intelligenda est. libertas. 1221 Et ad [Col. 1049A] majorem Dei gloriam proficit finis examinis, quando ad hoc se accipit exerendi fiducia, ut vincatur adversitas: ne quod per se probatur reprobum, silentii praejudicio videatur oppressum.
Exsulta igitur, charissime frater, [Col. 1049D] Conjunctionem et a Quesnello omissam auctoritate mss. collect. 11 et 12 revocavimus. Dein codd. collect. 11, per se, loco pro se; codd. vero collect. 21 et 24 ac Sichardus utrumque desiderant. Postea pro vicimus editi Leonis ante Quesn. perperam vivimus. et in unico Dei Filio victor exsulta. Vicit per nos ille pro se, cujus carnis veritas negabatur. Vicit per nos et pro nobis ille, cui vicimus. [Col. 1049D] Pleraeque editiones ante Quesn. cum mss. collect. [Col. 1050B] 21, per quem secunda est. Secunda est post adventum Domini haec orbi festivitas. Redditum saeculo est, praedone prostrato, incarnationis divinae mysterium: quod humani generis inimicus, quia rebus ipsis auferre non poterat, calumniis obscurabat. Quinimmo ab incredulorum corde perierat immortale mysterium, quia nihil prodest tanta salus incredulis, ipsa Veritate suis dicente discipulis: Qui crediderit, [Col. 1049B] et baptizatus fuerit, 1222 salvus erit; qui autem non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI, 16) . [Col. 1050B] In margine Concil. ex mss. collect. 21, Sol justitiae subardens per Orientem. Hic error ortus est ex arbitraria emendatione depravatae lectionis, quam invenimus in cod. Vat. collect. 11, Solis justitiae subardensis; ubi tamen lectio textui inserta satis emicat. Solis justitiae jubar, densis per Orientem Nestorii et Eutychis nebulis impeditum, pure ab Occidente resplenduit, [Col. 1050C] Vulgati Leonis antiqui cum mss. collect. 24 et Sichardo, ubi commercium in apostolis. Binius, ubi culmen sanctum. Quesnellus ex cod. Grimanico, et cum editione Romana, ubi culmen suum. Praetulimus lectionem sex aliorum mss. Quesnelli, et nostrorum collect. 11, 12 et 21 ac editionis Surii. Labbeus, ubi culmen in apostolis, et summum in margine. Innuitur culmen summum, seu praerogativa Romanae Ecclesiae supra caeteras etiam principales ob apostolos Petrum et Paulum. Nam, ut Leo ait serm. 82, cap. 1, isti sunt qui te ad hanc gloriam provexerunt, ut . . . . per sacram beati Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina, quam dominatione terrena. ubi culmen summum in apostolis et doctoribus principaliter collocavit. Quamvis nec illic umquam defuisse credendus sit, quo confessores sibi egregios reservavit, ita ut dum denuo conaretur hostis antiquus, [Col. 1050C] Codd. collect. 11 et 21, per sequentis Pharaonis. Indicatur Dioscorus Aegyptius, qui in latrocinio Ephesino multa in catholicos per vim molitus est, ut Eutychianam haeresim induceret. Qui autem terrore victi ei cesserunt, remotavi ad sanam mentem et [Col. 1050D] Ecclesiam rediere. per secundi Pharaonis impoenitens cor, fidei Abrahae semen et filius repromissionis exstinguere, Deo miserante, languescens nisi sibi [Col. 1050A] nocere nihil posset. De quo et illud Omnipotens mirabilius egit, quia et quos sibi [Col. 1050D] Cod. Vat. collect. 24, conscios. Dein, caedem sociaverat in alio Vat. collect. 11. socios ad Israelitici populi caedes asciverat, non cum tyrannidis auctore submersit, sed cum suo populo congregavit; et, sicut revera se dignum, et soli sibi possibile fons misericordiae noverat, [Col. 1050D] Quesnellus in margine: «Codd. Cantabr. et Barb., victor nobiscum nos secum fecit esse victores. » Antiquiores editiones Leonis pro victores habent victuros. victos 1223 a nobis, nobiscum fecit esse victores. Nam dum solus vere sit humani generis hostis spiritus falsitatis, omnes de illo jam triumphare non dubium est, quos sibi veritas vindicavit. Nunc prorsus illa Redemptoris nostri dicta quam sint divinae auctoritatis apparet, dum contra hostes fidei sic aptantur, ut de ipsis [Col. 1050D] Sic melius ex Vat. collect. 11. Alias, dicta dubitare. dictum esse dubitare non liceat: Vos, inquit, ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis implere. Ille homicida fuit ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas [Col. 1050B] in eo non est. Quando loquitur mendacium, [Col. 1050D] Idem codex, ex suo. Mss. collect. 12, 21 et 24, cum exemplo Sichardi et editis ante Quesn., ex suis propriis loquitur. Binius, ex propriis. ex suis loquitur, quia mendax est, et pater ejus (Joan. VIII, 44) .
Nihil ergo mirandum est quod hi qui in veritate Dei nostrae naturae mendacium crediderunt, patri suo et circa ista concordant; quidquid visum, quidquid auditum, quidquid denique, teste Evangelio, tactum est atque palpatum in unico Dei Filio, non ejus cujus probatum est, asserentes, sed coaeternae et coessentialis Patri fuisse substantiae: quasi aut Divinitatis [Col. 1050D] Nominativum natura a Quesnello omissum, ex caeteris editis omnibusque codicibus restituimus. Dein, cresceret per aetatem in duobus mss. collect. 21. Postea, spiritu Dei in plerisque editis ante Quesnel. lum cum cod. Vat. collect. 24. natura crucis ligno transfixa [Col. 1051A] sit, aut inconvertibilis crescere per aetates, et in sapientia proficere sapientia sempiterna, vel Spiritu Deus, qui Spiritus est, subinde repleri potuerit. In hoc quoque se acerba vesania, ex quo auctore [Col. 1051C] Vulg. ante Quesn., cum eodem codice et Sichardo, processerit. accesserit, prodit, quod quantum in se est, universis nocere molita est. Nam qui [Col. 1051C] Editiones Leonis ante Quesn. et Labbeus cum mss. collect. 11 et 24 ac Sichardo, nos. Retinuimus vos aliis mss. et Binio suffragantibus; hic enim Leo Theodoritum alloquitur, quem Dioscorus persequendo afflixit. vos persequendo afflixit, caeteros ad consensum sceleris impellendo depravavit. Sed nec nos, licet in singulis fratribus, quia membra nostra sunt, vulnerasset, a speciali dolore fecit exceptos, quibus nova et inaudita [Col. 1051C] Vocem prius a Quesnello restitutam praeferunt nostri codices collect. 11 et 21. Innuitur excommunicatio a Dioscoro lata contra ipsum suum caput Romanum pontificem; quem ausum antea inauditum et incredibilem detestatur synodus Chalcedonensis in epist. 98, ad Leonem, cap. 2. Vide not. 3 Quesnelli. Dein quidam codices omittunt utinam. prius atque incredibili audacia inferre contra suum caput est molitus injuriam. Sed utinam vel post tot pessima resipiscens, non nos etiam de suo aeternae damnationis interitu contristasset. Quam mensuram sceleris praetermisit, cui nec hoc sufficere potuit, quod nec vivis parcendo, [Col. 1051B] 1224 nec mortuis, etiam in sanguine innocentis et catholici sacerdotis pollutas [Col. 1051C] Quid hic Leo respiciat vide apud Quesn. not. 4, [Col. 1051D] qui mox pro abdicata scripsit addicta, et in margine: Ita mss. omnes. Id quidem invenimus in codd. collect. 21. At in aliis collect. 11, 12, 24, ac in exemplo Sichardi cum anterioribus editionibus, abdicata. jampridem, abdicata veritate atque approbata falsitate, manus intinxit? Et cum scriptum sit: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III, 15) ; ille quod odio jam fecisse [Col. 1051D] Ita omnes Quesnelli et plerique nostri codd. atque Sichardus. Alias dictus, vel dictum est. Post pauca vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 12, quasi nec audisset illud quod Dominus ait. Idem legitur in cod. Vat. collect. 11, qui solum addit idem ante vocem Dominus. Recepimus lectionem Binii et mss. collect. 24, ad quam accedit Quesnellus cum codd. collect. 21, praemittentibus idem ante Dominus non satis apte, cum in antecedenti Scripturae testimonio nulla Christi Domini mentio occurrat. addictus est, implevit operibus, quasi nec haec audisset, nec illud quod Dominus ait; Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve [Col. 1051D] Codd. collect. 11 delent est. Postea quia tamquam legitur in antiquis Leonis vulg. et apud Labbeum [Col. 1052C] cum codd. collect. 24 et Sichardo. est (Matth. XI, 29, 30) . Dignus diabolici praedicator erroris, Aegyptius vastator inventus est; qui tamquam saevissimus tyrannus Ecclesiae, nefandas blasphemias per violentam seditiosorum turbam, et per cruentas manus militum venerandis fratribus imponebat. Et cum voce Redemptoris [Col. 1051C] nostri firmatum sit, unum eumdemque homicidii esse et falsitatis auctorem (Joan. VIII, 44) , ille pariter utrumque complevit; quasi non ut caveantur, sed ut [Col. 1052A] perpetrentur, scripta sint, ad perditionis suae cumulum trahens, quae Dei Filius monuit ad salutem. Illud quoque surda nimis aure praeteriens, quod ab eodem Domino dictum est: Ego quod vidi apud Patrem meum, loquor, et vos [Col. 1052C] Codd. collect. 11 et 24 cum Sichardo et Binio addunt ergo. quod vidistis apud patrem vestrum, facitis (Ibid., 38) .
Igitur dum sanctae memoriae Flaviano vitam praesentis saeculi moliretur auferre, [Col. 1052C] Cod. Barb., se veritate et duce. Vat. collect. 24 et Sichardus, se serenae vitae luce. se verae vitae luce privavit. Dum vos ab Ecclesiis vestris conaretur expellere, se a Christianorum collegio segregavit. Dum [Col. 1052C] Vat. collect. 11 et duo collect. 21, tradit. Postea idem codex collect. 11, solus ultra omnia ac pro omnibus reus. trahit plurimos, et impellit ad erroris assensum, multiplici animam suam vulnere sauciavit: solus ultra omnes, et per omnes, ac pro omnibus reus, qui causa reatus omnibus fuit. Sed licet his tua fraternitas solido cibo firmata indigere minime [Col. 1052B] videatur, tamen, ut quod nostri loci est impleamus circa vocem dicentis Apostoli: Praeter ea quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, 1225 sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror (II Cor. XI, 28, 29) ? Hoc praecipue praesenti occasione credimus admonendum, frater charissime, ut quotiescumque divina gratia administrante, illos qui foris sunt [Col. 1052C] Catecheses indicat quibus instruebantur qui ad baptisma accedebant, vel ad unitatem Ecclesiae revertentes, ab haeresi vel schismate purgandi erant. fonte doctrinae aut submergimus aut purgamus, in nullo ab illis quas Spiritus sancti Divinitas in Chalcedonensi concilio protulit, fidei regulis recedentes, inter [Col. 1052C] Id est inter Eutychianos ac Nestorianos, qui oppositis erroribus catholicam fidem impetentes, maximam loquendi cautionem exigebant, uti S. pontifex explicat capite sequenti. Post pauca pro libremus [Col. 1052D] quaedam editiones cum ms. Vat. collect. 11 et Sichardo, liberemus. utrumque hostem novellae perfidiae sermonem nostrum cum omni cautela libremus: non jam, quod absit, tamquam de dubiis disceptantes, sed auctoritate [Col. 1052D] Ita Quesn. ex codd. Trecopith. et Thuan., cum quibus concordant duo nostri collect. 21. Vulgati antiquiores sua cum duobus codd. Quesn. et nostro Vat. collect. 24 atque Sichardo. Mox post verba in apostolicae sedis epistola codices Vat. collect. 11 et 21, ac sex a Quesnello laudati not. 5, qui partim ad easdem collectiones pertinent, partim e simili fonte dimanant, per saltum aliquot periodos transiliunt usque ad illa capitis sequentis: Sed benedictus Deus noster, earumque loco substituunt haec verba: Et caetera quae per ordinem supra posuimus, continuo agit. Sed benedictus Deus. Ipsa formula et caetera omissionem indicat. Integrum vero textum exhibent codices collect. 12, 18 ac 24 et exemplar Sichardi. summa quae bene definita sunt astruentes; [Col. 1052C] cum et in apostolicae sedis epistola universalis sanctae synodi assensu firmata, tanta divinae auctoritatis testimonia noverimus esse congesta, ut [Col. 1053A] nullus queat ulterius dubitare, nisi qui sibimetipsi errorum tenebras inferre maluerit, [Col. 1053C] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 12 et 24, cum synodalia, ac postea, tot sit. Quesnelli emendationem, forte ex Grimanico ms. contextus exigit. et synodalia gesta, vel quibus [Col. 1053C] Fidei definitio in Chalcedonensi actione quinta formata fuit; litterae autem Leonis ad Flavianum antecedentibus actionibus secunda et quarta, vindicatae ac totius synodi assensu receptae fuere; ac propterea primum de ordine temporis intelligi nequit, vel exactum ordinem Leo secutus non est. primum definitio fidei legitur esse formata, vel quibus praefatae litterae apostolicae sedis, etiam [Col. 1053C] Cum actione secunda Leonis epistola 28 legeretur, cumque adversus quamdam ejusdem epistolae sententiam ab Illyricianis et Palaestinis difficultates ingererentur, Theodoritus simile S. Cyrilli testimonium afferens, eam propugnavit. Vide tom. IV Concil. pag. 1238. tuae fraternitatis studio defensae sunt, et [Col. 1053C] Maxime, inquit, quia in allocutione concilii plura [Col. 1053D] testimonia Patrum recitata fuere. maxime ad piissimos principes totius concilii allocutio [Col. 1053D] Part. III concil. Chalced. n. 1. , tot sint praecedentium Patrum testimoniis roborata, ut cuivis imprudenti ac pertinaci animo, si tamen non jam cum diabolo pro sua impietate damnatus est, valeant suadere.
Unde hoc quoque nos contra hostes Ecclesiae providere condignum est, ut eis [Col. 1053D] Haec admonitio Theodoritum respicit, qui ob defensum antea Nestorium, et ob impugnatum Cyrillum in Nestorianismi suspicionem venerat; unde in synodo Chalcedonensi, ut se catholicum probaret, Nestorio anathema expresse dixit; quod ne exigentibus Patribus invite fecisse videatur, hic eidem Leo insinuat, ut data occasione non tam Eutychem quam Nestorium cum suis impiis dogmatibus, digno anathemate, promptissime atque evidentissime feriat. nullam calumniandi occasionem, quod ad nos attinet, penitus relinquamus, nec umquam contra Nestorianos aut Eutychianos agentes, alteri eorum videamur terga [Col. 1053B] vertisse; sed utrosque Christi hostes aequa lance vitemus atque damnemus: ita ut eos, quoties audientium quantalibet poscit utilitas, cum dogmatibus eorum digno anathemate promptissime atque evidentissime feriamus: ne si hoc a nobis aut obscurius fieri videatur aut tardius, putetur invitum. Quod quamvis prudentiam tuam [Col. 1053D] Ita nostri codices cum Sichardo et editis ante Quesn., apud quem, res ipsae admonere sufficiant. Quod additur, experimenta docuerunt, innuit quae Ephesi et Chalcedone Theodorito contigerunt. res ipsa admonere sufficiat, jam tamen et experimenta docuerunt. Sed benedictus Deus noster, cujus invincibilis veritas ab omni haereseos macula mundum te, secundum [Col. 1053D] Hujus judicii sedis apostolicae testimonium exstat [Col. 1054C] in Chalcedonensi act. 1, ubi judices dixerunt pag. 874: Ingrediatur et reverendissimus episcopus Theodoretus, ut sit particeps synodi, quia et restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo; et act. 8, pag. 1523, iidem judices concilii sententiam pro Theodorito postularunt, sicut et sanctissimus Leo archiepiscopus judicavit. Quibus concinens totum concilium dixit: Post Deum Leo judicavit; et legati pontificis pag. 1526: Theodoretum sanctissimus et beatissimus universae Ecclesiae episcopus urbis Romae Leo dudum in communione suscepit ita, sicut litterae ab eo ad nostram humilitatem testantur. Post pauca retribuas in ms. Vat. collect 11. sedis apostolicae judicium, demonstravit. Cui dignam retribues pro tot laboribus gratiam, si talem te qualem probavimus ac probamus, pro universalis Ecclesiae defensione servaveris. Nam quod Deus omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi [Col. 1053C] Petri curam pro cunctis nobis agnoscimus; qui postquam suae sedis judicium in fidei definitione firmavit, nec circa cujusquam vestrum, qui nobiscum pro [Col. 1054A] catholica fide [Col. 1054C] Sic cum Quesnello et Binio nostri codd. collect. 11 et 21. Alias, laboratis. Paulo post videre in ms. Vat. collect. 11. Dein pro exire quaedam editiones [Col. 1054D] existere. laborastis, personam, quidquam reprobum videri permisit: quia nec poterat, Spiritu sancto judicante, quisquam 1227 ex eis non victor exire, quorum jam vicerat fides.
Quod superest, exhortamur ut quia illic nonnullas Eutychiani ac Nestoriani erroris reliquias cognovimus remansisse, nunc etiam sedi apostolicae collabores. Victoria enim quam Christus Dominus noster suae donavit Ecclesiae, quamdiu in hoc mundo versamur, licet fiduciam majorem tribuat, non tamen in totum sollicitudinem perimit; nec ut dormiamus donata est, sed ut suavius laboremus. Unde in hoc quoque tuae vigilantiae sollicitudine volumus adjuvari, ut tua relatione currente [Col. 1054D] Veteres editiones cum mss. collect. 11, 12 et 24, ac exemplo Sichardi, quid apud illos religionis doctrina Dominica proficiat; et postea, illius religionis sacerdotes. Veram lectionem a Quesnello receptam mss. collect. 21 approbant. Deinde in quoscumque usus necessitas exegerit unus cod. Vat. collect. 21. quid apud illas regiones doctrina Dominica proficiat, apostolicam [Col. 1054B] sedem festines instruere: quatenus illius regionis sacerdotes, in quocumque usus exegerit, adjuvemus. De his vero quae [Col. 1054D] Alias, in supradicto. Respicitur canon Chalcedonensis pro Constantinopolitanae sedis praerogativa. Confer epistolam praecedentem ad Maximum, quae hic indicatur; ubi etiam monachorum improbitas reprehenditur, de qua vide ibidem annot. 30 Col. 1045, n. g ) . in saepe dicto concilio illicita contra venerabiles Nicaenos canones praesumptione tentata sunt, [Col. 1054D] Epist. 119. ad fratrem et coepiscopum nostrum Antiochenae sedis praesulem scripsimus; [Col. 1054D] 16, qu. 1, Adjicimus illud, c. 19. adjicientes et illud, quod nobis propter improbitatem monachorum quorumdam regionis vestrae verbo mandasti per vicarios nostros, et hoc specialiter statuentes, ut praeter Domini sacerdotes nullus audeat praedicare, seu monachus, sive ille sit laicus, qui cujuslibet scientiae nomine glorietur. Quas tamen litteras, pro utilitate universalis Ecclesiae, per praedictum fratrem et coepiscopum nostrum Maximum, ad omnium [Col. 1054D] Al., volumus. voluimus pervenire notitiam: et ob [Col. 1054C] hoc his noluimus earum exemplar adjicere, quia quae praedicto fratri et coepiscopo nostro injunximus, non dubitamus implenda. Et alia manu: Deus te [Col. 1055A] incolumem custodiat, frater charissime. Data [Col. 1055B] Vulgati ante Quesn. cum nostris codicibus collect. 11, 12, 21 et 24, ac exemplo Sichardi, IV idus. Solus Quesnellus ex cod. Grim., III idus. Id autem immutare noluimus, propterea quod hoc eodem die signetur epistola 119, ad Maximum, cum qua haec simul eadem occasione transmissa, ac ex Leonis [Col. 1055C] more eodem die signata credenda sit. Secus epistola ad Maximum, quae hic scripta praesumitur, die sequenti exarata fuisset. Facile autem fuit librariis ex III idus, duabus unitatibus junctis, IV idus scribere. tertio idus Junii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Curam paschalis cycli Alexandrino episcopo olim esse demandatam. —II. Quid difficultatis ex illo ortum sit. —III. Ut de hac difficultate jubeat inquiri, postulat.
[Col. 1055C] Cod. Ratisp., Leo papa. LEO episcopus MARCIANO Augusto.
[Col. 1055C] Etiam multis in mss. Laurentiano Florentino et Fesulano. Jam multis in Vat. 1340, in quo etiam paulo post, geratur pro generatur. Tam multis documentis per omnes Christi Ecclesias fides vestrae pietatis innotuit: ut si quid sollicitudinum pro communi religione generatur, merito vestrum quaeratur auxilium. Et quia [Col. 1055B] memor dispensationis mihi creditae, necesse habeo curas meas etiam in ea quae sunt futura praemittere, non improbe cupio clementiae vestrae studiis adjuvari: ut in ea observantia, quae certa semper ratione variatur, nihil possit erroris incurri. Paschale etenim festum, quo sacramentum salutis humanae maxime continetur, quamvis in primo semper mense celebrandum sit, ita tamen est lunaris cursus conditione mutabile, ut plerumque sacratissimae diei [Col. 1056A] ambigua [Col. 1055C] Prima editio Quesn. cum anterioribus editis, currat. Emendatum fuit in editione secunda, ut in potioribus nostris codd. occurrat electio, et ex hoc fiat plerumque, quod non licet, ut non simul omnis Ecclesia quod nonnisi unum esse oportet, observet. Studuerunt itaque sancti Patres occasionem hujus erroris auferre, omnem hanc curam Alexandrino [Col. 1055C] Ms. Ratisp., antistiti. Alluditur Nicaenis Patribus, de quibus Cyrillus cum Leone consentiens, in Prologo Paschali tradiderat an. 437: Sanctorum totius orbis synodi consensione decretum est, ut quoniam [Col. 1055D] apud Alexandriam talis esset reperta Ecclesia, quae in hujus scientia clareret, quota kalendarum, vel iduum, quota luna Pascha debeat celebrari, per singulos annos Romanae Ecclesiae litteris intimaret, unde apostolica auctoritate universalis Ecclesia per totum orbem definitum Paschae diem sine ulla disceptatione cognosceret. episcopo delegantes (quoniam apud Aegyptios hujus supputationis antiquitus tradita 1229 esse videbatur peritia) [Col. 1055D] Lectionem vetustissimi Ratisponensis ms. praeferendam duximus, quae potior et clarior est, et cum Cyrilli testimonio, antecedenti annotatione descripto, ex quo forte Leo sententiam sumpsit, maxime congruit. In editis antiquioribus Leoninis corrupte legebatur: Per quam quamvis singulis dies praedictae solemnitatis eveniret, Sedi apostolicae indicaretur, ut hujus scripti ad longinquiores Ecclesias judicium generaliter percurreret. Idem legitur in vulgatis Concil. cum Merlino ex codd. collect. 12, hac sola exceptione, qui annis pro quamvis. Hanc postremam lectionem Quesnellus suscipiens, duas emendationes addidit, [Col. 1056B] cujus scriptis pro ut hujus scripti, et indicium pro judicium, ut in aliis nostris codicibus reperimus. per quem, quotannis dies praedictae solemnitatis sedi apostolicae indicaretur, cujus scriptis ad longinquiores Ecclesias indicium generale percurreret.
Sed sanctae memoriae Theophilus [Col. 1056B] Ratisp., Alexandrinae urbis. Alexandrinae Ecclesiae episcopus, cum hujus observationis annos [Col. 1056B] Theophili Laterculum Paschale annorum centum hic indicatur, quod incipiebat ab anno 380. ita ut annus 76 hujus Laterculi incideret in an. 455, de [Col. 1056C] cujus Paschate praesens vertebatur quaestio. Distinguendum est autem hoc Laterculum a periodo seu circulo paschali ejusdem Theophili annorum 418, quos Cyrillus in Prologo paschali expresse memorat; non vero annorum 437, uti Quesnellus not. 1 in hanc epistolam scripsit. Neque Laterculum, ut idem Quesnellus eadem nota asseruit, annos centum a periodo memorata decerptos exhibebat. Nam periodum annorum 418 initium sumpsisse ab anno Christi 475, post quinque Cyclos decemnovennales, quos Theophilus in Laterculo ediderat, absolutos anno ejusdem Laterculi 96, optime demonstravit Joannes Vander Haagen in dissertatione de Theophili Cyclo paschali 418 annorum, § 8. centum numero collegisset, septuagesimi sexti anni paschale festum longe aliter quam alii decreverant [Col. 1056B] tenendum esse constituit. [Col. 1056C] Particula Nam deest in editis ante Quesnellum, sicut etiam in nostris codicibus, excepto Ratisponensi, qui eam exhibet. Vide not. 2 Quesn. Nam a primo augustae memoriae Theodosii senioris [Col. 1056C] Anno 380. consulatu [Col. 1056C] Ita cum Quesn. idem cod. Ratisp. Alii editi cum caeteris nostris mss., succedentes sibi sacrae observantiae [Col. 1056D] ordines. succedentem sibi sacrae observantiae ordinem ponens, ut longioris temporis ratio ejus litteris teneretur ascripta, cujus 1230 complexionis [Col. 1056D] Tria Paschata sibi succedentia in Laterculo Theophiliano notata indicantur, nimirum Pascha an. 453, quod in complexione, seu Laterculo Theophili ad annum 74 assignabatur pridie id. Aprilis; item Pascha anni 454, quod ad an. 75 Laterculi affigebatur pridie nonas Aprilis, et in his nullum erat cum Latinis dissidium; ac tandem Pascha an. 455, quod ad an. 76 Laterculi VIII kal. Maii signabatur; et in hoc Paschale Latini ab Alexandrinis dissidebant. septuagesimus et quartus est annus, [Col. 1056D] Sic emendavimus ex mss. Ratisp. et Vat. collect. 24. Editi perperam, in qua. Mox sanctum paschale in eodem Ratisp. in quo pridie idus Aprilis sanctum Pascha celebravimus; sequenti vero anno pridie nonas Aprilis eadem, propitio Deo, [Col. 1056D] Editi et plerique codd., habenda. Melior visa est lectio ms. Ratisp. agenda erit festivitas, sicut [Col. 1056D] Vox regulariter indicat dies paschales annorum 453 et 454 in Theophili Laterculo notatos non discrepasse a regula, seu Cyclo Latinorum annorum 84, quo Romana Ecclesia tum utebatur. Si Latinorum [Col. 1057B] Cyclus aeque ac Laterculum Theophili anno 454 signabant diem Paschalis pridie nonas Aprilis, sequitur evidenter hoc anno Romanos usos fuisse Cyclo annorum 84. quo lunae saltus decimo quarto Cycli anno admittebatur; in Cyclo enim annorum 84, qui recipiebat saltum lunae anno Cycli duodecimo, Pascha notabatur V kal. Aprilis. Hinc autem regulariter susceptam fuisse patet emendationem Cycli Latinorum, qua saltus lunae ab anno 12 ad annum 14 prorogatus fuit. Hic porro observatione dignus est alius textus epist. 88, ad Paschasinum, cap. 4, ubi cum esset sermo de Paschate anni 455, quod Romani affigebant [Col. 1057C] diei XV kal. Maii. S. pontifex scribit: In nostris autem paschalibus Cyclis, quod bene nosse dignaris, XV kal. Maii ejusdem anni Pascha celebrandum esse sit scriptum. Cum non unum, sed plures Latinorum Cyclos indicet, et in omnibus Pascha eo die notari affirmet, proculdubio duos saltem Cyclos designat, quorum alter saltum lunae admittebat singulis annis duodecim, alter singulis quatuordecim annis; ac proinde vel ex hoc testimonio postremus iste Cyclus jam receptus agnoscitur; alias unius tantum Cycli saltum lunae astruentis duodecimo quoque anno S. Leo meminisset. Utrosque autem Cyclos pro Paschate anni 455 idcirco indicavit S. pontifex, quia licet hi dissiderent in statuendo Paschate anni 454, in Pachate tamen anni 455 omnes conveniebant. Vulgati cum aliquot mss. habebant, centenariae annorum rationis ordo. Emendationem Quesnelli confirmat cod. Ratisp. regulariter centenariae annotationis [Col. 1057A] ordo declarat; sed in anno qui erit septuagesimus sextus, [Col. 1057C] Ex eodem Ratisp. supplevimus vocem is. Quidam [Col. 1057D] editi cum uno codice, invenietur. Indicatur Paschae dies VIII kal. Maii, seu 24 Aprilis, qui in Theophili Laterculo anno tantum 455 notabatur, cum hoc Laterculum inciperet ab anno 380. Quod vero Leo subdit, nullius exempli, nullius constitutionis admittit auctoritas, de Romanis intelligendum est, non autem de Alexandrinis, qui cum semper decemnovennali Cyclo usi sint, anno pariter 371 eodem die Pascha celebraverant. Id autem forte ignoravit S. Leo, quod solum Theophili Laterculum a posteriori anno 380 incipiens cognosceret. is Paschae dies invenitur ascriptus, quem a passione Domini nullius exempli, nullius constitutionis admittit auctoritas. Nam diem octavum kalendarum Maiarum ab eo cognoscimus praefinitum, [Col. 1057D] Editi ante Quesn. cum plerisque mss. perperam legebant, qui anni limitem antiquitus constitutum excedit. Lectioni a Quesnello restitutae suffragatur ms. Ratisp. Diem autem VIII kal. Maii, seu Aprilis 24, cui Pascha anni 455 ab Alexandrinis deputabatur, limitem ultimum antiquitus constitutum (scilicet a Latinis) nimie excedere Leo affirmavit, quia limes apud [Col. 1058B] eosdem Latinos ultimus erat XI kal. Maii, seu Aprilis 21, unde tribus diebus excedebat; ac proinde alii, id est iidem Latini, ex suo Cyclo annorum 84 Pascha deputaverant XV kal. Maii, seu Aprilis 17. In hoc autem octo dierum discrimine Latinorum et Alexandrinorum quaestio vertebatur. qui nimie limitem antiquae constitutionis excedit; cum alii quintum decimum kalendarum Maiarum huic festivitati deputaverint 1231 diem. Siquidem [Col. 1058B] Dies XI kal. Aprilis seu Martii 22 erat apud Romanos limes citimus Dominicarum paschalium; sicut dies XI kal. Maii, seu Aprilis 21, erat ultimus limes. Post pauca pro praefixum Quesnellus in margine: Alias, praefinitum. Confer ejusdem Quesnelli not. 3. ab undecimo kalendarum Aprilium, usque in undecimum kalendarum Maiarum, legitimum spatium sit praefixum, intra quod omnium varietatum necessitas concludatur: ut Pascha Dominicum nec prius possimus habere nec tardius. Quod enim in decimum et in nonum kalendarum Maiarum videtur [Col. 1058B] Respicit hoc loco S. Leo Pascha anni 444, quod [Col. 1058C] Paschasini et Cyrilli rationibus adductus celebraverat IX kal. Maii; nec non Pascha anni 417, quod ex ejusdem Paschasini epistola nobis 3 celebrandum noverat cum Alexandrinis X kal. Maii ultra ultimum Romanorum limitem, quem in XI kal. Maii serius productum affirmaverat. Hanc autem objectionem S pontifex ea ratione diluit pro Paschate anni 455 quia etsi dies X et IX kal. Maii extra hunc limitem ultimum supradictis annis exierit, dies tamen passionis eumdem limitem non excesserit; quae ratio Leoni olim persuasit ut in die Paschatis anni 444 Paschasino consentiret. Confer annot. 18 (Col. 608, n. l ) in epist. 3. At cum dies VIII kal. Maii hanc rationem et conciliationem non reciperet, eo quod hoc casu non tantum Resurrectionis, verum etiam Passionis dies eum limitem praeteriret, hinc Alexandrinis se non posse assentiri profitetur. nonnumquam pervenisse festivitas, quadam ratione defenditur. [Col. 1057B] Quia etsi dies Resurrectionis ultra terminum videtur exisse, dies tamen Passionis limitem positum non invenietur egressus. Ad octavum autem kalendarum Maiarum paschalem observantiam perducere, nimis insolens et aperta transgressio est.
Quia ergo in illa, ut dixi, centenaria [Col. 1058A] supputatione Theophili, septuagesimus sextus annus diem Paschae contra morem ecclesiasticum statuisse monstratur, et non leviter delinquitur si in principio sacramenti veritas et unitas ab universali Ecclesia non tenetur, obsecro clementiam vestram ut studium vestrum praestare dignemini: quatenus Aegyptii, vel si qui sunt alii qui certam hujus supputationis videntur habere notitiam, scrupulum [Col. 1058C] Cod. Ratisp., ejus sollicitudinis. Paulo post editi ante Quesn., ut eum diem generalis observantia dirigat. [Col. 1058D] Lectionem Quesn. approbat noster Ratisp., qui mox, nec ultra praefixus terminus evagetur hujus sollicitudinis absolvant, ut in eum diem generalis observantia dirigatur, qui nec paternarum constitutionum normam relinquat, nec ultra praefixos terminos evagetur. Quidquid autem pietas vestra de hac consultatione cognoverit, ad meam jubeat mox notitiam pervenire: ut in divinis mysteriis nulla dissonantiae culpa nascatur. Data [Col. 1058D] Ita vetustus et emendatissimus cod. Ratisp., ut in duabus sequentibus epistolis eadem occasione transmissis. Editi cum aliis mss., decimo sexto kal. Julii decimo septimo kalendas Julii, Opilione [Col. 1058B] viro clarissimo consule.
Rogat eum ut de controversia Paschatis anni sequentis diligentius inquirat, rescribatque.
LEO JULIANO episcopo.
[Col. 1058D] Haec verba, De paschali observantia, quae tituli loco Quesnellus posuit, ex fide Ratisponensis codicis epistolam inchoant. De paschali observantia sanctae memoriae Theophilus [Col. 1059A] ad Augustum Theodosium seniorem scribens, per centum annos, a primo praedicti principis consulatu, digessit ordinem festi, cujus instructionis septuagesimus quartus nunc annus evolvitur; quo, Opilione consule, pridie idus Aprilis celebrata est sacra solemnitas; unde sequenti anno, pridie nonas Aprilis, eadem festivitas rationabiliter [Col. 1059C] Tres codd. cum vulg. ante Quesn., consequitur. Sed cum haec scripta sint anno 453, et hoc loco sit sermo de Paschate anni 454, correctio potioribus mss. fulcitur. consequetur. Sed annus qui erit septuagesimus sextus memorati episcopi annotationem habere cognoscitur, quae a totius antiquitatis exemplo et ab omni Patrum auctoritate discordat. Siquidem in octavum kalendarum Maiarum Dominicum Pascha transtulerit, praefinitos [Col. 1059C] Quidam codices, antiquitatis. antiquitus limites nimis [Col. 1059C] Editi cum pluribus mss., audenter. Potior et sententiae aliis epistolis expressae conformior visa est lectio ms. Ratisp. Vide annot. 16 (Col. 1057, n. b ) in epistolam praecedentem. evidenter excedens, cum in die quinto decimo kalendarum Maiarum paschalem solemnitatem, sicut constituerunt [Col. 1059C] Id est Latini. Confer eamdem annotationem. alii, potuerit annotare. [Col. 1059B] Unde quia non mediocris mihi sollicitudo generatur, ne apud Aegyptios haec persuasio [Col. 1059C] Vulgati antiquiores cum plerisque inferioris notae mss., probaretur. Codd. Grim. et Ratisp. in correctione conveniunt. roboretur, ad Christianissimum et clementissimum principem scripta direxi, quibus causam scruputi diligenter 1233 exposui, et suppliciter postulavi ut operam suam, quemadmodum consuevit, religionis cultui dignanter impendat: ut [Col. 1059C] Alexandrinos praesertim intelligit ex cap. 2 et 3 epistolae antecedentis, ut indicant etiam sequentia. eos qui hujus supputationis perfectam videntur habere notitiam, in unum jubeat convenire et diligenter inquirere: ne forte haec definitio teneatur, et hic excessus, qui prioribus videtur repugnare temporibus, nostrae conniventiae vel negligentiae deputetur, et fiat in nostris diebus quod numquam ante praesumptum est. Quia vero oportet [Col. 1059C] Cur editiones ante Quesn. hic praeferant, serenitatem tuam, diximus annot. 1 (Col. 1058, n. h ) . fraternitatem tuam curae istius mecum esse participem, et ne quid tale accidat praecavere, crebrius [Col. 1059C] [Col. 1059C] Ratisp. delet, religiosissimo et. religiosissimo et fidelissimo principi dignare suggerere, ut indissimulanter [Col. 1059C] Sic ex Ratisp. Alias, jubeat Aegyptios admonere. Aegyptios jubeat admoneri ne in summae festivitatis die, aut dissensione [Col. 1060A] aliqua, aut transgressione peccetur. Quidquid autem de hac re [Col. 1059D] Editi antiqui cum aliquot codd., diligentius investigare sollicitudo tua (Al., vestra) potuerit. Quesnelli lectionem in Grimanico inventam confirmat noster cod. Ratisp. diligentior sollicitudo repererit, cito ad notitiam meam gloriosissimus imperator jubeat pervenire: quia et ad ipsius et ad omnium salutem pertinet ut Dei cultus nullo errore laedatur. [Col. 1059D] Ita cod. Ratisp. Caeteri codd. et editi, data XVI kal. Julii. Data XVII kalendas Julii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Rogat ut curam suam reducendis ad fidem et quietem monachis Palaestinis impendat. — II. Recepta Chalcedonensi synodo tam Eutychen quam Nestorium exsecrentur, si catholici videri volunt. Quid autem profecerit exhortatio Eudociae, ipsius litteris instrui cupit.
LEO episcopus EUDOCIAE Augustae.
Quanta mihi catholicae cura sit fidei, et qua sollicitudine, in quantum Dominus adjuvat, [Col. 1060C] Vulg. cum mss. collect. 12 et 24 atque Sichardo, debeat praecaveri. Emendationem Quesn. ex Grimanico noster Ratisp. confirmat. Mox et impiis in codd. collect. 12 et antiquis editis; apud Sichardum, et inimicis veritatis. debeam praecavere ne umquam ab imperitis aut impiis veritatis Evangelio resistatur, pietatem vestram scire non dubito. Et ideo cum salutationis officio, quo semper mihi est vestra [Col. 1060C] Iidem vulg. cum iisdem codd. atque Sichardo corrupte, oranda clementia, obsecro Dominum, ut me tuam incolumitatem in causa fidei. . .magis magisque faciat adjuvare, ut tantum quod pietatis tuae, etc. Ratisp. et Grim. in emendatione semper consentiunt. honoranda clementia, obsecro Dominum ut me de tua incolumitate laetificet, et causam fidei, in qua quorumdam intra provinciam Palaestinam monachorum fuerant corda turbata, magis magisque per vos faciat adjuvari: ut quantum pietatis tuae studio fieri potest, haereticae perversitati omnis fiducia subtrahatur. Quos enim nec ratio sacramentorum, nec auctoritas [Col. 1060C] Ita melius Ratisp. quam in vulgatis et aliis etiam Quesnelli codicibus, Scriptorum. Mox, commonebant in Ratisp. et mss. collect. 12. Scripturarum, nec ipsa sacratorum locorum testimonia commovebant, [Col. 1060C] quid eis nisi abruptum periculum timeretur? Prosit ergo Ecclesiis, sicut favente Deo [Col. 1060C] Editi, et prodest, et prosit generi humano. Ratisponensis [Col. 1060D] codicis lectio melior. Cum Leo ad hanc Augustam alias litteras scripserit, quibus eam ab Eutychianorum patrocinio revocare, et ad favendum catholicis permovere studuit, ut vidimus annot. 7 in epist. 117 (Col. 1038, n. i ) , has litteras effectum obtinuisse praesumit, ut sic facilius ex praesumpta de ea fiducia eamdem impelleret. Dici etiam potest verbum prodest indicare alia ejusdem Augustae pia opera, quibus aliquot in Palaestina ecclesias, hospitalia et monasteria aedificavit, largiterque ditavit, ut narrant Evagrius lib. I cap. 21 et 22, et auctor Vitae S. Euthymii. Idem praeterea codex Ratisponensis sequentium emendationem a Quesnello inductam approbat, cum in anterioribus vulg. sicut et in aliarum collectionum mss. [Col. 1061C] legatur: In verbis Dei vestram ibi esse voluntatem, ubi Domini nostri Jesu Christi vobis sicut verum Deum, etc. prodest, et generi ipsi 1235 prosit humano in Verbi [Col. 1061A] Dei incarnatione suscepto, quod domicilium habitationis vestrae ibi esse voluistis, ubi vobis Dominum nostrum Jesum Christum sicut verum Deum, ita et verum hominem, in unitate personae, et mirabilium indicia, et passionum documenta loquuntur.
Si ergo praedicti nomen catholicum venerantur et diligunt, et [Col. 1061C] Antiquae editiones cum mss. collect. 12 et 24, inter Domini corpus se volunt membra nominari. Quesnellus ex Grimanico: Intra Domini corpus volunt membra numerari. Lectio Ratisp. praeferenda fuit. inter Domini corporis volunt membra numerari, pravos errores, quos temere admiserant, detestentur, detestentur, et agant poenitentiam impiarum blasphemiarum, cruentorumque factorum. Succumbant pro salute animarum suarum synodalibus, quae in civitate Chalcedonensi sunt confirmata, decretis. Et quia ad intelligendum sacramentum salutis humanae, nisi fides vera et humilitas quieta non pervenit, credant quod legunt in Evangelio, quod [Col. 1061B] confitentur in symbolo, nec impiis dogmatibus misceantur. Fides enim catholica sicut damnat Nestorium, qui in uno Domino nostro Jesu Christo duas ausus est praedicare personas, ita damnat etiam Eutychen cum Dioscoro, qui ab unigenito Deo Verbo [Col. 1061C] Vulgati, negat. Ex cunctis nostris codd. atque Sichardo et Binio emendavimus. negant in utero Virginis matris veritatem carnis humanae susceptam. Si quid autem erga praedictorum conversionem exhortatio vestra profecerit, quod gloriam vobis praestabit aeternam, peto hoc mihi clementiae vestrae litteris indicetis; [Col. 1061C] Ita cum Grim. noster Ratisp. Alii codices cum vulg. ante Quesn., ut et in vobis boni operis fructum, et in illis gaudeam misericordiam Domini non periisse. ut et vos boni operis fructum cepisse, et illos gaudeam misericordia Domini non periisse. Data [Col. 1061C] Omnes editi, septimo kal. Correximus ex optimo [Col. 1061D] codice Ratisp., sic enim haec epistola eodem die quo duae praecedentes signantur, idque ex Leonis more, cum omnes eadem occasione simul transmissae videantur. decimo septimo kalendas Julii, Opilione viro clarissimo consule.
I. Ex perversa epistolae S. Leonis ad Flavianum interpretatione impositum esse Palaestinis. —II. Tam Eutychen, qui naturas confundit in Christo, quam Nestorium, qui personas geminat, esse detestandos. —III. Christi non esse participem, qui [Col. 1062A] nostram in eo naturam non confitetur. —IV. Illos solum Christi sanguine mundari, in quorum corpore oblatus, passus et mortuus triumphavit. —V. Utriusque ejus naturae proprietates ex operum qualitate declarari. —VI. Utramque inconfuse in una persona convenire. —VII. Nihil Filio Dei accessisse de novo nisi in forma servi. —VIII. Cum iisdem monachis de scandalis ipsorum furore ortis expostulat. —IX. Ut resipiscant et fidem communem amplectantur, exhortatur.
LEO episcopus universis [Col. 1062D] Vulgati ante Quesn. cum mss. collect. 13 et 21, perperam, episcopis; cum ex contextu ad monachos in Palaestina tumultuantes haec epistola scripta fuerit. Hinc jure Quesnellus Binium secutus monachis pro episcopis substituit. Confer notam ejus 1. Caeterum mss. collect. 5, 11 et 12 inscriptione carent, et solum titulum praeferunt, Epistola Leonis papae ad Palaestinos, vel ad Palaestinum. Codices vero collect. 24 hanc inscriptionem exhibent, Leo episcopus Palaestinis. Monachis per Palaestinam constitutis.
Sollicitudini meae, quam universali Ecclesiae omnibusque ejus filiis debeo, multorum relatione patefactum est dilectionis vestrae animis quiddam offensionis illatum, dum aut imperiti, ut apparet, interpretes, aut maligni, quaedam vos aliter [Col. 1062B] 1237 intelligere, quam a me sunt [Col. 1062D] Vulg. Leonis antiqui, cum Vat. collect. 24 et Sichardo, praedicta. praedicata, fecerunt, non valentes in Graecum eloquium apte et proprie Latina transferre, cum in rebus subtilibus et difficilibus explicandis, vix sibi etiam in sua lingua disputator quisque sufficiat. Quod tamen apud me eo [Col. 1062D] Vat. collect. 11, proficit. In margine Concil., profuit. Dein in editorum margine notatum fuit ex mss. collect. 24 et Sichardo, etiam ipse Eutyches detestatur. profecit, ut, dum ea quae catholica fides respuit improbatis, intelligamus vos veris amicitiores esse quam falsis; et id merito refutare, quod ex antiquae institutione doctrinae etiam ipse detestor. Quamvis enim epistola mea ad sanctae memoriae Flavianum episcopum data, satis sibi ad manifestationem sui ipsa sufficiat, neque in aliquo aut purgationis aut expositionis indigeat; [Col. 1062D] Particulam et sumptam pro etiam, quam delevit Quesnellus, revocavimus ex Vindebon. collect. 5. Vat. collect. 11 ac 24 atque exemplo Sichardi. et alia tamen cum eadem mea scripta concordant, in quibus similiter praedicationis meae sensus in aperto est. Necessitatem enim [Col. 1062C] habens contra haereticos, qui multos Christi populos conturbaverant, disserendi, et clementissimis principibus, et sancto concilio synodali, et Constantinopolitanae Ecclesiae, quid de incarnatione Verbi, secundum evangelicam apostolicamque doctrinam, deberemus [Col. 1063A] sapere ac sentire, patefeci, et in nullo a sanctorum Patrum confessione discessi: quia una est, vera, singularis, [Col. 1063D] Editiones ante Quesn. cum Sichardo addunt perfecta, inviolabilis: desunt in mss. undecim Quesnelli, et in nostris collect. 5, 11, 21 et 24. Postea nihil minui in codd. collect. 11, 21 et 24. catholica fides, qui nihil addi, nec minui potest; quam Nestorius prius, et nunc Eutyches, diversa quidem assertione, sed simili impietate impugnare conati sunt, et Ecclesiae Dei duas haereses sibimet contrarias inferre tentarunt, ut uterque a discipulis veritatis merito damnaretur: quia insanum nimis et sacrilegum fuit, quod varia falsitate ambo senserunt.
[Col. 1063D] Ab hoc c. 2 usque ad cap. 8 eadem leguntur in ep. 165, al. 97, ad Leonem Augustum. Anathematizetur ergo Nestorius, qui beatam virginem Mariam hominis tantummodo credidit genitricem, ut aliam personam carnis, aliam faceret Deitatis, [Col. 1063D] Duo codd. Vat. collect. 21, ne unum. Mox ex Verbo Dei in Vat. collect. 11. Dein in iisdem codd. collect. 21, separatum atque sejunctum. Postea incommutabili legitur in ep. 165, cap. 2. nec unum Christum in Verbo Dei et carne sentiret, sed separatim atque sejunctim, [Col. 1063B] alium filium Dei, alium hominis praedicaret: cum, manente illa incommutabilis Verbi essentia, quae ei cum Patre et Spiritu sancto intemporalis atque coaeterna est, ita intra virginea viscera Verbum caro sit factum, ut uno conceptu unoque partu eadem virgo, secundum unionem utriusque substantiae, et ancilla Domini esset et mater. 1238 Quod etiam [Col. 1063D] Codd. collect. 21, Elizabet Lucas evangelista declarat intellexisse, cum dicit. Elizabet, sicut Lucas evangelista declarat, intellexit et dixit: Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me (Luc. I, 43) ? Eutyches quoque eodem percellatur anathemate, qui per impios veterum haereticorum volutatus errores, tertium Apollinaris dogma delegit: ut negata humanae carnis atque animae veritate, totum Dominum nostrum Jesum Christum unius asserat esse naturae, tamquam verbi Deitas ipsa se in [Col. 1063C] carnem animamque converterit; et concipi et nasci, nutriri et crescere, crucifigi ac mori, sepeliri ac resurgere, et ascendere in coelum, et in Patris dextera, unde ad judicandos vivos et mortuos veniet, consedere, [Col. 1063D] Vulgati addunt divinae, et habent considere. Secuti sumus codd. Vindebon. collect. 5, Vat. collect. [Col. 1064D] 11, 21 et 24, atque Sichardum. Idem Quesnellus, licet vocem divinae retinuerit, monuit tamen in margine hanc vocem in quatuor suis mss. desiderari. ejus tantum essentiae fuerit, quae nihil horum in se sine carnis recipit veritate: quoniam natura Unigeniti, natura est Patris, natura est Spiritus sancti, simulque impassibilis, simul est incommutabilis, sempiternae Trinitatis indivisa unitas et consubstantialis aequalitas. Unde si ab Apollinaris perversitate haereticus iste desciscit, ne convincatur Deitatem passibilem sentire atque mortalem; et tamen Verbi incarnati, id est, Verbi et carnis unam audet pronuntiare naturam, non dubie in Manichaei et Marcionis transit insaniam, et mediatorem Dei et hominum, [Col. 1063D] hominem Jesum Christum simulatorie omnia credit egisse, nec humanum in ipso corpus, sed phantasticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium.
Quae impietatis mendacia quoniam olim fides catholica detestatur, et talium sacrilegia concordibus per totum mundum beatorum Patrum sunt damnata sententiis, quicumque illi sunt ita obcaecati et a lumine veritatis alieni, ut Verbo Dei a tempore incarnationis humanam, id est nostram, negent inesse naturam, ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent, et cum Evangelio veritatis qua ratione concordent, [Col. 1064D] Vindebon. collect. 5 et Vat. Collect. 11, si beatae Virginis partus. Melius in duobus Vat. collect. 21, si beatae Virginis partu, et similiter in ep. 165, c. 4. si per beatae Virginis partum, aut caro sine Deitate, aut Deitas est orta sine carne. Sicut enim negari non potest, quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; ita negari non potest, quod Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. I) . Quae autem reconciliatio esse potest, qua humano generi propitiaretur [Col. 1064B] Deus, nisi 1239 [Col. 1064D] Ita anteriores editiones cum nostris codd. Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 24, atque Sichardo melius quam apud Quesnellum cum mss. collect. 21, hominum; nam et in epistola 165, c. 4, omnium pariter legitur. omnium causam mediator Dei hominumque susciperet? Qua vero ratione veritatem mediatoris impleret, nisi qui in forma Dei aequalis erat Patri, in forma servi particeps esset et nostri: ut per unum novum hominem fieret renovatio vetustatis; et mortis vinculum unius praevaricatione contractum, unius morte, qui solus morti nihil debuit, solveretur? [Col. 1064D] Habentur haec in ep. 165, ut dictum est, et insuper in serm. 64, c. 3. Effusio enim pro injustis sanguinis justi tam potens fuit ad privilegium, tam dives ad pretium, ut si universitas captivorum in redemptorem suum crederet, nullum tyrannica vincula retinerent: quoniam, sicut Apostolus ait, ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V, 20) . Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam renascendi, validius factum est [Col. 1064C] donum libertatis, quam debitum servitutis.
Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt qui in Salvatoris nostri corpore negant humanae substantiae veritatem? Dicant quo sacrificio reconciliati, dicant quo sanguine sint redempti? Quis est qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) ? aut quod umquam sacrificium sacratius fuit, quam quod verus pontifex altari crucis per immolationem suae carnis imposuit? Quamvis enim multorum sanctorum in conspectu Domini pretiosa mors fuerit (Ps. CXV, 15) , nullius tamen insontis occisio, propitiatio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas; et de fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae, non dona justitiae. Singulares [Col. 1064D] quippe in singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum suo fine persolvit: cum inter filios hominum unus solus Dominus noster Jesus Christus [Col. 1065A] exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes sunt etiam suscitati. De quibus ipse dicebat: Cum exaltatus fuero [Col. 1065D] Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 24, cum Sichardo, delent a terra. a terra, omnia traham ad me (Joan. XII, 32) . Fides etenim vera justificans impios, et creans justos, ad humanitatis suae tracta participem, in illo acquirit salutem, in quo solo homo se invenit innocentem; liberum habens per gratiam Dei de ejus potentia gloriari, qui contra hostem superbum in carnis nostrae humilitate congressus, his victoriam suam tribuit, in quorum corpore triumphavit.
Quamvis ergo in uno Domino nostro Jesu Christo, vero Dei atque hominis Filio, Verbi et carnis una persona sit, et utraque essentia communes habeat actiones; intelligendae tamen sunt ipsorum [Col. 1065B] operum qualitates, et sincerae fidei contemplatione 1240 cernendum est, ad quae provehatur humilitas infirmitatis, et ad quae inclinetur altitudo virtutis: quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine Verbi enim potentia nec conciperet Virgo, nec pareret (Luc. I, 31) : et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret (Luc. II, 7) . Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum novo sidere declaratum (Matth. II, 11) : et sine veritate carnis non juberetur transferri in Aegyptum puer, et ab Herodis persecutione subduci: sine Verbi potentia non diceret vox Patris missa de coelo: Hic est filius meus dilectus, in quo mihi [Col. 1065D] Codd collect. 21 addunt bene. complacui (Matth. III, 17) : et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: Ecce Agnus [Col. 1065C] Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Sine Verbi potentia non fieret redintegratio debilium, et vivificatio mortuorum: et sine veritate carnis, nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo, sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur aequalem, et sine veritate carnis non idem diceret Patrem [Col. 1065D] Pronomen se deest in Vindebon. collect. 5, in Vat. coll. 24, atque Sichardo. se esse majorem: cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum proprietatem divinae humanaeque substantiae unum Dei Filium, et hominem credit, et Verbum.
[Col. 1065D] Habentur haec in serm. 65, c. 1. Quamvis ergo ab illo initio, quo in utero virginis Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , nihil umquam inter divinam humanamque substantiam divisionis exstiterit, et per omnia incrementa [Col. 1065D] corporea, unius personae fuerint totius temporis actiones; ea ipsa tamen, quae inseparabiliter facta sunt, nulla permixtione confundimus; sed quid cujus formae sit, ex operum qualitate sentimus. Nec divina enim humanis praejudicant, nec humana divinis, cum ita in idipsum utraque concurrant, ut in eis nec proprietas absumatur, nec persona geminetur. [Col. 1065D] Haec habentur eodem sermone 65, c. 4. Dicant igitur isti phantasmatici Christiani, quae substantia [Col. 1066A] Salvatoris affixa sit ligno, quae jacuerit in sepulcro, et revoluto monumenti lapide, quae tertio die caro surrexerit; vel quale corpus Jesus discipulorum visui, clausis ad eos ostiis ingressus intulerit: cum ad abigendam cernentium diffidentiam, inspici oculis digitisque tractari patentes adhuc fixuras clavorum, et recens compuncti lateris vulnus [Col. 1066D] Unus Vat. collect. 21, exegerit: alius, ab ipsis discipulis exegerit. Mox ac si in Vindebon. collect. 5, ac Vat. collect. 24, atque Sichardo. exigeret (Joan. XX) . At si in tanta luce veritatis tenebras suas haeretica obduratio non relinquit, ostendant unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, ad quam nis per mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum, non potest perveniri. Non enim est aliud nomen datum hominibus sub coelo, in quo oporteat 1241 salvos fieri (Act. IV, 12) ; nec est redemptio captivitatis humanae, nisi in sanguine ejus, qui dedit [Col. 1066B] semetipsum redemptionem pro omnibus (I Tim. II, 6) . [Col. 1066D] Codd. collect. 21, et qui. Qui, sicut praedicat beatus apostolus, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II, 6-11) .
Quamvis ergo unus sit Dominus Jesus Christus, et verae Deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, neque hujus [Col. 1066C] [Col. 1066D] Quesnellus in marg.: Alias, unionis. unitionis soliditas ulla possit divisione sejungi, exaltationem tamen, qua illum exaltavit Deus, et donavit illi nomen quod super omne nomen excellit, ad eam intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei aequalis erat Filius Patri, et inter Genitorem atque Unigenitum nulla erat in essentia discretio, nulla in majestate diversitas; nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo, quod [Col. 1066D] Dei Patris in mss. collect. 21. ei Patris munere redderetur. Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae potestatis evecta est, in tantam unitatem ab ipso conceptu Virginis Deitate et humanitate connexa, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. [Col. 1066D] Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate aequalis est [Col. 1066D] Iidem codices, Deo Patri. Deo, dicitur exaltatus. Nec interest ex qua Christus substantia nominetur, cum inseparabiliter, manente unitate personae, idem sit et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre Deitatem. Quidquid ergo in tempore accepit [Col. 1067A] Christus, secundum hominem accepit, cui [Col. 1067D] Exemplar Sichardi, quod non habuit confertur. In epist. 165, c. 8, aliquot codices habent conferrentur; alii tamen, conferuntur. quae non habuit conferuntur. Nam secundum potentiam Verbi, indifferenter omnia quae habet Pater etiam Filius habet, et quae in forma servi a Patre 1242 accepit, eadem in forma Patris etiam ipse donavit. [Col. 1067D] Vindebon. collect. 5: Et idem ipse est et dives; cui lectioni affinis est Sichardus, qui solum omittit est. Concinit epist 165 c. 8. Est idem ipse et dives et pauper (II Cor. VIII, 9) . Dives, quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3) . Pauper vero, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid., 14) . Quae autem est ejus exinanitio, quaeve paupertas, nisi formae servilis acceptio, per quam, Verbi majestate velata, dispensatio humanae redemptionis impleta est? Nam quia captivitatis nostrae resolvi originalia [Col. 1067B] vincula non poterant [Col. 1067D] Vulgati antiqui cum exemplo Sichardi addunt, et ab hostis imperio relaxari. Desunt tum in nostris tum in Quesnelli codd., nec non in epist 165, c. 9. , nisi existeret homo nostri generis nostraeque naturae, quem veteris debiti praejudicia non tenerent, et qui immaculato sanguine suo chirographum lethale dilueret (Coloss. II, 14) , sicut ab initio erat divinitus praeordinatum [Col. 1067D] Iidem vulgati et Sichardus, non vero codices, addunt, et prophetarum oraculis praenuntiatum. ita est in plenitudine praefiniti temporis factum, ut multis modis significata promissio in diu exspectatum veniret effectum; nec posset esse ambiguum quod continuis [Col. 1067D] Unus Vat. collect. 21 cum iisdem vulgatis, significationibus. testificationibus sempor fuerat nuntiatum.
Destructis itaque tot haeresibus, quae per sanctam devotionem praesidentium Patrum a corpore sunt catholicae unitatis abscissae, quaeque ideo extorres a Christo esse meruerunt, quia Verbi incarnationem, quae singularis est recte credentium salus, fecerunt sibi lapidem offensionis et petram scandali [Col. 1067C] (I Petr. II, 8) ; miror dilectionem vestram in discernendo veritatis lumine laborare. Et cum multis manifestationibus declaratum sit quam recte et Nestorium et Eutychen cum Dioscoro fides Christiana damnaverit, nec Christianus possit vocari qui vel illius vel horum impietati praebet assensum, doleo vos evangelicae et apostolicae doctrinae, ut audio, resultare, exagitando seditionibus civitates, conturbando Ecclesias, nec solum injurias, sed etiam caedes presbyteris atque episcopis inferendo: ut prae furore et saevitia, [Col. 1067D] Haec indicant sermonem esse cum monachis. Quesnellus not. 1 Carosum et Dorotheum duces monachorum [Col. 1068D] intelligit. At hi Constantinopolitani, non vero Palaestini fuerunt. Respicit S. Leo Palaestinos monachos, qui duce Theodosio totam Palaestinam bello et caedibus perturbarunt, ut pluribus narrant Marcianus in epistola Chalcedonensibus gestis subjecta, et Evagrius lib. II c. 5. Confer annot. 1 (Col. 1014, n. o ) in epist. 109. propositi vestri et professionis sitis immemores. Ubi est regula mansuetudinis et quietis? ubi longanimitas patientiae? ubi tranquillitas pacis? ubi firmamentum dilectionis et tolerantiae fortitudo? Quae vos ab Evangelio Christi aut persuasio abduxit, aut [Col. 1067D] persecutio separavit? Vel quae tanta exstitit decipientis astutia, ut obliti prophetarum et apostolorum, [Col. 1068A] obliti symboli salutaris et confessionis quam pronuntiantes 1243 coram multis testibus, sacramentum baptismi suscepistis, diabolicis vos illusionibus subderetis? Quid apud vos acturae fuerant ungulae, quid saeva tormenta, si ad expugnandam fidei vestrae integritatem tantum vana haereticorum commenta valuerunt? Pro fide vos agere creditis, et fidei contraitis. Ecclesiae nomine armamini, et contra Ecclesiam dimicatis. Hoccine a prophetis, hoc ab evangelistis, hoc ab apostolis didicistis? ut negantes veram Christi carnem, et ipsam Verbi essentiam passioni mortique subdentes, alienam faciatis nostram a suo reparatore naturam, totumque quod crux intulit, quod lancea vulneravit, quod sepulcri lapis [Col. 1068D] Duo Vat. collect. 21, suscepit, creditis solum fuisse opus. suscepit et reddidit, solum fuisse opus divinae potentiae, non [Col. 1068B] etiam humilitatis humanae? Propter quam Apostolus dicit: Non enim erubesco Evangelium (Rom. I, 16) : quoniam noverat quale Christianis ab inimicis objiceretur opprobrium. Et ideo etiam Dominus protestabatur, dicens: Qui me confessus fuerit coram hominibus, et ego confitebor illum coram Patre meo (Matth. X, 32) . Hi enim non erunt digni confessione Filii et Patris, quibus nunc caro Christi verecundiam facit; probabuntque se nullam de signo crucis sumpsisse virtutem, qui quod praeferendum frontibus acceperunt, promere labiis erubescunt.
Declinate, filii, ab his diabolicis persuasionibus declinate. Veritatem Dei nulla res violat, sed Veritas nos nisi in nostra carne non salvat. Veritas quippe, sicut propheta ait, de terra orta est (Ps. LXXXIV, 12) ; et sic Verbum Maria Virgo concepit, ut uniendam ipsi carnem de sua substantia ministraret, nec cum adjectione personae, nec cum evacuatione naturae: quoniam qui erat in forma Dei, ita accepit formam servi, ut unus atque idem in forma utraque sit Christus: inclinante se Deo usque ad infima hominis, et proficiente homine usque ad summa Deitatis, dicente Apostolo: Quorum Patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen (Rom. IX, 5) .
LEO episcopus JULIANO episcopo.
[Col. 1068D] Vulgati ante Quesn., Frequentissime, et in margine, Saepissime. Saepissime dilectionem tuam ad hanc curam et [Col. 1069A] diligentiam meis sum litteris cohortatus, ut de his quae circa fidem aguntur sollicitudinem meam indesinenter instrueres. Et cum omnibus occasionibus scribere non quiescam, quibusdam tamen [Col. 1069C] Epist. 117 vel 118. scriptis meis, [Col. 1069C] Sichardi exemplum delet id est. Dein vox subadjuvam ex ms. Grimanico a Quesnello addita est; quae, ut idem in postilla notavit, significat « satellitem ex eorum ordine qui adjutores adjuvant. Synesius epist. 144. Vide et Panciroli Commentarium ad Notitiam imperii c. 16.» id est, per filium nostrum subadjuvam Rodanum, domesticum filii nostri, viri illustrissimi Asparacii datis, nullum responsum tuae fraternitatis accepi; tamquam ratio temporis non habuerit, ut quid post mea scripta sit gestum, potueris indicare. Et ideo per filium meum [Col. 1069C] Vulgati cum mss. collect. 12 et 24 atque Sichardo desiderant comitem. Quesnellus ex codice Grimanico adjecit. Vide Pancirolum de comitis Officio. comitem Rodanum his litteris te saluto; [Col. 1069C] Editi cum iisdem mss., et ut opportunitatem scribendi non negligas, in quo quaestus sollicitudinis meae [Col. 1069D] relevatur, admoneo. Quesnellus ex eodem ms. Grim. emendavit. et ut nullam opportunitatem scribendi negligas, quo aestus sollicitudinis meae relevetur, admoneo. Cum enim in te quamdam mei Constantinopolitani habeant portionem, dignum est et pro communi amicitia, et pro totius Ecclesiae dilectione, [Col. 1069B] incessabili te vigore prospicere ne quid possit de statu fidei me latere. Quae ergo [Col. 1069D] Si epistolae antea scriptae hic indicantur, ut videtur, per praedictum, id est per subadjuvam Rodanum legendum est. Nondum enim comes Rodanus cum litteris abierat, et quae nunc per eumdem ad Julianum scribuntur, nihil peculiare continent quod effectui tradendum esset. Probabilius itaque innuuntur epistolae 115 ad Marcianum, et 117 ad Julianum, in quibus gravia proposita fuerant quae ad pacem fidei canonumque custodiam pertinebant; neque enim intelligi possunt epistolae 121 ad Marcianum, et 122 ad Julianum, cum nihil exhibeant quod ad fidem canonesque referatur. Alias litterae quae interciderint significarentur. per praedictos, vel ad gloriosissimum principem, vel ad tuam dilectionem scripsi, ut celerrime tradantur effectui, opportunis suggestionibus elabora. Et quidquid fuerit, Deo auxiliante, dispositum, scire me facito: ut perductis in effectum his quae rationabiliter ordinata sunt, pax fidei canonumque custodia et securior ubique habeatur et fortior. Data septimo kalendas Julii, Opilione viro clarissimo consule.
Gratias agit pro sedatis Palaestinae tumultibus, et restituto in suam sedem Juvenali Jerosolymitano; Dioscorum etiam ejusque sequaces Aegyptios [Col. 1069C] perstringens.
LEO MARCIANO Augusto.
Geminis clementiae vestrae laetificatus alloquiis, cum debita gratiarum actione [Col. 1070C] Sic Ratisp. Quesnellus ex Grim., scribo. Geminae Marciani litterae, quibus nunc Leo respondet, desiderantur. rescribo, gaudens de [Col. 1070A] misericordia Dei, qui in virtutibus providentiae vestrae, et ad utilitatem Romanae reipublicae, [Col. 1070C] Conjunctionem et ex eodem Ratisp. supplevimus. et ad catholicae Ecclesiae pacem, gloriosissimum praesidium collocavit. Unde confido utramque [Col. 1070C] Ita melius ex nostro codice, quam apud Quesnellum ex Grimanico, nunc pietatis. hanc pietatis vestrae saluberrimam curam ita divinitus adjuvandam, ut plena tranquillitas et Christianae religioni et vestro [Col. 1070C] Verbum tribuatur, quod in Grimanico deerat, suppeditavit noster cod. Ratisp. Defectum Quesnellus persensit, unde in margine notavit: «Supple danda sit, vel quid simile.» tribuatur imperio. Quod ergo in provinciis Palaestinis plebes Dei ad unitatem sunt fidei revocatae, et compressis errantium motibus ad evangelicam apostolicamque doctrinam omnium, ut indicare dignamini, corda directa sunt, quodque fratri et coepiscopo meo Juvenali ad sacerdotii [Col. 1070C] Ex eodem Ratisp. addidimus sui. Hierosolymitanam scilicet sedem, quam paulo post synodum [Col. 1070D] Chalcedonensem Juvenalis ob Palaestinorum monachorum turbas deserere coactus fuerat, iisdem turbis ab imperatore sopitis, ac Theodosio monachorum duce, qui in eam sedem fuerat intrusus, per fugam subducto, repetere eidem episcopo licuit. sui sedem tandem licuit, non jam resultante populo, sed desiderante, remeare, vestrae fidei opus, vestrae pietatis est fructus. Pro cujus augmento per omnes Christi Ecclesias [Col. 1070B] concors multiplicatur oratio ut si qua adhuc apud Aegyptum caligo [Col. 1070D] Ita noster codex. Quesnellus, resedit. residet, quae nondum recepit radios veritatis, totius mundi precibus remedia illuminationis accipiat, et exsecrabilis Dioscori ultra contagiis non gravetur; nec in illo Dominicae oves [Col. 1070D] Quesnellus ex Grimanico, imprudentiae defectu. Melius noster Ratisp. Innuitur affectus quo Aegyptii Dioscorum, quantumvis in Chalcedonensi depositum, atque in exsilium pulsum, prosequebantur, adeo ut ad novi episcopi electionem difficile adducti fuerint, et contra Proterium tandem electum non pauci ejusdem Dioscori amore dissensiones excitaverint. Vide Liberatum c. 14, et Evagrium lib. II, c. 5 et seqq. imprudenti affectu personam diligant pastoralem, quem experti sunt saevissimum 1246 fuisse morum et fidei vastatorem. Et ideo in sancto et mirabili studio suo perseveret vestra clementia, ut si quid usquam aut aegrum invenitur aut turbidum, et sanitati reddatur et paci, quia dignum est ita vos praesidere rebus humanis, ut gaudeatis sacramentis servire divinis. Data quinto idus Januarii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. De restituto Jerosolymitano episcopo, conversis Palaestinis monachis, et receptis Proterii litteris. —II. De Paschate anni 455 diligentius inquiri [Col. 1071A] cupit. —III. De epistola sua ad Chalcedonenses episcopos lecta CP. Aetii discussione, et variis epistolis ultro citroque scriptis.
LEO urbis Romae episcopus JULIANO episcopo.
Christianissimi principis fidem saepe evidentissimis probavimus documentis, ac Deo nostro gratias ago, qui talem dignatus est rebus humanis concedere pro sua pietate rectorem, qui et fidei causas et reipublicae [Col. 1071B] Editi ante Quesn. cum plerisque posterioris aevi codd., summae vigilantiae studio tueretur. Lectioni Quesnellianae Ratisponensis codex suffragatur. summa vigilantia tueretur, haereticorum ausibus semper obsistens, et nihil eorum insaniae adversum catholicam fidem licere permittens; cujus post Deum beneficiis hoc debetur, quod et Jerosolymitanus episcopus est receptus, et monachos, quos perfidia haereticae falsitatis invaserat, ad sanitatem [Col. 1071B] Editi ante Quesn. minus recte, augusta auctoritas. augusta auctoritate revocavit. Mox itaque [Col. 1071B] ut accepi epistolas tuas, talia continentes, non solum eadem die, sed 1247 prope eadem hora responsum reddere maturavi; ut certior de omnibus quae scripseras reddereris. Fratrem Proterium Alexandrinae urbis episcopum gratulor plenas satisfactionis de fide sua ad nos litteras direxisse, et [Col. 1071B] Ita ex Griman. Quesnellus, et similiter noster Ratisponensis. Alias, manifeste. Manifestius autem inquit, quia Proterius ad Alexandrinam sedem evectus litteras quidem de fide sua ad Leonem dederat, quibus is respondit, sicut etiam ad ordinatores ejus et clerum, uti colligitur ex epist. 113, c. 3. At cum pleniorem fidei expositionem desiderarit S. pontifex, litteras plenam ejusmodi expositionem continentes se [Col. 1071C] jam accepisse hoc loco significat, quibus sane responsum dedit epist. 129. manifestius quid teneat indicasse; cui me dignam gratiam necesse est [Col. 1072A] pro fidei ipsius sinceritate praestare, ut honorem in nullo suae perdat Ecclesiae, [Col. 1071C] Cod. Vat. collect. 12, et sedis. In Vat. 541, qui additiones exhibet ex collect. 24, tum sed, tum et omittuntur. sed sedis suae privilegia, paternae antiquitatis exemplo, juxta canonum illibata [Col. 1071C] In cod. Ratisp. deest jura. Aliquid autem hic desiderari sensus ostendit; quod cum posteriorum codicum exscriptores deprehendissent, post vocem illibata inseruerunt jura, cum tamen vox illibata proprius referenda videatur, non ad jura, sed ad privilegia, quae juxta canonum forte sanctiones vel regulas in Nicaeno constitutas, Alexandrinae Ecclesiae illibata servanda Leo contendit adversus eam praerogativam, quae cum Alexandrinae sedis praejudicio in synodo Chalcedonensi Constantinopolitano episcopo tributa fuerat. jura possideat.
De praesentis anni Pascha [Col. 1071C] Loquitur de Paschate anni 454, quod tum in Laterculo Theophili apud Alexandrinos, tum in Cyclo Romanorum notabatur pridie nonas Aprilis. Vide [Col. 1071D] annot. 14 (Col. 1036, n. q ) in epist. 121. nulla dubitatio esse nobis potuit, sed de futuro quaesivimus quod Theophilus Alexandrinae urbis episcopus, [Col. 1071D] Sermo est de Paschate anni 455, de quo erat inter Romanos et Alexandrinos quaestio. Vulgati Leonini ante Quesn. perperam habebant nono. Vide ejus not. 1, et confer. annot. 15 (Col. 1057, n. a ) in epist. 121, sicut et alias in eam annotationes, quibus sequentia intelligentur. Ex ms. Ratisp. diei pro die emendavimus. octavo kalendarum Maiarum diei, quod numquam ita a tempore Dominicae resurrectionis celebratum est, credidit ascribendum. Unde sollicitius congruit hoc requiri, ut omnis occasio tollatur erroris. 1248 Nam in nostris annalibus [Col. 1071D] Erat in editis ante Quesn. ac in inferioris notae codicibus, kalendarum Maiarum die aptissime a Patribus, etc. Raynaudus pro die emendavit dies; Labbeus vero in margine et Quesnellus in textu suppleverunt quinto decimo, retento die. Veram lectionem suppeditavit Ratisp. Quod porro ad nomen annalium pertinet, in quibus paschales dies signabantur animadvertendum est etiam apud Constantinopolitanam [Col. 1072B] Ecclesiam hujusmodi annales exstitisse. Nam cum Hormisda ob dubium diem Paschatis anni 520 interrogasset Joannem episcopum Constantinopolitanum num Orientales in eo cum Occidentalibus concordarent, is respondit tom V Concil. pag. 654: Instantis autem Dominicae passionis numerum, qui vestris continetur litteris, ex repositis apud nos dici paschalis annalibus recte habere significamus. Idem S. Leo epist. 137, c. 1, loquens de Paschate anni 455, plures ejusmodi annales apud Romanos commemorat scribens: Cum a passione Domini in omnibus nostris annalibus decimus quintus kalendarum Maiarum dies [Col. 1072C] legatur ascriptus. Cum de Paschate anni 455 quaestio inter Alexandrinos et Romanos in eo sita esset, quod illi die VIII kal. isti vero die XV kal. Maii Pascha celebrandum contenderent, Leo in omnibus Latinorum annalibus reperiri quidem tradit Pascha ascriptum diei XV, non vero VIII kal. Maii. Annalium autem nomine intelligit tum Cyclos Paschales annorum 84, in quibus Pascha XV kal. Maii assignatum fuerat annis ejusdem Cycli primo, undecimo, vigesimo secundo, etc., et ita quidem celebratum fuerat annis 382, 393, 404, etc., qui memoratis Cycli annis respondent, tum alia ecclesiastica Latina monumenta, in quibus paschales item dies quovis anno celebrati notari solebant: nullibi autem descriptus reperiebatur dies VIII kal. Maii. Annalium scilicet nomen latius pro quibusvis publicis actis sumptum liquet ex synodo Romana Bonifacii II anni 531, in qua post lectum supplicem libellum Stephani Larissae episcopi pontifex dixit: Quae lecta sunt ecclesiasticis indantur [Col. 1072D] annalibus; et ex L. 65, de Appellat. Cod. Theod. lib. II, tit. 30: Appellatio litigantium . . . nectatur annalibus. Porro vox constitutus convenire videtur Cyclis annorum 84, in quibus jamdiu ante ascribi solebat paschalis dies quovis Cycli anno celebranda, ut videre est in veteri Cyclo 84 annorum apud Muratorium tom. III Anecdot. Latinorum; et hos quidem Cyclos S. Leo commemorans epist. 88, ad Paschasinum, c. 4, ait: In nostris autem paschalibus cyclis XV kal. Maias ejus anni (455) Pascha CELEBRANDUM esse sit scriptum. Vox autem celebratus ecclesiastica gesta videtur respicere, quibus Pascha ita sane celebratum notabatur, ut in laudatis Cyclis praestitutum fuerat. quintus decimus kalendarum Maiarum dies apertissime a Patribus nostris et constitutus legitur et celebratus. Ac ne vel apud nos vel apud Orientales nascatur ex hac parte diversitas, hoc [Col. 1072B] instantius nostro nomine cum Christianissimo principe agere tua dignetur dilectio: quamvis et ipse clementissimus princeps se inquisitione sollicitissima curam hanc Aegyptiis delegasse, suis epistolis dignatus sit indicare.
Epistolam sane [Col. 1072D] Est epistola 114, et ex ea solum lectum fuit capitulum primum, quo decretis synodi in negotio fidei [Col. 1073C] pontificius assensus accedebat; non vero capitulum alterum, quo adversus Constantinopolitani episcopi praerogativam in Chalcedonensi constitutam S. Leo, Nicaenorum observantiam inculcans, restitit. Integra tamen Graece reddita fuit, et aliquando vulgata; unde illius interpretationem ex Vat. codice Graeco [Col. 1073D] edidimus. meam ad Chalcedonensem [Col. 1073A] synodum datam praesentibus episcopis et clericis lectam fuisse tuis epistolis retulisti; sed usque ad illud capitulum, quo ea quae de fide acta sunt meus videtur firmasse consensus. Unde miratus sum quod reliqua quae secuta fuerunt non pariter in notitiam eorum quibus sunt lecta prolata sint; cum maxime omnibus 1249 innotescere debuisset, [Col. 1073C] Ita Ratisp. cum Grimanico concinens Quesnellianae emendationi suffragatur; cum in editis erronee legeretur: Innotescere debuisset, improbum a vobis ambitum notatum fuisse, ne novis usurpationibus constituta, inviolata (ut semper scripsimus) servarentur. improbum a nobis ambitum notatum fuisse, et novis usurpationibus obviatum: ut vetustas, quae est canonibus constituta, inviolata, ut semper scripsimus, servaretur. Aetium [Col. 1073D] Particulam vero ex Ratisp. adjecimus. vero presbyterum, quem asseris fuisse discussum, gratulamur, cognitione habita, in omnibus fuisse purgatum. [Col. 1073D] Epist. 126. Epistolam quoque ad Christianissimum principem noveris me misisse, in qua illi gratias egi, quia curam mihi suam, tam pro [Col. 1073B] fidei causa quam pro securitate reipublicae dignatus est indicare. Aliam quoque ad nos epistolam dedit, interveniens pro Anatolio episcopo, ut nostri illi animi gratia praebeatur, quoniam correctionem ejus promittit, et in omnibus se satisfacturum esse quae ad fidei observantiam pertinent pollicetur. Data quinto idus Januarii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
Laudata principis fide ac religione testatur se libenter Anatolium in gratiam suam recepturum, modo satisfaciat canonibus, et sacerdotum jura non convellat.
LEO MARCIANO Augusto.
[Col. 1073C] Si quantum vestra clementia pro evangelicae fidei integritate sollicita est, tantum Constantinopolitanae urbis episcopus in custodiendis ecclesiasticis regulis vellet esse devotus, omnia compressis dissensionum scandalis ad statum proprium jam rediissent, nec quidquam sibi, vobis in imperio constitutis, qui omnia justa defenditis, et erroribus obviatis, eorum adhuc pravitas vindicaret, qui curationem sibi non patiuntur adhiberi. Sed vestrae mansuetudini haec palma [Col. 1074A] servatur, ut vobis omnium, qui ad Christum Dominum nostrum per catholicam fidem 1250 revocantur aut redeunt, sanitas debeatur. Sicut itaque gloriamur in vobis, ita contristamur in eos quibus carnali aemulatione praeoccupatis vos pro statu Ecclesiarum et pace omnium sacerdotum, spiritu tam Christiano quam regio in tantum videmus esse sollicitos, ut interventionum vestrarum pro his quos deviare cognoscitis commodetis [Col. 1074C] Quesnellus in margine: Suipple, favorem, vel quid simile. adhortando me vestris [Col. 1074C] Has Marciani litteras Leo jam acceperat V idus [Col. 1074D] Januarii, ut patet ex epistola praecedenti cap. 3. epistolis, ut coepiscopo meo Anatolio animi mei gratiam fraterna charitate restituam, quam illi et amabiliter, ut meministis, impendi, et praebere semper opto; si tamen, ut hortatus ante sum, ab ea quae illum [Col. 1074D] Correximus ex ms. Grim. cujus apographum P. Cacciarius adhibuit. praegravavit ambitione descisceret, et [Col. 1074D] Confer epist. 111, c. 3. eos qui ipsum obfuscabant in suo consortio non [Col. 1074B] haberet. Sed ad epistolas meas pia affectione transmissas hactenus respondere nihil voluit, et cum de persona Aetii, [Col. 1074D] Quesnellus. et Andreae. Lectionem Grimanici codicis, ex quo haec epistola edita fuit, a P. Cacciario notatam praetulimus: ubi vel pro et usurpatur, ut aliis exemplis Leonis animadvertimus not. 5 (Col. 886, n. g ) in epist. 67. vel Andreae, qui illi fuerat substitutus, ea secuta sint quae debeant improbari, non otiosum est quod de his quae maxime fuerant curanda reticetur. Praeceptioni itaque pietatis vestrae parere volueram, et litteras dare ad episcopum supradictum, si priores, quas ad illum direxi, vel effectu rerum, vel scriptis ipsius proficere aliquid probavissem. At cum nihil de ambitionis poenitudine voluerit profiteri, nihilque ad haec respondere quae a me sunt scripta curaverit, colloquia quidem mea ab illo suspendi, sed animum, quo illum corrigi et meliorem esse desidero, non mutavi. Proinde, si placet vestrae clementiae, immo, quia id vobis placere cognosco, [Col. 1074C] satisfaciat canonibus, et omnium gratiam sacerdotum pacifica humilitate servaturum se esse rescribat, ambitumque culpabilem se abjecisse significet; ego me illum in eam gratiam spondeo recepturum, ut in omnibus quae sunt Domino placitura consortium ejus amplectar: quoniam illa pax vera, illa charitas erit firma, in qua simul studebimus et catholicam fidem et Nicaenorum canonum decreta servare. Data septimo idus Martii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
1. Cur in edendis tribus sequentibus epistolis alium a Quesnelliano ordinem secuti simus, paucis dicendum est. Quesnellus primum ediderat epistolam hac in editione 131 ad Julianum cum data VII idus Martii; tum epist. 129, ad Proterium, cum data VI idus; ac tandem post insertam Proterii epistolam 133, ad Leonem. subjecit epist. 130, ad Marcianum, cum data V idus ejusdem mensis, rejecto in marginem VI idus. Hae datae diversae hunc ordinem exigebant. At cum in epist. 131, ad Julianum, c. 1, S. pontifex testetur se ad ipsum [Col. 1075] mittere exempla litterarum quas ad clementissimum imperatorem vel ad ipsum Alexandrinae urbis episcopum (id est Proterium) direxerat, quibus duas ad Marcianum et Proterium traditas epistolas respicit, hae jam scriptae noscuntur antequam ad Julianum litteras exararet, ac proinde chronicarum notationum quas Quesnellus praetulit manifestus error agnoscitur, quo ad eum ordinem statuendum adductus fuit. Melius igitur ex nostro Ratisponensi notas chronicas emendavimus, ex quibus colligitur omnes has epistolas eodem die VI idus Martias signatas fuisse.
2. Quoad ordinem vero, cum ex laudato testimonio epistolae 131 liquet S. pontificem scripsisse litteras ad Marcianum et Proterium antequam ad Julianum scriberet, tum vero ex initio cap. 2 epistolae 130, ad Marcianum, ubi Leo se Proterio rescripsisse testatur, palam fit litteras ad Proterium epistolae ad Marcianum praecessisse. Itaque licet omnes hae epistolae eodem die notentur, ex ipsarum tamen contextu Leo scripsit primum ad Proterium, dein ad Marcianum, ac tandem ad Julianum, et hunc ordinem in editione servabimus.
I. Episcoporum esse vigilare ne fidei unitas violetur, quod vel litterulae immutatione fieri potest. —II. Ex traditione SS. PP. et suam epistolam catholicam, et docendos esse populus, asserit. —III. Fidem, disciplinam et privilegia Ecclesiarum ex norma vetustatis esse servanda.
LEO PROTERIO episcopo Alexandrino.
Laetificaverunt me [Col. 1075C] Hujus epistolae fragmentum Beda inseruit cap. 42, de Ratione temporum; at erravit existimans Leonem hac epistola respondisse Proterii litteris de Paschate, quas Leo posterius accepit, ut patebit ex epist. 137. Vide Quesnelli not. 1. Haec autem reddita fuit aliis anterioribus Proterii litteris, quae desiderantur. Primum is ad pontificem scripserat de sua fide, cum [Col. 1075D] ad Alexandrinam cathedram evectus fuit, et huic epistolae ille rescripsit, nec non ad ordinatores ejus et plebem, ut indicatur epist. 113, cap. 3. Pleniorem vero fidei declarationem ab eodem Leo desideravit, uti significatur epist. 127, c. 1. Huic autem pleniori declarationi nunc respondet. litterae dilectionis tuae, quas frater et coepiscopus noster [Col. 1075D] Apud Bedam Nectarius, male. Nestorius etiam [Col. 1076C] vocatur in codice Ratisp., et fuit unus ex illis quatuor Aegyptiis qui Dioscorum deseruere et Proterii ordinationi interfuerunt. Vide Liberatum cap. 14. Nestorius pio apportavit officio. Oportebat enim ut ab Alexandrinae Ecclesiae praesule talia scripta ad sedem apostolicam mitterentur, quae ostenderent magisterio beatissimi Petri apostoli hoc ab initio per beatum [Col. 1075B] Marcum ejus discipulum didicisse Aegyptios, quod constat credidisse Romanos [Col. 1076C] Initium hujus epistolae ad haec usque verba refert Beda lib. de Ratione Temporum c. 42. : quoniam praeter Dominum Jesum Christum non est aliud nomen datum hominibus sub coelo, in quo oporteat [Col. 1076C] Addidimus nos ex ms. Ratisp. nos salvos fieri (Act. IV, 12) . Sed quia non omnium est fides, et insidiosus ille tentator nullis magis corda hominum gaudet sauciare vulneribus, quam ut incautas mentes his inficiat erroribus, qui sint evangelicae veritatis inimici, magna sancti Spiritus eruditione nitendum est ut diabolicis falsitatibus nequeat intelligentia Christiana violari. Contra quod periculum praecipue convenit vigilare Ecclesiarum rectores, et quadam verisimilitudine colorata [Col. 1076C] Eutychianorum dolum perstringit, quo omnibus et verbis insidiantes et syllabis epistolae 28, ad Flavianum, eam Nestoriano sensui congruere mentiebantur, uti traditur cap. 2, et apertius epistola sequenti c. 3: Quorumdam haereticorum versuta nequitia ad conturbandam nostrorum simplicitatem, epistolam [Col. 1076D] meam . . . . falsasse perhibetur, ut commutatis quibusdam verbis vel syllabis receptorem me Nestoriani erroris assererent. Hinc paulo post sententiarum vim neque adjectione neque commutatione corrumpendam monet. mendacia ab animis simplicis plebis avertere. Angusta enim et ardua via est quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) . Nec tantum laqueorum [Col. 1075C] in actionum observantia, quantum inter discrimina sensuum latet, 1254 dum vis sententiarum brevissima adjectione aut commutatione corrumpitur et confessio, quae operabatur salutem, subtili nonnumquam transitu vergit in mortem. Cum [Col. 1076A] autem dicat Apostolus: Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant in vobis (I Cor. XI, 19) , ad totius Ecclesiae tendit profectum, quoties contrariorum sensuum se prodit impietas, ne quae sunt noxia sint occulta et aliorum laedant incolumitatem, quae revocari non poterunt ad salutem. Unde sibi imputent ruinas et obcaecationes suas, qui imprudenti pertinacia jacere in reatu suo, quam oblatum remedium sumere, maluerunt. Quorum merito fraternitati tuae displicet obduratio, et laudabiliter eam doctrinam, quae a beatis apostolis et sanctis Patribus in nos manavit, amplecteris.
Non enim novae praedicationis est epistola mea, qua ad relationem sanctae memoriae Flaviani contra Eutychen de Domini nostri Jesu Christi [Col. 1076B] incarnatione respondi, in nullo discedens ab ejus fidei regula, quae evidenter a nostris vestrisque est defensa majoribus. Quos si Dioscorus sequi imitarique voluisset, in Christi corpore permaneret, habens et in beatae memoriae Athanasii opusculis unde instrueretur, et in sanctae recordationis Theophili et Cyrilli sermonibus, unde damnato olim dogmati laudabiliter contrairet, potius quam consortium Eutychianae impietatis eligeret. Hoc igitur, frater charissime, pro sollicitudine fidei communis admoneo, ut quia [Col. 1076D] Haec usque ad seq. periodum habet S. Thomas 2-2, qu. 11, art. 2, ad 2. inimici crucis Christi omnibus et verbis nostris insidiantur et syllabis, nullam illis vel tenuem occasionem demus, qua Nestoriano nos sensui congruere mentiantur. Plebem autem et clerum, omnemque fraternitatem ita debet diligentia tua ad [Col. 1076C] profectum fidei cohortari, ut nihil te novum docere demonstres, sed ea omnium insinuare pectoribus quae venerandae memoriae Patres consona praedicatione docuerunt, cum quibus nostra in omnibus concordat epistola. Hoc autem non solum tuis verbis, [Col. 1077A] sed et ipsa praecedentium [Col. 1077C] Quesnellus, expositione et recitatione. Ratisponensis lectionem praetulimus Praecedentes expositiones, Patrum paulo ante memoratorum, qui Alexandrinam sedem obtinuerunt, testimonia significant, quae quidem aliquanto post in Ecclesia legi jubet; quod item repetit epistola sequenti, cap. 3. expositionum recitatione 1255 monstrandum est: ut plebs Dei noverit ea sibi praesenti doctrina insinuari, quae Patres et acceperunt a praecedentibus suis, et posteris tradiderunt. Unde [Col. 1077C] Vide not. Quesnelli. lectis primitus praedictorum sacerdotum assertionibus, tunc demum mea quoque scripta recitentur: ut aures fidelium probent non aliud nos quam quod a majoribus [Col. 1077C] Sic ms. Ratisp. Quesnellus, accipimus. accepimus praedicare. Et quia ad haec discernenda minus exercitatos habent sensus, ex Patrum saltem litteris discant quam antiquum hoc malum sit, quod nunc [Col. 1077C] Ratisp. delet a nobis, sed postea habet damnavimus. a nobis tam in Nestorio quam in Eutyche, qui erubuerunt Evangelium Christi secundum ipsius Domini doctrinam praedicare, damnatur.
Per omnia igitur et in fidei regula, et [Col. 1077B] in observantia disciplinae, vetustatis norma servetur, et dilectio tua constantiam providi rectoris exerceat; ut prosit Alexandrinae Ecclesiae, quod improbae quorumdam ambitioni, servato [Col. 1077C] Quesnellus, verorum. Ex Ratisp. emendavimus. veterum privilegiorum jure, sollicitus obviavi, et [Col. 1077C] Metropolitanorum nomine ipsum Alexandrinae [Col. 1077D] Ecclesiae episcopum comprehendit, et videtur respicere Nicaenum canonem sextum, in quo sola metropolitanorum nuncupatio legitur. Hinc etiam totius Aegypti episcopos paulo post comprovinciales vocat, eo quod pro una provincia tota Aegyptus haberetur. metropolitanis omnibus illaesam manere volui dignitatem, sicut [Col. 1077D] Quesnellus, et epistolarum. Correctionem suppeditavit codex Ratisp., qui mox omittit mearum. Dein vero habet, sed et Constantinopolitanum, ac postea, sollicitudini meae, ut neque a fide in Ecclesiis Domini, etc. ex epistolarum mearum, quas ad sanctam synodum, vel ad Christianissimum principem, sive ad Constantinopolitanum episcopum misi, tenore cognosces; manifesteque perspicies hoc speciale esse sollicitudinis meae, ut neque a fidei regula in Ecclesiis Domini devietur, neque in privilegiis aliquid cujusquam improbitate minuatur. Quae cum ita sint, teneat fraternitas tua suorum consuetudinem decessorum, et comprovinciales suos episcopos, qui Alexandrinae [Col. 1077C] sedi [Col. 1077D] Propositionem ex idem codex Ratisp. suggessit. ex antiqua constitutione subjecti sunt, congrua sibi auctoritate contineat: ut mori ecclesiastico non resultent, sed vel statutis temporibus, vel cum ratio causae alicujus exegerit, ad charitatem tuam [Col. 1077D] Ita ex eodem codice. Alias, venire. convenire non differant; et si quid, quod Ecclesiae sit utilitatibus profuturum, ex communi collatione tractandum est, collecta in unum fraternitate unanimiter ordinetur. Non enim ulla causa est quae [Col. 1078A] illos ab hac obedientia debeat revocare, 1256 cum talis nobis et fide et moribus innotuerit fraternitas tua, ut tibi de auctoritate praecedentium decessorum tuorum nihil patiamur imminui, aut te impune contemni. Data sexto idus Martii, Aetio et Studio viris clarissimis coss.
I. De fide Proterii Alexandrini episcopi gratulatur. —II. Alexandrinos ex suae Ecclesiae traditione ab illo esse edocendos. —III. Ut epistola Leonis ad Flavianum ab haereticis falsata in Graecum transferatur de novo, et Alexandrinis publice recitetur.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Puritatem fidei Christinae, qua clementia vestra praefulget, etiam his litteris quas frater et coepiscopus meus [Col. 1078C] Vulg. antiqui cum mss. collect. 24 et Sichardo perperam, Nestorianus. Confer annot. 3 (Col. 1075, n. d ) in epist praecedentem. Nestorius detulit, demonstrastis, justissimum fratri meo Proterio Alexandrinae urbis antistiti impendentes favorem, quo mihi per omnia esset acceptior. Nam cui vestra pietas testimonium [Col. 1078C] Ms. Ratisp., praebere. Mox probatus in mss. Vat. collect. Hisp. et Isid. 11 et 21. perhibere dignatur, indubitanter esset probandus, etiamsi taceret. Sed accedit ad gratiam, quod proprio quoque sermone [Col. 1078D] Editi anteriores Quesn. cum mss. collect. 11 et 21. cognoscatur, et dein clarescat. Postea Inde pro Unde in Ratisp. cognoscitur, et quam sincerus sit catholici dogmatis praedicator, ipsius professione clarescit. Unde plenissimo affectu dilectionem orthodoxi fratris amplector, et Deo gratias ago, quod [Col. 1078D] Cod. Grim., damnato. Dein dissentire pro dissidere in antiquis Vulg. cum mss. collect. 24 et Sichardo. amoto eo qui Evangelio Christi voluit contraire, et a sanctorum Patrum intelligentia dissidere, [Col. 1078D] Codd. Vat. Hisp., Isid., et collect. 11 et 21, alterum prospexit; et dein amplexus esset epistolam meam. talem prospexit Alexandrinae Ecclesiae sacerdotem, [Col. 1078C] qui praecedentibus rectoribus et fide concordaret et vita. Nam cum 1257 amplecti se epistolam meam, quam ad beatae memoriae Flavianum contra Eutychen [Col. 1078D] Iidem codices, quae cum impium in toto corde profitetur, misi, quid aliud, etc. impium misi, toto corde profitetur, quid aliud quam apostolorum se ostendit [Col. 1078D] Verbum esse ignorant veteres editiones, et codd. Ratisp. Vat. collect. 24 atque Sichardus. esse discipulum? Quoniam doctrina veritatis in lumine suo permanet, et non potest esse diversum, quod unum est [Col. 1078D] Vulg. ante Quesn. cum Vindebon. Hisp., Ratisp. [Col. 1079B] et mss. collect. 24 ac Sichardo, atque divinum. Emendationem Quesnelli ex Grim. et Barber. collect. 11 inductam confirmant caeteri nostri codices. atque individuum.
Rescripsi itaque praedicto fratri quod debui, atque [Col. 1079B] Mss. Vat. Hisp. et Isid., ut in sancto studio perseveret. Ratisp., utque in sancto studio perseveraret. in sancto studio ut perseveraret admonui. Qui sine dubio constantior erit, si etiam clementiae vestrae cohortationibus adjuvetur. Nec in aliquo eum terreat quorumdam imperita dissensio, quos paucorum haereticorum instigationibus ignorantia [Col. 1079B] Al., fecit in mss. collect. 21. facit obnoxios. Quod ergo sua [Col. 1079C] Vulgati antiqui cum mss. Vat. Hisp., Isid. et aliis inde proficiscentibus, negligentia. Mss. vero Grim., Ratisp., Vindebon., Hisp. et Vat. collect. 24 cum Sichardo, diligentia. diligentia assequi nequeunt, opportune eorum insinuetur auditui. Et ne memoratus nova inferre, et propria videatur astruere, venerabilium Patrum qui eidem Ecclesiae praefuerunt, scripta [Col. 1079C] Vat. Hisp., Isid. et alius collect. 11, legantur. Ex hoc Leonis testimonio profecisse videtur imperator Marcianus, cum in epistola ad monachos Alexandrinos edita tom. IV Concilior. Ven. editionis pag. 1794, nec non in lege ad Palladium praefectum praetorio pro Aegyptiis praecipue data anno 455, pag. 1832, Athanasii, Theophili ac Cyrilli doctrinae Chalcedonensem fidem cohaerentem pronuntiavit. relegantur; et quid B. Athanasius, quid Theophilus, quid Cyrillus, quid etiam [Col. 1079C] Adjecimus alii ex Ratisp. utrisque Hisp., Vat., Isid. et alio collect. 11. Quesnellus in postilla explicat, id est, antistites Antiocheni Orientalis dioecesis primates, vel episcopi ex eadem dioecesi, qualis Theodoretus. Sed Orientalium nomen hic late, non autem stricte sumi de solis episcopis Antiochenis, vel Antiocheno subjectis colligi potest ex epist. 119. c. 2, in quam vide [Col. 1079D] annot. 10 (Col. 1042, n. k ) . Enimvero inter testimonia Patrum subjecta epistolae 165 ad Leonem Augustum, praeter tres laudatos Alexandrinos antistites ex Orientalibus laudat tantum Joannem Chrysostomum, Basilium et Gregorium Nazianzenum, quorum nemo ad Antiochenam dioecesim pertinet. alii Orientales magistri de incarnatione Domini senserint, recognoscant; [Col. 1079D] Vat. Hisp., Isid. et alius collect. 11, ne repullulantibus. nec repullulantibus decipiantur erroribus, qui olim evangelici sermonis sunt [Col. 1079B] virtute prostrati: quoniam omnes fere haereses quae diversis temporibus exstiterunt, dum sacramentum corporeae nativitatis et passionis ac resurrectionis Christi non intelligunt, ab Evangelio deviarunt. Et 1258 [Col. 1079D] Iidem codices, possent. Mss. Vat. collect. 24 cum Sichardo et Merlino, possumus. Duo Vatt. collect. 21, possunt. possemus minus laborare in haereticis repellendis, si rudes animos [Col. 1079D] Ita utrique Hisp. cum Isid., Ratisp. et Vat. collect. 11; alias, ipsa. Paulo post nunc deest in Vat. Hisp., Isid. et a io Vat. collect. 11. ea non turbarent mendacia quae peremit antiquitas. Sed nunc, ut dixi, hic docendi optimus modus est, ut paternorum sensuum [Col. 1079D] Vulg., linea . . . . innotescat. Praetulimus lectionem ms. Ratisp. Mox pro cleri utrique codd. Hisp. cum Isid. et mss. collect. 11 et 21 habent clericorum. lineae Alexandrinae plebis et cleri auribus innotescant; ac si qui sunt qui nostra scripta despiciant, illis saltem qui nobiscum apostolicis sensibus congruunt [Col. 1080A] acquiescant. In quo opere multum consacerdotis [Col. 1080B] Vat. Hisp., Isid. et mss. collect. 11 et 21, nostri. mei devotione gaudebo, et semper ipsius unanimitate laetabor: quia fraterna pax non nisi [Col. 1080B] Particulam in ex Ratisponensi addidimus. in una fidei confessione servatur.
Quia vero quorumdam haereticorum versuta nequitia ad conturbandam [Col. 1080B] Sic ex optimo Ratisp. Accedit Vindebon. Hisp., in quo nostrae. Hunc errorem emendavit studiosus librarius collectionis Hispanicae originis Gallicanae, qui substituit ex arbitrio sanctorum, ut legitur in [Col. 1080C] Vat. Hisp., in Isid. ac in mss. collect. 11 et 21. Vulgati ex mss. collect. 12 et 24, cum Sichardo, aliorum. Leo nostrorum nomine catholicos intelligit. Quod porro de falsata suae ad Flavianum epistolae 28 Graeca versione hoc loco indicat, confer cum iis quae dicentur annot. 6 (Col. 1123, n. b ) in epist. 152, ac praesertim observationem tertiam in dissert. 1 Quesnelli ad annum 454. nostrorum simplicitatem, epistolam meam, quam ad beatae memoriae Flavianum dedi, falsasse perhibetur, ut commutatis quibusdam [Col. 1080C] Editi cum Vat. collect. 24, litteris vel syllabis. Praetulimus veteres libros Ratisp., utrumque Hisp. et codd. collect. 11, 12 ac 21, cum Binio. Mox Nestorianae haeresis asserant in mss. Vat. Hisp., Isid. et collect. 11. ac 21. Ratisp. et Vat. collect. 24, assererent. verbis vel syllabis, receptorem me Nestoriani erroris assereret: obsecro venerabilem clementiam vestram ut eamdem epistolam per fratrem meum Julianum episcopum, vel eos quos idoneos ad hoc opus pietas vestra delegerit, in Graecum sermonem jubeatis integre diligenterque translatam, per idoneum [Col. 1080C] Alias, latorem. perlatorem sub vestri signaculi impressione [Col. 1080B] deferri, tradendam judicibus Alexandrinis, qui eam clero et plebi ipsius civitatis cum praedictorum episcoporum praedicationibus, [Col. 1080C] Vulgati antiqui cum mss. collect. 24, qui et meo scripto consentiunt. Quesnelli lectionem ex Grimanico caeteri nostri codices approbant. Solum ex Ratisp. addidimus et a Quesnello omissum. quibus et mea scripta consentiunt, faciant recitari, ut 1259 agnoscant se fallacium hominum fraude ulterius decipi non debere; [Col. 1080C] Hanc veterum editionum lectionem confirmant [Col. 1080D] nostri codices Ratisp., Vat. collect. 12 et 24, atque exemplum Sichardi. Huc accedit Vindebon. Hisp., in quo pro sinceri esse erronee scriptum est sinceritate; qui error emendatus fuit in Vat. Hisp., Isid. et caeteris ejusdem originis, sine errore. Quesnellus ex solo Grim., et probetur apostolicae sedis sinceritas, apud quam, etc. Quod autem notavit in postilla, vulgatam lectionem sensui repugnare, verum est si haec sententia regi credatur particula ut, non vero si conjungatur cum antecedenti sententia, faciant recitari . . . . . et probentur apostolicae sedis sinceri esse discipuli, dum ejusdem sedis fidem sequentur. Hanc peculiarem Alexandrinae Ecclesiae praerogativam Leo fusius exponit epist. 9 in exordio. et probentur apostolicae sedis sinceri esse discipuli, apud quam nec Eutyches nec Nestorius ullum obtinent locum, quia sicut alios haereticos, ita et istos Ecclesia universalis damnavit. Data [Col. 1080D] Ita omnes nostri codd. et Sichardus ac Binius. Quesnellus cum aliis vulgatis, V idus, et in margine: Alias, VI sexto idus Martii; Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. Julianum de receptis Proterii Alex. litteris monet; suam ad Flavianum epistolam ex Latino in Graecum ab eodem transferri cupit ac mandat, quam sub signaculo Augusti missam Alexandrinae plebi in Ecclesia recitari vult. —II. De Paschate sequentis anni ut rescribatur.
LEO JULIANO episcopo.
Sumptis fratris et coepiscopi nostri Proterii Alexandrini antistitis litteris indubitanter agnovi catholicae eum studere doctrinae, et recto corde haereticis obviare: ut merito sperare possimus eum Ecclesiae 1260 cui praesidet, et exemplo morum, et insinuatione fidei profuturum. Sed quia non parum [Col. 1081B] ipsi laboris Eutychianorum factionibus excitatur, qui epistolam meam ad beatae memoriae Flavianum datam, fallaci interpretatione corruptam simplicibus quibusque aut indoctis ita dicuntur ingerere, ut quaedam loca Nestoriano congruere videantur errori: ut haec malignitas non possit de conturbatione fidelium gloriari, hoc fraternitati tuae laboris injungo, ut eamdem epistolam meam, quam in omnibus apostolicae concordare doctrinae consonantia majorum exempla testantur, diligenti interpretatione ex Latino in Graecum transferre digneris, quam gloriosissimus et fidelissimus princeps ad Alexandrinos judices, sicut [Col. 1081C] Epist. 130. poposci, sub signaculi sui impressione transmittat, Christianae plebi in Ecclesia recitandam, cum praedicationibus sanctorum virorum qui ipsi Ecclesiae praefuerunt: [Col. 1081C] quo facilius hi qui [Col. 1081C] Ratisp. omittit ignoranter. ignoranter fluctuare dicuntur, veritate comperta, pravis persuasionibus in errorem ulterius non trahantur. Ne autem fraternitatem tuam aliquid praeteriret, qualia ad clementissimum imperatorem vel ad ipsum Alexandrinae urbis episcopum scripta direxerim, subdita huic epistolae exempla monstrabunt.
De futuro Paschate, ut saepe jam scripsi, esto sollicitus. et clementissimo principi meo nomine opportunius intimato, ut quid sibi rescriptum sit faciat certiorem, quoniam imminent dies ut nosse possimus quem diem Formatis ascribere debeamus, et omnium ex hac parte suspicio evidentius possit absolvi. [Col. 1081C] Ita ex eodem Ratisp., ut in duabus epistolis praecedentibus. Quesnellus ex Grimanico, VII idus. Data VI idus Martii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. De intermisso litterarum commercio amice conqueritur. Debitam pontifici obedientiam ostendit. —II. Aetium restitutum esse, Andream vero depositum scribit. —III. Litteris sancti pontificis recreari peroptat. —IV. Ambitionis culpam a se amolitur, [Col. 1082B] eamque in cleri sui episcoporumque Orientalium studium refundit. Gestorum Chalcedonensium confirmatio pontificiae auctoritati reservata traditur.
Sanctissimo ac beatissimo coepiscopo papae LEONI ANATOLIUS in Domino salutem.
Omne quidem solatium prorsus atque auxilium quod vitae laboriosae curisque vallatae ratio flagitaret, in vestra positum sperans esse beatitudine, totius sarcinam mihi sollicitudinis inde merito leviorem fore credideram; nunc vero cunctis 1262 aliis acrior me pressit anxietas, quam [Col. 1082D] Allatius, diuturna. diutina peperit vestrae non solita sanctitatis intermissio litterarum, maxime cum mihi, quae scriptae essent a vobis aliis, ostenderentur epistolae, quae [Col. 1082D] Ita melius Allatius quam alias magis. majus facerent doloris augmentum, qui frequentius cuperem potiri vestris [Col. 1082C] affatibus: ut illa vobis obediendo complerem, quae vestris omnifariam perfectissimis sensibus placita videbantur. Nam penitus absit ut eis ego quaecumque mihi fuissent mandata per litteras adversarer. Quia tamen piissimus et Christianissimus princeps, qui consultissimae suae providentiae bono tam res universas regit humanas, quam philosophia divinarum [Col. 1083A] pollet ubique virtutum, cum quibus aemula [Col. 1083C] Allatius, pietatis Ecclesia non cesset. Cod. Barb., pietatis zelo non cessat. In depravato loco vulgatam lectionem mutare noluimus. pietatis zelare non cessat, cum sic moderatur genus humanum, ut id studio religionis in Deum reddat attentius, vestrae beatitudinis litteras mihi sublegit, ea statim quae continebantur eis ut placita [Col. 1083C] Cod. Barb. cum Allatio, nobis implevit. Holstenii emendationem sensus postulat. vobis implevi, quod me facere vel communis pacis utilitas, vel quod decuerat hortabatur.
Et reverentissimus quidem sacrosanctae Ecclesiae nostrae presbyter Aetius in priore loco atque honore ecclesiastico [Col. 1083C] Lege, a nobis. nobis est restitutus: omne quod [Col. 1083C] Forte, episcopii. episcopi nostri est modeste faciens [Col. 1083C] Quid hoc loco corrupto et valde obscuro indicetur, colligi potest ex illis epist. 127, cap. 3, Aetium presbyterum, quem asseris fuisse discussum, gratulamur cognitione habita in omnibus fuisse purgatum. Archidiaconus fuerat, et forte circa administrationem bonorum accusationem aliquam incurrerat. ipse responsum. Andreas autem, qui non provectus a nobis, sed gradu faciente archidiaconi dignitate fuerat honoratus, [Col. 1083C] Ita editi et codex, non vero, ut legendum credit Tillemontius art. 62, in Leone, ab ecclesiasticis separatus est. Leo quidem epist. 135, c. 2, et 136, c. 3, Andream ab archidiaconi ministerio submotum tantummodo indicat. Cum autem haec epistola apud Graecos Latine reddita fuerit, ut annot. 1 (Col. 1081, n. g ) vidimus, forte interpres minus peritus non satis apte [Col. 1083D] ab Ecclesia separatum reddidit, ut significaret Andream fuisse omni gradu et officio ecclesiastico privatum, quoad Leo rescriberet quid de ipso agendum judicaret. ab Ecclesia separatus est, cum his qui contra sanctae memoriae patrem nostrum atque [Col. 1083B] episcopum fuerant Flavianum; qui etiam partis antea perfidissimi fuerant Eutychetis; quamvis excusationibus plurimis et subscriptionibus propriis, quas epistolae 1263 sanctitatis vestrae subdiderant, jam viderentur satisfecisse praeteritis, eo usque quamdiu quod vobis placitum [Col. 1083D] Allatius, superstitibus. super istis fuerit ordinatum.
Considerans ergo beatitudo vestra quam nostrae conjunctio charitatis ipsi Domino Christo, qui pax nostra consistit, grata futura sit, et quantum fidelissimi principis animus exsultabit, et quam pariter universa plebs Dei et Ecclesiae Christi procul ab omni discordia liberae permanebunt, litteris suis nos laetificare dignetur, quibus illo perfici valeamus affectu, quem prudentissimis vestris insitum copiose jam novimus vigere praecordiis: ut [Col. 1084A] perceptis alacriter vestrae sanctitatis epistolis, et gratias agamus Domino Deo nostro Christo, qui totius difficultatis vincula disrupit, eidemque vota solemnia pro vestra beatitudine persolvamus.
De his autem quae Constantinopolitanae gratia sedis sancita sunt in Chalcedonensi nuper universali synodo, pro certo beatitudo vestra hoc habeat, nullam esse culpam in me, homine qui semper otium et quietem, in humilitate me continens, ab ineunte mea aetate dilexerim, sed Constantinopolitanae Ecclesiae reverentissimus [Col. 1083D] Hoc testimonium laudat Gelasius in epistola ad Dardanos, uti auctior edita est ex praestantissima collectione 14 Avellana, et legitur tom. V Concilior. Venetae editionis pag. 333: Audiant, inquit, Anatolium ejusdem sedis antistitem, clerum potius Constantinopolitanum, quam se tentasse talia confitentem, atque in apostolici praesulis totum dicentem positum potestate. clerus est, qui hoc habuit studium, et istarum partium religiosissimi sacerdotes qui in hoc fuere concordes et sibi pariter adjutores; cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata. [Col. 1084B] Hoc igitur bene compertum sanctitas vestra cognoscat, nihil ex me istius causa factum esse negotii, qui semper omnem jactantiae levitatem et aliena appetendi cupiditatem mihi vitandam crediderim. Omnem fraternitatem in Christo quae cum vestra est sanctitate, tam ego ipse 1264 quam mei plurimum salutamus. Et subscriptio litteris Graecis.
Domino meo dilectissimo fratri et consacerdoti LEONI PROTERIUS in Domino salutem.
Piissimus et fidelissimus imperator noster Marcianus litteris [Col. 1084D] Janus, nuper ad nos; et post pauca, Domino praestante. ad nos nuper venerabilibus usus est, quibus asseruit aestimare quosdam non diligenter [Col. 1085A] ascriptam diem festi paschalis, quae per octavam Indictionem futuram, Deo praestante, celebranda est. Verumtamen non velut a se commotus hoc indicavit, sed quia [Col. 1085C] Vid. epist. 121, c. 2; epist. 127, c. 2; et epist. 131, c. 1. scripta tuae [Col. 1085C] Ms. Oxon., fraternitatis; et postea teneret pro contineret. sanctitatis acceperit, et praecipiebat oportere nos causam diligenter inquirere adhibita nimis tenuissima scrutatione, quae multum sollicitudinis ac studii contineret. Quapropter negligendum non fuit quominus statim negotium ventilarem; quando ex illo jam tempore, quo [Col. 1085C] Hoc Leonis commonitorium ad Proterium de Paschate ann. 455 desideratur. commonitorium tuae venerationis accepi, plurimam curam rei hujus habuerim, nunc [Col. 1085C] Legalium librorum nomine videtur intelligere libros legis Moysis, in quibus primum Pascha praeceptum fuit, et ascriptum primo mensi, qui et Novorum vocatur, luna 14. legales libros inspiciens, nunc antiquorum [Col. 1085C] Ms. Cotton., dicta instituta. Melius cod. Oxon., docta instituta. Intelligere videtur Cyclos et monumenta [Col. 1085D] paschalia antiquiora centenario Theophili Laterculo seu cursu, de quo sane paulo post testatur: Qui antiquorum paginis omnino concordat. doctorum 1265 instituta contingens, ex quibus possibile est hujusmodi computum investigare solertius. Sumens etiam et centenalem cursum Paschae descriptum a [Col. 1085B] beatissimo patre et [Col. 1085D] Janus, coepiscopo nostro Theophilo, omnemque decurrens. episcopo nostro Theophilo, omnemque percurrens, ita reperi diligenter integreque compositum, ut quicumque ille sit, auctoritatem scripturae hujus quolibet modo reprehendere [Col. 1085D] In mss. Oxon. voces ac vituperare omittuntur. ac vituperare non possit. Erat enim inconsequens virum ita vigilantem Deoque charissimum, divinarum etiam ditatum scientia Scripturarum, in negotio tam magno ac necessario, praetermisso diligentiae labore potuisse delinquere. Sed forte, sicut tua sanctitas [Col. 1085D] Mss. Cotton. et Digb., scripsit. scribit, mendosi codicis [Col. 1085D] Erat in editis, aut scriptoris librarii. Quesnellus notavit haec omnia deesse in ms. Oxon. Solam vocem scriptoris, quae abundat, auctoritate trium codicum Jani delevimus. aut librarii error est, et propterea nos [Col. 1085D] Codd. Cotton. et Digb., oportet. In Theophili Laterculo ac Alexandrinorum computatione Pascha anni 455 statuebatur VIII kal. Maii; ex Leonis autem sententia, qui errorem in eo Laterculo irrepsisse putabat, transferendum erat pascha in diem XV kal. ejusdem mensis, ut Latinis videbatur. oporteret diem sanctae illius festivitatis transferre, [Col. 1085D] Editi ex Sirmondianis schedis, quod abiit. Quesnellus [Col. 1086C] ex ms. Oxon. et Janus ex tribus suis codd. emendarunt. quod absit. [Col. 1086C] Ita legendum cum Jano ex ms. Cotton., pro celebratur, quod erat in aliis editis. Celebretur autem ita potius ut centenarius annorum cursus ejusdem beatissimi patris nostri et [Col. 1086C] Editio Jani, coepiscopi. episcopi Theophili continet, qui antiquorum paginis omnino concordat, id est XXIX dies [Col. 1085C] mensis Pharmuthi juxta Aegyptios, qui est VIII kal. Maias. Et nos enim, et tota Aegyptia regio, atque Orions universus, [Col. 1086C] Cod. Digb., sic ipsius diei celebraturi auctoritatem sumus. sic ipsum diem celebraturi sumus, Deo praestante.
Ut autem non [Col. 1086C] Arbitremur passive hic sumitur pro existimemur, uti passive pariter sumitur a Coelio apud Priscianum lib. VIII, et ab Ulpiano D. II, 7, 12. arbitremur absolute quae nobis videntur scribere seu velle firmare, inseruimus [Col. 1086C] Particula etiam ex Jani editione et mss. inserta est. Mox forte deest in ms. Oxon., et spernere pro reprehendere. etiam causas huic epistolae, quibus tua sanctitas forte aestimet non se debere reprehendere Aegyptiorum Ecclesiae veritatem, quae mater hujuscemodi laboris 1266 exstitit, diligenterque conscripsit. Olim quidem Dominus per Moysem tempus paschale significavit dicens: Custodi mensem novorum (Deut. XVI, 1) ; primum hunc esse pronuntians, sicut iterum dicit: Mensis iste vobis initium mensium, primus erit in mensibus anni (Exod. XII, 2) ; et: Facies Pascha Domino Deo tuo quarta decima die mensis primi (Levit. XXIII, 5; Num. XXVIII, 16) . Sed qui haec per Moysem locutus est Dominus, plenitudo legis existens, quando dignatus est homo fieri, [Col. 1086D] Ita ex ms. Oxon, et tribus codd. Jani, pro quinta feria, ut erat in editis. quinta sabbatorum [Col. 1086B] XIV luna mensis primi in coenaculo cum discipulis pascha manducans, paulo post a Juda traditur, et [Col. 1086D] Voces sequenti die absunt a ms. Oxon. sequenti die XV luna crucifigitur, id est VI feria, et ad inferos descendens, ac dispensationes salutis nostrae perficiens, vespere sabbati lucescente [Col. 1086D] Apud Labbeum Dominus pro Dominico, perperam. Respiciuntur illa Evangelii: Vespere autem sabbati, quae lucescit in prima sabbati, id est Dominica, qua Christus resurrexit. Dominico resurrexit a mortuis. In quo die lunam XVII primi mensis juxta Hebraeos exstitisse manifestum est. Nos ergo Christiani non solum XIV lunam in Pascha requirimus (hoc enim Judaei facientes sine festivitate sunt), sed etiam Resurrectionis diem Redemptoris nostri, qui est XVII luna praefati primi mensis novorum, sollicitius observamus. Quod si eodem modo plenilunium [Col. 1086D] Ita Bucherius, et ms. Oxon., ac Janus ex cod. Digb. rectius quam in aliis editis, super occurrerit, et paulo post, tolletur, quae sensum plane perturbant. semper occurreret quinta sabbatorum, quando Salvator pascha cum discipulis manducavit, omne tolleretur ambiguum. Quia vero lunae [Col. 1086C] circulus ad solis cursum inaequalis est, et XIV luna paschalis in die Dominico saepe contingit, non est autem possibile tunc festum celebrare, sed nec pridie, sabbato, luna XIII [Col. 1086D] Duas Proterius rationes affert quibus eo casu quo luna 14 incidit in Dominicam, Pascha celebrari nequeat ipsa die Dominica luna 14, sed differendum sit in Dominicam sequentem, 1 o quia tunc paschale festum celebrari nequit, 2 o quia pridie, sabbato, luna 13, jejunium solvere non licet. Has easdam rationes, quas Proterius iterum urget c. 5 eodem scopo in simili [Col. 1087B] controversia jamdiu ante protulerant etiam Ambrosius in epistola ad episcopos per Aemiliam constitutos, ac Theophilus Alexandrinus in Prologo Paschali agentes de Paschate an. 387. Ex horum autem testimoniis colligitur totam earum rationum vim ad jejunium revocari, ita ut sensus sit paschale festum non posse die Dominica luna 14 celebrari, eo quod nec jejunare liceat ea die luna 14, nec liceat antipaschale jejunium solvere seu terminare luna 13. Si nimirum celebrandum esset paschale festum luna 14 cum incidit in Dominicam, hac eadem luna jejunium esset servandum, et solvendum solum in vespere, ut lex praecipiebat; sicque jejunandum esset die Dominico, quod tamen omnino faciendum non est, ne cum Manichaeis Dominica jejunantibus consentiamus. Si vero ob evitandam hanc cum Manichaeis similitudinem non jejunemus ipso Dominico die luna 14, quo Pascha celebrandum putemus, jejunium antepaschale cogemur solvere, seu terminare die sabbati praecedentis [Col. 1087C] luna 13, quod tamen ex veteris legis praeceptione ante decimam quartam lunam, qua agnus paschalis comedendus erat, solvi seu terminari nequit. Vide c. 5 hujus epistolae. Igitur ut declinetur utrumque, paschale festum in Dominicam sequentem protrahendum est. jejunium solvere, in septimanam [Col. 1087A] 1267 sequentem differendum est. [Col. 1087C] Ms. Oxon., Maxime quod; et paulo post perperam, 14 lunam pro 15. Indicatur autem intra eam septimanam sequentem haberi lunam 15, qua Christus passus est, quaeque in hypothesi lunae 14 concurrentis cum die Dominico, in feriam secundam incidit; et similiter intra eam septimanam haberi lunam 17, qua Christus resurrexit, quaeque in feriam quartam eadem in hypothesi incurrit. Hoc autem argumento, quo pariter usi fuerant S. Ambrosius ac Theophilus, Proterius insinuare nititur. Paschatis dilationem in Dominicam sequentem esse licitam, quia in eadem septimana per ejusmodi dilationem lunares dies passionis et resurrectionis Christi comprehenduntur, [Col. 1087D] quos utrosque subsequi sane potest dies Paschatis, praecedere autem non potest. Haec probe statuebantur in supputatione Alexandrinorum, in qua dies XV kal. Maii anni 455 concurrebat cum luna 14 die Dominico, non vero in Latinorum supputatione, quibus alio cyclo utentibus dies XV kal. Maii eo anno incidebat in lunam 17, ut annot 27 (Infra. n. e ) explicabimus. Quare totum hoc Proterii argumentum, pro Alexandrinis quidem congruum, Romanos movere non poterat. Maxime cum habeamus intra eam XV lunam, quando, sicut scripsit Apostolus, Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) ; XIV namque luna primi mensis, juxta Hebraeos, ut superius dictum est, Jesus pascha typicum manducavit; sequenti [Col. 1087D] Particulam vero adjecimus et per eam planiorem sensum reddidimus, ope mss. Cotton. et Digb. vero sexta feria XV luna, ut ovis occisionis, cruci pro nobis affixus est, et vespere sabbati lucescente [Col. 1087D] Vox Dominico abest a ms. Oxon. Vide annot. 20 (Col. 1086. n. s ) . Dominico XVII luna resurrexit a mortuis.
Quia ergo in solemnitate futura paschali per octavam indictionem, XXII die [Col. 1087D] Editi ante Janum hic inserunt vocem Dominico, quae in codd. Cotton. et Digb. abest, et abundabat. Pharmuthi mensis novorum, qui est XV kalendas Maias, [Col. 1088B] Ita ex Jano reposuimus pro occurrerit, uti etiam contextus postulat Indictione autem 8 an. 455, luna 14 occurrebat quidem XV kal. Maii ex Alexandrinorum supputatione, non vero apud Romanos, qui eo die habebant lunam 17. Tantum vero discrimen inter Alexandrinos et Romanos ex diverso cyclo, et ex lunae saltibus diversimode constitutis oriebatur. Cum enim illi ex suo cyclo decemnovennali decimo nono quoque anno saltum lunae admitterent, isti vero ex cyclo annorum 84 olim quidem duodecimo quoque anno, postremum vero anno quolibet decimo quarto eumdem saltum receperint, successu temporis evenit ut aetas lunae an. 455 triduo discreparet, et Romanis XV kal. Maii esset luna 17, quae Alexandrinis erat 14. Hinc Romanis ea dies apta erat Paschati, quae si apud ipsos fuisset luna 14, uti erat apud Alexandrinos, non solum ex Alexandrinorum, verum etiam ex Romanorum regulis paschalis esse non potuisset. Mirum vero accidit Proterium non advertisse [Col. 1088C] hanc lunae aetatem apud Romanos diversam, quam satis indicaverat S. Cyrillus in Prologo Paschali, quamque si ille pariter observasset, deprehendisset suum argumentum soli lunae 14 innixum exinde nutare, nisi in alia lunae aetate statuenda Romanos errare docuisset. occurrit XIV luna die Dominico, in septimanam differre convenit subsequentem. Habentes enim intra eam triduanum mysterium, hoc est XV lunam, quando crucifixus [Col. 1087B] est Christus, quartae decimae cohaerentem, necnon et sextam decimam, et sequentem decimam [Col. 1088A] septimam, vicesimo quidem octavo die mensis Pharmuthi, qui est IX kalendas Maias, jejunia solvemus vespere sabbatorum, sequenti vero lucescente Dominico, die XXIX mensis ipsius Pharmuthi, qui est VIII kalendas Maias, 1268 festivitatem sincerissime celebrabimus.
Nam et priscis temporibus, si quando die Dominico luna XIV reperta est, in sequentem septimanam est dilata festivitas, sicut in [Col. 1088C] Alexandrini aera Diocletianea utebantur, quae incipit anno aerae vulgaris 284, unde annus aerae Diocletiani 89 fuit annus aerae vulgaris 373, et annus aerae Diocletianeae 93 fuit annus aerae vulgaris 377. Haec autem duo exempla S. Ambrosius in eumdem finem attulerat pro statuendo die Paschatis an. 387, qui fuit annus aerae Diocletiani 103. Licet enim is Latinus esset et Latinae Mediolanensis Ecclesiae episcopus, non tamen Romanorum, sed Alexandrinorum cyclo, mensibus aeraque utebatur, ut ex epistola ad Aemiliae episcopus liquet. octogesimo nono, et nonagesimo tertio anno a Diocletiani probatur imperio. Sic enim et tunc beatissimi Patres nostri fecisse declarantur. In octogesimo quidem nono anno ab imperio Diocletiani, superstite beatae memoriae patre nostro et episcopo [Col. 1088C] Editi, Anastasio. Quesnellus emendavit ex codice Oxon. Janus vero ex mss. Bodl. et Digb. Confer illius [Col. 1088D] notam, ubi Athanasium in Paschate anni 373 adhuc superstitem ex hoc testimonio ad fidem unius codicis emendato, cui nunc duo alii codices accedunt, optime colligit, idque nos confirmavimus lib. I Observationum in Hist. Pelagianam card. Norisii c. 2, n. 3, auctoritate anonymi Athanasiani, qui postea ex antiquissimo ms. 57 capituli Veronensis a Marchione Scipione Maffeio editus fuit in append. Hist. Theolog. pag. 269. Athanasio, cum luna XIV paschalis die XXVIII mensis [Col. 1088D] Pro Phamenoth editi Phaminoth. Ms. Oxon., Parmothi. Phamenoth, id est [Col. 1088B] nono kalendarum Aprilium die provenisset, die Dominico, [Col. 1088D] Idem ms., in subsequentem Dominicam translatum est Pascha, ita ut pridie kal. Aprilium, etc. Et paulo post, in sequentem item Dominicam pro in sequentem item septimanam. QUESM. in subsequentem translatum est hebdomadem, [Col. 1089A] ita ut quinta die mensis Pharmuthi, hoc est pridie kalendarum Aprilium celebraretur Pascha Dominicum. In nonagesimo autem tertio anno ab imperio ejusdem Diocletiani, cum luna XIV paschalis die XIV mensis Pharmuthi qui est V idus Aprilis, die Dominico contigisset, in sequentem item septimanam dilatio facta est, ita ut Dominicum Pascha die XXI mensis Pharmuthi, qui est XVI kalend. Maiar. solemniter ageretur. In centesimo quoque tertio anno ab imperio 1269 praefati Diocletiani, cum luna paschalis XIV Pharmuthi XXIII die, qui est XIV kalend. Maiar., esset die Dominico superventura, iterum septimana quaesita est, et Dominicum Pascha XXX die mensis ipsius Pharmuthi, qui est VII kalend. Maiar., constat esse celebratum, [Col. 1089C] Haec verba, propter angustiam temporis imminentem, et cap. sequenti, propter apprehendentem angustiam (quibus concinunt illa Theophili in Prologo Paschali, propter intercurrentem necessitatem ), indicant quod si luna 14 tam sero concurrat cum XIV vel XV kal. Maii die Dominico, cum Pascha ea lunae aetate celebrari nequeat, et differendum sit in Dominicam sequentem, propter ejusmodi angustias atque necessitatem ultimus paschalis Latinorum limes, qui figebatur die 21 Aprilis, servari non possit, et Pascha in diem 24 vel 25 Aprilis transferendum sit. propter angustiam temporis imminentem. [Col. 1089B] Item cum in centesimo sexagesimo anno a Diocletiani imperio XIV luna paschalis Pharmuthi XXIII die qui est XIV kalend. Maiar., [Col. 1089C] Mss. Bodl. et Digb. occurrit. Sermo est de Paschate anni 444, quod priori controversiae sub pontificatu ipsius Leonis occasionem dedit. occurrerit tertia feria septimanae, et Dominicum Pascha XXVIII die mensis ipsius Pharmuthi, qui est IX kalend. Maiar., [Col. 1089C] Nos pro tunc ex Jano praetulimus. Caeterum etiam S. Leo Paschasini litteris acquiescens, eadem die Pascha celebravit, ut ex integro Chronico Prosperi didicimus. nos celebrasse meminimus.
Necesse est igitur et [Col. 1089C] Editi ex Sirmondi apographo et cod. Cotton. in [Col. 1089D] CCLV anno Ms. Oxon. et Bodl., in CLXV anno; Digb., in CCLXV anno. Haec varietas mss. errorem innuit, qui evidens fit ex quaestione Paschatis an. 455, de qua hic sermo est. Annus enim 455 aerae vulgaris est annus aerae Diocletiani CLXXI, unde textum sine ulla dubitatione correximus, ut sane corrigendum eruditi omnes cognoverunt. in CLXXI anno a Diocletiani imperio, in futuro paschali festo indictionis octavae, 22 die Pharmuthi, qui est XV kalend. Maiar., luna XIV occurrente die Dominico, in proximam septimanam juxta praecedentem formam convenienter extendi, ut die XXIX mensis Pharmuthi, qui est VIII kalend. Maiar., Dominicum celebremus Pascha propter apprehendentem rursus angustiam, sicut patres nostri fecerunt, decimas quartas lunas occurrentes [Col. 1089C] die Dominico, differentes. Nam si XXII die mensis Pharmuthi, qui est XV kalend. Maiar., luna XIV, sicut dixi saepius, occurrente die Dominico Pascha [Col. 1090A] celebremus, inveniemur pridie, id est sabbato XXI die mensis ejusdem, qui est XVI kalend. Maiar., XIII luna tunc existente, non rite jejunia solvere. Nec enim in XIII luna comeditur 1270 Pascha. Unde quia XXII die mensis Pharmuthi, qui est XV kalend. Maiar., Dominico die XIV luna contingit, non autem convenit die Dominico jejunare, quia hoc Manichaeorum est proprium, consequens est in proximam tendere septimanam, intra quam, ut diximus, habemus et XV lunam, quando crucifixus est [Col. 1089D] Ex editione et mss. Jani supplevimus vocem Dominus. Dominus et XVI lunam, simul et XVII, quando resurrexit a mortuis: ita ut XXVIII die mensis Pharmuthi, qui est IX kalend. Maiar., vespere sabbati jejunia pro more solvamus, et sequenti Dominico, XXIX die mensis ipsius, qui est VIII kalend. Maiar., festum paschale celebremus.
Illud etiam necessario vobis innotescimus, quod et in futuro [Col. 1089D] Editi ex Sirmondo, CCLXV anno. Mss. Oxon. et Bodl., CCLXVII anno. Alius codex S. Augendi, quem in emendationibus citat Bucherius, CCLVIII anno. Correximus eadem ratione, quam indicavimus annot. 35 (Supra. n. d ) cum Auctor loquatur de Paschate anni [Col. 1090C] 482, qui convenit cum anno aerae Diocletiani CXCVIII. Janus forte ex suis codd. omisit particulam et ante verba in futuro. centesimo nonagesimo octavo anno ab imperio Diocletiani, XIV luna rursus occurrente XXIII die mensis Pharmuthi, qui est XIV kalend. Maiar., Dominicum Pascha [Col. 1090C] Editi et mss., 28 die Pharmuti, perperam; nam hic dies respondet diei IX kal. Maiarum, ut ipse Proterius cap. antecedenti testatur; ac proinde correctio tutissima est, quam alii margini ascribendam scrupulosius censuere. XXX die mensis ipsius, qui est VII kalend. Maiar., Deo praestante celebrabitur.
Sed nonnulli subtilitatem paschalis computi forsitan ignorantes [Col. 1090C] Ex his et sequentibus, quae de Judaeis traduntur, colligendum videtur Judaeorum supputationem Romanis favisse, quos tamen aeque errasse Auctor pronuntiat. Judaicis seducti fabulis, aestimabunt nos [Col. 1090C] Haec eadem objectio facta Alexandrinis fuit a Romanis etiam an. 387, cum illi similiter diem Paschatis integra hebdomada post Latinos statuebant, ut ex Ambrosii epistola ad episcopos Aemiliae, ac ex Theophili Prologo Paschali manifestum est; ejusdemque objectionis meminit etiam Cyrillus in Prologo. Quo autem sensu Latini contenderent Alexandrinos celebrare [Col. 1090D] Pascha mense secundo, cum istud in hebdomadem protenderent, Proterius indicat capite sequenti, in quod vide annot. 47 (Infra, col. 1091, n. d ) . in secundum mensem recedere, si festivitatem eatenus exigamus. Nescio prorsus unde hoc [Col. 1090D] Porte, asserant, vel aliquid desideratur. Mox voces mensis Pharmuti perperam desunt in ms. Oxon. asserentes. Nam XIV luna ipsius mensis occurrente XXII die mensis Pharmuthi, qui est XV kal. Maiar., quomodo querelam sustinebimus, [Col. 1090D] Ita ex editione Jani; al., quia. In sequentibus objectionem in Latinos retorquet, quasi ipsi non tam secundo quam duodecimo mense Pascha celebrent, cum Judaeorum more Pascha celebrant eo mense qui Alexandrinis embolismalis est, ut annot. sequenti explicabimus. quod in secundo mense Pascha celebremus? Judaei namque [Col. 1090C] ignorantes Dominum, tempus quoque Paschae ignorant. 1271 Unde saepius a primo mense recedunt, et in duodecimo mense Pascha [Col. 1090D] Pronomen se hic additum in plerisque mss. et omnibus editis, excepto Petavio, delevimus auctoritate ms. Cotton., sensu quoque exigente: nam verbum [Col. 1091B] arbitrantur non active sumitur, sed passive pro existimantur, ut supra, cap. 2. Vide annot. 16 (Col. 1086, n. o ) . Neque enim Judaei umquam arbitrati sunt se celebrare Pascha mense 12, sed ita celebrare ab aliis aliquatenus credebantur. Id autem accidit cum Judaei annum faciebant communem, qui Alexandrinis erat embolismalis. Tunc nimirum Judaei celebrabant Pascha mense quidem ipsis primo, sed Alexandrinis, qui rectius embolismum admittebant, ultimo, ac proinde ex istorum sententia recedebant a mense primo in lege constituto. Menses autem embolismalis antecedens mensem primum, licet additus in fine anni praecedentis mensium duodecim, decimus tertius mensis reipsa fuerit, accensebatur tamen a Judaeis mensi duodecimo, eodemque nomine Hebraice appellatus cum 12 mense, quasi alter mensis 12 pro duodecimo mense aliquatenus habebatur. celebrare aliquatenus [Col. 1091A] nus arbitrantur. Sed beatissimi Patres nostri cyclum decemnovennalem [Col. 1091B] Voces certius affigentes innuunt Christianos Patres cyclum decemnovennalem melius ordinasse quam [Col. 1091C] Judaei; ac proinde Judaeis tribuere videntur eumdem cyclum, in quo embolismos ac decimas quartas paschales lunas aliter et indiligentius annotaverant, indoctis ducti rationibus, et decepti ficta et falsa prudentia exterorum, hoc est, Graecorum ethnicorum, qui etiam decemnovennalem cyclum adhibebant. Mox verba violari impossibile est desunt in ms. Oxon. Et post pauca Janus omittit vocem eumdem. certius affigentes, quem violari impossibile est velut crepidinem ac fundamentum et regulam, hunc eumdem decemnovennalem computum statuerunt, non juxta Judaeorum nunc indoctas atque ineptas [Col. 1091C] Forte, rationes, inquit Bucherius. Dein sed gratia Spiritus sancti in ms. Bodl. actiones, neque secundum exterorum putativam fictamque prudentiam, sed secundum gratiam Spiritus sancti instituti, in revolutione saepe memorati decemnovennalis circuli [Col. 1091C] Lunae tantum 14 paschalis diem in decemnovennali Alexandrinorum cyclo quovis anno notatum indicat. Et licet ex luna paschali 14 facile esset Dominicas paschales colligere, non tamen hae in eo cyclo designabantur, eo quod in revolutione annorum 19 ipsius cycli non ita redirent ad caput paschales Dominicae, sicut redibant lunae decimae quartae. Id in cyclo Romanorum ann. 84 accidebat, qui proinde cyclus erat Dominicarum paschalium, ubi ille erat [Col. 1091D] cyclus lunarum paschalium 14. decimas quartas paschales lunas diligentius annotarunt.
His itaque confectis, illud etiam oportet attendere quod [Col. 1091D] Proterius hic respondere nititur objectioni antecedenti capite propositae, qua Romani opponebant Alexandrinos ex suo cyclo Pascha anni 455 rejicere in mensem secundum, eo quod istud festum celebrarent post diem 21 Aprilis, qui Romanis extremus limes erat Dominicarum paschalium; ac si extremus Dominicarum paschalium limes esset dies ultimus mensis primi. Infert vero eos hac ratione primum mensem inchoare a XII kal. Aprilis, id est, a die 21 Martii, in quem incidit aequinoctium vernum. Id autem ex eo probat erroneum, quia initium primi mensis, qui lunaris est, et juxta lunae cursum computari debet, non est sumendus a die certo aequinoctii verni, [Col. 1092B] sed a cursu lunae, quae cum suum cursum tum annuum tum menstruum citius quam sol absolvat, initium primi mensis non potest certo diei cursus solaris affigi, sed per singulos annos cycli decemnovennalis variet necesse est. Cum porro luna 14 primi mensis hoc anno ex Alexandrinorum supputatione incideret in diem XV kal. Maiarum, sequebatur neomeniam paschalem, ac proinde initium primi mensis occurrere pridie non. Aprilis. Hinc dies VIII kal. Maii, cui iidem pascha assignabant, erat luna 21 seu dies 21 primi mensis, ut ne hoc festum in secundum mensem rejicere dici possent. Lunam autem 14 in eumdem diem XV kal. Maiarum cadere Proterius nullibi probat, ut superius annot. 27 (Col. 1088, n. e ) monuimus, sed ex solo cyclo decemnovennali certum praesumit. Monendum praeterea est Victorium Aquitanum in Prologo Paschali aliter ex Latinorum sententia primi mensis initium statuere. Latini namque, inquit, a III non. Martii usque ad III nonas Aprilis, diebus scilicet 29 observandum [Col. 1092C] maxime consueverunt, ut quocumque eorum die luna fuerit nata, efficiat primi mensis initium. Igitur primi mensis initium non ab aequinoctio verno, ut illis Proterius tribuit, sumebant, sed Proterius id cum Alexandrinis ex Latinorum objectionibus et ratiociniis collegit. Enimvero haud intelligi potest Alexandrinos rejicientes Pascha anni 455 a die XV kal. Maii, ut Romani volebant, in diem VIII kal., seu a die 17 Aprilis in diem 24, ex Romanorum sententia transire in secundum mensem, si Leonis tempore primum mensem incoepissent, ut Victorius postea exposuit, a neomenia paschali. Cum enim haec incidisset apud Romanos in diem primam Aprilis, dies vigesima quarta ejusdem mensis, in quem Alexandrini Pascha prorogabant, excedebat quidem limitem Dominicarum paschalium Romanorum; at cum esset dies Lunae apud Latinos 24, primi mensis limites non praeteribat, ita ut in secundum mensem a neomenia sequenti inchoandum transiret. Igitur hoc tempore [Col. 1092D] Romani non a neomenia lunae paschalis, sed post ultimum Dominicarum paschalium terminum secundum mensem inchoasse videntur, ac proinde eosdem mensem primum ab aequinoctio verno exorsos Proterius non male argumentatus credi potest. In ms. quidem auctiore Chronici Prosperi, quod Bucherius allegat pag. 89, ad annum 455 haec leguntur, quae in editione Labbei desunt: In quo (Paschate scilicet cum Latinis celebrando die 17 Aprilis) nec in ratione plenilunii, nec in primi mensis limite fuisset erratum; ubi primi mensis limitem pro limite Dominicarum paschalium Auctor videtur accipere. errent nimium qui primi mensis initium lunaris cursus a XXV die mensis Phamenoth, qui est XII kal. Aprilium, omnino esse constituunt, eo quod tunc initium verni temporis ab [Col. 1091B] his qui hoc invenire [Col. 1092D] Ita cum Jano. Alias, voluerunt. valuerunt, cum omni diligentia praefixum esse videatur. Et manifeste quidem secundum cursum solis XXV die mensis Phamenoth, qui [Col. 1092A] est XII kalendar. Aprilium, aequinoctium esse cognoscitur; sed non oportet ab hoc aequinoctio primi mensis exordium juxta cursum lunae prorsus affigere. Alioquin per omnia solis circulo lunae discursus concordare 1273 debuerat. Verum quia cunctis habentibus intellectum certum est quod velocissimum lunae motum cursus solis minime consequatur, age jam nunc breviter, Deo praestante, dubios instruamus, quod in secundum mensem nullo modo possimus excedere. Si enim in aequinoctio, id est XXV die mensis Phamenoth, qui est XII kal. Aprilium juxta cursum lunae mensis constitueretur initium, rationis esset opinari nonnullos in secundum mensem nos posse recedere. Nunc autem, quia XIV luna primi mensis per indictionem VIII, quae ventura est, XXII die mensis [Col. 1092B] Pharmuthi, qui est XV kal. Maiar., invenitur, certum est quod initium ejusdem mensis primi juxta lunae cursum nono die Pharmuthi, qui est pridie non. [Col. 1093A] April., occurrat. Cum ergo 14 luna XXII die mensis Pharmuthi inveniatur, qui est XV kal. Maiar., Dominicum Pascha XXIX die mensis ipsius Pharmuthi qui est VIII kal. Maiar., celebrantes, in secundum mensem minime recedimus, cum lunam tunc XXI [Col. 1093C] Jani editio, indubitate. indubitanter habeamus. Quomodo igitur excurremus in mensem secundum, quandoquidem initium primi mensis juxta lunae cursum, sicut paulo ante dictum est, IX die mensis Pharmuthi, qui est pridie non. April., existat, et XIV luna XXII die mensis ipsius, id est XV kal. Maiar., [Col. 1093C] Eadem Jani editio omittit die. die proveniat? Hoc autem ita declarato, certum est quod in secundum mensem nullatenus excurramus, XXIX die mensis Pharmuthi, qui est VIII kal. Maiar., Dominicum Pascha celebrantes.
Cognoscant itaque per tuam sanctitatem, qui in illis partibus ambigunt, quod legitime per octavam indictionem Pascha [Col. 1093C] Ita correximus ex ms. Digb. Al., peragimus. Mox idem codex habet scripta pro scripsi. peragemus. Propterea enim scripsi, Patrum et in hoc ecclesiasticas formulas subsequens, et exinde occasiones rei hujus assumens. Sic namque et [Col. 1093C] Ita Janus cum mss. Bodl. et Digb., quibus concinit Oxonien., praedecessores. Caeteri editi, praecursores. Cod. Bodl., pro nostri, habet mei. praecessores nostri, si quando dubietas orta est, praedicere festinabant, ut ubique consonanter ageretur [Col. 1093C] Janus, sancta. sacra festivitas. Quod etiam nunc juxta priscam consuetudinem [Col. 1093C] Ita Janus ex suis, ut credimus, mss., cui concinunt alii antiquiores editi, qui solum omittunt conjunctionem et ante voces unam solemnitatem. Apud Quesn., debemus in Domino praedicare in Ecclesiis, sicut unam fidem, unum baptisma, ita unam solemnitatem sacratissimam paschalem ab omnibus Christianis ubique celebrari; in quibus celebrari cum verbo debemus non satis cohaeret. credimus in Domino praedicari in Ecclesiis et unam fidem, unum baptisma, unam solemnitatem 1274 sacratissimam paschalem ab omnibus Christianis ubique celebrari in Christo Jesu Domino nostro, quia in ipso vivimus, et movemur, et sumus (Act. XVII, 28) .
Transferre vero hanc epistolam in Latinae vocis [Col. 1093C] eloquium non satis certum esse putavimus, ne forte Graecizantes potius [Col. 1093C] Magis placuit haec lectio Jani, cui ejus codd. suffragantur, nec non editio Petavii, quam lectio Bucheriana et Quesnelliana, apud vos; agitur enim de his [Col. 1093D] Graecizantibus apud Proterium, quos, cum timeret ne valerent exacte exprimere sermone Latino, noluit hanc epistolam Latine reddere. Mox apud Labbeum et Quesnellum intra parenthesim ( nec enim jam valemus haec diligenter exprimere ); alii vero editi, nec enim jam valentes, etc. quae sensum turbant. Janum sequi maluimus. apud nos, nec jam valentes haec diligenter exprimere, laederent veritatem propter informem [Col. 1094A] sermonem atque incongruum; et qui forte non ita possit ardenter scienterque transferri, sicut causa poscebat. Saluta eam quae tecum est fraternitatem. Te quae nobiscum est salutat in Domino. Et alia manu: Valere te, et nostri meminisse, domine, precor, dilectissime et desideratissime [Col. 1093D] Ultimam hanc vocem, quae additur a Quesn. et Jano ex suis codd. Petavius, Bucherius, et Labbeus omiserunt. frater
I. Laudato Marciano, promittit Anatolio gratiam suam, si resipiscat. —II. Rogat ut Eutychen virus suum in exsilio spargentem ad secretiora loca releget. —III. De paschalis diei inquisitione gratias agit, et ut catholicis faveat precatur.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Quod saepissime multa jam experimenta docuerunt sanctum pietatis vestrae studium circa religionem Christianam gloriosis perseverat et crescit augmentis; et haec fides clementiae vestrae non solum me, sed et omnes Domini sacerdotes consolatur et roborat; dum in Christianissimo principe sacerdotalem [Col. 1094C] Mss. collect. 21, exprimit affectum. experimur affectum. Quem si Orientalium partium sacerdotes 1275 studeant imitari, [Col. 1094C] Ita omnes editi cum mss. collect. 12, 18, et 24, quibus concinit cod. Vindebon. Hisp., in quo erronee legitur, nihil scandalum. Hic error ex arbitrio correctus fuit in Vat. Hisp. et Isid. aliisque inde proficiscentibus, nullum scandalum. nihil scandalorum neque pax, neque fides Christiana patietur. Unde cum Constantinopolitanus [Col. 1094C] Mss. Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 24, antistes. Mox in plerisque codd. inferioris aetatis, provectum praesentis, pro profectum praesenti. episcopus ad omnem pietatis profectum praesenti clementiae vestrae doceatur exemplo, si fideliter vestris acquiescat hortatibus, [Col. 1094C] Ita cum Merlino, Sichardo et Quesnello ms. Vat. collect. 24, cum in ms. Vindebon. Hisp. habet desideretur; in Vat. Hisp., Isid. et caeteris suppletum fuit habebit, ut etiam legitur in vulgatis ante Quesn. habet in me sincerae gratiae animum: tantum ut quod verbis spondet [Col. 1094D] Auctoritate plurium nostrorum codicum delevimus corde, quam vocem editi ex Merlino cum Sichardo ac mss. collect. 24 praemittunt ante verbum perficiat. perficiat. Si vero, quae Deo et pietati vestrae displicent, pertinaci intentione delegerit, [Col. 1094C] salva mansuetudinis vestrae reverentia, utar cum omnibus, et pro omnibus, vobis quoque annitentibus, adversum superbientem liberiore [Col. 1094D] Monuit Quesnellus in suis mss. legi, liberiore conscientia, quia (quod saepe dicendum est) male pullulantia fraterna charitate oportet resecari, gloriosissime imperator. Idipsum etiam exhibent nostri codd. Vat. Hisp., Isid. cum mss. collect. 11 et 21. Praetulimus tamen lectionem editorum ex Merlino, quam in Vindebon. Hisp. et Vat. collect. 24 ac Sichardo reperimus. Restituimus tantum mallem pro malim, quod apud Quesnellum dumtaxat legebatur. Illa autem [Col. 1095C] Leonis, quod saepe dicendum est, ea videntur respicere, quae in anterioribus ad Marcianum litteris 78, similiter ac in textu hujus epistolae de Anatolio scripserat c. 5: Quem opto magis irreprehensibiliter agentem diligere, quam in hac praesumptione . . . perdurare. constantia, [Col. 1095A] quem (quod saepe dicendum est) mallem pro sanctis actibus fraterna charitate complecti, gloriosissime imperator.
Quia vero suggestiones meas pro tranquillitate catholicae fidei libenter accipitis, significatum [Col. 1095C] Codices Vat. Hisp., Isid. et collect. 11 ac 21, significatum mihi fratris quem excepistis piissime, Juliani sermone cognoscite. Lectionem a Quesnello inductam retinuimus, cum a nostris codd. Vindebon. Hisp. ac collect. 24 ac exemplis Merlini et Sichardi confirmetur. Solum in nostris codicibus et Sichardo verbum esse desideratur. Vulgati ante Quesnellum utramque lectionem simul praeferunt. mihi esse fratris et coepiscopi mei Juliani sermone cognoscite, Eutychen impium pro suis quidem meritis exsulare; sed in ipso suae damnationis loco multa adversus integritatem catholicam blasphemiarum desperatius venena profundere; et quod in illo totus mundus [Col. 1095C] Ita Vindebon. Hisp. ac Vat. collect. 11 cum editis Concilior. Alias, horruit. exhorruit atque damnavit, impudentia majore, ut innocentes decipere possit, evomere. Plenum itaque rationis existimo ut vestra clementia [Col. 1095C] Sic Merlinus, Sichardus, et Quesnellus cum mss. Vindebon. Hisp. ac Vat. collect. 24. Antiquiores editi, ad longinquiora loca. Monet Quesnellus in plerisque suis codd. haberi, ad tutiora, quod nos invenimus in Vat. Hisp. ac in mss. collect. 11 et 21, et solus cod. Vat. Isid. praefert, ad tutiora loca eum. ad longinquiora eum 1276 jubeat et secretiora transferri. [Col. 1095C] Quesnellus addit praepositionem de, quam non tam anteriorum editionum quam plurium nostrorum codicum auctoritate delevimus. Dein duo mss., salubriter id fiet, ut arbitror, si, etc. Monasterio vero ejus Constantinopoli [Col. 1095B] constituto, in quo habitatores monachi evangelica apostolicaque doctrina crebrius sunt et plenius roborandi, salubriter (ut arbitror) fiet, si is qui ipsi monasterio praepositus esse dicitur, a societate veneratoris vestri Juliani episcopi, quem in speculis propter fidem illic esse constitui, non recedat; cujus assidua visitatione profectus servorum Dei illic habitantium possit augeri.
Petitionem [Col. 1095C] Ita ex Merlino editi et nostri codd. Vindebon. [Col. 1095D] Hisp. ac Vat. collect. 24 cum Sichardo, qui solum omittunt meam. Mss. Vat. Hisp. et Isid. cum caeteris inde profectis: Petitionem autem de festivitate paschalis gaudii ita novi a vestra pietate susceptam. autem meam de festivitate paschali gaudeo ita a vestra pietate susceptam, ut confestim [Col. 1095D] Vulgati ante Quesn. cum uno ms. collect. 21 addunt Nectarium, quod ignorant alii codd., et Quesnellus jure expunxit. Nectarius enim agens in rebus cum Marciani et Anatolii litteris Romam missus fuerat, [Col. 1096C] ut ex titulo sequentis epistolae palam fiet. Mox in Vindebon. Hisp., mittere, et de errore movendo. Hos errores correxit antiquus librarius, prout legitur in Vat. Hisp., Isid et aliis mss. ejusdem originis cum editionibus antiquioribus, mitteret pro mitteretis et de errore removendo. Etiam apud Sichardum et in codd. collect. 24, qui ab Hispanica Gallicana non derivant, legitur removendo. Retinuimus tamen lectionem a Quesnello inductam ex cod. Grim., admonendo, eo quod sequentia non absolutam correctionem erroris, sed monitionem de errore qui in Laterculo Theophili inesse videbatur factam indicent. ita ut quidquid hac de re Alexandrini responsuri sint, Leo sibi significandum petat. agentem in rebus Alexandriam mitteretis de errore admonendo, quem sanctae memoriae Theophili constitutio videtur inferre. De qua re, sicut scribere dignamini, quidquid ad pietatis vestrae notitiam perlatum fuerit, jubete me nosse; ut de observantia quam non licet esse diversam, quid potissimum sit tenendum, Ecclesia universalis agnoscat. Precor autem, [Col. 1096A] quod vestrae novi clementiae convenire, ut eos maxime tueamini contra omnes insidias, quos mihi et vestrae mansuetudini propter amorem fidei placere cognoscitis, ut eos Constantinopolitanus episcopus laedendi non habeat facultatem. Data [Col. 1096C] Cod. Griman., Quesnello annotante, VII kal. Maii. Tres nostri codd. collect. 11 ac 21, XVI kal. Maii. Ms. Vat. collect. 24 et in margine editorum, XVII kal. Martii. decimo septimo kalendas 1277 Maii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. Intermissi litterarum commercii rationem reddit. —II. De destituto Andrea archidiacono et aliis in Ecclesia CP. restitutis laudat. —III. Majorem in agnoscenda culpa sinceritatem desiderat.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Si firmo incommutabilique proposito dilectio tua curam gratiae communis habuisset, nihil profecto, quod ullam anxietatem tibi ingereret, exstitisset. Non enim sinebat ratio ut ejus charitatem spernerem, quem amore pacis et studio reparandae catholicae fidei inter ipsa episcopatus rudimenta juvissem, optans in ecclesiasticis curis talem habere consortem; ut mihi de sanctis [Col. 1096D] Codd. Vatt. collect. 11 et 24; nec non apud Hincmarum opuscul. 1, c. 23, edit. Paris. an. 1615, praecursoribus. Vide not. 1, 2 et 3 Quesn. praecessoribus tuis, nec Joannis spiritualem copiosamque doctrinam, nec auctoritatem Attici, nec industriam Procli, nec fidem beati FLAVIANI deesse sentirem: et ita studiis tuis uterer, ut nullus auderet vel fidei catholicae resultare, vel Nicaenis venerabilium Patrum regulis contraire. Sed cum in injuriam canonum, ut agnoscis, illa [Col. 1096D] Ita nostri codd. collect. 5, 11 et 24, atque exemplum Hincmari. Vulg., tentata sunt. Vide not. 4 Quesn. et in eam observationes nostras. tentata sint, quae omnibus Ecclesiis scandalum maximum generarent; quid aptius ac modestius facerem, quam ut te primum, ut ab hac intentione [Col. 1097A] recederes, fraterno animo missis [Col. 1097D] Epist. 106. litteris admonerem? Ad quas cum non rescriberes, ipse te a colloquii mei consortio separasti. Denique inde jam tacui, sed clementissimo principi, custodi fidei, frequenti litterarum petitione suggessi, ut pro pace Ecclesiarum, quam tibi maxime prodesse 1278 cognoscis, haec quae nunc a tua dilectione facta sunt, implerentur. Cui ineffabiles gratias ago, quod secundum eruditionem Spiritus sancti, cujus est virtute plenissimus, sacerdotali [Col. 1097D] Al., dignetur. dignatur studere concordiae, sciens sibi orationes supplicantium copiosius profuturas, si famuli unius Domini in nullo sint a verae pacis unitate divisi.
Quod ergo in Constantinopolitana Ecclesia quaedam in officiis clericorum correcta significas, [Col. 1097B] ut et [Col. 1097D] Vide not. 5 Quesn. Aetium presbyterum in gratiam tuam affectionemque revocaveris, et Andream ab archidiaconi actione submoveris, nobis placuisse rescribo: quia existimationem tuam, ut optabam, plurimum erigit atque commendat. Et merito post correctionem in oblivionem perducitur, quod reprehensioni obnoxium videbatur, cum haereticorum provectione, et discipulorum sanctae memoriae Flaviani injuria gravareris, quae nunc simul ab omni offensione, cum tui, ut volui, laude cessarunt: quia in ordinem suum, quae fuerant turbata, redierunt. Andream sane, qui rationabiliter archidiaconi est privatus officio, et Eufratam, qui sanctae memoriae Flaviani, ut comperi, improbus exstitit accusator, si professionibus plenissime scriptis non minus Eutychianam [Col. 1097D] Vocem haeresim a Quesnello omissam ex anterioribus editis, et nostris codd. revocavimus. haeresim [Col. 1097C] quam Nestorianum exsecrabile dogma condemnant, quoniam venia est praestanda correctis, presbyteros consecrabis: ut sibi remedium catholicae fidei sentiant profuisse, electo primitus et probato, qui archidiaconi officium possit implere, id est, quem nulla umquam praedictarum impietatum fama resperserit. Caeteri vero, quos par reatus involverat, si veniam simili professione cum satisfactione deposcunt, suis ordinibus reformentur: his tantum ad officiorum primatum admissis, quos ab omni errore liberos fuisse constiterit.
Illam autem culpam, quam de augenda potestate, aliena (ut asseris) adhortatione contraxeras, efficacius atque sincerius tua charitas diluisset, si quod tentari sine tua voluntate non potuit, [Col. 1097D] non ad sola clericorum consilia transtulisses. Quia sicut in mala suasione delinquitur, ita et in mala [Col. 1097D] Quesnellus ex Grimanico, confessione, et in margine lectioni vulgatae, consensione, quam ex nostris codd. et ex Hincmaro restituimus, affixit notam male; cum tamen melior et verior sit; significat enim clericorum consiliis consensisse Anatolium, de quo Leo dixit paulo ante: Quod tentari sine tua voluntate non potuit. consensione peccatur. Sed gratum mihi, frater [Col. 1098A] charissime, est, quod dilectio tua id profitetur sibi displicere, quod tunc etiam placere non debuit. Sufficit in gratiae 1279 communis regressum professio dilectionis tuae, et attestatio principis Christiani. Nec videtur tarda correctio, cui tam venerabilis assertor accessit. Abjiciatur penitus inconcessi juris, qui dissensionem fecerat, appetitus. Sufficiant limites, quos sanctorum Patrum providentissima decreta posuerunt: ut quieta sit suis meritis et antiquis privilegiis dignitas omnium sacerdotum. Renovetur et maneat in te Dominicae charitatis affectio, ad quam dilectionem tuam saepius cohortatus sum, cum fratre et coepiscopo nostro Juliano, qui communem gratiam semper optavit; cujus industria et sollicitudines tuae relevabuntur, et fides catholica munietur. Super [Col. 1098B] omnia autem fraterna charitate hortor et moneo ut ea quae ad gloriam vel ad munimen pertinent sacerdotalis officii, Nicaenorum canonum universalis Ecclesiae pacem servantia decreta custodias. Sic enim inter Domini sacerdotes inviolata charitas permanebit, si paribus studiis, quae sunt a sanctis Patribus constituta, servetur. Data [Col. 1097D] Cod. Barb. collect. 11, notante Quesnello in [Col. 1098D] margine, IV nonas Julii, male, quippe Vat. 3791 ejusdem collect. 11, cum caeteris aliarum collectionum mss., habent, IV kal. Junii, eademque dies signatur in epistola sequenti, quae simul scripta et transmissa fuit. IV kalendas Junii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. Cur Anatolio scribere intermiserit. — II. Quibus conditionibus illi reconcilietur. —III. De Andrea ab archidiaconatu dejecto, et Juliano commendato. —IV. Ut Carosus monachus compescatur.
LEO episcopus MARCIANO Augusto.
Litterarum clementiae vestrae multiplex gratia debita a me veneratione suscepta est, et gratulanter agnovi quam piam curam Christianae religionis, ut consuevistis, 1280 habeatis; cum inter Domini sacerdotes eam vultis firmare concordiam, quae et universali Ecclesiae et divino apta sit cultui. Illa enim probabilis pax et charitas vera est, quam plenissime beatus apostolus praedicat dicens: Charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5) . Obsequens itaque et libenter assentiens sanctis vestrae pietatis hortatibus, fratris et coepiscopi mei Anatolii scriptis reciproco, ut debui, sermone respondi, qui cessationem alloquii mei suo silentio [Col. 1098D] Codd. Barb. et Ratisp. cum Holstenio, potuit. debuit imputare: cum ad litteras meas, [Col. 1098D] quibus eum fraterna charitate monueram ut a reprehensibili ambitione discederet, ulterius respondere neglexit. Ego vero, qui apud illum tacui, clementiae [Col. 1099A] vestrae pro pace universalis Ecclesiae quae essent profutura suggerere pro mea cura non destiti. Nam et vestra mansuetudo insinuationem meam [Col. 1099D] Ex cod. Barb. et Holstenio additur particula tam, quam sequens ut videtur exigere. Similiter et ante semper ex iisdem adjecimus. tam libenter accepit, ut et semper rescribere dignaretur, et haec ageret ut quae nunc correcta sunt vestrae gloriae debeantur: [Col. 1099D] Ita Holstenius et cod. Ratisp. Apud Quesnellum, qui tales; male: neque enim imperatoris, de quo contextus loquitur, sed Anatolii epistola 132 indicatur. quod tales nunc misit epistolas, quibus notabilem ambitus culpam aliis potius quam sibi assereret deputandam.
Agnoscat ergo, Auguste venerabilis, praedictus antistes quanto amplius humilitate quam elatione crescatur, et memor limitum paternorum salubritatem canonum ad pacem universalis Ecclesiae conditorum ea qua debet in posterum observatione custodiat; defensioni quoque catholicae fidei indesinenter invigilet, pro custodia Dominici gregis [Col. 1099B] diligentes praetendat excubias, utatur in omnibus devotissimo vestrae pietatis auxilio, et si quid usquam sub catholico nomine hostilium fraudum latet, id prodendum gloriae vestrae instanter [Col. 1099D] Ita cum Quesn. noster Ratisp. Cod. Barb., indiget; Holstenius ex ingenio correxit, indicet. indaget. Qui enim sacrilegum errorem a longinquioribus quoque provinciis expulistis, et ad veritatis lucem contenebrata Palaestinorum corda revocastis, quomodo eum sub vestrae fidei radiis [Col. 1099D] Holstenius cum ms. Barb., sperare, et in margine: Forte, spirare. Id Quesnellus recepit ex Grimanico, cui noster cod. Ratisp. astipulatur. Mox Barb., patiamini. Quesn., patimini. Ratisp., patemini, pro quo melius Holst., patiemini. spirare patiemini? cum etiam per Aegyptum, Deo vos in omnibus adjuvante, celerius credamus omnes pravi dogmatis exstinguendas esse reliquias. Benigne enim his consulitis, quibus licentiam exsecrabilis erroris aufertis.
Gaudeo itaque, gloriose, quae perturbata fuerant esse composita; cum et memoria beati Flaviani [Col. 1099D] Ita Ratisp. Quesn., in consolatione. in consolationem discipulorum ejus exeolitur, [Col. 1099C] cum Andreas ab archidiaconi ministerio submovetur, cum 1281 postremo a sanctorum Patrum injuria temperatur, et a violandis canonibus abstinetur: ut regnum vestrum Christo regnante tranquillum, [Col. 1099D] Ratisp. hoc loco delet, Christo. Christo defendente sit validum. Unde cum per omnia me clementiae vestrae parere delectet, fratris mei Anatolii charitatem toto corde scipio. Amabilem fidumque se praebeat, et ab ea quam illi spondeo charitate, nulla se deinceps varietate dissociet, eos sibi sincera affectione conjungens, quos catholicae fidei probavimus defensores. Habet in omnibus vestrae pietatis quod sequatur exemplum; maxime cum benignitatis vestrae adjuvetur [Col. 1100A] auxilio. Suggestiones autem fratris et coepiscopi mei Juliani, quem pietati vestrae commendo, quaeso ut benignius, sicut facitis, audiatis. Hoc etiam fratri meo Anatolio proderit, si eum, quem pro catholico dogmate illic esse volui, dignanter habeatis.
Illud etiam, quod Constantinopolitanae Ecclesiae est saluberrimum, rogo, ut Carosus monachus nimis imperitus nimisque perversus, qui, ut comperi, multorum corda subvertit, sua venena, pietatis vestrae beneficio, ultra non exerat: ne ubi sancto mansuetudinis vestrae studio omnis pene haereticorum est conatus exstinctus, ibi per vilem ac reprobum damnatae perfidiae defensorem et fidei vestrae gloria, et synodalis violetur auctoritas. Datum quarto kalendas Junii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. Gratias agit pro perfecta inquisitione de die paschali, de qua Proterii litteras se accepisse significat. —II. Oeconomorum Ecclesiae rationes, non judicum, sed sacerdotum examine discutiendas esse.
LEO MARCIANO Augusto.
Sollicitudinem meam, quam de paschali observantia habui, sancto clementiae vestrae studio pro mea petitione gratulor absolutam, qui diligentius in Alexandrina Ecclesia jussistis inquiri utrum recte possit octavo kalendarum Maiarum secundum definitionem Theophili episcopi contra veterem observantiam futura paschalis festivitas celebrari; cum a [Col. 1100C] passione Domini in omnibus nostris annalibus, decimus quintus kalendarum Maiarum dies legatur ascriptus. Sed cum Aegyptiis alia ratio placeat, consensum meum, ne qua discrepantia per provincias de observantia tam venerabilis festi fieret, commodavi: ut resurrectionis Dominicae maximum sacramentum nusquam die alia celebretur, et inter Domini sacerdotes nihil in tanta solemnitate sit varium, sed per universas Ecclesias Deo nostro pro vestrae pietatis prosperitate vel regno pariter supplicetur. Litteras autem fratris et coepiscopi mei Proterii Alexandrinae civitatis episcopi me accepisse significo, quibus apud pietatem vestram [Col. 1100D] Hinc colligitur solo pacis bono, non autem Alexandrinorum rationibus, quae non omnino persuaserant (ut in admonitione ad epist. 88 indicavimus) Leonem consensisse ut Pascha VIII kal. Maii celebraretur. Huc autem potissimum alludere videtur Prosper in Chronico integro Labbeano ad an. 455, ubi Leonis ad Marcianum epistolam memorat. Eodem anno, inquit, Pascha Dominicum die VIII kal. Maii celebratum est pertinaci intentione Alexandrini episcopi, cui omnes Orientales consentiendum putaverunt; quamvis S. papa Leo XV kal. Maii potius observandum protestaretur. Exstant ejusdem papae epistolae ad clementissimum principem Marcianum datae, quibus ratio veritatis sollicitatae evidenter patefacta est, ex quibus Ecclesia catholica instrui potest quod haec persuasio studio unitatis et pacis tolerata sit potius quam probata, non deinceps imitanda, ut quae exitialem attulit offensionem, omnem in perpetuum perdat auctoritatem. Confer epist. 142, c. 1. Licet vero Latini in posterioribus annis suum cyclum annorum 84 aliquamdiu retinuerint, [Col. 1101B] inducta biennio post nova emendatione Victorii, qui saltum lunae ab anno decimo quarto ad decimum sextum protraxit; saeculo tamen sequenti illum deseruere, postquam Dionysius Exiguus Alexandrinum cyclum et regulas suo cyclo annorum 95 accommodatas et rationibus ac documentis munitas Latinis proposuit. de mea consensione respondi: [Col. 1101A] non quia hoc ratio manifesta docuerit, sed quia unitatis, quam maxime custodimus, cura persuaserit.
Illud etiam rationabiliter huic epistolae credidi copulandum, ut de eo quod pietatem 1283 vestram prioribus petii litteris, deprecarer, [Col. 1101C] Haec videntur respicere Aetii causam, quem cognitione habita in omnibus fuisse purgatum Leo a Juliano se accepisse testatur epist. 127, cap. 3. Forte enim hic Constantinopolitanae Ecclesiae archidiaconus de administratione bonorum culpatus, ut diligenti examine discuteretur, apud publicos seu laicos judices conventus fuerat. Id omnino novum cum S. Pontifici displicuisset, dedit ad Marcianum litteras hic indicatas atque deperditas, ac probabiliter sub idem tempus quo judicium de Aetio rescivit, nimirum paulo post scriptam epist. 127. ut oeconomos Constantinopolitanae Ecclesiae novo exemplo, et praecipue pietatis vestrae temporibus, a publicis judicibus non sinatis audiri; et hanc quoque injuriam sacris removeatis ordinibus; sed rationes Ecclesiae secundum traditum morem sacerdotali examine jubeatis inquiri. Datum quarto kalendas Junii, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
Hanc formatam paschalis diei indicem ad Gallicanos episcopos mittit, per eosdem ad Hispaniarum Ecclesias transmittendam; ubi et controversiae status exponitur.
Dilectissimis fratribus universis episcopis catholicis per Gallias et Hispanias constitutis, LEO Romae episcopus.
Cum in omnibus divinorum praeceptorum regulis exsequendis sacerdotalem observantiam oporteat esse concordem, maxime [Col. 1101C] Ms. Venet., id nobis principaliter. nobis et principaliter providendum est, 1284 ne in paschalis festi die, vel ignorantia, [Col. 1101C] Idem codex, vel praesumptione. vel praesumptio peccatum diversitatis [Col. 1102A] incurrat. Unde quia tempus sacratissimae solemnitatis ita dispositos habet limites suos, ut salutare sacramentum nunc citius, nunc tardius oporteat celebrari, non desinit apostolicae sedis sollicitudo prospicere ne devotio ecclesiastica aliquo turbetur incerto. Cum autem in quibusdam [Col. 1101D] Ascriptiones Patrum vocat ex parte Latinorum cyclum annorum 84 quo Pascha anni 455 ab illis notatus fuerat XV kal. Maias, et ex parte Alexandrinorum Laterculum Theophili, qui idem Pascha signaverat VIII kal. Maias. Mox in ms. Ven. deest proxime. ascriptionibus Patrum futurum proxime Pascha Domini ab aliis in diem XV kalendarum Maiarum, ab aliis in diem VIII kalendarum earumdem inveniretur ascriptum, tantum me diversitas ista permovit, ut clementissimo principi Marciano curam de hac re animi mei panderem, ut praecipiente ipso ab his qui habent hujus supputationis peritiam, diligentius illic discussa ratione quaereretur quo die posset veneranda solemnitas rectius celebrari. Quo [Col. 1101D] Hic innuitur illa Marciani epistola cui S. Leo superioribus litteris respondit. Hinc autem colligitur, sicut etiam ex textu Prosperi annot. 2 (Col. 1100, n. i ) in antecedentem epistolam recitato, Marcianum Leoni significasse non tam Alexandrinorum quam omnium [Col. 1102B] Orientalium consensum in statuendo Paschate anni futuri die VIII kal. Maias. rescribente, octavo kalendas Maias definitus est [Col. 1102B] dies. Quia ergo studio unitatis et pacis malui Orientalium definitioni acquiescere, quam in tantae festivitatis observantia dissidere, noverit fraternitas vestra die octavo kalendas Maias ab omnibus resurrectionem Dominicam celebrandam, et hoc ipsum per vos aliis esse fratribus intimandum: ut divinae pacis consortio, sicut una fide jungimur, ita una solemnitate feriemur. [Col. 1102B] Sequentia usque ad finem se addidisse ex cod. Grim. testatur Quesnellus. In editione tamen Conciliorum P. Labbei pariter leguntur, excepta indictione Paschatis post finem epistolae subjecta, quae Leonis non est nec esse potuit, cum V kal. Augustas [Col. 1102C] anni 453, dum epistolam scripsit, futuri anni consules (praesertim Orientalem) rescire nequiverit, ipso vero an. 455, in duabus epistolis, quae supersunt, non alium, nisi Valentinianum VIII consulem nominaverit. Haec tamen indictio reperitur in ms. Veneto, ex quo illam emendatius edidimus, quam apud Quesnellum, in quo sic habetur: Pascha Valentiniano III et Anthemio coss. VIII kal. Maias. Deus vos incolumes custodiat, fratres charissimi. Data post consulatum Opilionis, quinto kalendas Augustas.
Valentiniano VIII et Anthemio coss. Pascha VIII kalendas Maias.
I. Ipsum in sedem suam receptum esse gaudet, non dissimulata priori ejus tergiversatione, [Col. 1103] —II. Eumdem ipsis mysteriorum locis edoceri. —III. Ex veritate crucifixionis veritatem nostrae in Christo carnis defendi. —IV. Errantes circa incarnationem Domini ex utriusque Testamenti paginis instrui.
[Col. 1103] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
Acceptis dilectionis tuae litteris, quas ad me [Col. 1103D] Cod. Vat. 1342 collect. 3, alius collect. 8 et alius collect. 21, filii mei. filii nostri Andreas presbyter et Petrus diaconus detulerunt, gavisus quidem sum quod tibi ad episcopatus tui sedem redire licuisset; sed confluentibus in recordationem omnibus causis quae te per quosdam excessus laborare fecerunt, dolui adversitatum tuarum temetipsum tibi fuisse materiam, et resistendi haereticis constantiam perdidisse: quia aestimant non esse tibi liberum ut eos audeas redarguere quos tibi professus sis in suo errore placuisse. Beatae enim memoriae Flaviani condemnatio, et impiissimi Eutychis receptio, [Col. 1103D] Tres codd. Quesn. et noster Vat. Reginae 293 habent: Quid nisi carnis Domini nostri Jesu Christi negatio fuit? quid nisi Domini nostri Jesu Christi secundum carnem negatio fuit? quam [Col. 1103B] ipse grandi misericordia sua fecit resolvi, 1287 cum detestandum illud Ephesinae synodi judicium, ita [Col. 1103D] In Ratispon. collect. 19 et in Vindebon. collect. 5, sancta. Mox Vat. collect. 3 et alius collect. 8, auctoritas. sancti Chalcedonensis concilii auctoritate destruxit, ut nullum depravatorum a remedio correctionis arceret. Unde quia in tempore indulgentiae resipiscentiam magis quam pertinaciam delegisti, [Col. 1103D] Vulg. inserunt ita; delevimus non tam auctoritate duorum codd. Barb. et S. Theodorici, quos Quesnellus in margine allegat, quam trium nostrorum Vindebon. collect. 5, Ratisp. et Vat. Reginae. Mox duo laudati codd. Quesn., excepisse, pro expetisse, et cum Vat. Reginae pro possis habent inciperes; Ratisp. vero, posses. gaudeo te coelestem expetisse medicinam, ut fidei ab haereticis impugnatae tandem possis esse defensor. Quamvis enim nulli sacerdotum liceat nescire [Col. 1104C] Iidem duo codices Quesnelli et Vat. Reginae, quid praedicet. Post haec verba in editis ante Quesn. cum mss. Vat. collect. 12, 21 et 24, additur, quoniam qui ignorat, ignorabitur. Desunt in caeteris nostris et in quinque Quesnelli codicibus, ac sumpta sunt ex I Corinth. XIV. quod praedicat, inexcusabilior tamen est omnibus imperitis quilibet [Col. 1104C] Noster Vat. Reginae, Jerosolymitanus antistes. Postea veritatem pro virtutem in eodem Vat. Reginae et in Vat. collect. 11 ac in Corbeiensi collect. 2. Jerosolymis habitans Christianus, qui ad cognoscendam virtutem Evangelii, non solum paginarum eloquiis, sed ipsorum locorum [Col. 1104C] Vat. 5845 collect. 8, testimonio. Mox Ratisp. docetur pro eruditur. testimoniis eruditur. Et quod alibi non licet non credi, ibi non potest non videri. Quid laborat intellectus, ubi [Col. 1103C] est magister aspectus? Et cur lecta vel audita sunt dubia, ubi se et visui et [Col. 1104C] Vocem tactui supplevimus ex mss. Vindebon. collect. [Col. 1104D] 5, Ratisp. et duobus Vat. collect. 21, ac ex antiqua Graeca versione. tactui tota humanae salutis ingerunt sacramenta? Quasi ad singulos quosque cunctantes Dominus adhuc [Col. 1104D] Ms. Barb., vel specie vel voce utatur. Vat. collect. 11, corpore utatur. voce corporea utatur, et dicat: Quid turbati estis, et quare cogitationes [Col. 1105A] [Col. 1105C] Idem Vat. collect. 11, ascenderunt. Mox pertractate pro palpate in Vat. Reginae. Dein voces et videte desunt in mss. Vind. collect. 5 ac Vat. collect. 11 et 24. ascendunt in corda vestra? Videte manus meas et pedes meos, quia ipse ego sum. Palpate et videte quia spiritus ossa et carnem non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 38, 39) .
Utere igitur, frater charissime, invictissimis catholicae fidei documentis, et evangelistarum praedicationem sanctorum locorum in quibus degis testificatione defende. [Col. 1105C] Vide not. 1 Quesnelli. In Vat. Reginae hic locus brevior effertur: Apud te est Davidicae virginis conceptus et partus. Apud te est declarata, etc. Codd. Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 24 cum editis ante Quesn., obvolutum, pro involutum. Apud te est Bethleem, in qua salutifer Davidicae Virginis partus illuxit, quem involutum pannis inter angustias diversorii, praesepe suscepit. Apud te est declarata ab angelis, adorata a magis, et per multorum infantium mortes ab Herode quaesita Salvatoris infantia. Apud te est ubi pueritia ejus adolevit, ubi adolescentia maturavit, et [Col. 1105C] Vindebon. collect. 5, duo Vat. collect. 21 atque Sichardus, per omnia incrementa. Mox corporis pro corporea in Vat. collect. 11. per incrementa corporea in virum perfectum veri hominis natura profecit, non sine cibo [Col. 1105C] Ms. Vindebon. collect. 5 et esuritione. Mox Ratisp. [Col. 1105D] omittit non sine somno quietis. Dein post vocem formidinis cod. Vat. Reginae sic prosequitur: In multis miraculis manifestavit potentiam virtutis, et in subjectione humilitatis subiit saevitiam passionis. Veram Christi generationem, etc., ut cap. 3. esuritionis, [Col. 1105B] non sine somno quietis, non sine fletu miserationis, nec sine pavore formidinis: unus enim atque idem est, qui et in Dei forma operatus est miracula magna virtutis, et in forma servi subiit [Col. 1105D] Ratisp., sententiam. saevitiam passionis. Hoc tibi ipsa crux indesinenter loquitur; hoc lapis clamat sepulcri, in quo Dominus humana conditione jacuit, et de quo divina potentia resurrexit. Et cum ad montem Oliveti, locum ascensionis veneraturus, accedis, nonne illa vox angelica in tuo resultat auditu, qua elevationem Domini stupentibus dicitur: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic 1291 Jesus qui assumptus est a vobis [Col. 1105D] Voces in coelum desunt in Vat. collect. 11 et 24, in Ratisp. ac in exemplo Sichardi. in coelum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I, 11) .
Veram igitur Christi generationem crux vera confirmat: quoniam ipse in nostra carne [Col. 1105C] nascitur, qui [Col. 1105D] Vat. Reg., in natura nostra nascitur. Mox, in nostra crucifigitur, omissa voce carne, praeferunt duo codd. collect. 11 et 24 cum Sichardo. At cum lectione textui inserta hoc Leonis testimonium recitat Joannes II in ep. 3, ad senatores, t. V Conc. Ven. ed. p. 898. in nostra carne crucifigitur: quae, nullo interveniente peccato, nisi fuisset nostri generis, [Col. 1106C] Vide not. 2 Quesn. non potuisset esse mortalis. Ut autem repararet omnium vitam, recepit omnium causam, ac vim veteris chirographi, quod solus inter omnes non debuit, pro omnibus solvendo vacuavit (Coloss. II, 14) : ut sicut per unius reatum omnes facti fuerant peccatores, ita per unius innocentiam omnes fierent innocentes [Col. 1107A] (Rom. V, 18) ; inde in homines manante justitia, ubi humana est suscepta natura. Nulla enim ratione [Col. 1107C] Vat. collect. 11, extra humani est corporis veritatem. extra nostri est corporis veritatem, de quo evangelista praedicationem inchoans dicit: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham [Col. 1107C] Editi ante Quesn. et mss. aliquot ejusdem cum nostris Vat. collect. 21 et 24 nec non Merlino et Sichardo addunt, et qui Samaritanae mulieri protestatur, quoniam salus ex Judaeis est. Hanc additionem praefert etiam cod. Vat. Reginae, in quo praeterea de se inseritur ante vocem Samaritanae. In pluribus et potioribus tum Quesnelli, tum nostris desiderantur, nec non in interpretatione Graeca. (Matth. I, 1) : beati Pauli apostoli consonante doctrina, cum dicit: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. V, 9) . Itemque ad Timotheum: Memento, inquit, Jesum Christum resurrexisse a mortuis, ex semine David [Col. 1107C] Iidem editi cum mss. Vindebon. collect. 5 et Vat. collect. 11 et 21 ac Sichardo addunt secundum carnem. Apud Apostolum legitur, secundum Evangelium meum. (II Tim. II, 8) .
Haec autem veritas quantis et novi et veteris Testamenti auctoritatibus [Col. 1107C] Mss. Vat. Reginae, Corbeien. S. Theodorici, et 1 Thuan., declaratu longum est explicare, cum traditio Patrum et scripta mea, etc. Antiquitas sacerdotii Juvenalis respicit episcopatum, ad quem evectus fuerat circa an. 424. declaretur, 1293 pro antiquitate sacerdotii tui evidenter agnoscis, cum fides Patrum et scripta mea ad sanctae memoriae [Col. 1107B] Flavianum data, quorum mentionem ipse fecisti, adjecta universalis synodi [Col. 1107D] Ratisp., confirmationem. Ex Graeca versione, in universalis synodi confirmationem. Mox idem Ratisp., Unde et prospicere. confirmatione, sufficiant. Unde prospicere oportet dilectionem tuam, [Col. 1107D] Vindebon. collect. 5 et duo Vat. collect. 21, ne contra . . . . . ullus obmurmuret. ut contra redemptionis ac spei nostrae ineffabile sacramentum, nullus obmurmuret. [Col. 1107D] Vat. Reg., insigni varietate: Sed si qui sunt qui adhuc dissentiunt, a consentientibus instruantur, quia inter tot et evangelica et apostolica praeconia caligantes nec sperni convenit, nec timeri: quia nec pietas, etc. Eamdem lectionem Quesnellus reperit in ms. S. Theodorici, ubi solum pro apostolica erronee legitur localia. Sed si qui sunt qui adhuc aut ignorantia caligant, aut perversitate discordant, eorum quorum in Ecclesia Dei apostolica fuit et [Col. 1108C] Editi inserunt est. Delevimus cum Vindeb. collect. 5, Ratisp. et Vat. collect. 11 ac 24. Mox et de incarnatione in eodem Vindebon. clara doctrina, auctoritatibus instruantur, ut de incarnatione Verbi Dei hoc nos credere quod illi credidere cognoscant, neque se extra corpus Christi, in quo commortui et conresuscitati sumus, sua obduratione constituant: quia nec pietas fidei, nec ratio [Col. 1108C] Al., suscipit. recipit sacramenti, ut aut in sua essentia passibilis fuerit Deitas, aut in nostrae susceptione naturae mentita sit veritas [Col. 1108C] Antiquiores editiones cum tribus mss. Quesn. et nostro Vat. Reg. aliisque omnibus collect. 12, 21 et 24, ac exemplo Sichardi addunt: Particulam Dominicae crucis cum eulogiis tuae dilectionis veneranter accepi. Carent hac additione praestantiores codd. collect. 3, 5, 8. 11, Grim. et Ratisp. ac praesertim Graeca versio; quod indicio est hanc sententiam, si forte fuit in primo Leonis exemplo, de quo diximus annot. 1 (Col. 1102, n. j ) omissam fuisse in illo quod in Palaestinam ad Juvenalem missum fuit. Vat. Reginae datam desiderat. Confer not. 3 Quesnelli. . Data pridie nonas [Col. 1107C] Septembris, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
Δεξάμενος τῆς σῆς διαθέσεως γράμματα, ἅπερ τὰ τέκνα ἡμῶν Ἀνδείας ὁ πρεσβύτερος καὶ ὁ διάκονος Πέτρος ἐκόμισαν, [Col. 1104D] Cod. Vat. Graec. 1455, ἥσθημεν. Correximus ex aliis mss. Vat. Graec. 720 et Ottob. 29, quos P. Cacciarius secutus est. ἥσθην μὲν, ὅτιπερ ἐπὶ τὸν θρόνον τῆς σῆς ἐπισκοπῆς ἐξόν σοι γέγονεν ἐπιστρέψαι· τῶν δὲ περιστάσεων τῶν σῶν ἁπασῶν συῤῥεουσῶν εἶς τὴν ἀνάμνησιν τὴν ἐμὴν, αἵτινές σε κατά τινας παρεξόδους καμεῖν πεποιήκασιν, ἤλγουν, ὡς ἂν σοῦ σαυτῷ γεγονότος τῶν τοσούτων ἀτυχημάτων αἶτίου, καὶ τὴν ἔνστασιν τὴν περὶ τὸ ἀνθίστασθαι τοῖς αἱρετικοῖς ἀπολέσαντος τοῖς νομίζουσιν [Col. 1104D] Primis curis edideramus cum ms. Vat. Graec. 1455, νομίζουσιν οὐκ ἔτι μετὰ παῤῥησίας τολμᾳς ἐλέγχειν αὐτοὺς. Nunc emendavimus ex aliis laudatis codd. Graecis Vat. οὐκέτι σε μετὰ παῤῥησίας τολμᾷν ἐλέγχειν αὐτοὺς, οὓς ὡμολόγησας ἐπὶ τῆς πλάνης αὐτῶν τῆς ἶδίας ἀρέσκειν σοι. Τὸ κατακρῖναι γὰρ τὸν τῆς ὁσίας μνήμης Φλαβιανὸν, καὶ τὸ δέξασθαι τὸν δυσσεβέστατον Εὐτυχῆ, τί ἦν, εἶ μὴτοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ κατὰ σάρκα ἀπάρνησις_ ἣν αὐτὸς διὰ τῶν μεγάλων αὐτοῦ οἶκτιρμῶν ἀναλυθῆναι πεποίηκεν, 1288 ὁπότε τὴν ἀπευκταῖον ἐκείνην κρίσιν τῆς ἐν Ἐφέσῳ συνόδου, οὕτως διὰ τῆς αὐθεντίας τῆς ἁγίας ἐν χαλκηδόνι συνόδου κατέλυσεν, ὥστε μηδένα τῶν πρὸς τὸ φαυλότερον ἐκτραπέντων ἀπεῖρξαι τῆς κατὰ τὴν ἴασιν διορθώσεως. Ὅθεν ἐπειδὴ κατὰ τὸν καιρὸν τῆς συγχωρήσεως τὸ ἀνανῆψαι μᾶλλον [Col. 1104D] Forte, ἤπερ. ὑπὲρ τὸ ἐμμένειν ἠγάπησας, ἥδομαι τὴν ἄνωθεν ἶατρείαν αἶτοῦντός σου, ἵνα τὴν πίστιν τὴν ὑπὸ τῶν αἱρετικῶν πολεμουμένην, ὀψὲ γοῦν δυνηθῇς φανῆναι διεκδικῶν· εἶ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ οὐδενὶ τῶν ἐπισκόπων ἔξεστιν ἀγνοεῖν ὃ κηρύσσει, πολλὦ μᾶλλον [Col. 1104D] Haec vox ἐκεῖνος abundare videtur. ἐκεῖνος οὐκ ἔχει παραίτησιν ὑπὲρ πάντας τοὺς ἀμαθεῖς, [Col. 1104D] Legendum videtur, ὁ οἷος δήποτε χριστιανὸς ἱεροσόλυμα κατοικῶν. ὁ οἷος δήποτε τυγχάνων Χριστιανὸς, καὶ ἱεροσόλυμα κατοικῶν, ὅστις πρὸς τὸ γινώσκειν τὴν δύναμιν τὴν τῶν εὐαγγελίων οὐ μόνον ἐκ τῶν ἐγγεγραμμένων αὐτοῖς λογίων, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς τῶν τόπων ἐκπαιδεύεται μαρτυρίας καὶ ὅπερ [Col. 1104D] Supple, οὐκ ἐξόν ἐστιν. ἐστιν ἀλλαχοῦ μὴ πιστεύειν, ἐκεῖ οὐ δύναται μὴ ὁρᾶσθαι. Τί κάμνει γὰρ ἡ διάνοια, ὅπου πάρεστιν ἡ θέα διδάσκαλος_ καὶ τί τὰ ἐκ τῆς ἀναγνώσεως καὶ τῆς ἀκοῆς ἀμφιβάλλεται, ὅπου ὄψει καὶ τῇ ἁφῇ ὅλα τὰ τῆς σωτηρίας τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐναργῶς ἑαυτὰ παρίστησι τὰ μυστήρια_ ὡσανεί πρὀς ἅπαντας τοὺς ἐνδοιάζοντας ἔτι τοῦ κυρίου τῇ κατὰ σάρκα φωνῇ κεχρημένου, καὶ λέγοντος· Τί τεταραγμένοι ἑστὲ, καὶ διὰ τί διαλογισμοὶ ἀναβαίνουσιν εἶς τάς καρδίας ὑμῶν_ θεωρήσατε τὰς χεῖράς μου καὶ τοὺς πόδας μου, ὅτι ἐγὼ αὐτός εἶμι, ψηλαφήσατέ με, καὶ ἴδετε ὅτι πνεῦμα σάρκα καὶ ὀστέα οὐκ ἔχει, καθῶς ἐμὲ 1290 θεωρεῖτε ἔχοντα. Τοῖς ἀηττήτοις τοίνυν [Col. 1106C] Leg., κέχρησο, προσφιλέστατε ἀδελφὲ, τῆς, etc. προσφιλῶς κέχρησο τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας διδάγμασι, καὶ τὸ κήρυγμα τὸ τῶν εὐαγγελιστῶν τῇ μαρτυρίᾳ τῶν τόπων ἐν οἷς διάγοις ἐκδίκησον· παρὰ σοί ἐστιν ἡ βηθλεὲμ, ἐν ᾗ τῆς παρθένου τῆς Δαυιδικῆς ὁ σωτήριος τόκος ἐπέφανεν, ὃν ἑλισσόμενον ἐν σπαργάνοις διὰ τὴν τοῦ καταγωγίου στενότητα ὑπεδέξατο φάτνη· παρὰ σοὶ ἐσημάνθη μὲν ὑπὸ ἀγγέλου, προσεκυνὴθη δὲ ὑπὸ μάγων, καὶ [Col. 1106C] Cod. Vat. Graec. 1455 habet: ἡ διὰ τοῦ θανάτου τῶν πλείστων βρεφῶν παρ` Ἡρώδου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιζητουμένη νηπιότης. Minus bene. Quam autem correctionem conjectando primis curis in notatione expressimus, hanc nunc inferimus in textum auctoritate aliorum codd. Vat. Graec. 720 et Ottob. 29, quos Cacciarius recoluit. διὰ τοῦ θανάτου τῶν πλείστων βρεφῶν παρ` Ἑρώδου ἡ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπεζήτηται νηπιότης παρὰ σοὶ κεθέστηκεν· ἔνθα τὰ παιδικὰ αὐτοῦ ηὔξηνται· ἔνθα ἤκμασεν ἡ νεότης, καὶ [Col. 1106C] Cod. Vat. Graec. 1455, quem primis curis conferre licuit, sic; κατὰ πρόφασιν σώματος εἶς ἄνδρα τέλειον ἡ ἀληθῶς αὐτοῦ φύσις. Lectio corrupta, cujus [Col. 1106D] causa in notatione scripseramus: Vehemens hic nobis suspicio suboritur ab Eutychiano aliquo locum hunc fuisse interpolatum. Quid enim sibi volunt illa verba κατὰ πρόφασιν σώματος ? et item illa ἡ αληθῶς αὐτοῦ φύσις, quae veritatem humanitatis reticent, e contra vero speciem corporis tantum et fictionem eloquuntur. Hoc forte amanuensis, non autem primi interpretis vitium est. Nam veram interpretis lectionem, quam textui inseruimus, alii duo memorati Graeci codd. suppeditarunt. κατὰ σώματος πρόσβασιν εἶς ἄνδρα τέλειον ἡ ἀληθῶς ἀνθρώπου φύσις προέκοψεν οὐ δίχα τροφῆς τῆς [Col. 1106D] Haec particula ἐκ abundare videtur. ἐκ πείνης, οὐ δίχα ὕπνου τῆς ἀναπαύσεως, οὐ δίχα τοῦ κατὰ τὸν ἔλεον θρήνου, ἀλλ` οὐδὲ δίχα δέους τοῦ κατὰ τὴν ἀγωνίαν. Ὁ αὐτὸς γάρ ἐστι καὶ ὁ εἷς, ὃς καὶ ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχει, καὶ τὰ μεγάλα θαύματα εἴργασται τῆς δυνάμεως, καὶ ἐν τῇ μορφῇ τοῦ δούλου τὸ χαλεπὸν τῶν παθημάτων ὑπέμεινε. Τοῦτο ἀπαύστως αὐτὸς ὁ σταυρός σοι λαλεῖ. Τοῦτο ὁ λίθος ὁ τοῦ μνήματος κέκραγεν, ἐν ᾧ ὁ κύριος τὸ κατ` ἄνθρωπον ἔκειτο, καὶ ὅθεν κατὰ τὲν θείαν δύναμιν ἐξανέστη· καὶ [Col. 1106D] Ms. Gr. Vat. 1455, ὅτι. Aliorum codicum auctoritate ὅτε scripsimus. ὅτε εὶς τὸ ὄρος ἀνέρχῃ τῶν ἐλαιῶν προσκυνεῖν μέλλων τὸν τόπον τῆς ἀναβάσεως, ἆρ` οὐκ ἐκείνη σοι δοκεῖ τῶν ἀγγέλων ἐνηχεῖν ἡ φωνὴ ταῖς σαῖς ἀκοαῖς ἡ λέγουσα πρὸς τοὺς θαυμάζοντας τοῦ κυρίου τὴν ὕψωσιν, Ἄνδρες γαλιλαῖοι τί ἑστήκατε βλέποντες εἶς τὸν οὐρανόν_ 1292 οὗτος ὁ Ἰησοῦς ὁ ἀναληφθεὶς ἀφ` ὑμῶν, οὕτως ἐλεύσεται πάλιν, καθάπερ αυτὸν ἐθεωρήσατε ἀνιόντα εἶς τὸν οὐρανόν. Τὴν γέννησιν τοιγαροῦν τὴν ἀληθῆ τοῦ Χριστοῦ ὁ ἀληθὴς σταυρὸς βεβαιοῖ, ἐπειδὴ ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ἡμετέρῳ τίκτεται σώματι ὁ ἐν τῇ σαρκὶ τῇ ἡμετέρᾳ σταυρούμενος, ἥτις, οὐ κατ` οὐδένα τρόπον ἁμαρτήματος ὑπάρχοντος ἐν αὐτῇ, εἶ μὴ ὅτε ἐκ τοῦ γένους ἦν τοῦ ἡμῶν, οὐκ ἂν θνητὴ τυγχάνειν ἠδύνατο ἵνα δὲ καὶ τὴν ἁπάντων [Col. 1108C] Sic duo codd. Graec. Vat. 720 et Ottob. 29. Male in Vat. 1455, κινήσει. καινίσῃ ζωὴν, τὸ κοινὸν ἁπάντων ἐδέξατο [Col. 1108C] Ita duo laudati codd. Mare in alio Vat. 1455, τραῦμα. πρᾶγμα, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ παλαιοῦ χειρογράφου, ὅπερ μόνος ἐν ἅπασιν οὐκ ἐπώφλησεν, ὑπὲρ ἁπάντων ἐκτίσας, ματαίαν ἀπειργάσατο, ἵνα καθάπερ δι` ἑνὸς ὑπευθύνου γεγονότος ἀμαρτωλοὶ πάντες ἐγένοντο, οὕτως δι` ἑνὸς ἀνευθύνου τυγχάνοντος πάντες ἀνεύθυνο. γένωνται, [Col. 1108D] Forte, ἔνθεν. ἐκεῖ φοιτησάσης τῆς περὶ τοὺς ἀνθρώπους δικαιοσύνης, ἔνθα τὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. [Col. 1108D] Primis curis cum ms. Graec. Vat. 1455 inserueramus vocem ἀνεδείχθη, hanc Eutychianismum sapere notantes, et legendum conjeceramus ἀνεδέχθη. Utramque vero vocem alii duo codices ignorant, et idcirco illam e textu expunximus. Οὐδενὶ γὰρ λόγῳ ἐκτός ἐστιν οὗτος τῆς τοῦ ἡμετέρου σώματος ἀληθείας, περὶ οὗ ὁ εὐαγγελιστὴς ἀρχόμενος τοῦ κηρύγματος εἶπε· Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ υἱοῦ Δαυὶδ υἱοῦ Ἀβραὰμ· συνᾳδούσης τῆς τοῦ μακαρίου Παύλου τοῦ ἀποστόλου τῆς διδασκαλίας τοῦ λέγοντος· Ὧν οἱ πατέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὅς ἐστιν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἶς τοὺς αἶῶνας. Ὡσαύτως δὲ καὶ πρὸς Τιμόθεον· Μέμνησο, φησὶ, Ἰησοῦν Χριστὸν ἐγηγερμένον ἐκ νεκρῶν ἐκ σπέρματος Δαυίδ. Αὕτη δὲ ἡ ἀλήθεια πόσαις τῆς τε παλαιᾶς καὶ τῆς καινῆς διαθήκης αὐθεντίαις διασημαίνεται, κατὰ 1294 τὸ πρόσφορον τῇ τῆς σῆς ἐπισκοπῆς ἀρχαιότητι σαφῶς ἐπιγινώσκεις, ὁπότε ἡ πίστις ἡ τῶν πατέρων καὶ τὰ γράμματα τὰ ἐμὰ τὰ πρὸς τὸν τῆς ὁσίας μνήμης Φλαβιανὸν, ὧν αὐτὸς ἐμνημόνευσας, [Col. 1108D] Aliter hic quam quod exhibet hodie textus Latinus, legisse videtur interpres, scilicet, adjecta (scripta Leonis ad Flavianum), in universalis synodi confirmationem. Si vero hodiernam lectionem retineas, ita corrige aut simili modo, τῆς τῆς οἶκουμενικῆς συνόδου προστεθείσης βεβαιώσεως. εἶς τὴν τῆς οἶκουμενικῆς συνόδου προστεθέντα βεβαίωσιν ἐξαρκεῖ. Ὅθεν προνοεῖσθαι τὴν σὴν διάθεσιν χρὴ, ὥστε μηδένα κατὰ τοῦ ἀῤῥήτου μυστηρίου τῆς ἡμετέρας λυτρώσεως καὶ ἐλπίδος ὑπογογγύζειν. Ἀλλ` οἵτινες εἶεν οἱ ἔτι τὴν τῆς ἀγνοίας ἀχλὺν ὑφιστάμενοι, ἤ διχονοοῦντες διὰ φαυλότητα, διδαχθῶσιν ἐκ τῆς εἶσηγήσεως τῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ Θεοῦ τήν ἀποστολικὴν καὶ σαφῆ ποιουμένων διδασκαλίαν, πρὸς τὸ γινώσκειν αὐτοὺς, ὡς περὶ τῆς σαρκώσεως τοῦ Θεοῦ λόγου τοῦτο πιστεύομεν, ἢ ἐκεῖνοι ἐπίστευσαν, καὶ μὴ διὰ τὴν σκληρότητα τὴν [Col. 1109] οἶκείαν ἐκτὸς ἑαυτοὺς ποιήσωσι τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ᾦτινι συναπεθάνομεν καὶ συνανέστημεν· ἐπειδὴ οὔτε ἡ εὐσέβεια ἡ τῆς πίστεως, οὔτε ὁ τοῦ μυστηρίου λόγος ἀνέχεται, ἢ ἐν τῇ ἶδία οὐσία εἶναι τὴν Θεότητα παθητὴν, ἢ διεψεῦσθαι ἐν τῇ ληφθείσῃ φύσει τῇ ἡμῶν τὴν ἀλήθειαν.
Faciliorem fore deinceps errantium correctionem, Dioscoro sublato, cujus mortem Julianus Leoni nuntiaverat. Eumdem monet ut de statu Alexandrinae Ecclesiae scribat.
LEO JULIANO episcopo.
Litteras dilectionis tuae per filium [Col. 1109C] Nostrum adjecimus auctoritate ejusdem codicis cujus apographum P. Cacciarius adhibuit. nostrum Gerontium me accepisse rescribo, mihique fuisse pergratum, quia non omiseris opportunitatem familiaris alloquii, quod omni occasione inter nos convenit frequentari: ut de his quae ad curam nostram pro Ecclesiae statu pertinent, nihil incognitum, nihil habeamus incertum. In hac autem sollicitudine constitutis numquam desunt divina praesidia, quae [Col. 1109C] Monachos Eutychianos intelligit, qui zelum adversus [Col. 1109D] Nestorianos praeferentes, specie vindicandae Nicaenae fidei et Ephesini concilii, Eutychiano errori favebant. hypocritarum [Col. 1109B] simulationes nihil posse permittunt, occultamque eorum nequitiam manifesta destructione confundunt. Quamvis enim jampridem omnia haereticorum machinamenta confracta sint et universas ejus vires dextera veritatis abstulerit, nunc tamen intereunte, ut scripsistis, Dioscoro, in profundiora ceciderunt, et perfidiae incentore sublato, instabiles quaedam et insipientes animae habent quod paveant, non habent quod sequantur. Unde auxiliante misericordia Dei facilius est errantium speranda correctio, et efficacior erit praedicatio Evangelii, exstincto defensore mendacii: cooperante ad hoc remedium Christianissimi principis pietate, cujus devotio pro omnibus catholicae fidei provectibus sanctas semper praetendit excubias. Et ideo fraternitatem tuam hortor et moneo [Col. 1109C] ut dignatione et charitate regia sapienter utaris, et de omnibus quae profutura credideris, opportunas suggestiones non moreris offerre: quia multis experimentis probavimus eam esse gloriosissimi Augusti fidem, ut tunc maxime se arbitretur regno 1296 suo consulere, cum praecipue studuerit pro integritate Ecclesiae laborare. Si quid sane de Alexandrinae plebis provectibus cognoveris, scire nos facito: ut sicut de Orientalium populorum pace laetamur, ita [Col. 1110A] de provectibus etiam hujus populi gaudeamus. Datum octavo idus Decembris, Aetio et Studio viris clarissimis consulibus.
I. De Carosi monachi correctione et Joannis decurionis in Aegyptum legatione. —II. De Maximo Antiocheno episcopo criminis alicujus accusato, quid evenerit, ut rescribat.
LEO JULIANO episcopo Coensi.
Per filium meum Gerontium litteras tuae fraternitatis accepi, quibus devotione consueta, quae ad curam nostram pro causa fidei merito aestimas pertinere, significas: [Col. 1109D] Hic Carosus, qui correctus traditur, distinguendus est a Caroso monacho, qui cum Dorotheo ob Eutychianam haeresim in exsilium pulsus traditur epistola sequenti. Carosum scilicet in fidei confessione correctum; sed ita contra fratrem Anatolium in simultate nescio qua permanere, ut propter ipsius [Col. 1110B] discordiam etiam nunc a communione desciscat. [Col. 1109D] De hoc Joanne Alexandriam misso vide epistolam Marciani ad monachos Alexandrinos tom. IV Concil. pag. 1794 edit. Ven., quam imperialem epistolam, [Col. 1110C] chronica notatione carentem, sub finem anni praecedentis, vel sub hujus anni initio datam, ex tempore hujus epistolae cognoscimus. Joannem vero spectabilem virum et in fidei sinceritate laudabilem ad Aegyptum causa fidei fuisse directum, qui quantum paci emendationique profuerit, cum primum redierit, scire me facias, quod te etiam sine meo monitu facturum esse non dubito.
De Antiocheni autem [Col. 1110C] Maximum Domno subrogatum intelligit, de cujus causa in synodo discussa confer diss. 1 Quesn. da an. 455, et ibidem annotationem nostrum. episcopi statu multo animi dolore contristor, si, quod absit, vera adversus eum ab accusatoribus proferuntur. Sed praeter sacerdotalem diligentiam, quam curam utilitatis habituram esse non ambigo, maxima mihi de justitia et benevolentia gloriosissimi principis fiducia datur, qua certus sum in quantum potest fieri providendum, ne in ullam partem possit valere fallacia. Sed ad quem finem 1297 haec causa pervenerit, cum opportunum [Col. 1110C] fuerit, dignaberis indicare. Datum [Col. 1110C] Cum duae sequentes epistolae III idus datae fuerint, [Col. 1110D] eodemque die a Leone notari soleant litterae quas simul in aliquam provinciam direxit, hanc quoque epistolam III idus Martii signatam arbitramur; nec dubitamus quin si vel Ratisp. vel alius emendatis codex hanc epistolam praeferret, haec dies ibidem notaretur, et emendandum esset Grimanicum exemplum, sicuti in data epistolae sequentis corrigetur vel supplebitur. Nullo tamen codice opitulante, datam ex uno Grimanico editam immutare noluimus. quinto idus Martii, Valentiniano Augusto octies consule.
I. Fide Augusti laudata, iterum de consensu suo circa diei festi celebrationem dato certiorem eum facit. —II. Gratias agit pro ablatis Caroso et Dorotheo e suis monasteriis.
LEO MARCIANO Augusto.
Quanta sit in vestra clementia dilectio [Col. 1111A] Dei, cui serviendo regnatis, et regnando servitis, ipsa dignatio religiosissimi sermonis ostendit, et in hunc me affectum totius cordis inflammat, ut pro incolumitate gloriae vestrae vota offerre et supplicare non desinam: quia multum et sanctae Ecclesiae et Romanae reipublicae divinitus vestra salute consulitur. Eadem igitur occasione qua pietatis vestrae apices veneranter accepi, debita salutationis obsequia exsolvo, et [Col. 1111C] Sic Ratisp. Apud Quesn., insufficienter insufficientes gratias ago, quod de sacratissima die Paschae sacerdotali me sollicitudine pietas vestra commonuit. Licet dudum in hac observantiae regula me acquiescere sim [Col. 1111C] Epist. 137. professus, et eumdem diem venerabilis festi omnibus Occidentalium partium sacerdotibus intimasse, quem Alexandrini episcopi declaravit instructio, id est ut anno praesenti octavo kalendas [Col. 1111B] Maii Pascha celebretur, omissis omnibus scrupulis [Col. 1111C] Quesnellus, propter studium unitatis et pacis. Praetulimus lectionem Ratisp., quam praefert etiam Prosper in Chronico integro. Vide annot. 2 (Col. 1100, n. i ) in epist. 137. studio unitatis et pacis.
De [Col. 1111C] Ita imperator satisfecit Leoni, qui in hoc remedium postulaverat epist. 136, c. 4. De his Caroso et Dorotheo est peculiaris actio concilii Chalcedonensis in editis tom. IV Concil. Ven. edit. pag. 1426, subjecta actioni 4; at in mss. Graecis Venetis 164 et 555, in fine concilii exhibetur, ut in suis quoque codd. Balsamon [Col. 1111D] reperit. Caroso vero et Dorotheo, qui haeretica pravitate in multorum perniciem damnatos tuebantur errores, gaudeo pietatem 1298 vestram, sicut mihi venerator vester frater meus Julianus episcopus indicavit, saluberrime praecepisse ut ablati a monasteriis suis apud eos degere juberentur, quibus nocere [Col. 1111D] Ratisp., non possint. non possent: quod, ut spero, multis remedio erit, quos a perversis doctoribus liberastis, crescentibus per omnia gloriae vestrae meritis [Col. 1111D] Ita Ratisp. Apud Quesn., in amorem. in amore fidei Christianae, ob quam justus et misericors Deus tribuit ut vobis sicut divina sunt chara, ita sint mundana subjecta. Datum tertio idus [Col. 1111D] Cum in ms. Grimanico legatur: Datum III id. Aug. Valentiniano VIII cons., Quesnellus in notis animadvertit non posse legi III idus Augusti, eo quod haec epistola in Augustum produci nequeat; et edidit: Data III idus Augusto Valentiniano VIII consule; mensem autem omissum ratus, in marginali postilla addendum putavit Januarii, vel Februarii, eo quod Carosum hisce litteris memoratum eumdem censuit acqui epistola praecedenti correctus traditur. Omnem difficultatem adimit cod. Ratisp., ex quo verum mensem discimus, et Carosum hic indicatum ab alio Caroso emendato diversum agnoscimus. Martii, Valentiniano Augusto VIII consule.
LEO ANATOLIO episcopo.
Curae esse dilectioni tuae charitatis officia libenter accipio; et ut his crebrius utaris exhortor: quoniam [Col. 1112A] ad totius Ecclesiae pertinet utilitatem, cum quae aguntur agnoscimus. In qua autem sollicitudine dilectionem tuam vigilare conveniat indubitanter intelligis: [Col. 1112C] Ratisp., qui. quia aliquantas apud vos pravorum hominum resedisse reliquias recognoscis, quibus comprimendis, vel potius, quantum Dominus auxiliatur, abolendis cupimus te instanter incumbere: ne, quod absit, [Col. 1112C] Quesn., sub alia. Melius Ratisp. sub aliqua segnitie lenitatis, quae tardius fuerint destructa revalescant. Datum tertio idus Martii, Valentiniano Augusto VIII consule.
Ejus diligentiam laudat. Eutychianorum [Col. 1112B] nisus post Marciani mortem. Ipsorum tumultus Alexandriae.
LEO papa JULIANO episcopo.
Gratias Deo, quod in omnibus quae ad Ecclesiae statum et ad fidei pertinent sacramentum, in nullo dilectionis tuae industria me fefellit, quam intelligo vigilanter prospicere, ne quid adversum evangelicam apostolicamque doctrinam haereticorum insidiae valeant obtinere. Siquidem, ut indicare dignaris, ea quae [Col. 1112C] Hi Eutychianorum motus statim post Marciani mortem excitati, qui Juliani et aliorum catholicorum industria cito fuerunt repressi, ad Constantinopolim pertinent: quae enim Alexandriae contigerant, nondum Leoni plane explorata fuere, et sequentibus epistolis remedium iisdem procuratum fuit. Enimvero Epiphanius Scholasticus in praefatione codicis encyclii [Col. 1112D] tom. V Concil. pag. 34, narrata Marciani morte et novi imperatoris electione ait: Illi Eutychiani autem qui universalem synodum respuebant, credentes se habere licentiam agendi quae vellent, turbarum repente cogitaverunt vias: et alii quidem venientes ad Constantini regiam civitatem, infringi imperiali jussione ea quae Chalcedone bene sunt statuta, poscebant; et dein Alexandrinos motus subjicit. Quid vero statim novus Augustus Leo ad comprimendos eos priores motus gesserit, vide epistolam sequentem c. 2, annot. 2 (Col. 1113, n. c ) . Eutychianistae post obitum venerabilis memoriae principis Marciani excitare moliti sunt, efficacia tua et eorum quos tecum Dei Spiritus incitavit, agente causam suam ipsa veritate, destructa sunt; quia vere et fraternitati tuae, et omnibus fidelibus Christi, maximeque glorioso et catholico, ut probamus, Augusto [Col. 1112C] nihil est ad aeternam beatitudinem fructuosius quam ut ea quae ab ipso spei nostrae auctore fundata sunt, nulla perversorum hominum improbitate violentur, sed ad perpetem Ecclesiae tranquillitatem secura pace permaneant. Quod ergo adjuvante Domino pie utiliterque curatum est, perseveranti opere muniatur. Nam quidam ad nos [Col. 1112D] Timotheus Aelurus Eutychianus, qui anteriorum seditionum fautor, a Proterio episcopo depositus fuerat, audita imperatoris Marciani morte, novam seditionem adversus eumdem episcopum commovit, adeo ut hoc vivente ad Alexandrinam sedem promotus [Col. 1113C] fuerit, et seditiosi ejus asseclae die 28 Martii ipsum Proterium in baptisterio necaverint, et alia dira atque horrenda commiserint, quae ab Evagrio et Liberato, ac in aliis pluribus ecclesiasticis documentis fuse describuntur. rumores de Alexandrini populi [Col. 1113A] ausibus deferuntur, quos ideo plenius 1300 indicare non possumus, quia necdum ex integro quae dicuntur gesta cognovimus. Sed hoc vobis pro universali Ecclesia laborandum est, ut si vera sunt quae acta dicuntur, sanctae Chalcedonensi synodo praejudicare non possint, ut quae instruente Spiritu sancto ad totius mundi salutem definita sunt, inviolata permaneant. Dat. kal. Junii, Constantino et Rufo coss.
I. Rogat ut perturbatae Alexandrinorum Ecclesiae succurrat. —II. De fide bene definita disceptandum denuo non esse; et ut catholicus Alexandrinae Ecclesiae episcopus praeficiatur.
LEO Romae episcopus LEONI semper Augusto.
Officiis quae [Col. 1113C] Aliae litterae gratulatoriae innuuntur, quae desunt. Novi imperatoris electionem acceperat ante kal. Junias, ut liquet ex epistola praecedenti. ad gratulationem imperii vestri pertinent persolutis, etiam hanc paginam necessariae supplicationis adjeci, qua catholicae fidei divinitus praeparatum [Col. 1113C] Tres codd. Vat. 5845, Vallicell. et Vercell. collect. 8, cum exemplo primae editionis Sermonum, laboris. favoris vestri posco praesidium. Nam talia in Alexandrina Ecclesia perpetrata, fratris et coepiscopi mei Anatolii relatione cognovi, ut omnis Christiana religio sentiat se [Col. 1113C] Prima editio, impediri. impeti atque violari, nisi [Col. 1113C] Ita ex nostris mss. ac prima editione. Quesnellus, in universa; caeterae editiones, in universali. Mox prospicitur in Vercellensi codice et prima editione; ac dein redditur in Ratisp. in universum fidei vestrae devotione prospiciatur, et memoratae Ecclesiae, quae antea catholicis fuit clara rectoribus, reddatur Christiana libertas; [Col. 1113C] Vulg. cum Vat. collect. 3, Ratisp. et exemplo [Col. 1113D] primae editionis, ut cessantibus. et cessantibus haereticorum impugnationibus, evangelica 1301 doctrina, quae illic ante Dioscorum viguit, unita cum totius Ecclesiae pace reparetur. [Col. 1114A] Quod opus virtutibus vestris gloriaeque conveniens celerem et Deo placitum habebit effectum, [Col. 1113D] Quesn., si sanctam Chalcedonensem synodum. . . . firmatam, minus bene. Melius in anterioribus vulg., quorum lectionem mss. Ratisp. et Vallicell. ac exemplo primae editionis approbatam revocavimus. Novum concilium imperatorem voluisse cogere tradit Facundus lib. XII, c. 2. Ab hoc autem consilio eum S. Leo hoc loco removere studet, ne velut incerta retractentur, quae apud Chalcedonem firmata fuerant. Mox, quia et in illo concilio in Vallicell. codice et prima editione. si apud sanctam Chalcedonensem synodum de Domini Christi incarnatione firmata nulla permiseritis retractatione pulsari: quia in illo concilio per Spiritum sanctum congregato, tam plenis atque perfectis definitionibus cuncta firmata sunt, ut nihil ei regulae quae ex divina inspiratione prolata est, [Col. 1113D] Quesnellus delevit aut. Ex Vat. collect. 3, Vallic. collect. 8, Ratisp. collect. 19 et primae editionis exemplo restituimus. Mox quidam codices cum antiquis edit. omittunt gloriosissime imperator. aut addi possit aut minui, gloriosissime imperator.
Hoc [Col. 1113D] Ratisp. delet autem. autem etiam apud clementiae vestrae scientiam non ambigimus esse perspicuum: siquidem, ut multorum ante relatione [Col. 1113D] Ratisp., cognovimus. Vercell., comperi. De molitionibus vero quae hic indicantur confer annot. 2 [Col. 1114C] (Col. 1112, n. n ) in epistolam praecedentem. comperimus, molitiones haereticorum, quae contra praedictae synodi auctoritatem conabantur assurgere, nihil ex hoc [Col. 1114C] Eutychiani scilicet ob mutationem imperatoris, opportunitatem, ut ait Leo epistola sequenti, se invenisse temporis aestimabant, quo sanctae synodi Chalcedonensis decreta cassarent; et idcirco, ut narrat Epiphanius Scholasticus in praefat. codicis encyclii, venientes ad Constantini regiam civitatem, infringi imperiali jussione ea quae Chalcedone bene sunt statuta, poscebant. Hanc tamen molitionem Augustus irritam reddidit: in ipso enim imperii exordio litteras dedit ad omnes metropolitanos, quibus praecessorum suorum, ac praesertim Marciani leges pro Chalcedonensi synodo editas confirmavit, uti tradunt Aegyptii episcopi catholici in libello ad eumdem imperatorem, qui legitur tom. IV Concil. Ven. edit. pag. 1837. His vero imperialibus litteris omnes metropolitas respondisse cum subscriptionibus episcoporum provinciae, quibus Chalcedonensem synodum, aeque ac anteriora concilia, ratam haberi affirmabant, discimus ex epistola episcoporum Syriae secundae ad eumdem Augustum [Col. 1114D] tom. IV Concil. pag. 1864. permiseritis audere. Unde quod negandum illis [Col. 1114B] sponte vidistis, gloriosum vobis est universali Ecclesiae me supplicante concedere, et incommutabiliter perpetueque praestare ut quae secundum Evangelium Christi et praedicationis [Col. 1114D] Al. in antiquis vulg., evangelicae. apostolicae veritatem omnibus retro saeculis, una fide, unaque intelligentia roborata sunt, nulla [Col. 1114D] Duo codd. collect. 8 et exemplum primae edit., alterius possint accusatione convelli. ulterius possint actione convelli. Prout ergo misericordia Dei, consilio Spiritus sui mentem vestrae pietatis instruxerit, sanctae primitus Alexandrinae Ecclesiae pacis reparatione consulite, et per catholicos sacerdotes talem provideri jubete [Col. 1114D] Proterii scilicet episcopi mortem et totam seriem Alexandrinorum tumultuum ex Anatolii relatione didicerat. pontificem quo et 1302 [Col. 1114D] Ita cum antiquis editis nostri codd. Vat. collect. 3, Vallic. collect. 8, Ratisp. ac exemplum primae editionis. Quesnellus, in actus. Dein perfectione pro professione in tribus nostris codicibus. in actuum probitate et in fidei professione nihil possit reprehensibile reperiri: ut omnibus rite compositis, eadem ubique servetur praedicatio veritatis. Data [Col. 1114D] Quesnellus, V idus Junii; in margine: Al., VI. Tillemontius not. 68 in Leonem errorem in mense detexit. Cum enim ex Anatolii relatione Leo Alexandrinorum tumultus perceperit, eodem tempore et ad imperatorem, et ad Anatolium scripsisse credi debet, ita ut vel utraque epistola Junio mense data fuerit vel Julio. Julium mensem praeferendum credidit, [Col. 1115D] quod V idus Julias pariter signetur epistola 147, ad Julianum, quae simul transmissa fuit. Sed codices desideravit qui hac in epistola Julium praeferrent. Nostri codices difficultatem solvunt. Soli enim codd. collect. 12, cum editis exinde derivatis, V idus Junias exhibent. At mss. collect. 3, 8, Ratisp. collect. 19 et Vat. Ottobon. collect. 23, ac exemplum primae editionis Julias notant. Solum in Vat. 1342 collect. 3, pro V idus legitur idibus Julias. Quidam ex his codd. pro Constantino habent Constante, sed perperam; consul enim hujus anni in inscriptionibus aliisque documentis Constantinus vocatur. quinto [Col. 1115A] idus Julii, Constantino et Rufo viris clarissimis consulibus.
I. Haereticorum furore apud Alexandriam perpetrata in excidium Chalcedonensis synodi tendere ex occasione mortis Marciani imp. —II. Se ad Leonem Aug. pro servandis synodi decretis scripsisse.
LEO ANATOLIO episcopo.
Satis claret fraternitatis tuae sermone quem sumpsimus, quam piam et probabilem curam dolori Ecclesiarum omnium nuper impenderis, manifestando nobis quae apud Alexandriam in Christianae religionis 1303 opprobrium gesta didicisti, ut [Col. 1115B] gloriosus et clementissimus imperator de prospiciendis remediis etiam meis precibus posceretur. Cujus quidem tam laudabilis fides et tam prompta devotio est, ut quae paci ecclesiasticae congruebant, sine intercessione cujusquam, sicut ipse indicas, [Col. 1115D] Confer annot. 2 (Col. 1113, n. c ) in epist. 145. sponte praestiterit, omnes haereticorum insidias repellendo; qui opportunitatem se invenisse temporis aestimabant, quo sanctae synodi Chalcedonensis decreta cassarent.
Sed gratias Deo, qui post excessum sanctae ac venerandae memoriae Marciani, talem principem omnium electione prospexit, ut in ejus virtutibus et Romana respublica, et religio Christiana gauderet. Secutus ergo tuae dilectionis hortatum, in quantum debui glorioso principi supplicavi, ne in [Col. 1115C] pervasionem Alexandrinae Ecclesiae aliquid ulterius sibi possit haeretica audacia vindicare; sed nefariis ausibus salubri fine praefixo, et libertati ecclesiasticae consuleretur et paci. Superest, ut [Col. 1115D] Ex Ratisp. etiam adjecimus. etiam fraternitas tua ex opportunitate praesentiae fidelissimi imperatoris animum studeat enixius deprecari de statutis sanctae synodi Chalcedonensis sine ulla retractatione servandis; cum ea, quae Deo aspirante decreta sunt, nulla se patiantur varietate corrumpi. In quem autem [Col. 1116D] Al., provectum. profectum hujus pietatis cura procedat, frequentibus tuae dilectionis litteris me debebis instruere, ut de sanctis clementissimi principis studiis pariter in Domino gloriemur. Datum quinto idus Julii, Constantino et Rufo consulibus.
I. De silentio conquestus curam ei Ecclesiae commendat. —II. Ut statuta synodi Chalcedonensis inconcussa permaneant, et Alexandriae catholicus episcopus eligatur.
1304 LEO JULIANO episcopo [Col. 1116D] Ratispon. cod. omittit et Aetio, nec non a pari. Solae Juliani litterae dudum acceptae initio indicantur, quibus Leo respondit epist. 144. Id Aetio convenire nequit, sicut nec ea convenire videntur, quibus de omissa opportunitate rescribendi queritur; neque enim tam frequens cum Aetio quam cum Juliano Leonis legato litterarum commercium fuit. Hinc de hac Grimanici codicis lectione vehementer ambigimus. Alia certe epistola ad Aetium hoc eodem in negotio, et fortassis per hoc idem tempus scripta desideratur, cujus duo fragmenta in dissert. de epistolis deperditis ex Pelagii II litteris recitabimus. et AETIO presbytero A pari.
Quamvis dudum litteras tuae dilectionis acceperim, miror tamen eam rescribendi opportunitatem, qua frater Anatolius necessarie usus est, silentio praeteriisse, cum pro ratione temporis atque causarum crebriora oporteat esse colloquia. Ego sane praedicti fratris litteris de his plenius, quae apud Alexandriam haeretica temeritas gessit, edoctus, ad clementissimum [Col. 1116B] principem scripsi, et pro statu Ecclesiae, sicut erat necessarium, supplicavi, ut rebus nimium perturbatis studium suae pietatis impendat. Unde sicut fratrem et coepiscopum nostrum Anatolium cohortatus sum, ita etiam dilectionem tuam admonere non desino, ut clementissimi principis fidem quantis opportunum fuerit precibus ambiatis, quem pro religionis catholicae munimento sponte jam quaedam praestitisse cognovimus; ut non difficilis apud eum sit actio, cujus voluntaria sollicitudine praevenimur.
Quod ergo in causa fidei principale est, incessabilibus suggestionibus obtinete, ut sanctae synodi Chalcedonensis statuta nullis haereticorum pulsentur insidiis, neque liceat quidquam [Col. 1116D] Sic Ratisp. Al., ex illa. de illa definitione [Col. 1116C] convelli, quam ex inspiratione divina non dubium est per omnia evangelicis atque apostolicis consonare doctrinis. Tum illud omni assiduitate deposcite, ut Alexandrinae Ecclesiae status in antiquae fidei libertatem, refutata atque depulsa haereticorum obcaecatione, revocetur, per catholicorum scilicet sacerdotum providentiam, ut in locum sanctae memoriae Proterii probatissimus et de cujus fide nequeat dubitari, constituatur antistes; cui cum securitate concordiae communio sedis apostolicae praebeatur. Satis enim erit religioso principi gloriosum, si dispositionibus ipsius non solum tota respublica, sed etiam Dei Ecclesia sit quieta. Datum quinto idus Julii, Constantino et Rufo consulibus.
Gaudet Augustum synodi Chalcedonensis esse custodem, et ab eodem pertinacem et insidiosam haereticorum contentionem compesci postulat.
LEO episcopus Romae, LEONI semper Augusto.
Licet proxime ad clementiam vestram [Col. 1117B] Nimirum epistolam gratulatoriam pro assumptione Leonis ad imperium, quae desideratur, et epistolam 145 datam V idus Julias. gemina scripta direxerim, quorum unum debitum salutationis impleret, [Col. 1118B] Ratisp., et aliud. aliud pro statu Ecclesiae supplicaret, [Col. 1118B] Idem Ratisp., etiam hac tamen occasione. tamen 1306 occasione, quae Deo providente se praebuit, iterari utramque convenit, gloriosissime imperator. Secundum illam ergo fiduciam, quam ex Dei inspiratione universali Ecclesiae praestitistis, ante cujusquam preces [Col. 1118B] Vide annot. 11 (Col. 1114, n. l ) in epist. 145. constituendo, quod maxime ab [Col. 1118A] omnibus fuerat expetendum, non desinimus gratias agere, et providentiam Dei in fidei vestrae fervore benedicere, qui sancto et catholico spiritu, sicut fratris et coepiscopi mei Anatolii sermone cognovi, ita haereticorum impudentiae restitistis ut profiteremini [Col. 1118B] Sic ex mss. Veneto S. Marci collect. 12, et Ratisp. Al., ad totius . . . . custodem. in totius mundi pacem Chalcedonensis synodi vos esse custodes. Quod cum ex vestrae fidei sententia saluberrime definitum sit, quanto studiosius universali Ecclesiae est conferendum, ut tranquillitas fidei Christianae etiam vestro prosit imperio, nec improbitas haeretica in aliquo de suo molimine glorietur! Cujus pertinax et insidiosa contentio illico [Col. 1118B] Ita iidem codices. Al., conquiescet. conquiescit, si imperiali potestate frenetur. Data kalendis Septembris, Constantino et Rufo viris clarissimis consulibus.
1. Quesnellus in codice Grimanico duas sequentes epistolas distinctas reperit, alteram Basilio Antiocheno, alteram Euxitheo Thessalonicensi et Juvenali Jerosolymitano inscriptam. In codice vero Ratisponensi una tantum profertur, sed cum inscriptione: Leo episcopus Basilio, Juvenali, Euxitheo, Petro, et Lucae episcopis. Hi duo postremi, ut ex codice encyclio discimus, sunt Petrus Corinthius et Lucas Dyrrachenus, ad quos pariter eamdem epistolam directam agnoscimus. Post primam periodum solius Basilii Antiocheni propriam, in eodem codice notatur: Usque huc Basilio; ex quo monemur, sequentia, Cognitis quae apud Alexandriam, etc., ad Basilium aeque ac ad caeteros in inscriptione nominatos scripta fuisse a pari. Haec Ratisponensis codicis inscriptio atque notatio maxime congruit cum iis quae S. Leo scribit epist. 153: Placuit etiam nobis ut ad metropolitanos episcopos generales litteras mitteremus, quae animum eorum firment et roborent . . . De quibus epistolis unam ad Antiochenum, alteram ad Jerosolymitanum . . . dirigetis. Nos autem ad Illyrios episcopos similia jam scripta transmisimus. Hic tria similis epistolae exempla indicantur, ad Basilium Antiochenum, ad Juvenalem Jerosolymitanum, et ad Illyrios episcopos, id est ad Euxitheum Thessalonicensem, Petrum Corinthium, et Lucam Dyrrachenum, qui accuratius in inscriptione nostri codicis Ratisponensis nominantur. Ex Grimanico vero codice illud elicimus, in exemplo epistolae 150 ad Euxitheum caeterosque metropolitas Illyrici postremae periodo insertas fuisse voces per Illyricum; quae cum Juvenali Jerosolymitano nequaquam conveniant, in epistola ad eumdem certissime defuerunt, et idcirco Juvenalis nomen in inscriptione ejusdem epistolae delendum credidimus.
2. Eaedem duae epistolae suspectae fidei fuerunt Pagio ad an. 457, n. 7, sicut etiam epistola 153, ob imploratum auxilium Patricii Asparis, quae duo nomina separatim posita in epist. 149 et 150 pro duabus personis accepit, primum filii, alterum patris, cum tamen unum Asparem significent, qui patricii dignitate ornabatur, unde in epist. 153 Patricius Aspar vocatur. Cum vero Aspar esset Arianus, incredibile visum est Pagio S. pontificem ab Ariano opem postulasse contra Eutychianos et contra Timotheum Aelurum, cujus patrocinium Aspar susceperat. Sed cum Leo imperator Patricio Aspari imperium deberet, necessarium fuit ad eum confugere qui summam apud principem auctoritatem obtinebat, ut vel faveret vel non obsisteret. Cum vero olim catholicis adversus Eutychianos favisset, adeo ut apud Marcianum intercesserit pro Theodoreto, qui gratias illi reddidit epist. 139, S. pontifex fortassis ex insinuatione Anatolii vel Aetii ad eumdem scribens, auxilium aliquod sperare se posse existimavit. Timothei patrocinium non statim initio detectum fuerat vel saltem spes erat fore ut Leonis litteris et officiis moveretur, uti eadem spe S. Leo scripsit ad imperatorem Theodosium, licet eum et Eutychi et latrocinio Ephesino patrocinari sciret. Stylus certe ac totus rerum complexus Leonem refert, ut idem Pagius negare non potuit. Pelagii etiam II epistola 3 ad Eliam et caeteros episcopos Istriae, ubi ex sequenti epistola duo testimonia recitat, de ipsius authenticitate dubitare non sinit. Duorum vero ac tam insignium diversae originis codicum, Grimanici et Ratisponensis, auctoritas ita Patricii et Asparis nomina vindicant, ut commentitium plane sit haec nomina pro aliorum magnatum nominibus his litteris inserta suspicari, ut laudatus Pagius in fine suae annotationis conjecit; cum praesertim Patricii nomen in alia epistola 151, quam ex Ratisponensi edemus, similiter legatur.
3. Harum epistolarum tempus apud Quesnellum ex Grimanico codice signatum errore manifesto laborat. Cum enim in textu allegato ex epist. 153 Leo Aetio commiserit, ut epistolam ad Basilium Antiochenum dirigeret, haec proculdubio una cum ipsis ad Aetium litteris transmissa fuit, ac proinde eodem die ex Leonis more signata, nimirum kalendis Septembris. Praeterea ex eadem ad Aetium epistola discimus alias litteras simul missas fuisse ad imperatorem, ad Asparem et alios. Habemus autem epistolam 148 ad imperatorem Leonem, epist. 151 ad Anatolium, et 152 ad Julianum; cumque hae omnes kal. Septembris notentur, nihil dubium est quin duae etiam sequentes eadem die signatae fuerint, uti sane ex Ratisponensi emendavimus.
I. Praemissa de non misso ordinationis nuntio querela, hortatur ut resistat Eutychianorum furori, qui caeso apud Alexandriam Proterio episcopo, synodum novam, posthabita Chalcedonensi, instaurari poscebant. —II. Leone imper. laudato, omnia in episcoporum constantia posita esse asserit, ne novi tractatus ineantur.
LEO BASILIO episcopo Antiocheno.
Ordinationem quidem dilectionis tuae secundum ecclesiasticum morem tuo vel fratrum nostrorum provincialium episcoporum [Col. 1119C] Ratisp. cod., debueram. Mos erat Ecclesiarum Orientis ad Romanum pontificem ordinationem episcoporum majorum sedium referre per litteras ordinati et ordinatorum ejus, ut patet inter caetera ex epist. 53 Anatolii ad Leonem, ex epist. 71, 86, c. 3; epistola vero 171, c. 2, necessarie et ex more id factum traditur. Vide etiam epist. 172 et 173. Hic Basilius in Maximi locum vivo adhuc Marciano subrogatus fuerat. Si voces, quem novimus, Basilium Leoni jam antea cognitum indicant, forte hic est ille Basilius diaconus qui Marciani Augusti et Anatolii litteras ad pontificem attulit an. 452. Vide epist. 104 et 106. debueramus sermone cognoscere; sed quia non defuerunt causae quae possent hanc diligentiam praepedire, et sanctae memoriae Marcianus princeps suis scriptis consecrationem [Col. 1119B] tuam nobis cognitam fecit, nec de tuo possumus merito dubitare quem novimus, de necessitate praesenti, sicut aliquantos fratres nostros, ita etiam 1310 dilectionem tuam nostris litteris commonemus. Cognitis enim quae apud Alexandriam Eutychianorum furore commissa sunt, quaeque fraternitati [Col. 1119C] Ita Ratisp. et cohaerentius sequentibus, dilectionem vestram, diligentiae vestrae, etc. Quesn. ex Grim., tuae. vestrae comperta esse non dubito, pro ea sollicitudine quam omnibus Ecclesiis Dei debeo, haec scripta direxi, quibus dilectionem vestram credidi commonendam, ut sceleratis ausibus sancta constantia resistatis, ne in quoquam [Col. 1119C] Pelagius II, epist. 3 ad episcopos Istriae, c. 5, hoc Leonis testimonium recitans legit nostra. nostrum communis fides aut trepida inveniatur aut tepida: cum propitio Domino, qui Ecclesiam suam in quacumque tribulatione non deserit, tam religiosum tamque catholicum animum piissimi imperatoris habeamus, ut non aliud [Col. 1119C] de illo credendum sit, quam probavimus de augustae memoriae Marciano.
Siquidem etiam adhuc nostra actione [Col. 1120A] cessante, ita fidelissimus imperator parricidale crimen horruerit, ut nullum aditum haereticorum concesserit actioni, qui post immanitatem facinoris perpetrati hoc sibi possibile esse credebant, ut sanctae Chalcedonensis synodi definitionibus resolutis in alios tractatus vocaretur episcopale [Col. 1119C] Sic non solum cod. Ratisp., sed etiam Grim., [Col. 1119D] Cacciario teste. Quesnellus ex arbitrio edidit judicium. Novum concilium initio imperator volebat. Facundo teste lib. XII, c. 2, sperans fore ut hac via Eutychianos revocaret. In id institisse etiam Eutychianos ex hoc loco discimus. At S. Leo pontifex ne id fieret institit et obtinuit. concilium. Quod quia, frater charissime, abrupte inimicum est fidei Christianae, et non ob aliud tanta improbitate deposcitur, nisi ut praedicatio Evangelii et Dominicae incarnationis mysterium subruatur, [Col. 1119D] Sequentia refert Pelagius II. obsecro dilectionem [Col. 1119D] Apud Pelagium loco citato, tuam, et post pauca, animum. vestram ut a Chalcedonensis synodi definitionibus in nullo animos relaxetis; et quae ex divina sunt inspiratione composita, nulla patiamini novitate temerari. 1311 Certus enim sum quod clementissimus imperator et vir [Col. 1119D] Ratisp., praecipuus Patricius. Est Patricius Aspar, de quo in admonit. n. 2. Forte praecipuus dictus fuit, ut hoc communi nomine inter alios patricios distingueretur Aspar, qui tum apud Augustum summa auctoritate potiebatur. magnificus Patricius, cum [Col. 1120B] omni coetu illustrium potestatum nihil in perturbationem Ecclesiae patientur haereticos obtinere, si pastorales animos in nullo viderint fluctuare. [Col. 1120C] Haec referunt Pelagius et Vigilius. Ut autem haec [Col. 1120C] Hoc testimonium recitant et laudatus Pelagius II, loco allegato, et Vigilius in Constituto dato pridie idus Maii an. 553, qui postremus per errorem ad Anatolium Constantinopolitanum episcopum pro ad Basilium Antiochenum hanc epistolam scriptam prodit, et in fine post verbum convellatur addit quasi uno contextu, et quae ex divina sunt inspiratione composita, ulla (lege nulla) patiamini novitate temerari: quae verba in antecedentibus leguntur. Utrique autem hi pontifices habent exhortatio; Ratisp., cohortatio. adhortatio ad omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum possit notitiam pervenire, [Col. 1120C] Quesnellus in margine ex Vigilio, diligens fraternitatis cura. At in editione Concil. tom. V, pag. 1356, apud Vigilium legitur, diligentiae vestrae cura perficiat. Pelagius vero, diligenter vestrae fraternitatis cura perspiciat. Post pauca in Ratisp., convellitur. diligentiae vestrae cura prospiciat, quia, quod saepe dicendum est, tota religio Christiana turbatur, si quidquam de his quae apud Chalcedonam sunt statuta convellatur. Datum [Col. 1120C] Ita codex Ratisp. Male in Vulg. ex Grim. decimo kal. Sept. Vide admonit. num. 3. kalendis Septembris, Constantino et Rufo consulibus.
Hortatur ut sceleratis ausibus Eutychianorum, qui Proterium Alex. episc. occiderant, strenue resistant; nec patiantur synodum alteram [Col. 1120C] congregari; sed sua Chalcedonensi firmitas asseratur.
LEO EUXITHEO Thessalonicensi episcopo.
Cognitis quae apud Alexandriam Eutychianorum [Col. 1121A] furore commissa sunt, quaeque fraternitati [Col. 1121D] Quesnellus, tuae. Cur Ratisponensis lectionem hic quoque praetulerimus, vide annot. 2 (Col. 1119, n. c ) in epist. praecedentem. vestrae comperta esse non dubito, pro ea sollicitudine quam omnibus Ecclesiis Dei debeo, haec scripta direxi, quibus dilectionem vestram credidi commonendam ut sceleratis ausibus sancta constantia resistatis, ne in quoquam nostrum communis fides aut trepida inveniatur aut tepida; cum propitio Domino, qui Ecclesiam suam in quacumque tribulatione non deserit, tam religiosum tamque catholicum animum piissimi imperatoris habeamus, ut non aliud de illo credendum sit quam 1312 probavimus de augustae memoriae Marciano. Siquidem etiam adhuc nostra actione cessante, ita fidelissimus imperator parricidale crimen horruerit, ut nullum aditum haereticorum concesserit actioni; qui post immanitatem facinoris perpetrati, [Col. 1121B] hoc sibi possibile esse credebant, ut sanctae Chalcedonensis synodi definitionibus resolutis, in alios tractatus vocaretur episcopale [Col. 1121D] Ita cod. Grim., non autem judicium, uti Quesnellus ex arbitrio edidit. Confer not. 4 (Col. 1119, n. e ) in epist. praecedentem. concilium. Quod quia, frater charissime, abrupte inimicum est fidei Christianae, et non ob aliud tanta improbitate deposcitur, nisi ut praedicatio Evangelii et Dominicae incarnationis mysterium subruatur, obsecro diletionem vestram, ut a Chalcedonensis synodi definitionibus in nullo animos relaxetis, et quae ex divina sunt inspiratione composita, nulla patiamini novitate temerari. Certus enim sum quod clementissimus imperator et vir magnificus Patricius cum omni coetu illustrium potestatum, nihil in perturbationem Ecclesiae patientur haereticos obtinere, si pastorales animos in nullo viderint fluctuare. Ut autem haec [Col. 1121C] adhortatio ad omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum per Illyricum possit notitiam pervenire, diligentiae vestrae cura prospiciat: quia, quod saepe dicendum est, tota religio Christiana turbatur, si quidquam de his quae apud Chalcedonam sunt statuta convellatur. Datum [Col. 1121D] Quesnellus, decimo kal. Sept. Ex Ratisp. emendavimus. Confer Admonit. num. 3. kalendis Septembris, Constantino et Rufo consulibus.
Ipsum laudat, et ut Ecclesiam Constantinopolitanam ab haeresi purget hortatur. De Attico presbytero discutiendo.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Fidem dilectionis tuae atque constantiam, qua haereticorum [Col. 1121D] insidiis obstitisti, gratanter agnoscimus; et ideo securiore te fiducia cohortamur ut rebus [Col. 1122A] etiam a te defensis constanter assistas. Siquidem religiosum charitatis tuae propositum tam apud clementissimum principem, quam apud magnificentissimum virum Patricium [Col. 1121D] Exstat ad imperatorem epistola 148. At quae ad Patricium Asparem data fuit desideratur. nostra scripta testantur, quibus [Col. 1121D] Haec innuunt Anatolii litteras, quibus is de Eutychianorum [Col. 1122D] Alexandrinorum motibus Leonem instruxerat; sed hae quoque desiderantur. diligentia tua nos instructos per omnia esse patefecimus. Agat ergo primitus fraternitas tua ut Constantinopolitana Ecclesia ab omni haereticorum labe purgata sit, et ut catholica puritas, quae etiam in laicis conservanda est, maxime in clericis reperiatur illaesa, frater charissime. Licet enim famae perferrentium [Col. 1122D] Hinc cognoscitur et prudentia et moderatio S. Leonis in causa Attici, quantumque in ea Anatolio detulerit, cui discutienda ea quae ad me, inquit epist. 163, erant perlata, commisi, hac scilicet epistola 151. temere non credamus, tamen quia, ubi animarum causa agitur, locum diabolicis fraudibus studemus obstruere, praemonemus dilectionem tuam ut Atticum presbyterum, qui perhibetur Eutychianorum errorem apertis intra Ecclesiam disputationibus [Col. 1122B] confovere, secreta primum disquisitione discutias; ac si quid in corde ipsius de haeretici veneni permixtione repereris, aut corrigendo catholicum facias, aut ab Ecclesia necessaria severitate depellas: ne dum inutili lenitate uni parcitur, multis impunito errore noceatur. Datum kal. Septembris, Constantino et Rufo coss.
Monet ut epistolae praecedentes ad metropolitanos scriptae, ad unumquemque Juliani cura vel Aetii perveniant; episcopalem ante omnia requiri constantiam; nihil esse in sua epistola vel novi, vel obscuri, vel dubii.
LEO JULIANO episcopo.
[Col. 1122C] Existente occasione filii nostri Gerontii Constantinopolim revertentis, conveniens fuit ad dilectionem tuam scripta dirigere, quibus studium tuum in causis ecclesiasticis, et [Col. 1122D] Praepositionem in ex Ratisp. addidimus. in his quae ad fidem pertinent incitamus; ut contra haereticorum conatus constanter obsistas, confidentes Dei misericordiam praestituram ut scelestis ausibus etiam in hoc tempore digna reddantur. Sciat autem dilectio tua ad aliquantos fratres et coepiscopos nostros metropolitanos [Col. 1122D] Epist. 149 et 150. litteras nos dedisse, quae ut confestim ad unumquemque perveniant, tua vel filii nostri Aetii presbyteri [Col. 1122D] Ratisp. cod., debebit. debet diligentia providere. Si enim episcopalis constantia a sanctae synodi Chalcedonensis definitionibus non recedit, certus sum quod clementissimus et Christianissimus princeps libenter tuebitur [Col. 1122D] Quam scilicet imperator declaravit in litteris initio imperii sui editis, de quibus vide annot. 11 (Col. 1114, n l in epist. 145. sententiam [Col. 1122D] suam, et quod sponte jam praestitit, multo magis rogatus efficiet, ne bene finita atque composita aliqua [Col. 1123A] possint novitate violari. Miror sane calumniantium vanitati aliquid adhuc in epistola mea, quae universo mundo placuit, obscurum videri, ut de ea putent [Col. 1123C] Sic optimus cod. Ratisp. Al., aptius. apertius exponendum: cum illius praedicationis tam [Col. 1123C] Quesnellus, plena. Melius in Ratisp. Ex his patet Leonem detexisse difficultates contra suam epistolam excitatas non ex Graeca interpretatione ejusdem minus congrua, de qua antea erat sollicitus epistolis 130 et 131, sed ex calumniantium vanitate, qui obscuritatis praetextu veritati non acquiescebant, dimanare; unde horum audaciam ab imperatore [Col. 1123D] compescendam petiit. plana et solida sit assertio, ut nihil recipiat vel in sensu vel in sermone novitatis: quia quidquid tunc a nobis scriptum est, ex apostolica et evangelica probatur sumptum esse doctrina. Datum kalendis Septembris, Constantino et Rufo consulibus.
I. ut litteras in Orientem scriptas unicuique dirigat. —II. Se pariter misisse litteras a Gallis et Italis ad se scriptas. Item et de aliis.
LEO AETIO presbytero.
Accepimus dilectionis tuae litteras, quae diligentiam tuam in causa Ecclesiae testarentur; et breviter interim cohortamur ut coeptis vigilanter insistas, ne haereticorum perversitas quidquam, [Col. 1123D] Sic Ratisp. Quesnellus, quod Ecclesiam Domini turbet. quo Ecclesia Domini turbetur, obtineat. Nos autem pro diligentia [Col. 1123D] Forte, nostra, vel supplendum officii, aut quid simile. De epistolis vero hic memoratis vide annot. 2 (Col. 1121, n. f ) in epist. 151. nostri et ad clementissimum principem, et ad magnificum virum Patricium Asparem necessaria in causa fidei scripta transmisimus, quae sine dubio effectum congruum poterunt obtinere, si etiam vestra cura pervigilet. Placuit etiam nobis ut [Col. 1123D] Confer Admonit. in epist. 149, num. 1. ad metropolitanos episcopos generales litteras mitteremus, quae animum eorum firment atque corroborent: [Col. 1123D] Ratisp., et sciant. ut sciant ad defendendam Chalcedonensem synodum aequali studio et concordi unitate nitendum. De quibus epistolis, unam ad Antiochenum, [Col. 1123C] alteram ad Jerosolymitanum, si vobis in commune visum fuerit, dirigetis. Nos autem ad Illyrios episcopos similia jam scripta transmisimus.
De sacramento vero catholicae fidei nullis nobis jam conflictationibus est agendum: quia nec diligentius aliquid indagari potest, nec verius definiri. Exemplaria quoque [Col. 1123D] Idem codex, epistolarum. Hinc discimus ad solos Gallos et Italos, id est Mediolanensis provinciae episcopos, Leonem suam ad Flavianum epistolam misisse, ut eamdem solemni subscriptione reciperent. Si enim aliarum Occidentis provinciarum episcopos idipsum postulasset, cum aliorum quoque responsa accepisset, tum vero exemplaria eorum pariter transmisisset. Ideo vero ad Gallos et Italos ea de re [Col. 1124C] scripsit, quia alia scribendi occasio, quoad hos, se obtulerat, quoad alios non item. litterarum quas [Col. 1124C] Epist. 97 et 99. Galli ad nos atque Itali episcopi concordi credulitate miserunt, [Col. 1124A] pariter direximus ut quam etiam illorum nobiscum sit fides una non lateat. Praeterea scripta quae tam clementissimo principi, quam [Col. 1124C] Nimirum Anatolio, Juliano et Aspari. necessariis personis per filium nostrum Gerontium misimus, [Col. 1124C] Quesnellus, vel ad dilectionem vestram, vel ad filium nostrum SPORATIUM; et in margine: Forte, per dilectionem vestram, vel per filium nostrum, etc. Ex Ratisp emendavimus. Storatii lectio dubitationem [Col. 1124D] sustulit num Sporatius, qui fuit consul in Oriente an. 452, hic nominetur. Neque vero credimus intelligi Storatium, qui fuit praefectus Urbis an. 443; ejusmodi enim viri aliquo honorifico titulo appellari solent. vel a dilectione tua, 1316 vel a filio nostro Storacio, si adhuc vobiscum est, volumus offerri, et eo sermone quo convenit adjuvari. Ut autem ea quae scripsimus scire possitis, exemplaria direximus, ut de omnibus instructi esse possitis. Datum kalendis Septembris, Constantino et Rufo consulibus.
Episcopos Aegyptios pro fide extorres consolatur, et ut pro incarnationis mysterio patienter adversa tolerent, hortatur.
LEO [Col. 1124D] Post Proterii mortem persecutione contra episcopos catholicos excitata, plures Constantinopolim protecti libellum supplicem imperatori obtulerunt, qui legitur tom. IV Concil. pag. 1837. Ad hos Leo hanc epistolam dedit, et iterum epistolas 158 et 160; in hujus postremae inscriptione ipsorum episcoporum nomina recensentur, quae cum nominibus laudato libello subscriptis fere concordant. episcopis ex Aegypto catholicis apud Constantinopolum constitutis.
Licet laboribus dilectionis vestrae, quos pro observantia catholicae fidei suscepistis, toto corde compatiar, et ea quae vobis ab haereticis illata sunt non aliter accipiam quam si ipse pertulerim, intelligo tamen magis esse gaudii quam moeroris, quod confortante vos Domino Jesu Christo in evangelica apostolicaque doctrina insuperabiles perstitistis. Et cum vos inimici fidei Christianae ab Ecclesiarum vestrarum sede divellerent, maluistis peregrinationis injuriam pati, quam ulla impietatis ipsorum contagione violari. Unde ad Christianissimum principem nostrum [Col. 1124D] Cum in epist. 148 nullum sit horum Aegyptiorum episcoporum indicium, aliae hic indicantur litterae ad Leonem Augustum, quae periere. litteras dirigens gratias egi ipsius pietati, quod vos, sicut nobis indicatum est, ea qua dignum [Col. 1124C] erat charitate suscepit. A cujus benevolentia non dubito eam vobis fiduciam esse collatam, ut pro universalis Ecclesiae statu constanter exsequi quae sunt agenda possitis: quia et clementia ejus pro defendendis sanctae synodi Chalcedonensis decretis sacerdotali fervet affectu, et nihil universo mundo praestari salubrius ac beatius potest, quam ut dispositum ante saecula sacramentum inviolabiliter per omnia [Col. 1125A] ecclesiastica 1317 [Col. 1125C] Forte legendum, potestate. QUESN. pace servetur et regia. Unumquemque igitur vestrum, quos idem animus et eadem fidei causa conjunxit, vel qui vos haereticorum persecutione despecta, indefesso ardore fidei ex Aegypto sunt secuti, fraterno simul et paterno cohortor affectu, ut aequo et forti animo haec tentamenta toleretis; agnoscentes vos non amisisse propria, sed majora meruisse, quorum brevi fatigatione, qua ad confessorum pervenitur coronas, ita utitur providentia Dei, ut per vestram patientiam multorum devotio roboretur, et cum gloria venerandi principis Alexandrina Ecclesia, depulsis haereticis, antiquam recipiat dignitatem. Datum quinto idus Octobris, Constantino et Rufo consulibus.
I. Eum ad vigilantiam contra haereticorum conatus incitat. —II. Conniventiam clericorum Constantinop. arguit, circa quos vigorem in Anatolio desiderat pastoralem.
LEO ANATOLIO episcopo.
Diligentiam necessariae sollicitudinis, quam fraternitas tua in dirigendis ad nos litteris exsequitur, approbamus, et acceptis per filium nostrum Olympium paginis tuis, sacerdotalem in te curam vigere sentimus: cui nos quoque, quantum Dominus [Col. 1125D] Vulg. ante Quesn. cum mss. posteriorum collectionum et Sichardo, dat posse. Dein pro exorantes [Col. 1126C] codd. Cantabrig. Quesnelli, et noster Vat. collect. 11 exhortantes. donat posse, non desumus, exorantes dilectionem tuam, ut quia tempus laboris incidimus, in sancta vigilantia perseveres, donec dextera Domini faciat [Col. 1125C] virtutem (Ps. CXVII, 16) , et sub pedibus Ecclesiae suae conterat tentatorem. Consolatur etenim nos per omnia praeparata divinitus clementissimi 1318 principis fides, quem [Col. 1126C] Hic epistola ad imperatorem indicatur, quae per [Col. 1126D] Olympium paulo ante laudatum missa traditur epist. 158, ac propterea una cum his ad Anatolium litteris transmissa fuit. meo rursus, sicut oportuit, sum cohortatus alloquio: ut impiissimorum latronum ausibus districtiore constantia faciat [Col. 1126D] Codd. collect 11 et 21, obviare. obviari: quos nefas est tantum de suo favore praesumere, ut etiam apud Constantinopolim audeant insanire. Sed hoc eis ideo divinae providentiae ratione permittitur, ut magis ac magis quo spiritu agitentur appareat: ne dubitari possit, in quantam essent audaciam prorupturi, si post damnationem impiissimae haeresis, disceptandi contra fidem acciperent potestatem, ut quantum in [Col. 1126A] ipsis est, latius hoc furore saevirent, quem fratres et coepiscopi nostri, qui ad vos nuper ex Aegypti partibus confugere, se pertulisse deplorant; quibus et a Christianissimo principe, et [Col. 1126D] Mss. collect. 11 et 24 cum Sichardo, a tua frater nitate; forte melius. a tuae fraternitatis Deo placita charitate solatia pietatis impendi non ambigerem, etiam si ipse non scriberes. Opportunum autem credidi ut ad ipsos quoque [Col. 1126D] Epist. 154. scripta dirigerem, quae illos [Col. 1126D] Duo codd. collect. 21, possent. possint in communis fidei proposito roborare, et quid pro patientia sua superna remuneratione mereantur, agnoscerent: sicut beatus apostolus docet, dicens: Excipite itaque illos cum [Col. 1126D] Vulg. ante Quesn. cum Sichardo delent omni. omni gaudio in Domino, et hujusmodi cum honore habete, quoniam propter fidem Christi usque ad mortem accesserunt (Philipp. II, 29) .
[Col. 1126D] 24, qu. 2, Illud autem sane, c. 34. Illud sane plurimum mihi displicere significo, [Col. 1126B] quod inter dilectionis tuae [Col. 1126D] Atticum respicit, de quo ad Anatolium scripserat kal. Septembris epist. 151. clericos quidam esse dicuntur qui adversariorum conniveant pravitati, et vasis irae vasa misericordiae misceantur. Quibus investigandis, et severitate congrua coercendis debet diligentia tua vigilanter insistere: ita ut his quibus prodesse non potuerit correctio, non parcat abscissio. Oportet etenim nos evangelici meminisse mandati, quod ab ipsa Veritate praecipitur, ut si nos oculus, aut pes, aut dextera scandalizaverit manus, a compage corporis auferatur: quia melius sit [Col. 1126D] Quesnellus et noster Vindebon. cod. collect. 5, his in Ecclesia officiis carere membrorum. Anteriorum editorum lectionem aliis codd. et Sichardi exemplo confirmatam, uti aptiorem restituimus. his in Ecclesia carere membris, quam cum ipsis in aeterna ire supplicia (Matth. XVIII, 8; Marc. IX, 42) . Nam superfluo extra Ecclesiam positis resistimus, si ab his qui intus sunt in eis quos decipiunt vulneramur. Abjicienda prorsus pestifera haec a sacerdotali [Col. 1126C] vigore patientia est, quae sibimet, peccatis aliorum 1319 parcendo, non parcit. Sicut Heli quondam sacerdos filiorum suorum delicta tolerando, cum ipsis divinae justitiae sententiam meruit experiri (I Reg. II, 27) : quia segni indulgentia dissimulavit plectere peccatores. Quantum itaque opportunitas invitat officii, religiosissimum principem dilectio tua studeat frequentare, et non solum regiam, sed et sacerdotalem ipsius mentem, precibus meis obsecrare persiste: ut memor communis 1320 fidei, quam Spiritu sancto docente suscepimus, omnia haereticorum machinamenta confringat; neque quidquam illis in Ecclesiis Christi licere patiatur, ne in eorum potestate sint [Col. 1127A] divina mysteria, quibus in domo Dei, pro scelerum suorum magnitudine, nec habitandi jus residet, nec [Col. 1128A] orandi. Data [Col. 1127A] Vulg. antiquiores cum ms. Vat. collect. 24 ac Sichardo, pridie idus, et in margine, quinto idus. Verior haec chronica nota, quam cum mss. Quesnelli nostri etiam codd. praestantiorum collect. 5, 11 et 21 praeferunt: congruit enim cum die signato in epistola praecedenti, quae in hac indicatur cap. 1, et una [Col. 1128A] cum hac transmissa cognoscitur. Facile porro fuit ex V idus librariorum lapsu litteram V disjunctis lateribus in duas unitates convertere, et scribere II idus, ut in codd. collect. 24 haec dies signatur, non vero, ut in editis, Pridie idus. quinto idus Octobris, Constantino et Rufo viris clarissimis consulibus.
1. Sequens epistola edita fuit a Merlino ex ms. collect. 12. Quesnellus eam relegit cum ms. Grim. collect. 18. Cum vero haec eadem epistola inserta fuerit codici encyclio, qui Leone vivente Graece scriptus fuit, nisi hic codex originalis periisset, hanc S. Leonis epistolam Graece redditum haberemus. At exstat hujus codicis Latina interpretatio, quam Epiphanius Scholasticus lucubravit. Hic autem cum nactus fuisset Leoninae epistolae Latinum exemplar, hoc suae versioni inseruit; et idcirco ex hoc codice, quem a Surio editum Baluzius cum duobus mss. Bellovacensi et Corbeiensi contulit, aliquot variantes suppetunt, quae nobis utiles fuere.
2. Huic epistolae causam dederunt imperatoris Leonis litterae, quas ob Alexandrinos tumultus ad universos metropolitas tradidit. In laudato codice encyclio, cujus ordo, ut in mss. exstat, ex Baluzio profertur tom. V Concil. Venetae edit. pag. 33 et seqq. cap. 6, describitur imperatoris epistola ad Anatolium Constantinopolitanum; et postea cap. 11 subjiciuntur caeterorum episcoporum nomina, ad quos litterae similes directae fuerunt, ac inter hos primo datae dicuntur Leoni reverentissimo urbis Romae pontifici. Imperialis epistola ad Anatolium cum quaedam ejusdem Constantinopolitani episcopi peculiaria continet, tum vero alia Leonis papae propria, quae eidem inserta erant (vide annot. 1 [Infra, n. b ]) omittit; ac propterea eadem omnino ad Leonem pontificem transmissa dici nequit: unde huic editioni inserenda non fuit. Nihilo tamen minus quid Augusti litterae a Leone papa similiter peterent, satis exinde cognoscitur. Promoto scilicet ab Eutychianis ad Alexandrinam sedem Timotheo Aeluro, et occiso S. Proterio, maximoque tumultu inter Eutychianos et catholicos Aegyptios excitato, utrique cum libellis supplicibus ad imperatorem confugerunt. Utrosque libellos Leo Augustus cum suis litteris ad omnes metropolitanos, et potissimum ad Romanum pontificem misit, petens ut concilium cogerent, ibique de praedicto Timotheo, inquit, et de Chalcedonensi concilio, quid in commune sapitis, sine quolibet humano terrore, et absque gratia cujuscumque vel odio . . . cum omni celeritate meam facite cognoscere pietatem. Leo papa primus omnium sequentem epistolam rescripsit, ut Evagrius testatur lib. II, cap. 10, eaque in codice encyclio statim post indicata episcoporum nomina primo loco describitur cap. 12.
3. Ex his autem cognoscitur error Pagii, qui has pontificis litteras imperialibus encyclicis redditas negavit ad an. 457, n. 11. Cum enim hae litterae pontificis codici encyclio inserantur, has non minus quam caeteras aliorum episcoporum in eodem codice contentas imperiali epistolae encyclicae rescriptas agnoscimus. Hinc etiam c. 4 mentio fit exemplarium precum catholicorum et Eutychianorum, quae una cum imperialibus litteris transmissae in eodem codice encyclio exhibentur cap. 7 et 9. Imperatoris epistola circa Octobrem an. 457 per magistrianos ad universos metropolitas celerrime directa fuit. Hinc duo episcopi Agapitus Rhodius pag. 1892, et Lucas Dyrrachenus pag. 1927, se eas litteras hieme recepisse subindicant. Quod si Marcellinus comes in Chronico ad an. 458, et Augusti litteras et episcoporum responsa commemorat, id ea de causa accidit, quod licet imperialis encyclica missa fuerit an. 457, pleraque tamen responsa nonnisi an. 458 pervenere, unde Varadati monachi epistola (pag. 1934) die 27 Augusti signatur. Ita nihil est cur sequentem Leonis epistolam imperiali encyclicae redditam dubitemus.
I. Post Chalcedonensem synodum nihil esse denuo tractandum circa fidem. —II. Antichristum eum esse qui veritatem ab Ecclesia declaratam rursus examinat. —III. Parricidas Alexandrini episcopi Ecclesiae praesidere nefus esse. —IV. Preces Leoni Augusto oblatae tam a catholicis quam ab haereticis, in quo differant. —V. Omnia Christianae religionis officia et mysteria apud Alexandriam esse intercepta. —VI. Scripta de fide prolixiora promittit, Anatolii incuriam taxat, catholicos commendat.
LEO episcopus LEONI Augusto.
Litteras clementiae tuae plenas virtute dei et lumine veritatis veneranter accepi: quibus cuperem, etiam in eo quod [Col. 1127C] Haec, quae non legentur in litteris ad Anatolium in Admonitione indicatis, erant procul dubio in peculiari imperatoris ad Leonem epistola. praesentiam meam pietas vestra necessariam existimat, obedire, [Col. 1127C] Vulg. Leonis ante Quesn. cum mss. Vat. et Veneto collect. 12, ut majori fructu conspectum. Duo codd. Baluzii, ut fructu majorem conspectu. ut majorem fructum conspectu vestri splendoris assequerer. [Col. 1128B] Sed magis id vobis arbitror placiturum, quod eligendum ratio demonstravit. Nam cum sancto et spiritali studio in universum pacem Ecclesiae muniatis, nihilque sit convenientius 1322 fidei defendendae, quam his quae per omnia instruente Spiritu sancto, irreprehensibiliter definita sunt, inhaerere: ipsi [Col. 1127C] Ita cum ms. Grim. Quesnelli nostri codd. et [Col. 1128C] editio codicis encyclii, atque Facundus. Anteriores editiones Leonis, quomodo videbimur statuta velle convellere. videbimur bene statuta convellere, et auctoritates quas Ecclesia universalis amplexa est, ad arbitrium haereticae petitionis infringere, atque ita nullum collidendis [Col. 1128C] Sic Grim. et nostri codd. cum Facundo. Edit. antiq. Leonis, corrigendis. Codex encyclius, colligendis. collidendis Ecclesiis modum ponere, sed data licentia rebellandi, dilatare magis quam sopire certamina. Unde quia post illas Ephesinae synodi impietates, quibus Dioscori scelere fides catholica refutata et perversitas Eutychiana suscepta est, nihil [Col. 1128C] Al. cum mss. collect. 12, ad confirmationem. ad conservationem fidei Christianae utilius potuit ordinari, quam ut praedicti facinus sancta synodus [Col. 1129A] Chalcedonensis aboleret; et tanta illic haberetur coelestis cura doctrinae, ut nihil in cujusquam opinione resideret, quod a praedicationibus vel propheticis vel apostolicis dissonaret, ea scilicet moderatione servata, ut rebellibus tantum ac pertinacibus ab Ecclesiae unitate rejectis, nulli correcto venia negaretur: quid probabilius, quid religiosius poterit pietas vestra decernere, quam ut quae non tam humanis quam divinis sunt statuta decretis, nullus ultra sinatur impetere: ne vere digni sint tantum Dei munus amittere, qui de veritate ipsius ausi fuerint dubitare?
Cum ergo universalis Ecclesia per illius principalis petrae aedificationem facta sit petra, et primus apostolorum beatissimus Petrus voce Domini [Col. 1129B] [Col. 1129D] Vocem dicentis supplevimus ex duobus nostris mss. collect. 12 et ex codice encyclio. dicentis audierit: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; quis est, nisi aut Antichristus, aut diabolus, qui pulsare audeat 1323 inexpugnabilem [Col. 1129D] Editi Leonis ante Quesn., nullo nostro codice opitulante, veritatem. firmitatem; qui in malitia sua inconvertibilis perseverans, per vasa irae et suae apta fallaciae, falso diligentiae nomine, dum veritatem se mentitur inquirere, mendacia desiderat seminare? Atque [Col. 1129D] Duo mss. collect. 12, in contemnenda. Duo Baluzii codicis encyclii, contemnendum atque vitandum . . . . perscripsit. contemnenda et vitanda merito sibi incontinens furor et impietas caeca praescripsit, ut dum diabolico instinctu in sanctam Alexandrinam saevit Ecclesiam, quales essent qui Chalcedonensem synodum retractari cupiunt, [Col. 1129D] Codd. Baluzii, docerentur. disceretur. In qua nullo modo accipere potuit ut a nobis contra sanctam Nicaenam synodum sentiretur, quod haeretici mentiuntur, qui se fidem Nicaeni concilii tenere confingunt, [Col. 1129C] in quo sancti et venerabiles Patres nostri contra Arium congregati, non carnem Domini, sed Deitatem Filii homousion Patri esse firmaverunt; in Chalcedonensi autem concilio adversus Eutychianam impietatem definitum est, de substantia virginis matris Dominum JESUM CHRISTUM sumpsisse nostri corporis veritatem.
Apud christianissimum igitur principem, et inter Christi praedicatores digno honore numerandum, utor catholicae fidei libertate, et ad consortium te apostolorum ac prophetarum securus exhortor: ut constanter despicias ac repellas eos, qui [Col. 1129D] Vulg. cum mss. collect. 12 et Surii exemplo omittunt ipsi. Quesnellus ex suo ms. adjecit, cui favent exemplaria Baluzii. ipsi se christiano nomine privavere; nec patiaris impios parricidas sacrilega simulatione de fide [Col. 1130A] agere, quos constat [Col. 1129D] Antiquae editiones Leonis, a fide deviare. fidem velle vacuare. Cum enim clementiam tuam Dominus tanta sacramenti sui illuminatione ditaverit, debes incunctanter advertere, regiam potestatem tibi [Col. 1129D] Sic nostri codd. collect. 12 et mss. Baluzii. Al., non solum ad mundi regimen. non ad solum mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiae praesidium esse collatam: ut ausus nefarios comprimendo, et quae bene sunt statuta defendas, et veram pacem his quae sunt turbata restituas, depellendo scilicet pervasores juris alieni, et antiquae fidei sedem Alexandrinae Ecclesiae reformando: ut correctionibus tuis Dei iracundia mitigata, [Col. 1129D] Editi antiquiores Leonis et codicis encyclii, regiae civitati non retribuat, quae antea admissa sunt. Emendationem Quesnelli nostra et Baluzii exemplaria approbant. religiosae antea civitati non retribuat quae admissa sunt, sed remittat. Constitue ante oculos cordis tui, venerabilis imperator, omnes qui per totum orbem sunt Domini sacerdotes, pro ea tibi fide in qua totius mundi est redemptio, supplicare. In [Col. 1130B] qua te 1324 specialius ambiunt, [Col. 1130D] Vulg., qui. Correximus ex utrisque Baluzii codicibus. quia apostolicae fidei sectatores Alexandrinae Ecclesiae praesedere, agentes apud pietatem tuam, ne haereticos homines, et merito pro sua perversitate damnatos, uti sua [Col. 1130D] Iidem Vulg., persuasione. Ms. Bellovac., perversione. Melius in Corbeien. Baluzii codice, quem secuti sumus. pervasione patiamini: cum sive impietatem erroris aspicias, sive opus perpetrati furoris attendas, non solum ad sacerdotii honorem admitti nequeant, sed ab ipso christiano nomine mereantur [Col. 1130D] Al., abscidi. abscindi. Nam, quod exorata pietatis vestrae venia dixerim, quodam contagio splendorem vestrae serenitatis offuscant, cum sacrilegi parricidae id audeant petere quod nec innocentes liceat obtinere, gloriosissime imperator.
Oblatae sunt pietati vestrae preces, quarum [Col. 1130D] Haec tum catholicorum tum haereticorum exemplaria precum leguntur in codice encyclio tom. IV Concil. pag. 1837 et 1848. Catholicorum precibus subscripti sunt episcopi quatuordecim, quatuor presbyteri et duo diaconi. exemplaria vestris litteris subdidistis. Sed in [Col. 1130C] his quae catholicorum sunt deplorantium, subscriptio continetur: et quia causa probabilis est, fiducialiter nomina singulorum, vel dignitas sui honoris aperitur. In illis autem, quas orthodoxo principi haeretica porrigere non formidavit obreptio, sub incerto confusae [Col. 1130D] Editi antiqui Leonis cum mss. collect. 12, unitatis. Libellus haereticorum in laudato codice encyclio subscriptionibus caret. universitatis vocabulo, ideo certum nomen retrahitur, ne non solum paucitas personarum, sed etiam meritum detegatur. Latere enim sibi utile existimat eorum quantitas, quorum est qualitas indicata: nec incongrue cujus loci homines sint, profiteri metuunt, qui [Col. 1130D] Codd. Baluzii, metuere. meruere damnari. In una ergo catholicorum supplicatio continetur; in alia, haereticorum commenta panduntur. Hic sacerdotum Domini, et totius christiani populi, ac monasteriorum defletur [Col. 1131A] eversio; ibi immanium scelerum continuatio demonstratur; ut quod non licuit [Col. 1131C] Sic omnes nostri et Baluzii codd., nec non Vulgati ante Quesn. apud quem, auderi. audiri, liceat dilatari.
Nonne perspicuum est, quibus pietas vestra succurrere, et quibus debeat obviare; ne Alexandrina Ecclesia, quae semper fuit domus orationis, spelunca nunc sit latronum? [Col. 1131C] 1, qu. 1, Manifestum est crudel., c. 69. Manifestum quippe est, per crudelissimam [Col. 1131C] Edit. codicis encyclii, immanissimamque vesaniam. Mss. Baluzii, insanissimamque vesaniam. insanissimamque saevitiam, omne illic coelestium sacramentorum lumen exstinctum. Intercepta est sacrificii oblatio, defecit chrismatis sanctificatio, et parricidalibus manibus impiorum omnia se subtraxere mysteria. Nec ullo modo ambigi potest, quid de his [Col. 1131C] Eadem mss., dicendum sit, et dein, sacratissimi [Col. 1131D] sacerdotis; ac postea, in contumelia. decernendum sit, qui 1325 post nefanda sacrilegia, post sanguinem probatissimi sacerdotis effusum, et concremati corporis cinerem in contumeliam aeris coelique [Col. 1131B] dispersum, audent sibi jus pervasse dignitatis expetere, et apostolicae doctrinae inviolabilem fidem ad concilia provocare. Magnum ergo vobis est ut diademati vestro de manu Domini etiam fidei addatur corona, et de hostibus Ecclesiae triumphetis: quia si laudabile vobis est adversarum gentium arma conterere, quanta erit gloria, ab insanissimo tyranno Alexandrinam Ecclesiam, in cujus contritione omnium Christianorum est injuria, liberare?
Ut autem litterae meae pietati tuae colloquium quasi praesentis exhibeant, quidquid de communi fide fueram suggesturus, scriptis prosequentibus insinuandum esse perspexi. Ac ne hujus epistolae pagina in nimiam longitudinem tenderetur, [Col. 1131D] Epist. 165, al. 134. aliis [Col. 1131C] litteris, quae assertioni catholicae fidei congruunt, comprehendi: ut licet ea quae a sede apostolica sunt praedicata sufficerent, insidias tamen haereticorum etiam haec quae sunt adjecta reserarent. Sacerdotalem namque et apostolicum tuae pietatis animum, etiam hoc malum ad justitiam ultionis debet accendere, quod Constantinopolitanae Ecclesiae puritatem pestilenter obscurat, in qua inveniuntur clerici quidam haereticorum sensui consonantes, et intra ipsa catholicorum viscera assertionibus suis [Col. 1131D] Alias editiones Leonis antiquae, haereticorum partem adjuvantes. Atticum presbyterum intelligit, de quo epistola sequenti. haereticos adjuvantes. In quibus deturbandis, si frater meus Anatolius, [Col. 1132A] cum nimis benigne parcit, segnior invenitur, dignamini pro fide vestra, etiam istam Ecclesiae praestare medicinam, ut tales non solum ab ordine clericatus, sed etiam ab urbis habitatione pellantur: ne ulterius sanctus Dei populus perversorum hominum contagio polluatur. Cultores autem pietatis tuae Julianum episcopum et [Col. 1131D] Eaedem editiones cum mss. collect. 12, Eutychium, male. Cod. Griman. et codicis encyclii editiones et mss., Aetium. Aetium presbyterum, mea petitione commendo, ut suggestiones eorum pro catholicae defensione fidei placide digneris audire: quia vere sunt ejusmodi, ut fidei vestrae possint per omnia utiles inveniri. Data [Col. 1131D] Eaedem editiones Leonis cum iisdem mss. collect. 12, kal. Novembris. Codicis encyclii lectio cum Quesnello praeferenda fuit, cum eadem occasione transmissae videantur duae sequentes epistolae, quarum altera iisdem kal. Decembris signatur. kalendis Decembris, Constantino et Rufo viris clarissimis consulibus.
I. Ut apud imperatorem, quem laudat, pro [Col. 1132B] comprimendis haereticis strenue agat; idque curet ut Chalced. synodus firma permaneat, et pax Ecclesiae Alexandrinae restituatur. —II. Ut parricidae ab ea pellantur, et afflicti Aegypti episcopi adjuventur. — III. Profugis ex Aegypto episcopis opem esse ferendam; synodi adversariis constanter resistendum esse —IV. De Attico presbytero et Andrea, ut vel corrigantur, vel repellantur ab Ecclesia.
LEO ANATOLIO episcopo Constantinopolitano.
[Col. 1132D] Rursus, inquit, quia alias Anatolii litteras de Aegyptiorum tumultibus acceperat, quibus respondit epist. 155. Rursus acceptis dilectionis tuae litteris, omnia quae Alexandriae insanissime gesta sunt cum magno dolore cognovi; si tamen ullae epistolarum paginae tam atrocia facinora explicare potuerunt. Sed non jam nobis in deflendis adversitatibus est morandum, cum utilius sit providere quae prosint, et quae haereticorum furorem tandem aliquando ab Ecclesiae [Col. 1132C] quiete depellant. Cum enim talem principem nobis divina providentia prospexerit, ut fides ipsius sollicitudinem pene superet sacerdotum, tuae dilectionis maxime exspectatur instantia, ut venerandissimo imperatori pro universali Ecclesia supplicare non desinas, et crebris suggestionibus poscere, ut quamprimum a pervasoribus suis Alexandrina Ecclesia liberetur. Ego sane quantum potui, [Col. 1132D] Epist. 156. piissimum principem precatus sum, ut et statuta sanctae synodi Chalcedonensis manere inviolata praeciperet, et haereticorum assertiones in magna vergere ignorantiae [Col. 1133A] caecitate cognosceret, et quae de pervadendo sacerdotio parricidae sacrilegi commiserunt, 1327 nulla posse dissimulatione tolerari; nec alio modo totam causam posse consumi, nisi praedictae synodi constitutiones perennitatis robur accipiant, et insanissimi pervasores ab aliena sede pellantur; fiatque tandem Alexandrinus populus suae quietis et pacis: ne paucorum haereticorum arbitrio in Ecclesiae noxam et in Dei praecipitentur offensam.
Multum autem in eo consolationis accepi, quod ex omni numero episcoporum qui Aegyptiacis dioecesibus praesunt, solum dudum damnati potuerunt quatuor inveniri qui Timotheo et impietate haereseos et sceleris latrocinio jungerentur; qui ad petendam synodum admitti nullatenus possent, etiamsi [Col. 1133B] de solo haeretico arguerentur errore. Cum autem et in occupando episcopatum, et interficiendo episcopum, inauditum facinus perpetrarint, quid illis in Ecclesia loci est, etiamsi catholicam suscipiant veritatem? Omnibus igitur intra Aegyptum sacerdotibus Domini, sive recentioribus, sive ex antiqua constitutione residentibus, uno auxilio remedioque praestandum est ut tam indignis persecutionibus liberentur, et hoc malum, quod se penetralibus tantae urbis ingessit, salubri auctoritate pellatur, et Christiana plebs fide atque operibus ante devota paternis constitutionibus valeat cum quiete servire.
Fratres autem nostros qui Constantinopolim ab Aegypti parte venerunt, litteris meis imperatori commendare non destiti; sed etiam te tuae [Col. 1133C] humanitatis admoneo ut ad consolationem peregrinationis ipsorum quantum potes studii adhibere digneris, quorum praesentia multum dilectionem tuam juvare apud clementissimum principem potest, ne petitioni haereticorum ad novam synodum, quae universali Ecclesiae inimica est, annuatur. Quamvis apostolica sedes ea fide ac stabilitate fundata sit, ut nequaquam recipiat istius novitatis assensum, ac si quis adversariorum machinationibus connivendum esse crediderit, ipse se a communione catholicae Ecclesiae separabit, cum secundum inspirationem Dei et in fide incarnationis Christi, et in custodia Chalcedonensis synodi, universalis Ecclesiae sit una sententia; et praecipue in nostris partibus tam firmiter evangelica doctrina teneatur, ut magnum sacrilegium [Col. 1133D] putetur si a traditione apostolica vel in exiguo aliquo devietur.
[Col. 1133D] Epist. 152, 156. Jampridem dilectioni tuae scripsisse me recolo, ut in clero Ecclesiae tuae nullum Eutychianae haeresi consentire patiaris: quoniam capitis periculum respicit, si quid saucium inveniatur in membris. Sed cum hoc nulla adhuc correctione purgatum sit, et Atticum presbyterum tuum ad eam insolentiam [Col. 1134A] solentiam profecisse cognoscam, ut in Ecclesia 1328 contra catholicam fidem et Chalcedonensem synodum audeat disputare: cogor vehementius de tua dissimulatione causari. Nam quod incommonitus facere debuisti, miror etiam post evidentia nostra script neglectum. Et ideo acrius moneo neque amplius dissimulandum esse protestor, si hominem pestilentem ulterius in tua habendum communione credideris; quem nos, si fieri potest, emendari malumus quam perire; ut scilicet si correctum se videri cupit et in societate ecclesiastica permanere, de eo loco unde contra catholicam fidem multa disseruit, aperte nunc ipsius fidei praedicator appareat, et nihil Eutychiani dogmatis praetermittat, quod non manifestatione suae professionis Christiano populo audiente condemnet: [Col. 1134B] ne, ut dixi, plurimum dissimulatio ista te maculet, si vel hic tam noxius, vel Andreas impietatis ipsius socius, nec correcti fuerint, nec repulsi.
Consolatur episcopos pro fide extorres, et ad patientiam hortatur spe coelestis retributionis objecta, et promissa sua apud imperatorem actione.
LEO Aegyptiis episcopis catholicis apud Constantinopolim constitutis.
Olim me commissorum apud Alexandriam scelerum indicia contristaverunt, et ita animum meum ipsius immanitate facinoris vulneraverunt, ut quibus hoc lacrymis, qua lamentatione defleatur ignorem; meritoque illa prophetica voce proclamem: Quis dabit [Col. 1134C] capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum? Querelas tamen dilectionis vestrae praeveniens, clementissimo et Christianissimo principi de tantorum malorum remediis supplicavi, et per filios nostros [Col. 1133D] Epistola per Gerontium missa, est epistola 148, scripta kal. Septembris hujus anni 457; eodem enim [Col. 1134D] die datae fuerunt epistolae 152 et 153, quae per Gerontium missae fuere. Epistola vero per Olympium missa desideratur. Vide annot. 4 Col. 1126, n. f ) in epist. 155. Gerontium et Olympium subadjuvas diverso tempore depoposci, ut illius civitatis Ecclesiam, in qua tot catholici floruere doctores, praeciperet damnatae haereseos purgari, et parricidales animos quos a rectoris sui sanguine nec veneratio [Col. 1134D] Proterius scilicet in baptisterio die Coenae Domini interfectus fuit. loci potuit deterrere nec temporis, nihil de clementia sua sineret obtinere; maxime cum in eversionem fidei Chalcedonense concilium cupiant retractari. Proinde dilectionis vestrae tolerantiam eadem causa debet quae vos de propriis sedibus expulit, consolari: quia certum est 1329 tribulatos animos et propter nomen [Col. 1134D] suum patientes adversa, nequaquam Domini protectione destitui. Ferte igitur magnanimiter, et illam quae vestra est patriam cogitantes, de praesenti peregrinatione gaudete. Absit a vobis exsilii dolor, nec aliquid de hac fatigatione moeroris habeatis, qui scitis propter fidem Domini etiam de periculis plurimis Apostolum gloriari. Habetis cum praeparatis retributionis praemiis istius certaminis cognitorem. Nemo [Col. 1135A] fugiat hunc laborem, cujus merces est in aeternum regnare [Col. 1135C] Sic ms. Grim., ex quo uno haec epistola edita est. Vide editionem P. Cacciarii. Quesnellus mutavit vel in et eo arbitrio quo epist. 149 concilium mutavit in judicium, et epist. 128 similem particulam vel mutavit in et. Hoc autem exemplo confirmatur quod alibi animadvertimus, vel pro et identidem a Leone acceptum. vel vivere. Sint in atriis Jerusalem fixi pedes omnium dimicantium, qui spe retributionis illius, nec inimicorum castra poterunt formidare nec praelia. De reliquiis hostis abjecti pariter ab universitate perculsis numquam est ardua victoria nec palma difficilis, praecipue de his quarum prostratos jam videtis [Col. 1135C] Eutychen et Dioscorum damnatos et in exsilium pulsos. auctores. Assiduis ergo precibus (sicut et ipse non tacuit) favorem, qui Deo propitio promptus est, Christianissimi imperatoris ambite: ut secundum [Col. 1135C] Epist. 156. scripta quae misi, communis fidei causam ea mentis devotione quam probavimus eum habere communiat, dilectionisque vestrae reditum, praejudiciis omnibus quae haereticorum furore sunt generata sublatis, pro sua pietate disponat, et singulas quasque [Col. 1135B] provincias omnesque Ecclesias cum sacerdotibus suis inconcussa faciat Christi pace gaudere. Datum kalendis Decembris, Constantino et Rufo consulibus.
I. Quod debeant feminae, quae, viris, nupserant aliis, regressis de captivitate viris prioribus copulari, ut quod suum est unusquisque recipiat. — 1330 II. Quod non probetur esse culpabilis, qui uxorem captivi [Al., capti ] in matrimonium videtur esse sortitus. —III. Ut si viri de captivitate regressi intemperantia uxorum offensi non fuerint, et voluerint eas in conjugium recipere, liberam habeant facultatem. —IV. Ut si mulieres ad priores maritos redire noluerint, velut impiae ecclesiastica communione privandae sint. —V. [Col. 1135C] Captivis aut terrore [Al., errore] , aut fame, non veneratione, cibos immolatitios edere compulsis, poenitentia concedenda est. —VI. Quod hi qui ad iterationem baptismi, vel vi vel errore [Al., timore] coacti, animos inclinarunt, sint sublevandi remedio, ita ut senilis aetatis, periculorum quoque et aegritudinum, caeterarumque necessitatum habeatur sollicita consideratione respectus. —VII. Ut qui ab haereticis baptizati [Col. 1136A] sunt, sola sancti Spiritus invocatione firmentur
LEO episcopus NICETAE Aquileiensi episcopo salutem.
Regressus ad nos filius meus Adeodatus [Col. 1136C] Vat. Hisp. et Isid. omittunt sedis nostrae. Postea a nobis deest in mss. Vat. Reg. collect. Vindebon, collect. 5, Florent., S. Marci collect. 13, et in Justello. sedis nostrae diaconus, dilectionem tuam poposcisse memoravit, ut de his a nobis auctoritatem apostolicae sedis acciperes, quae quidem magnam difficultatem dijudicationis videntur afferre. Sed pro inspectione temporalium necessitatum adhibenda curatio est, ut vulnera quae hostilitatis adversitate illata sunt, [Col. 1136C] Vindebon. collect. 5, in religionis. religionis maxime ratione sanentur.
Cum ergo per [Col. 1136C] Clades indicatur, quam Attila Italiae intulit an. 452, quaque Aquileiam praecipue vastavit. bellicam cladem et per gravissimos hostilitatis incursus, ita quaedam dicatis [Col. 1136C] Vat. Reginae collect. 1, diversa. divisa esse conjugia, ut abductis in [Col. 1136B] captivitatem viris feminae eorum remanserint destitutae, quae [Col. 1136C] Particulam cum desiderant cum vulg. antiquis mss. codd. Vindebon. collect. 5, utrique Hisp. Vat., [Col. 1136D] Isid., alii Vat. collect. 21, nec non exemplaria Justelli, Merlini, atque Sichardi. Mox iidem vulg., putarint . . . . crediderint . . . . et ad aliorum conjugium. Sex codices diversarum collectionum, licet cum Justello praeferant putarent et crederent, habent nihilominus, et in aliorum; Vindebon. Hisp., sed in aliorum; Vat. Hisp., et aliorum; Vindebon. collect. 5, sed et in aliorum. Dein pro solitudine utrique Hisp. cum Vat. Isid. aliisque inde profectis codd., sollicitudine. Quesnellus in margine. Al., ad aliorum conjugum amplexus sollicitudine cogente. cum viros 1331 proprios aut interemptos putarent, aut numquam a dominatione crederent liberandos, ad aliorum conjugium, solitudine cogente, transierint. Cumque nunc statu rerum, auxiliante Domino, in meliora converso, nonnulli eorum qui putabantur periisse, remeaverint, merito charitas tua videtur ambigere quid de mulieribus. quae aliis junctae sunt viris, a nobis debeat ordinari. Sed quia novimus scriptum, [Col. 1136D] Vat. Dionys. 5845, et Veron. Crescon. delent quod, et praeferunt a Domino. quod a Deo jungitur mulier viro (Prov. XIX, 14) , et iterum praeceptum agnovimus ut quod Deus junxit homo non separet (Matth. XIX, 6) , necesse est ut legitimarum foedera nuptiarum redintegranda credamus, et remotis malis quae hostilitas intulit, unicuique [Col. 1136D] Codd. Vat. collect. 3, Vindebon. collect. 5, utrique Hisp. Cresc., Isid., cum Justello, id quod. hoc quod legitime habuit reformetur, [Col. 1136C] [Col. 1136D] Vindebon. Hisp., omniumque. omnique studio procurandum est ut recipiat unusquisque quod proprium est.
Nec tamen culpabilis judicetur, et tamquam alieni juris pervasor habeatur, qui personam ejus mariti, qui jam non esse existimabatur, assumpsit. [Col. 1137A] Sic enim multa quae ad eos qui in captivitatem ducti sunt pertinebant in jus alienum transire potuerunt, et tamen plenum justitiae est ut eisdem reversis propria reformentur. Quod si in mancipiis vel in agris, aut etiam in domibus ac possessionibus rite servatur, quanto magis in conjugiorum redintegratione faciendum est, ut quod bellica necessitate turbatum est pacis remedio reformetur?
Et ideo, si viri post longam captivitatem reversi ita in dilectione suarum conjugum [Col. 1137C] Vulg. antiqui cum Vat. Reg. collect. 1 et Vindeb. collect. 5, perseverant. Postea pro omittendum Vat. collect. 3, admittendum est. perseverent, ut eas cupiant in suum redire consortium, omittendum est et inculpabile judicandum quod necessitas intulit, et [Col. 1137C] Vindeb. collect. 5 et apud Justellum, restituendum est. restituendum quod fides poscit.
Si autem aliquae mulieres ita posteriorum virorum amore sunt captae, ut malint [Col. 1137C] Quesnellus omisit his; ex omnibus nostris codd. et anterioribus editis revocavimus. his cohaerere quam ad legitimum redire consortium, merito sunt notandae; ita ut etiam ecclesiastica communione priventur: [Col. 1137C] Antiqui vulg. cum ms. Vat. collect. 24 et Sichardo, quia inexcusabiliter contaminationem, etc. Emendationem a Quesnello ex duobus suis codd. Cresc. ac Dionys. inductam, nostra caetera decem et septem exemplaria approbant. quae de re excusabili contaminationem criminis elegerunt, ostendentes [Col. 1137C] Vat. collect. 3, sibimetipsis. Dein potuit pro poterat in Vulg. antiquis cum Vindeb. collect. 5 et Sichardo. sibimet pro sua incontinentia placuisse, quod justa remissio poterat expiare. Redeant ergo in suum statum voluntaria redintegratione conjugia, neque ullo modo ad opprobrium malae voluntatis trahatur, quod conditio necessitatis extorsit: quia sicut hae mulieres, quae reverti ad viros suos [Col. 1137C] Vat. Dionys. cum Justello, noluerint. Vercell. Hadrian. cum Cresc., noluerunt. nolunt, impiae habendae sunt, ita illae quae in affectum ex Deo initum redeunt merito sunt [Col. 1137C] Codd. trium vetustiorum collectionum 1, 3 et 5, laudabiles judicandae. laudandae.
[Col. 1138A] [Col. 1137C] Cod. Veron. Cresc. ejusque editio: Hi autem [Col. 1137D] Christiani. Dein in Vat. Dionys., fuerant captivi ducti, immolatitiis se asserunt esse pollutos. De his autem Christianis qui inter eos a quibus fuerant captivati immolatitiis cibis asseruntur esse polluti, consultationi charitatis tuae hoc etiam respondendum esse [Col. 1137D] Vat. collect. 3, utrique Hisp. Vat., Isid., cum Merlino et Sichardo, credimus. credidimus, ut poenitentiae satisfactione purgentur, quae non tam temporis longitudine quam cordis compunctione pensanda est. Et sive hoc [Col. 1137D] Vat. purus Dionys. cum uno Vercell. Hadrian et Justello, error. terror extorserit, sive fames suaserit, non dubitetur abolendum, cum hujusmodi cibus pro metu aut indigentia, non pro religionis veneratione sit sumptus.
[Col. 1137D] Vercell. Hadrian. cum Justello et editione Cresconii, Hi vero, male. His vero de quibus dilectio tua similiter nos credidit consulendos, qui ad iterandum baptismum vel metu coacti sunt vel errore traducti, et nunc se 1333 contra catholicae fidei sacramentum egisse [Col. 1138B] cognoscunt, ea custodienda est [Col. 1137D] Vat. collect. 24 et exemplum Sichardi, ratio. moderatio, qua in societatem nostram non nisi per poenitentiae remedium, et per impositionem episcopalis manus, communionis recipiant unitatem; [Col. 1137D] 26, qu. 7, Tempora poenitudinis, c. 2. tempora poenitudinis, habita moderatione, tuo [Col. 1137D] Utrique codd. Hisp. Vat., Isid., Vercell. Hadrian., Justellus et Cresconius cum editis antiquis, constituenda. constituente judicio, prout conversorum animos perspexeris esse devotos: pariter etiam [Col. 1137D] Justellus cum mss. Vercell. Hadrian., utrisque Hisp. et Vat. Isid., aliisque collect. 21, habentes, et paulo post, respicientes, male. Codd. Vat. Reg. collect., [Col. 1138C] utrique Vindebon. collect. 5 et Hisp. Veronensis Cresc., cum Justello, aut aegritudinum. habens senilis aetatis intuitum, et periculorum quorumque aut aegritudinis respiciens necessitates. In quibus si quis ita graviter urgeatur, 1334 ut dum adhuc poenitet, de salute ipsius desperetur, oportet ei per sacerdotalem sollicitudinem communionis gratia subveniri.
Nam [Col. 1138C] 1, qu. 1, Hi qui baptisma. c. 71. hi qui baptismum ab haereticis acceperunt, cum antea baptizati [Col. 1138C] Vindebon. Hisp., non fuerint. Quod vero de baptizatis ab haereticis subjicitur, ut sola invocatione S. Spiritus per impositionem manuum confirmentur, etc. Confirmationis sacramentum indicare Quesnellus in marginali postilla notavit; et similiter paulo post ad illa, ut quod ab haereticis nemo accipit, a catholicis sacerdotibus consequatur, confirmationis sacramentum intelligens, hanc aliam postillam affixit: Confirmatio conferri ab haereticis non potest valide; quae et indice inseruit. Verbo scilicet confirmentur hanc significationem subjecit. Sed in duabus aliis epistolis de iisdem haereticis ad catholicam redeuntibus S. pontifex loquens, eamdem de impositione manuum sententiam repetit, nec tamen confirmandi verbo utitur. In epist. 166, ad Neonem: Hoc tantum quod ibi defuit conferatur, ut per episcopalis manus impositionem virtutem sancti Spiritus consequantur. [Col. 1138D] Et in epist. 167, ad Rusticum, cap. 18: Per manus impositionem invocata virtute Spiritus sancti, quam ab haereticis accipere non potuerunt, catholicis copulandi sunt. Palam est hic impositionem manuum indicari, non qua confirmationis sacramentum semper ministratum fuit hominibus jam renatis atque justificatis, sed qua gratia Spiritus sancti carentes ob haeresim, et ab Ecclesia separati, eam gratiam recipiebant et in Ecclesiae unitatem admittebantur. Haec autem manuum impositio ritus erat poenitentiae: unde S. Stephanus in decreto de recipiendis haereticis sanxit ut manus illis imponatur in poenitentiam, quae formula confirmationis sacramento nequaquam convenit. Et similiter Crescens a Cirta in concilio Carthaginensi III, Cypriani tempore, ut per manus impositionem in poenitentiam Ecclesiae reconcilientur. Et Innocentius l, [Col. 1139A] epist. 24, ad Alexandrum: Eorum (haereticorum) laicos sub imagine poenitentiae et sancti Spiritus invocatione per manus impositionem suscipimus. Et S. Cyprianus in epist. 71 . . . . . in poenitentiam manum imponere. Haec verba in poenitentiam omnem sacramenti confirmationis suspicionem amovent. Id pervidit [Col. 1139B] etiam Quesnellus, dum notas scripsit in epistolam ad Rusticum. In locum enim paulo ante ex ea citatum not. 19, scripsit, manus impositionem cum solitarie ponitur, nullum significare sacramentum, multoque minus confirmationem, sed solummodo orationes et supplicationes manuum impositioni conjunctas. Quod si in hac epistola confirmandi verbo usus est Leo, nihil movere debuit. Cum enim de iisdem haereticis et hic, et in epistola ad Rusticum loquatur (omnes enim ad eamdem Attilae invasionem et tempus pertinent), si in epistola ad Rusticum, ubi verbum confirmare non legitur, sacramentum confirmationis ingerendum non est neque intelligendum est in hac ad Nicetam epistola, nec in alia ad Neonem Ravennatem, in qua de iisdem haereticis sermo est. Cum S. Leo serm. 4 de Nativit. c. 5, confirmationis sacramentum indicavit, Renati, inquit, per aquam et Spiritum sanctum chrisma salutis et signaculum vitae aeternae. Sola impositio manuum in laudatis epistolis memorata, quae [Col. 1139C] non renatis et justificatis, sed haereticis peccatoribus ad Ecclesiam redeuntibus adhibetur, non confirmatio, sed poenitentiae ritus est. Aliud in hoc argumentum evidens ex ipso Leone producam. Multis in locis de clericis haereticis loquitur, qui ad unitatem redeuntes, in suo gradu recipiebantur; et numquam manus iisdem imponendas indicat, sed sola fidei professione contentus est. Vide epist. 1, ad Aquileiensem episcopum, ubi de recipiendis Coelestianis clericis agitur; epist. 12, ad episcopos Mauritaniae, ubi de Donato episcopo Novatianorum, et de Maximo episcopo jam Donatista; epistolam 18, ad Januarium, in qua de aliis clericis haereticis loquitur, quorum solam fidei professionem requirit: et similiter cum in aliis epistolis Eutychianos clericos in suo gradu recipi permittit, si fidei professionem sincerissimam praestent. Haec disciplina constanter servata fuit in Ecclesia, ut cum clerici ab haeresi ad Ecclesiam redirent, si non essent iterato baptismate polluti, sola professione fidei reciperentur, et in suo gradu permanerent; [Col. 1139D] nec umquam iis manus imponerentur: quod infinitis prope exemplis probare liceret. Hinc Innocentius I, in textu paulo ante descripto, solos laicos manus impositione receptos tradidit. Si hac impositione manuum sacramentum confirmationis indicatum fuisset, nihil erat quod solis laicis, non autem clericis ex haeresi conversis, sed iterato baptismate nequaquam pollutis adhiberetur. Cur ergo hoc cum clericis discrimen? Quia scilicet haec impositio ritus erat poenitentiae, qui solis laicis, non autem clericis in suo gradu recipiendis congruebat. Ii vero soli clerici, qui iterato baptismate fuissent tincti, a Leone excipiuntur, qui iteratio baptismi ab omni clericali gradu arcebat; unde hi etiam cum reciperentur in Ecclesia, poenitentiae subjiciebantur, perinde [Col. 1140A] ac caeteri laici, quo pariter nomine in clerum admitti non poterant. Vide epist. 24 Innocentii I ad Rufum, num. 4, cum qua conferendus est locus epist. 2, n. 11, in quo rebaptizati sub longa poenitentiae satisfactione admittendi dicuntur. Id respicit eam disciplinam qua rebaptizatorum reconciliatio, ait Vigilius [Col. 1140B] epist. 2, ad Profuturum, num. 4, non per illam impositionem manus quae per invocationem sancti Spiritus operatur, sed per illam qua poenitentiae fructus acquiritur, et sanctae communionis restitutio perficitur. Prima reconciliationis ratio, quae sola impositione manuum sine exactione alterius poenitentiae perficiebatur, recepta erat cum solis laicis, eo quod clerici non rebaptizati in suo gradu reciperentur; secunda vero adhibebatur cum omnibus rebaptizatis, sive laicis, sive clericis, qui ob iteratum baptisma in clerum recipi non poterant. Primam vero illam impositionem manuum, quae etsi operibus laboriosis poenitentiae non subjiciebat, praeferebat tamen, ut ex Innocentio I vidimus, imaginem poenitentiae, clericis in suum gradum restituendis repugnasse, explorate affirmat S. Leo in eadem ad Rusticum epistola cap. 2, ubi et consuetudinem ecclesiasticam, et traditionem apostolicam allegat; de qua re dicemus plura in observationibus ad Quesnelli notas. non fuissent, sola [Col. 1139A] invocatione Spiritus 1335 sancti per impositionem manuum confirmandi sunt, quia formam tantum baptismi sine sanctificationis virtute sumpserunt. Et [Col. 1140C] 1, qu. 1, Hanc regulam, c. 57. hanc regulam, ut scitis, servandam in omnibus Ecclesiis praedicamus, ut lavacrum semel initum, nulla iteratione violetur, dicente Apostolo: Unus [Col. 1140C] Vat. Hisp. et Isid., Veron. Cresc. atque Justellus, Deus. Dominus, una fides, unum baptisma. Cujus ablutio nulla iteratione temeranda est, sed, ut diximus, sola sanctificatio Spiritus sancti invocanda [Col. 1140C] Vindebon. Hisp. et Cresc. delent est. est: ut quod ab haereticis nemo [Col. 1140C] Vat. Reg. collect. 1, accepit. accipit, a catholicis sacerdotibus consequatur. Hanc autem epistolam nostram, quam ad consultationem tuae fraternitatis emisimus, ad [Col. 1140A] omnes fratres [Col. 1140C] In laudato Vat. Reginae et in Vindebon. collect. 1 omittitur et. et comprovinciales tuos episcopos facies pervenire, [Col. 1140C] Cod. Vat. Isid. et alius Vat. collect. 11, ut omni observantiae. Florent. S. Marci collect. 13, ut omnibus observantiae. Vindebon. Hisp., ut ad omnium observantiam. Praetulimus lectionem codd. Vat. Reg. collect. 1, Vat. Dionys. et aliorum collect. 12 et 24, cum Sichardo. ut omnium observantiae data prosit auctoritas. [Col. 1140C] Dies et mensis ita notantur in mss. Vat. Dionys., in Hadrian. et in Florentino collect. 13 ac in uno Vat. 546 collect. 21. Cod. Vat. Reginae collect. 1: Dat. XV kal. Aprilis, ubi facile fuit duplicem unitatem II junctis apicibus commutare in V. Vindebon. collect. 5: Dat. XIV kal. Aprilis. Majoriani consulatus signatur in omnibus, excepto Vat. Dionys., in quo [Col. 1140D] per errorem scriptum est: Cons. Tariani Aug. In Vindebon. collect. 5: Majorano Augusto primum consule, ut erat in editis ante Quesnellum, qui emendavit Majoriano, sed retinuit primum consule; quod tamen non solum abest a caeteris codicibus, sed ab usu etiam antiquo abhorret. Cod. Vat. Reginae Majoriani nomini praemittit siglam GL. P. sicuti praemittitur etiam in Florentino S. Marci eidem nomini in epist. 163. Num legendum gloriosi aut gloriosissimi principis, aliorum judicium esto. Data XII kalendarum Aprilium, consulatu Majoriani Augusti
1. Consolatur extorres Aegypti episcopos et clericos, monetque de suis legatis in Orientem ex imperatoris voluntate mittendis. —II. Hortatur ut omnem novum de fide tractatum amoveant, sufficiente synodi auctoritate.
1336 Dilectissimis fratribus [Col. 1140D] Hic quindecim episcopi nominantur: libello autem supplici ab iisdem Aegyptiis oblato imperatori, et ad Leonem papam cum ipsius Augusti litteris [Col. 1141D] transmisso, qui in codice encyclio describitur tom. IV Concil. pag. 1843, quatuordecim tantum subscribuntur, et in his non solum ordo diversus est, verum etiam duo nomina Pulsaminonis, seu potius Pulsamonis et alterius Athanasii episcopi leguntur, quae in inscriptione hujus epistolae non recensentur; econtra vero in hac inscriptione tres episcopi nominantur, qui in subscriptionibus praedictis desunt, nimirum Isidorus. Elpidius et unus Apollonius; alter enim Apollonius idem esse videtur qui in subscriptionibus Apollo vocatur. Sed Elpidius et unus Apollonius ab Apollo diversus legitur in aliis subscriptionibus synodi Constantinopolitanae sub Gennadio tom. V Concil. pag. 51, ubi etiam Theonae et Marionis episcoporum nomina invenire licebit. Ex utrisque subscriptionibus [Col. 1142D] simul collatis singulorum episcoporum sedes colligentur, Isidoro excepto, qui in neutris invenitur. NESTORIO, ATHANASIO PAULO, PETRO, THEONAE, ISAIAE, APOLLONIO, ARPOCRATI, ISIDORO, ISAAC, APOLLONIO, MAXIMO, MARIONI, POEMENIO, et HELPIDIO episcopis et clericis catholicis ex Aegypto apud Constantinopolim constitutis LEO.
Tribulationem quam dilectioni vestrae spiritus diabolicae tentationis ingessit, ab eo fiducialiter credite sublevandum, propter quem talia sustinetis; atque ipsius auxilio consolandos vos esse praesumite, cujus dilectioni quae toleratis impenditis. Qui licet temporaliter fieri quae sunt adversa permittat, constantiam tamen fidei non vult decuti, sed probari. Promissae beatitudinis spem gerentes, patientiae longanimitatem vestris mentibus adhibete: Fidelis enim Deus est, qui non patietur vos tentari supra [Col. 1141B] id quod potestis, sed faciet cum tentatione exitum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) . Nec pedes vestros peccatorum pax visa dimoveat, quos in ea petra fixos habere debetis, adversum quam nec portas inferi praevalere legistis (Matth. XVI, 18) . Quia igitur, fratres charissimi, Christianissimus imperator rursus ad nos [Col. 1142D] Innuitur imperatoris epistola, cui S. Leo respondet epistola 162. scripta direxit, quibus ut aliquem de nostris partibus dirigamus hortatur; et quamvis illic vestra non desit instructio, quae valeat haereticorum obstinationibus obviare, desiderat a nobis tamen dirigi, qui fidem damnatis, et eam diabolico spiritu non recipientibus, tamquam sit adhuc dubia, possit asserere, quae sicut necessarie 1337 praedicatur, ita voluntate percipitur: dilectionem vestram moneo ut inanis gloriae contentionem id ipsum dicentes omnes [Col. 1141C] unanimitatis virtute vitetis. Scitis enim quae vobis debeatur hujus palma certaminis, cujus idem cognitor qui hoc spectat, adjutor est, atque ipse ad vincendum vires sufficit, qui diligentibus se praemium jam paravit. Nullus se propriis sedibus queratur extorrem, aut patriis expulsum finibus ingemiscat. Nemo vestrum exsul est Deo, quem auxiliaturum vobis ubique confidite. Ferte universa patienter, et confortato corde Dominum fideliter sustinete. BREVIS EST tribulatio quam tempus incidit; nec confessioni vestrae nova videantur, quae vos ab inimicis Domini tolerare cognoscimus. Sic enim persecuti sunt et prophetas qui erant ante vos (Matth. V, 12) .
[Col. 1142D] Haec usque ad finem referuntur a Facundo Herm. lib. XII, c. 2, p. 533. Omni itaque dilectionis vestrae studio ac labore nitendum est ne ulla insidiantium disceptatio [Col. 1141D] possit admitti, neve hoc ab haereticis valeat obtineri, quo evangelicam fidem manifestum est impugnari. [Col. 1142A] Nam definitarum rerum quas tantae synodi vel Christianissimi principis sanxit auctoritas, et apostolicae sedis confirmavit assensus, nihil oportet discuti, ne contra fas aliquid videatur infringi. Multumque fidei et sacerdotali constantiae derogatur, si eum his qui homicidiis et furore repleti sunt, ac volunt convertere Evangelium Christi, et facinore suo probantur exosi, superfluae et plurimum nociturae altercationis conflictus habeatur. Datum duodecimo kalendas Aprilis, Leone et Majoriano Augustis consulibus.
1. Ut in fide stabiles et ab haereticorum societate alieni perseverent hortatur. —II. Ut novum [Col. 1142B] judicium non instauretur, et ut Atticus et Andreas ordinis sui honore priventur, nisi voce scriptoque fidei Chalcedonensi adhaerere se profiteantur.
LEO presbyteris, diaconibus et clericis Constantinopolitanae Ecclesiae.
Laetificatus valde sum et plurimum delectatus, quod mihi fidei vestrae est, de qua in Domino glorior, manifestata constantia, et intelligo vos per omnia devotissimos doctrinae evangelicae esse discipulos, atque apostolicis praedicationibus, quae 1338 ex eodem fonte manarunt, nihil prorsus sentire diversum: quia catholica fides, quae vera et una est, nulla se patitur diversitate violari, et ideo cohortari dilectionem vestram ac monere non desino, ut instruente Spiritu sancto perseveranter id ipsum [Col. 1142C] dicatis omnes, et non sint inter vos schismata. Sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia (I Cor. I, 10) ; proculque a consortio vestro olim damnatorum depellatis errores, ut inchoastis, in fidei constantia permanentes; nullum sinatis vobis Nestoriana vel Eutychiana infectum perversitate sociari, tamquam leve ac tolerabile sit ad quod [Col. 1142D] Forte, utraque. uterque quorumdam insipientium corda traduxit, et in scelera diabolici furoris accendit.
[Col. 1142D] Referuntur a Facundo Herm. lib. XII, c. 2, p. 533. Habemus, propitio Deo, magnum et divinitus praeparatum Christianissimi imperatoris auxilium, quem scriptis meis, quantum causa [Col. 1142D] Vulg. ex. Grim., exstitit. Praetulimus lectionem Facundi, quam Quesnellus margini affixit. expetit, obsecravi, ne improbis parricidarum petitionibus in aliquo clementiae suae praeberet assensum, neque ullo modo sineret sanctae Chalcedonensis synodi [Col. 1142D] definitiones, quae vere de coelestibus prodiere decretis, tamquam necessaria retractatione violari: [Col. 1143A] [Col. 1143D] Apud Facundum, cum insidiatores priorum. cum insidias impiorum ad hoc subrepere velle manifestum sit, ut statuta evangelicis praedicationibus et Patrum traditionibus consonantia novo faciant infirma judicio, et dum disceptatio admittitur, auctoritas auferatur [Col. 1143D] Hucusque Facundus. . Aderit, ut spero, suis inspirationibus divina protectio, eamque sancto principi tribuet facultatem, ut nullo modo fieri sinat quod humanae saluti sentit adversum. Atticum vero et Andream, quorum nomina fratri et coepiscopo meo Anatolio missis ante [Col. 1143D] Epist. 157. cap. 4. litteris indicavi, quos a vestra laudabili fide dissentire cognovi, atque Eutychianorum apertissime connivere perfidiae, nisi prius hostilia dogmata propria voce ac subscriptione damnaverint, et fidem Chalcedonensi concilio roboratam in Ecclesia populo Christiano praesente se professi fuerint secuturos, [Col. 1143B] ordinis sui honore priventur; ne diutius luporum [Col. 1143D] Forte, saevitia, vel pravitas. Quesn. in marg. levitas simplicitati Dominicarum ovium misceatur. Datum duodecimo kalendas Aprilis, Leone et Majoriano Augustis consulibus.
I. Ut fidem semel definitam ad examen revocari non sinat. —II. Se nec posse haereticis communione sociari, nec definitis a synodo dissentire. —III. Legatos a se mittendos, non ut disputent, sed ut instruant. —IV. Fugiendos haereticos, quibus et poenam imminere significat.
LEO episcopus LEONI Augusto.
[Col. 1143D] Cod. Ven. S. Marci collect. 22, Magno gaudio. Multo gaudio mens mea exsultat in Domino, et [Col. 1143C] magna mihi est ratio [Col. 1143D] Ita Quesnellus, ut credimus, ex Grimanico, et solo quidem: nam omnes nostri codices aliarum collectionum, etiam Vindebon. collect. 5 et Ratisp. collect. 19, cum ante vulgatis habent gloriandi. Lectionem [Col. 1144D] autem Quesnelli uti congruentiorem expungere noluimus. gratulandi, cum clementiae vestrae excellentissimam fidem augeri per omnia [Col. 1144D] Sic omnes nostri codices et vulg. ante Quesn., apud quem, dono. donis gratiae coelestis agnosco; et per incrementa diligentiae devotionem in vobis animi sacerdotalis experior. Nam in vestrae pietatis alloquiis non dubie patet quid per vos in totius Ecclesiae salutem Spiritus sanctus operetur, et [Col. 1144D] Codd. collect. 11 et 21 ac Ratisp., quantis. quantum universorum fidelium precibus sit optandum ut in omnem gloriam vestrum extendatur imperium, qui supra curam rerum temporalium, religiosae providentiae famulatum divinis et aeternis dispositionibus perseveranter impenditis: ut scilicet catholica fides, quae humanum genus sola vivificat, sola sanctificat, in una confessione permaneat, et dissensiones quae de terrenarum opinionum varietate nascuntur, a soliditate illius petrae, supra [Col. 1144A] quam civitas Dei aedificatur, abigantur, [Col. 1144D] Gloriosisissime imperator a Quesnello addita ex Grim. cod. in aliis desunt. Solum Ratisp. praefert siglam GL. gloriosissime imperator. Haec autem Dei munera ita demum nobis divinitus conferentur, si de his quae sunt praestita non inveniamur ingrati, et tamquam nulla sint, quae adepti sumus, contraria potius expetamus. Nam quae patefacta sunt quaerere, quae perfecta sunt retractare, et quae sunt [Col. 1144D] Cod. Grim., finita. definita convellere, quid aliud est quam de adeptis gratias non referre, et ad interdictae arboris cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere? Unde quia ad pacem universalis Ecclesiae, et 1340 ad custodiam catholicae fidei, cura dignamini sollicitiore respicere, evidenter agnoscitis quod magnis haereticorum audetur insidiis, ut inter Eutychis Dioscorique discipulos, et eum quem apostolica sedes direxerit, [Col. 1144D] Vocem, diligentior a Quesn. expunctam ex nostris codd. revocavimus. Paulo post, a sancta Chalcedonensi in Ratisp. et in Vat. collect. 11. diligentior, tamquam [Col. 1144B] nihil fuerit ante definitum, tractatus habeatur, et quod totius mundi catholici sacerdotes in sancta Chalcedonensi synodo probant gaudentque firmatum, in injuriam etiam sacratissimi concilii Nicaeni efficiatur infirmum. Quod enim nostris temporibus apud Chalcedonam de Domini nostri Jesu Christi incarnatione firmatum est, hoc etiam apud Nicaeam mysticus ille Patrum numerus definivit; ne catholicorum confessio aut unigenitum Dei Filium in aliquo crederet Patri imparem, aut eumdem, cum factus est filius hominis, non veram carnis nostrae atque animae habuisse naturam.
Detestandum ergo nobis est perseveranterque vitandum, quod fraus haeretica nititur obtinere, [Col. 1144D] Ratisp., nec aliqua disceptatione. nec in aliquam disceptationem pie et plene [Col. 1144C] definita, revocanda sunt, ne ad arbitrium damnatorum ipsi de his videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare. Unde si qui sunt qui ab his quae coelitus sunt constituta dissentiunt, suis opinionibus relinquantur, et ab unitate Ecclesiae cum ea quam elegerunt perversitate discedant. Nam nullo modo fieri potest ut qui divinis audent contradicere sacramentis, aliqua nobis communione socientur. Jactent se in sui eloquii vanitate, et de argumentationum suarum versutia, quae inimica est fidei, glorientur: [Col. 1144D] Idem Ratisp. et Vat. collect. 11 atque 24, placeat apostolicis obedire praeceptis dicentibus. Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 21, placet apostolicis obedire praeceptis dicentibus. nobis placet Apostoli obedire praeceptis, dicentis: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem hominum (Coloss. II, 8) . Nam secundum eumdem apostolum, si quae destruxi, haec [Col. 1145A] aedifico, praevaricatorem me constituo (Galat. II, 18) , et eis me ultionum conditionibus subdo, quas non solum auctoritas beatae memoriae principis Marciani, sed etiam ego mea [Col. 1145C] Quesn. in marg.: Al., defensione, vel confessione. Neutrum in ullo nostro codice invenimus. consensione firmavi. Quia, sicut sancte veraciterque dixistis, perfectio incrementum, et adjectionem plenitudo non recipit. Unde, cum sciam te, venerabilis princeps, sincerissimo veritatis lumine imbutum, in nulla fidei parte nutare, sed sancto perfectoque judicio a 1341 pravis recta discernere et a refutandis amplectenda dividere, obsecro ne humilitatem meam de diffidentia putes esse culpandam, cum haec mea cautio non solum universali Ecclesiae consulat, sed etiam tuae gloriae famuletur: ne sub imperii tui tempore et haereticorum aucta videatur improbitas, et catholicorum perturbata securitas.
Quamvis ergo multum per omnia de pietatis vestrae corde confidam, et per inhabitantem in vobis Spiritum Dei satis vos instructos esse perspiciam, nec fidei vestrae ullus possit error illudere, praeceptioni tamen vestrae in eo [Col. 1145C] Quesn., adnitor. Melius anteriores vulg. cum nostris codd., ac praesertim Ratisp.; de legatis enim agitur quos Leo solum Augusto mense transmisit, ut videre est ex epistola 164. adnitar obedire, ut aliquos de fratribus meis dirigam, qui apud vos praesentiae meae instar exhibeant, et quae sit apostolicae fidei regula, licet, ut dixi, vobis bene sit nota, demonstrent, patefacientes in omnibus et probantes, non esse omnino inter catholicos computandos, qui definitiones venerabilis synodi Nicaenae, vel sancti Chalcedonensis concilii regulas non sequuntur; cum utrorumque sancta decreta ex evangelico [Col. 1145D] Quesnellus delevit et apostolico. Retinuimus cum anterioribus editionibus, quas noster Ratisp. et alii codices approbant, excepto Vindebon. collect. 5. et apostolico manifestum sit fonte prodire, et QUIDQUID non est de irrigatione Christi, poculi esse viperei. Praenoscat [Col. 1145C] igitur [Col. 1145D] Editi ante Quesn. cum Ratisp. et Vat. collect. 12, pietas vestra. pietas tua, venerabilis imperator, hos quos spondeo dirigendos, non ad confligendum cum hostibus fidei, nec ad certandum contra ullos, a sede apostolica profecturos, quia de rebus et apud Nicaeam et apud Chalcedonam, sicut Deo placuit, definitis, nullum audemus inire tractatum: tamquam dubia vel infirma sint quae tanta per Spiritum sanctum fixit auctoritas.
Instructioni autem parvulorum nostrorum, qui post lactis alimoniam cibo desiderant [Col. 1145D] Ratisp., solido, et post pauca, sed sicut. Dein, praecepti Dominici dicentis in antiquis vulg. et in Ratisp. aliisque nonnullis codd. legitur. solidiore satiari, ministerii nostri praesidium non negamus: [Col. 1146A] et sicut simpliciores non spernimus, ita a rebellibus haereticis abstinemus: memores praecepti Domini, dicentis: Nolite dare sanctum canibus, neque miseritis margaritas vestras ante porcos (Matth. VII, 6) . Nimis quippe indignum nimisque injustum est eos ad libertatem disceptationis admitti, quos significat Spiritus sanctus per prophetam, 1342 dicens: Filii alieni mentiti sunt mihi (Ps. XVII, 46) . [Col. 1145D] Antiqui vulg. cum codd. collect. 12 addunt, filii alieni inveterati. Qui etiamsi Evangelio non resisterent, de illis tamen se esse monstrarent, de quibus scriptum est: Deum se profitentur scire, factis autem negant (Tit. I, 16) : clamante adhuc justi Abel sanguine adversum impium Cain, qui increpatus a Domino (Genes. IV, 10) , [Col. 1145D] Iidem vulg. cum quibusdam codd., non requievit. non quievit ad poenitudinem, sed exarsit ad caedem. Cujus vindictam sic Domini judicio volumus reservari, [Col. 1146B] ut improbus praedo et parricida crudelis in seipsum recidat, et nostra non teneat. Neque sanctae Ecclesiae Alexandrinae lamentabilem captivitatem patiamini ulterius prolongari, cui oportet fidei vestrae justitiaeque praesidio suam restitui libertatem, ut per omnes Aegypti urbes dignitas Patrum et jus sacerdotale reparetur. Datum [Col. 1145D] Quesnellus cum aliis vulg., XI kal., et in marg., XII kal. Hanc notam praetulimus, non solum quia plures et potiores nostri codd. Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11 et mss. collect. 21 et 24 eam probant, [Col. 1146C] verum etiam quia concordat cum die signato in duabus antecedentibus epistolis per eumdem Philoxenum Constantinopolim transmissis. In mss. collect. 11, 21 et 24, Leonis nomen in consulari nota omittitur. Duo Vat. collect. 21, Glorioso Majoriano Aug. cons. In alio Vat. collect. 24, Calipio pro Glorioso [Col. 1146D] scriptum legitur. Id ex ea sigla GLP profectum videtur, quam Majoriani nomini aliquibus in mss. praefixam animadvertimus annot. 31 (Col. 1140, n. g ) in epist. 159. Hanc auctor collectionis 24 vel librarius aliquis perperam interpretatus est Calipio duodecimo kalendas Aprilis Leone et Majoriano Augustis consulibus.
Quod sua monita Anatolio displicuerant expostulat monetque ut Atticus presbyter propria subscriptione publice recitanda Eutychianum damnet [Col. 1146C] errorem, si catholicus videri velit.
LEO episcopus ANATOLIO episcopo.
Lectis dilectionis tuae litteris, quas per filium nostrum Patritium diaconem direxisti, intellexi tibi studium meae sollicitudinis displicere, qua secundum dominicam charitatem, quam tibi a nobis impendi experimentis plurimis approbasti, de cavendis his qui [Col. 1146D] Vat. collect. 11, communi fidei adversari dicerentur. communis fidei adversarii dicerentur [Col. 1146D] Epist. 157, c. 4. admonui, ne ad negligentiam rectoris referretur, si quisquam in Ecclesia catholica ea praedicare praesumeret [Col. 1147A] quae haereticorum sensibus convenirent. 1343 Quod utrum veraciter fama jactaret, dilectionis tuae inquirendum judicio delegavi. Neque in aliquo honorem tuum laesi, [Col. 1147C] Idem codex, cum discutienda. cui discutienda ea quae ad me erant perlata [Col. 1147C] Epist. 151. commisi: ut scilicet Atticus presbyter, quem talia audere cognoveram, nisi perfecta se satisfactione purgasset, et non solum voce haereticos, sed etiam propriae manus subscriptione damnasset, a communionis gratia esset alienus. Qui scripta mittendo dubiae fidei et professionis incertae, [Col. 1147C] Vat. 546 collect. 21, confirmat. confirmavit magis quam diluit, quidquid ad nos de eo fama pertulerat; cum si conscientiam suam voluisset probare sinceram, non Eutychen sibi odiosum fuisse, sed quod perfidiam ipsius reprobaret atque damnaret, [Col. 1147C] Vulg. ante Quesn., debuit. debuerat confiteri: quia aliud sunt humanae [Col. 1147B] etiam inter catholicos simultates; aliud diabolici, quos fides catholica damnat, errores. Et ideo, frater charissime, in nullo debes de nostra dilectione dubitare, si prophetae exemplum sequaris, et dicas: Nonne qui te oderant, Domine, oderam [Col. 1147C] Vindebon. collect. 5, eos. Porro tabescebam habent omnes nostri codd. et editi ante Quesn., apud quem forte errore librarii vel typographi, tabescane. illos, et super inimicos tuos tabescebam (Ps. CXXXVIII, 21) ? Per omnia enim volo te esse certissimum quod sicut meam existimationem illaesam cupio permanere, ita opto te quoque in omnibus irreprehensibilem reperiri. Praedictus autem [Col. 1147C] Idem Vindebon. cum mss. collect. 11 et 24 omittit Atticus. Atticus, ut ab omni suspicione contraria liber appareat quid in Eutyche anathematizet ac damnet, evidenter ostendat, et in damnationem erroris expressi, remota omni dubitatione, subscribat: ita ut Chalcedonensis [Col. 1147C] Plures vulg. ante Quesn., symboli, male: novum enim symbolum Chalcedonenses Patres non condidere, sed contra Eutychianos errores fidei definitionem [Col. 1147D] protulerunt. Synodi habent nostri codices, et duo a Quesnello laudati Barb. et Trecopith., nec non Pelagius II, in epist. 3, ad Eliam et caeteros episcopos Istriae c. 3, ubi ex his litteris testimonium recitat. Hujus professionis formula exhibetur in collect. 5 cap. 55, quam tomo tertio edemus; eamque ad Constantinopolitanam Ecclesiam praesertim pertinuisse discimus ex mss. collect. 8, in quibus haec eadem formula inscribitur tit. 125: Confessio presbyterorum seu diaconorum Ecclesiae Constantinopolitanae; et incipit: Ego ille Constantinopolitanae Ecclesiae diaconus vel presbyter hac scriptura, etc. Haec formula ex Leonis quidem mente scripta, vel Roma Constantinopolim missa fuit, vel Constantinopoli ad Leonem transmissa, atque ab eodem probata, ac Latine reddita in laudatas collectiones transivit. synodi definitionem de fide, cui etiam dilectio tua subscribendo consensit, [Col. 1147C] et quam apostolicae sedis [Col. 1147D] Vat 546 collect. 21, confirmavit. firmavit auctoritas, profiteatur se per omnia servaturum, adjecta subscriptione propriae manus, quae in Ecclesia Christiano populo praesente recitetur: ut pro catholica fide neque nos negligentes, neque ipse ultra suspectus [Col. 1148A] 1344 habeatur. Qui si in eadem pravitate perdurans, [Col. 1147D] Cod. Florent. S. Marci collect. 13, praecepto salubri. [Col. 1148C] Dein pro excipiat, ms. Cantabrig., incurrat. praeceptis salubribus parere noluerit, sententiam synodi Chalcedonensis, cujus definitionibus resultat, excipiat. Data [Col. 1148C] Vat. cum mss. collect. 12, 21 et 24, XV kal. Aprilis. Praetulimus potiores codices Vindebon. collect. 5, Vat. collect. 11 et Florent. collect. 13, quibus tres alii a Quesnello in margine allegati astipulantur. In mss. collect. 11, 13, 21 et 24 omittitur Leonis nomen, et solius Majoriani consulatus memoratur. At caeteri codices ac praesertim Vindebon. collect. 5 utrumque consulem signant, ut pariter in omnibus litteris hoc anno in Orientem missis notatur. Solae duae epistolae ad Occidentales missae 159 et 166 unum Majorianum consulem memorant. quinto kalendas Aprilis, Leone et Majoriano Augustis consulibus.
I. Legatos mittit vice sua pro Ecclesiae libertate acturos, rogatque ne bene definita ad novum tractatum revocentur. —II. Semper disputationi locum fore, si humano ratiocinio et Rhetorum loquacitate expendi mysteria sinantur. —III. Quam Evangelio et humanae saluti inimicum sit Eutychianorum dogma a synodo proscriptum; cui nulla disputatione derogari debet. —IV. Parricidas Alexandrinos omni indulgentia indignos esse; quibus tamen, si resipiscant, de misericordia non desperandum. [Col. 1148B] —V. Legatos commendat, quos mittit non disceptaturos, sed supplicaturos; quaenam pro pace Ecclesiae sint agenda; correctis poenitentiam non negandam, obduratis sub synodali sententia remanentibus.
LEO [Col. 1148D] Vocem episcopus a nobis ex Ratisp. additam Prudentius etiam confirmat. episcopus LEONI Augusto.
Multis manifestisque documentis probatum mihi esse gaudens, quanto universali Ecclesiae consulatis affectu, praeceptis pietatis vestrae, ubi primum licuit, parere non distuli, dirigens [Col. 1148D] In Ratisp. et apud Prudentium, Donatianum. Retinuimus Domitianum, quia sic legitur in epist. 170, quae horum legatorum nomina repetit. Domitianum et Geminianum fratres et coepiscopos meos, 1345 qui apud vos [Col. 1148D] Quesn. in marg.: Legendum forte, vices. At preces habet etiam Ratisp. preces meae sollicitudinis exsequentes, pro quiete vobis doctrinae evangelicae supplicarent, et libertatem fidei, in qua secundum eruditionem Spiritus sancti ipse praecipue emines, obtinerent, repulsis procul hostibus Christi, qui etiams [Col. 1148C] voluissent furorem suum tegere, non laterent, quia alia est Dominici gregis sancta simplicitas, alia sub vestitu ovium simulatio latentium bestiarum; nec possunt jam per hypocrisim irrepere, quos [Col. 1148D] Ratisp. delet tantae; et post pauca ignorat auguste et. tantae furor manifestavit insaniae. [Col. 1148D] Sequentia habet Facundus p. 87. Agnosce igitur, auguste [Col. 1149A] et venerabilis imperator, in quantum totius mundi praesidium divina sis providentia praeparatus, et quid auxilii matri tuae Ecclesiae debeas, quae te filio maxime gloriatur, intellige. [Col. 1149C] Non sinas legitur in Constituto Vigilii papae, et in epistola Pelagii II, ad Eliam Aquileiensem, ubi haec referuntur; et postea apud utrosque exsurgere pro assurgere. Non sinantur contra dexterae omnipotentis triumphos redivivis assurgere motibus exstincta certamina; praesertim cum id damnatis jamdudum haereticorum ausibus omnino non liceat, et hic fructus piis laboribus debeatur, ut omnis Ecclesiae plenitudo in suae unitatis soliditate secura permaneat, nihilque prorsus de bene [Col. 1149C] Apud Vigilium, constitutis. Mox apud eumdem Vigilium et Prudentium, quia legitimas et divinitus inspiratas constitutiones velle movere, non, etc. compositis retractetur: quia post legitimas et divinitus inspiratas constitutiones velle confligere, non pacifici est [Col. 1149C] Pelagius, hominis. animi, sed rebellis, dicente Apostolo: Verbis enim contendere, ad nihil est utile, nisi ad subversionem audientium (II Tim. II, 24) .
Nam si humanis persuasionibus semper disceptare sit liberum, numquam deesse poterunt qui veritati audeant resultare, et de [Col. 1149C] Quesn., humanae. Praetulimus cum Ratisp., mundanae; similiter enim legitur etiam apud Vigilium atque Facundum. mundanae sapientiae loquacitate confidere: [Col. 1149C] Hucusque Facundus. cum hanc nocentissimam vanitatem quantum debeat fides [Col. 1149C] Et sapientia delet Prudentius. Mox, nostri in Ratisp. desideratur. et sapientia Christiana vitare ex ipsa Domini nostri Jesu Christi institutione cognoscat; qui omnes nationes ad illuminationem fidei vocaturus, non de philosophis aut de oratoribus, qui praedicando Evangelio famularentur, elegit; 1346 sed de humilibus et piscatoribus, per quos [Col. 1149C] Quesnellus cum Grim., sancta manifestaret; et in margine: sancta delet Prudentius. Lectio nostri Ratisp. magis placuit, ex quo etiam mox virtutum pro virtutibus praetulimus. se manifestaret, assumpsit, ne doctrina coelestis, quae erat plena virtutum, auxilio videretur indigere verborum. Unde Apostolus protestatur et dicit: Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare; non in sapientia verbi, ne [Col. 1149C] evacuetur crux Christi: verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est, his autem qui salvi fiunt virtus Dei [Col. 1150A] est; scriptum est enim: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi inquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi (I Cor. I, 17-20) ? Argumenta enim [Col. 1149C] Sic ex Ratisp. atque Prudentio. Quesn. cum [Col. 1149D] Grim., rhetoricae institutae. rhetorica et institutae ab hominibus versutiae disputandi in eo praecipue gloriantur, si in rebus incertis et opinionum varietate [Col. 1149D] Ita Quesn. cum Prudentio; et in margine: Cod. Grimanicus, confisis; minus recte. Noster Ratisp. cum Prudentio concordat. confusis, ad hoc audientium trahant sensum, quod asserendum ingenio atque eloquio suo quisque delegerit; et ita [Col. 1149D] Sic Quesn. cum eodem Prudentio, cui Ratisp. suffragatur. Cod. Grim., fieri. fit ut quod majore facundia defenditur, verius aestimetur. Sed Christi Evangelium hac arte non indiget, in quo doctrina veritatis sua luce [Col. 1149D] Ratisp., manifesta. Mox, nec sequitur pro nec quaeritur, male in ms. Grim. Emendationem Quesn. ex Prudentio noster Ratisp. confirmat. Post pauca, quis doceat idem Prudentius et Ratisp. praeferunt. In Grim. corrupte, quod doceat. manifestata est; nec quaeritur quid auribus placeat, ubi verae fidei sufficit scire quis doceat.
Hos autem qui suis decipiuntur inventis, [Col. 1150B] nihil magis ab evangelica [Col. 1149D] Ita ex Ratisp., uti paulo ante, sua luce. Quesn. cum Grim., voce. luce dissociat, quam quod incarnationis [Col. 1149D] Ratisp., divinae; et post pauca, indignum fuerit [Col. 1150C] gloriae. Dominicae veritatem non putant ad humanam, id est nostram, pertinere naturam: tamquam indignum fuerit gloria Dei, ut majestas Verbi impassibilis veritatem mortalis carnis assumpserit; cum aliter salus [Col. 1150C] Idem Ratisp., hominis. hominum reparari non posset, nisi qui est in forma Dei, formam suscipere dignaretur et servi. Unde cum sancta synodus Chalcedonensis, [Col. 1150C] His verbis Quesnellus postillam affixit: Concilii aecumenici characteres duo: 1 o ex omnibus provinciis; 2 o totius orbis consensus. Leo hic Chalcedonensis concilii, quod a tota Ecclesia receptum fuerat, praerogativas attingere voluit, ut illud multo magis irretractabile ostenderet, non vero voluit characteres generali synodo necessarias proponere, ut Quesnelli postilla videtur innuere. Convocatio quidem generalis requiritur, ut, quod ait noster Auctor epist. 89, evocatis de cunctis provinciis sacerdotibus VERE possit esse universale concilium. VERE, inquit, seu stricte generale. Si tamen generali convocatione praemissa ad concilium non accedant omnes ex cunctis provinciis, vel accedere nequeant, ut ipsi synodo Chalcedonensi accidit, ad quam ob temporis praefiniti angustias vix legati apostolicae sedis ex toto Occidente dirigi potuere, num idcirco generale esse non poterit? Immo [Col. 1150D] praxis Ecclesiae ostendit, generalia habita fuisse concilia Orientis, cum plures Orientales episcopi cum quibusdam Occidentalibus a Romana sede praesertim directis convenerunt. Id vero quod his synodis praerogativam generalium conciliorum praecipue asseruit, nimirum obligandi vim, fuit Romanae sedis confirmatio, et assensus, quam unam ipsi Patres Chalcedonenses a Leone petierunt uti necessariam, aliorum quoque episcoporum totius orbis assensum petituri, si hunc aeque necessarium judicassent. Vide ipsius synodi Chalcedonensis epistolam inter Leoninas 98, item Anatolii epist. 101, et imperatoris Marciani epist. 110. quae ab universis Romani orbis provinciis cum totius mundi est celebrata consensu, et a sacratissimi concilii 1347 Nicaeni est indivisa decretis, omnem Eutychiani dogmatis impietatem a corpore catholicae communionis absciderit, quomodo erit cuiquam lapsorum ad ecclesiasticam pacem recursus, nisi perfecta fuerit satisfactione purgatus? [Col. 1150C] Nam quae istis tribui potest licentia disserendi, qui justo sanctoque judicio meruere damnari? ut verissime [Col. 1151A] illam sententiam beati apostoli Joannis exciperent, qua inter ipsa nascentis Ecclesiae exordia inimicos crucis Christi perculit dicens: Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse ex Deo est, et omnis spiritus qui solvit Jesum ex Deo non est, sed hic est Antichristi (I Joan. IV, 2) . [Col. 1151C] Haec habent Vigilius et Pelagius, hicque epistolae ad Basilium tribuit. Qua sancti Spiritus [Col. 1151C] Ita ex Ratisp. Quesnellus cum Grim., percurrente, minus recte. praecurrente doctrina, pie nobis et constanter [Col. 1151C] Apud Vigil., videndum, vel vivendum, vel vitandum. Mox apud eumdem Vigil. cum Pelagio et in Ratisp., disputatio pro disceptatio: ac dein in solo Pelagio, eorum . . . . . auctoritati. utendum est, ne, dum talium disceptatio admittitur, his quae divinitus definita sunt auctoritas derogetur [Col. 1151C] Ratisp. addit siglam GL, quae, cum in eodem ms. alibi notatur, in aliis codd. redditur gloriosissime imperator. Mox ex eodem ms. scripsimus, cum per omnes, melius quam apud Quesn., dum. , cum per omnes regni vestri partes, et in universis finibus terrae ea quae apud Chalcedonam [Col. 1151C] Ita idem Ratisp. Al., confirmata. firmata est fides, fundatissima pace servetur; nec Christiano sit dignus nomine qui se a consortio notrae [Col. 1151D] Quesn., veritatis. Correximus ex Ratisp. unitatis abrumpit. De quo Apostolus dicit: Haereticum hominem post unam et secundam correptionem [Col. 1151B] devita, sciens quia hujusmodi perversus est, et proprio judicio sit damnatus (Tit. III, 10) .
Quod ergo in sanctae Ecclesiae [Col. 1151D] Ratisp., persuasionem, legendum pervasionem, et dein, crudelissimam caedem. pervasione et in praesulis ipsius crudelissima caede impius parricida commisit, non potest humanis remissionibus expiari, nisi ille exoretur qui talia et solus potest digne plectere, et solus ineffabili misericordia relaxare. Nos vero non ultionum sumus cupidi, sed ministris diaboli non possumus ulla ex parte sociari. [Col. 1151D] Idem Ratisp., Quod si a persuasis. Quos si a perversis discedere, ab errore resipiscere, et ab armis discordiae ad poenitentiae cognoscamus lamenta converti, possumus etiam nos pro illis, ne in aeternum pereant, supplicare: ut pietatis Domini utamur exemplo, qui pro persecutoribus suis ligno crucis affixus orabat, dicens: Pater, ignosce illis, [Col. 1151C] quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 24) . Quod ut fructuose pro inimicis suis charitas faciat Christiana, relinquant impii semper religiosam semperque 1348 devotam Ecclesiam Dei [Col. 1151D] Verbum lacessere ex Ratisp. supplevimus: ac [Col. 1152C] proinde non est necessaria explicatio a Quesnello addita in margine: Id est, Alexandrinam quam invaserant. Intelliguntur autem Eutychianorum ac Timothei maledicta contra Chalcedonensem synodum, contra Leonis epistolam, et contra catholicos, quos veluti Nestorianos traduxerant. Dein, simplices populi animos in eodem Ratisp. lacessere; neque simplicis populi animas haeretica audeant conturbare fallacia: ut ubi omnibus retro temporibus sincerissima fides [Col. 1152A] floruit, nunc quoque evangelica et apostolica possit vigere doctrina. Quia et nos divinam misericordiam, in quantum valemus, imitantes, nullum justitia plecti, sed omnes cupimus misericordia liberari.
[Col. 1152C] Haec habet Prudentius. Utatur, obsecro, clementia tua praedictorum fratrum meorum suggestionibus; quos, sicut jamdudum in praemissa [Col. 1152C] Epist. 162. epistola sum locutus, non disceptaturos [Col. 1152C] Ratisp., cum condemnatis. cum damnatis, sed supplicaturos vobis pro catholicae tantum fidei stabilitate direxi. Et praecipue illud pietas vestra pro fide sua et divinae majestatis contemplatione concedat, ut haereticorum contentionibus prorsus amotis misericordem curam his qui infeliciter prolapsi sunt dignetur impendere, et libertate Alexandrinae Ecclesiae in statum pristinum revocata, antistes illic Chalcedonensis synodi [Col. 1152B] statuta custodiens, et concordans evangelicis disciplinis, qui conturbatam plebem [Col. 1152C] Idem cod., placare; et post pauca, pietatis vestrae. pacificare valeat, ordinetur. Hi etiam episcopi vel clerici, quos de ecclesiis suis depulit impius parricida, pietatis tuae praeceptione revocentur; caeteris quoque, quos similis malignitas habitationibus propriis fecit extorres, in statum pristinum restitutis, quatenus plene atque perfecte de gratia Dei et fidei vestrae merito sine ullo jam concertationum strepitu gaudeamus. Nam si quis ita Christianae spei ac propriae salutis oblitus est, ut ad [Col. 1152C] Idem Ratisp., compulsionem. convulsionem sacratissimi concilii Nicaeni, sanctae Chalcedonensis synodi evangelicum apostolicumque decretum violare aliqua disputatione praesumat, hunc cum omnibus haereticis, qui de incarnatione Domini nostri Jesu Christi impia et detestanda [Col. 1152C] senserunt, simili anathemate parique exsecratione damnamus: ut et legitima satisfactione correctis poenitentiae remedium non negetur, et in resultantes sententia synodalis, quae veritatis est plena, permaneat. Data [Col. 1152D] Ratisp., kal. Sept. Melius in Quesnello ex Grim., cum eodem die XVI kal. Sept. data sit sequens epistola, quae jamdiu ante promissa, per eosdem legatos, qui hanc detulere, missa videtur. decimo sexto kalendas Septembris, Leone et Majoriano Augustis consulibus.
1. Inter omnes Leonis epistolas duae prae caeteris et apud Latinos et apud Graecos maxime celebres inveniuntur, epistola 28, ad Flavianum, et sequens ad Leonem Augustum: quippe quae plenius catholicum dogma adversus Eutychianam haeresim explicant atque propugnant. Hinc cum S. Leonis epistolae pro fide editae laudantur, harum praesertim duarum expressa fit mentio: et cum epistola 28. ad Flavianum, vocaretur tomus primus, tum vero haec, ad Leonem Augustum, secundus tomus appellatur a Martino I in concilio Lateranensi his verbis: Beati Leonis Romani pontificis de secundo volumine ad Leonem imperatorem directo. Hinc in professionibus fidei nonnumquam utriusque epistolae doctrina aeque ac doctrina conciliorum recepta [Col. 1153] declaratur; et Simplicius papa epist. 5, ad Acacium, de hac scripsit: Nota namque et omnibus illic potestatibus celebrata, quae S. memoriae praedecessor meus Leo ad consultationem Augustae recordationis Leonis scripserit, et quam veneranter accepta sint, recognoscunt. Hinc in Lectionariis antiquis haec quoque epistola inserta legitur, uti videre est in cod. Vallicellano XXVI, eademque descripta invenitur in mss. collectionis 2 Sermonum S. Leonis, quae ex Lectionariis originem ducit. Confer mss. Basilicae Vat. 210 et Barber. 88. Graeca etiam ejusdem interpretatio exhibetur in aliquot Graecis codicibus, eamque nos proferemus ex Miscellaneis Gerardi Vossii praepositi Tungrensis, qui codice Graeco olim card. Sirleti, postea vero card. Columnae usus fuit. Quasdam vero emendationes secundis curis sumpsimus ex codice Graeco Vat. 1341, quem P. Cacciarius in novissima Romana editione adhibuit. Neque moveat, si non reperitur in collectione Chalcedonensi; quippe haec collectio, ut in praefatione ostendimus, vivente Valentiniano, id est antequam haec epistola scriberetur, concinnata fuit. Hac epistola cum praeclaro encomio usus est S. Ephraemius Antiochenus apud Photium cod. 228.
2 Ut tempus constituatur, quod a nonnullis vocatur in dubium, epistolae scribendae occasio commemoranda est. Leo Augustus an. 457, ad retundendam Eutychianorum audaciam, qui, adversus Chalcedonensem definitionem turbas et dubitationes excitantes, totam Aegyptum commoverant, novumque examen ac novum judicium petebant, encyclicis litteris ad omnes metropolitanos ac praesertim ad S. Leonem directis postulavit inter caetera, ut quisque coacta suae cujusque provinciae synodo, quid de Chalcedonensi concilio sentirent, epistolis exponerent. S. Pontifex statim, id est kal. Decembris ejusdem anni rescripsit epistola 156, et simul pleniores litteras c. 6 promisit his verbis: Ac ne hujus epistolae pagina in nimiam longitudinem tenderetur, aliis litteris, quae assertioni catholicae fidei congruunt, comprehendi, ut licet ea, quae a sede apostolica sunt praedicata sufficerent, insidias tamen haereticorum etiam haec quae sunt adjecta reserarent. Huic promissioni satisfecisse epistola sequenti ex initio ejusdem manifestum est. Tillemontius not. 70 in Leonem in eam sententiam inclinat, hanc epistolam datam fuisse vel iisdem kal. Decembris an. 457, quibus data fuit epistola 156, vel paulo post: inverisimile enim ipsi videtur, pontificem in octo menses et amplius distulisse litteras, quas in recitato testimonio jam paratas indicavit. Hinc chronicam notationem huic epistolae subjectam rejiciendam putat: idque ex eo confirmat, quod ea notatio chronica in plerisque mss. desideretur. Cum porro ad hanc epistolam referenda existimet, quae Leo scripsit epist. 157, ad Anatolium, c. 1: Ego sane, quantum potui, piissimum principem precatus sum, ut . . . . . haereticorum assertiones in magna vergere ignorantiae caecitate cognosceret; hanc, una cum epistola 156, kal. Decembris traditam fuisse probabilius affirmat. At nec una cum epistola 156, nec paulo post hanc epistolam datam fuisse palam faciunt verba: Promisisse me MEMINI; quae promissum jamdiu ante factum manifestant. Verbum autem praeteriti temporis comprehendi, quod in testimonio epist. 156 has litteras jam paratas et scriptas indicare videtur, nihil moveat, quominus hoc promissum tamdiu dilatum credatur. Leoni enim familiare fuisse praeteritum tempus usurpare de re, uti credebatur, mox futura, licet postea in longius tempus differretur, aliis exemplis alibi demonstravimus. Illa etiam verba hujus epistolae cap. 1, fideli occasione persolvo, aliquam occasionem innuunt, quae post promissionem factam kal. Decembris occurrit. Porro prima post eas kalendas occasio incidit in diem 21 Martii anni 458, cum per Philoxenum agentem in rebus misit epistolas 160, 161 et 162. Poterat his hanc quoque epistolam annectere. Cum vero per eumdem Philoxenum imperator petiisset, ut S. Leo aliquos de suis fratribus optime instructos dirigeret, quos quidem dirigendos pollicetur ep. 162, c. 3, in hoc tempus harum litterarum transmissionem differendam censuit: et Domitianus ac Geminianus legati, sunt ea fidelis occasio cujus initio epistolae meminit. Cum vero hi legati discesserint cum praecedentibus litteris signatis die XVI kal. Septembris; hanc eamdem diem ex Leonis more huic quoque epistolae jure affixam agnoscimus. Hinc ex duobus diebus XIII vel XVI kal. Septembris, quorum alterum habent duo codices Trecopith. et Oxon. Quesnelli ac editiones Josiae Simleri, Surii, etc., alterum vero codex Theodoricianus ejusdem Quesnelli et noster praestantissimus Ratisponensis; hunc postremum cum antecedentibus litteris concinnentem praetulimus: facile autem fuit librariorum lapsu notam VI, disjunctis lateribus convertere in III, et scribere XIII pro XVI kal. Septemb. Neque moveat plerosque codices et collectiones omni chronica notatione carere: aliae enim insignes epistolae in omnibus mss. notam chronicam desiderant; quam si in aliquo codice inveniremus, non idcirco expungendam quispiam crederet, nisi forte historiae repugnaret. In praesenti autem epistola praeter fidem aliquot codicum diversae originis, inter quos praesertim Ratisponensis maximam fidem facit, non solum nihil repugnat, sed omnia potius ex antea dictis concordant.
3. De testimoniis huic epistolae subjectis aliquid hic tandem praemonendum est. S. Leo haec post pseudosynodum Ephesinam primum collegerat, ac in Orientem per legatos miserat, ut doctrinam suae epistolae 28, ad Flavianum, Latinorum ac Graecorum Patrum doctrinae cohaerentem ostenderet. Quae autem tunc misit testimonia, licet a Leone scripta fuerint Latine, Graeca tamen eorum versio tantum superest, quae in editionibus Conciliorum subjecta legitur epistolae ad Flavianum Chalcedonensis concilii act. 2, de quo plura diximus in fine admonitionis ad epist. 28. Eadem vero testimonia rursus huic epistolae subjecit, eaque Latine scripta inveniuntur tum in editis, tum in codicibus Leonis post eamdem epistolam ad Leonem Augustum; ac praeterea haec separatim inveniuntur inserta in antiquissimis collectionibus 3 et 5, nec non in ms. Capituli Veronensis 58. In his autem testimoniis aliquot sunt quae in editionibus Conciliorum nequaquam leguntur actione 2. Id autem ex eo proficisci credimus, quod S. pontifex ad Leonem Augustum scripturus, majori diligentia usus, nova testimonia quaesivit et adjecit. Porro animadvertendum maxime est, ex Latinis Patribus tres tantum allegari, Hilarium, Ambrosium, et Augustinum; eorumque testimonia ex ipsis Latinis fontibus sumpta fuisse. Plura sunt testimonia Patrum Graecorum, eaque ex illis versionibus derivata fuerunt, quae Leonis aetate prodierant. Sic testimonium Athanasii manifeste est ex ea interpretatione epistolae ad Epictetum, qua eadem epistola integra profertur in collectione 5, cap. 52, et in mss. collect. 12. Testimonia Theophili ex duabus epistolis paschalibus versionem Hieronymi palam exhibent: testimonium Cyrilli ex epistola ad Nestorium iisdem verbis describitur in laudata collect. 5, cap. 56, et inter Leonis epistolas in collect. 12.
[Col. 1155C] In collect. Hisp. in tria capita dividitur, quae exinde in editiones Quesnello anteriores manarunt: I. De blasphemiis Nestorii et Eutychetis, eorumque digno anathemate; II. quod in una Domini Jesu Christi persona gemina sit Deitatis et humanitatis asserenda natura; III. de capitulis fidei ex sanctorum Patrum libris collectis. In tabula praemissa collect. 5, cap. 67, hic solus titulus legitur: De una Domini nostri Jesu Christi persona et duabus Dei hominisque naturis cum subjectis testimoniis Patrum.
I. Promissa prius scripta adversus Eutychianum dogma se mittere indicat. —II. Nestorii et Eutychetis dogmata exponuntur, quorum hic Apollinarem, Valentinum et Manichaeum aemulatus est. —III. Nicaeno Symbolo omnia haec haeresum monstra confodi. —IV. Reconciliationem hominum ex incarnatione pendere, sine qua nec mediatoris nec redemptoris offiium Christus implet. —V. Solo Christi sacrificio vel reconciliatum Deo fuisse mundum, vel justificatos peccatores. —VI. Utriusque in Christo naturae proprietates ex diversis ejus actionibus manifestari. —VII. Veritatem carnis in Christo ex veritate mortis, sepulturae et resurrectionis comprobari. —VIII. Christi exaltationem nisi in vera hominis natura perfici non potuisse. — IX. Sub specie Deitatis honorandae magna eam injuria affici, cum sub mendacio phantasmatis latuisse asseritur. —X. Ex SS. Patrum traditione catholicam fidem inconcusse firmari, quam tueri imperatore in primis dignum. —XI. Testimonia SS. Patrum tam Graecorum quam Latinorum pro asserenda veritate carnis in Christo.
[Col. 1155A] The Latin and Greek versions of the following letter are printed in parallel in Migne.
[Col. 1156C] In epist. 156, al. 125, c. 6. Promisisse me memini, venerabilis imperator, in causa fidei, de qua clementiam tuam novi pie esse sollicitam, [Col. 1156C] Cod. Quesn. Grimanicus collect. 18, prolixiorem. pleniorem humilitatis meae dirigendum esse sermonem: quem nunc, auxiliante Domino, fideli occasione persolvo, ut [Col. 1156C] Exemplar primae editionis Sermonum, sanctae. Dein, pietatis vestrae in ms. Vat. collect. 11, et paulo post clementiam vestram in eodem cod. et in Vindeb. Hisp. sancto pietatis tuae studio utilis, quantum arbitror, deesse non possit instructio. Quamvis enim sciam clementiam tuam humanis [Col. 1156C] Vulg. antiqui, instructionibus. institutionibus non egere, et sincerissimam de abundantia Spiritus sancti hausisse doctrinam, officii tamen mei est et patefacere quod intelligis, et praedicare quod credis: ut ignis ille, quem Dominus veniens misit in terram (Luc. XII, 49) , [Col. 1155B] motu crebrae meditationis 1355 agitatus, sic [Col. 1156C] Vat. 1342 collect. 3, Vat. 5845 collect. 8, Ratisp. et prima editio, incalescat. Tres codd. Quesnelli Barb., 2 Bod. et Cant. noster Vat. Reg. 293, et tres collect. 21, convalescat. concalescat ut ferveat, et sic inflammetur ut luceat. [Col. 1156C] Vat. collect. 11 cum aliis quatuor codd. Quesn., Magna enim caligine se Eutychiana, etc. Magnas enim caligines Eutychiana haeresis Orientis partibus inferre molita est, et ab illa luce quae, sicut Evangelium loquitur, lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I, 5) , imperitorum oculos tentavit avertere. Cumque ipsa in suam reciderit caecitatem, [Col. 1156C] Vindebon. collect. 5, Ratispon. et Vat. Reg. delent nunc. nunc in discipulis recrudescit, quod in auctore defecit.
Non longo namque temporis intervallo catholica fides, quae est singularis et vera, cuique nihil addi, [Col. 1156C] Ita ex Vindebon. collect. 5, Ratisp. et exemplo primae editionis. Al., nihilve, aut, nihilque. Mox pro a duobus in Vindebon. Hisp. per errorem scriptum [Col. 1156D] fuit, ab opus; in Vat. Hisp. et exinde in Isid. arbitraria correctione, ob hoc. nihil minui potest, a duobus est hostibus appetita: quorum prior Nestorius, Eutyches secundus emersit, qui Ecclesiae Dei duas haereses [Col. 1156D] Tres codd., sibimetipsis. sibimet [Col. 1157A] contrarias inferre voluerunt: ut uterque a praedicatoribus veritatis merito damnaretur, quia insanum nimis et sacrilegum fuit quod varia falsitate ambo senserunt.
[Col. 1157C] Ab his verbis usque ad illa c. 9, In magno autem, etc., eadem sunt in ep. 124, al. 97, ad Palaestinos, a c. 2 ad c. 8, paucis exceptis. Anathematizetur ergo [Col. 1157C] Adversus Nestorium adeo perspicue et praecise disserit S. Leo, ut hoc praesertim testimonium laudet S. Ephremius Antiochenus apud Photium cod. 228. [Col. 1157D] Ideo vero Leo Nestorii haeresim expresse damnat, quod Timotheus Aelurus in libello ad imperatorem misso catholicos Chalcedonensis fidei defensores, ac praesertim ipsum Leonem Nestoriana haeresi infectos venditarit, ut Gennadius refert de Viris Illustr. c. 72. Nestorius, qui beatam Virginem Mariam non Dei, sed hominis tantummodo credidit genitricem, ut aliam personam carnis faceret, aliam Deitatis; [Col. 1157D] Ms. Vat. collect. 11 cum Vat. Reg., ne unum. Dein, separatum atque sejunctum in prima editione. nec unum Christum in 1357 Verbo Dei et carne sentiret, sed separatim atque sejunctim alterum Filium Dei, alterum [Col. 1157D] Vat. collect. 8 et exemplum primae editionis addunt filium. hominis praedicaret; cum manente illa [Col. 1157D] Mss. Vindeb. collect. 5, Ratisp. et duo Vat. collect. 21, cum exemplo primae editionis, incommutabilis. In Vindebon. Hisp., incommutabilis veritas sententia; emendatum in Vat. Hisp. et exinde in Isid. et in alio Vat. collect. 11, incommutabilis vera essentia. Postea pro intemporalis cod. Corb. collect. 2, incorporalis; et pro virginea Vat. collect. 8 et prima [Col. 1158C] editio, Virginis. incommutabili Verbi essentia, quae ei cum Patre et cum Spiritu sancto intemporalis atque coaeterna est, ita intra virginea [Col. 1157B] viscera Verbum caro sit factum, ut [Col. 1158C] Vindeb. Hisp., per id quod ineffabile. In Vat. Hist., per id quod ineffabile est. In Vat. Isid., per id quod factum est. per ineffabile sacramentum uno conceptu, unoque partu, secundum veritatem utriusque naturae eadem virgo et ancilla Domini esset et mater. Quod etiam Elizabeth, sicut Lucas evangelista declarat, intellexit et dixit: Unde hoc mihi, ut veniat ad me Mater Domini mei (Luc. I, 43) ? Eutyches quoque eodem percellatur anathemate, qui per impios veterum haereticorum volutatus errores, [Col. 1158C] Exemplum primae edit., tetrum Apollinaris dogma defendit. tertium Apollinaris dogma delegit: ut negata humanae carnis atque animae veritate totum Dominum nostrum Jesum Christum unius assereret esse naturae, tamquam Verbi Deitas ipsa se in carnem animamque converterit; et concipi ac nasci, nutriri et crescere, crucifigi ac mori, sepeliri ac resurgere, et ascendere in coelum, et [Col. 1158D] Quesn. cum plerisque codd., ad Patris dexteram. Anteriorum editorum lectionem, quae est in Vindeb. collect. 5, Ratisp., Vat. Reg. et Vat. collect. 24 revocavimus, quippe quae legitur in epist. 124, c. 2. in Patris dextera, unde ad [Col. 1157C] judicandos vivos et mortuos veniet, consedere, divinae tantum [Col. 1158D] In pseudoepistola Agapeti papae, voluntatis. essentiae fuerit, quae nihil horum in se sine carnis recipit veritate: quoniam natura Unigeniti natura est Patris, natura est Spiritus sancti, simulque impassibilis, simul est incommutabilis, 1359 [Col. 1158D] Ita cum epist. 124 nostri codd. Vindebon. collect. 5, alius Vindeb. Hisp., Ratisp., Vat. collect. 11 et 24, Vat. Reginae, et primae edit. exemplum. Vulg., sempiterna. Mox, et unius voluntatis aequalitas in pseudoepistola Agapeti papae. sempiternae Trinitatis indivisa unitas, et consubstantialis aequalitas. Unde si ab Apollinaris perversitate Eutychianus quisque [Col. 1158D] Vat. collect. 21, discessit, cum exemplo primae editionis, in qua mox, dicere pro sentire. desciscit, ne convincatur [Col. 1159A] Deitatem passibilem sentire atque mortalem, et tamen Verbi incarnati, id est Verbi et carnis unam [Col. 1159C] Vindeb. Hisp. per errorem, audiet. Arbitrarie emendatum in Vat. Hisp. ac in Isid. et in aliis codd. collect. 11, 21, et caeteris exinde profectis, ausus fuerit. Similiter cum in Vindebon. Hisp. omissa fuisset conjunctio, et ante mediatorem, in Vat. Hisp. Isid. et in alio Vat. collect. 11, qui mediatorem. audet pronuntiare naturam, manifeste in Valentini et Manichaei transit insaniam, et mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum simulatorie omnia credit egisse, [Col. 1159C] Quesn. cum non spernendis codd. ex Hispanica profectis, nec verum in ipso. Restituimus ante vulgatam lectionem, quippe quae non solum legitur in praestantissimo Corb. collect. 2, in Grim. et uno Thuaneo Quesnelli, verum etiam in potioribus nostris mss. Vat. collect. 3, Vind. collect. 5, Vat. collect. 8, Ratisp., Vat. Reginae, et aliis invenitur, confirmaturque lectio ne epist. 124, nec non ex antiqua Graeca versione. Post pauca phantasmaticam in Vind. Hisp. et apud Merlinum. In Vat. Hisp. ac Isid., phantasmatici corporis. nec humanum in ipso corpus, sed phantasticam corporis speciem oculis apparuisse cernentium.
Quae impietatis mendacia quoniam olim fides catholica detestatur, et [Col. 1159C] Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 12 et 24, aliarum. Codd. Vat. collect. 8 et Hisp., cum aliis inde profectis, aliorum. talium assertionum sacrilegia concordibus per totum mundum beatorum Patrum dudum sunt damnata sententiis, non dubium est eam nos fidem praedicare atque defendere, quam sancta synodus Nicaena [Col. 1159C] Tres optimi codd. Vindeb. collect. 5, Ratisp. et [Col. 1159D] Vat. Reg., firmavit. Leo in celebri epistola 28, ad Flavianum, c. 2, usus fuit solo Symbolo apostolorum, quod istud aeque apud Orientales ac apud Occidentales ante baptismum tradi existimaret. Hinc in eadem epistola Eutychem arguit cap. 1, ne ipsius quidem Symboli initia comprehendere, quod per totum mundum omnium regenerandorum voce depromitur. Verba autem Symboli c. 2 descripta sunt illa: Credere se in Deum Patrem omnipotentem et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, etc. Eutychiani, teste Vigilio Tapsensi lib. IV contra Eutychem pag. 730, Biblioth. Patrum tom. VIII, huic Leonis capitulo ob id calumniabantur, cur non dixerit in unum Deum Patrem et in unum Jesum Christum Filium ejus, [Col. 1160C] juxta Nicaem decreta concilii. Nicaenum Symbolum indicatur, quo Orientales in baptismate utebantur; unde apud Eutychianos nihil frequentius quam hoc Symbolum ingerebatur, in quo erant baptizati. Huic objectioni respondet Vigilius, qui eam Leonis epistolam luculenter defendit, his verbis: Sed Romae, et antequam Nicaena synodus conveniret, et a temporibus apostolorum usque ad nunc, et sub beatae memoriae Coelestino, cui iste (Leo) rectae fidei testimonium reddidit, ita fidelibus Symbolum traditur. Cur Eutychiani Nicaenum Symbolum tanto nisu ingererent, explicavimus annot. 24 (Col. 892, n. p ) in epist. 69. Hanc autem objectionem, quam post scriptam epist. 28 Leo didicerat, ut everteret, hac in epistola Nicaenam Symbolum proferens, Eutychianam haeresim ibidem pariter condemnatam ostendit. confirmavit, dicens:
[Col. 1159B] Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, [Col. 1160C] Vulg. ante Quesn. et Vindebon. collect. 5 addunt omnium. Dein Vat. Hisp. et Isid. cum alio Vat. collect. 11 omittunt unigenitum. visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, natum 1361 de Patre unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non factum, unius substantiae cum Patre (quod Graeci dicunt ὁμοούσιον ) per quem omnia facta sunt, sive quae in coelo, sive quae in terra. Qui propter nos et [Col. 1160C] Quatuor nostri codd. repetunt propter. Dein, descendit [Col. 1160D] de coelis, et incarnatus est in Vulg. ante Quesn., ut etiam Graecus interpres legit. Codd. Vat. collect. 3, Vat. collect. 8, utrique Hisp. Vat., Isid., et alii inde profecti, de coelo, incarnatus est; unus Vercell., de coelo, et incarnatus est; Ratisp., descendit et incarnatus est. nostram salutem descendit, incarnatus est, et homo factus, passus est, et resurrexit tertia die. Ascendit [Col. 1160D] Quesnellus, in coelum cum Vat. collect. 3 et Vat. Hisp. aliisque mss. inde profectis. Caeterae editiones, ad coelos. Praetulimus in coelos cum potioribus codd. Vindeb. collect. 5, Vat. et Vercell. collect. 8, Vindebon. Hisp. et Ratisp., quibus interpretatio Graeca astipulatur. Quatuor codd., et ascendit. Mox mss. Vat. collect. 3 et 21, unde venturus; Vulg. ante Quesn. inde venturus. in coelos, venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum.
In qua professione hoc evidentissime continetur quod etiam nos de Domini incarnatione confitemur et credimus, qui ad salutem humani generis reformandam, [Col. 1161A] veram carnem nostrae fragilitatis non de coelo secum detulit, sed [Col. 1161C] Vat. Hisp. et Isid., de utero. in utero Virginis matris assumpsit.
Quicumque ergo illi sunt ita obcaecati, et a lumine veritatis alieni, ut Verbo Dei a tempore incarnationis, [Col. 1161C] Vox humanae deest in Ratisp. et in cod. Vat. 11. humanae carnis denegent veritatem, ostendant in quo sibi Christianum nomen usurpent, et cum Evangelio veritatis qua ratione concordent, [Col. 1161C] Erat in antiquis edit., si per beatae Virginis partum, uti in epist. 124, cap. 3. Mss. Vat. collect. 11 et 21, si per Virginis partum. Quesnellus cum decem codd., si Virginis partu. Adjecimus beatae ex duobus [Col. 1161D] Vindebon. collect. 5 et Hisp., ex Ratisp. Vat. Reg. et alio Vat. collect. 24, nec non ex prima editione. Graeca versio hanc additionem confirmat. si beatae Virginis partu aut caro sine Deitate, aut Deitas est orta sine carne. Sicut enim negari non potest, evangelista dicente, quod Verbum caro 1363 factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; ita negari non potest, beato Paulo apostolo praedicante, quod Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Quae autem reconciliatio esse [Col. 1161D] Ita cum antiquis editis plerique nostri codices. In Vindeb. collect. 5, potest, ut in epist. 124. Quesnellus, possit, cui aliqui codd. suffragantur. Dein propitiaretur in tribus mss. et antiquis vulgatis. posset, qua humano generi repropitiaretur Deus, [Col. 1161D] Nisi omnium causa mediator Dei hominumque carnem susciperet in duobus mss. Quesn., Thuan. et Trecopith., in nostro Vindebon. collect. 5 et in prima editione, quae solum discrepat verbo susciperet, pro quo habet suscepisset. nisi omnium causam mediator Dei hominumque susciperet? [Col. 1161B] Qua vero ratione veritatem mediatoris impleret, nisi qui in forma Dei aequalis est Patri, in forma servi particeps esset et nostri: ut mortis vinculum, unius praevaricatione contractum, [Col. 1161D] Vat. collect. 3 et exemplum primae editionis, per unius mortem. unius morte, qui solus morti nihil debuit, solveretur. [Col. 1161D] Ita cum undecim mss. Quesnelli ab eo laudatis not. 2, duodecim nostri codd., iique potiores. Mss. [Col. 1162C] Vat. Hisp. et Isid.: Effusio enim justi sanguinis Christi, etc. Exemplum primae editionis: Effusio namque justi sanguinis tam fuit dives, etc. Vat. collect. 24: Effusio enim pro injustis sanguinis justi tam potens fuit ad privilegium, tam dives, etc., ut in epist. 124. Editi ante Quesn. hanc postremam lectionem recipientes [Col. 1162D] post justi inseruerunt Christi. Effusio enim pro injustis sanguinis Christi tam fuit dives ad pretium, ut si universitas captivorum in redemptorem suum crederet, nullum diaboli vincula retinerent: quoniam, sicut Apostolus ait, Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V, 20) . Et cum sub peccati praejudicio nati potestatem acceperint ad justitiam renascendi, validius factum est donum libertatis, quam debitum servitutis.
Quam itaque sibi in hujus sacramenti praesidio spem relinquunt qui in Salvatore nostro [Col. 1161C] negant humani corporis veritatem? Dicant quo sacrificio reconciliati; dicant quo sanguine sint [Col. 1162D] Cod. Corb. collect. 2, renati. redempti? Quis est, ut ait Apostolus, qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) ? Aut quod umquam sacrificium 1365 [Col. 1162D] Prima editio, tam sacratum. Vossius in marg., tam sacrum. sacratius fuit, quam quod verus et aeternus Pontifex [Col. 1162D] Ratisp., ex altari. Prima editio, in altare. altari crucis per immolationem suae carnis imposuit? [Col. 1162D] Cum in Vindebon. Hisp. per saltum desint verba, Quamvis enim multorum sanctorum, in Vat. Hisp. et exinde in Isid. alia lectio inducta fuit arbitrariae correctionis causa: In conspectu Domini pretiosa justorum mors fuit; et nihilominus subditur, nullius tamen, quae praesumunt quamvis, vel quid simile. Dein Vat. collect. 8, nullius tamen in sancti occisione redemptio fuit. Quamvis enim multorum sanctorum in [Col. 1163A] conspectu Domini pretiosa mors fuerit (Ps. CXV, 14) , nullius tamen insontis occisio redemptio fuit mundi. Acceperunt justi, non dederunt coronas, et de fortitudine fidelium exempla nata sunt patientiae, non dona justitiae. [Col. 1163D] Cod. Grim., singillatim. Singulares quippe in singulis mortes fuerunt, nec alterius quisquam debitum suo fine persolvit: cum inter filios hominum unus solus Dominus noster Jesus Christus, qui vere erat Agnus immaculatus, [Col. 1163D] Vat. collect. 8, et prima editio, existeret. exstiterit, in quo omnes crucifixi, omnes mortui, omnes sepulti, omnes [Col. 1163D] Mss. Corb. Grim. et Thuan. Quesnelli cum nostro Ratisp. et prima editione, sint. Mox etiam ipse in Vat. collect. 8 et prima editione. sunt etiam suscitati. De quibus ipse dicebat: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham [Col. 1163D] Utrique codd. Hisp. cum Isid. et caeteris inde proficiscentibus, nec non antiquiores vulg. habent, ad me ipsum. ad me (Joan. XII, 32) . Fides etenim vera justificans impios, et creans justos, ad humanitatis suae tracta participem, in illo acquirit salutem, in quo solo homo se invenit innocentem: [Col. 1163B] liberum habens per gratiam Dei de ejus potentia gloriari, qui contra hostem humani generis [Col. 1163D] Ratisp., in carne nostrae humilitatis. in carnis nostrae humilitate congressus, his victoriam suam tribuit, in quorum corpore triumphavit.
Licet ergo in uno Domino [Col. 1163D] Vindeb. collect. 5 addit, nostro. Jesu Christo, vero Dei atque hominis filio, Verbi et carnis una persona sit, quae inseparabiliter atque indivise communes habeat actiones, intelligendae tamen sunt ipsorum operum qualitates, et 1367 [Col. 1163D] Ratisp., sincera. Vindeb. Hisp., sic vere Filii Dei contemplatione. Emendatum fuit in codd. Vat. Hisp. aliisque inde profectis, ad quos referuntur duo a Quesn. laudati Cantabr. et Thuan. unus, sic verae fidei [Col. 1164D] contemplatione. Haec lectio est in Agapeti pseudoepistola, quam ex Isidoriana collectione sumptam liquet. sincerae fidei contemplatione cernendum est, ad quae provehatur humilitas carnis, et ad quae inclinetur altitudo Deitatis: quid sit quod caro sine Verbo non agit, et quid sit quod Verbum sine carne non efficit. Sine [Col. 1163C] Verbi enim potentia nec conciperet Virgo nec pareret, et sine veritate carnis obvoluta pannis infantia non jaceret. Sine Verbi potentia non adorarent magi puerum, stella indice declaratum; et sine veritate carnis non juberetur in Aegyptum transferri puer, et ab Herodis persecutione subduci. Sine Verbi potentia non [Col. 1164D] Vat. Hisp. et Isid., fieret. diceret vox Patris missa de coelo: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi [Col. 1164D] Vindebon. collect. 5 et prima editio omittunt bene, ut in epistola 124. Mox Vindebon. Hisp. et mss. collect. 24, mihi bene complacuit, ipsum audite. Cod. Vat. collect. 11 cum editis ante Quesn. habet pariter additionem, ipsum audite. bene complacui (Matth. III, 17) , et sine veritate carnis non protestaretur Joannes: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit [Col. 1164D] Codd. Ratisp. et Vat. Reginae, peccatum. Paulo post in cod. Grim., resurrectio pro vivificatio. peccata mundi (Joan. I, 29) . Sine Verbi potentia non fieret redintegratio debilium et vivificatio mortuorum, et sine veritate carnis nec cibus jejuno, nec somnus esset necessarius fatigato. Postremo sine Verbi potentia non se Dominus Patri profiteretur [Col. 1165A] aequalem, et sine veritate carnis non idem diceret Patrem se esse majorem (Joan. XIV, 28) : cum catholica fides utrumque suscipiat, utrumque defendat, quae secundum confessionem beati apostoli Petri, unum Christum Dei vivi Filium (Matth. XVI, 16) , et hominem credit, et Verbum. Quamvis itaque ab illo initio, quo in utero Virginis Verbum caro 1369 factum est (Joan. I, 14) , nihil umquam inter utramque formam divisionis exstiterit, et per omnia incrementa corporea unius personae fuerint totius temporis actiones; [Col. 1165D] Vindeb. Hisp., ea ipsa namque ad libitum, quae separabitur, facta sunt. Emendatum in Vat. Hisp., Isid. et reliquis ejusdem originis, ea ipsa namque, ut ita dicam, quae inseparabiliter facta sunt. In mss. collect. 21, ea ipsa tamen, quae, ut ita dicam, inseparabiliter facta sunt. Hujus collectionis auctor et genuinam et emendatam lectionem copulavit. Mox in Vulg. ante Quesn. cum Hisp., Isid. et caeteris, commixtione. ea ipsa tamen quae inseparabiliter facta sunt, nulla permixtione confundimus, sed quid [Col. 1165D] Tres Quesnelli codd. Barb., Bodl. et Cantabr. cum nostris Vat. Hisp. ac Isid., et alio collect. 11, cujusque. Origo hujus lectionis est ex codicibus Hisp. Gallicanis. cujus formae sit ex operum qualitate sentimus [Col. 1165D] Vulg. addunt: Nec divina enim humanis praejudicant, nec humana divinis: cum ita in idipsum utraque concurrant, ut in eis nec proprietas absumatur, nec persona geminetur. Licet autem haec legantur in epist. 124, et in serm. 65, c. 1, ex quibus Leonina esse dubitari nequit, hinc tamen eadem expunximus, eo [Col. 1166D] quod non solum desint in omnibus mss. Quesnelli, et in nostris diversarum collectionum, ac in exemplo primae editionis, nec non in editis Merlini, Crabbi, Nicolini, et Binii, verum etiam in antiquissima Graeca versione, quae ex Leonis exemplo in Orientem misso sumpta fuit. .
Dicant ergo [Col. 1166D] Vat. collect. 8 et prima editio addunt nunc. Mox caeci mentis in prima editione. isti hypocritae, qui caecis mentibus lumen nolunt recipere veritatis, in qua forma crucis ligno Dominus majestatis Christus affixus sit, quid jacuerit in sepulcro, et revoluto monumenti lapide, quae tertio die caro [Col. 1166D] Vindeb. Hisp., resurrexit, et qua. Vat. Hisp. et Isid. et alius collect. 11, resurrexit, et quia. Vulg. antiqui cum mss. collect. 12, resurrexit et in qua. Quesnellus, resurrexerit, et in qua. Praetulimus in quo ex Ratisp., Vat. Reg. et tribus codd. collect. 21, cum quibus tres alii codd. Quesnelli Corb., Grim. et Thuan. consentiunt. resurrexerit, et in quo post resurrectionem suam non credentes quosdam discipulos arguebat, et haesitationem cunctantium confutabat, cum diceret: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. c. ult., 39) : et apostolo Thomae: Infer manum tuam in latus meum, et vide manus meas et pedes [Col. 1166D] Vat. collect. 3 et prima editio addunt meos. , et noli esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX, 27) ? Qua utique manifestatione corporis sui jam haereticorum mendacia destruebat: ut universa Ecclesia, Christi imbuenda doctrinis, hoc sibi non dubitaret [Col. 1165C] credendum, quod apostoli susceperant praedicandum. [Col. 1166D] Septem codd., inter quos Ratisp. et Vindeb. collect. 5, Ac si. At si in tanta luce veritatis tenebras 1371 suas haeretica obduratio non relinquit, ostendant, unde sibi spem vitae polliceantur aeternae, ad quam nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum, non potest perveniri. Sicut enim ait beatus Petrus apostolus, Non est aliud nomen datum hominibus sub coelo, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV, 12) ; nec est redempito captivitatis humanae, nisi in sanguine ejus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus (I Tim. II, 6) , et qui, sicut praedicat beatus apostolus Paulus, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum [Col. 1167A] exinanivit formam servi accipiens, [Col. 1167D] Vindeb. collect. 5, et Vat. Reg. ac Vat. collect. 11, in similitudine. Mox receptus pro inventus in ms. Corb. in similitudinem hominum factus et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum, factus obediens, usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur [Col. 1167D] Ratisp., quoniam Dominus Jesus in gloria. quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II, 6-11) .
Cum ergo unus sit Dominus Jesus Christus, et verae Deitatis veraeque humanitatis in ipso una prorsus eademque persona sit, exaltationem tamen, qua illum, sicut doctor gentium dicit, exaltavit Deus, et donavit illi nomen quod super omne [Col. 1167B] nomen excellit, [Col. 1167D] Idem Ratisp., ad eamdem. ad eam intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat [Col. 1167D] Quesn. addit ex cum aliquot nostris codd. Delevimus vero auctoritate praestantiorum mss. Ratisp., utriusque Vindeb. collect. 5 et Hisp. Vat. Reginae, et aliorum quatuor Vat. collect. 11, 21 et 24. Similiter deest in epist. 124. tantae glorificationis augmento. In forma quippe Dei aequalis erat Filius Patri, et inter genitorem atque unigenitum nulla in essentia erat discretio, nulla in majestate diversitas, nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo, quod [Col. 1167D] Vat. collect. 8 cum Vat. Reginae et exemplo primae editionis, Dei Patris. ei 1373 Patris munere redderetur. Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae potestatis evecta, est [Col. 1167D] Ita Quesnellus cum editis Conciliorum, potioribus et plerisque nostris codd. suffragantibus, nec non [Col. 1168D] epist. 124. Al., in tanta unitate. Mox Deitas et humanitas conserta est in prima editione. in tantam unitatem ab ipso conceptu Virginis Deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur crucifixus, ita qui ex sempiternitate [Col. 1167C] aequalis est Deo, dicitur exaltatus: quia inseparabiliter, manente unitate personae, unus atque idem est et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre Deitatem. Quidquid [Col. 1168D] Vulg. Leonis ante Quesn. et Labb. ex codd. Hisp Isid. et caeteris, enim. ergo in tempore accepit Christus, secundum hominem accepit, cui quae non habuit [Col. 1168D] Septem codd. Quesn. et nostri Vindeb. collect. 5, Ratisp. tres collect. 21 ac epist. 124, conferuntur. Alii melius ut in textu, nimirum Vat. collect. 3, Vat. et Vercell. collect. 8, utrique Hisp. et caeteri aliarum collectionum exinde profecti. In Vat. Reginae concinente interpretatione Graeca: Quidquid ergo in tempore accipit Christus, secundum hominem accipit, cui quae non habuit, conferuntur; et post pauca, a Patre accipit. conferrentur. Nam secundum potentiam Deitatis indifferenter omnia quae habet Pater, etiam Filius habet, et quae in forma servi a Patre accepit, eadem in forma Dei etiam ipse donavit. Secundum formam enim Dei, ipse et Pater unum sunt (Joan. X, 30) ; secundum formam autem servi, Non venit facere voluntatem suam, sed voluntatem ejus qui misit eum (Joan. V, 30) . Secundum formam Dei, Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Ibid., 26) ; secundum formam servi, Tristis est anima [Col. 1168D] Vindeb. Hisp. et Vat. Reg., mea. ejus usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) . Et idem ipse est, sicut Apostolus praedicat, et dives, et pauper. Dives, [Col. 1169A] quia evangelista 1375 dicente: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, hoc erat in principio apud Deum: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1-3) . Pauper vero, quia propter nos Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid., 14) . Quae autem est ejus exinanitio, quaeve paupertas, nisi formae servilis acceptio? per quam Verbi majestate velata, dispensatio humanae redemptionis impleta est.
Nam quia captivitatis nostrae resolvi originalia [Col. 1169C] Vat. Reg., peccata. vincula non poterant, nisi existeret homo nostri generis nostraeque [Col. 1169C] Vat. collect. 8, carnis. naturae, quem peccati praejudicia non tenerent, et qui immaculato sanguine suo chirographum lethale dilueret, sicut ab initio erat [Col. 1169B] divinitus praeordinatum, ita est in plenitudine praefiniti temporis factum: ut multis modis significata promissio in diu exspectatum veniret effectum, nec posset esse ambiguum quod continuis testificationibus [Col. 1169C] Ratisp., saepe fuerat nuntiatum. semper fuerat nuntiatum. In magno autem sacrilegio [Col. 1169C] Cod. Reginae, diversari haereticorum manifestatur impietas. Duo codd. Ratisp. et Vindeb. collect. 5, se diversari. Mss. duo collect. 21, improbitas. se versari haereticorum manifestat inpietas, cum sub specie Dietatis honorandae, humanae carnis in Christo denegant veritatem; et religiose existimant credi, si dicatur in Salvatore nostro verum non esse quod salvat, cum ita secundum promissionem omnia saecula [Col. 1169D] Ratisp. et prima editio, praecurrentem. Vossius in marg., praeter currentem. percurrentem, mundus sit Deo reconciliatus in Christo, ut nisi Verbum dignaretur caro fieri, nulla posset caro salvari. Omne enim sacramentum fidei Christianae magno 1377 [Col. 1169D] Hanc parenthesim ( ut haeretici volunt ) hic exhibent cum vulgatis ante Quesn. omnes ejus codd. ac nostri, et (quod hac in re non minimum est) ipsa vetus interpretatio Graeca, quae ex ipso Leonis originali in Orientem misso dimanat. Quesnellus tamen illam loco suo movit, et sic transposuit, magno decoloratur obscuro, si ( ut haeretici volunt ) lux veritatis, etc. Id autem non ex conjectura solum se fecisse ait not. 3, sed potius sensus ipsius necessitate. Falsum enim sensum involvit antiquus parenthesis ipsius situs; ac si haeretici, qui veritatem carnis negabant, hanc opinionem suam Divinitati injuriosam esse vellent, cum potius injuriosum Divinitati contenderent, si Dei Filius [Col. 1170C] vera carne indutus crederetur. Sed dum parenthesis ( ut haeretici volunt ) antiquo loco restituitur, ut omnes codices exigunt, non eum sensum habet quem Quesnellus credidit. Sacramentum fidei Christianae, ad quod haec verba referuntur, non indicat Divinitatem, sed incarnationem. Incarnationis enim sacramentum, [Col. 1170D] ut haeretici illi diabolo obsequentes excluderent, reipsa magno decolorare volebant obscuro, cum sub specie Deitatis honorandae veram incarnationem in phantasmaticam traducebant. Non igitur falsum sensum antiquus parenthesis situs, sed falsus potius sensus, quem contextus non habet, Quesnello fucum fecit. (ut haeretici volunt) decoloratur obscuro, si lux veritatis sub mendacio putatur latuisse phantasmatis. [Col. 1170D] Primae editionis exemplum: Non ergo quisquam erubescendum existimet Christianis, suscepisse de nostro Christum corporis veritatem. Huic affinis est lectio ms. Vat. collect. 3, suscepisse de nostro in Christo corporis veritatem. Non ergo quisquam sibi erubescendum existimet Christianus de nostri in Christo corporis veritate: quia omnes apostoli apostolorumque [Col. 1170D] Vat. Reg., successores. discipuli, et praeclari Ecclesiarum quique doctores, qui ad martyrii coronam vel ad confessionis meruerunt gloriam pervenire, in hujus fidei lumine splenduerunt, consonis ubique sententiis intonantes, quod in Domino Jesu Christo Deitatis et carnis una sit confitenda persona. Qua autem rationis similitudine, qua divinorum voluminum portione, haeretica impietas se [Col. 1171A] existimat adjuvari, quae veritatem negat corporis Christi, cum hanc non lex testificari, non prophetia praecinere, non Evangelia docere, non ipse destiterit Christus ostendere? Quaerant per omnem seriem Scripturarum, quo tenebras suas fugiant, non quo verum lumen obscurent, et per omnia saecula ita veritatem invenient coruscantem, ut magnum hoc et mirabile sacramentum ab initio videant creditum, quod est in fine completum. De quo cum sanctarum litterarum nulla pars sileat, sufficit quaedam 1379 [Col. 1171C] Quatuor codd. Quesn., Corb., Grim. et Thuan. duo, tres nostri Vat. Reg., Ratisp. et Vindeb. collect. 5 cum prima editione, et Vossius, consonae. Mox pro posuisse Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 24, patuisse. consona veritatis signa posuisse, quibus diligentia fidei [Col. 1171C] Vulg. Leonis ante Quesn. cum Vat. collect. 24 et exemplo primae editionis, splendidissima latitudine. Mox, ut sincera in cod. Ratisp. in splendidissimam latitudinem dirigatur, et sincera intelligentiae luce perspiciat, quod in Filio Dei, qui se incessabiliter filium hominis et hominem profitetur, non sit Christianis erubescendum, sed constantissime gloriandum.
Ut autem pietas tua cum venerabilium Patrum praedicationibus nos concordare cognoscat, aliquantas eorum sententias huic credidi subjiciendas esse sermoni. Quibus [Col. 1171C] Ita Quesnellus ex codd. Grim., Corb., Vict. et duobus Thuaneis, quibus plures nostri concinunt. Quidam forte suspicabuntur v pro b scriptum fuisse, ut identidem in codicibus invenitur. Codd. collect. 21, si digneris, vel si dignaris. Cod. Vat. Reg., Quas si [Col. 1171D] dignaveris recensere. Prima editio, quas cum dignaberis recensere. Vulg. ante Quesn., Quibus, si dignaveris attendere, recensitis; quam lectionem nullibi reperimus. Ms. Theodor. Quesnelli: Quas si dignatus fueris recensere. si dignaveris recensitis, non aliud nos praedicare reperies, quam quod sancti Patres nostri toto orbe docuerunt; nec quemquam ab illis, nisi solos impios haereticos, discrepare. His igitur, gloriosissime et venerabilis imperator, quanta potui brevitate perstrictis, cum inspirata tibi divinitus fide etiam nostram praedicationem [Col. 1171D] Vat. collect. 3, Vindeb. collect. 5 et prima editio, munitam. Mox Vulg. ante Quesn., cognosce cum mss. collect. 11 et 24. Codd. Vat. Reginae, Vindeb. collect. 5, Ratisp. et Vat. collect. 3, cognoscis. Caeteri, cognosces. unitam esse cognosces, nec in aliquo nos ab evangelica apostolicaque doctrina, vel a catholicae professionis symbolo discrepare, quoniam, sicut docet beatus apostolus [Col. 1171D] Vocem Paulus a Quesnello expunctam, ex septem nostris codd. et ex Graeco revocavimus. Paulus, Magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in [Col. 1171C] spiritu, apparuit angelis, praedicatum est [Col. 1172C] Editi ante Quesn. cum nostris codd. Vindeb. collect. 5, Ratisp. et Vat. collect. 11 ac 21 omittunt in. Caeteri hanc praepositionem praeferunt, nec non interpretatio Graeca. Dein in hoc mundo Vat. collect. 3, Vindeb. collect. 5, utrique Hisp. Isid. aliique inde profecti. in gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16) . Quid igitur tuae utilius [Col. 1172C] Addimus est ex codd. Vindeb. collect. 5, Ratisp. et Vat. collect. 21. est saluti? quid tuae congruentius 1381 potestati? quam ut paci Ecclesiarum Domini [Col. 1172C] Vindebon. Hisp., qui constitutione, mendose. Emendatum arbitrio librarii in Vat. Hisp., et exinde in Isid. aliisque ejusdem originis, aequa constitutione. tua constitutione prospicias, et in omnibus tibi subditis Dei dona defendas, [Col. 1173A] neque ulla ratione patiaris per invidiam diaboli ministros ipsius in cujusquam saevire perniciem: ut qui in hoc saeculo [Col. 1173B] Duo mss. Quesn. et nostri codd. Vat. Hisp. ac Isid., aliique exinde derivati, temporaliter homines regis. temporali emines regno, in aeternum merearis regnare cum Christo. [Col. 1173B] Graeca versio addit: Omnipotens Deus regnum et salutem tuam longo tempore tueatur atque conservet, gloriosissime et clementissime imperator auguste; quae salutationis formula in originali ad imperatorem transmisso procul dubio legebatur. Haec versio notam chronicam omittit, sicuti et plerique codices et collectiones. Quesnellus ex duobus mss. Trecopith. et Oxon., nec non ex edit. Josiae Simleri, Surii, etc., hanc affixit: Data decimo tertio kal. Septembris, etc., et in margine ex cod. Theodoriciano, cui concinit noster Ratisp., XVI kal. Sept. Cur hanc postremam datam praetulerimus, videsis in admonitione, num. 2. Data decimo sexto kalendas Septembris, Leone et Majoriano Augustis coss.
Τῷ ὑπερενδόξῳ, καὶ γαληνοτάτῳ υἱῷ Λέοντι Αὐγούστῳ, Λέων ἐπίσκοπος.
Ὑποσχόμενον ἐμαυτὸν διαμέμνημαι, εὐαγέστατε βασιλεῦ, ἐπὶ τοῦ πράγματος τοῦ τῆς πίστεως, ἧς οἶδα τὴν σὴν ἡμερότητα πλείστην εὐσεβῶς ποιεῖσθαι τὴν μέριμναν, ὡς πληρεστάτην τῆς βραχύτητος τῆς ἐμῆς ἀποστελῶ σοι διάλεξιν· ἣν ἐπὶ τοῦ παρόντος συνεργίᾳ τοῦ Κυρίου τῆς προφάσεως παρεχούσης μοι τὸ εὔπιστον ἀποδίδωμι. Ὥστε τὴν ἐπωφελῆ, καθόσον ἡγοῦμαι μηδαμῶς ἐλλεῖψαι δυνηθῆναι, τῇ εὐαγεστάτῃ σπουδῇ τῆς ὑμῶν εὐσεβείας εἶσήγησιν. Εἶ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ ἐγνώκαμεν ἀνθρωπίνης διδασκαλίας τὴν ὑμῶν ἡμερότητα μὴ προσδεῖσθαι, καὶ τὴν καθαροτάτην `356 ἐκ τῆς τοῦ ἁγίου πνεύματος ἀφθονίας μάθησιν ἠντληκέναι. Τῶν ἐμοὶ πρεπόντων ὅμως ἐστὶ, καὶ φανεροῦν ἃ νοεῖται, καί κηρύττειν ἅπερ πιστεύεται· ὅπως ἂν ἐκεῖνο τὸ πῦρ, ὅπερ ὡ Κύριος ἐλθὼν ἔβαλεν εἶς τὴν γῆν, ταῖς συχναῖς τῆς μελέτης κινήσεσιν ἐλαυνόμενον, θερμαίνεται μὲν οὕτως ὥστε καὶ ζεῖν, ἐξαιρεῖται δὲ πρὸς φλόγα ὥστε καὶ διαλάμπειν.
Μεγίστην γὰρ ἀχλὺν, ἡ αἵρεσις Εὐτυχοῦς, τοῖς κατὰ τὴν ἀνατολὴν μέρεσιν ἐπιφέρειν ἐμηχανήσατο· καὶ ἀπ` ἐκείνου τοῦ φωτὸς, ὅπερ (ὥς φησι τὸ εὐαγγέλιον) ἐν τῇ σκοτείᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκοτεία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν, ἀποστρέψαι τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ἀμαθῶν ἐπειράθη. Αὐτῆς τε πρὸς τὴν οἶκείαν τύφλωσιν ἐκπεσούσης διὰ τῶν μαθητῶν, ὠμότερον ἀνεπέφηνεν τοῦθ` ὅπερ ἠτόνησεν ἐπὶ τοῦ διδασκάλου. Οὐκ ἐν μακρῷ γὰρ διαστήματι χρόνου ἡ καθολικὴ πίστις, ἤ τις καὶ μονογενής ἐστι καὶ ἀληθὴς, καὶ ᾗ τινι οὔτε προστίθεσθαι, οὔτε μὴν ἀπομειοῦσθαι τινα δύναται, τὴν παρὰ τῶν δύο δέδεκται πολεμίων ὁρμὴν· ὧν ὁ μὲν πρῶτος Νεστόριος, ὁ δὲ δεύτερος Εὐτυχὴς ἀνέκυψεν_ οἵτινες τὰς ἀμφοτέρας αἱρέσεις τὰς ἑαυταῖς ἐναντίας τῇ Θεοῦ ἐκκλησίᾳ ἐπεισενεγκεῖν ἤβουλήθησαν· ὡς ἑκάτερον ὑπὸ τῶν τὴν ἀλήθειαν κηρυττόντων κατακριθῆναι δικαίως, ἐπειδὴ σφόδρα ἦν μανιῶδες, καὶ δυσσεβὲς, ὅπερ ἐκ τοῦ ποικίλου ψεύδους φρονοῦντες ὑπῆρχον ἀμφότεροι.
Ἀναθεματιζέσθω τοίνυν Νεστόριος, ὁ τὴν μακαρίαν Παρθένον Μαρίαμ, οὐχὶ τοῦ Θεοῦ, ἀνθρώπου δὲ μόνον πιστεὺων εἶναι μητέρα, ἵνα τῆς μὲν σαρκὸς ἄλλο, τῆς δὲ Θεότητος ἄλλο πρόσωπον ἀπεργάσηται· καὶ μὴ τὸν ἔνα Χριστὸν, `358 ἐν τε τῷ λόγῳ τῷ τοῦ Θεοῦ νοήσῃ, καὶ ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ κεχωρισμένως, καὶ διεζευγμένως, ἕτερον μὲν τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἕτερον δὲ τὸν ἐξ ἀνθρώπου κηρύττῃ· ὁπότε μενούσης ἐκείνης τῆς τοῦ ἀμετατρέπτου λόγου οὐσίας, τῆς οὔσης ἀχρόνου τε καὶ ἀϊδίου μετὰ τοῦ πατρὸς αὐτῷ, καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος, οὕτως ἐντὸς τῶν τῆς παρθένου σπλάγχνων ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο, ὥστε κατὰ τὸ ἄφραστον μυστήριον μιᾷ συλλήψει, καὶ ἑνὶ τοκετῷ, κατὰ τὴν ἑκατέρας φύσεως ἀλήθειαν, τὴν αὐτὴν παρθένον καὶ δούλην εἶναι τοῦ Κυρίου [Col. 1158D] Apud Voss. desideratur particula καὶ, quam ex ms. Vat. 1341 supplevimus. καὶ μητέρα. Ὅπερ καὶ ἡ Ελισάβεθ (ὡς ὁ εὐαγγελιστὴς διεσάφησε Λουκᾶς) νενόηκέ τε καὶ εἴρηκεν, Πόθεν μοι τοῦτο, ἵνα ἔλθῃ ἡ μήτηρ τοῦ Κυρίου μου πρὸς μέ_ τῷ αὐτῷ δὲ βαλλέσθω καὶ Εὐτυχὲς ἀναθέματι, ὃς ταῖς ἀσεβέσι τῶν παλαιοτέρων αἱρετικῶν ἐγκυλιόμενος [Col. 1158D] Ita idem cod. Apud Vossium πλάγαις. πλάναις, τοῦ Ἀπολιναρίου τρίτον ἐπελέξατο δόγμα· ὥστε τῆς ἀνθρωπίνης ἀπαρνηθείσης σαρκὸς, καὶ τῆς κατὰ τὴν ψυχὴν ἀληθείας, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν μιᾶς φύσεως, ὅλον διαβεβαιοῦσθαι τυγχάνειν. Ὡσανεὶ τῆς τοῦ λόγου θεότητος, αὐτῆς ἑαυτὴν μεταστρεψάσης εἶς σάρκα τε καὶ ψυχὴν, καὶ τοῦ συλληφθῆναί τε, καὶ γεννηθῆναι, τραφῆναί τε καὶ αὐξηθῆναι, σταυρωθῆναί τη καὶ ἀποθανεῖν, καὶ ταφῆναι, καὶ ἀναστῆναι καὶ ἀνελθεῖν εἶς τὸν οὐρανὸν, καὶ καθεστηκέναι ἐν δεξιᾷ τοῦ πατρὸς, ὅθεν ἐλεύσεται πρὸς τὸ κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Τῆς θείας ὑπάρχοντος μόνον οὐσίας, ἥτις τούτων οὐδὲν εἶς ἑαυτὴν ἀναδέχεται δίχα τῆς ἀληθείας τοῦ σώματος. Ἐπειδήπερ ἡ φύσις ἡ τοῦ [Col. 1158D] Mutilum hujus loci textum ex laudato cod. supplevimus. μονογενοῦς, φύσις ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, φύσις ἐστὶ καὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Ὁμοῦ τέ ἐστιν ἀπαθὴς, καὶ ὁμοῦ καθέστηκεν ἀναλλοίωτος, `360 ἡ τῆς αἶωνίου τριάδος ἀδιαίρετος ἑνότης, καὶ συνυπάρχουσα κατ` οὐσίαν ἶσότης· ὅθεν εἴ τις Εὐτυχιανιστὴς ἀποφοιτῶν τῆς Ἀπολιναρίου διαστροφῆς, ἵνα δὴ μὴ φωραθῇ φρονῶν Θεότητα παθητὴν καὶ θνητὴν, ὅμως τοῦ Λόγου τοῦ σαρκωθέντος, τοῦτ` ἐστὶ, τοῦ τε λόγου καὶ τῆς σαρκὸς, τολμᾷ μίαν ἀποφαίνεσθαι φύσιν, προφανῶς εἶς τὴν Βαλεντίνου, καὶ Μανιχαίου μεταβαίνει μανίαν, καὶ τὸν μεσίτην Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπον Χριστὸν Ἰησοῦν, προσποιητῶς ἅπαντα πεπραχέναι πιστεύει, καὶ οὐ σῶμα ἀνθρώπινον ἑν αὐτῷ, ἀλλὰ φαντασιῶδες σῶματος εἶδος τοῖς τῶν τεθεαμένων ὀφθαλμοῖς ὁραθῆναι· ὅπερ τῆς ἀσεβείας ψεῦδος, ἐπειδήπερ ἡ καθολικὴ πίστις πάλαι βδελύττεται, καὶ τὰ τῶν τοιούτων διατάξεων δυσσεβήματα ταῖς ὁμοφώνοις ἐν ὀλῳ τῷ κόσμῳ τῶν μακαριωτάτων πατέρων, ἤδη πρώην καταδεδίκασται ψήφοις· οὐκ ἔστιν ἀμφίβολον ταύτην ἡμᾶς ἐκδικεῖν, καὶ κηρύττειν τὴν πίστιν, ἣν ἡ ἁγία κατὰ Νικαίαν σύνοδος ἐβεβαίωσεν λέγουσα·
[Col. 1160B] Πιστεύομεν εἶς ἕνα Θεὸν πατέρα παντοκράτορα, πάντων ὁρατῶν τε, καὶ ἀοράτων ποιητήν. Καὶ εἶς ἕνα κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν `362 μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ πατρὸς γεννηθέντα, τοῦτ` ἐστὶ, τὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ πατρὸς, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτὸς, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ. Γεννηθέντα, οὐ ποιηθεντα, μιᾶς ὑποστάσεως σὺν πατρὶ (ὅπερ ἑλληνιστὶ λέγεται ὁμοούσιον)· δι` οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς. Τὸν δι` ἡμᾶς, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ σαρκωθέντα, καὶ ἐνανθρωπήσαντα, παθόντα, καὶ σταυρωθέντα, καὶ ταφέντα, καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, καὶ ἀνελθόντα εἶς τοὺς οὐρανούς· καὶ ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκροὺς. Καὶ εἶς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον.—ᾗ τινι σαφῶς ὁμολογίᾳ τοῦτο περιέχεται, ὅπερ καὶ ἡμεῖς περὶ τῆς τοῦ Κυρίου σαρκώσεως ὁμολογοῦμέν τε καὶ πιστεύομεν, ὃς πρὸς τὸ τὴν σωτηρίαν τοῦ γένους ἀναπλάσαι τῶν ἀνθρώπων, ἀληθῆ σάρκα τῆς ἡμετέρας σαθρότητος, οὐκ ἐξ οὐρανοῦ μεθ` ἑαυτοῦ κατεκόσμησεν, ἀλλ` ἐν τῇ γαστρὶ τῆς παρθένου μητρὸς προσέλαβεν.
Οἵτινες δήποτε τοίνυν εἶσὶν, οἱ οὕτγρ_ω τυφλώττοντες, καὶ ἀπὸ τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας ἀλλοτριούμενοι, ὥστε τῷ λόγῳ τῳ τοῦ Θεοῦ, ἀπὸ τοῦ τῆς σαρκώσεως χρόνου τὴν ἀλήθειαν τῆς ἀνθρωπίνης ἀπαρνεῖσθαι σαρκὸς, δεικνύτωσαν κατὰ τί Χριστιανῶν ἑαυτοῖς ἁρπάζουσι προσηγορίαν, καὶ κατὰ ποῖον λόγον τῷ τῆς ἀληθείας εὐαγγελίῳ σύμφωνοι καθεστήκασιν, εἴγε ἑν τῷ τοκετῷ τῆς μακαρίας παρθένου ἢ ἡ σὰρξ δίχα τῆς θεότητος, ἢ ἡ θεότης ἀνέτειλεν, [Col. 1162D] Ἢ ἐγεννήθη. Haec duo verba superflua sunt, et purum putum glossema sapiunt. ἢ ἐγεννήθη δίχα τοῦ σώματος. Ὥσπερ γὰρ οὐ δυνατὸν ἀπαρνεῖσθαι, τοῦ εὐαγγελιστοῦ λέγοντος, ὅτι Ὁ λόγος σὰρξ `364 ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· οὕτως ἀπαρνηθῆναι οὐχ` οἷόν τε, τοῦ μακαρίου Παύλου τοῦ ἀποστόλου κηρύττοντος, ὅτι Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ. Ποία δ` ἂν ἠδύνατο τυγχάνειν καταλλαγὴ, δι` ἧς ἵλεως ἐγένετο τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ὁ Θεὸς, εἶ μὴ τὴν αἶτίαν τὴν πάντων ὁ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων μεσίτης ἀνεδέξατο_ ποίῳ δ` ἂν λόγῳ τὴν ἀλήθειαν ἐπλήρωσεν τοῦ μεσίτου, εἶ μὴ ὁ ἐν μορφῇ Θεοῦ ἶσος ὢν τῷ πατρί, ἐν τῇ μορφῇ τοῦ δούλου ἐκοινώνησε καὶ ἡμῖν, ὥστε τὸν δεσμὸν τοῦ θανάτου, ὃν ἡ τοῦ ἑνὸς παράβασις ἐπεσπάσατο, τῷ θανάτῳ τοῦ ἑνὸς (τοῦ μόνου μηδὲν τῷ θανάτῳ χρεωστήσαντος) διαλυθῆναι_ ἡ γὰρ ὑπέρ τῶν ἁμαρτωλῶν ῥύσις τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, γέγονεν οὕτως πλουσία εἶς τίμημα, ὡς εἶ πιστεύσοι τὸ πᾶν πλῆθος τῶν αἶχμαλωτισθέντων εἶς τὸν ἑαυτῶν λυτρωτὴν, μηδένα κατασχεθῆναι τοῖς τοῦ διαβόλου δεσμοῖς· ἐπειδήπερ, ὥς φησιν ὁ ἀπόστολος, Ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις. Καὶ τῶν τεχθέντων ἐν τῷ τῆς ἁμαρτίας προκρίματι, λαμβανόντων τὴν ἐξουσίαν τοῦ πρὸς δικαιοςύνην ἀναγεννᾶσθαι, τὸ χάρισμα τὸ τῆς ἐλευθερίας δυνατώτερον γέγονεν τοῦ τῆς δουλείας ὀφλήματος. Ποίαν οὖν ἑαυτοῖς βοηθείας ἐκ τοῦ τοιούδε μυστηρίου καταλιμπάνουσιν ἠλπίδα, οἱ ἐν τῷ σωτῆρι ἡμῶν ἀπαρνούμενοι τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος τὴν ἀλήθειαν_ λεγέτωσαν, διὰ ποίας θυσίας κατηλλάγησαν_ λεγέτωσαν, διὰ ποίου αἵματος ἐλυτρώθησαν_ τίς ἐστὶν, ὅς (ὥς φησιν ὁ ἀπόστολος) παρέδωκεν ἑαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν τῷ Θεῷ προσφορὰν καὶ θυσίαν εἶς ὀσμὴν εὐωδίας_ ἤποτε θυσία [Col. 1164D] τῆς. Hic articulus hic loci abundare videtur, proptereaque delendus. τῆς πρὸς ἱερουργίαν ἐπιτηδειοτέρα `366 γεγένηται ταύτης, ἣν ὁ ἀληθὴς καὶ αἶώνιος ἀρχιερεὺς τῷ θυσιαστηρίῳ τῷ τοῦ σταυροῦ, διὰ τῆς θυσίας τῆς σαρκὸς τῆς ἶδίας ἐπέθηκεν_ εἶ καὶ τά μάλιστα τῶν πολλῶν ἁγίων ἐνώπιον Κυρίου τίμιος γέγονεν ὁ θάνατος, ὅμως οὐδενὸς τῶν ἀνευθύνων τούτων σφαγὴ, λύτρωσις τοῦ κόσμου γεγένηται. Οἱ δίκαιοι στεφάνους εἶλήφασιν, οὐ δεδώκασι καὶ ἐκ τῆς ἀθλήσεως τῶν πιστῶν, ὑποδείγματα καρτερίας ἐστἶν, οὐ γέρα τῆς δικαιοσύνης· ἑκάστου γὰρ αὐτῶν δηλαδὴ θάνατος γέγονεν εἷς, καὶ οὐδεὶς τὸ ἑτέρου χρέως διὰ τοῦ αὐτὸς [ F. αὐτόν] τελειωθῆναι ἐξέτισεν· ὁπότε μεταξὺ τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων εἷς μόνος ἐστὶν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ μόνος ἀληθῶς ἀμνὸς ἄσπιλος γεγονὼς, ᾧ πάντες σταυρωθέντες, πάντες ἀποθανόντες, πάντες ταφέντες, καὶ πάντες ὑπάρχουσιν ἐγερθέντες. Περὶ ὧν αὐτὸς ἔλεγεν· Ὅταν ὑψωθῶ ἀπὸ τῆς γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. Ἡ γὰρ ἀληθὴς πίστις ἡ δικαιοῦσα τοὺς ἀσεβεῖς, καὶ γεννῶσα τοὺς δικαίους πρὸς τὸν μέτοχον τῆς ἶδίας ἀνθρωπότητος ἑλκυσθεῖσα, ἐν ἐκείνῳ πορίζεται τὴν σωτηρίαν, ἐν ᾧ μόνῷ εὑρίσκει ἄνθρωπος ἑαυτὸν οὐχ` ὑπεύθυνον, διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος μετὰ παῤῥησίας αὐχῶν περὶ τῆς ἐκείνου δυνάμεως, ὃς ἠν τῇ εὐτελείᾳ τῆς ἡμετέρας σαρκὸς συμπλακεὶς τῷ πολεμίῳ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, τὴν ἑαυτοῦ νίκην ἐχαρίσατο τούτοις, ὧν ἐνίκησεν ἐν τῷ σώματι.
Τοιγαροῦν εἶ καὶ τὰ μάλιστα ἐν τῷ ἑνὶ δεσπότῃ Ἰησοῦ Χριστῷ, τῷ ἀληθεῖ τοῦ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου υἱῷ, τοῦ τε λόγου, καὶ τῆς σαρκὸς, ἓν ὑπάρχει πρόσωπον,ὅπερ ἀχωρίστως, καὶ ἀδιαιρέτως κοινὰς ἔχει τὰς πράξεις· δεῖ νοεῖν ὅμως `368 αὐτῶν τῶν ἔργων τὰς ποιότητας, καὶ τῇ κατανοήσει τῆς εἶλικρινοῦς πίστεως δεῖ καθορᾷν, ἐπἱ ποῖα μὲν ἡ τῆς σαρκὸς προάγεται ταπεινότης, ἐπὶ ποῖα δὲ τὸ ὕψος τῆς θεότητος ἐπικλίνεται, καὶ τί μέν ἐστιν, ὅπερ ἡ σὰρξ οὐ πράττει δίχα τοῦ λόγου, τί δὲ εἴη ὅπερ ὁ λόγος χωρὶς τῆς σαρκὸς οὐκ ἐργάξεται. Δίχα μὲν γὰρ τῆς λόγου δυνάμεως οὐδ` ἂν ἡ παρθένος συνέλαβεν οὐδὲ ἔτεκεν, δίχα δὲ τῆς ἀληθείας τῆς σαρκὸς, οὐκ ἂν κεκαλυμμένη τοῖς ῥάκεσιν ἔκειτο νηπιότης. Καὶ δίχα μὲν τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως, οὐκ ἂν προσεκύνησαν οἱ μάγοι τὸ παιδίον, τὸ ὑπὸ τοῦ μηνύοντος ἀστέρος δηλούμενον· δίχα δὲ τῆς ἀληθείας τῆς σαρκὸς, οὐκ ἂν ἐκελεύετο τὸ παιδίον εὶς Αἴγυπτον μεταφέρεσθαι, καὶ τοῦ κατὰ τὸν Ἡρώδην ὑπεξάγεσθαι διωγμοῦ. Καὶ δίχα μὲν τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως, οὐκ ἂν ἔλεγεν ἡ φωνὴ τοῦ πατρὸς, ἐξ οὐρανῶν ἀφεθεῖσα· Οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν ᾧ ηὐδόκησα, δίχα δὲ τῆς ἀληθείας τοῦ σώματος, οὐκ ἂν ῥροσεμαρτύρατο ὁ Ἰωάννης· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ δίχα μὲν τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως, οὐκ ἂν ἐγένετο τῶν τε ἀσθενούντων ἡ ῥῶσις, καὶ τῶν τεθνεώτων ἡ ζωοποίησις, δίχα δὲ τῆς ἀληθείας τῆς σαρκὸς, οὔτε τροφὴ τῷ νηστεύοντι, οὔτε μὴν ὕπνος ἀναγκαῖος ὑπῆρχεν τῷ κοπιάσαντι. Καὶ τὸ δὴ πέρας δίχα μέν τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως, οὐκ ἂν ἑαυτὸν ὁ Κύριος ἶσον τῷ πατρὶ τυγχάνοντα ὡμολόγει, δίχα δὲ τῆς ἀληθείας τοῦ σώματος, οὐκ ἂν ὁ αὐτὸς ἔλεγεν μείζονα εἶναι ἑαυτοῦ τὸν πατέρα, ὁπότε καί ἡ καθολικὴ πίστις ἑκάτερον δέχεται, καὶ ἑκάτερον ἐκδικεῖ, ἥτις κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ μακαρίου ἀποστόλου Πέτρου, ἕνα Χριστὸν τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, καὶ ἄνθρωπον πιστεύει καὶ λόγον. Εἶ καὶ τὰ μάλιστα τοίνυν ἐξ ἐκείνης τῆς ἀρχῆς, ἀφ` ἧς ἐν τῇ γαστρὶ `370 τῆς παρθένου ὁ λόγος γέγονεν σὰρξ, οὐ δ` ὅτι οὖν ἦν διαιρέσεως μεταξύ τῆς ἑκατέρας μορφῆς· καὶ δι` ἁπάσης αὐξήσεως σωματικῆς, ἑνὸς προσώπου αἱ τοῦ παντὸς χρόνου πράξεις γεγόνασιν· ὅμως αὐτὰ ταῦτα, ἅπερ ἀχωρίστως γεγένηται, κατ` οὐδεμίαν ἐπιμιξίαν συγχέομεν, ἀλλὰ τί, ποίας εἴη μορφῆς ἐκ τῆς τῶν ἔργων ποιότητος αἶσθανόμεθα.
[Col. 1166B] Λεγέτωσαν τοιγαροῦν οἱ ὑποκριταὶ οὗτοι, οἱ ταῖς τυφλαῖς διανοίαις τὸ τῆς ἀληθείας φῶς εἶσδέξασθαι μὴ βουλόμενοι, ἐν ποίᾳ μορφῇ, τῷ τοῦ σταυροῦ ξύλῳ ὁ Κύριος τῆς δόξης Χριστὸς εἴη προσπεπαρμένος_ τί ἔκειτο ἐν τῷ τάφῳ_ καὶ τοῦ μνήματος ἀποκυλισθέντος τοῦ λίθου, ποία σὰρξ τῇ τρίτῃ ἡμέραγρ_ͅ ἐξανέστῃ_ καὶ κατὰ τί μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ, τῶν μαθητῶν τινας μὴ πιστεύοντας ἤλεγκεν, και τὴν τῶν ἐνδιαζόντων ἀμφιβολίαν ἐνέτρεπεν, λέγων· «Ψηλαφήσατέ με, καὶ ἴδετε, ὅτι πνεῦμα σάρκα καὶ ὀστέα οὐκ ἔχει, καθὼς ἐμὲ θεωρεῖτε ἔχοντα·» καὶ τῷ ἀποστόλῳ Θωμᾷ· «Φέρε τὴν χεῖρά σου εἶς τὴν πλευράν μου, καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ τοὺς πόδας μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός.» Δι` ἧς δῆλον ὅτι τῆς τοῦ σώματος αὐτοῦ φανερώσεως ἤδη τῶν αἱρετικῶν τὰς ψεύδολογίας ἀνέτρεπεν, ὥστε πᾶσαν τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ, τὴν τὰς διδασκαλίας αὐτοῦ μνησομένην μηδαμῶς ἀμφιβάλλειν ὡς τοῦτο δέοι πιστεύειν, ὅπερ οἱ Ἀπόστολοι πρὸς τὸ κηρύττειν ἦσαν ὑποδεξάμενοι. Εἶ οὖν ἐν τῷ τοσούτῳ τῆς ἀληθείας `372 φωτὶ, τὸ σκότος τὸ ἑαυτῆς ἡ ἐπιμονὴ τῶν αἱρετικῶν οὐκ ἀφίησι, δεικνύτωσαν, πόθεν ἑαυτοῖς τῆς αἶωνίου ζωῆς τήν ἐλπίδα κατεπαγγέλλονται, πρὸς ἣν εἶ μὴ διὰ τοῦ μεσίτου Θεοῦ καὶ ἁνθρώπων ἀνθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀφικέσθαι ἀδύνατον. Καθὰ γάρ φησιν ὁ μακάριος ἀπόστολος Πέτρος, Οὐκ ἔστιν ἕτερον ὄνομα δεδόμενον τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ οὐρανοῦ, ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς· οὐδέ ἐστι λύτρωσις τῶν ἀνθρώπων αἶχμαλωσίας εἶ μὴ ἐν τῷ αἵματι τούτου, ὃς ἔδωκεν ἑαυτὸν λύτρον ὑπὲρ πάντων. Καὶ ὅστις (καθάπερ κηρύττει ὁ μακάριος ἀπόστολος Παύλος) ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἶσον Θεῷ, ἀλλ` ἑαυτὸν ἐκένωσεν, μορφὴν δούλου λαβὼν, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος. Ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Δι` ὃ καἶ ὀ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὁπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ, ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἶς δόξαν ἐστὶ Θεοῦ πατρός.
Ὁπότε οὖν εἷς ὑπάρχει Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, θεότητος ἀληθοῦς, καὶ ἀνθρωπότητος, ἐν αὐτῷ παντάπασιν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πρόσωπον εἴη, ὅμως τὴν ὕψωσιν, δι` ἧς αὐτὸν (ὡς ὁ διδάσκαλος τῶν ἐθνῶν φησιν) ὕψωσεν ὁ Θεὸς, καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα, τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα. Εἶς ταύτην ἀνήκειν νοοῦμεν τὴν μορφὴν, τὴν ἐκ τῆς ἐπαυξήσεως τῆς τοσαύτης δόξης πλουτίζεσθαι μέλλουσαν.
Δῆλον γὰρ, ὡς ὢν ἐν μορφῇ Θεοῦ, ἶσος ἦν ὁ υἱὸς τῷ πατρὶ, μεταξύ τε τοῦ πατρὸς, καὶ τοῦ μονογενοῦς, οὐδεὶς κατὰ τὴν οὐσίαν χωρισμὸς, οὐδὲ μία κατὰ τὴν θεότητα τυγχάνει διαφορὰ, οὔτε διὰ τοῦ `374 μυστηρίου τῆς ἐνανθρωπήσεως ἀπεμειῶτό τι τοῦ λόγου, ὅπερ ἔδει κατὰ χάριν αὐτῷ τοῦ πατρὸς ἀποδίδοσθαι· ἡ δὲ τοῦ δούλου μορφὴ, δι` ἧς ἡ ἀπαθὴς θεότης τῆς εὐσεβείας μυστήριον ἀπεπλήρωσεν, ἡ κατὰ ἄνθρωπον ταπεινότης ἐστὶν, ἥτις εἶς δόξαν προέκοψεν τῆς θείας δυνάμεως, εἶς τοσαύτην ἑνότητα, κατ` αὐτὴν τῆς παρθένου τὴν σύλληψιν, τῆς θεότητός τε καὶ τῆς ἀνθρωπότητος συμπλακείσης ὥστε μήτε δίχα τοῦ εἶναι αὐτὸν ἄνθρωπον, τὰ θεῖα, μήτε δίχα τοῦ εἶναι Θεὸν, τὰ ἀνθρώπινα πράττεσθαι. Διὸ καὶ, καθάπερ λέγεται Κύριος τῆς δόξης ὁ σταυρωθεὶς, οὕτως ἐκ τῆς θεότητος ἶσος ὢν τῷ Θεῷ, λέγεται ὑψωθείς· ἐπειδήπερ ἀχωρίστως (μενούσης τῆς ἑνότητος τοῦ προσώπου) εἷς καὶ ὁ αὐτός ἐστι, καὶ ὅλος υἱὸς ἀνθρώπου διὰ τὴν σάρκα, καὶ ὅλος υἱὸς Θεοῦ διὰ τὴν σὺν τῷ πατρὶ μίαν θεότητα. Εἴ τι τοίνυν προσκαίρως δέχεται ὁ Χριστὸς, κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα δέχεται, ᾗ τινι ταῦθ` ἅπερ οὐκ εἶχεν προσφέρεται. Κατὰ γὰρ τὴν δύναμιν τῆς θεότητος, ἀπαραλλάκτως πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ ἔχει καὶ ὁ υἱός· καὶ ἅπερ ἐν μορφῇ δούλου παρὰ τοῦ πατρὸς ἔιληφεν, ταῦτα ἐν μορφῇ Θεοῦ ὢν καὶ αὐτὸς ἐχαρίσατο. Κατὰ μὲν γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ μορφὴν, αὐτὸς καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐστι, κατὰ δὲ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν, οὐκ ἦλθεν ποιῆσαι τὸ θέλημα τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν. Καὶ κατὰ μὲν τὴν τοῦ Θεοῦ μορφὴν, ὡς ὁ πατὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῶ, οὕτως ἔδωκεν καὶ τῷ υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ· κατὰ δὲ τὴν μορφὴν τοῦ δούλου, περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἕως θανάτου. Καὶ ἔστιν ὁ αὐτὸς (ὡς ὁ ἀπόστολος κυρύττει) καὶ πλούσιος, καὶ πείνης· πλούσιος μὲν, ὡς τοῦ εὐαγγελιστοῦ λέγοντος ὅτι, Ἐν `376 ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεγρ_ὸν, και Θεὸς ἦν ὁ λόγος, οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν· πάντα δι` αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν· πτωχὸς δὲ, ἐπειδὴ δι` ἡμᾶς ὁ λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Τίς δέ ἐστιν ἡ κένωσις αὐτοῦ, ἤ τίς ἡ πτωχία, εἶ μὴ ἡ πρόσληψις, τῆς τοῦ δούλου μορφῆς_ ἧς τινος εἶς παραπέτασμα [Col. 1170D] Τῇ τοῦ δούλου. Haec verba sensum mire interturbant, delendaque sunt; aut si retineantur, pro δούλου legendum λόγου. τῇ τοῦ δούλου θεότητι γενομένης, ἡ τῆς ἀνθρωπίνης λυτρώσεως οἶκονομία πεπλήρωται.
Καὶ γὰρ ἐπειδὴ τὰ τῆς προγονικῆς αἶχμαλωσίας ἡμῶν οὐκ ἠδύνατο διαλυθῆναι δεσμὰ, εἶ μὴ τοῦ γένους ἡμῶν, καὶ τῆς ἡμετέρας ψύσεως ἄνθρωπος γένοιτο, τοῖς τῶν ἁμαρτημάτων προκρίμασιν οὐ κρατούμενος, καὶ ὃς τῷ ἀσπίλῳ αἵματι τὸ ἑαυτοῦ τὸ θανάσιμον ἀποπλύνῃ χειρόγραφον, καθάπερ ἐξ ἀρχῆς ἦν θεόθεν προτυπωθέν· οὕτως ἐν τῷ πληρώματι τῶν προειρημένων γέγονεν χρόνων, ὥστε τὴν πολυτρόπως προαγγελθεῖσαν ὑπόσχεσιν ἐλθεῖν εἶς τὴν πάλαι προσδοκωμένην ἐξάνυσιν, μὴ δύνασθαί τε εἶναι ἀμφίβολον, τὸ ταῖς συχνοτάταις ἀεὶ μαρτυρίαις προδηλωθέν. Ἐν μεγίστῃ μέντοιγε παρανομίᾳ τῶν αἱρετικῶν ἡ δυσσέβεια πεφανέρωκεν ἑαυτὴν ἐγκυλίεσθαι, ὁπότε ἐπὶ προσχήματι τοῦ τιμᾷν τὴν θεότητα, τὴν ἀλήθειαν ἐν τῷ Χριστῷ τῆς ἀνθρωπίνης ἀπαρνοῦνται σαρκός· καὶ νομίζουσιν εὐσεβῶς πιστεύειν, εἶ λέγοιτο ἐν τῷ σωτῆρι ἡμῶν ἀληθὲς μὴ εἶναι τὸ σῶζον, ὁπηνίκα οὕτω κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τὴν πρὸ πάντων αἶώνων τῷ θεῷ `378 ἐν Χριστῷ ὁ κόσμος εἴη κατηλλαγμένος, ὡς εἴγε μὴ κατηξίωσεν σὰρξ γενέσθαι ὁ λόγος, οὐδεμία σὰρξ ἂν ἠδύνατο σωθῆναι. Καὶ γὰρ ἅπαν τὸ μυστήριον τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, διὰ μεγίστης (ὡς οἱ αἱρετικοὶ θέλουσιν) ἀμαυροῦται σκοτείας, εἴτε τὸ φῶς τῆς ἀληθείας νομισθείη λανθάνειν ὑπὸ διεψευσμένῳ φαντάσματι. Μηδεὶς οὖν ἐπαισχυντέον ἡγείσθω Χριστιανὸς τοῦ ἡμετέρου σώματος ἐν Χριστῷ τὴν ἀλήθειαν, ἐπειδήπερ ἅπαντες οἱ ἀπόστολοι, καὶ τῶν ἀποστόλων οἱ μαθηταὶ, καὶ πάντες οἱ λαμπροὶ διδάσκαλοι τῶν ἐκκλησιῶν, οἵτινες ἐπὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον, ἢ ὅσοι πρὸς τὴν τῆς ὁμολογίας ἐλθεῖν ἠξίωνται δόξαν, ἐν τῷ φωτὶ τῆς πίστεως ταύτης ἐξέλαμψαν ταῖς συμψήφοις [Col. 1172A] [Col. 1172C] In textu Latino legitur intonantes, quod reddere [Col. 1172D] possis κυρύττοντες. Cum igitur interpres verterit. ἔκδηλοι γενόμενοι, quod hic nihil ad rem facit, aliud verbum legisse videtur. ἔκδηλοι γενόμενοι πανταχοῦ, [Col. 1172D] Ὡς ὅτι. Horum verborum alterutrum redundat. ὡς ὅτι ἐν τῷ δεσπότῃ Ἰησοῦ Χριστῷ, δεῖ καὶ τῆς θεότητος, καὶ τῆς σαρκὸς ἓν εἴναι συνομολογεῖσθαι τὸ πρόσωπον. Πλὴν κατὰ ποῖον ὅμοιον λόγον, ἢ ποίῳ μέρει γραφῶν, ἡ τῶν αἱρετικῶν δυσσέβεια βοηθεῖσθαι νομίζει, ἡ τὴν ἀλήθειαν ἀρνουμένη τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ὁπότε ταύτην οὔτε νόμος μαρτυρεῖσθαι, οὔτε προφητεία προλέγειν, οὔτε διδάσκειν τὰ εὐαγγέλια, οὐκ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ὑποδεικνύειν ἐπαύσατο_ ἐν πάσαις συντάξεσι τῶν γραφῶν ἐκζητείτωσαν, ποῖ τραπέντες, τὸ ἴδιον φύγωσι σκότος, οὐχὶ ποῖ κλίναντες τὸ ἀληθὲς ἐπισκοτοῦσι φῶς· καὶ καθ` ὅλους τοὺς χρόνους εὑρήσουσιν οὕτως ἐκλάμπουσαν τὴν ἀλήθειαν [Col. 1172D] Ἵνα τὸ μέγα, etc. Non est hic assecutus mentem Auctoris interpres, qui vertere debebat: Ὥστε τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν εἴδειν τοῦτο μυστήριον. ἵνα τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν ἴδωσι τοῦτο μυστήριον ἐξ ἀρχῆς πιστευθὲν, ὅπερ ἐπ` ἐσχάτων πεπλήρωται. Περὶ οὗ, [Col. 1172D] Forte, εἶ καὶ. καὶ τῶν ἁγίων γραφῶν οὐδὲ ἓν ἐσιώπησεν μέρος, ὅμως ἐξαρκεῖ σύμβολά τινα τῆς συμφώνου τούτοις ἀληθείας ἐνθεῖναι, δι` ὧν ἡ περὶ τὴν πίστιν ἐμμέλεια εἶς τηλαυγέστατον ἀπευθυνθήσεται `380 πλάτος, καὶ τῷ τῆς γνώσεως καθαρωτάτῳ φωτὶ θεωρῆσαι δυνήσεται, [Col. 1172D] Τοῦθ` ὅπερ, etc. Neque haec optima interpretatio; vertendum erat: Ὅτι ἐν τῷ υἱῷ, etc. τοῦθ` ὅπὲρ ἐν τῷ υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ὅτι ἑαυτὸν ἀπαύστως υἱὸν ἀνθρώπου καὶ ἄνθρωπον ὁμολογεῖ, ἐρυθριᾷν οὐ προσήκει Χριστιανοῖς, ἀλλὰ τούτῳ σταθηρῶς ἐγκαυ χᾶσθαι.
[Col. 1172B] Ἵνα δὲ τοῖς κηρύγμασι τῶν προσκυνητῶν πατέρων συμφώνους ὑπάρχειν ἡμᾶς ἡ σὴ εὐλάβεια γνῷ, διενοήθην τῷ παρόντι μου λόγου τινὰς ἀποφάσεις ἐκείνων ὑποτάξαι (Alias, ἐπίστευσα τῷ παρόντι μου λόγῳ τινὰς ἀποφάσεις. ἐκείνων ὑποτάξαι). Ὧν εἶ καταξιώσῃς [Col. 1172D] Haec vox redundat. ἐκείνων ποιήσασθαι τὴν ἀνάγνωσιν, οὐκ ἄλλο κηρὑττειν εὑρήσεις ἡμᾶς, εἶ μὴ ὅπερ καθ` ὅλον τὸν κόσμον οἱ ἡμῶν ἅγιοι πατέρες ἐδίδαξαν, καὶ μηδένα πρὸς τούτοις διαφωνεῖν, εἶ μὴ μόνους τοὺς δυσσεβεστάτους αἱρετικοὺς. Τούτων τοίνυν, ὑπερένδοξε καὶ σεβαστὲ βασιλεῦ, καθ` ὅσον οἷόντε ἦν βραχέως ἐφαψαμένων ἡμῶν, μετὰ τῆς θεόθεν ἐμπνευσθείσης σοι πίστεως, καὶ τὸ παρ` ἡμῶν κηρυττόμενον ὁμογνωμονοῦν [Col. 1172D] Leg., ἐπιγνώσεις. ἐπιγνώσει, καἶ κατὰ μηδὲν ἡμῖν ἀπὸ τῆς τῶν εὐαγγελίων καὶ τῆς τῶν ἀποστόλων διδασκαλίας, ἤτοι τοῦ συμβόλου τῆς καθολικῆς διαφωνεῖν ὁμολογίας· ἐπειδήπερ, ὡς διδάσκει ὁ μακάριος ἀπόστολος Παῦλος, Μέγα ἐστὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον, ὅπερ ἐφανερώθη ἐν σαρκὶ, ἐδικαιώθη ἐν πνεύματι, ὤφθν τοῖς ἀγγέλοις, ἐκηρύχθη ἐν ἔθνεσιν, ἐπιστεύθη ἐν κόσμῳ, ἀνελήφθη ἐν δόξῃ.
Τί τοιγαροῦν ἔσται λυσιτελέστερον τῇ σῇ σωτηρίᾳ, τί τῇ σῇ ἐξουσίᾳ ἁρμοδιώτερον, `382 ἤπερ ἵνα τῆς εἶρήνης τῶν τοῦ Θεοῦ ἐκκλησιῶν, ταῖς σαῖς διατάξεσιν ποιήσῃς τὴν πρόνοιαν, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς σοῖς ὑπηκόοις τὰ τοῦ Θεοῦ δῶρα ἐκδικήσῃς· καὶ μὴ ἀνάσχῃς τρόπῳ τινὶ διὰ τῆς τοῦ διαβόλου βασκανίας χαλεπαίνειν εἶς ὄλεθρόν τινων, τοὺς ὑπηρέτας αὐτοῦ· ἐφ` ᾧτέ σε κατὰ τόνδε τὸν βίον τοῖς προσκαίροις ὑπερέχοντα βασιλείοις, ἀξιωθῆναι καὶ τῆς εἶς αἶῶνα μετὰ τοῦ Χριστοῦ βασιλείας. [Col. 1174D] Desunt haec in Latino. Ὁ παντοκράτωρ Θεὸς τὴν βασιλείαν, καὶ τὴν σωτηρίαν σου, ἐπιμήκιστον ἐκδικῶν διαφυλάξοι, ὑπερένδοξε καὶ ἡμερώτατε βασιλεῦ σεβαστέ.
1383 [Col. 1174D] Opus hic allatum vulgo dicitur de Trinitate. Vide recensionem S. Hilarii quam protulimus tomis IX et X Patrologiae nostrae. EDIT . Sancti HILARII Pictaviensis episcopi et confessoris, in libro secundo de Fide inter caetera (Num. 23).
CAP. III. Unum igitur hoc [Col. 1174D] Codd. collect Hisp. aliique inde derivati delent est. est immobile fundamentum, una haec felix fidei petra, Petri ore confessa: [Col. 1174A] Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) ; tanta in se argumenta sustinens veritatis, quantae perversitatum quaestiones et infidelitatis calumniae [Col. 1174D] Vat. collect. 8, moventur. movebuntur. 1384 Jam in caeteris dispensatio [Col. 1174D] Tres codd. Quesnelli ac totidem nostri unus collect. 11 et duo 21, cum exemplo primae editionis, veritatis paternae sit. Ergo. Vat. collect. 3, sit: Virgo. voluntatis paternae est: virgo, partus, et [Col. 1175A] corpus, postque crux, mors, inferi, salus nostra est. [Col. 1175C] Hic incipit in collect. 5, in cod. Vat. 58, et Ratisp. Humani enim generis causa Dei Filius natus ex Virgine [Col. 1175C] Codd. collect. 3, Hisp. et Isid. addunt est. Mox pro famulante cod. Vat. collect. 3 et alius collect. 8, alibi consorte participe, et sua. Ms. collect. 5, consorte, et sua. Cod. Grim., participe, et sua. Dein pro consevit codd. Vat. collect. 3 et 8, conseruit; exemplum primae editionis, conscivit. et Spiritu sancto, ipso sibi in hac operatione famulante, et sua, Dei videlicet, inumbrante virtute, corporis sibi initia consevit, et exordia carnis instituit: ut homo factus ex Virgine, naturam in se carnis acciperet, perque hujus [Col. 1175C] In collect. 5 c. 41, assumptionis; at admixtionis ibidem legitur in testimoniis Leonis epistolae subjectis [Col. 1175D] cap. 67. Post pauca humanum corpus Quesn. in margine ex duobus mss. admixtionis societatem sanctificatum in eo universi generis humani corpus existeret: [Col. 1175D] Utrique codd. Hisp. et alii ejusdem originis, et quemadmodum. ut quemadmodum omnes in se per id quod corporeum se esse voluit conderentur, ita rursum in omnes ipse, per id quod ejus est invisibile referretur. Dei igitur imago invisibilis pudorem humani exordii non recusavit, et per conceptionem, partum, vagitum et cunas, omnes naturae nostrae contumelias 1385 [Col. 1175D] Vindeb. collect. 5 cap. 67, et Vat. collect. 24, cum edit. Hilarii, transcucurrit. transcurrit. Quid tandem dignum a [Col. 1175B] nobis tantae dignationis affectui rependetur? Inenarrabilis a Deo originis unus unigenitus Deus, in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus, accrescit. Qui omnia continet, et intra quem, et per quem cuncta sunt, humani partus lege profertur; et ad cujus vocem archangeli atque angeli tremunt, coelum [Col. 1175D] Ita Hilarii editio, et nostri codd. collect. 5 utroque loco, Vat. collect. 3 et utrique Hisp. aliique ejusdem originis cum editis ante Quesnellum, apud quem, terra, mare et omnia. Mox Vat. Hisp. et Isid., resolvuntur. Dein infantiae vagitus auditur in mss. collect. 5 utroque loco, et in Vindeb. Hisp. ac Vat. collect. 3. et terra, et omnia hujus mundi resolventur elementa, vagitus infantiae auditur. Qui invisibilis et incomprehensibilis est, [Col. 1175D] Vulg. ante Quesn. cum edit. Hilarii, mss. collect. 5, Vat. Hisp. Isid., et aliis inde proficiscentibus, non [Col. 1176C] visu, sensu tactuque moderandus. Lectionem a Quesnello inductam ex Grim. invenimus in mss. collect. 3, 8 et Vindeb. Hisp. nunc visu, sensu, tactuque mortalium cunis est obvolutus. Haec si quis indigna Deo recolit, tanto se majoris beneficii obnoxium confitebitur, quanto minus haec Dei convenerint majestati. Non ille eguit homo effici, per quem homo factus est; sed nos eguimus ut Deus caro fieret et habitaret in nobis, id est, assumptione carnis unius [Col. 1175C] [Col. 1176C] Vulg. ante Quesn., cum solo primae editionis exemplo, membra. interna universae carnis incoleret. Humilitas ejus nostra nobilitas est; contumelia ejus noster honor est. Quod ille Deus in carne consistens, hoc nos vicissim [Col. 1176C] Quesn. cum Vat. collect. 8, in Deo ex carne renati. Item renati est in Vat. collect. 3 nec non in duobus Hilarii codicibus. Veterem lectionem ut pote veriorem ex aliis nostris mss. revocavimus. Vide in hunc Hilarii locum notam P. Coustantii. in Deum ex carne renovati.
Item ejusdem in libro nono, inter caetera (Num. 3) .
Nescit plane, vitam suam nescit, qui Christum Jesum ut verum Deum, ita et verum hominem ignorat; [Col. 1176A] et ejusdem periculi res est, Csend hristum Jesum vel spiritum Deum, vel carnem nostri corporis denegare. Omnis ergo, [Col. 1176C] Verbum inquit cum Hilarii mss. apud Coustantium [Col. 1176D] gunt etiam nostri codd. collect. 5, cap. 67. Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11 ac 24. inquit, qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo qui est in coelis. Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo qui est in coelis (Matth. X, 32) . Haec Verbum caro factum loquebatur, et homo Jesus Christus Dominus majestatis docebat: mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, et ipso illo inter Deum et homines mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse ex unitis in idipsum naturis, naturae utriusque res eadem est: [Col. 1176D] Quae sequuntur usque ad, Haec itaque, desiderat unus cod. Barb. (collect. 3). Mox pro neutro, Al. neutra, Quesnellus in margine. ita tamen ut neutro careret in utroque: ne forte Deus esse homo nascendo 1386 desineret, et homo rursus Deus manendo non esset. Haec itaque [Col. 1176B] humanae beatitudinis fides vera est, Deum et hominem praedicare, Verbum et carnem confiteri; neque Deum nescire [Col. 1176D] Vindeb. Hisp. et alius collect. 5, c. 67, quod et homo sit. quod homo sit; neque carnem ignorare quod Verbum sit.
Item ejusdem in eodem libro inter caetera (Num. 5) .
Natus igitur unigenitus Deus ex Virgine homo, et secundum plenitudinem temporum in semetipso provecturus in Deum hominem, hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Filium Dei credi doceret, et hominis filium praedicari admoneret, [Col. 1176D] Vulg. ante Quesn. cum Vat. Hisp., Isid. et aliis collect. 8 et 11, loquens et gerens. Post pauca, ut ipso illo in Vindeb. collect 5, c. 67, sicut etiam in editione Hilarii. locutus et gerens homo universa quae Dei sunt, loquens deinde et gerens Deus universa quae hominis sunt: ita tamen ut in ipso illo utriusque generis sermone numquam nisi cum significatione et hominis locutus [Col. 1176C] et Dei sit.
Item alio loco in eodem libro, inter caetera (Num. 5, 6, 7) .
Hinc itaque fallendi simplices atque ignorantes haereticis occasio est, ut quae ab eo secundum hominem dicta sunt, dicta esse secundum naturae divinae infirmitatem mentiantur; et quia unus atque idem est loquens, omnia quae [Col. 1176D] Vat. collect. 3 et alius Vat. collect. 8, loquitur cum Vat. Hisp. et Isid., in quibus sicut et in vulg. ante Quesn., de semetipso. loquebatur de se ipso, omnia [Col. 1177A] eum locutum esse contendant. Nec sane negamus totum illum qui ejus manet naturae suae esse sermonem. Sed si Jesus Christus et homo et Deus [Col. 1177C] Mss. collect. 3, 11 et 24, ac Vindeb. Hisp., cum exemplo primae editionis delent est. Editi Hilarii habent sit. Mox cum homo sit in Vat. Hisp., Isid. et alio collect. 11. Dein neque tum cum et homo in iisdem codd., necnon in Vat. collect. 24, ac in prima editione, quam lectionem Coustantius praetulit. In cod. Vat. collect. 3, neque tunc etiam cum homo. est, et neque cum homo, tum primum Deus, neque cum homo, tum non etiam et Deus, neque post hominem, in Deo non totus homo, totus Deus, unum atque idem necesse est dictorum ejus sacramentum esse, quod generis. Et cum in eo secundum tempus discernis hominem a Deo, Dei tum atque hominis discerne sermonem. Et cum Deum atque hominem in tempore confiteberis, Dei atque hominis in tempore dicta dijudica. Cum vero ex homine et Deo, rursum totius hominis, totius jam 1387 Dei tempus intelligis. Si quid [Col. 1177C] Vulgati, aliud. Correximus cum mss. collect. 3, utrisque Hisp. Vat., Isid., alio collect. 11 et 24, quibus duo codd. Quesnelli et editi Hilarii suffragantur. illud ad demonstrationem ejus temporis dictum est, tempori coaptato, quae dicta sunt, ut cum [Col. 1177B] aliud sit ante hominem Deus, aliud sit homo et Deus, aliud sit post hominem et Deum totus homo, et totus Deus: non confundas temporibus et generibus dispensationis sacramentum, cum pro qualitate generum ac naturarum alium ei in sacramento hominis necesse est sermonem fuisse non nato, alium adhuc morituro, alium jam aeterno. Nostri igitur causa haec omnia Jesus Christus [Col. 1177C] Vat. Hisp. et Isid. et alius collect. 11, agens. Codd. collect. 11 et prima editio gerens. manens, et corporis nostri homo natus, secundum consuetudinem naturae nostrae locutus est; non tamen omittens naturae suae esse quod Deus est. Nam tametsi in partu, et passione, et morte naturae nostrae res peregerit, res tamen ipsas omnes virtute naturae suae gessit; et reliqua.
Item alio loco in eodem libro, inter caetera (Num. 11) .
[Col. 1177C] Videsne ita Deum et hominem praedicari, ut mors homini, Deo vero carnis excitatio deputetur? [Col. 1177C] Uncis inclusa desiderantur in codd. Grim. Barb. 1, Thuan. 1, et in Thuan. ac in Oxon. Quesnelli, nec non in nostro Vat. collect. 3, simili Barb. 1, et in Vindeb. collect. 5 utroque loco, ac in Vat. collect. 8. Desunt etiam in versione Graeca inserta act. 2 concilii Chalcedonensis. (Non tamen ut alius sit qui mortuus est, et alius sit per quem mortuus resurgit. [Col. 1177C] Quesn., Spoliata enim carne, cum exemplo primae [Col. 1177D] editionis, et Vat. Hisp., Isid. aliisque inde profectis; sed male; neque enim Hilarius Christum, seu personam Verbi carne spoliatam, seu a carne separatam sensit. Anteriorum editionum lectionem revocavimus, quam perferunt Vindeb. Hisp. collect. Vat., collect. 24, et editiones Hilarii. Solum in Vindeb. Hisp. habetur, dispoliata. Spoliata enim caro Christus [Col. 1178A] est mortuus, et rursum Christum a mortuis excitans, idem Christus est carne se exspolians.) Naturam Dei in virtute resurrectionis intellige, dispensationem hominis in morte cognosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum eum memento esse qui utrumque est.
1388 Item post pauca (Num. 14) .
Haec igitur demonstranda a me paucis fuerunt, ut utriusque naturae [Col. 1177D] Codd. collect. 3 et 5 utroque loco, nec non Vat. collect. 24 cum editis Hilarii personam; ubi tamen Coustantius notat personae vocabulo ex contextu non tam subsistentiam, quam naturae utriusque conditionem et proprietates intelligi. formam tractari in Domino Jesu Christo meminissemus: [Col. 1178C] Vulg. cum Hisp. et Isid., quia qui in forma Dei manens, formam servi accepit, ipse Divinitatem nequaquam amisit. P. Coustantius haec quatuor postrema verba, quae in nullis mss. Hilarii exstant, neque exstare debent, cum I eonina crediderit ex Vulgatis, probabile credidit iis a Leone summatim perstrictum, quod postea ab Hilario fusius demonstratur. At non ita est. Eas enim voces a Leone abjudicandas et expungendas cognovimus auctoritate praestantiorum collectionum 3, 5 utroque loco, et 8, cum praesertim desint etiam in Graeca versione horum testimoniorum inserta act. 2 Chalcedon. concilii. Concinit Vat. collect. 24, in quo pariter ea verba omittuntur, et solum legitur: Quia in forma Dei manens, formam servi suscepit. In Hilarii editionibus, quia qui in forma Dei manebat. quia qui erat in forma Dei, formam servi accepit.
S. ATHANASII Alexandrinae Ecclesiae episcopi et confessoris ad EPICTETUM Corinthiorum episcopum.
CAP. IV. [Col. 1178B] Quomodo autem vel dubitare ausi sunt, qui dicuntur Christiani, si Dominus, qui ex Maria [Col. 1178C] Vindeb. Hisp. et codd. collect. 21 cum prima editione addunt Virgine. Mox Deus quidem de substantia et natura Dei est in Vat. Hisp. et Isid. Codd. collect. [Col. 1178D] 21 et prima editio, Dei sit. Vat. collect. 11 et 24, Filius quidem de substantia naturae Dei est. Praetulimus lectionem anteriorum editionum auctoritate Vindeb. Hisp. et alterius collect. 5, cap. 67, eo quod haec lectio cohaeret cum integra epistola in eadem collectione edita cap. 52. In capite 41 ejusdem collectionis, Filius quidem substantiae natura Dei est. Postea et ex carne in Vat. Hisp. ac Isid. et in mss. collect. 11 et 21. processit, Filius quidem substantia et natura Dei est, quod autem secundum carnem, ex semine David est et carne sanctae Mariae?
S. AMBROSII episcopi Ecclesiae Mediolanensis et confessoris, ex [Col. 1178D] Vide Opus Ambrosii ad Gratianum tom. XVII Patrologiae nostrae. EDIT . libris quos misit ad imperatorem GRATIANUM. In libro secundo de Fide, inter caetera (Cap. 7, num. 58).
CAP. V. Unde [Col. 1178D] In collect. 5, cap. 41, illud quoque lectum est. illud quod lectum est, Dominum majestatis crucifixum esse, non quasi in majestate sua crucifixum putemus; sed quia idem Deus, idem homo, per Divinitatem Deus, per susceptionem carnis homo, Christus Jesus Dominus majestatis dicitur crucifixus, quia consors utriusque naturae, id [Col. 1178C] est humanae atque divinae, in natura hominis subiit passionem; ut indiscrete et Dominus majestatis dicatur esse qui passus est, et filius hominis, sicut scriptum est, qui descendit de coelo (Joan. III, 13) .
1389 Item alio loco in eodem libro, inter caetera (Cap. 9, num. 77) .
Sileant igitur [Col. 1179C] Vat. Hisp. et Isid. cum alio collect. 11, inanis dissensionis quaestiones. Cod. Thuan. Quesn., inanis dissertationis quaestiones. Exemplum primae editionis cum mss. collect. 21, inanis dissensionis inanes de sermonibus quaestiones. Paulo post editiones Ambrosii, in utraque loquitur. Sed non solum omnes nostri codices cum vulgatis Leonis habent in utroque, verum etiam vetera exemplaria concilii Ephesini Graeco etiam textu suffragante act. 1, Marius Mercator, Rusticus et Ambrosii codex Colbert., de quibus vide Baluzium tom. IV Concil. pag. 67, not. g. inanes de sermonibus quaestiones, quia regnum Dei, sicut scriptum est, non in persuasione verbi est, sed in ostensione virtutis (I Cor. II, 4, et IV, 20) . Servemus distinctionem Divinitatis et carnis. Unus in utroque loquitur Dei Filius, quia in eodem utraque natura est. Et si idem loquitur, non uno semper loquitur modo. Intende [Col. 1179C] Vindeb. collect. 5, cap. 67. Vat. Hisp. et Isid., [Col. 1179D] aliique inde profecti codd., in eum. in eo nunc gloriam Dei, nunc hominis passiones. Quasi Deus loquitur, quae sunt divina, quia Verbum est: quasi homo dicit, quae sunt humana, quia [Col. 1179D] Quesnellus, in mea substantia loquitur. Anteriores editiones secuti sumus, cum in ea exhibeant codd. collect. 3, Vat. Hisp. Isid., alii collect. 11 ac 24, loquebatur autem omnes codices approbent. Editio Ambrosii habet, in mea substantia loquebatur. Concinunt exempla antiquae versionis Ephesini concilii, et Marius Mercator; sic enim et Graecus interpres Ephesini legit. At cum Graeca versio testimoniorum Leonis inserta act. 2 concilii Chalcedonensis praeferat, in ea substantia loquebatur, sic Leonem scripsisse et apud Ambrosium legisse credimus. in ea substantia loquebatur.
Item ejusdem in libro de Incarnatione Domini [Col. 1179D] Vat. collect. 3, contra Apollinarem. contra Apollinaristas (Cap. 6, num. 49) .
[Col. 1179B] Sed dum hos redarguimus, emergunt alii qui carnem Domini dicant et Divinitatem unius [Col. 1179D] Vindeb. collect. 5 utroque loco delet esse. esse naturae. Quae tantum sacrilegium inferna vomuerunt? Jam tolerabiliores sunt Ariani, quorum per istos perfidiae robur adolescit, [Col. 1179D] Cod. Oxon. Quesnelli, ut minore. Paulo post idem cod., quam hi qui, pro quia isti. ut majore contentione asserant Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unius non esse substantiae, quia isti Divinitatem Domini et carnem substantiae unius dicere tentaverunt.
Item infra (Cap. 6, num. 52) .
Et hi mihi frequenter Nicaeni concilii [Col. 1179D] Quesn. in marg. ex cod. Thuan., tractatus exponere. [Col. 1180C] Vindeb. collect. 5, c. 67, tractatum se retinere. Post pauca Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11, delent Dei. tractatum se tenere commemorant. Sed in illo tractatu Patres nostri non carnem, sed Dei Verbum unius substantiae cum Patre esse dixerunt. Et Verbum quidem ex paterna processisse substantia, carnem autem ex [Col. 1179C] Virgine esse confessi sunt. Quomodo igitur Nicaeni concilii nomen obtenditur, et nova inducuntur quae numquam nostri sensere majores? Et reliqua.
1390 Item ejusdem [Col. 1180C] Vide epist. integram inter alias Ambrosii num. 46 tomo nostro XVII. EDIT ad SABINUM episcopum inter caetera (Num. 6 et 7) .
Unde pulchre Apostolus ejusdem verbi repetitione [Col. 1180A] usus est, dicens de Domino Jesu Christo: [Col. 1180C] Vat. collect. 11 et prima editio et vulg. Ambros., Qui cum in forma. Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Quid est in forma Dei, nisi in plenitudine Deitatis, in illa perfectionis divinae expressione? Ergo cum esset [Col. 1180C] Sic ex Vat. collect. 3 et Vindeb. Hisp. cum vulg. Ambrosii. Al. deletur Divinitatis. in plenitudine Divinitatis, exinanivit se (Philip. II, 6) , et accepit plenitudinem naturae et perfectionis humanae. Sicut Deo nihil deerat, ita nec hominis consummationi, ut esset perfectus in utraque forma. Unde et David dicit: Speciosus forma prae filiis hominum (Ps. XLIV, 3) . Concluditur Apollinarista, nec quo se vertat habet, suis clauditur retibus. Ipse enim [Col. 1180C] Cod. Vat. Hisp. et Isid. nec non alius collect. 11 cum edit. Ambrosii, dixerat, ac dein, Respondet. In eadem Ambrosii editione lectus est pro locutus est. [Col. 1180D] Dein ut dixit in eodem Vat. collect. 11 ac in exemplo primae editionis. dixit, formam servi accepit, non servus locutus est. Iterum ergo interrogo: Quid est in forma Dei? Respondit, in natura Dei. Sunt enim, ait Apostolus, [Col. 1180B] qui non sunt natura dii (Galat. IV, 8) . Quaero quid sit, formam servi accipiens? Sine dubio perfectionem naturae et conditionis, ut dixi, humanae, ut esset in hominum similitudine. Et pulchre non carnis, sed hominum dixit similitudinem, quia in carne eadem est. Sed quia sine peccato erat solus, omnis autem homo in peccato, in specie hominis videbatur. Unde et propheta ait; Et homo est, et quis cognoscit eum (Jer. XVII, 19) ? Homo secundum carnem, [Col. 1180D] Utrique codd. Hisp. cum Vat. collect. 11, et ultra hominem divina operatione. Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 21 et 24, Sed ultra hominem divina operatione. Vat. collect. 3, per divinam operationem. Dein et ultra hominem in utrisque Hisp. ac in Vat. Isid. et in alio collect. 11. sed ultra hominem secundum divinam operationem. Denique cum leprosum tangeret, homo videbatur, sed ultra hominem, cum mundaret. Et cum Lazarum mortuum fleret, mortuum quasi homo flebat; sed supra hominem erat, cum mortuum [Col. 1180D] Mss. Vat. collect. 3 et 24, vinctum. Vindeb. Hisp. erronee vinci; emendatum ex arbitrio in Vat. Hisp. aliisque inde profecti, hunc. Postea et supra hominem in Vindeb. Hisp. vinctis juberet pedibus exire. Homo videbatur, cum penderet in cruce; sed supra [Col. 1180C] hominem, cum reseratis tumulis mortuos suscitaret.
1391 S. AUGUSTINI episcopi [Col. 1180D] Sic utrique Vindebon. cum Vat. Hisp., Isid. alioque collect. 11; alias, Hipponensis. Post pauca in tribus postremis codd., unde et venturus est. Hipponiregiensis Ecclesiae [Col. 1180D] Vide epistolam ad Dardanum, inter caeteras Augustini 187, tomo XXXIII nostrae Bibliothecae. EDIT. ad DARDANUM, inter caetera (Num. 10) .
CAP. VI. Noli itaque dubitare ibi nunc esse hominem Christum, unde venturus est; memoriterque recole et fideliter tene Christianam confessionem: [Col. 1181A] quoniam resurrexit a mortuis, ascendit in coelum, sedet ad dexteram Patris; nec aliunde quam [Col. 1181C] Vulg. cum nonnullis codd., inde ad judicandos venturus est vivos et mortuos. Secuti sumus aliorum praestantissimorum codicum syntaxim, quae cum editis Augustini concordat. inde venturus est ad vivos et mortuos judicandos; et sic venturus est, illa angelica voce testante, quemadmodum est ire visus in coelum (Act. I, 11) , id est in eadem forma carnis atque substantia, cui profecto immortalitatem dedit, naturam non abstulit.
Item in ejusdem [Col. 1181C] Vide dicto tomo XXXIII epist. 137. EDIT. epistola ad VOLUSIANUM, inter caetera (Num. 9) .
Nunc vero ita inter Deum et homines mediator apparuit, ut in unitate personae copulans utramque naturam, et solita sublimaret insolitis, et insolita solitis temperaret.
Item ejusdem in [Col. 1181C] Id est tractatu 78 in Evang. Joan., qui habetur [Col. 1181D] tomo XXXV Patrologiae nostrae. Expositione Evangelii secundum Joannem, inter caetera (Tract. 78, num. 2) .
[Col. 1181B] Quid igitur, haeretice? Cum Christus Deus sit et homo, loquitur ut homo, et calumniaris Deo? Ille in se naturam commendat humanam, tu in illo audes deformare divinam?
Et iterum infra (Num. 3) .
Agnoscamus geminam substantiam Christi, divinam scilicet, qua aequalis est Patri; humanam, [Col. 1181D] Cod. Vat. collect. 11, qua minor est Patre. qua major est Pater. Utrumque autem simul, non duo, sed unus est Christus: ne sit quaternitas, non Trinitas Deus. Sicut enim unus est homo anima rationalis et caro, sic unus est Christus, Deus et homo; ac per hoc Christus est, Deus, anima rationalis et caro. Christum in his omnibus, Christum in singulis confitemur. Quis est ergo, per quem factus est mundus? Christus Jesus, sed in forma Dei. Quis est sub Pontio [Col. 1181C] Pilato crucifixus? Christus Jesus, sed in forma servi. [Col. 1181D] In mss. collect, 3, 5, utroque loco, et 8, ac in Veronens. 58, sequentia omittuntur usque ad finem. Vulg. ante Quesn. cum caeteris nostris codd., velut separatum testimonium sic proponunt: Item ejusdem cujus supra. Quis non est derelictus, etc., quae novam additionem indicare videntur. Quesnelli lectionem ex Crimanico inductam non exclusimus, quippe quae editioni Augustini concinit, ex qua Item praetulimus pro Idem, quod in Quesnello legebatur. Item de singulis quibus homo constat. Quis non est derelictus in inferno? 1392 Christus Jesus, sed in anima sola. Quis resurrecturus, triduo jacuit in sepulcro? Christus Jesus, sed in carne sola. Dicitur ergo in his singulis Christus. Verum haec omnia non duo, vel tres, sed unus est Christus. Ideo ergo dixit: Si diligeretis me, gauderetis utique quia vado ad Patrem (Joan. XIV, 28) . Quoniam naturae humanae gratulandum est, eo quod sic assumpta est a Verbo unigenito, ut immortalis constitueretur in coelo, atque [Col. 1182A] ita fieret terra sublimis, ut incorruptibilis pulvis sederet ad dexteram Patris.
Item ejusdem ex libro [Col. 1181D] Hoc testimonium, quod ex Leporii libello fidei sumptum est, Quesnellus edidit ex ms. Grim. Etsi vero nullibi in aliis mss. istud reperire potuimus, de eo tamen a Leone excerpto dubitari nequit, cum exstet [Col. 1182C] in testimoniis Chalcedonensi insertis act. 2, quae ipsum Leonem jam pridem collegisse et separatim misisse in Orientem certissimum est; omnia enim ea testimonia aliis pluribus additis huic epistolae subjecit. Unum miramur, hoc testimonium desiderari etiam in ms. Veron. 58, in quo studiosus collector num. 38 [Col. 1182D] quatuor praecedentibus Augustini testimoniis alia plura et valde prolixa adjecit. Vide notam Qam Quesnelli. Assertionis fidei.
Nostrum namque est credere, illius nosse; ac sic ut ipse Deus Verbum, totum suscipiens quod est hominis, homo sit; et assumptus homo totum accipiendo quod Dei est, aliud quam Deus esse non possit. Non tamen quia incarnatus dicitur et immixtus, imminutio ejus est accipienda substantiae. Novit enim Deus sine sui corruptione misceri, et tamen in veritate misceri. Novit in se ita suscipere, ut nihil ei crescat augmenti, qui se ipse totum novit infundere, ut nihil ei accidat detrimenti. Non ergo ad intelligentiam imbecillitatis nostrae secundum experimentorum visibilia documenta facientes conjecturam de [Col. 1182B] aequalibus se invicem ingredientibus creaturis, putemus Deum hominemque commixtum, et tali confusione carnis et Verbi, quasi aliquod corpus effectum. Absit ita credere, ut conflatili quodammodo genere duas naturas in unam redactas arbitremur esse substantiam. Hujusmodi enim commixtio, partis utriusque corruptio est. Deus enim, qui capax est, non capabilis, penetrans, non penetrabilis, implens, non implebilis, qui ubique simul totus et ubique diffusus est per infusionem potentiae suae, misericorditer naturae est mixtus humanae, non humana natura est mixta divinae.
1393 S. JOANNIS Constantinopolitani episcopi et confessoris in [Col. 1182D] Vide nostram recensionem S. Chrysostomi tom II, col. 404. EDIT. homilia de Cruce et Latrone.
CAP. VII. Sed cur cum cruce [Col. 1182D] Vat. collect. 11 et prima editio, veniet, omisso verbo videamus. veniat videamus. [Col. 1182C] Scilicet ut hi qui eum crucifixerunt suae sentiant dementiae caecitatem; et ideo [Col. 1182D] Codd. collect. 3, 8, Hisp. et reliqui ejusdem originis hic quoque habent dementiae. Dein Hisp. et Isid. delent omnes. impudentiae eorum signum portatur. Ideo propheta ait: Tunc lamentabuntur omnes tribus terrae (Zachar. XII, 10) , videntes accusatorem, et agnoscentes peccatum. Et quid mirum est, si crucem portans adveniet, quando et vulnera corporis ipse demonstrat? Tunc enim, inquit, videbunt quem [Col. 1182D] Al., compunxerunt. Mox pro Thomae utrique Hisp. Vat., Isid., mortuorum, ac dein et illis. Porro in iisdem et in prima editione cum mss. collect. 21, confortare pro confutare. confixerunt (Ibid., et Joan. XIX, 37) . Et sicut post resurrectionem, Thomae voluit diffidentiam confutare, et illi clavorum loca demonstravit, et [Col. 1182D] Vindeb. Hisp., latere, perperam. Correctum in Vat. Hisp. et Isid., in latere. lateris vulnera declaravit, et dixit: Mitte manum [Col. 1183A] tuam, et vide, quoniam spiritus carnem et ossa non habet, sicut me [Col. 1183C] Utrique codd. Hisp. et alii inde profecti, videtis. Mox Vindeb. collect. 5, cap. 67, et mss. Vat. collect. 11 et 24 delent se. vides habere (Joan. XX, 27; Luc. XXIV, 39) ; sic et tunc ostendet vulnera, crucemque demonstrabit: ut ostendat illum se esse, qui fuerat crucifixus.
Item ejusdem in homilia de Ascensione Domini.
Nam sicut duobus jurgio separatis, unus in medio positus altercantium litem discordiamque dissolvit, ita et Christus [Col. 1183C] Vulg. inserunt nobis. Delevimus auctoritate potiorum codd. collect. 5 Hisp. Isid., etc. fecit. Deus nobis juste irascebatur, et nos contemnebamus iratum, et clementem Dominum declinabamus; et se medium Christus ingessit, et sociavit [Col. 1183C] Utrique codd. Hisp. cum Isid. et Vat. collect. 11, utrumque, et nobis. Dein Quesnellus, imminebat a Patre supplicium. Ex punximus vero a Patre auctoritate mss. collect. 3, Vindeb. collect. 5 utroque loco, item Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11, 21, 24 et editionum ante Quesn. utramque naturam, et nobis quod imminebat supplicium ipse sustinuit.
Item ejusdem in eadem homilia, inter caetera.
[Col. 1183A] Christus igitur [Col. 1183C] Vindeb. collect. 5, c. 41, nostri primitias. nostrae naturae primitias obtulit Patri, et oblatum donum miratus est Pater, quod et tanta dignitas offerebat, 1394 et quod offerebatur, nulla macula foedabatur. Nam et suis manibus suscepit oblatum, et suae sedis fecit esse participem, et quod plus est, ad partem suae dexterae collocavit. Cognoscamus [Col. 1183D] Idem Vindeb. cap. 67, quis ille sit, qui. Post pauca: Quae illa natura, quae audivit: Terra es, etc., in Vat. Hisp. ac Isid. In utrisque Vindebon. collect. 5 et Hisp. ac in Vat. collect. 24 deletur tantum verbum est post vocem natura. quis est ille qui audivit: Sede ad dexteram meam (Ps. CIX, 1; Matth. XXII, 44) ; quae natura est cui dixit: Esto meae particeps sedis. Illa natura est quae audivit: Terra es et in terram ibis (Gen. III, 19) .
Item ejusdem in eadem homilia, inter caetera.
Quo sermone utar, quo verbo dicam, reperire non possum. Natura fragilis, natura contempta, et omnibus [Col. 1183C] monstrata deterior, omnia vicit, omnia superavit, [Col. 1183D] Quidam codd. delent et. Vat. collect., 3 et in omnibus hodierna die meruit angelis excelsior reperiri. Post pauca Vat. Hisp. et Isid. et mss. collect. 11, diu quod desideraverant acceperunt. In Vindeb. collect. 5 et Vat. collect. 24, acceperunt, reliqua ut in textu. et omnibus hodierna die meruit excelsior reperiri. Hodie angeli diu vota desiderata receperunt; hodie archangeli, quod multo tempore cupiebant, inspicere [Col. 1184A] valuerunt; naturam nostram [Col. 1183D] Vulg. inserunt ipsi. Delevimus cum mss. collect. 3, 5, 8 Hisp., Isid., etc. in sede Dominica immortali fulgentem gloria perviderunt.
[Col. 1183D] Ex versione S. Hieronymi inter hujus opera ep. 98, n. 4, tomo XXII hujus Bibliothecae. EDIT. S. THEOPHILI episcopi Alexandrini, de Epistola paschali, quam per Aegyptum destinavit.
CAP. VIII. Cujus rei testis est ille qui loquitur: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Ps. XIII, 3) . Et [Col. 1183D] Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 21 ac exemplo primae editionis: Propheta Christi auxilium deprecans. Dein utrique Vindeb. et Vat. collect. 3 delent tuos. Postea loca pro locum est in iisdem codd. et in Vat. collect, 24 ac in editione Hieronymi. prophetae Christi auxilium deprecantes: Domine, inclina coelos tuos, et descende (Ps. CXLIII, 5) . Non ut mutaret locum, in quo omnia sunt, sed ut propter salutem nostram carnem humanae fragilitatis assumeret, [Col. 1184C] Quidam codd. omittunt Paulo, alii cum editione Hieronymi delent apostolo. Dein Vulg. ante Quesn. cum Vat. collect. 24 et editione Hieronymi, pro nobis pauper. Postea ditaremur iidem Vulgati cum utrisque Hisp. et Vat. Isid. Paulo apostolo eadem concinente: Cum esset dives, pauper factus est, ut nos illius paupertate divites essemus (II Cor. VIII, 9) . Venitque [Col. 1184C] Sic cum antiquioribus editis codices collect. 3 et 5 utroque loco, utrique Hisp. et mss. collect. 11 ac 24 ac in Hieronymiana editione. Alias, in terram. in terras, et de virginali utero, quem sanctificavit, egressus homo, interpretationem nominis sui Emmanuel, id est Nobiscum [Col. 1184B] Deus (Matth. I, 25) , dispensatione confirmans, mirum in modum coepit esse quod nos sumus, 1395 et non desiit esse [Col. 1184C] Mss. collect. 3 et 8 cum edit. Hieron., quod fuerat. Mox sic assumpsit in mss. Hisp. et Isid. ac Vat. collect. 11. Dein naturam humanam pro naturam nostram in edit. Hieronymi. quod erat: sic assumens naturam nostram, ut quod erat ipse non perderet. Quamquam enim Joannes scribat: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) [Col. 1184D] Vulg. ex Hisp. aliisque inde profectis, id est, aliis verbis, Deus homo factus est; Verbum tamen non est versum in carnem. Praetulimus lectionem mss. collect. 3 et 5 utroque loco, quae editione Hieronymiana comprobatur. id est aliis verbis, homo, tamen non est versus in carnem, qui numquam Deus esse cessavit. Ad quem et [Col. 1184D] Editiones Quesnello anteriores cum mss. Hisp. et aliis ejusdem originis, Spiritus sanctus loquitur. Quesnellus cum codd. collect. 5, Sanctus loquitur. Secuti sumus codd. collect. 8, cum quibus editio Hieron. convenit. sanctus David loquitur: Tu autem idem ipse es (Ps. CI, 28) . Et Pater de coelo contestatur et dicit: Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi bene [Col. 1184D] Vindeb. Hisp. cum mss. collect. 11 ac 24, complacuit. complacui (Matth. III, 17; Marc. I, 11; Luc. III, 22) : ut et homo factus, nostra confessione permanere dicatur [Col. 1184D] Quesnellus inseruit id. Delevimus cum editionibus anterioribus, approbantibus plerisque et potioribus codicibus, ac edit. Hieron. quod fuit priusquam homo fieret, Paulo nobiscum eadem praedicante: Jesus Christus heri et hodie, [Col. 1184D] Vulg., idem ipse. Expunximus vocem idem eorumdem codicum auctoritate, concinente editione Hier. et sequenti contextu. ipse et in aeternum (Hebr. XIII, 8) . In eo enim quod ait ipse, [Col. 1184C] ostendit eum pristinam non mutasse naturam, nec Divinitatis suae imminuisse divitias, [Col. 1184D] Edit. Hier., qui. quia propter nos pauper effectus, plenam similitudinem nostrae conditionis assumpserat.
Item [Col. 1185C] Epist. 96, n. 3, inter Hieron. opera tomo nostro XXII. EDIT . ejusdem in alia Epistola paschali contra Origenem, inter caetera.
Unus Filius Patris, nostrique mediator, nec aequalitatem ejus amisit, nec a nostro consortio separatus est; invisibilis Deus, et visibilis homo, forma servi absconditus [Col. 1185C] Vulg. Hier. cum Vat. Hisp. et Isid. addunt est. , et Dominus gloriae confessione credentium comprobatus. Neque enim privavit eum Pater naturae suae nomine, postquam pro nobis homo, et pauper effectus est, nec in Jordane fluvio baptizatum altero appellavit vocabulo, sed Filium unigenitum: Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi [Col. 1185C] Iidem Vulg. delent bene. Mox complacuit in mss. Hisp., Isid. et caeteris inde profectis. bene complacui (Matth. III, 17; Marc. I, 11; Luc. III, 22) . Nec similitudo nostra in Divinitatis est mutata naturam, nec Divinitas in nostrae naturae versa est similitudinem.
S. GREGORII episcopi Nazianzeni in homilia de Epiphania, inter caetera.
CAP. IX. Cum ergo processisset ex Virgine Deus, in ea quam assumpserat humana natura, unum e duobus [Col. 1185C] Codd. collect. 5 utroque loco delent sibi. Post pauca unum in Deum duo Vat. collect. 21 et prima editio. sibi invicem contrariis 1396 existens, carne et spiritu, aliud in Deum assumitur, aliud Deitatis gratia praestat.
Item infra.
Missus est quidem, sed ut homo. Duplex enim erat in eo natura. Inde denique et laboravit ex itinere, inde et esuriit, et sitivit, et contristatus est, et flevit humani corporis lege.
[Col. 1185C] Cod. Vat. Hisp. 1341, originis Gallicanae, et Vat. 630, Isid. cum Vat. 3791 collect. 11, et alii ejusmodi, qui hanc epistolam e mss. Isid. ac Hisp. Gallicanae originis derivarunt, habent S. Sabini episcopi pro S. Basilii episcopi Cappadocis. In ms. Vat. 543 collect. 21 utrumque legitur: S. Basilii Cappadoceni Sabini episcopi. Id fuisse inductum ab eo studioso amanuensi qui, collectionem Hispanicam originis Gallicanae scribens, aliquot loca ex arbitrio correxit (vid. praefat. § 10) patet ex vetustissimo exemplo Vindebonensi 41 ejusdem collectionis purae Hispanicae, in quo sicut et [Col. 1185D] in caeteris antiquis codicibus atque collectionibus non Sabini, sed S. Basilii nomen praefertur. S. BASILII episcopi Cappadocis.
CAP. X. Cum ergo quaedam in Christo ita videmus humana, ut nihil a communi mortalium fragilitate [Col. 1185C] distare videantur, quaedam ita divina, [Col. 1185D] Ut nulli in Vat. collect. 21 et prima editione. quae nulli alii, nisi illi ineffabili naturae conveniant Deitatis, haeret humani intellectus angustia, et tantae admirationis stupore perculsa, quo declinet, quid teneat, [Col. 1186A] quo se convertat, ignorat [Col. 1185D] Apud Quesn. in c. 41 collect. 5 e cod. Oxon. additur: Si Deum putet, crucifixum contemplatur. At haec omittuntur tum in omnibus nostris et Quesnelli codd. Leoninis, tum in ipso codice Vindebonensi collect. 5 utroque loco, nec non in Thuaneo ejusdem Quesnelli, qui Oxoniensi multum praestat. . Si hominem putet, devicto mortis regno cum spoliis redeuntem a mortuis cernit. Propter quod cum [Col. 1185D] Codd. Vat. Hisp. et Isid. atque alius collect. 11, nimio. Dein iidem codd. cum Vindeb. Hisp. collect. 3, Vindeb. collect. 5 utroque loco, et Vat. collect. 24 [Col. 1186C] delent humanitus. omni metu et reverentia contemplandum est, ut in uno eodemque ita utriusque naturae veritas demonstretur, ut neque aliquid indignum et indecens de divina illa et ineffabili substantia sentiatur, neque rursum quae humanitus gesta sunt, falsis illusa imaginibus aestimentur.
[Col. 1186C] Orat. 2 de recta Fide ad reginas, c. 9. S. CYRILLI episcopi Alexandrini.
CAP. XI. Homo [Col. 1186C] Solus Vindeb. Hisp., natus est. Mox idem cod. et Vat. Hisp. Isid., aliusque collect. 11 delent Deus. Paulo post Vindeb. collect. 5 utroque loco, in terrenis apparuit. nominatus est, cum sit natura Deus, Dei Patris Verbum, quoniam similiter ut nos sanguini communicavit et carni. Sic enim in terris apparuit, non amittens id quod erat, sed assumens humanitatis naturam in sua ratione perfectam.
1397 Item ejusdem in libro, qui dicitur: Scholia de Incarnatione Unigeniti.
Unus igitur est, et ante incarnationem Deus verus, et qui [Col. 1186C] Vulg. cum mss. collect. 24, in Divinitate mansit, in qua erat, est, et erit. Correximus ex codd. collect. 3, 5, utroque loco, ambobus Hisp. Vat., Isid., et aliis ejusdem originis, ut legitur etiam in exemplo primae editionis apud Marium Mercatorem, et, quod potissimum est, in originali Graeco. in humanitate mansit id quod erat, et est, et erit. Non discernendum igitur unum Dominum Jesum Christum in hominem seorsum, et seorsum in Deum; sed unum eumdemque Jesum Christum esse dicimus, non ignorantes differentias naturarum, sed eas inconfusas [Col. 1186C] Vat. Hisp. Isid. et alius collect. 11, inter se esse servantes. Vindebon. collect. 5, cap. 41, inter se reservantes. Melius in Vat. collect. 3 et in exemplo primae editionis, inter sese servantes. inter se servantes.
Item cujus supra.
[Col. 1186C] Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 24, Dicitur namque tamquam. Quesnellus omisit tamquam, quod adjecimus ex utriusque Hisp. ex Vat. Isid. aliisque [Col. 1186D] inde profectis, ac ex Graeco contextu. Post pauca Quesnellus addidit aut commutationem; quas voces iidem nostri codd. ac prima editio exhibent. Intelligitur namque certe tamquam aliud in alio inhabitare, id est, divinam naturam in humanitate non perpessam commixtionem, aut commutationem, ut esset quod non erat. Quidquid enim in alio habitare dicitur, non ipsum fit tale quale est id in quo [Col. 1186C] habitat, sed aliud [Col. 1186D] Solus Quesn., in eo. Post pauca pro natura editi antiquiores cum solo Vat. collect. 24, persona, male. in alio magis intelligitur. At vero in Verbi natura et humanitatis, nobis solam differentiam designat diversitas naturarum. Unus enim ex utraque intelligitur Christus. Ergo [Col. 1186D] Sic cum editis mss. collect. 24. Utrique codd. Hisp. cum aliis inde profectis, in confessione (perperam pro inconfusione), ut ante dixeram, inhabitasse ait, etc. Ex Graeco originali inserto act. 2 Chalced., ut confusionem excluderet, vigilanter ait, inhabitasse Verbum in nobis. inconfusione, [Col. 1187A] ut ante dixi, servata inhabitasse ait Verbum in nobis. Scit enim unum esse Filium unigenitum, carnem factum et hominem.
Item cujus supra ad Nestorium.
Ait igitur sancta et magna synodus, ipsum, qui est ex Deo Patre natus naturaliter, Filium unigenitum, Deum verum de Deo vero, lumen de lumine, per quem et cum quo omnia fecerit Pater, hunc descendisse, incarnatum esse, et hominem factum, passum esse, resurrexisse tertia die, et ascendisse rursus in coelos. Haec nos sequi verba debemus; his nos convenit obtemperare dogmatibus: considerantes quid sit incarnatum 1398 esse, et hominem factum Dei Verbum. Non enim dicimus quod Dei natura conversa, vel immutata, facta sit caro; nec quod in totum [Col. 1187B] hominem, qui est ex anima et corpore, transformata sit; sed illud magis, quod carnem animatam anima rationali sibi copulaverit Verbum substantialiter, [Col. 1187C] Addidimus et incomprehensibiliter ex ms. Corb. collect. 2 a Quesnello laudato in margine, et nostro Vat. collect. 8. Eodem refertur Vindeb. collect. 5 utroque loco, ubi et indeprehensibiliter; et alia antiqua versio Ephesino concilio inserta, ubi et inintelligibiliter legitur. Vulg. cum codicibus collect. 3 aliisque [Col. 1187D] ex Hispanica profectis perperam, et inreprehensibiliter, quod a Quesnello non intellectum expunctum fuit; at in editione collect. 5, c. 41, indeprehensibiliter posuit. Mox Vindeb. collect. 5 delet etiam. et incomprehensibiliter et ineffabiliter factus sit homo, et nuncupatus sit etiam filius hominis, non nuda tantummodo voluntate, sed nec assumptione sola personae, sed quod diversae quidem naturae in unum convenerint, unus tamen ex ambabus Christus et Filius non evacuata aut sublata diversitate naturarum per conjunctionem, sed quia simul nobis effecerunt unum Dominum, et Christum, et Filium, id est, Divinitas et humanitas, per arcanam illam ineffabilemque [Col. 1187D] Vulg. Leonis ante Quesn. cum Vat. collect. 24, copulationis adunationem. Vat. collect. 8, copulationem adunatam; in quo sicut et in Vat. collect. 3 post pauca habetur creditur pro dicitur. Dein post vocem procreatus vulgati addunt in tempore; expunximus cum potioribus codicibus et Graeco textu. copulationem ad unitatem. Itaque is qui ante saecula omnia est natus ex Patre, etiam ex muliere carnaliter dicitur procreatus. [Col. 1187C] Non quia divina ipsius natura de sacra Virgine sumpsit exordium, nec quod propter seipsam opus habuit secundo nasci post illam nativitatem, quam habebat ex Patre (est enim ineptum et stultum hoc dicere, quod is qui ante omnia saecula est consempiternus Patri, secundae generationis eguerit, ut esse inciperet), sed quia propter nos et propter nostram salutem naturam sibi copulavit humanam, et processit ex muliere, idcirco dicitur natus esse carnaliter. Neque enim [Col. 1187D] Al., primum, vel primitus. Dein secum carnem conjunxit in Vat. collect. 3. prius natus est homo communis de [Col. 1188A] sancta Virgine, et tunc demum habitavit in eo Verbum; sed in ipsa vulva uteroque virginali, se cum earne conjunxit, et sustinuit generationem carnalem, carnis suae nativitatem, faciens suam. Sic illum dicimus et passum esse et resurrexisse, non quia Deus Verbum in sua natura passus sit aut plagas, aut clavorum transfixiones, aut alia vulnera [Col. 1187D] Vulg. addunt susceperit. Delevimus cum mss. collect. 3 et 5 utroque loco, cum Vindeb. Hisp. atque Vat. collect. 24. Caeterae etiam versiones et Graecus [Col. 1188C] textus idem verbum ignorant. (Deus namque incorporalis extra passionem est), sed quia corpus illud, 1399 quod ipsius proprium factum est, passum est, ideo haec omnia pro nobis ipse dicitur passus. Inerat enim in eo corpore quod patiebatur, Deus, qui pati non poterat. Simili modo et mortem ipsius intelligimus. Immortale enim et incorruptibile est naturaliter, et vita, et vivificans Dei, Verbum. Sed quia corpus ipsius proprium, gratia Dei, [Col. 1188B] juxta Pauli vocem, pro omnibus mortem gustavit (Hebr. II, 9) , idcirco ipse dicitur mortem passus esse pro nobis. Non quod [Col. 1188C] Editi, in se. Praestantiorum codd. collect. 3 et 5 utroque loco lectionem secuti sumus, concinentibus vetere interpretatione Ephesina, et praesertim originali Graeco. Postea, vera caro ipsius in mss. collect. 5. Aliquanto post codd. Vindebon. collect. 5, c. 11, [Col. 1188D] utrique Hisp. Isid. et Vat. collect. 24, ceciderat. Mox vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 21, quod absit. ipse mortem esset expertus, quantum ad ipsius naturam pertinet; insania est enim hoc vel sentire, vel dicere: sed quod, ut supra diximus, caro ipsius mortem gustavit. Ita et resurgente carne, ipsius rursus resurrectionem dicimus: non quia in corruptionem ceciderit, absit; sed quia ejus resurrexit corpus. Ita Christum unum et Dominum confitemur, non tamquam hominem cum Verbo coadorantes, ne divisionis quaedam species inducatur; sed unum jam et eumdem adorantes: quia non est alienum a Verbo corpus suum, cum quo [Col. 1188D] Vindeb. collect. 5 hoc loco, ipse. Dein pro impossibilem, Vat. Hisp. et Isid., impassibilem, male. Hinc forte emendatum in Vat. collect. 24, passibilem, quod transivit in vulgata ante Quesn., in quibus mox voluerimus pro noluerimus cum Vat. Hisp. et Isid. Dein incidemus in iisdem Vat. Hisp., Isid. et alio collect. 11. ipsi etiam assidet Patri. Nec hoc ita dicimus, quasi duobus filiis assidentibus, sed uno cum carne per unitatem: [Col. 1188C] quia si talem copulationem factam per substantiam, aut quasi impossibilem, aut quasi parum decoram noluerimus accipere, in id incidimus, ut duos 1400 filios esse dicamus: [Col. 1188D] Solus Vindeb. collect. 5, c. 41, nec enim debemus discernere; at cap. 67, nec enim discernere. Thuan. Quesnelli ejusdem collectionis c. 41, nec enim discernere fas est. Retinuimus vulgatam lectionem aliis codd. probatam, ac ipsi originali Graeco cohaerentem; cum id velut consequens ex doctrina Nestorii Cyrillus tradiderit. necesse est enim discernere et dicere hominem separatim fuisse sola Filii appellatione honoratum, et rursum Verbum, quod est ex Deo, et nomine, et veritate Filium Dei. Sed discernere in duos filios non debemus unum Dominum Jesum Christum. Neque enim id adjuvat rectam fidei rationem, licet nonnulli nescio quam [Col. 1189A] perhibeant [Col. 1189A] In Vindeb. Hisp. omittitur copulationem. Emendatum fuit ex arbitrio in Vat. Hisp. et Isid., personarum distinctionem; in Vat. collect. 24, divisionem personarum. copulationem personarum. Non dixit enim Scriptura Verbum Dei personam hominis sibi assumpsisse, sed carnem factum esse (Joan. I, 14) . Id autem est ostendere Dei Verbum, similiter ac nos [Col. 1189A] Codd. Vat. collect. 3, Vindeb. Hisp. et alius Vindeb. collect. 5, utroque loco participatum. Vat. Hisp. [Col. 1189B] et Isid., participium. participationem habuisse carnis et sanguinis, et corpus nostrum proprie suum fecisse, et hominem ex muliere processisse, non abjecta, nec deposita Deitate, aut generatione illa, quam habebat ex Patre; sed mansisse etiam in assumptione carnis Deum, [Col. 1190A] quod erat. Hoc ubique rectae fidei ratio protestatur. In tali sensu sanctos Patres fuisse comperimus. Ideo illi non dubitaverunt sanctam Virginem dicere Θεοτόκον, non quod Verbi natura, Deitasque [Col. 1189B] Cum in Vindeb. Hisp. alioque simili deesset in, Vat. Hisp. et Isid. aliique inde profecti suppleverunt de. in sancta Virgine sumpsit exordium, sed quod ex ea natum sit sacrum illud corpus animatum anima rationali, cui substantialiter adunatum Dei Verbum carnaliter natum esse dicitur [Col. 1189B] In mss. collect. 3 et 8, duo alia testimonia adduntur, quae ad Leonis causam non pertinent, nec Leonem habent auctorem. Sunt autem sequentia: Item fides S. Hilarii. Nos enim insistentes Patrum vestigiis, ut Scripturarum vocibus eruditi, docemus et praedicamus in Ecclesiis et confitemur Trinitatem increatam, [Col. 1190A] aeternam, unius esse substantiae in tribus substantiis (lege, subsistentiis ) et in una Deitate adorantes. Item fides S. Augustini. Credimus in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Haec aeterna et incommutabilia, id est unus Deus, una substantia, et Trinitas aeterna. Deus ex quo omnia, per quem omnia, in [Col. 1190B] quo omnia. Scimus enim principium ejus, ex quo sunt omnia, et imaginem ejus, per quem formantur omnia, et sanctitatem ejus, in quo ordinantur omnia. Tandem haec clausula subditur: Explicuerunt testimonia de libris sanctorum Patrum decerpta, quae ostendunt Christum geminae substantiae gignitum esse (pro quo in mss. collect. 3 erronee gigantem esse) id est et Deitatis, et humanitatis veras perfectasque naturas unam Christi esse personam. .
1. Inscriptio ipsius epistolae non exiguam difficultatem facessit. Hanc in mss. novem collectionum invenimus, nimirum in Hispanica, Isidoriana, 11, 12 et 20 usque ad 24, ac in exemplari Sichardi. Porro inscriptio in ejusmodi codicibus et in episcopi, et in episcopalis sedis nomine variat. Nam exemplaria Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 12, 20, 21, 22 et 23, Leonem Ravennatem, vel Ravennensem, aut Ravennatensem episcopum praeferunt. Codices vero collect. 11 et 24 cum exemplaribus Merlini atque Sichardi, Neonem, Neonium, vel Neoniam, itidem Ravennatem exhibent. Tres codices a Quesnello allegati not. 1, in quibus Neonae, vel Neoniae legitur, ad collectionem 24 pertinere cognovimus. Isidori autem editio ab eodem laudata Merlini exemplum innuit, quod in hac epistola, ut et in nonnullis aliis, accedit ad lectiones collectionis 24. Cum porro codices hactenus cogniti istis essent similes, qui in Ravennati sede conveniunt, de solo nomine episcopi dubitari potuit. Nos vero duos Vindebonenses vetustos libros invenimus, in quibus Leonis quidem nomen retinetur, at episcopalis sedes maxime discrepat. Nam exemplum Vindebonense, quod puriorem Hispanicam collectionem continere alibi diximus, ad Leonem Arbonensem in titulo prodit, et in inscriptione, Leo Leoni episcopo Arbonensi salutem. Aliud vero exemplum Vindebon. collect. 5 signatum num. 42, cui aliquot epistolae insertae fuerunt ex collectione Hispanica, hunc titulum suggerit: Ad Leonem Narbonensem episcopum.
2. Ut autem in tanta varietate codicum et collectionum facilior solutio sit, animadvertimus duplicem esse fontem unde haec epistola sumpta fuit, nimirum collectionem Hispanicam, ex qua hanc epistolam derivarunt auctores collect. Isid. 12, 20, 21, 22 et 23, et exemplum aliud, ex quo eamdem sumpsere auctor collect. 24, Merlinus atque Sichardus. Variantes enim quas relegentes ipsam epistolam in iisdem mss. invenimus, hanc duplicem originem ostenderunt. Cum vero quoad episcopalis sedis nomen plures codices prioris originis signantes Ravennatem conveniant cum omnibus mss. alterius fontis, de Ravennatensi sede dubitandum non est. Id autem vel maxime ex eo confirmatur, quod codices duo Vindebonenses, qui dissentiunt, aperto errore laborant. Nam Arbonensis episcopatus, qui in ms. Vindeb. Hisp. legitur, ignotus est; Narbonensis vero per hoc tempus non a Leone tenebatur, sed a Rustico, ad quem aliam posteriorem epistolam datam videbimus. Neque moveat quod primus codex Vindebon. puriorem Hispanicam complectatur. Nam licet eatenus sit purior, quod emendationes in Gallicanos codices inductas non recepit, mendosissimus tamen est, mendumque satis prodit in eadem inscriptione episcopatus Arbonensis, quem nemo inveniet. Hoc autem mendum evidentius demonstrant antiquiores et emendatiores codices Hispanici, quos adhibuit auctor Breviarii canonum Ecclesiae Hispanae a cardinali de Aguirre editi, cujus Breviarii exemplar manuscriptum reperimus inter Vaticanos codices num. 4887. Hoc enim opus exeunte saeculo VII scriptum, ut probavit etiam P Coustantius in praefat. ad epist. Rom. pontif. num. 150, Breviarium est collectionis Hispanicae, quod auctor Hispanus ex Hispanicis utique codicibus sumpsit. In eo autem lib. IV, tit. 30 et 35, duo tituli referuntur ex sequenti epistola, quae his verbis utroque loco citatur: Epistola Leonis ad Leonem Ravennensem tit. 1 vel 2, a cap. 73, quo quidem capite in collectione Hispanica sequens epistola describitur. Igitur de Ravennatis sedis nomine, in quo puriores et vetustiores codices Hispanici aliique inde profecti cum aliis mss. ex alio fonte deductis conveniunt, ambigi nequit.
3. Cum porro de episcopatu Ravennate constet, Neonis nomen amplectendum Ravennates catalogi demonstrant; neque enim inter episcopos hujus sedis per hoc tempus invenitur ullus Leo. Hac autem in re vetusti catalogi episcoporum Ecclesiae Ravennatis difficultatem afferent: vetusti, inquam, qui apud Agnellum a Bacchinio primum editum legi possunt; nam recentiores apud Rubeum et Ughellum etsi in re praesenti non obsint, antiquum tamen ordinem deseruere ex arbitrio, ut cum quibusdam praejudiciis nonnulla posterius detecta monumenta conciliarentur. In antiquis autem illis catalogis nullus quidem Leo hujus aevi episcopus reperitur; at Neo praecessor fit S. Petro Chrysologo, cum ex hac epistola posterior esse deberet. Ut autem haec difficultas tollatur, duo in his catalogis distinguenda sunt, ordo episcoporum, et tempus at gesta quae iisdem tribuuntur. Ordo catalogorum veterum, quoad priorum saeculorum episcopos cum derivatus [Col. 1191] fuerit ex antiquissimis diptychis quae in quibusque Ecclesiis jamdiu custodita fuere, nisi quid omnino evidens cogat, retinendus est. Tempus autem et gesta singulis episcopis ascripta, cum ex diptychis, in quibus sola episcoporum nomina describebantur, sumi nequiverint, ex auctorum medii aevi arbitrio, vel etiam ex vulgatis quibusdam praejudiciis pendent, quae in rebus antiquis minimi habenda sunt. Hinc plures fabellae ejusmodi catalogis inveniuntur nonnumquam insertae, quae eruditorum calculis reprobantur; et alia incerta vel contradictoria identidem deteguntur, cum certiora antiqua monumenta in lucem prodeunt. Id cum exploratum sit in catalogis aliarum Ecclesiarum, tum praesertim in Ravennatibus evidentissimum probavimus lib. II Observationum in sacra cardinalis Norisii opera cap. 7, num. 3, tom. IV, pag. 915, ubi etiam ostendimus pugnantibus episcoporum ordine, et rebus ac tempore episcopis tributis, satius esse de errore in rebus ac tempore perperam ascriptis, quam in episcoporum ordine suspicari.
4. Ordo episcoporum Ravennatum hujus aevi in Agnello et reliquis antiquis Ecclesiae Ravennatis scriptoribus hic est: Ursus, Petrus, Neo, Exuperantius, Joannes, Petrus. Cum autem Joanni tribuant privilegium Valentiniani III, secundo Petro hujus successori ascribunt quae de S. Petro Chrysologo certa sunt. His vero obstant tria monumenta posterius edita: primum epistola Leonis ad Neonem, quae episcopo Petri Chrysologi successori congruit; secundum epistola Simplicii papae ad Joannem episcopum Ravennatem, qui post Petrum et Neonem eam sedem obtinuit; tertium synodi Romanae sub Symmacho, in quibus alius Petrus Ravennas subscriptus invenitur. Haec animadvertens P. Bacchinius, ut triplicem nodum solveret, ad duo confugit. Primo suspicatus est Leonis epistolam non ad Neonem Ravennatem missam, sed ad Ravennium Arelatensem, cui aliae ejusdem pontificis epistolae per hoc tempus datae fuerunt; cum de Galliis vastatis ab Attila constet, et de captivis inde deductis, qui ad patriam rediere, ut in hac epistola traditur. Dein ut duobus aliis monumentis satisfaceret, duos episcopos laudatis catalogis adjiciendos credidit, nimirum alterum Joannem, qui sub Simplicio, et tertium Petrum, qui sub Symmacho vixerit; ac si Agnellus et alii veterum catalogorum scriptores in Joanne Angellopte et Petro secundo duos Joannes et duos Petros confuderint. Haec omnino arbitraria inducat oportet, qui de rebus ac temporibus perperam attributis non suspicatur.
5. Ravennium quidem Arelatensem inscriptioni epistolae Leonis subjicere, contra omnium codicum fidem pugnat. Non solae Galliae vastatae fuerunt ab Attila, sed is in ipsa Italia ad Padum usque pervenit, ultra quod flumen Ravennatis provincia, et pars etiam dioeceseos extendebatur. Quid quod haec epistola ex contextu encyclica videtur ad plures, ut ne peculiaris ratio pro Ravennate requirenda sit? Additio porro duorum episcoporum Joannis et Petri probabilis esset, si nulla alia ratio suppeteret conciliandi omnia. Quando autem in catalogis error aliquis certus est, et sola emendatione rerum ac temporum, quae ex auctorum arbitrio ascititia aut praejudiciis constituta sunt, sanari potest, non est deserendus aut additionibus perturbandus episcoporum ordo, qui ex antiquissimis diptychis originem duxit. Hac regula satis evidenti, quae in aliis aliarum Ecclesiarum catalogis perutilis invenietur, deteges in re praesenti totam difficultatem et confusionem a catalogis inductam ex eo proficisci, quod ex duobus Petris Ravennatibus ascripta fuerint secundo, quae primo adjudicanda fuerant; ita enim anteriorem aetatem Neoni et caeteris tribuerunt. Hic autem error si corrigatur, et primus Petrus, non autem secundus credatur S. Petrus Chrysologus, statim omnia sanata optime congruere invenientur. Ille enim is erit qui celebres ad Eutychem litteras dedit. Huic deinde successit Neo, ad quem S. Pontifex sequentem epistolam scripsit. Dein post Exuperantium Neonis successorem Joannes sub Simplicio, et tandem alius Petrus sub Symmacho optime sequuntur. Si Agnellus et auctores catalogorum veterum haec monumenta vidissent, nihil dubitamus quin ordine episcoporum custodio, eadem monumenta similiter conciliassent, ut Rubeus et Ughellus fecere; sicque vera Neonis aetas ex iisdem confirmaretur. Ignoratio vero monumentorum, quae tunc obtinebat, certae codicum fidei, qui hanc epistolam Neoni Ravennati inscribunt, praejudicare nequit.
I. De parvulis qui in captivitatem devenerunt, et baptismi gratiam non reminiscuntur. —II. Ut ab haereticis baptizatus, per manus impositionem accipiat Spiritum sanctum.
LEO episcopus NEONI episcopo Ravennati salutem.
Frequenter quidem in diversarum [Col. 1191B] Vat. Hisp. et Isid. cum mss. collect. 11 et 21, et caeteris ejusdem originis, ambiguis. ambiguo quaestionum titubantia fratrum corda, Spiritu Dei [Col. 1191B] Utrique Hisp. et Vat. Isid., instruentes. Exemplum Sichardi, instituente. instruente, solidavimus, responsionis formam, vel [Col. 1192A] ex sanctarum Scripturarum disciplinis, vel ex Patrum 1406 regulis colligentes; sed [Col. 1191B] Ita Vulg. cum mss. collect. 24 et exemplis Merlini ac Sichardi. Vindeb. Hisp., nunc per in synodouum, quam corruptam lectionem emendavit auctor mss. Hisp. originis Gallicanae sic: Nunc periculosum novum, quae arbitraria et falsa emendatio legitur in Vat. Hisp., Isid. et aliis codd. collectionum, 11, 21, etc., inde profectis, ad quos duo illi a Quesnello allegati in margine referendi sunt. nuper in synodo novum et inauditum antea genus consultationis exortum est.
Nam quorumdam fratrum suggestione comperimus, aliquos captivorum ad sedes suas [Col. 1191B] Vulg. ante Quesn. cum mss. collect. 24 et Merlino ac Sichardo, libertatemque redeuntes; et mox, pervenerint. libere redeuntes, qui scilicet in captivitatem illa aetate devenerint, quae nullius rei [Col. 1192B] Hanc lectionem ex mss. collect. 24 praetulimus; nam et Vindeb. Hisp. huc accedit mendose praeferens, forma poterit. Vulg. ante Quesn. cum Merlino, firmam poterat. Quesnellus vero ferme poterat cum nostris codd. Vat. Hisp., Isid. aliisque ejusdem originis; qui codices mox implorant pro implorare. firmam potuerat habere notitiam, remedium quidem implorare baptismatis; sed utrum [Col. 1192B] Ita cum Quesnello tres ipsius codd. ac plures nostri collect. Vat. Hisp., Isid. aliique collect. 11, 21 et 24. Caeterae editiones, ejusdem mysterii ante sacramenta perceperint; cui lectioni, quae inserit ante, favere videtur corrupta lectio Vindeb. Hisp., ejusdem is ter be antes ac sacramenta. Sichardus, ejusdem remedii ante sacramenta. ejusdem mysterium baptismatis ac sacramenta perceperint, infantiae inscientia non posse reminisci, et ideo sub hoc [Col. 1192B] Retinuimus vulgatam lectionem, quam nonnulli [Col. 1193B] codd. probant; pro qua alii exigua et minus congrua variatione habent latentes vel latenter. Quesnellus ex conjectura correxit jacentes. latentis recordationis [Col. 1193A] incerto animas suas in discrimen adduci, dum sub specie cautionis negatur his gratia, quae ideo non impenditur quia putatur impensa. Cum itaque tribuere talibus Dominici sacramenta mysterii, non immerito quorumdam fratrum formido [Col. 1193B] Ita cum vulg. antiquis plerique codd. Quesn. cum Vat. Hisp., titubaret. dubitaret, in synodali, ut diximus, coetu formam hujuscemodi consultationis accepimus, quam diligentius [Col. 1193B] Idem Vulg. cum Vat. collect. 24, ac exemplo [Col. 1193C] Sichardi, discuti, et pro uniuscujusque. discutientes, pro uniuscujusque sensu sollicita voluimus ratione tractari, quo ad veritatem, [Col. 1193C] Vindeb. Hisp., ad cognitionem, male. Emendatum in Vat. Hisp. ac Isid., ob cognitionem. Cod. Vat. collect. 24 et Sichardus, adhibita cogitatione. Dein possimus in utrisque Hisp. et Vat. Isid. adhibita cognitione multorum, certius pervenire possemus. Eadem ergo, quae [Col. 1193C] Vat. Hisp. et Isid. cum Vat. collect. 11 ac 21, in somnis mihi divina inspiratione, etc. in sensum nostrum divina inspiratione venerunt, frequens etiam fratrum firmavit assensio. In primis itaque providere 1407 debemus, ne dum speciem quamdam [Col. 1193C] Utrique codd. Hisp. et Vat. Isid., causationis, minus recte; nam paulo ante praemiserat, dum sub specie cautionis. Mox pro regenerandarum duo codd. Quesnelli, regendarum. Dein suspicionibus in Vindeb. Hisp. cautionis tenemus, damnum regenerandarum incidamus animarum. Quis enim ita [Col. 1193B] sit suspicationibus suis deditus, ut verum esse definiat quod, [Col. 1193C] Utrique Hisp. et Vat. Isid., aliusque collect. 11, Domini manifestatione. Dein pro suspicatur tres codd., est suspicatus. omni manifestatione cessante, ex opinione ambigua suspicatur? [Col. 1193C] De Consecr. dist. 4, Cum itaque baptismi, c. 112. Cum itaque [Col. 1193C] Quesnellus cum duobus suis mss. nec non cum Ivone et Gratiano: Cum itaque baptismi sui nihil recordetur. Anteriorum editionum lectionem uti meliorem [Col. 1193D] revocavimus, quam quidem praeferunt mss. collect. 24 cum exemplis Merlini ac Sichardi. Accedit mendosa caeteroquin lectio Vindeb. Hisp.: Cum itaque baptismatum se nihil recordetur, ubi baptismatum pro baptizatum, et se nihil, pro se nec ille per errorem scriptum fuit. Hunc autem errorem auctor exemplarium collectionis Hispanicae originis Gallicanae ex ingenio emendavit, uti Quesnellus edidit ex codicibus qui ex Hispanica Gallicanae originis prodeunt, cujusmodi sunt etiam nostri Vat. Hisp., Isid. et Vat. collect. 11 et 21. Sequentia etiam nec alter congruentius exigunt nec ille, quam nihil. baptizatum se nec ille recordetur, qui regenerationis est cupidus, nec alter attestari de eo possit, [Col. 1193D] Vulg. ante Quesn. cum exemplis Merlini et Sichardi, quod nesciat. Quesnellus cum nostro Vat. Hisp., qui sciat. Praetulimus lectionem Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11, 21 et 24; hunc enim sensum hic locus habet: Nec alter, qui nesciat consecratum, attestari de eo possit. Constantius in Vindiciis veterum [Col. 1194B] codd. confirmatis, cap. 12, pag. 413, antiquos libros sic exhibere tradit, qui se nesciat consecratum, ubi qui ad vocem eo revocanda esset. Sed sicut primum relativum qui regenerationis, etc., refertur ad vocem ille, ita secundum qui ad vocem alter aequius referendum est; et idcirco lectionem pluribus codd. approbatam [Col. 1194C] sequendam credidimus. Mox voces nihil est usque ad qui consecratur in Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11 omittuntur per saltum a voce consecratum ad consecratur; et nihilominus praeferunt, qui nesciat consecratum. qui nesciat consecratum, nihil est in quo peccatum possit obrepere, cum in hac parte conscientiae suae nec ille reus sit qui consecratur, nec ille qui consecrat. Scimus quidem inexpiabile esse facinus, quoties [Col. 1194C] Ita Vulg. antiqui cum mss. collect. 24 Merlino et Sichardo. Error cod. Vindeb. Hisp. ad hanc lectionem accedit; ibi enim legitur, juxta haereticorum doctrina a sanctis Patribus instituta, ubi doctrina pro damnata erronee scriptum fuit. Lectio vero quam recepit Quesnellus, juxta haereticorum dogma, contra sanctorum Patrum instituta, inventa ab eodem in duobus codd. Thuan. et Cantabrig. a nobis pariter inventa est in Vat. Hisp., Isid. aliisque similibus, qui ex codice Hisp. Gallicanae originis proficiscuntur, ubi arbitrarias emendationes obtinuisse pluribus exemplis vidimus. Hujus autem codicis scriptor cum errorem detexisset in voce doctrina, nec occurrerit substituenda vox damnata, plures voces immutavit, ut supra. Codd. collect. 21 mendose, juxta haereticorum [Col. 1194D] dogma a sanctis Patribus institutum. Vide not. 2 et 3 Quesn. juxta haereticorum damnata a sanctis Patribus instituta, cogitur [Col. 1194A] aliquis lavacrum, quod regenerandis semel tributum est, bis subire, apostolica reclamante [Col. 1194D] Quesnellus cum duobus suis mss. et totidem nostris, sententia. Anteriorum editionum lectionem potioribus et pluribus nostris codd. firmatam restituimus. doctrina, quae nobis unam praedicat in Trinitate Deitatem, unam in fide confessionem, unum in baptismate sacramentum (Ephes. IV, 5) . Sed in hoc nihil simile formidatur, quoniam non potest in iterationis crimen venire, quod factum esse omnino nescitur. Atque ideo quoties persona talis 1408 inciderit, sollicita primum examinatione discutite, et longo tempore, nisi forte supremus finis immineat, indagate utrum nemo sit penitus qui testimonio suo juvare possit ignorantiam nescientis. Et cum constiterit hunc qui baptismatis indiget sacramento, sola inaniter suspicione prohiberi, accedat intrepidus ad consequendam gratiam, cujus in se nullum scit esse vestigium. [Col. 1194B] [Col. 1194D] Vide not. 4 Quesn. Nec vereamur huic salutis januam aperire, quam numquam ante docetur ingressus.
Quod si ab haereticis baptizatum quempiam fuisse constiterit, erga hunc nullatenus sacramentum regenerationis iteretur; sed hoc tantum quod ibi defuit conferatur, ut per [Col. 1194D] Sic antiquae editiones cum utrisque Hisp. et Vat. Isid. ac exemplis Merlini et Sichardi. Al., episcopatis. Vide not. 5 Quesn., cum qua confer annot. 25 (Col. 1138 n. q ) in epist. 159. episcopalem manus impositionem virtutem sancti Spiritus consequatur. Quam rem, frater charissime, ideo generaliter ad omnium [Col. 1194D] Vocem vestrum a Quesnello expunctam revocavimus cum mss. Vat. collect. 24, Merlino ac Sichardo. Dein metuitur pariter restituimus ex iisdem mss., nec non ex Vat. Hisp., Isid. alioque collect. 11. Quesnellus cum aliis codd., metuimus. vestrum volumus pervenire notitiam, ne dum plus justo metuitur, misericordia Dei salvari [Col. 1195A] cupientibus denegetur. Data nono kalendas Novembris, [Col. 1196A] [Col. 1195A] Vulgati cum codd. collect. 24, Sichardo et Merlino et aliquibus mss. collect. 21, consulatu Marciani Augusti. Quesnellus, not. 1, errorem in hac consulatus notatione latere, et pro Marciani substituendum esse Majoriani optime sensit. At cum non juvarent codices, qui fere chronicam notam omittunt, epistolam quidem huic anno affixit, sed vulgatum Marciani consulatum retinens, notavit in postilla legendum Majoriani. Nos vero Majoriani consulatum inserere non dubitavimus, eo quod hic consulatus notetur in Vindebon. Hisp. sic: Dat. VIII kal. Novemb. consulatu Majuriani Augusti. In die signando antiqui librarii [Col. 1196A] unitatem facilius omittere quam addere solent. Quod vero laudatus Quesnellus in notis num. 3 ait numquam ita a Leone positam esse consularem notam consulatu, sed vel consule, vel consulibus non omnino liquet: nam in epist. 159, ad Nicetam, eamdem formulam invenimus in codice Florentino S. Marci collect. 13, cumque in eadem epistola sigla Cons. praemittatur genitivo Tariani (legendum Majoriani) Augusti in cod. Vat. Dionysii, et similiter praemittatur in aliis Hadrianeis, pro consulatu manifeste accipienda est: ut enim consulem significaret, scribendum fuisset Majoriano Augusto consule. consulatu Majoriani Augusti.
1. Quesnellus rationibus judicio Tillemontii valde exilibus sequentem epistolam datam prodidit circa an. 442, 443 et 444. Cum Sirmondus atque Baluzius, nullo tamen allato documento, eamdem affixerint anno 452, Quesnellus conjecit hos ita sensisse, eo quod existimaverint in hac epistola, ubi sermo habetur de his qui ab hostibus in infantia capti fuerant, respici ad eam vastitatem quam Hunni in Galliis in ulerunt an. 451. Hujus autem epistolae locum non ad Hunnorum irruptionem referri contendit, sed ad Vandalorum persecutionem, qui Africa potiti sub Genserico, catholicos oppugnarunt; nam inquisit. 18, haec praeferuntur: De his qui ex Africa vel de Mauritania venerunt, et nesciunt in qua secta sint baptizati. Tum Vandalica persecutione descripta, quae Christianis illata fuit in Africa post an. 439, hac occasione nonnullos in Gallias sese recepisse existimat, de quibus in eadem epistola sermo sit; et idcirco eam datam credit circa annos indicatos 442, 443 et 444, in quibus ea persecutio grassata est.
2. Sed primo evidens argumentum proferimus, quo haec epistola ipso quoque anno 445 posterior demonstratur. Hermes, qui Rustici litteras ad Leonem attulit, in inscriptione Narbonensis Ecclesiae a Quesnello in notis recusa Diaconus vocatur. Hanc autem inscriptionem idem Quesnellus Pagio astipulante ad an. 445, num. 24 et 25, adversus Baluzium optime interpretatur, et rectissime insculptam probat an. 445. Porro idem Hermes in exordio epistolae Leonis ad Rusticum Archidiaconus dicitur. Haec ergo epistola post eam inscriptionem seu post an. 445 exarata fuit, cum Hermes a diaconatu ad archidiaconatum provectus fuisset.
3. Dein licet Africana Vandalorum persecutio efferbuerit post an. 439, Mauritania tamen in Romanorum potestate perstitit usque ad Valentiniani mortem, quae incidit in an. 455. Igitur si ii qui de Mauritania in Gallias venerunt, persecutionis causa, ut opinatur Quesnellus, transmisere, id post an. 455 statuendum esset.
4. Verum ad exsufflandam Quesnelli conjectationem, et ad statuendum verum tempus hujus epistolae, alia apertiora et luculentiora ex ipsis Rustici Inquisitionibus suppetunt. Non solum enim inquisit. 18 de his qui ex Africa vel de Mauritania venerunt sermo est, sed etiam inquisit. 17 de his qui parvuli ab hostibus capti sunt, et postea ad Romaniam venerint; et inquisit. 19 de his qui parvuli . . . . a gentilibus capti . . . . ad Romaniam adhuc juvenes venerint. Esto casus inquisit. 18 ad illos spectet qui ex Africa in Gallias aliqua de causa tempore persecutionis Vandalicae sese receperunt, non tamen eodem pertinere queunt casus inquisit. 17 et 19: hic enim indicantur ii qui parvuli ab hostibus, iisque gentilibus capti, et extra Romanum imperium adducti, tandem adhuc juvenes in Romaniam seu in Romanum imperium redierant, ac ex his nonnulli in Narbonensem provinciam, quorum causa inquisitiones a Rustico propositae fuerunt. Non ergo de Africanis persecutionis causa exsulibus vel profugis agitur, nec de Vandalis, qui non gentiles, sed Ariani erant. Hunnos itaque aliosque barbaros gentiles, eosdemque Romanorum hostes intelligere oportet, qui postquam Gallias depopulati sunt, ex iisdem pueros captivos secum asportarunt. Celebris est autem illorum irruptio in Gallias et in ipsam Narbonensem provinciam, cujus meminit Hieronymus in epistola ad Ageruchiam an. 409. Si autem de parvulis hoc tempore captis fuisset quaestio, circa an. 442 haud scripsisset, ut videtur, Rusticus inquisit. 19, quod ad Romaniam adhuc juvenes venerint. Hunni pariter adversus Gothos pugnarunt in Galliis an. 437 et 439. Sed tum auxiliares fuerunt Romanorum, non hostes. De gentilibus autem hostibus Rusticus loquitur, et de captivis qui adhuc juvenes ex hostibus in Romaniam redierunt. Aequius igitur intelligitur Hunnorum irruptio in Gallias an. 451, cum non auxiliares, sed hostes adversus Aetium Romanorum ducem dimicarunt. Si vero de parvulis hoc bello captis inquisitiones Rustici accipiendae credantur, ut congruum tempus relinquatur quo iidem parvuli a gentilibus capti juvenes in patriam remeaverint, haec epistola alfigi nequit an. 452.
5. Probabilius autem anno circiter 458 collocanda videtur. In primis enim in duabus epistolis anni 458, altera 159, ad Nicetam Aquileiensem cap. 5, altera 166, ad Neonem Ravennatem, cap. 1, mentio occurrit de Romanis ab infidelium captivitate ad sua redeuntibus, quorum alii dubium injecerant de baptismate, de idolothytis alii, aeque ac legitur in epistola ad Rusticum Narbonensem. Cum porro omnes hae epistolae congruunt captivis qui sub Attila Hunnorum rege Italiam et Gallias vastante capti fuerant, tum vero non minus epistola ad Rusticum quam aliae duae, circa eumdem annum 458 scripta aequissime agnoscitur.
6. Dein in epistola ad Neonem, c. 1, Leo ait: Nuper in synodo novum et inauditum antea genus consultationis exortum est. Nam quorumdam fratrum suggestione comperimus aliquos captivorum ad sedes suas libere redeuntes, qui scilicet in captivitatem illa aetate devenerint, quae nullius rei ferme poterat habere notitiam, remedium quidem implorare baptismatis; sed utrum ejusdem mysterium baptismatis ac sacramenta perceperint, infantiae inscientia non posse reminisci. Haec quaestio eadem est ac illa quam Rusticus Narbonensis pronosuit. Quomodo autem Leo anno 458 in epist. 166, ad Neonem, hoc novum et inauditum antea genus consultationis potuisset affirmare, si eadem quaestio jamdiu a Rustico illi fuisset proposita? Quomodo in eadem epist. 166 addidisset longiorem in ea solvenda ac diligentiorem discussionem fuisse necessariam, si jamdiu in epistola ad Rusticum illam pari ratione solvisset? Perspicitur itaque prius Neonem, vel potius alium aliquem qui occasionem dedit tradendae epistolae ad Neonem, quam Rusticum de hac quaestione ad Leonem scripsisse; ac propterea haec epistola ad Rusticum exarata cognoscitur post diem IX kal. Nov. an. 458, quo litterae ad Neonem datae fuerunt. Hanc igitur epistolam litteris ad Neonem subnectimus, eo quod posteriorem esse nihil ambigimus: ut ne tamen hoc eodem an. 458 scriptam affirmare velimus, cum scribi potuerit aliquanto [Col. 1197] post. Non multo tamen post exarata dicenda est: siquidem Hermes, qui in hac epistola appellatur Archidiaconus, vivo adhuc Rustico Biterrensibus episcopus datus fuit, a quibus cum non fuerit receptus, Narbonam rediit, et hac de re idem Rusticus et Hermes litteras ad Leonem dedere, ut ex Hilari papae epist. 8 colligere licet. His autem ut congruum tempus tribuatur, ante Leonis mortem, quae contigit an. 461, Hermes ad Biterrensem cathedram promotus videtur sub. an. 460; haec autem epistola, Hermete adhuc archidiacono Romae agente, scripta serius dicenda est an. 459.
7. His autem de tempore hujus epistolae praemissis manifestum fit quam sint inanes duae Quesnelli conjecturae, quibus cum animadverterit aliquot ex iis dubiis quae proposuit Rusticus decisa fuisse in conciliis Arausicano I, Vasensi I, et Arelatensi II, alterutrum not. 1 colligit: Scilicet vel Rusticum ad Leonem scripsisse, antequam eae difficiles quaestiones in conciliis supradictis ventilarentur et enodarentur: supervacaneum enim videretur et praeter consuetudinem Gallicanam, ut post soluta in pluribus comprovincialibus, aut majoribus etiam synodis dubia, alia de eisdem consultatio haberetur; vel certe, si non praecessit has synodos Rustici epistola, non ab illarum a tate plurimum recedere putanda est; sed forte Rusticus existimavit illarum statutis sibi standum non esse, tum quia in multis durior disciplina apparebat, tum quod inter ipsum et Hilarium Arelatensem episcopum, quo auctore ac praeside conditi canones fuerant, aliquid suberat simultatis, propter summam hujus in Ecclesias Gallicanas auctoritatem, quae Narbonensis metropolitae et aliorum metropolitanorum episcoporum splendorem obscurabat. Primum, nimirum Rusticum ante praedicta concilia ad Leonem scripsisse, quoad Arausicanum I et Vasense I ex praestituto hujus epistolae tempore falsissimum agnoscitur. Concilium vero Arelatense II, quod omni chronologico charactere est expers, Rustici aevo habitum perperam creditur: collectionem enim canonum synodorum anteriorum praefert in rationem S. Caesarii Arelatensis propriam; adeo ut hoc concilium a Caesario celebratum recte probarit P. Sbaraglia; quod confirmare possumus ex mss. collectionibus Gallicanis, quae in Vaticana et Veronensi bibliothecis observavimus, ubi haec synodus immediate praemittitur conciliis Agathensi et Arausicano II a Caesario coactis ineunte saeculo VI. De ratione quam Quesnellus subjicit mox dicemus. Alterum vero quoad simultatem inter Rusticum et Hilarium, commentitium pariter liquet. Siquidem sub hujus epistolae tempus quo Rusticus ad Leonem scripsit, nulla Rustico simultas esse poterat cum Hilario, qui jamdiu ante e vivis excesserat, cum praesertim ex Leonis decreto certi jam essent ecclesiasticarum provinciarum fines, et cujusque metropolitae jura jam constituta pacifice servarentur. Vera igitur ratio, qua Rusticus ad Leonem de his quoque dubiis scripsit, quae in Gallicanis synodis fuerunt definita, haec fuit, ut apostolicae sedis auctoritate certior definitio praeberetur. Hinc vero etiam patet non alienum fuisse a consuetudine episcoporum Galliae, post soluta in conciliis Gallicanis dubia, Romanam cathedram consulere, eo quod ex majorum traditione didicerint quantum praestet hujus auctoritas atque sententia, quantamque in rebus dubiis certitudinem pariat.
8. Ex constituto etiam hujus epistolae tempore falsa deteguntur illa duo, quae idem Quesnellus in confirmationem anni abs se asserti conferre posse existimavit. Primo enim intelligimus gesta quae in episcoporum honoratorumque examine ob Sabiniani et Leonis presbyterorum causam confecta initio epistolae memorantur, non pertinere ad synodum Arausicanam I an. 441, neque ad Vasensem I an. 442, quibus, ipso observante Quesnello, Rusticus eorum presbyterorum episcopus non interfuit, sed ad alium conventum. fortassis Narbonensem, habitum paulo ante hanc epistolam ad Rusticum, id est sub an. 458. Hinc Baluzius in nova Conciliorum collectione Narbonense concilium, in quo eorum presbyterorum causa cognita fuerit, jure astruxit, et solum perperam istud affixit anno 452. Dein cum haec epistola ad Rusticum tam sero fuerit scripta, dejectio illa animi, qua idem episcopus scandalorum occasione turbatus, vacationem ab episcopatus laboribus se peroptare Leoni significavit, non in initia episcopatus, nec in juventutem, ut Quesnellus putavit, sed in senectutem ejus incidit, cum gravis annis morti appropinquaret.
9. Nunc de codicibus aliquid dicendum superest. Invenimus hanc epistolam in mss. decem et septem collectionum, nimirum 1, 3 et reliquis usque ad 13, nec non in 18 et 21 usque ad 24, ac praeterea in peculiari vetustissimo ms. capituli Veronensis 58. Duobus autem modis haec in ejusmodi collectionibus praefertur. In omnibus enim collectionibus posterioribus Dionysio ipsae Rustici inquisitiones desiderantur. Dionysius scilicet, omissis inquisitionibus, ipsarum loco titulos epistolae praefixit, quibus nonnumquam duas Leonis responsiones in unum minus apte copulavit, ut suo loco notabimus. Hos eosdem Dionysii titulos tantum nacti sumus in codicibus aliarum posteriorum collectionum Hispanicae, Hadrianeae, etc., quae hanc epistolam e Dionysio recepisse noscuntur. Hos titulos nos cum Quesnello in praemissa synopsi exhibebimus. Inquisitiones vero, sine quibus plerumque Leonis responsa intelligi nequeunt, Sirmondus primus edidit. Eas nos in quatuor collectionibus mss. Dionysio antiquioribus reperimus, scilicet in cod. Vat. Reginae collect. 1, in Vat. et Barber. collect. 3, in Lucensi collect. 4, in Vindebon. collect. 5, ac tandem in peculiari ms. Veron. 58. Ita praeter codices posteriorum collectionum, quae inquisitionibus carent, sex praestantissima diversae originis exemplaria inquisitionibus praedita nobis praesto fuere, cum Quesnellus duo tantum unius collectionis 5 invenire potuerit.
I. Quod non habeantur episcopi quos nec clerus elegit, nec populus exquisivit, nec provinciales episcopi consecrarunt. Si [Col. 1198A] qui tamen clerici ab his pseudoepiscopis ordinantur, rata potest [Col. 1198A] Ita codices. Quesnellus, talis ordinatio haberi. ordinatio talis existere. —II. Quod presbyteri aut diaconi, si in aliquo crimine [Col. 1198A] Ita mss. et Justellus in titulis collectioni praemissis. Quesnellus cum Justelliano titulo corpori canonum inserto, prolapsi. detecti fuerint, non possint per manus impositionem poenitentiae remedium consequi. —III. Quod diaconi, sicut episcopus et presbyter, cessare debeant ab opere conjugali, non tamen repudiare conjugia. —IV. Quod aliud sit uxor, aliud concubina; nec erret quisquis filiam suam [Col. 1198A] Retinuimus lectionem titulorum Dionysii, licet [Col. 1199B] cohaerentius textui Leonino Quesnellus cum Justelliano titulo corpori canonum inserto ediderit, in matrimonium concubinam habenti tradiderit. in matrimonium tradiderit ei [Col. 1199A] qui habuit concubinam. —V. Quod non sit conjugii duplicatio, quando ancilla [Col. 1199B] Alias, relicta. rejecta, uxor assumitur. —VI. [Col. 1199B] Sic codd. ex Dionysii titulis. Quesnellus cum Justelliano titulo corpori canonum inserto: De communione privatis, et ita defunctis. De his qui communione privantur, et ita moriuntur. —VII. De his qui poenitentiam agere differunt. —VIII. Quod oporteat eum qui pro illicitis 1416 veniam poscit, etiam [Col. 1199B] Ita Dionysius. Alias, multis, vel a multis licitis. a licitis abstinere. — IX. Quod poenitenti nulla negotiationis lucra exercere conveniat. —X. Quod ad militiam saecularem post poenitentiam redire non debeat. —XI. Quod adolescens, si urgente quocumque periculo, poenitentiam gessit, et non se continet, uxoris possit remedio sustineri. —XII. Quod si quis propositum monachi deseruerit, [Col. 1199B] Al., publica sit satisfactione. publicae sit poenitentiae satisfactione purgandus. —XIII. Quod puellae, quae non coactae, sed voluntate propria virginitatis propositum susceperunt, peccant, si nupserint, licet nondum fuerint consecratae. [Col. 1199B] Mss. collect. Hispanicae cum caeteris inde profectis et editis Leonis ante Quesnellum addunt alium titulum: De his quae jam consecratae sunt si postea [Col. 1199C] nupserint. De hac additione plura dicentur annot. 76 (Infra, col. 1207, n. k ) —XIV. [Col. 1199C] Praetulimus titulum tabulae Dionysianae. Al., De his de quibus dubium est utrum baptisma perceperint, necesse est ut renascantur. De his qui dubitant utrum baptizati sint, necesse est eos baptizari. —XV. Quod eos qui se baptizatos agnoscunt, sed in qua [Col. 1199C] Al., fide, vel fidei professione; et mox, suscipiantur, pro suscipi conveniat. professione nesciunt, per manus impositionem suscipi conveniat. [Col. 1199B] —XVI. [Col. 1199C] Aliqui codd., De baptizatis qui, etc. De his qui convivio gentilium et escis immolatitiis usi sunt.
LEO episcopus [Col. 1199C] Confer notam 1 Quesnelli cum nostra admonitione et cum observationibus eidem notae subjiciendis. RUSTICO Narbonensi episcopo.
Epistolas fraternitatis tuae, quas [Col. 1199C] De hoc Hermete vide quae indicavimus in admonit. num. 2 et 6, ac notam 2 Quesnelli. Mox, tuus deest in ms. Florentino collect. 13 et in editione Justelli. Hermes archidiaconus tuus detulit, libenter accepi, diversarum quidem causarum [Col. 1199C] Cod. Vat. Hisp. cum aliis inde profectis, non tamen purior Vindebon. Hisp., addit provinciarum. Paulo post duo Vat., intercurrente undique sollicitudine. connexione multiplices, sed non [Col. 1200A] ita patientiae legentis onerosas, ut aliquid earum inter concurrentes undique sollicitudines fuerit praetermissum. Unde totius sermonis tui allegatione [Col. 1199D] Vulg. ante Quesn., comperta, quod in ms. Vercellensi collectionis Hadrian. reperimus. De gestis quae subindicantur, vide admonitionem num. 7. concepta, et gestis quae in episcoporum honoratorumque examine confecta sunt, recensitis, [Col. 1199D] Vindebon. collect. 5 et quinque Vat. cum Merlino, Saviniano. Sabiniano et Leoni presbyteris [Col. 1199D] Ita Quesnellus emendavit auctoritate quinque suorum codicum Grim., Barb. et trium Thuan., cum antea legeretur actionis suae. Haec quidem postrema lectio congruentior videri potest, eo quod de actione judiciali sermo sit, quam non Rusticus, sed Sabinianus ac Leo presbyteri adversus quosdam adulteros pudicitiae zelo intentarunt. Hanc Tillemontius etiam praetulit in notatiuncula ad Rustici Vitam pag. 404, quoad satis aequus Quesnellianae lectionis sensus non afferatur. Nos inter haec observavimus vulgatam lectionem anteriorem Quesnello proficisci ex codd. [Col. 1200B] collect. Hispanicae originis Gallicanae, in quibus arbitrariae emendationes locum habuerunt, ut alibi pluribus exemplis annotavimus. Invenitur enim haec lectio in Vat. Hisp. ejus originis, in Vat. Isid. et in aliis ex eodem fonte profectis. At Quesnellianam lectionem uniformiter exhibent non solum mss. exemplaria vetustissimarum diversae originis collectionum 1, 3, 4 et 5, nec non cod. Veron. 58, in quibus integra haec epistola cum inquisitionibus continetur, verum etiam codices collect. Dionys. et Hadrian. cum Justelli exemplo, mss. Grim. collect. 18, Vat. collect. 24, et (quod notabilius est) codex Vindebon. [Col. 1200C] purioris collectionis Hisp., ex quo arbitraria correctio in Gallicanos ejusdem collectionis codices inducta confirmari videtur. Hinc ergo Quesnellianam lectionem tanta auctoritate suffultam haud deserendam credidimus, licet quae ei subsit sententia ex ignorantia facti et circumstantiarum lateat. Forte Rustico aeque ac Sabiniano et Leoni privatum perspectum erat adulterii crimen: unde hi sperabant fore ut idem Rusticus, quamvis in episcoporum honoratorumque consessu judicis personam gereret, actionem quoque suam contra adulteros, seu favorem accusatoribus impenderet. Cum vero satis idoneae probationes istis deessent, ita ut se ab inchoatis disceptationibus sponte subtraxerint, Rusticus ne dum ipsis favere non potuit, sed eosdem correctione dignos ex legibus censuit: in quo mitius ei agendum S. pontifex respondet. actionis tuae 1417 intelleximus fiduciam defuisse, nec eis justam superesse querimoniam, qui se ab inchoatis disceptationibus sponte [Col. 1200C] Ita reposuimus cum Sirmondo ex mss. collect. 4 et 5 Hisp. Isid., uno Vercell. et quinque aliis codicibus, [Col. 1200D] inter quos antiquissimus Veron. 58. Tres mss. libri collect. Hadrianeae, et unus Corb. Quesnelli cum Justello, subtraxerunt. Vat. Dionysii cum Merlino et editis Leonis ante Quesn., subduxerint. Quesn. cum quibusdam mss., subduxerunt. subtraxerint. Circa quos quam formam quamve mensuram debeas tenere justitiae, tuo relinquo moderamini: suadens tamen charitatis hortatu, ut sanandis aegris spiritalem adhibere debeas medicinam; et dicente Scriptura: Noli esse nimium justus (Eccle. VII, 17) , mitius [Col. 1200D] Duo Vat., age; et post pauca, adulterorum pro adulterii. agas cum eis qui pudicitiae zelo videntur modum excessisse vindictae; [Col. 1200B] ne diabolus, qui decepit adulteros, de adulterii exsultet ultoribus . . .
Miror autem dilectionem tuam in tantum scandalorum quacumque occasione nascentium adversitate [Col. 1200D] Justellus cum uno Thuan. Quesnelli, et cum Vat. Hisp. et Isid., titubare. turbari, ut vacationem ab episcopatus [Col. 1200D] Veronensis addit tui. Vide not. 4 Quesnelli. Paulo post pro vitam degere idem cod. Veron. habet, vitam dirigere, et post pauca pro commissa sunt habet permissa sunt, ut indicentur ea quae inter difficultates de quibus Rusticus conquerebatur eidem permissa erant. laboribus praeoptare te dicas, et malle in silentio atque otio vitam degere, quam in his quae tibi commissa sunt permanere. [Col. 1201A] Dicente vero Domino: Beatus qui perseveraverit usque in finem (Matth. XXIV, 13) , unde erit beata perseverantia, nisi de virtute patientiae? Nam secundum apostolicam praedicationem, omnes qui [Col. 1201B] Utrique codd. Hisp. cum Vat. Isid. et duobus aliis mss., volunt. Mox Vat. Hisp. et Isid., patiuntur, idque ipsum alia manu scriptum legitur in Vindeb. collect. 5 cum prima manu scriptum esset, patientur. [Col. 1201C] Merlinus cum editis ante Quesn., Omnis qui voluerit, et dein patietur. voluerint in Christo pie vivere persecutionem patientur (II Tim. III, 12) . Quae non in eo tantum computanda est, quod contra Christianam pietatem aut ferro aut ignibus [Col. 1201C] Quinque praestantissimi codd. Vat. Reg. collect. 1, Barb. collect. 3, Vindebon. collect. 5, Grim. collect. 18 et Veron. 58, agitatur. Post pauca persecutionem saeculi suppleant in eodem cod. Veronensi. Dein pro inobedientium cod. Vict. Quesnelli, et noster Veron., inobedientia. agitur, 1418 aut quibuscumque suppliciis, cum persecutionum saevitiam suppleant et dissimilitudines morum, et contumaciae inobedientium, et malignarum tela linguarum: quibus conflictationibus cum omnia semper [Col. 1201C] Vulg. ante Quesn. cum mss. Lucensi collect. 4 et Vat. collect. 24 addunt Ecclesiae. Post pauca Justellus cum Vat. Dionysii, utrisque Hisp. Vat., Isid. aliisque non paucis nostris codd. et quatuor Thuaneis Quesnelli, conflictatione pro a tentatione. Cod. Vat. collect. 24 addit hic ante voces a tentatione. membra pulsentur, et nulla piorum portio a tentatione sit libera, ita ut periculis nec otia careant, nec labores, quis inter fluctus maris navim diriget, si gubernator abscedat? Quis ab insidiis luporum [Col. 1201B] oves custodiet, si [Col. 1201C] Vat. Dionysii et Justellus, pastorum. Dein ex emendatioribus codicibus correximus abducat pro adducat. pastoris cura non vigilet (Joan. X, 12) ? Quis denique latronibus obsistet et furibus, si speculatorem in prospectu explorationis locatum, ab intentione sollicitudinis amor quietis abducat? Permanendum ergo est in opere credito et in labore suscepto. Constanter tenenda est justitia, et benigne praestanda clementia. [Col. 1201C] Dist. 86, Odio habeantur, c. 2. Odio habeantur peccata, non homines. [Col. 1201C] Ms. Vat. collect. 24, nunc corripiantur tumidi, nunc tolerentur infirmi. Unus cod. Vercell. per errorem [Col. 1201D] utrobique habet Nec pro Nunc. Paulo post pro in peccatis codd. Barb. collect. 3 et Vindebon. collect. 5 habent in peccantibus. Utrumque deletur in Vat. Dionysii, in Veron. 58, et in Vat. Hisp. ac Isid., non tamen in puriori Vindebonensi Hisp. Corripiantur tumidi, tolerentur infirmi; et quod in peccatis severius castigari necesse est, non saevientis plectatur animo, sed medentis. [Col. 1201D] Editi, At si. Melior visa est lectio mss. Vat. Reg., Veronen. et utriusque Vindebon. collect. 5 et Hisp. Dein Quesnellus, quasi ulli. Id in duobus tantum codd. reperimus. Revocavimus autem lectionem ante vulgatorum, quam caetera melioris notae exemplaria tuentur. Vat. Hisp. et Isid. voces ulli et illi praetereunt. Mox editi ante Quesn. habebant cum ms. [Col. 1202B] Vat. collect. 24, propriis sit viribus resistendum. Hanc lectionem libenter inseruissemus textui, nisi alii omnes codices Quesnelli emendationem probarent. Ac si vehementior tribulatio incubuerit, non ita expavescamus, quasi illi adversitati propriis viribus resistendo, cum et consilium nostrum, et [Col. 1202A] fortitudo sit Christus, [Col. 1202B] Editi Leonis ante Quesn. cum Merlino et Vat. [Col. 1202C] collect. 24, ut sine quo. In Vindebon. Hisp., cum per errorem desideretur ac, vel saltem ut, emendatum fuit in Vat. Hisp., et exinde in Isid. aliisque ejusdem originis codicibus, sine quo nihil possumus, sed per ipsum cuncta possumus. Justellus, servata lectione textus, habet cuncta possumus. ac sine quo nihil possumus, per 1419 ipsum cuncta possimus. Qui confirmans praedicatores Evangelii et sacramentorum ministros, Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Joan. XV, 5) . Et iterum: Haec, inquit, locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis (Matth. XXVIII, 20) . [Col. 1202C] Vulgati anteriores Quesnello cum Vat. collect. 24, In mundo autem. Mox pro bono animo estote ms. Vat. Dionysii cum Vat. Hisp. et Isid. aliisque nonnullis codd. habet confidite. Dein, quia vici, omisso pronomine ego, est in Vat. Hisp. ac Isid. In hoc autem mundo tribulationem habebitis; sed bono animo estote, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Quae pollicitationes, quia sine dubio manifestae sunt, nullis debemus scandalis infirmari, ne electioni Dei videamur ingrati, cujus tam potentia sunt adjutoria quam vera promissa.
De consultationibus autem dilectionis tuae, quas separatim conscriptas archidiaconus [Col. 1202C] In Vat. Dionysii deest tuus. Dein voces de singulis a Quesnello insertas non tantum invenimus in posteriorum collectionum mss., verum etiam in antiquissimis Vat. Reg. collect. 1, Barb. collect. 3 et Vindebon. collect. 5. Desunt tamen in mss. Lucensi collect. 4, Veronensi 58, in Vat. Dionysii, in utrisque Hisp., in Vat. Isid. et in alio Vat. collect. 24. Mox copiam praebuisses pro copia proveniret in utrisque Hisp. et in Vat. Isid. tuus detulit, [Col. 1202B] quid sentiendum sit, inter praesentes opportunius quaereretur de singulis, si nobis tui conspectus copia proveniret. Nam cum quaedam [Col. 1202D] Codd. Vat. Hisp., Isid. ac tres alii cum Justello, interrogationis modum videantur excedere. Vindebon. Hisp. cum Vat. Dionysii omittit tantum vocem diligentiae. interrogationes modum diligentiae videantur excedere, intelligo eas colloquiis aptiores esse quam scriptis. Quia [Col. 1202D] Dist. 14, Sicut quaedam, c. 2 sicut quaedam sunt quae nulla possunt [Col. 1202D] Codd. Grim. et Vat. collect. 24, traditione. Dein pro necessitudine rerum, erat in editis Leonis ante Quesn. In margine editionis Sirmondi temporum pro rerum, et consideratione pro conditione. ratione convelli, ita multa sunt quae aut pro consideratione aetatum, aut pro necessitate rerum oporteat temperari: illa semper conditione servata, ut in his quae vel dubia fuerint aut obscura, id noverimus sequendum, quod nec praeceptis evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum Patrum inveniatur [Col. 1202D] Idem Sirmondus vocem adversum rejecit in marginem, in textu autem posuit diversum, quod nullibi invenimus. adversum.
[Col. 1203C] Ms. Vat. collect. 3 titulum Dionysianum pro hac tantum prima inquisitione exhibet, quod collectionis auctori haud tribuendum videtur. In Veronensi, De presbyteris vel diaconis qui, etc., ac similiter plurali numero in inquisitionibus sequentibus. De presbytero vel diacono qui se episcopos esse mentiti sunt; et de his quos ipsi clericos ordinarunt.
[Col. 1203C] Dist. 62, Nulla ratio, c. 1. Nulla ratio sinit ut inter episcopos habeantur qui [Col. 1203C] Vide not. 5 Quesn. Dein a comprovincialibus apud Justellum in editione collect. Dionysii atque Cresconii. nec a clericis sunt electi, nec a plebibus sunt expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Unde cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam istis esse tribuendum, quod [Col. 1203D] Sex mss. optimae notae cum Justello, non doceatur. non docetur fuisse collatum? [Col. 1203D] 1, qu. 1, Si qui clerici, c. 40. Si qui autem clerici ab [Col. 1203D] Vide not. 6 Quesn. Mox Vindeb. Hisp. delet istis, et dein cum Veronensi praeterit eis. Vat. Hisp. et Isid. cum Merlino habent, in eorum Ecclesiis. Dein quae ad proprios erat in editis ante Quesn., ita ut relativum quae ad Ecclesias referatur. Sed relativum qui plerisque codicibus vindicatum ad clericos referendum est. istis pseudoepiscopis in eis Ecclesiis ordinati sunt quae ad proprios episcopos pertinebant, et ordinatio [Col. 1203B] eorum consensu et judicio praesidentium facta est, potest rata haberi, ita ut in ipsis Ecclesiis perseverent. Aliter autem vana habenda est [Col. 1203D] Ita codd. Grim. et Thuanei duo Quesnelli, et nostri Va. Reg. collect. 1, Vindeb. collect. 5, Vat. Dionysii Veron. 58, et alius Veron. 60 Cresconii, ac nonnulli alii. Codices vero collect. 3, utrique Hisp., Vat. Isid., unus Vercell. et quatuor alii Vat., cum Justello et ms. Cantabrig., ac tandem Veron. 60 secunda [Col. 1204C] manu, consecratio. Vulgati ante Quesn. cum ms. Vat. collect. 24, ordinatio. creatio quae nec loco fundata est nec [Col. 1204C] Ita cum Quesnello mss. collect. 1, 3, 12 et 24, ac Vindebon. Hisp. Aliae editiones cum caeteris nostris codd. et apud Hincmarum opusculo 33, auctoritate. auctore munita.
De presbytero vel diacono qui si, cognito crimine suo, poenitentiam [Col. 1204C] Addidimus publicam ex codd. qui inquisitiones exhibent, uti etiam eamdem vocem praefert Sirmondus, qui inquisitiones primus edidit. publicam petat, utrum ei per manus impositionem danda sit?
[Col. 1204C] Dist. 50, Alienum est a consuetudine, c. 67. Alienum [Col. 1204C] Vide not. 7 Quesn. Post pauca. Qui presbyteralem honorem aut diaconi gradum fuerunt consecuti in Vat. collect. 24. est a consuetudine ecclesiastica ut qui in presbyterali honore aut in diaconii gradu fuerint consecrati, ii pro crimine aliquo suo per manus impositionem remedium accipiant poenitendi: quod sine dubio ex apostolica traditione descendit, secundum quod scriptum est: Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro illo (Levit. V, sec. LXX) ? Unde hujusmodi lapsis, ad promerendam misericordiam [Col. 1204A] Dei, privata [Col. 1204C] Cod Vat. collect. 3, est exspectanda secessio, ut illis. Cod. Veron. 60 Cresconii, uti in illis. est expetenda secessio, ubi illis satisfactio, si fuerit digna, sit etiam fructuosa.
De his qui altario ministrant et conjuges habent, utrum eis licito misceantur?
[Col. 1204C] Dist. 31, Lex continentiae, c. 10. Lex continentiae [Col. 1204C] Vide not. 8 Quesn. eadem est ministris altaris quae episcopis atque presbyteris, qui cum essent laici sive lectores, licito et uxores ducere et filios procreare potuerunt. Sed cum ad praedictos [Col. 1204C] Editi ante Quesn. cum Vindeb. Hisp. et Vat. collect. 11, pervenerint. pervenerunt gradus, coepit eis non licere quod licuit. Unde, ut de carnali fiat spirituale conjugium, oportet eos [Col. 1204C] Vide not. 9 Quesn. nec dimittere uxores, et quasi non habeant sic habere, quo et salva sit charitas [Col. 1204D] Al., conjugiorum. Mox Vat. collect. 11 cum Vulgatis Quesnello anterioribus, cessent opera. Justellus cum mss. Vat. Dionys. et aliis Hadrian., cesset operatio. connubiorum, et cesset opera nuptiarum.
De presbytero vel diacono qui filiam suam virginem illi viro [Col. 1204D] Cod. Veron. 58, in conjugio junxerit. in conjugium dederit qui [Col. 1204B] jam habebat conjunctam mulierem, ex qua etiam filios susceperat.
[Col. 1204D] 32, qu. 2, Non omnis, c. 12. Non omnis [Col. 1204D] Duo Vat. collect. 21, mulier jure uxor est viri. mulier juncta viro uxor est viri, quia nec omnis filius haeres est patris. Nuptiarum autem foedera inter ingenuos sunt legitima et inter aequales; [Col. 1204D] Justellus cum quatuor nostris codd. addit conjunctionem et. Dein, exstiterit pro existeret in cod. Vat. collect. 11. multo prius hoc ipsum Domino constituente (Gen. II, 24) quam initium Romani juris existeret. Itaque aliud est uxor, aliud concubina; sicut aliud ancilla, aliud libera. Propter quod etiam Apostolus ad manifestandam harum personarum discretionem, testimonium ponit ex Genesi, ubi dicitur Abrahae: Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae [Col. 1204D] Codd. Vindeb.Hisp. et Vat. collect. 11 cum vulgatis ante Quesn., cum filio liberae. Unde, etc. cum filio meo Isaac (Galat. IV, 30; Gen. XXI, 10) . Unde [Col. 1204D] 27, qu. 2, Cum societas, c. 17; et in Decret. IV. l. VI. cum societas nuptiarum ita ab initio constituta sit, ut praeter sexuum conjunctionem haberet in se Christi et Ecclesiae [Col. 1204D] Vide not. 10 Quesn. Dein, in qua non docetur nuptiale fuisse mysterium est in Vat. collect. 11 et antiquioribus [Col. 1205C] Vulgatis, Codices Vat. Hisp. et Isid., qui sequuntur lectionem textus, pro mysterium habent ministerium. sacramentum [Col. 1205A] (Eph. V, 32) , dubium non est eam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur nuptiale non fuisse mysterium. [Col. 1205C] Cod. Lucensis collect. 4, omissis verbis Igitur cujuslibet loci clericus, periodum sic incipit: Si quis igitur filiam suam. Igitur cujuslibet loci clericus, si filiam suam viro habenti concubinam in matrimonium dederit, non ita accipiendum est quasi eam conjugato dederit; nisi forte [Col. 1205C] Ms. Veron. 58, ea mulier ingenua facta . . . Honesta videatur. Alius Veron. Cresc. 60 prima manu, honesta; secunda vero manu, honestata. illa mulier, et ingenua facta, et dotata legitime, et publicis nuptiis honestata videatur.
[Col. 1205C] Sex nostri codices, qui inquisitiones praeferunt, hoc membrum a superiori distinguunt, cum in aliis exemplaribus, quae inquisitionibus carent, ex Dionysio istud cum antecedenti conjungatur; sed perperam, ut apud Quesnellum videre licebit not. 11. Mss. Lucens. collect. 4 et Vindeb. collect. 5, in ipsa inquisitione delent viris. De puellis quae viris concubinas habentibus nupserint.
Paterno arbitrio viris junctae carent culpa, si mulieres quae a viris habebantur in matrimonio [Col. 1205C] Cod. Vat. Reginae, non fuerint. Porro in omnibus editionibus et in mss. codd. qui inquisitiones praetermittunt, ac etiam in illis collect. 5, licet inquisitiones [Col. 1205D] praeferant, post voces non fuerunt haec subjiciuntur, quia aliud est nupta, aliud concubina. Haec autem verba nos auctoritate caeterorum codicum inquisitiones praeferentium rejecimus in initium sequentis responsi, ad quod sane ex ipso contextu pertinere noscuntur. non fuerunt.
De his qui mulieres ex quibus filios habent relinquunt, et uxores accipiunt.
Quia aliud est nupta, aliud concubina, [Col. 1205D] 31, qu. 2, Ancillam a toro, c. 11. ancillam [Col. 1205D] Cresconius etiam in ms. Veron., ancillam matrona accepta abjicere. a toro abjicere et uxorem certae ingenuitatis accipere, non duplicatio conjugii, sed profectus est honestatis.
De his qui in aegritudine poenitentiam accipiunt, et [Col. 1205D] Cod. Lucensis collect. 4, cum se levaverint. Veron. 58, cum relevati fuerint. cum revaluerint, agere eam nolunt.
Culpanda est [Col. 1205D] Vide not. 12 Quesn. Cod. Vat. Dionysii cum Cresconio et uno Vercell. Hadrian., culpanda sit sane talium negligentia, sed non penitus desperanda. Eadem [Col. 1206C] lectio est in alio Vercell., Hadrian. et Vindebon. Hisp., atque in Vulgatis Leonis ante Quesn., excepto sit, pro quo habent est. Dionysius Justelli et Sirmondus lectioni textus, quae est in aliis plerisque et praestantioribus codd. tum nostris tum Quesnelli, post voces culpanda est addunt sane. talium negligentia, sed non penitus deserenda: ut crebris cohortationibus incitati, quod necessarie expetierunt, fideliter exsequantur. [Col. 1206C] De Poenit., dist. 7, Nemo desperandus, c. 1. Nemo enim desperandus est dum in hoc corpore constitutus est: quia nonnumquam quod diffidentia aetatis differtur, consilio maturiore perficitur.
[Col. 1206C] 24, qu. 2, De communione privatis, c. 1. De his qui [Col. 1206C] Sirmondus et Quesnellus inserunt animo. Delevimus auctoritate nostrorum codicum. jam deficientes poenitentiam accipiunt, et ante communionem moriuntur.
Horum causa [Col. 1206C] Confer not. 13 Quesn. Dei judicio reservanda est, [Col. 1205C] in cujus manu fuit ut talium obitus usque ad communionis remedium [Col. 1206C] Unus cod. Vercell., differatur, Alius Vercell. et secunda manu in Veron. 60 Cresc., non differretur. Justellus, non differatur. Paulo post, non communicamus in Veron. 58. differretur. Nos autem quibus viventibus [Col. 1206A] non communicavimus, mortuis communicare non possumus.
De his qui dolore [Col. 1206C] Cod. Lucensis collect. 4 et Veron. 58, nimis perurgente. Mox in eodem Veron., parvus fuerit pro parum perquieverit. nimio perurgente rogant dari sibi poenitentiam, et cum venerit presbyter daturus quod petebant, si dolor parum perquieverit, excusant et nolunt accipere quod offertur.
Dissimulatio haec potest non de contemptu esse remedii, sed de metu gravius delinquendi. Unde [Col. 1206C] De Poenit., dist. 1, Poenitentia quae, c. 62. poenitentia quae dilata est, cum studiosius petita fuerit, non negetur, ut quoquo modo ad indulgentiae medicinam anima vulnerata perveniat.
De his qui poenitentiam professi sunt, si in foro litigare coeperint.
[Col. 1206D] De Poenit., dist. 1, Aliud quidem est, c. 65; et 11, qu. 1, c. 34. Aliud quidem est debita [Col. 1206D] Vat. Reg. collect. 1, juste. justa reposcere, aliud propria perfectionis amore contemnere. Sed [Col. 1206B] illicitorum veniam postulantem oportet [Col. 1206D] Vat. Dionysii et Hadrian. cum Cresc., etiam a licitis. Veron. 58, a multis etiam placitis. a multis etiam licitis abstinere, dicente Apostolo: Omnia [Col. 1206D] Sex probae notae codices et Cresconius delent mihi. Mox unus cod. Vercell. cum Justello, si poenitentes habeant . . . non debeant. mihi licent, sed non omnia expediunt (I Cor. VI, 12) . Unde si poenitens habet causam quam negligere forte non debeat, melius [Col. 1206D] Cod. Veron. 58, expetat. Vat. Dionysii cum Cresc. Veron. et duobus aliis Vat., expetit quis. Alius Vat. cum Barb. Victor. et secunda manu in Vindebon. collect. 5, exigit pro expetit. Confer not. 14 Quesn. expetit ecclesiasticum quam forense judicium.
De his qui in poenitentia vel post poenitentiam negotiantur.
[Col. 1206D] De Poenit., dist. 5, Qualitas lucri. Qualitas lucri negotiantem aut excusat aut arguit, quia est et honestus quaestus et turpis. Verumtamen poenitenti utilius est dispendia pati quam periculis negotiationis obstringi, quia difficile est inter ementis vendentisque commercium non intervenire peccatum.
De his qui post poenitentiam ad militiam revertuntur.
[Col. 1206D] De Poenit., dist. 5, Contrarium, c. 3. Contrarium est omnino ecclesiasticis [Col. 1207A] regulis, post poenitentiae actionem redire ad militiam saecularem, cum Apostolus dicat: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus [Col. 1207B] Cod. Vat. collect. 11 addit, ut ei placeat, cui se probavit. Postea, militiae mundanae in quinque mss. et in vetustioribus Leonis vulgatis. (II Tim. II, 4) . Unde non est liber a laqueis diaboli qui se militia mundana voluerit implicare.
De his qui post poenitentiam uxores accipiunt, [Col. 1207B] Vide not. 15 Quesn. Post pauca in Leonis responso codd. Veron. 58 et Vat. Reg. delent mortis. vel concubinas sibi conjungunt.
[Col. 1207B] 33, qu. 3. In adolescentia, c. 14. In adolescentia constitutus, si urgente aut metu mortis, aut captivitatis periculo, poenitentiam gessit, et postea timens lapsum incontinentiae juvenilis, copulam uxoris elegit, ne crimen fornicationis [Col. 1207C] Quesnellus cum aliquibus mss., incurrat. Praetulimus lectionem antea editorum, quippe quam et plures et vetustiores nostri codices approbant. Mox pro venialem cod. Veron. 58, jubenalem. Vat. Reg., juvenalem; forte, juvenilem. Dein post voces nullam omnino Sirmondus addit aliam. incurreret, rem videtur fecisse venialem, si praeter conjugem, nullam omnino cognoverit. In quo tamen non regulam constituimus, sed quid sit tolerabilius aestimamus. Nam secundum veram cognitionem [Col. 1207B] nihil magis ei congruit qui poenitentiam gessit, quam castitas perseverans et mentis et corporis.
De monachis qui aut militare coeperint, aut uxores [Col. 1207C] Mss. Vat. Reg. et Luceo. acceperint. accipere.
[Col. 1207C] 20, qu. 3, Propositum, c. 1. Propositum monachi [Col. 1207C] Cod. Veron. 58, proprii arbitrii voluntate. Vindebon. Hisp., proprio arbitrio ac voluntate. proprio arbitrio aut voluntate susceptum deseri non potest absque peccato. Quod enim quis vovit Deo, debet et reddere (Deut. XXIII, 21; Ps. XLIX, 14) . Unde qui relicta singularitatis professione, ad militiam vel ad nuptias devolutus est, publicae poenitentiae satisfactione purgandus est: quia etsi innocens [Col. 1207C] Vindebon. collect. 5 addit verbum sit. Dein post electionem Sirmondus cum anterioribus editis adjicit tamen. Mox unus cod. Vercell. cum Justello meliorem pro meliorum. militia, et honestum [Col. 1208A] potest esse conjugium, electionem meliorum deseruisse transgressio est.
De puellis quae aliquamdiu in habitu religioso fuerunt, non tamen consecratae, si postea nupserint.
[Col. 1207C] 20, qu. 1, Puellae, c. 8. Puellae quae non coactae parentum imperio, sed spontaneo judicio virginitatis [Col. 1207C] Vide not. 16 Quesn. Deinde, etiamsi consecratio non accessit est lectio omnium codicum qui inquisitiones praemittunt; nec non Vat. collect. 24. Caeteri, qui Dionysianam lectionem sequuntur, habent: Etiamsi nondum eis gratia consecrationis accessit. propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt, praevaricantur, etiam si consecratio non accessit; cujus utique non fraudarentur munere, si in proposito permanerent [Col. 1207D] In vulgatis ante Quesnellum adjicitur capitulum cum titulo De his quae jam consecratae sunt, si postea nupserint. Capituli autem verba haec sunt: Ambigi vero non potest magnum crimen admitti, ubi et propositum deseritur, et consecratio violatur. Nam si humana pacta (al., facta) non possunt impune calcari, quid eas manebit quae corruperint divini (al., divina) foedera sacramenti? Haec omnia Quesnellus expunxit, et vel a Gratiano vel ab alio studioso margini apposita in textum irrepsisse censuit iis argumentis quae legi poterunt nota ejusdem 17. Ea vero inveniuntur textui inserta in antiquissimis codicibus Vindebon. et Vat. collectionis Hispanicae, ac in Isidorianis omnibus qui ex Hispanica proficiscuntur, nec non in aliis collectionibus quae ex eodem fonte dimanant; adeo [Col. 1208B] ut mirum acciderit ea abesse in editione Merlini, qui Isidorianam collectionem cum multis additamentis evulgavit, ut videtur, ex aliquo ms. collect. 12, in cujus ms. Vat. 1340 eadem verba deprehendimus. Immo haec pariter verba posteriori, sed antiqua manu addita leguntur in margine vetustissimi cod. Vat. [Col. 1208C] 5845, qui puram Dionysianam collectionem exhibet. Cum vero desint in omnibus codicibus inquisitiones praeferentibus, qui sunt praestantissimi omnium, nec non in textu mss. Dionysianae et Hadrianeae collectionum, in ms. Grimanico, nec non in codd. collect. 24, ea uti Leonina textui non inseruimus. Unde vero auctor praestantis collectionis Hispanicae, quae, paulo ante medium saeculum septimum compacta nihil apocryphum continet, hoc additamentum sumpserit, cum alias omnes Dionysianae collectionis epistolas sine ulla additione receperit, divinare non licet. In nonnullis posteriorum collectionum mss. hoc membrum jungitur cum responso ad inquisitionem praecedentem, sicut etiam in editione Sirmondi. Is tamen in notatione dubitationem indicavit ex codicibus qui inquisitiones sine hoc capitulo exhibent. .
[Col. 1208C] Cod. Veron. 58 hanc inquisitionem sic effert: De his qui a parentibus parvuli derelicti sunt, et utrum baptizati sint ignoratur. Codex Lucensis omittit tantum vocem Christianis. De his qui a parentibus Christianis parvuli derelicti sunt, et utrum baptizati sint non potest inveniri, an debeant baptizari?
[Col. 1208D] De Consecr., dist. 4, Si nulla exstant, c. 113; et in Decret. lv. lib. I. Si nulla existant indicia inter propinquos [Col. 1208B] [Col. 1208D] Quesnellus, et familiares . . . atque vicinos. Praetulimus lectionem antea editorum, quam potiores codices approbant. aut familiares, nulla inter clericos aut vicinos, quibus hi de quibus quaeritur baptizati fuisse doccantur, agendum est ut renascantur: ne manifeste pereant, in quibus quod non ostenditur gestum, ratio non sinit ut videatur iteratum.
De his qui parvuli ab hostibus capti sunt, et non se sapiunt baptizatos, [Col. 1208D] Cod. Veron. 58, sed putant, et post pauca, cum ad Romanam venerint patriam. Porro, Romania pro Romano imperio adhibetur a Possidio in Vita Augustini cap. 30 et ab Orosio lib. VII, cap. 4, ex quo etiam vulgaris locutio colligitur. In vulgatis ante Quesn. et in mss. Dionys. Hisp. Isid. et aliis ejusdem originis hoc membrum cum antecedenti jungitur, ac idcirco fere habent: Qui autem possunt meminisse, addita particula autem. sed sciunt se aliquoties ad ecclesiam a parentibus ductos; utrum possint vel debeant, cum ad Romaniam venerint, baptizari?
Qui possunt meminisse quod ad ecclesiam veniebant cum parentibus suis, possunt recordari an [Col. 1209A] quod eorum parentibus dabatur acceperint. Sed [Col. 1209C] Laudatus cod. Veron., etiamsi hoc etiam. Mox Sirmondus et editiones vetustiores, ab eorum memoria. si hoc etiam ab ipsorum memoria alienum est, conferendum eis videtur quod collatum esse nescitur, quia non temeritas intervenit praesumptionis, ubi est diligentia pietatis.
De his qui ex Africa vel de Mauritania venerunt, et nesciunt in qua secta sint baptizati, quid circa eos debeat observari?
[Col. 1209C] Vetustiores codices inquisitionibus carentes sic habent: Hi autem (vel, Si autem) de quibus scripsisti non se baptizatos nesciunt. Alii recentiores codices: Si autem, de quibus scripsisti, qui non se baptizatos nesciunt (editi ante Quesn., qui se baptizatos sciunt), sed cujus fidei fuerint qui eos baptizaverunt, se nescire profitentur; quoniam quolibet modo, etc. Mox invocata in mss. Lucensi collect. 4, Veron. 58, nec non in utrisque Hisp. et Isid., ac in editione Justelli. Confer [Col. 1209D] not. 18 Quesnelli. Non se [Col. 1209D] De Consecr., dist. 4, Hi de quibus, c. 38, et in Decret. IV. lib. I. isti baptizatos nesciunt, sed cujus fidei fuerint qui eos baptizaverunt se nescire profitentur: unde quoniam quolibet modo formam baptismatis acceperunt, baptizandi non sunt; sed per manus impositionem, invocata virtute Spiritus sancti, quam ab haereticis accipere non potuerunt, catholicis copulandi sunt.
[Col. 1209D] Hanc ultimam inquisitionem et subjectum responsum codices collect. 3 dividunt in duo, ita ut inquisitiones et responsa sint viginti hoc modo: Inquisit. XIX, De gentilibus qui escis immolatitiis usi sunt. Responsum: Si convivio usque ad participes. Inquisit. XX, De his qui idola adoraverunt, aut homicidiis vel fornicationibus inquinati sunt. Responsum: Si autem aut idola, etc. De his qui parvuli quidem baptizati, a gentitibus capti sunt et cum illis gentiliter convixerunt; cum [Col. 1209D] Cod. Veron., ad Romanam provinciam. Confer annot. 79 (Col. 1208, n. o ) ad Romaniam adhuc juvenes venerint, si communionem petierint, quid erit observandum?
[Col. 1209D] Utrique codd. Hisp. Vat., Isid. et alius collect. 24 cum editis ante Quesn., Qui convivio. Si convivio solo gentilium et escis immolatitiis usi sunt, [Col. 1210C] Confer not. 19 Quesn. possunt jejuniis et manus impositione purgari: ut deinceps ab idolothytis abstinentes, sacramentorum Christi possint esse participes. Si autem aut idola adoraverunt, aut homicidiis vel fornicationibus contaminati sunt, ad communionem eos, nisi per poenitentiam publicam, non oportet admitti.
I. Ut non omni tempore baptismi regeneratio detur, nisi in Pascha et Pentecoste, et nisi periculosa infirmitas oppresserit. —II. De poenitentia fidelium, ut confessio eorum non publicetur.
LEO universis episcopis per Campaniam, Samnium et Picenum constitutis.
Magna indignatione commoveor, et multo [Col. 1210A] dolore contristor, quod quosdam ex vobis comperi ita esse apostolicae traditionis oblitos, et studio sui erroris intentos, ut praeter [Col. 1210C] Vulg. ante Quesn. cum ms. Vat. collect. 24 et Sichardo, Paschae festum. paschalem festivitatem, cui sola Pentecostes solemnitas comparatur, audeant sibimet, non aliqua humanae infirmitatis necessitate cogente, sed sola indisciplinati arbitrii libertate, [Col. 1210C] Vat. Hisp. et Isid. cum caeteris inde profectis, usum baptismatis. Mox Vat. collect. 11, in natalitiis martyrum. jus baptismatis vindicare, et in natalibus martyrum, quorum finis aliter honorandus est quam dies Dominicae passionis, [Col. 1210C] Vindebon. Hisp. addit et, quae conjunctio cum sensui non congruat, in Vat. Hisp. et aliis ejusdem originis mutata fuit in eo die, sed perperam. regenerationis celebrare mysteria, ac sine ullis spiritualium 1430 eruditionibus praeparationum, ita rudibus et imperitis tradere sacramentum, ut circa renovandos nihil doctrinae ecclesiasticae, nihil in exorcismis impositio manuum, nihil ipsa jejunia, quibus vetus homo destruitur, operentur; neque [Col. 1210D] Vindeb. Hisp. et alii codd. inde profecti, in tot mysteriis. Vat Hisp. et Isid., errore librariorum, ministeriis. Soli codd. collect. 24 ac exempla Merlini et Sichardi ut in textu. in tanto mysterio salutis humanae [Col. 1210B] ulla ejus diei habeatur exceptio, [Col. 1210D] Vindeb. Hisp., quia in ipsum donum. Vat. Hisp. et Isid. atque alius cod. collect. 11, quia in ipso donum. Mox renascentibus in editis ante Quesn. cum Merlino et Sichardo. quo ipsum donum est conditum renascendi. Admonemus igitur, et non sine periculo status eorum qui hoc faciunt protestamur, ut ab hac praesumptione cessetur, et summam hanc potentissimamque Dei gratiam, non nisi in Paschali et Pentecostes die desiderantibus et credentibus conferatis: manente quolibet tempore Vulg. ante Quesn. cum Vat. collect. 24 et Sichardo, gravium necessitatum. ) gravioris necessitatis ac periculorum consideratione, secundum quam oporteat subvenire; ne conditione mortali coarctata infirmitas necessaria liberatione fraudetur: cum, servata, sicut praelocuti sumus, duarum tantummodo festivitatum reverentia, propter multa pericula sit cavendum ne cuiquam aut in desperata aegritudine, aut in hostilitatis incursu, aut in timore naufragii, per sacerdotem Domini regeneratio [Col. 1210C] denegetur. Si quis vero post hoc interdictum in eadem fuerit usurpatione detectus, dignam pertinaciae suae incidet ultionem: quoniam ostendit se turpe potius lucrum quam religionis cultum esse sectatum.
Illam etiam contra apostolicam regulam praesumptionem, [Col. 1210D] Vat. Hisp. et Isid. cum aliis collect. 21, quam nunc per ignaviam a quibusdam illicita usurpatione videmus committi. Mox constituimus in iisdem Vat. Hisp. et Isid. quam nuper agnovi a quibusdam [Col. 1211A] illicita usurpatione committi, modis omnibus constituo submoveri. [Col. 1211B] Ita nostri codd. diversarum licet collectionum constanter exhibent cum exemplis Merlini atque Sichardi. Ita etiam legit antiquissimus auctor collectionis Herovalliani codicis a Jacobo Petit editi post Theodori Poenitentiale cap. 68, pag. 237. Ita quoque editiones omnes Quesnello anteriores, quae solum pro scilicet habent videlicet, et ante voces a fidelibus addunt ita, ut additur in Vat. Hisp. ac Isid. et in duobus collect. 21. Quesnellus verba, De poenitentia scilicet (aut videlicet ) quae a fidelibus postulatur, expunxit; quippe quae, inquit in postilla, tituli aut marginalis annotationis vice fuisse indicant codices mss. [Col. 1211C] Quos codices intelligat, aut cur ex iisdem titulum vel marginalem annotationem indicatam elicuerit, ignoramus. Nostra sane exemplaria licet vetustissima, et diversae originis sint, ea verba praeferunt in textu, quod annotationem ac titulum excludit. Quae enim ex margine alicubi irrepserunt in textum, si in pluribus mss. libris aeque inveniantur inserta, ii fere, ne dicam semper, ad eamdem collectionem pertinebunt, vel si diversarum collectionum sint, ab alia vetustiore omnes originem ducent. Ita eadem additamenta, sicuti et iidem saltus, ac eaedem arbitrariae lectiones, quae reperiuntur in cod. Vat. Hisp. originis Gallicanae, reperiuntur non solum in omnibus codicibus Hispano Gallicanis, sed etiam in Isidorianis, aliisque collectionum 11, 21, etc., qui ex Hispanica Gallicanae originis prodeunt; nec tamen inveniuntur in aliis exemplaribus quae aliam originem habent. In casu autem praesenti duo saltem sunt fontes diversi ex quibus haec epistola derivata fuit: alter [Col. 1211D] est collectio Hispanica, alter vero ille ex quo ab auctore collect. 24 eadem epistola sumpta fuit: unde in codicibus hujus postremae collectionis deest chronica notatio, quae in aliis ex Hispanica profectis reperitur. Cum ergo in utriusque originis exemplaribus eadem verba legantur, de assumento inducto suspicari non possumus. Enimvero haec verba, si bene expendantur, superflua non sunt. Praesumptio enim quam Leo submoveri jubet versabatur circa poenitentiam, cum fideles petebant: quippe nonnulli pastores nimium excedentes, inter poenitentiae opera peccatorum publicationem praecipiebant. Hac mente De poenitentia scilicet idem significat ac Quod attinet ad poenitentiam; et tum exclusa particula ita, ne vetantis vim habet, ac sententia optime constat. Quesnellus, laudatis verbis expunctis, sic prosequitur: Ne videlicet de singulorum, etc., ubi videlicet nullius [Col. 1212B] nostri codicis auctoritate fulcitur. Dein Merlinus et Sichardus cum ms. Vindebon. Hisp habent libellis; Vat. Hisp. et Isid. et alii collect. 21, libelli. Postea publicetur pro publice recitetur apud Quesnellum, non autem in nostris codd. Deinde Merlinus delet solis; et cum Sichardo atque cum Vat. collect. 24 praefert indicare. Ex hoc autem textu palam colligitur in ipsa poenitentia publica peccatorum confessionem fuisse secretam, ita ut poenitentiae causae laterent; nec omnia saltem peccata ipsorum poenitentium manifestatione in publicum prodiisse. De 1431 poenitentia scilicet quae a fidelibus postulatur, ne de singulorum peccatorum genere, libello scripta professio publice recitetur, cum reatus conscientiarum sufficiat solis sacerdotibus indicari confessione secreta. [Col. 1212B] De Poenit., dist. 1. Quamvis plenitudo, c. 89. Quamvis enim plenitudo fidei videatur esse laudabilis, quae propter Dei timorem apud homines erubescere [Col. 1212C] Cod. Vindebon. Hisp., non verentur. Dein apud Sichardum, quia non omnia peccata hujusmodi sunt, ut ea sicut poenitentia publica poscit, velint publicare. non veretur, tamen quia non omnium hujusmodi sunt peccata, ut ea, [Col. 1212C] Ita codices Quesnelli et nostri; aliae editiones, quae. qui poenitentiam poscunt, non timeant publicare, removeatur tam improbabilis consuetudo, ne multi a poenitentiae remediis arceantur, dum aut erubescunt aut metuunt inimicis suis sua facta [Col. 1212C] Alias, reserare. reserari, quibus possint legum constitutione percelli. [Col. 1212C] De Poenit., Sufficit poenitentia, c. 61. Sufficit enim illa confessio quae primum Deo offertur, [Col. 1211B] [Col. 1212C] Sichardus, tunc etiam sacerdos pro delictis poenitentium, etc. Mox accedat in nonnullis mss. Dein Vat. Hisp. et Isid. delent demum. tum etiam sacerdoti, qui pro delictis poenitentium precator accedit. Tunc enim demum plures ad poenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscientia [Col. 1212C] Quesnellus in margine: Al., poenitentis. confitentis. Datum pridie nonas Martii, Recimere consule.
I. De ejecto Timotheo Aeluro ab Alexandrina Ecclesia, et catholico praesule in ejus locum eligendo. —II. Et fidei integritatem et probitatem morum in sacerdote requiri. —III. Impium Aelurum, etsi fides ejus forte integra, restitui non posse.
LEO episcopus LEONI Augusto.
Si gloriosum pietatis vestrae in fidei defensione propositum tanta prosequi laude 1432 cupiamus, [Col. 1212D] Vulgati, quanta. Emendationem suggessit codex S. III, 9. bibliothecae Angelicae patrum eremitanorum S. Augustini Romae. quantam rerum ipsarum magnitudo deposcit, inveniemur impares in actione gratiarum, si nostri tantum oris angustiis universalis Ecclesiae gaudia celebremus. Sed [Col. 1212D] Vulgatam lectionem, quam omnes codices praeferunt, revocavimus, neque enim necessaria videtur emendatio Quesnelli, dignior. dignius illius remuneratio vestris actibus meritisque [Col. 1212D] Erat in vulgatis Leonis, servabatur, uti in duobus codicibus S. Marci, et in Vat. 3787. Quesnellus ex conjectura emendavit servatur. Sed melius nos ex antiquissimo Vat. 4961, et ex ms. Angelicae lectionem in editione Conciliorum receptam praetulimus. servabitur, in cujus causa [Col. 1212B] et speciali excellitis animo, et optato triumphatis eventu [Col. 1212D] Erat in editis gloriae. Hinc Quesnellus in postilla suspicatus est forte pro gloriae legendum Gloriosissime Auguste, ut alibi. Hanc vero conjecturam excludunt vetustiores codices Vat. 4961 et 3787, qui habent, clarae gloriae. clarae gloriae. Sciat igitur clementia vestra omnes Ecclesias Dei cum laude vestra exsultare pariter et laetari, quod ab Alexandrinae Ecclesiae jugo improbus parricida depulsus est; et populus Dei, cui [Col. 1213A] praedo nefarius incubabat, in antiquam fidei libertatem reductus, potest jam in salutis viam fidelium sacerdotum praedicatione revocari, cum videat omne seminarium venenorum in ipso auctore projectum. Nunc ergo quia hoc constanti proposito et magna mente peregistis, consummato operi fidei illud adjungite, ut de catholico civitatis illius praesule quod Deo placeat decernatis, qui nulla damnatae toties impietatis sit infectus aspergine: ne fortasse tectum vulnus sub specie obductae cicatricis increscat, et plebs Christiana, quae vobis agentibus aperte ab haereticorum perversitate liberata est, lethalibus iterum obnoxia sit venenis.
Vides autem, venerabilis imperator, et evidenter agnoscis, quod in persona de cujus abscissione [Col. 1213B] agitur, non sola est fidei integritas intuenda; quae etiamsi ullis correctionibus professionibusque purgari, et in integrum valeret qualibet conditione restitui, nequaquam tamen quae sceleste cruenteque commissa sunt, possunt probabilium verborum protestationibus aboleri: quia in pontifice, Dei [Col. 1213C] In Vulgatis Leonis ante Quesn. ac in mss. corrupte, de hac maxime. In editis Conciliorum, de hoc maxime. Quesnelli emendationem satis aequam retinuimus. ac maxime tantae Ecclesiae sacerdote, non sufficit sonus linguae et sermo labiorum, et nihil prodest si Deus voce praedicatur, et mens [Col. 1213D] Editi Conciliorum omittunt in. Quesnellus in margine: Forte, de impietate. in impietate convincitur. De talibus enim per Apostolum sanctus Spiritus loquitur; Habentes speciem 1433 pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III, 5) ; et iterum alibi: Deum profitentur se scire, factis autem negant (Tit. I, 16) . Unde cum [Col. 1213D] Supplevimus praepositionem in ex nostris codd. et editione Conciliorum. in omni Ecclesiae membro et integrae fidei veritas, et bonorum operum plenitudo quaeratur, [Col. 1213C] quanto magis in summo pontifice debent utraque praecellere, quia alterum sine altero non potest cum Christi corpore [Col. 1213D] Ita ex codicibus qui probant Rainaudi correctionem. Antiquae editiones habebant tantum compagem. Binius correxit compagem facere. Editi Conciliorum et Quesnellus, compaginari. habere compagem!
Nec necesse est nunc omnia quae Timotheum exsecrabilem faciunt enarrare, cum copiose atque manifeste in totius mundi notitiam, quae per ipsum ac propter ipsum sunt gesta processerint, et si quid ab incomposito vulgo contra justitiam perpetratum est, in hujus omnia verticem confluant, cujus desideriis manus furentium servierunt. Unde [Col. 1213D] Revocavimus lectionem codicum et editorum ante Quesnellum, cui placuit edere etiamsi. si etiam in professione fidei nihil hic negligat, nihil fallat, aptissimum gloriae vestrae est ab hoc appetitu illum [Col. 1214A] prorsus excludere, quia in tantae urbis antistite [Col. 1213D] Codex ex quo prima hujus epistolae editio prodiit, habebat universa Ecclesiae, et annotatum fuit, videtur deesse membra, quae annotatio in plurium editionum textum perperam irrepsit. Labbeus et Quesnellus ediderunt tantum universa Ecclesiae membra. Nomen membra in omnibus codicibus deest. Veram lectionem suppeditavit codex Angelicae. universam Ecclesiam decet sancta exsultatione gaudere, ut vera pax Domini non solum praedicatione fidei, sed etiam morum clarificetur exemplo. Data XV kalendarum [Col. 1214C] In codicibus loco mensis est sigla R\ sed Julium mensem recte appositum liquet ex epistola sequenti, quae eodem die ac de re eadem scripta fuit. Juliarum, Magno et Apollonio consulibus. Per Philoxenum agentem in rebus.
Queritur quod Timotheus Constantinopolim venire sit permissus; nullam ei restitutionis spem esse relinquendam; cavendumque ne se publicis privatisve colloquiis immisceat.
LEO episcopus GENNADIO episcopo Constantinopolitano.
Dilectionis tuae litteris, et fratrum coepiscoporumque nostrorum Domitiani et Geminiani sermone [Col. 1214B] agnovi, Timotheum postquam Ecclesiae Alexandrinae civitatis 1434 expulsus est, Constantinopolim, nonnullis hoc fidei adversariis agentibus, venire permissum: ut, quantum datur intelligi, [Col. 1214D] Cod. Angelicae, qui. Paulo post antiquiores editiones, ut tamquam. Quesnelli emendationem codices probant. quia universorum Domini sacerdotum sententiis coarctatus, invitus saltem ad catholicum se dogma convertat, et tamquam propter hanc tantummodo [Col. 1214D] Vulgati cum mss. Venetis, culpam. Antiquiorum mss. lectionem praetulimus. causam videatur ejectus, haereticae perversitatis errore damnato, doctrinae apostolicae, ut ad Alexandrinam redeat, acquiescat; cum illi, etiamsi catholicus probaretur, hoc vehementer obsistat, quod vivente episcopo, tantae sedis invasor est, [Col. 1214D] Codd. Vaticani et Veneti, et cum auctor. Codex Angelicae melius, et quod auctor. et auctor apparuit inauditae crudelitatis admissae. Et ideo dilectio tua sollicitudine qua [Col. 1214D] Ita cod. Angelicae; alii, clareas; vulgati, claret. clares eniti et elaborare debebit ne cum tam nefario homine sermo aliquis privatim vel publice [Col. 1214C] misceatur, neve sub specie correctionis ejus quorumdam conventui praebeatur occasio; ne redeundi integram capiat libertatem, de quo jam edictis suis princeps Christianissimus [Col. 1214D] Al., indicavit. judicavit. Omni igitur labore et circumspectione pervigili unitati ecclesiasticae profuturus enitere, frater charissime, ut spes suffragatoribus ipsius adimatur, et Alexandrinis ex clero suo catholicus episcopus secundum morem veterem per orthodoxos [Col. 1214D] Vulgati, episcopos. Codicum lectionem inseruimus, qua Leo canonum sanctiones et veterem morem servandum praecipiens, cavere voluit ne alterius provinciae episcopus ita novum Alexandrinum antistitem consecraret, uti Maximum Antiochenum consecravit Anatolius Constantinopolitanus, quod ab ipso Leone reprobatum fuit epist. 106, cap. 2. Aegyptios consecretur: quia parricida ille non alias a suis defensoribus [Col. 1214D] Cod. Angelicae, deseretur. deseritur, nisi Alexandrina Ecclesia, quae Patrum honori et suae restituenda est libertati, rectorem sanandis omnibus [Col. 1215A] quae male gesta sunt, probatissimum fuerit consecuta. Datum XV kalend. Julias, Magno et Apollonio consulibus. Per Philoxenum agentem in rebus.
I. De electione ejus gratulatur, charitatemque commendat. —II. Ut fidei rebus invigilet, frequenterque ad ipsum scribat.
LEO episcopus [Col. 1215D] Is est Timotheus Solofaciolus catholicus, qui in Timothei Aeluri haeretici ac usurpatoris locum subrogatus est. Creditur autem esse ille Timotheus presbyter et oeconomus Ecclesiae Alexandrinae, qui cum aliis catholicis ex Aegypto pulsus an. 457 libellum supplicem adversus eumdem Aelurum imperatori porrrexit. Vide codicem encyclium cap. 7, tom. IV Concil. col. 1843. TIMOTHEO episcopo catholico Alexandrinae Ecclesiae.
Evidenter apparet sub apostolicae splendore sententiae, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII, 28) ; et divinae dispensatione pietatis ubi excipiuntur adversa, ibi donantur et prospera. Quod Alexandrinae Ecclesiae [Col. 1215B] experimenta demonstrant, in qua multos sibi patientiae thesauros [Col. 1215D] Ita ex codicibus. Vulg., humilitas. humilium modestia et tolerantia congregavit: quia juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit (Ps. XXXIII, 19) ; glorificata in omnibus inclyti principis fide, per quem dextera Domini fecit virtutem (Ps. CXVII, 16) , ne in thronum beatorum Patrum Antichristi diutius sederet opprobium: cujus impietas nemini magis quam sibi nocuit: quia etsi aliquos ad societatem facinoris impulit, [Col. 1215D] Vulg., se tantum denique inexpiabiliter. Lectionem praesulimus omnium nostrorum codicum, qui solum pro se habent sed. se tamen inexpiabiliter cruentavit. Unde de eo quod instinctu fidei [Col. 1216D] Sic quatuor potiores codices. Vulgati, in fraternitatem tuam. in fraternitate tua cleri et plebis atque omnium fidelium egit electio, universam mecum Ecclesiam Domini gaudere rescribo, utque hoc benignitas divinae pietatis multiplicata gratia confirmet, exopto; ita ipsi per omnia tua devotione [Col. 1215C] famulante, ut etiam eos qui veritati aliquatenus restiterunt, reconciliandos Deo per Ecclesiae preces instanter acquiras, et [Col. 1216D] Vulgati, sacramenta. Emendavimus ex codicibus. sacramento catholicae fidei, cujus soliditas nullam divisionem recipit, sollicitus rector adjungas: illum imitatus verum piumque pastorem, qui animam suam posuit pro ovibus suis (Joan. X, 11) , et errantem unam ovem non flagellis coercuit, sed ad ovile proprium suis humeris reportavit (Luc. XV, 5) .
Agat ergo dilectio tua, frater charissime, ne vel Nestoriani dogmatis vel Eutychiani erroris ullum in Dei populo possit vestigium reperiri: quia nemo potest fundamentum ponere, praeter id quod positum est, qui est Christus Jesus (I Cor. XIII, 11) : qui universum 1436 mundum non reconciliaret Deo [Col. 1215C] Patri, nisi per fidei regenerationem omnes in nostrae carnis veritate susciperet. Cum ergo scribendi opportunitates, quibus fraternitas tua utatur, exstiterint, [Col. 1216A] sicut [Col. 1216D] Quesnellus in marginali postilla explicat, id est incessanter, ut alibi notatum. Sed debitum indicatur referendi ad Romanum pontificem ordinationem episcoporum majorum sedium, ut ostendimus annot. 1 (Col. 1119 b ) in epist. 149. necessarie et ex more fecisti, ut per filios nostros Danielem presbyterum et Timotheum diaconum ordinationis tuae ad nos scripta dirigeres, ita omni tempore in hoc officio perseveres, [Col. 1216D] Sic codices. Editi, ut. et de provectibus pacis saepe, quantum fieri potest, sollicitudini nostrae mittantur indicia: ut per alterna colloquia sentiamus quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5) . Datum XV kalend. Septemb., Magno et Apollonio consulibus.
Ad concordiam in Ecclesia Alexandrina servandam augendamque invitat; et ut qui ab haereticis seducti sunt, ad poenitentiae remedium provocentur.
LEO episcopus presbyteris et diaconibus Ecclesiae Alexandrinae, dilectissimis filiis in Domino salutem.
Gaudeo exsultanter in Domino de piissimo quem inter vos habetis affectu; dum sicut scripta vestra manifestant, et pastor gregem, et grex ostenditur amare pastorem. Solliciti ergo in invicem, sicut Apostolus ait, servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) , properate [Col. 1216D] Vulgati addunt in margine, ut possitis, sed codices ignorant. Exemplaria Veneta pro verae habent vestrae. ad fructum verae pervenire patientiae. Quid enim dignius aut velle potestis aut agere, quam ut, auxiliante Dei gratia, gloriosissimi principis fide ad profectum solidissimae pacis utamini, remota procul ea bestia quae vineam plantationis Dominicae, sicut psalmus propheticus canit (Ps. LXXIX, 14) , singulari feritate vastabat? Quia [Col. 1216C] ergo in ovili Dominico nec furum jam insidiae, nec latronum timentur incursus, redeat universitas vestra in concordiam, et magisterio Spiritus sancti illa in omnibus unitas expetatur, propter quam dicit Apostolus: Non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X, 33) . Idipsum dicant et sentiant omnes, nulla 1437 sint sensuum disputationumque certamina. Quod usque ad catholicos praesules in Alexandrina Ecclesia discipuli veritatis didicerunt atque docuerunt, eadem a cunctis fidelibus confessione promatur: quia VARIETATEM veritas, quae est simplex atque una, non recipit. Si quos autem cujuslibet ordinis Christianos impia haereticorum conturbavere mendacia, ad satisfactionis remedia provocate, et in spiritu mansuetudinis cum [Col. 1216D] benignitate corripite; quia, sicut ait beatus apostolus Petrus, non tardat Dominus promissum, sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad [Col. 1217A] poenitentiam converti (II Pet. III, 9) . Agendum ergo est ne difficultas veniae curationem faciat tardiorem. Data decimo quinto kalend. Septemb., Magno et Apollonio consulibus.
De electo Timotheo catholico in locum Timothei Aeluri gratulatur; unitatem commendat, et ut sollicitudinem suam ejus curae jungant ad reducendos errantes, invitat.
LEO episcopus THEOPHILO, JOANNI, ATHANASIO, ABRAHAE, DANIELI, [Col. 1217B] Ita mss. Vulg., Iohaae. Dein, Panulino pro Panulvio in Vat. 4961. JOHAE, PAPHNUTIO, MUSAEU, PANULVIO, et PETRO, episcopis Aegyptiis.
Litteris fraternitatis vestrae, quas ad me filii nostri Daniel presbyter et Timotheus diaconus detulerunt, [Col. 1217B] cognovisse me gaudeo, quod gloriosi et venerandi principis fides, propheticis et evangelicis unita doctrinis, ad sanctos et Deo placitos dispositionum suarum 1438 pervenit effectus, ut cruentissimo Alexandrinae Ecclesiae pervasore dejecto, et in longinquiora translato, dignum sua gubernatione rectorem totius civitatis mereretur electio, ad cujus vos consecrationem nullus ambitus traheret, nulla seditio impelleret, nulla iniquitas incitaret; sed in medio constituta meritorum sanctitate, eum cunctis non dubitaret praeponere, quem sibi universitas cuperet praesidere. Unde reddita populis Christianis Dei [Col. 1218A] pace gaudentes, commendamus vobis invicem vestri operis dignitatem, ut religiose per omnia ordinatus antistes, fraterno [Col. 1217B] Ita codd. Vaticani et Veneti. Ms. Angelicae, se [Col. 1218B] incitari. Editi, se vivere. se juvari experiatur assensu, et ad abolenda scandala, quae error haereticus excitaverat, cooperatione vestra gaudeat adjuvari. [Col. 1218B] Vulg., Excluso. Lectionem omnium codicum secuti sumus. Extruso enim qui imitator diaboli fuit, et in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) , male utens specie pervasi honoris et nominis, congruit ut Alexandrina Ecclesia eum veneretur et diligat, quem et probitate morum, et integritate catholicae fidei, dignum tanto sacerdotio comprobavit; cui mutuae charitatis plenum animi nostri praebemus affectum: cohortantes, fratres charissimi, et fiducialiter exigentes ut in praedicatione verbi, in eruditione praecepti illam formam custodiatis charitatis, sine qua nullae possunt prodesse virtutes. [Col. 1218B] Quod autem fratri et coepiscopo nostro Timotheo de revocandis his qui a veritatis itinere deviantes, inconsultius se ferociusque gesserunt, scriptum esse cognoscitis, dilectio quoque vestra ad curam suam intelligat pertinere: ut quia late sese pestilens illa aegritudo diffudit, ubique omnibus eadem adhibeatur medicina vulneribus: ut per diligentiam pastoralem in cunctis Ecclesiis Domini ovile reparetur, et per sollicitudinem charitatis atque doctrinae, omnes Christi oves unum se sentiant habere pastorem. Data XV kalend. Septembris, Magno et Apollonio consulibus.
De epistolis deperditis
1439 Quesnellus, in fine tomi secundi, harum epistolarum et documentorum catalogum exhibuit, sed ita mancum et perturbatum, nullo chronologiae ordine servato, et nonnullis etiam documentis bis repetitis, ut modicum prosit. Luculentiorem itaque atque exactiorem notitiam hic proferendam credidimus. Eorum vero documentorum tantum, quorum peculiaria indicia ad nos pervenerunt, notitia proferetur, quin dubium sit alia plura exstitisse, quorum nulla superest mentio.
1. Ante pontificatum S. Leonis una epistola S. Cyrilli episcopi Alexandrini ad eumdem tum Romanae Ecclesiae archidiaconum memoratur epist. 119, cap. 4, ejusque causa sic exponitur: In Ephesina synodo, quae impium Nestorium cum dogmate suo perculit, Juvenalis episcopus (Jerosolymorum) ad obtinendum Palaestinae provinciae principatum credidit se posse [Col. 1217D] sufficere, et insolentes ausus per commentitia scripta [Col. 1218C] firmare. Quod sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus merito perhorrescens, scriptis suis mihi quid praedicti cupiditas ausa esset, indicavit; et sollicita prece multum poposcit ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio. Vid. annot. 24 (Col. 1013, n. h ) in epistolam praedictam.
2. Septimus Altinas episcopus ad Leonem relationem misit, quam hic subjecerat epistolae primae. In hac autem ille significabat (uti idem pontifex in eadem prima epistola testatur) quosdam presbyteros et diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana sive Coelestiana haeresis habui implicatos, ita in vestra provincia (Aquileiensi) ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris. Haec Se timi relatio eadem est ac illa ejusdem ad Leonem epistola, quam S. pontifex se legisse tradit eo st. 42. Photius hasce litteras Septimi commemorat 1440 cod. 54, his verbis: Cum temporis deinde progressu sectae hujus homines Ecclesiae restituti essent, iterum malum ab illis renovatum est. At Septimus episcopus pestis renascentis cursum repressit, datis ad [Col. 1218D] Leonem tum sedem apostolicam tenentem litteris; qui [Col. 1219A] Leo ferventi zelo contra impios depugnavit, nimirum epist. 1 et 2.
3. Sub idem tempus, vel serius an 443, Leo ad Cyrillum litteras dedit: quibus cum is respondisset, S. pontifex aliam epistolam tradidit ad Paschasinum episcopum Lilybetanum, cui acceptum a Cyrillo responsum subjecit. Vide admonit. in ep. 3. Omnes hae epistolae versabantur circa dubium diem Paschatis an. 444. Sola superest Paschasini responsio, et fragmentum epistolae S. Cyrilli Alexandrini, quae suo loco edidimus.
4. Sub finem anni 443 S. pontifex Manichaeos Romae detecturus et publice convicturus, gesta cum sollicitissimis inquisitionibus confecit in frequentissimo conventu, in quo praeter sacerdotes pars quaedam senatus aliique illustres viri, et plures e populo interfuerunt. Vide serm. 16, c. 4, epist. 7, cap. 1, et epist. 15, c. 16. Haec autem gesta, quibus Manichaeorum [Col. 1219B] perversa doctrina corruptique mores ex ipsorum confessione patefacti fuerunt, die 30 Januarii an. 444 cum epistola 7 ad episcopos Italiae directa fuere, et deinde an. 447 ad Turribium Asturicensem cum epist. 15, ex c. 16.
5. Ante epistolam 6 scriptam ineunte an. 444 aliam Leo dederat ad Anastasium Thessalonicensem, in qua eumdem monuerat ut de statu Ecclesiarum vestrarum (Illyrici) certiores subinde sua relatione nos faceret, quemadmodum scribit epist. 5, cap. 5. Haec enim monitio, uti observavimus annot. 8 (col. 615 g ) in eamdem epist. 5, in sexta ad ipsum Anastasium epistola haudquaquam legitur. Forte S. Leo post assumptionem suam, ad Thessalonicensem scribens, hanc ei curam sollicita monitione commendaverat.
1441 6. Idem autem Anastasius hujusmodi monitioni pariturus, Nicolaum presbyterum ad Leonem misit cum litteris, in quibus Leonem de statu Ecclesiarum certiorem effecit; et hac occasione ab eo petiit ut apostolicae vicis auctoritas per Illyricum a praedecessoribus [Col. 1219C] Romanis pontificibus olim tradita, sibique a Xysto delata confirmaretur. Vide epist. 6, c. 1 et 2, quae cum a Leone illi reddita fuerit pridie idus Januarii anni 444, haec epistola Anastasii pertinet ad annum 443.
7. Ob depositum ab Hilario episcopo Arelatensi Celidonium, Romanum concilium utrisque praesentibus habitum fuit, cujus gesta memorantur epist. 10, cap. 3: Quae igitur apud nos in causa Celidonii episcopi gesta confecta sint, et quae Hilarius dixerit, dum cum eodem, praesente supradicto episcopo, audiretur, inditus chartis rerum ordo demonstrat.
8. Projecti episcopi epistola, et altera civium ipsius ad Leonem adversus Hilarium, qui ei aegrotanti alium superordinaverat, in eadem epist. 10, c. 4, memorantur.
9. Epistola Leonis, qua metropoliticum jus Arelatensi Hilario ademptum, in Viennensem episcopum [Col. 1219D] se transtulisse affirmat epist. 66, cap. 2, ad nos non pervenit. Cum enim id factum non fuerit ea epistola quam uti supposititiam in appendicem rejecimus, alii epistolae, quae desideratur, tribuendum est.
10. Epistola ad episcopos Mauritaniae, qua S. Pontifex iisdem significavit se Potentio episcopo in Africam proficiscenti vicem suam delegasse, ut de episcopis, quorum culpabilis ferebatur electio, quid veritas haberet, inquireret, nobisque omnia fideliter indicaret, colligitur ex epist. 12, cap. 1.
11. Relatio Potentii, qua memoratae delegationi satisfaciens, plenissimae notitiae (Leonis) cuncta reseravit, et sub quibus qualibusque rectoribus quaedam Christi plebes in partibus provinciae Caesariensis habeantur, sincera nobis relatione patefecit, indicatur in eadem epist. 12, cap. 1.
12. Illyricianorum metropolitarum epistola reddita Leonis litteris, quibus Illyrici Ecclesias Thessalonicensi [Col. 1220A] episcopo apostolica delegatione praedito subjecerat, memoratur aperte epist. 13, cap. 1. Dubium vero est num litterae Leonis, quibus Illyriciani respondent, sint epistola quinta, an vero alia quae perierit; de quo vide annot. 3 (Col. 664, n. i ) in epist. 13. Haec autem epistola 13 cum scripta fuerit die 6 Januarii an. 446, Illyricianorum litterae, quibus Leo eadem epistola respondit, ad an. 445 pertinere videntur.
13. In eadem epist. 13, cap. 3, mentio fit relationis Anastasii Thessalonicensis, ex qua Leo cognovit, Achaiae provinciae metropolitanum illicitas et constitutis Patrum, nostrisque, 1442 inquit, auctoritatibus interdictas ordinationes saepe celebrasse, illudque suis ausibus addidisse, ut Thespiensibus invitis et repugnantibus incognitum et ante non visum episcopum consecraret. Haec relatio una cum Illyricianorum epistola Romam transmissa videtur, ac proinde haec quoque scripta cognoscitur an. 445.
14. His duabus Illyricianorum et Anastasii epistolis Leonem respondisse nihil dubium est. Responsio Illyricianorum litteris continetur in epist. 13; epistola vero ad Anastasium de facto metropolitae Achaiae desideratur. Plures quidem Leonis epistolae ad eumdem Anastasium datae ante epist. 14 interciderunt. In hac enim cap. 1 dicitur: Abundant enim apud te monitorum scripta nostrorum, quibus te . . . . . frequenter instruximus. Solam epistolam 6, ad eumdem, quae superest, voces abundant et frequenter significare non possunt. Porro in una epistola ex his quae desunt, Leo providerat, ut non frequens nec levibus causis conveniendi necessitas indiceretur, et binos ternosve episcopos de singulis provinciis adesse sufficeret, uti traditur epist. 13, cap. 2. Id referri nequit cum Quesnello ad epistolam 14, quam annot. 1 (Col. 666, n. m ) scriptam ostendimus post ipsam epist. 13, ac praeterea in epist 14, binos tantum ex singulis provinciis adesse jubet, [Col. 1220C] non vero binos ternosve, quod ad alias litteras deperditas referendum est. Id autem probabiliter continebatur in epistola in qua Leo de metropolita Achaiae statuerat; ac in eadem ea decreta proposuisse videtur de quibus dicitur epist. 13, cap. 4: Plenius vero observare debent quae caveri ad ipsum fratrem et coepiscopum nostrum Anastasium scripsimus, eaque in vestram notitiam litteris ipsius volumus pervenire.
15. Duae Anastasii epistolae ad Leonem in causa Attici veteris Epiri metropolitae memorantur epist. 14, cap. 1. Una illis verbis: De quo (Attico) nihil amplius indicaveras, quam quod evocatus adesse differret, et excusationem infirmitatis obtenderet. Altera illis: Legebatur quoque in litteris tuis, quas iidem diaconi tui detulerunt, quod frater Atticus Thessalonicam venisset, quodque consensum suum etiam scripturae professione signasset. Prior notitia forte inserta fuit relationi quam de Achaiae metropolita Anastasius dederat, cuique Leonem respondisse innuimus die 6 Januarii an. 446. Sed cum pontifex queratur in epist. 14, cap. 1, [Col. 1220D] Anastasium, non exspectato priorum litterarum responso, quo cum Attico moderate agendum suaserat, hiemis tempore Atticum Thessalonicam VI adducendum curasse, hoc factum ipso hieme exeuntis an. 445 vel ineuntis an. 446 contigisse confirmatur, uti jam statuimus annot. 1 (Col. 666, n. m ) in epist. 14, ac propterea altera epistola Anastasii de Attico ad hunc annum 446 referenda est.
1443 16. Tria Turribii Asturicensis episcopi scripta ad Leonem transmissa circa Priscillianistarum haeresim, quae in Hispaniis grassabatur, laudantur epist. 15, in prooemio: Epistolae sermo, et commonitorium, et libelli tui textus eloquitur. Primum scriptum epistolam familiarem Leo appellat cap. 17. Commonitorium sexdecim capitulis distinctum, totidem damnatas olim Priscillianistarum opiniones continebat. Libellus tandem Turribii opera lucubratus, sexdecim pariter capitulis confutationem earumdem opinionum [Col. 1221A] complectebatur, ut ipse testatur in epistola ad Idatium et Ceponium c. 6, de qua plura in admonitione ad eamdem epistolam appendici inserendam num. 5. Sexdecim autem capitula tum commonitorio, tum libello tribuimus, quia S. Leo in prooemio epist. 15 Priscillianistarum errores sexdecim capitulis a Turribio confutatos testatur; capite autem 16 eamdem formam et commonitorio et libello tribuens, utrosque in totidem capitula distinctos indicat. Hunc libellum et commonitorium librorum nomine comprehendit Montanus episcopus Toletanus in epistola ad Palentinos Concilio Toletano II addita, dum de Priscillianistarum haeresi scribens, laudat Theoribii episcopi ad S. papam urbis Romae Leonem libros editos, in quibus hanc sordidam haeresim explanavit, aperuit, et occultam tenebris suis, perfidiaeque nube velatam in propatulo misit; ex ipsis etenim libris qualiter cavere, quid respondere contra sacrilegos possit, pius lector inveniet. Quod hos libros Theoribii episcopi ad S. Leonem editos affirmat, non ita intelligendum est ac si libellus [Col. 1221B] aeque ac commonitorium a Turribio jam episcopo scriptus fuerit: libellum enim ante episcopatum ab eo probabilius scriptum in eadem appendice ostendemus; sed eo sensu est accipiendum, quia libellus et commonitorium cum Turribii epistola ad Leonem missi fuerunt, et hos simul Montanus invenit. Haec autem omnia ad Leonem missa fuisse per Pervincum diaconum tradit Idatius ad an. 446.
17. Cum S. Leo ad Turribium rescripsit epist. 15, die 21 Julii an. 447, aliam etiam epistolam direxit ad episcopos Tarraconenses, Carthaginienses. Lusitanos atque Gallicos, eisque concilium synodi generalis indixit, ut secundum ea quae ad Turribii consulta respondit, plenissimo disquireretur examine, an essent aliqui inter episcopos qui hujus haereseos contagio polluerentur, a communione sine dubio separandi, si nefandissimam sectam per omnium sensuum pravitates damnare [Col. 1221C] noluissent. Vide epist. 15, cap. 17.
18. In epist. 15 ad Turribium, cap. 17, Leo cavit ut si forte hoc generale concilium aliquo impedimento cogi non posset, Galliciae saltem episcopi, inter quos error serpebat, omnino convenirent. Cum porro 1444 rescisset aliarum provinciarum episcopos Tarraconenses, Carthaginienses, Lusitanos, et Baeticos, non autem Gallicios episcopos in Toletana synodo congregandos, aliam ad illos epistolam dedisse creditur, in qua praecepit ut decretum fidei ederent, et ad Balconium Bracarensem Galliciae metropolitam mitterent. Id autem a nonnullis deductum fuit ex lectione post Merlinum vulgata in aliquot editionibus Conciliorum, qua regulae fidei Toletano I subjectae inscriptio sic exhibetur: Incipit regula fidei catholicae contra omnes haereses, quam maxime contra Priscillianistas, quam episcopi Tarraconenses, Carthaginienses, Lusitani, et Baetici fecerunt ex praecepto papae Urbis Leonis, et ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt. Sed hanc lectionem et interpunctionem soli [Col. 1221D] praeferunt codices collectionis Hispanicae originis Gallicanae, quos Isidorus exscripsit; in quibus alieno arbitrio aliqua mutata saepius observavimus. Codices autem purioris collectionis Hispanicae sic habent: Incipiunt regulae fidei. . . . quas episcopi Tarraconenses, etc., fecerunt, et cum praecepto papae Urbis Leonis ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt. In epistola ad Hispanos, quam numero antecedenti memoravimus. Leo praeceperat ut omnes Hispani generalem synodum adversus Priscillianam haeresim cogerent, et si quid huic generali synodo obstitisset ut Galliciae caltem in unum convenirent sacerdotes, in epistola 15 ad Turribium mandaverat. Cum ergo ex eo Leonis praecepto Tarraconenses. Carthaginenses, Lusitani, et Baetici synodum habuissent, in qua condiderunt regulam fidei, hanc regulam cum memorato praecepto ac epistola Leonis Galliciis etiam inscripta, et forte etiam cum epistola ad Turribium, qua Galliciae concilium [Col. 1222A] potissimum expetebatur, ad Balconium hujus provinciae metropolitam transmiserunt, ut exinde ad synodum cogendam excitaretur. Ita porro commode intelligitur quod in synodo Bracarensi II, tom. 6 Conc. Ven. edit. pag. 517, dixit Lucretius ejusdem urbis episcopus: Cujus etiam (Leonis) praecepto Tarraconenses et Carthaginenses episcopi, Lusitani quoque et Baetici, facto inter se concilio, regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitulis conscribentes, ad Balconium tunc hujus Bracarensis Ecclesiae praesulem direxerunt.
19. Hic idem autem Lucretius praeterea testatur S. Leonem per Turribium notarium sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscilliani sectam scripta sua direxisse. Haec autem est epistola ad episcopos Galliciae quae intercidit. In antiquissimo codice 59 capituli Veronensis, qui continet Breviarium canonum et decretalium Romanorum pontificum, cum in tabula praemissa, tum in opere num. 30 habetur: Ex [Col. 1222B] epistola Leonis papae ad Balconium, nullo ipsius epistolae fragmento vel capitulo subjecto. Num haec fuerit peculiaris epistola ad Balconium, an generalis ad eum 1445 et caeteros Galliciae episcopos per Turribium notarium transmissa, ignoratur. Epistola ad synodum Galliciae a Leone scripta videtur, postquam intellexit ejus provinciae episcopos generalem synodum non adiisse, eosque ut ad suae provinciae synodum cogendam vehementius urgeret, Turribium Romanae sedis notarium cum iisdem litteris direxit. Hinc hae litterae pertinere possunt ad annum 448.
20. Ex capite 7 epistolae 17 ad Siculos scriptae die 21 Octobris an. 447, liquet quotannis Romae habitum fuisse concilium, ad quod ex Siculis terni semper debebant accedere. Nulla ex tot synodis gesta supersunt. Solum ex epist. 17 ad eosdem indicatur decretum in Romana synodo pro Taurominitana et Panormitana Ecclesiis latum ob querimoniam a clericis earumdem Ecclesiarum propositam contra episcopos [Col. 1222C] qui ecclesiastica bona alienaverant. In hoc Leo praescripserat quemadmodum utriusque Ecclesiae utilitatibus consulatur. Confer annot. 6 (Col. 705, n. a ) in eamdem epist. 17.
21. Januarius episcopus Aquileiensis ad Leonem scripsit epistolam, in qua de suae provinciae Pelagianis ad sanum consilium et ad Ecclesiam revocatis agens, alios ex iisdem clericos cum debita cautione in gradum suum receptos, alios vero ad altiorem gradum promotos exposuit; quam in rem Leo illi reddidit epistolam 18 die 30 Decembris an. 447. Joannes Trithemius in lib. de Script. eccles., inter Leonis opuscula quae in suo codice describebantur, quarto loco recenset: Ad inquisitiones Januarii episcopi lib. I, et initium praefert: Nulla ratio sinit ut, etc. Decimo autem loco: Ad Rusticum Narbonensem episcopum lib. I, cum hoc initio: Subditis responsionibus; quae tamen voces non ad epistolae initium, sed ad inscriptionem seu titulum pertinent. Ex distinctione autem epistolae ad Rusticum ab inquisitionibus [Col. 1222D] Januarii suspicio quibusdam exoriri poterit aliam deesse Januarii Aquileiensis epistolam, qua aliquot quaestiones S. Leoni proposuerit, et aliam item desiderari epistolam S. Leonis, qua Januarii inquisitionibus responderit. Sed initium Nulla ratio sinit ut convenit responsionibus S. pontificis ad inquisitiones Rustici. Hae vero cum in aliquot collectionibus describantur numero distincto post ipsam epistolam, forte in Trithemii exemplari librarii errore dissectae ab epistola ad Rusticum, breviori epistolae ad Januarium erant subjectae; idque illi occasio fuit tribuendi Januario quod Rustico asserendum est.
22. Duo antiquiores presbyteri Beneventani Epicharpio recentius ordinato cum aliorum praejudicio primum locum cesserant. Id aegre ferens Paulus [Col. 1223A] presbyter Romam perrexit, eaque super re quaerimoniae libellum Leoni obtulit, qui epist. 19 ad Dorum episcopum subjectus fuit ex cap. 1, sed ad nos non pervenit.
23. Cum in hac causa suum cuique gradum pro ordinationis tempore Leo vindicarit, primis qui cesserant ad infimum relegatis, hujus praecepti exsecutionem Julio episcopo commisit in litteris quae desiderantur. Vide cap. 2 laudatae epistolae 19.
24. In Ephesinae Ecclesiae tumultibus adversus Bassianum episcopum Leo epistolam dedit in Chalcedonensi synodo memoratam tom. IV Concil. pag. 1610 a, et 1614 c, in qua eum praeter regulas ordinatum non oportere esse episcopum scripsit. Confer annotationes nostras in primam Quesnelli dissertationem ad an. 447, num. 4.
25. Eutyches antequam a S. Flaviano condemnaretur in Constantinopolitana synodo, epistolam dedit ad S. Leonem, qua Nestorianam haeresim quorumdam rursus studiis pullutare retulit. Vide responsum [Col. 1223B] pontificis epist. 20.
26. Post condemnationem vero idem haereticus alteri epistolae ad Leonem scriptae, quae ex ms. Casinensi conservata legitur epist. 21, quatuor documenta subjecit ex quibus libellus accusationis Eusebii Dorylaeensis episcopi 1446 in Constantinopolitana synodo productus, licet in eo ms. omittatur, inter hujus tamen synodi gesta Chalcedonensi insertus describitur. Deest autem alter ad Leonem libellus appellationis, quem in ea synodo oblatum, at non susceptum, idem haereticus mentitus est. Ex tertio autem documento superest prima pars, quae professionem fidei Eutychis exhibet; altera vero pars quae contestationem ad populum Constantinopolitanum continebat, desideratur. Ex quarto autem documento, quod supposititia Julii, Felicis, Athanasii et Gregorii Thaumaturgi testimonia praeferebat, trium posteriorum Patrum testimonia, uti ab Eutyche fuerunt producta, in eodem ms. omittuntur.
27. Hoc eodem tempore idem Eutyches alias querimoniae [Col. 1223C] litteras dedit ad S. Petrum Chrysologum, ex epist. 25.
28. Theodosius imperator in litteris ad Leonem Eutychi favens, de tumultibus Constantinopoli adversus eum excitatis querebatur, seque sol licitum praebuit ne in populo Dei aut schismata, aut haereses, aut ulla scandala convalescerent, uti colligitur ex epist. 23 et 24. Hae imperiales litterae una cum praecedenti Eutychis epistola sub finem an. 448 probabilius missae fuerunt.
29. Aliae Theodosii litterae, quibus Leo ad Ephesinam synodum invitatus fuit, ab eodem acceptae fuerunt III id. Maii an. 449, ex epist. 31, c. 4. Julius legatus Leonis in pseudosynodo Ephesina has litteras simili tenore scriptas prodidit, ac epistola ejus imperatoris ad Dioscorum lecta in eadem pseudosynodo act. 1. Discrimen vero aliquod interfuisse observavimus [Col. 1223D] annot. 29 (Col. 793, n. j ) in epist. 31, unde voce τῷ ὁμοίῳ simili, non autem τῷ αὐτῷ, eodem, tenore Julius legatus usus est.
30. Juliani episcopi Coensis epistola Constantinopoli scripta, et ad Leonem missa fuit per Basilium diaconum, qua catholicum dogma contra Eutychianam haeresim declaravit. Huic S. pontifex respondit duabus epistolis 34 et 35, quarum altera per legatos, altera per eumdem Basilium directa fuit.
31. Tertia epistola Flaviani Constantinopolitani episcopi post alias duas, quae exstant, ad Leonem missa per Basilium diaconum, ab eo [Col. 1223D] Vid. admonit. in epist. 35, n. 4. diversum, qui Juliani litteras detulerat, sui desiderium reliquit. Brevis erat, quia plenior instructio Basilio commissa fuerat. Huic respondet pontifex epist. 38. Confer annot. 2 (Col. 812, n. o ) .
[Col. 1224A] 32. Epistola episcoporum Gallorum, qui post Hilarii mortem Ravennium Arelatensem episcopum ordinaverant, et alia ejusdem Ravennii, quibus ex veteri disciplina de ipsa ordinatione ordinatores et ordinatus ad Romanum pontificem scripsere. His, Leo respondet epist. 40 et 41, datis die 22 Augusti an. 449.
33. Libellus appellationis ad Leonem a S. Flaviano Constantinopolitano datus legatis 1447 in pseudosynodo Ephesina, memoratur epist. 44, c. 3, de quo vide observationes nostras in dissert. 8 Quesnelli.
34. In causa latrocinii Ephesini acta synodi Romanae, cujus nomine Leo scripsit in Orientem epistolas 44, 45, 50 et 51, signatas die 13 Octobris an. 449.
35. Exempla acclamationum Constantinopolitanae plebis pro Flaviano episcopo et contra Ephesinum latrocinium, quae ad Leonem transmissa fuere cum litteris cleri et populi Constantinopolitani, quibus pontifex respondet epist. 59. Vide cap. 1. Hae litterae [Col. 1224B] ante auditam Flaviani mortem circa idem tempus datae fuere, quo Leo scripsit epist. 50 et 51, id est circa idus Octobris hujus anni 449. Confer annot. 4 (Col. 886, n. l ) in epist. 59.
36. Eodem tempore quo clerus et populus Constantinopolitanus, in eamdem sententiam scripserunt etiam archimandritae Martinus et Faustus, quibus Leo rescripsit epist. 61.
37. Eadem occasione probabilius transmissa fuere scripta Pulcheriae Augustae ad eumdem pontificem, quibus evidenter ostendit quantum catholicam diligeret fidem, et quantum haereticum detestaretur errorem. Vide responsionem epist. 60.
38. Sub finem an. 449, sicut ordinatus fuit Anatolius Constantinopolitanus episcopus, et ad Leonem dedit epistolam de ordinatione sui, uti ostendimus in admonitione ad epist. 53, ita etiam de eadem ordinatione litteras ad eumdem pontificem scripsere Theodosius imperator, Pulcheria Augusta, et ordinatores [Col. 1224C] ejusdem. Unicum exstat Anatolii epistolae fragmentum. Caeterae epistolae desiderantur. Theodosio Leo respondet epist. 69., Pulcheriae epist. 70. Ordinatorum vero litterae memorantur epist. 71. Hic autem monemus Theodosium in epistolis 62, 63 et 64, quas Valentiniano et Augustis reddidit, affirmare se de his quae Leo commemoraverat, nimirum de Flaviano ac Ephesini latrocinii gestis, fusius, plenius, apertius, plenissime, ac saepius ad eumdem pontificem jam scripsisse. Adverbium saepius, quod legitur in epist. 63, non unam tantum, sed plures epistolas hac de re ab eodem imperatore ad Leonem scriptas indicat: cui concinit simile adverbium saepe de Theodosii litteris a Leone pariter usurpatum epist. 69, cap. 1, et ex his utrisque epistolis 63 et 69 manifestum etiam fit imperatorem in iisdem ad Leonem litteris sese sollicitum semper praetulisse pro custodia synodi Nicaenae. Potuit quidem aliquid ejusmodi attingi in litteris quas idem Theodosius occasione ordinationis Anatolii ad nostrum pontificem scripsit. [Col. 1224D] At cum non una tantum epistola hac de causa ab eodem fuerit exarata, altera saltem anterior non multo post latrocinium Ephesinum ad Leonem missa dicenda est, in qua plenior illa de gestis Ephesinis instructio contineretur, cum Eutychis patrono expediret pontificem citius praevenire. Haec autem Leoni tradita mense Decembri, occasionem praebuit scribendae ad eumdem Augustum 1448 epistolae 54, in qua cum de custodia Nicaenae fidei disserit, tum ne imperatoris animum acerbius pungeret, se in caeteris remittit ad litteras eidem antea scriptas III idus Octobris.
39. Acta alterius synodi Romanae Februario mense an. 450, ob eamdem Ephesini latrocinii causam coactae [Col. 1225A] ex innumeris totius Italiae episcopis, quibus petentibus Valentinianus imperator, ejusque mater et conjux ad Theodosium et Pulcheriam dederunt epist. 55, 56, 57 et 58. Acta hujus synodi missa traduntur epist. 55. Quoad tempus quod indicavimus vide admonitionem praemissam epist. 55.
40. Viennensis episcopus litteras ad Leonem cum legatis misit, conquerens Arelatensem episcopum ordinationem sibi Vasensis antistitis usurpasse, ex epist. 66, c. 1. Allegationes utriusque partis etiam allatae ex cap. 2.
41. Fausti archimandritae Constantinopolitani litterae ad Leonem per Parthenium missae, quibus suam in fide constantiam patefecit. His respondet epist. 72. Vide admonitionem eidem praemissam num. 2.
42. Paris constantiae litteras dedisse videtur etiam Martinus presbyter, cui Leo rescripsit epist. 74.
43. Leonis epistolam ad Marcianum imperatorem per Maximinum comitem missam, qua de ejus assumptione ad imperium gratulatus respondit imperiali [Col. 1225B] epistolae 73, deesse ostendimus annot. 2 (Col. 908, n. i ) in epist. 78.
44. Cum prior Anatolii Constantinopolitani epistola post ipsius ordinationem ad Leonem scripta (cujus fragmentum dedimus epist. 53) , praeter id quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil de compressis vel abdicatis erroribus indicasset, quemadmodum Leo ait epist. 71, ut eam ordinationem pontifex confirmaret, expressam fidei professionem exspectavit. In hanc rem post diem 16 Julii an. 450 quatuor legati Constantinopolim missi fuere, Abundius et Asterius episcopi, Basilius et Senator presbyteri, qui e Romana synodo missi videntur. Vide Acta sanctorum 2 Aprilis pag. 92. Hujus synodi gesta desiderantur.
45. Cum legati in regiam urbem venissent, synodus convenit; ibique lecta dogmatica Leonis epistola 28 ad Flavianum, nec non testimonia Patrum, quae a Leone per legatos missa fuere, eidemque epistolae [Col. 1225C] subjiciuntur in editione Chalcedonensis concilii act. 2, Anatolius et omnes episcopi, archimandritae, presbyteri et diaconi laudatae epistolae subscripsere, et Nestorio, Eutychi eorumque doctrinae anathema dixerunt. Haec gesta, quae laudantur epist. 80, c. 1 et 2, ad Leonem missa fuere per Casterium, Patricium et Asclepiadem clericos una cum legatorum relatione ex epist. 79, et cum duabus epistolis ad eumdem pontificem, altera Anatolii, Juliani Coensis altera. Vide epist. 77, 80 et 81. Commonitorium 1449 etiam laudati Anatolii iisdem clericis traditum ac pontifici oblatum dicitur epist. 85, c. 3. Ex his autem nihil superest, nisi unicum gestorum fragmentum, quod in appendice edetur. Forte in litteris Anatolii continebatur ea professio quae memoratur epist. 112, c. 1, his verbis; Quem (Andream uti Eutychianum) ipse professus est a se esse rejectum; alias nova et posterior Anatolii epistola desideraretur. Sicut autem gesta Constantinopolitana, in quibus Anatolius Leonis epistolam subscripsit, probabilius [Col. 1225D] assignanda sunt exeunti anno 450, uti colligere licet ex annot. 13 (Col. 907, n. f ) in epist. 77, ita etiam commonitorium Anatolii, relationem legatorum et memoratas epistolas sub idem tempus data fuisse non est ambigendum.
Sunt qui existimant hac eadem occasione per eosdem Constantinopolitanos clericos una cum epist. 77 Pulcheriae Augustae aliam deperditam Marciani epistolam ad Leonem fuisse transmissam, in qua de Anatolii fide laudatis gestis probata testimonium dederit. Leo enim epist. 104, cap. 2, et 111, cap. 1, se istius ordinationem approbasse significat ob imperatoris testimonium, quod in epist. 76 ejusdem Augusti sub hoc tempus, ut putamus, tradita nequaquam legitur. At cum Leonis epistola 78, quae Marciani litteris hoc tempore scriptis per memoratos clericos Constantinopolim remigrantes reddita fuit, nihil de Anatolio indicet, nihil quoque de eo imperatorem in [Col. 1226A] suis litteris scripsisse indicium est; alias, sicut Pulcheriae de Anatolio testanti epist. 77, quae profecto hac occasione ad Leonem missa fuit, hic pontifex de eodem Anatolio rescripsit epist. 79, ita etiam sese gessisset in laudata ad Marcianum responsione, quam eadem die per eosdem clericos ejus litteris reddidit si in his Anatolii mentionem ac imperiale testimonium reperisset. Itaque haec pontificis responsio, seu epist. 78, reddita videtur Marciani epistolae 76, quacum sane concinit. Testimonium vero ejusdem imperatoris de fide Anatolii, quod memoratur epist. 104 et 111, Leo colligere potuit ex ipsa Pulcheriae epist. 77, vel apertius ex relatione legatorum, ut ne aliam Marciani epistolam hac occasione de Anatolio testantem, cui pontificis responsio non congruit, astruere necesse sit.
46. Marciani epistola per Tatianum praefectum urbis Constantinopolis directa, quae ad Leonem [Col. 1226B] pervenit post legatorum Anatolii reditum in regiam urbem, id est post diem 13 Aprilis an. 451, et ante diem 23 ejusdem mensis, ut patet ex annot. 5 (Col. 917, n. f ) in epist. 82. Cum vero Tatianus tanta dignitate ornatus expeditum iter fecerit, ea epistola ipso anno 451 scripta videtur. In hac imperator pacis ecclesiasticae studiosissimus, iterum sollicitius apud pontificem institit pro cogenda generali synodo, in qua, 1450 ut omnia ad unitatem facilius componendam novo tractatu discuterentur, postulasse colligitur ex Leonis responso epist. 82, c. 2.
47. Alia ejusdem imperatoris epistola ad Leonem perlata fuit per pontificios legatos Constantinopoli in Urbem reversos ante diem 9 Junii an. 451, in qua idem indicendae oecumenicae synodi consilium ingerebatur, ex epist. 83.
48. Lucentius episcopus, et Basilius presbyter a Leone lapsorum recipiendorum causa Constantinopolim missi fuerunt die 9 Junii an. 451. His plenissima [Col. 1226C] instructio tradita fuit, cum de synodo convocanda tantum ageretur. Vide epist. 83, 84, 85 et 86.
49. Interim imperatoris litterae datae 17, alias 23 Maii, quibus synodus Nicaeae indicta fuerat kal. Septembris, ad Leonem pervenere. Peculiares litteras, quae desiderantur, ad ipsum missas fuisse ostendimus ann. 2 (Col. 934, n. m ) in epist. 91, in qua eaedem litterae indicantur.
Hac forte occasione ad eumdem pontificem missa fuit Anatolii Constantinopolitani antistitis epistola, in qua indicaverat quod in suscipienda catholica fide, et damnatione Eutychis atque Nestorii omnes Orientales subscripserint sacerdotes, uti ex Leonis responsione epist. 91 colligere licet. Hinc etiam epist. 88 ad Paschasinum, cap. 3, idem pontifex affirmat se proxime epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert Antiochenum episcopum, missis per provincias suas tractoriis, universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse. Adverbium proxime maxime [Col. 1226D] notandum est.
50. Laudatam synodi indictionem Leo post diem nonam Junii, memoratis legatis jam profectis, accepit. Hisce in angustiis Paschasinum Lilybetanum episcopum uti legatum ad concilium elegit; cujus delegationis epistolam desiderari probavimus annot. 4 (Col. 930, n. p ) in epist. 89.
51. Bonifacium presbyterum alium legatum Roma misit, et laudato Paschasino ac duobus legatis jam transmissis, Lucentio et Basilio adjunxit, qui vice sua concilio praesiderent. Huic Bonifacio litteras dedit ad eosdem Lucentium et Basilium, quae hanc delegationem declarabant, uti liquet ex epist. 94.
52. Eidem etiam Bonifacio Commonitorium tradidit, cujus fragmentum ab ipso presbytero productum act. 16 concilii Chalcedonensis, hic appendimus ex mss. Baluzii emendatum, ac praesertim ex antiquissimo Vaticano 1322.
1451 Fragmentum Commonitorii.
«Bonifacius presbyter vicarius sedis apostolicae dixit: Beatissimus et apostolicus vir papa inter caetera hoc nobis mandavit. Et ex charta recitavit:
« Sanctorum quoque Patrum constitutionem prolatam nulla patiamini temeritate violari vel imminui, servantes omnimodis personae nostrae in vobis, quos vice nostra misimus, dignitatem; ac si qui forte civitatum suarum splendore confisi, aliquid sibi tentaverint usurpare, hoc qua dignum est constantia retundatis. »
In hoc forte Commonitorio continebatur etiam illud praeceptum quod Paschasinus ex synodo Chalcedonensi act. 1 exposuit his verbis t. IV Concil. Venetae edit. pag. 863: Beatissimi atque apostolici viri papae urbis Romae, qui est caput omnium Ecclesiarum, praecepta habemus prae manibus, in quibus praecipere dignatus est ejus apostolatus ut Dioscorus non sedeat in concilio, sed audiendus intromittatur. Hoc ergo nos observare necesse est. Si ergo praecipit vestra magnificentia, [Col. 1227B] aut ille egrediatur, aut nos eximus.
53. Epistola Leonis ad eosdem legatos circa Theodoretum sic memoratur act. 8 ejusdem concilii tom. IV Concil. pag. 1525, d: Paschasinus et Lucentius reverendissimi episcopi, et Bonifacius reverendissimus presbyter, insuper et Julianus reverendissimus episcopus Coensis (hic postremus caeteris legatis additus fuit), habentes locum apostolicae sedis dixerunt: Sanctissimum et venerabilem episcopum Theodoretum sanctissimus et beatissimus universae Ecclesiae episcopus urbis Romae dudum in communionem suscepit ita, sicut litterae ab eo ad nostram humilitatem directae testantur. Cum Maximum quoque Antiochenum idem sanctus pontifex in communionem receperit, et hac de causa ille in synodo Chalcedonensi fuerit susceptus ex decima actione, num concessa eidem communio constiterit ex litteris Leonis ad legatos, an ex epistola ad ipsum Maximum, ignoratur.
54. Leonis epistola ad Eusebium Mediolanensem episcopum missa fuit ante mensem Augustum an. [Col. 1227C] 451 per Abundium et Senatorem, in qua felici Constantinopolitanae legationis exitu commemorato ei praescripsit ut concilium provinciae cogeret, ibidemque legeretur sua ad Flavianum epistola 28, et Eutychianam haeresim sequentes anathemate plecterentur, uti discimus ex epist. 97.
55. Quaedam specialia gesta, forte pro Constantinopolitanae sedis privilegio, Chalcedonensis synodi tempore ab Anatolio ad Leonem missa indicantur epist. 101, c. 2. Vide annot. 6 (Col. 977, n. a ) .
56. Epistola Juliani Coensis ad Leonem, qua pro appetitu novae transgressionis intervenit ex epist. 107, nimirum pro praerogativa sedi Constantinopolitanae in Chalcedonensi 1452 tributa. Haec epistola allata fuit per Lucianum episcopum una cum litteris 100 et 101 eadem super re scriptis mense Decembris an. 451.
57. Theodori Forojuliensis in Gallia episcopi litterae cum quibusdam interrogationibus de reconciliatione [Col. 1227D] poenitentium, quibus Leo respondit die 11 Junii an. 452, epist. 108.
58. Juliani epistola de Palaestinorum monachorum tumultibus et violentiis, quibus catholicos exagitabant, et Eutychianis favebant. Leo respondit epist. 109.
59. Verba epistolae Leonis 112, c. 1, praedicti Aetii lacrymabilis querela, innuunt litteras ejusdem ad Leonem, quibus de injuria sibi ab Anatolio illata querebatur, eo quod sub honoris specie ad presbyteratum promotus, archidiaconatu privatus fuerat, et coemeterio praepositus, quodammodo damnatus fuerat exsilio. Indicavit etiam Anatolium ad pontificem missurum litteras, quas tamen se non suscepisse Leo testatur epist. 113, c. 1. Chartas praeterea Romam ante fuisse directas significavit, quae pariter non pervenisse ibidem traduntur c. 3. Hanc Aetii epistolam datam fuisse circa initium anni 453 colligitur [Col. 1228A] ex epist. 111 et 112 hac de re ad Marcianum et Pulcheriam scriptis die 10 Martii anni ejusdem.
60. Hac eadem de causa eodemque tempore Julianus ad Leonem scripsit. Ibi etiam de malis Attilae bello Italiae illatis condoluit. Breviarium fidei antea missum significavit. Huic epistolae Leo respondit epist. 113, data 11 Martii an. 453.
61. Tres epistolae ad Leonem de ordinatione Proterii episcopi Alexandrini, una ipsius Proterii, altera ordinatorum ejus, ac tertia cleri ejusdem colliguntur ex tribus epistolis ad singulos rescriptis, quarum exemplaria idem pontifex ad Julianum misit cum epist. 113, c. 3. In epistola ad Proterium pleniorem et apertiorem fidei expositionem ab eo petiisse videtur ex epist. 127, c. 1. Hae omnes sex epistolae intercidere.
62. Sub hoc idem tempus aliae epistolae Euxithei Thessalonicensis de ordinatione sui et ordinatorum ejus, atque, uti mos ferebat, cleri etiam et populi ad S. Leonem missae fuere per episcopum qui ab eodem [Col. 1228B] Euxitheo suae ordinationis nuntius traditur epist. 117, c. 5, data 21 Martii anni 453. His pontificem totidem litteris rescripsisse nihil dubium est; at nihil horum superest.
63. Una cum epistola Marciani 110, scripta die 15 Februarii an. 453, Leo accepit epistolam Juliani, qua ejusdem imperatoris et Pulcheriae praeclara gesta commendans, exemplaria sanctionum utriusque ob comprimendos et instruendos monachos Palaestinos ad eumdem pontificem direxit. Hae sanctiones 1453 supersunt tom. IV Concil. pag. 1798 et 1819, et superest etiam earumdem antiqua interpretatio, quam Julianum transmisisse non improbabiliter credimus. Vide annot. 4 (Col. 1036, n. j ) in epist. 116. At Juliani epistola sui desiderium reliquit.
64. Duae epistolae ad Eudociam, quibus eam hortabatur ne monachis Palaestinis faveret, desiderantur. Altera scripta fuit a Leone Marciani imperatoris insinuatione, qui hoc suum desiderium illi per Paulum [Col. 1228C] secreto significavit ex epist. 117, c. 3. Altera missa fuit a Valentiniano Augusto, Leone suadente ex eadem epistola.
65. Alia epistola Juliani de Palaestinorum monachorum turbis per Esichium missa indicatur epist. 118, c. 7.
66. Cum in Chalcedonensi synodo Juvenali Jerosolymitano episcopo cessio facta fuisset trium Palaestinarum contra Nicaenos canones in Antiochenae sedis praejudicium, Maximus Antiochenus episcopus ad Leonem epistolam dedit, in qua de hac cessione conquestus est. Vide responsum Leonis epist. 119, et nostras observationes ad diss. 9 Quesnelli.
67. Duae Marciani epistolae ad S. Leonem, quibus hic respondit die 9 Januarii an. 454, epist. 126, datae fuerunt an. 453. In altera de compressis Palaestinis tumultibus ac de Juvenali in suam sedem restituto scripserat. In altera vero pro Anatolio episcopo intercesserat, ut liquet ex epist. 127, cap. 3. In alterutra ex his indicaverat etiam se curam de paschali [Col. 1228D] die anni 455 Alexandrinis inquisitione sollicitissima delegasse. Vide ejusdem epistolae caput 2.
68. Una cum his Marciani epistolis tradita Leoni fuit epistola Juliani Coensis, in qua praeter notitiam eorumdem gestorum Marciani, retulit, S. pontificis epistolam 114 ad synodum Chalcedonensem Constantinopoli praesentibus episcopis et clericis lectam fuisse dimidiatam, suppresso scilicet eo extremo capite quo S. Leo de Anatolii ambitu et de canone pro Constantinopolitana sede edito querebatur. Addiderat etiam Aetium presbyterum cognitione habita discussum, in omnibus fuisse purgatum. Vide epist. 127, c. 3.
69. Epistola Proterii Alexandrini ad Leonem, qua pleniorem de fide sua expositionem direxit, cum per Nestorium episcopum accepta tradatur in epist. 127, scripta die 9 Januarii an. 454, exarata cognoscitur an. 453, eique S. pontifex respondit die 10 Martii an. 454.
70. Deperdita Leonis epistola ad Marcianum memoratur epist. 137, cap. 2, his verbis: Prioribus petii litteris, ut oeconomos Constantinopolitanae Ecclesiae novo exemplo et praecipue pietatis vestrae temporibus a publicis judicibus non sinatis audiri, et hanc quoque injuriam sacris removeatis ordinibus; sed rationes Ecclesiae secundum traditum morem 1454 sacerdotali examine jubeatis inquiri. Haec scripta fuisse paulo post epistolam 127, datam die 9 Januarii an. 454, et spectare factum Aetii probabiliter conjecimus annot. 3 (Col. 1101, n. a ) in epist. 137.
71. Julianus hoc anno ad Leonem scripsit Eutychen exsulantem multa adversus integritatem catholicam blasphemiarum venena profundere, et quod in illo totus mundus horruit atque damnavit, impudentia majore, ut innocentes decipere posset, evomere. Vide epist. 134, datam 15 Aprilis, cap. 2.
72. Marciani epistola, qua Leoni significaverat, se, ut eidem morem gereret, circa quaestionem Paschatis [Col. 1229B] anni 455, agentem in rebus Alexandriam misisse, et quidquid exinde responsi afferretur, statim ad pontificis notitiam se transmissurum. Vide epist. 134, c. 3.
73. Duae aliae epistolae imperatoris Marciani ad S. Leonem datae mense Aprili an. 454. Altera post acceptam Alexandrinorum responsionem circa Pascha an. 455, significavit apud Orientales constitutum fuisse Pascha VIII kal. Maii, ac Proterii epistolam 133 ad Leonem de eadem quaestione simul transmisit. Vide epist. 137, c. 1, et 138. Altera quidquid egerit cum Anatolio, ut hunc Leoni conciliaret, exponebat, annexamque transmittens ipsius Anatolii epistolam 132, qua is pontifici satisfacere studuit, ut ad eumdem scriberet, hortabatur. Vide epist. 136, cap. 1.
74. Juvenalis episcopus Jerosolymitanus ad Leonem epistolam misit per Andream presbyterum et Petrum diaconum, qua se suae sedi restitutum nuntiavit. Huic Leo respondit epist. 139, die quarta Septembris [Col. 1229C] an. 454.
75. Julianus Dioscori mortem Leoni nuntiaverat litteris quibus respondetur epist. 140, 6 Decembris an. 454.
76. Aliae Juliani litterae ad Leonem, quibus is respondit epist. 141, die 11 Martii an. 455, hoc eodem anno ineunte scriptae videntur. In his significaverat Carosum monachum in fidei confessione correctum, sed ita contra fratrem Anatolium in simultate nescio qua permanere, ut propter ipsius discordiam adhuc a communione descisceret: Joannem decurionem ad Aegyptum causa fidei fuisse directum, ut paci emendationique prospiceret. Addiderat etiam quaedam ab accusatoribus fuisse producta adversus Maximum Antiochenum, qui idcirco episcopatu periclitabatur. Praeterea ex epist. 142, c. 2, liquet S. Leonem de Juliano pariter accepisse, imperatorem mandasse ut alius Carosus et Dorotheus, qui damnatos tuebantur errores, ablati a monasteriis suis, apud eos degerent, [Col. 1229D] quibus nocere non possent.
77. Alia Marciani epistola, qua Leonem de die Paschatis sollicite commonuit, cuique Leo respondit epist. 142 die 13 Martii 1455 an. 455, hoc eodem anno scripta colligitur.
78. Anatolii litterae ad Leonem de haereticorum reliquiis Constantinopoli latentibus, indicari videntur epist. 143 eodem die et anno signata.
79. Marciani imperatoris litterae, quibus ordinationem Basilii Antiocheni Leoni significavit, memoratur epist. 149, cap. 1. Maximus, ejus praedecessor, anno 445 accusatus fuerat. Eum depositum tradit Nicephorus; sed alii mortuum volunt. Quidquid autem fuerit, sicut consecratio Basilii, quae vivo adhuc Marciano facta fuit, circa an. 456 collocanda est, ita etiam epistola imperatoris de ordinatione ejusdem.
80. Julianus Coensis motus ab Eutychianis excitatos Constantinopoli post Marciani mortem, quidque ad eos reprimendos ipse et alii catholici apud novum imperatorem Leonem egerint, indicavit litteris quibus Leo respondit epist. 144 scripta die 1 Junii an. 457.
81. Ex epistola 145 ad Leonem Augustum, data die 11 Julii, sanctum Leonem alias ad eumdem dedisse litteras patet, quibus de promotione ejus ad imperium gratulatus fuerat.
82. Ante aliquanto Anatolium ad pontificem retulisse de Proterii morte ac de turbis Alexandrinis, ex laudata epist. 145 ac ex epist. 146, eadem die scriptis manifestum est.
83. Aliae posteriores ejusdem Anatolii litterae, quibus Alexandrinos motus retulit, colligi posse videntur ex epist. 151, qua eidem Leo rescripsit die 1 Septembris hujus an. 457. At ne id certo affirmemus, [Col. 1230B] illud in causa est quia fieri potuit ut, sicut S. pontifex duabus occasionibus oblatis, de iisdem Alexandrinis motibus bis scripsit ad Leonem Augustum, primum die 11 Julii epist. 145, ac dein 1 Septembris epist. 148, ita etiam ad Anatolium ex priori ejusdem relatione iisdem diebus binas litteras dederit, ut ne novam hujus epistolam de eo negotio acceperit.
84. Desideratur epistola Aetii presbyteri Constantinopolitani ad Leonem de iisdem Alexandrinis motibus, quae diligentiam ipsius in causa Ecclesiae testabatur, cuique pontifex respondit epist. 153, data 1 Septembris. Forte in hac epistola etiam de Attico presbytero Constantinopolitano Leonem commonuit, ita ut hac ex notitia is ad Anatolium scripserit epist. 151, eodem die exarata: Atticus perhibetur Eutychianorum errorem apertis intra Ecclesiam disputationibus conjovere.
1456 85. Cum in Alexandrinis turbis Eutychiani novum examen de rebus in Chalcedonensi definitis [Col. 1230C] postularent, constanter restitit S. Leo pluribus epistolis scriptis an. 457 et 458. Intra hoc tempus data fuit ad Aetium presbyterum ejusdem S. pontificis epistola, cujus duo insignia fragmenta eamdem constantiam praeferentia supersunt. Ita porro eam affigendam an. 457 probabiliter conjecimus annot. 2 (Col. 1116, n. h ) in epist. 147, ut tamen posterius scripta certo affirmari non possit. Laudata vero fragmenta hic inserimus ex epist. 7 Pelagii II, ad Eliam Aquileiensem et alios Istriae episcopos c. 6. Quam epistolam a S. Gregorio papa I, cum adhuc esset diaconus, scriptam fuisse nomine Pelagii papae, testatur Paulus Varnefridi lib. III de Gestis Longobardorum, cap. 10, al. 20. Haec autem ibidem leguntur tom. VI Concil. Venetae editionis pag. 264.
Fragmenta duo epistolae ad Aetium.
«Extremum quoque saepe fati Leonis ad Aetium praesbyterum testimonium ponitis, quo ait:
« Ne patiatur sopitarum rerum certamen afferri, [Col. 1230D] quarum retractator non nisi sacrilegus invenitur.
«Quod de quibus rebus adstruat, ad eumdem Aetium scribens, ipse manifestat dicens:
« Nihil ab apostolicis umquam potero sentire diversum, nec a mea ipse deviare sententia; ut quod sancto Spiritu revelante confessus sum, quodque, mecum totius synodi professione praedicante, patefeci, aliqua varietate commutem; cum facilius mihi sit quibuslibet et suppliciis ab hoc mundo auferri, quam ab ea, quam generaliter credidi [Forte, edidi] , professione mutari. »
86. Leonis epistola ad Patricium Asparem una cum epist. 148 ad imperatorem Leonem missa per Gerontium die 1 Septembris an. 457, laudatur epist. 151 et 153. In hac illi qui apud imperatorem magna non solum gratia, verum etiam auctoritate pollebat, eadem commendabat, quae in epist. 148 ab imperatore petebantur, de compescenda scilicet haereticorum [Col. 1231A] pertinacia, qui novum in examen definita vocabant.
87. Anatolius ad Leonem alias litteras direxit per Olympium, quibus iste respondit epist. 155, 11 Octobris an. 457. In his exposuit quantum juverit episcopos catholicos Aegyptios, qui Constantinopolim fidei causa ad imperatorem confugerant.
88. S. Leo alia epistola ad Leonem Augustum eadem die scripta, ac per eumdem [Col. 1231D] Vide annot. 4 (Col. 1126, n. f ) in epist. 155, et annot. 2 (Col. 1133, n. d ) in epist. 158. Olympium directa una cum epistolis 154 et 155, eidem gratias egit quod episcopos 1457 Aegyptios ea qua dignum erat charitate suscepisset, ex epist. 154. Ipsos quoque eidem etiam atque etiam commendavit ex epist. 157, c. 3. Eumdem porro Augustum cohortatus est ut impiissimorum latronum (id est Eutychianorum Timothei Aeluri lautorum) ausibus districtiori constantia faciat obviari, quos nefas tantum de suo favore praesumere, ut etiam apud Constantinopolim audeant insanire, ex epist. 155.
[Col. 1231B] 89. Oblatis imperatori libellis catholicorum et Eutychianorum, qui ex Aegypto ad eumdem confugerant, idem Augustus utrosque libellos cum suis litteris ad omnes metropolitanos misit, et praecipue ad Leonem papam, ejusque praesentiam ad has turbas compescendas necessariam significavit. Vide admonitionem in epist. 156, qua S. pontifex imperialibus litteris respondit kal. Decembris hujus anni 457. Soli duo libelli memorati editi sunt in codice encyclio tom. IV Concil. pag. 1837 et 1848.
90. Alia Anatolii epistola, petentibus Aegyptiis catholicis, cum alio istorum libello ad Leonem pariter data fuit, cui is responsum dedit epist. 157. Vide annot. 1 (Col. 1131, n. j ) in hanc epistolam.
91. Cum imperator litteris memoratis num. 86 a pontifice non obtinuisset ut ipse Constantinopolim veniret, rursus ad eumdem scripsit petens ut aliquos de suis fratribus vice sui dirigeret. Haec epistola imperatoris indicatur in epist. 160, c. 1, eidemque Leo [Col. 1231C] respondit epist. 162, data 21 Martii an. 458, unde hae Augusti litterae sub initium hujus anni exaratae noscuntur. Ex his litteris S. pontifex haec verba recitat in laudata epistola 162, c. 2: Perfectio incrementum, et adjectionem plenitudo non recipit.
92. Circa idem tempus Anatolius ad Leonem pariter scripsit respondens epistolae 157, sibique displicere ostendit quod Leo de Attico scripserat. Vide responsionem Leonis epist. 163, scripta 28 Martii an. 458.
93. In hac subindicatur epistola ipsius Attici, quacum scripta dubiae fidei et professionis incertae ad Leonem missa fuere.
94. Acta synodi Romanae an. 458, in qua novum et inauditum ante genus consultationis exortum est, de his scilicet qui in pueritia capti a barbaris, et postea ad suos redeuntes, ignorabant num baptizati fuissent. Vide epist. 166, scriptam die 24 Octobris an. 458.
95. Epistola Rustici Narbonensis paulo ante id tempus missa ad Leonem per Hermetem archidiaconum [Col. 1231D] de causa Sabiniani et Leonis presbyterorum cum gestis quae in episcoporum honoratorumque examine confecta fuerant. In hac illud etiam scripsit, se vacationem ab episcopatus laboribus praeoptare, et malle in silentio atque otio vitam degere, quam in his quae ipsi commissa fuerant permanere. Separatim adjecit 1458 consultationes cum XIX inquisitionibus, quae totidem Rustici verbis inseruntur epistolae 167.
96. Cum laudatus Hermes Biterrensibus episcopus datus, ab iisdem non fuisset receptus, idem Hermes et Rusticus litteras hac de re ad Leonem dedisse videntur ex Hilari papae epist. 8, ubi memoratis Narbonensi ac Biterrensi civitatibus, quae ob eam causam turbatae fuerant, addit: Olim igitur urbium praesides praedictarum sanctae memoriae decessori meo, non minus [Col. 1232A] quam nobis, etiam tunc attulerunt doloris, illicitis petitionibus audendo prosequi, quod vix apud patientiam nostram sola necessitatum potuit deploratione leniri. Forte in eo Rusticus institit, ut Hermeti episcopatum renuntiaret. Haec paulo ante Leonis mortem circa annum 460 contigere.
97. Ex epistola ejusdem Hilari papae duo alia documenta colligimus: primum Verani episcopi, uti creditur, Venciensis, et aliorum comprovincialium Alpium maritimarum ad nostrum Leonem relatio circa duos episcopatus civitatis Cemelenensis et castelli Nicaensis; alterum ejusdem Leonis responsio, qua ea utraque loca ab uno tantum episcopo regenda praecepit: quod decretum laudatus pontifex Hilarus, cassato contrario privilegio abs se per obreptionem extorto, confirmavit. Cum porro hic in memoratis litteris addat Ingenuum Ebredunensem Alpium maritimarum metropolitam ab eodem Leone dudum de suae provinciae illicita cessione fuisse culpatum, incertum [Col. 1232B] est utrum haec reprehensio hac occasione in supradicta responsione, vel potius in aliis litteris ad ipsum Ingenuum scriptis contineretur, an vero particula dudum anteriorem reprehensionem indicet, qua scilicet S. Leo epist. 10, c. 6, aliquot metropolitanos coarguit quod jus sibi debitum in alium, id est in Arelatensem episcopum, transtulerint. Primum videtur probabilius: cum enim idem Ingenuus adhuc post editam epistolam 10, sese ut Arelatensis sedis suffraganeum apud ipsum Leonem protulerit in libello precum pro privilegiis ejusdem sedis epist. 65, initio autem pontificatus Hilari se metropolitanum exhibeat, haud intelligimus, undenam tanta mutatio in eodem contigerit, nisi quia S. Leo ipsum postea, non generatim et indistincte cum aliis, uti factum fuerat epist. 10, sed nominatim et expresse reprehendit, adeo ut haec peculiaris correctio eum ad jus in provinciam Alpium maritimarum sibi vindicandum impulerit. Id autem occasione praedictae relationis fortassis evenit. Cum enim non Ingenuus, sed Veranus cum aliis comprovincialibus [Col. 1232C] ad Leonem scripserint, hinc forte S. pontifex eum jus suum metropoliticum non exercere cognoscens, praeter responsionem ad Veranum et comprovinciales, ad ipsum quoque Ingenuum litteras dedit, 1459 in quibus illicitam sui juris cessionem culpans, in causa fuit ut is jus suum sibi exinde asseruerit. Haec plenius intelligentur ex iis quae fusius disseremus tomo II, in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. II, c. 6. Cum vero idem Ingenuus sub finem anni 451, vel ineunte anno 452, Gallicanorum episcoporum epistolam 99 ad Leonem Romam detulerit, ut liquet ex epist. 102, c. 1, si quis hac potius occasione eum a pontifice reprehensum, et ad suum jus arripiendum excitatum credere malit, nihil morabimur.
98. Epistola Gennadii Constantinopolitani episcopi, qua Leoni significavit Timotheum Aelurum, postquam Ecclesiae Alexandrinae civitatis expulsus fuerat, Constantinopolim, nonnullis hoc fidei adversariis agentibus, [Col. 1232D] venire permissum. Pontifex autem respondit epist. 170, c. 1, data 17 Junii an. 460.
99. Tres epistolae, una Timothei Solofacioli catholici episcopi Alexandrini, altera ordinatorum ejus, tertia Cleri Alexandrini ad Leonem de ordinatione ejusdem Timothei, quibus Leo respondit epist. 171, 172 et 173, datis 18 Augusti an. 460.
100. Inter fragmenta epistolarum deperditarum Leonis Quesnellus duo primum descripsit ex epist. 7 Pelagii papae ad Eliam Aquileiensem et caeteros Istriae episcopos, ubi haec leguntur c. 6:
«Adhuc autem (inquit Pelagius) ex ejusdem beati Leonis epistola testimonium scriptis vestris inseritis, quae ad Basilium dicit:
« Pie nobis et constanter [Col. 1232D] In epist. 162, melius, vitandum. utendum est; ne dum talium disputatio admittitur, eorum quae divinitus definita [Col. 1233A] sunt auctoritati derogetur. Et infra: [Col. 1233D] In epist. 162, melius, nec in aliquam disceptationem pie et plene. Nec enim aliquam disceptationem plene definita revocanda sunt: ne ad arbitrium damnatorum ipsi de his videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare. »
Dein hanc admonitionem subjecit: «Prius quidem illud fragmentum habemus, non in epistola ad Basilium, sed in cap. 3 epistolae ad Leonem Augustum, quae ex codice ms. cardinalis Grimani nunc primum in lucem a nobis emittitur, estque ordine 133 (nunc 164) . Posterius vero, nec in hac, nec in illa, nec in ulla alia ad Basilium epistola reperi, quamquam eadem fere habentur in epist. 132 (nunc 162) ad eumdem Leonem Augustum cap. 2. Unde ex tribus his unum aliquod dicendum est: scilicet, vel haec verba quae leguntur in epistola ad Leonem Augustum, repetita fuisse a Leone nostro in alia epistola ad Basilium, quae nondum e tenebris emerserit, vel mutilam esse epistolam ad Leonem, illamque ejus partem intercidisse [Col. 1233B] in qua fragmentum a Pelagio relatum legebatur; vel denique memoria lapsum esse Pelagium, cum posterius fragmentum ex eadem 1460 epistola, e qua prius, acceptum significavit. Hoc ultimum contigisse aegre admodum ego crediderim. Non solus enim Pelagius hunc errorem incurrisset, sed in illum pariter prolapsi essent Istriae episcopi, a quibus utrumque fragmentum transcriptum eo modo fuerat in eorum epistola. Quod si aliter fuisset ab iisdem citatum, non id omisisset objicere Pelagius, qui vel ipsum ordinem citatarum ab illis episcopis epistolarum arguere non neglexit. Mutilam esse epistolam novam ad Leonem, nihil omnino est unde vel levissime conjiciatur, optime enim omnia sibi cohaerent. Ad primam igitur responsionem confugiendum, nimirum aliam scriptam esse a Leone ad Basilium epistolam, quam quae a nobis edita est ordine 118 (nunc 149) , nisi pro quarta conjectura dixeris mendosa esse omnia epistolae hujus Pelagii papae exemplaria excusa.»
Haec ex Quesnello fuse dedimus, quia omnia ejus [Col. 1233C] inserere nobis proposuimus. Caeterum tanta admonitione totque conjecturis opus non fuit. Facile enim hoc negotium solvitur, si dicamus episcopos Istriae, quorum ex litteris utrumque fragmentum a Pelagio transcriptum fuit, ita hic errasse in inscriptione epistolae ad Basilium pro ad Leonem Augustum, uti erravit in Constituto Vigilius tom. V Concil. pag. 1356, allegans alium textum ex epistola, quam datam prodidit ad Anatolium Constantinopolitanum, cum tamen ad Basilium tradita fuerit, uti observavimus annot. 7 (Col. 1120, n. j ) in epist. 149. Ea quidem fragmenta totidem verbis inveniuntur in epistolis 162 et 164 ad Leonem imperatorem, ac Vigilius in Constituto eadem fragmenta recitans, litteras ad hunc imperatorem, non vero ad Basilium laudavit. Hinc ergo inter deperditas Leonis epistolas ad Basilium haec fragmenta inserenda non fuere.
[Col. 1233D] Tria decreta Leoni nostro in vulgato libro Pontificali tribuuntur.
I. Hic constituit ut intra actionem sacrificii diceretur: Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Hoc quidem [Col. 1234A] primum decretum in editionibus Parisiensi Fabrotti, Romana Francisci Blanchinii, et Mediolanensi Muratorii non legitur; sicut nec invenitur in iis vetustis exemplaribus quibus iidem usi fuerunt. At praeterquam quod in aliis codicibus profertur, describebatur etiam in exemplari ex quo Valafridus Strabo noni saeculi auctor eadem verba decerpsit in libro de Reb. Ecclesiasticis c. 22. Antiquius autem testimonium hujus decreti suppetit ex breviori et vetustiori Pontificali contento in ms. Veronensi, cujus primus auctor desinens in Conone, septimo saeculo floruit. Vide hoc pontificale editum a P. Josepho Blanchinio tom. IV Anastasii pag. 6. 1461 Vetustus scriptor librorum de Sacramentis, qui inter Ambrosii Opera exhibentur, in fine libri sexti eam canonis precem recitans quae incipit, Supra quae propitio, concludit illis verbis, Sacerdos tuus Melchisedech, et caret illis, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam, quae idcirco ante Leonem defuisse videntur.
II. Hic quoque constituit ut monacha non acciperet [Col. 1234B] velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate LX annis; ubi alii codices et laudatum Pontificale Veronense melius habent XL annis. Exstat Majoriani Augusti lex an. 458, quae XL annorum probationem requirit. Forte S. Leo Majoriano hujus legis edendae auctor fuit, et eatenus hoc decretum Leoni tribuitur.
III. Hic etiam constituit, et addidit super sepulcrum apostolorum ex clero Romano custodes, qui dicuntur cubicularii. Decretum de libris apocryphis in appendice dabitur.
Decreta apud Gratianum Leonis nomine inscripta, quae ex epistolis nostri pontificis excerpta fuere, Quesnellus suis locis indicavit in margine: nos ea annotavimus, quae ex ejusdem sermonibus sumpta fuerunt. Reliqua vero, quae nostri Auctoris non sunt, cum ex simplici inscriptione Leo papa colligi nequeat ea Leoni nostro potius quam alii ejusdem nominis 1462 pontifici fuisse attributa, inter decreta [Col. 1234C] Leoni I certo ascripta recensenda non fuere. Sex ex hujusmodi decretis nullo apud Gratianum citato sermone, epistola nulla, alios quidem habent auctores. Nam canon 1, dist. 72, est canon 18 concilii Romani sub Eugenio II habiti, et Leone IV confirmati; can. 16, caus. 3, quaest. 9, Leoni III vel IV ascribendus videtur; can. 4, caus. 16, Leoni IV maxime congruit; can. 4, caus. 30, quaest. 5, est canon 8 concilii Troslejani an. 909; can. 1, caus. 31, quaest. 1, pertinet ad concilium Triburiense an. 895, can. 51; tandem canon 101 de Consecr. dist. 4, forte referendus ad concilium Suessionense anni 853. De his plura disseret Carolus Sebastianus Berardus in praeclaro opere inscripto: Gratiani Canones genuini ab apocryphis discreti, part. II, tom. I. Duo alia pariter decreta ex duabus epistolis sumpta apud eumdem Gratianum leguntur, quae Leonis nostri non sunt: primum dist 68, can. 4, ex epistola ad episcopos Germaniae e Galliae, quam in appendice recensebimus epist. 2; alterum caus. 33, quaest. 2, can. 13, ex epist. ad [Col. 1234D] Gallerium episcopum Tripolitanum, quam Pithoeus in suo codice Leoni IV ascriptam invenit, Leoni quidem nostro non convenire vel ex stylo colligere licet. Haec autem indicasse sufficiat.
Appendix prima
1. Haec appendix trium documentorum genera complectetur. Primum epistolas Leoni affictas, et sententiam de apocryphis ex Leonis epistola ad Turribium ex parte transcriptam. Dein duas epistolas a Quesnello [Col. 1235] Leoninis adjectas, alteram Turribii ad Idatium et Ceponium episcopos, alteram Juliani Coensis ad Leonem Augustum. Subjiciemus tertiam ex codice Casinensi editam a Christiano Lupo et Baluzio, qua coaevus auctor anonymus refellit Eutychis epistolam 21 ad Leonem scriptam. Tandem duo monumenta ad Leonis epistolas pertinentia, nimirum fragmentum gestorum Constantinopolitani concilii ex vita S. Abundii Comensis editum, in quo epistola 28 Leonis ad Flavianum recepta fuit, et actionem ineditam concilii Chalcedonensis, in qua Leonis epistola 93 ad synodum Nicaeae primum indictam, postea vero Chalcedone habitam, Latine ac Graece recitata cognoscitur.
2. In serie autem epistolarum quae Leoni perperam tributae fuere, hic non recensuimus epistolam ad Demetriadem, quia haec longior tractatus est, non disjungendus a duobus libris de Vocatione omnium gentium, qui secundo tomo reservantur. Inserendum potius hoc loco videbatur breve illud fragmentum anathematismatum adversus errores Manichaeorum et Priscillianistarum, quod e vetustissimo ms. Ambrosianae bibliothecae Ludovicus Muratorius edidit tom. II Anecdot. Latin. pag. 112. Cum enim istorum haereticorum errores S. Leo condemnaverit, hunc ille eorumdem anathematismatum auctorem suspicatus est. Hinc P. Mansius in Leone hoc fragmentum recusit tom. I Supplementi Conciliorum pag. 118. Sed cum de Leone nihil certi affirmari queat, adeo ut idem Muratorius scripserit pag. 119: An is qui hos anathematismos antiquitus proposuit Leo Magnus fuerit, an quisquam alius, nolo divinare; hoc fragmentum indicasse sufficiat, ut ne tamen ex simplici suspicione, qua, ipso codice non suffragante, Leoni tributum dici nequit, eodem appendicem augendam putemus.
3. Inter documenta ad Leonis epistolas pertinentia proferri potuisset liber quartus Vigilii Tapsensis adversus Eutychianos, editus tom. VIII Bibliothecae Patrum pag. 730, necnon quae codice 228 excerpsit Photius ex libris S. Ephremii Theopolitani, ac Eulogii Alexandrini contra Severianos et Acephalos, in quibus apologia luculentissima texitur Leoninae epistolae 28 ad Flavianum. Sed ne nimium augeretur editio, sola hujus generis documenta Leoni coaeva in hac appendice collocanda credidimus.
1. Sequentem Leonis epistolam ad Gallicanos provinciae Viennensis Quesnellus non exiguis argumentis in suspicionem adduxit, quae tamen ex aliorum potius quam ex suo sensu ita explicare et emollire studuit, ut eam, licet suspectae fidei, a Leoninis plane expungendam haudquaquam crediderit, eademque praeterea velut indubio Leonis fetu usus sit in diss. 5, part. I, c. 8. Integram ejus observationem notis ejusdem insertam in primis apponamus: Vix digna erat haec epistola, quae ex bibliotheca Floriacensi prodit, ut inter Leoninas locum obtineret, cum suppositionis characteres plurimos prae se ferat. Primum enim abhorret omnino a Leoninae dictionis nitore, vixque intelligi potest aliquot in locis. 2 o Ipsa epistolae inscriptio Per Gallias et Viennensem provinciam insulsa est. Quasi vero extra Gallias constituta esset Vienna! 3 o Etsi vices suas nonnullis dederit S. Leo, episcopis videlicet Thessalonicensibus, numquam tamen eosdem vicarios suos appellavit, nec ea voce usus est uspiam. Sic etiam ea utitur suppositor hoc loco, quasi plurimos per regiones vicarios haberet, cum unicus Thessalonicensis ejus vices tunc temporis gereret. Vicariatus enim Arelatensis constitutio posterioris est aevi. 4 o Archiepiscopi nomen aliam aetatem, et quidem recentiorem, arguit; etsi enim Graecis etiam tunc in usu erat, at Latinis nequaquam. 5 o Consularis nota nullo modo convenit anno quo Leonem inter et Hilarium orta est contentio, atque in hunc ab illo lata sententia. Immo nec ulli anno congruit: cum enim Valentinianus Augustus quartum gessit consulatum anno scilicet 435, nec Avienum collegam habuit, sed Theodosium Augustum, nec Leo pontificatum adeptus erat; cum vero Avienus consul fuit an. 450, Valentinianus septimum agebat consulatum, et Hilarius jam e vivis exierat. Denique valde inutilis erat brevior haec epistola, cum prolixiorem, quae sequitur, scripserit ad ejusdem provinciae episcopos eodem anno et eodem consilio. Qui tamen hujus epistolae αὐθεντίαν tueri voluerit, respondere poterit scribarum errore factum ut archiepiscopi nomen pro episcopi voce suppositum fuerit; dum scilicet aevi sui usum ob oculos haberent: eorumdem oscitantiae tribuendum, quod IV pro VI in Valentiniani consulatu scriptum sit, et Avieno pro Nomo; unum enim pro altero sumi in mss. codd. facile fuit. Denique quod stylus minus accuratus est, inde evenit quod statim atque discessit ab urbe Hilarius, Leo, judicio quod inchoatum fuerat perfecto, confestim in Gallias currente calamo scripsit perbreves has litteras, ut adventum narrationemque Hilarii praeveniret, scripturus postmodum prolixiorem per otium epistolam. Quamobrem nec inutilis, inquient, videtur omnino epistola, immo necessaria, cum inter utramque sex fere mensium intervallum fuerit; et altera mense Januario, altera Junio scripta videatur. Hiemis videlicet tempore e Galliis profectum Hilarium narrat ejus Vitae scriptor: unde et Januario mense scribere potuit sanctus Leo ad Gallicanos episcopos, quos cum didicisset nihilo secius in Hilarium propensos, nec quidquam de sua in illum gratia et obsequiis remisisse, tunc Leo prolixiorem epistolam scripsit, quam et Valentiniani edicto praemuniri curavit, ut parendi necessitas Gallicanis episcopis imponeretur.
«In eadem Floriacensi bibliotheca, inter vetera monumenta quae res Viennenses attinent, exstat epistola Adriani papae I ad Bertericum Viennensem archiepiscopum, in qua testatur pontifex sanctum Leonem post Chalcedonensem synodum singulis metropolitis civitates quas subjectas sibi haberent distinxisse: quod de solis Arelatensi et Viennensi verum est, et quidem ante synodum Chalcedonensem.»
2. Cum ea quae ex suo sensu suoque nomine opposuit Quesnellus satis sunt gravia, tum vero quae ex alieno reposuit, quam sint imbecilla quisque cognoscet. In errore quidem consularis notae etsi facile tribui possit librarii oscitantiae numerales litteras IV pro VI in Valentiniani consulatu signare, non tamen eidem lapsui verti potest Avieno pro Nomo scribere, nec unum ejusmodi nomen pro altero sumi in mss. codicibus facile fuisse quispiam probaverit. Neque verum esse potest hanc epistolam datam fuisse die 6 Januarii an. 445, sex circiter mensibus ante alteram, quam scriptam ostendimus mense non Junio, sed Julio. Hilarium enim Roma discessisse Viennensibus notum initio ejusdem epistolae traditur. Ex Hilarii autem Vita c. 16 liquet eum hiemis tempore peditem per Alpes profectum in Urbem, et postquam ibidem aliquamdiu constitisset, hieme pariter exinde aufugisse: quod [Col. 1237] si non ad Februarii initia, saltem ad finem Januarii referendum videtur; ac propterea probabilissimum est nondum pontificem publicis saltem litteris quidquam statuisse in Hilarium, cum is Arelatem reversus illum placaturus Romam misit primo Ravennium presbyterum, deinde Nectarium atque Constantium episcopos; cumque Auxiliaris Praefectus ad Hilarium rescribens, mitius eidem consilium suasit. Quod si ad haec concilianda cum Tillemontio quispiam suspicetur, in Leonis epistola pro VIII id. Jan. legendum VIII id. Jun., ut in Valentiniani novella inter Leonis epistolas relata epist. 11, editum fuerat: cum novellam datam ostenderimus VIII id. Julii, non Junii, haec conciliandi ratio haudquaquam subsistit.
3. Tandem addendum est suppositionis argumentum nostro quidem judicio maximum. Haec epistola in bibliotheca Floriacensi prodiit ex Viennensis Ecclesiae archivo, ex quo aliae pariter decretales ejusdem Ecclesiae praerogativas et privilegia ingerentes, ibidem editae sunt. Cum vero caeterae omnes antiquiorum pontificum epistolae eo ex libro vulgatae, apocryphae et commentitiae sint, ut videre est apud P. Coustantium (Tom. I Epist. Rom. pontif.) , qui eas idcirco in appendicem spuriarum cum opportunis monitis rejecit, quis hanc pariter aliquot praesertim falsitatis indiciis inspersam eadem impostura fabricatam nequaquam agnoscat? Recte siquidem P. Sirmondus in notis posthumis tom. IV Concil. pag. 697, eamdem, praesertim ex manifesto errore chronicae notationis, subdititiam pronuntians, monuit haud laborandum in hoc vitio excusando et tribuendo scriptoribus, cum in caeteris pontificum ad episcopos Viennenses epistolis, quae in eo volumine continentur, alia sint plurima tam aperte falsa, ut merito detrahant etiam probabilibus fidem.
4. Neque moveat mira quaedam cum rebus gestis hujus temporis convenientia, et simplicissimus antiquitatis candor qui in ea deprehenditur. Impostor enim, ut fraudem antiquitatis et simplicitatis colore velaret, ex antiquis monumentis plura decerpsit, uti animadvertere licet potissimum ex epistola Silvestri pro Ecclesia Viennensi, quae ex genuinis Zosimi litteris pro Ecclesia Arelatensi fere ad verbum exscripta fuit. Haec autem Leonis decretalis ex sincera ac fusiore ejusdem epistola ad Viennenses quasdam sententias recepit. In iis porro quae ibidem peculiaria adduntur: Sitque redintegratum Viennensi archiepiscopo privilegium et jus antiquum, quod apostolica benignitas ad Arelatensem ex parte transtulit civitatem; verba ex parte eam ex apostolica auctoritate ante hoc tempus obtinuisse praesumunt Viennensis provinciae divisionem in partes duas, quam posteriori decreto ipse Leo constituit, ita ut haec sententia ex epist. Leonis 66 ad comprovinciales metropolis Arelatensis deducta videatur: unde etiam consularis notatio Valentiniani et Avieni ex eadem transcripta est: quod suppositionem evidentius confirmat atque demonstrat.
Dilectissimis fratribus per Gallias et Viennensem provinciam episcopis constitutis, LEO episcopus.
Quali pertinacia Hilarius Arelatensis episcopus judicium nostrum effugerit, sancta vestra fraternitas non ignorat. Unde et justum esse videmus, ut quia principis apostolorum magnam in judiciis moderationem, quam in potestate per vicarios suos semper exhibet, Arelatensis episcopus non exspectavit, a privilegio suae civitatis submotus humili loco discat, quod in magno gratis munere praedecessorum nostrorum concesso tenere noluit. Sitque redintegratum Viennensi archiepiscopo privilegium, et jus antiquum, quod apostolica benignitas ad Arelatensem ex parte transtulit civitatem, ut tali severitate Hilarius [Col. 1238A] coercitus, discat non temere transgredi terminos antiquos canonica prolatione fundatos. Data octavo [Al. tertio] idus Januarii Valentiniano Augusto IV et Avieno consulibus.
LEO Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis episcopus universis Germaniarum et Galliarum regionum episcopis salutem.
Cum in Dei nomine in Romana Ecclesia synodum episcoporum, sive caeterorum consacerdotum Christique fidelium coadunatam habuissemus. Vide reliqua tom. II, in diss. 11 Quesnelli [Col. 1237B] Haec, quae in vulgatis editionibus ante Quesnellum erat epistola 88, in codicibus collectionis 11, ac exinde in mss. collect. 12 et 20 usque ad 24 Leoni [Col. 1238B] nostro tribuitur. Isidoro tamen ascribi nequit, cum in codice Vat. 630 purae Isidorianae collectionis non inveniatur. Hanc vero cum Quesnellus apertae suppositionis notatam inseruerit dissert. 11, eo lectores remittimus, ne idem documentum bis repetamus. .
Cum sequens epistola, in vulgatis antiquis 96 scripta praeferatur a Leone, Victorio et Eustochio, ac inter Leoninas epistolas recenseatur in codicibus collectionis 12, una cum Leonis epistolis edita fuit a Merlino, et ex ipso in alias ante Quesnellum editiones manavit. Hanc quidem, ac si esset nostri Leonis cum synodo Romae habita, bis laudavit Hincmarus Rhemensis, primum in quaternione ad Carolum regem opusc. 1, tom. X Concil. Venetae editionis col. 1243, ac dein initio opusculi 2 col. 868. Itaque vetus haec hallucinatio cognoscitur. Suppositionem autem detexerunt nonnulli, inter quos praecipue audiendus est P. Jacobus Sirmondus in notis posthumis tom. IV Concil. pag. 667: Leonis nomen, inquit, plerosque omnes hactenus induxit, ut hanc epistolam Leoni papae ascriberent, atque inter ejus epistolas collocarent numero 96, cum revera sit Leonis Bituricensis, qui una cum Victurio Cenomanensi et Eustochio Turonensi eam scripsit ad episcopos et presbyteros provinciae, non Thraciae, ut inter Leonis epistolas vulgatum est, sed Tertiae, quo nomine Turonica provincia designatur, quae est tertia Lugdunensis. Ad calcem vero epistolae, post subscriptiones trium episcoporum, sequebatur in codice S. Remigii Remensis, et caeteri qui adfuerunt episcopi subscripserunt, ut hinc appareat, a pluribus episcopis et in synodo fortasse aliqua editam fuisse, post Andegavensem (an. 453) , cui cum his tribus adfuerat etiam Chariato, qui hoc loco inter ejusdem provinciae Tertiae antistites numeratur. Quapropter haec epistola S. Leonis nostri aetate scripta fuit. Quaedam autem vulgatorum menda laudatus Sirmondus correxit ex codice Remigiano collect. 12, cui etiam nostri ejusdem collectionis suffragantur. Hinc sola menda vulgatorum in annotationibus indicabuntur.
Domini fratribus merito beatissimis, in Christo venerabilibus [Col. 1239B] Vulgati, Samartioni, Charatoni. Sarmationi, Chariatoni, Desiderio episcopis et presbyteris omnium Ecclesiarum, quae sunt intra provinciam [Col. 1239B] In iisdem vulg., Thraciam. Tertiam constitutae, Leo, [Col. 1239B] Al., Victurius. Mox in vulg., Eustachius. Victorius, Eustochius episcopi.
Tanta saeculi potestates circa sacerdotalem ordinem reverentia praevaluere, etiam hi quos sub imperiali nomine terris divina potentia praeesse praecepit, [Col. 1239B] Particula ut, perperam transposita, ante etiam collocanda videtur. Mox pro distringendorum vulg., distinguendorum. ut jus distringendorum negotiorum episcopis sanctis juxta divalia constituta permiserint. Quod cum et juris antiqui formulis, et [Col. 1239B] Ibid., illibatis. in latis frequentius sit legibus confirmatum, praesenti tamen tempore a plerisque invenimus fuisse calcatum. Nam praetermisso sacerdotali judicio, passim ad examen saeculare [Col. 1239B] transiere. [Col. 1240B] Ibid., Quocirca. Idcirco nobis visum est ut hanc et sacrae legis et nostri ordinis contumeliam et ad [Col. 1240A] praesens ulcisceretur plena districtio, et observandam formulam constitueret in futurum. [Col. 1240B] Editi, censemus. Censuimus itaque ut quicumque, praetermisso sacerdote Ecclesiae suae, ad disceptationem venerit saecularium, sacris liminibus expulsus, a coelesti arceatur altario; neque ullus post hanc definitionem, quae communi sedit arbitrio, quidquam sibi ultra praescriptum vindicare nitatur. Ita fiet ut hi qui ante erravere, congrua emendatione se corrigant, et [Col. 1240B] Ibid., qui sub observatione. quisquis sub observatione clericali coelesti probatur servire officio. ex clero abjiciendum [Col. 1240B] Voces se noverit in vulgatis desiderabantur. se noverit, si praetermisso sacerdotum judicio, saecularem adierit potestatem. Quod ideo singulos universosque voluimus agnoscere, ut quod pleno justitiae et juris ordine constitutum est, effectum totius firmitatis in omnibus clericorum negotiis sortiatur. Sane si [Col. 1240B] Vulgati contrario sensu et contextu repugnante, clericus laicum. Paulo post, ab episcopis. clericum laicus pulset, prius se audiri ab episcopo poscat; tum si petitioni suae laicum viderit obviare, ex permissu episcopi sui in saeculi moderatoris disceptatione confligat.
Leo episcopus [Col. 1240B] Vulg., scribit. subscripsi.
[Col. 1240B] Victorius episcopus subscripsi.
Eustochius episcopus subscripsi.
In duobus manuscriptis Vallicellanis XVIII, et B. 58, nec non in multo vetustiore Vat. Palatino 277, exhibetur Sententia papae Leonis de apocryphis Scripturis. Hanc sententiam e codice Herovallianae collectionis Leoni tributam vulgavit Jacobus Petit post Theodori Poenitentiale, ac dein ex memorato ms. Palatino noster concivis P. Joseph. Blanchinius tom. I Vindiciarum canonicarum Scripturarum pag. 405, qui et characteris octavum circiter saeculum referentis specimen dedit pag. 295. Primum caput hujus sententiae sumptum quidem est ex Leonis epist. 15, ad Turribium, cap. 15. Caput vero secundum Leonem non habet auctorem. Insignis porro est hujus secundi capitis varietas in laudatis codicibus. Nam codex antiquior Palatinus plura continet quae in tribus aliis mss. desunt. In his generalis sanctionis forma primo capite inducta, qua libri ab haereticis corrupti in Ecclesia legi prohibentur, altero breviori capite de legendis orthodoxorum Patrum libris decernitur. In Palatino autem ms. priori capite ex Leone exactius sumpto interdicitur, ne sub canonicorum codicum nomine libri a Priscilliano vitiati legantur: altero autem capite proponitur ordo quo canonici libri juxta ritum Basilicae S. Petri legendi sint; quod ex aliquo perantiquo Romano Ordine sumptum videtur. Qui enim Ordo apud Burchardum lib. III, c. 222, et apud Gratianum dist. 15, c. 3, § 82, subjicitur Gelasii decreto de apocryphis, licet in pluribus concinat, uberior tamen et recentior est. Tum vero in Palatino pauca adduntur de lectione librorum sanctorum Patrum, quae a textu aliorum codicum non nihilum discrepant. Palatini vetustioris codicis lectionem exhibebimus, caeterorum autem variantes in annotationibus indicabuntur.
Curandum ergo est, et sacerdotali [Col. 1239C] Ita cum cod. Palatino epistola 15 ad Turribium c. 15. Alias, providentia. Paulo post pro falsi melius in laudata epistola, falsati; innuuntur enim codices corrupti a Priscillianistis, de quibus postea. diligentia maxime providendum, ut falsi codices et a sincera veritate discordes, in nullo usu lectionis habeantur. [Col. 1239C] Sic ms. Palat., concinente Leonina editione. Alii codices quaedam praetermittentes sic prosequuntur: Quia (unus cod. perperam qui) habent semina falsitatum. Non solum autem haec interdicenda sunt, [Col. 1239D] sed etiam penitus auferenda, atque ignibus concremandum (lege, concremanda ). Quia quamvis sint in ilis, etc. Apocryphae Scripturae, quae sub nominibus apostolorum [Col. 1240C] multarum habent semina falsitatum, non solum interdicendae sunt, sed etiam penitus auferendae atque ignibus concremandae. Quamvis enim sint in illis quaedam quae [Col. 1240C] Alias videntur in duobus Vallicell. videantur speciem habere pietatis, numquam tamen vacua sunt venenis; et per fabularum illecebras hoc latenter operantur [Col. 1240C] Secuti sumus vetustiorem codicem Palatinum, quippe qui magis concinit cum epistola Leonis, ex qua solum duos ejusdem codicis errores emendavimus, narrationum seductus, et involvunt. Primum errorem aliorum codicum exscriptores ex arbitrio emendantes, alia mutarunt. In ms. Herovalliano: Ut mirabilium narrationum seducti, quique admiratione, laqueis cujuscumque erroris implicentur. In cod. Vallicell. B. 58, ut mirabilium narrationum seducti, laqueis cujuscumque erroris implicentur. In alio autem Vallicell., hoc loquuntur quod sperantur, ut simplices quoque mirabilium [Col. 1240D] narratione seducti, laqueis cujuscumque erroris implicentur. ut mirabilium narratione seductos, laqueis cujuscumque erroris involvant. Unde si quis episcoporum [Col. 1240D] Quidam codd. delent vel; et mox perperam habere vel apocrypha [Col. 1241A] haberi non prohibuerit, [Col. 1241A] Praetulimus lectionem codicis Palatini, cui affinis est Leonis epistola. In aliis vero codicibus Leonis verba de solis Priscilliani libris loquentia, in generalem sanctionem inflectuntur sic: Vel eos libros qui ab haereticis vitiati sunt, in Ecclesia permiserit legi, haereticum se noverit, etc. vel canonicorum codicum nomine eos libros in Ecclesia permiserit legi, qui Priscilliani sunt adulterina emendatione vitiati, haereticum se noverit judicandum: quoniam qui [Col. 1241B] Duo codices, alium. alios ab errore non revocat, se ipsum errare demonstrat [Col. 1241B] Huc usque ex epist. 15 Leonis ad Turribium. .
CAP. II. [Col. 1241B] Quae sequuntur usque ad voces Tractatus vero in solo Palatino codice praeferuntur, ordinemque sacrarum lectionum Romanae Ecclesiae omnium qui editi sunt vetustissimum exhibere videntur. Caeteri codices decreti formam prosequentes, haec statim subjiciunt: Tractatus autem S. Hieronymi, Ambrosii (cod. Herovall. addit et Augustini) et caeterorum sanctorum Patrum, expositionesque Veteris et Novi Testamenti, quae a nominatissimis doctorum orthodoxorum (unus cod. Vallicell., orthodoxis) Patribus factae sunt, prout ordo poscet, in Ecclesia legantur. Haec clausula cum clausula Palatini codicis congruit, intersertis in medio vocibus [Col. 1242B] expositionesque, etc., usque ad factae sunt, quae e Regula S. Benedicti, uti apparet, sumptae, ex eadem etiam ad aequiorem lectionem revocari queunt. Sic enim ibidem legitur cap. 9: Codices autem legantur in vigiliis tam Veteris Testamenti quam Novi divinae auctoritatis; sed et expositiones eorum quae a nominatissimis doctoribus orthodoxis et catholicis Patribus factae sunt. Legitur autem omnis Scriptura divina sancti Canonis ab initio anni usque ad finem in ecclesia S. Petri hoc ordine. Tempore veris, hoc est VII diebus ante initium Quadragesimae usque ad octavam diem ante Pascha, leguntur quinque libri Moysi, cum Jesu Nave, et Judicum. Et VII dies ante Pascha liber Isaiae prophetae, unde ad passionem Christi (Sic cod.) cum venit, et Lamentationes Hieremiae. Diebus autem Paschae epistolae apostolorum et Actus [Col. 1242A] apostolorum atque Apocalypsis usque Pentecostem. In tempore autem aestatis Regum et Paralipomenon usque ad medium autumni, hoc est XV kal. Novembris: deinde liber [ Lege libri] Salomonis, et Mulierum, atque Machabaeorum, et liber Tobi usque ad kal. Decembris. Ante autem Natalem Domini nostri Jesu Christi, Isaiae, Hieremiae, et Daniel usque ad Epiphaniam. Postea quidem Ezechiel, et Prophetae minores, atque Job usque idus Februarias. Psalmi omni tempore. Evangelium et Apostolum [ Lege Apostolus] similiter. Tractatus vero sancti Hieronymi, Ambrosii, et caeterorum Patrum, prout ordo poscit, leguntur.
Turribii Asturicensis epistolam ad Idatium et Ceponium episcopos, quam Quesnellus inter Leoninas edidit post Leonis epistolam ad Turribium, Stephanus Baluzius (Vid. t. IV Concil. pag. 731) , et alii nonnulli in suspicionem vocant. At illam satis vindicat antiquitas codicis S. Aemiliani, ex quo ea ab Ambrosio Morales primum prodiit, uti pluribus ostendemus in observationibus ad not. 8 Quesnelli in epist. 15 S. Leonis ad Turribium. Aliae vero objectiones, quae proferri possent, facile elidentur, si hanc epistolam non minus quam libellum adversus Priscillianistas, qui cum hac epistola ad Idatium et Ceponium episcopos directus agnoscitur, ante episcopatum a Turribio scriptos credamus. Hinc iidem Idatius et Ceponius Turribio antiquiores episcopi dicendi sunt: unde Idatius ad an. 445, se ante Turribium nominat. Idem vero libellus cum eadem epistola ipsi praefixa ad Leonem postea missus videtur, ita ut ex hac epistola Idatii et Ceponii antiquitatem et meritum S. pontifex intelligens, hos in fine epistolae 15 maxime idoneos crediderit, qui Turribio juniori episcopo efficaciorem operam adjungerent, ut adversus Priscillianistas Galliciae synodus convocaretur.
Sanctis ac beatissimis et omni veneratione colendis IDATIO et CEPONIO episcopis TURRIBIUS.
Molesta semper est et injucunda peregrinatio. Hic [Col. 1242C] afferenda erat tota epistola Turribii. Sed cum impressa fuerit post Leonis epistolam XV, ad eumdem Turribium col. 711, eo quod eam subjectam invenerimus in Quesnelliana editione qua usi sumus, ne bis repetatur, eo lectores remittimus.
1. In epistolam Juliani Coensis ad Leonem Augustum haec Quesnellus praemonuit. Leonis Magni epistolis unicam, quae superest, Juliani episcopi Coensis epistolam subjicimus, non implendae solummodo vacuae paginae gratia, sed et propter summam, quae inter utrumque pontificem fuit, necessitudinem. Haec maxime enituit in causa fidei, quam adversus Eutychianam impietatem alter ex apostolicae sedis specula in Occidentalibus praesertim partibus, hic tamquam apostolicae sollicitudinis vicarius in Orientalibus defendit. Argumentum epistolae habet Liberatus Diaconus cap. 15 Breviarii ubi narrat Leonem Augustum, ut haereticos novam synodum congregari importune flagitantes compesceret, scripsisse singularum civitatum episcopis de utroque negotio consulens quid fieri oporteret, vel de ordinatione Timothei, vel de terminis synodi Chalcedonensis . . . Qui rescribunt Chalcedonensem synodum usque ad sanguinem vindicandam: eo quod non alteram fidem teneret, quam synodus Nicaena constituit. Timotheum vero non solum inter episcopos non haberi, sed etiam Christiana appellatione privari. Hanc omnium sententiam in una habes Juliani epistola, quae ab octodecim (nunc viginti ) quas ad eum scripsit Leo epistolis dividi neutiquam debuit.
2. Porro idem Quesnellus in dissert. 1, ad an. 457, num. 7, hanc epistolam a Juliano scriptam putat Coi, unde ejusdem reditum ad suam Ecclesiam ex hac epistola colligit; neque amplius Constantinopoli eum commoratum opinatur, ex quo Marcianus obiit. Haec autem falsa colliguntur ex epistola nunc primum edita 144, ad ipsum Julianum, nec non ex epist. 147 et 152, sub Leone Augusto scriptis anno 457, in quibus palam praesumitur illum Constantinopoli adhuc exstitisse, et litteras etiam ad S. Leonem dedisse de turbis Constantinopoli excitatis post novi imperatoris assumptionem, quibus S. pontifex respondit epistola 144. Julianum quidem demandatam sibi ab eodem pontifice vicem et curam sine ipsius consensu deseruisse incredibile est, cum praesertim aliae difficiles circumstantiae ejus diligentiam postularent. Neque vero Aetius Juliano substitutus credi potest, ac si ille Constantinopoli [Col. 1243] jam abiisset, commissumque sibi deposuisset officium: nam et ad Julianum, et ad Aetium iisdem kalendis Septembris ann. 457 scriptae supersunt Leonis epistolae 152 et 153, in quibus utriusque cura in fidei bonum excitatur. Neque moveat inscriptio epistolae 147 ad Julianum; quae cum in ms. Grimanico inscribatur et Aetio presbytero a pari, ea ad Aetium quoque missa creditur eodem exemplo, propterea quod pontifici incertum esset num Julianus Constantinopoli degeret. Nam et eam epigraphen et Aetio presbytero a pari, in codice Ratisponensi omissam, delendam suspicamur, et Aetio aliam epistolam eodem fortassis die traditam conjecimus annot. 2 (Col. 1116, n. h ) in epist. 147. Quod si S. pontifex in hac epistola queritur Julianum non scripsisse ea occasione qua Anatolius ad eumdem pontificem litteras transmiserat, id potius eum Constantinopoli adhuc subsistentem praesumit: ea vero forte de causa omisit scribere, quia de eadem fere re scripserat paulo ante, et Anatolium pleniores dedisse litteras sciebat. Aetio quidem delegatio et substitutio in Juliani locum nullibi indicatur. Quod in annis sequentibus nullae aliae ad Julianum epistolae inventae sunt, cum aliae plures certo scriptae desiderentur, hoc argumentum infirmum est, ut Julianus Constantinopolim deseruisse, officiumque suum, quod adhuc fidei causa requirebat, dimisisse credatur. Cum porro idem Julianus subscriptus legatur synodo Constantinopolitanae sub Gennadio Anatolii successore circa an. 459 (Tom V. Conc. p. 51) , eum ad hoc usque tempus in eadem urbe perstitisse satis probabile videtur.
3. Inter eos ad quos Leo Augustus encyclicam dedit, de qua diximus in admonit. ad epist. 156, Julianus fuit, cui licet Constantinopoli existenti potuit ea encyclica dirigi, sicut et Anatolio episcopo Constantinopolitano inscripta invenitur. Cum autem caeteri omnes, ad quos eadem imperialis epistola directa fuit, essent saltem metropolitae, solus Julianus simplex Coensis episcopus hoc gradu expers erat. Id autem peculiarem ejusdem existimationem ob praeclara ipsius in Eutychianos gesta demonstrat. Haec in codice encyclio nobis conservata fuit ab Epiphanio Scholastico, qui praeter autographam Leonis epistolam, quam Occidentalis vir facile invenit et inseruit, caeteras litteras e Graeco reddidit; ac propterea haec Juliani non originale ipsum, sed versio est ex Graeco: totus enim codex encyclius Graece prodiit. Hunc codicem cum aliquot mss. collatum post Surium dedit Baluzius, ejusque variantes nobis utiles fuere.
Piissimo atque fidelissimo, victori atque triumphatori LEONI, principi semper Augusto, JULIANUS humilis episcopus Coensis.
Ego, domine Christo amabilis imperator, illam sapientissimam monitionem mente percipiens, qua dictum est, Cognosce temetipsum, volui taciturnitate quiescere, et [Col. 1243B] Veteres libri Baluzii, malorum. majorum Patrum judicium sustinere. Non enim evocationis aequalitas parem rerum servat effectum, sed quando coactus cum evocatione concordat, tunc similitudo nominum habet rerum quoque impermutabilem veritatem. Verumtamen quoniam [Col. 1243B] Sic ex eisdem libris. Vulg., consultare. consulere nos tranquillitas vestra praecepit de unoquoque capitulo, quod continetur in precibus Deo amabilium consacerdotum Aegyptiacae dioecesis, manifestam meae parvitatis facio voluntatem, moestus existens, et lacrymarum imbribus irrigatus, quid loquar ignorans, captivitatem ac destructionem utique pietatis, illam tamen et [Col. 1243B] S. Proterii Alexandrini. pontificis lugens inopinabilem [Col. 1243B] necem. Ea siquidem, quae in Alexandrina civitate commissa sunt, ex ipsa narratione declarant animi passionem, et ad vindictam tanti facinoris vestram solummodo provocant aequitatem. Nam constituti ut orbem debeatis gubernare terrarum, indisciplinationis aegritudinem ad interitum perducentem mederi summo studio festinantes, non gladium evaginantes ad necem, sed interminationis verbo indisciplinatos regulariter perducentes ad obedientiae voluntatem. Sententiam itaque quam contra se Timotheus nefandus exegit, [Col. 1244B] Vulg., sanctiones . . . . quas. Codicum lectionem praetulimus. sancti canones apertius explanarunt, quos sua tyrannide saepius abnegavit, disciplinam ecclesiasticam confundendo, et [Col. 1244A] injurias inferendo, inimicus nescio quo modo totius Christianitatis effectus. Captus enim in talibus vestram justitiam debet experiri solummodo: quoniam ad magnitudinem commissorum ejus, sicut [Col. 1244B] Codd. omittunt in. in precibus continetur, potestas ecclesiasticarum non sufficit sanctionum. Pando siquidem vestrae potentiae et quid de sancto Chalcedonensi concilio sentire dignoscor. Hoc etenim nullatenus a veritate discordat: quoniam fidem traditam a sanctis beatisque trecentis decem et octo Patribus consona voluntate divina inspiratione firmavit, non dogma aliud introduxit, non alterum symbolum, non vanam expositionem, non dualitatem unigeniti Filii Dei, neque novitatem aliquam celebravit; sed per omnia consonat etiam sacro concilio centum quinquaginta sanctorum Patrum pariter, et Ephesino, cui praesederunt ter beati et sanctissimi Patres Coelestinus Romanae pontifex civitatis, et Cyrillus Alexandrinus episcopus. Supplicamus igitur vestrae potentiae, ut inviolabiliter conservetis ea quae a Christo per ipsum de ipso bene sunt constituta. Ubi [Col. 1244B] enim tantorum erat congregata multitudo pontificum, et sanctorum praesentia Evangeliorum, et frequens simul oratio; illic creaturae totius opificem invisibili virtute credimus fuisse praesentem. Terror enim tunc nullus fuit imperialis auctoritatis: quoniam sanctae piaeque memoriae Marcianus, amoris divini diademate coronatus, spiritalem quoque suscipiens curam, festinavit apostolorum dogmata confirmari a praesulibus Ecclesiae, desiderio fidei accensus orthodoxae. Quem cum vestra pietas imitatur, et victoriam contra barbaros adipiscitur, et veritatis quoque destruit inimicos.
Julianus humilis episcopus definiens retuli.
Epistola Eutychis ad S. Leonem, inter Leoninas 21, cum caeteris documentis eidem annexis, post Flaviani mortem, seu post an. 449, a nobili quodam viro ad peritum nescio quem missa fuit, ut quid circa illa sentiret, exponeret. Quae iste confutanda credidit, una cum ipsa censura addita fuerunt velut Appendix documentis ad Nestorianam haeresim pertinentibus quae e Casinensi codice Lupus et Baluzius typis dederunt, ac tom. IV Concil. recusa inveniuntur pag. 490. Epistolam Eutychis et caetera fragmenta, quae ab anonymo ad crisim vocantur, jam exhibuimus epist. 21. Nunc ipsam confutationem proferimus, quae cum nullam mentionem faciat synodi Chalcedonensis, ante hoc Concilium scripta videtur, nimirum circa an. 450. Ipsum titulum ex eodem codice Casinensi exhibemus.
Misit mihi nobilitas tua exemplum libelli de novae fidei Expositione Eutychetis, quem exposuit scribendo ad beatissimum papam sedis apostolicae Leonem. Scribere et dignatus es ut si quid inde sentirem, humilitatis meae litteris indicarem. Quod quidem ipse pro studio sanctae affectuose injungere dignatus es; sed mihi trepidam habenti mentem et timore repletum cor, in hac quaestione periculosum videtur aggredi, praecipiente doctore et illuminatore gentium apostolo Paulo et generaliter monente ac dicente: Stultas autem et ineruditas quaestiones et contentiones et pugnas legis devita. Sunt inutiles et vanae. Tamen ipsius beatissimi apostoli Pauli precibus, adjuvante Domino et Deo Jesu Christo, quod potuerit rusticus sermo et tenuis meus sensus aggrediar; non ut magnitudo [Col. 1245B] et majestas fidei exigit, sed ut tenues vires meae humilitatis patiuntur. Cum ergo percurrerem praedictum exemplar epistolae vel libellum fidei Eutychetis, inter caetera textus verborum ejus inveni, ubi a sancto concilio Episcoporum expeti a se duas naturas in Christo conqueritur confiteri. Quod si consulens suae continentiae et vetustae in se castitatis laboribus confiteri voluisset, numquam sententiae suae fidei periculum fuisset passus. Sed quia in unam Christi personam secundum apostolorum vel prophetarum seu Evangeliorum traditionem duas naturas in Christo confiteri noluit, in ipso portu exitus sui non solum ipse laborum continentiae suae naufragium passus est, verum etiam jam olim bene fundatam Ecclesiarum per orbem terrarum perturbavit fidem, et ad cumulum perfidiae suae, Christi veneratorem et bonae fidei fidelem praedicatorem beatum occidit episcopum Flavianum. Et ille quidem quietis temporibus, nulla existente publica persecutione, [Col. 1245C] coronam accipiens martyrii, nunc cum beato suo magistro apostolo Paulo gloriatur et dicit: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. De caetero superest corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex, non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt manifestationem ejus. Et illo quidem cum omnibus sanctis in Domino gloriante nobis necesse est, si meremur ejus sequi vestigia et traditionem fidei, per quam gloriosum meruit exitum, totis fidei viribus et usque ad mortem tenere et in unam Christi personam duas confiteri naturas, Divinitatis et humanitatis, creatricis et creatae, assumptricis et assumptae. Quae tamen substantiae aut naturae, non confusae, sed unitae, et in una eademque persona inseparabiliter, et in sua semper proprietate sunt permanentes. Quapropter unicuique substantiae naturae propria utique aptanda sunt, id est, infirmitatis humanitati, quae creata est digna, non vero mutabilia Divinitati, quae creavit. In tantum enim hae [Col. 1245D] duae naturae in una persona Christi simul unitae sunt atque conjunctae, ut idem Jesus Christus Dei Filius, Deus et homo, aliquando res aut agat aut loquatur humanas, aliquando vero divinas. Nam denique ut duarum naturarum, id est Divinitatis et humanitatis, in se ostenderet substantias, navigans dormit in navi ut homo, et procellae, eminenti vento, vel mari imperat ut Deus, dicens: Tace, obmutesce. Et post quadraginta dierum atque noctium jejunium esurit ut homo, et in solitudine quinque millia virorum, exceptis infantibus et mulieribus, de quinque panibus et duobus piscibus refecit ut Deus. Et quid plura? A Judaeis crucifixus, et lancea in latere compunctus, moritur ut homo, et Lazarum quatriduanum de monumento resuscitavit ut Deus, auctoritate divina dicens: Lazare, veni foras. Harum ergo, domine, duarum naturarum in Christo traditio est fortiter custodienda, ne cum Eutychete aut caeteris ejus consentaneis eas in unam confundentes, novum incertae [Col. 1246A] fidei teneamus tramitem. Optime enim eos dedignaris, quia omne quod confusum, obscurum et incertum esse cognoscitur: siquidem ut datur intelligi, proprias easdem naturas Divinitatis et humanitatis imprudenti sensu in unum confundere videntur, ut non separantes humanitatis substantiam a Christi Divinitatis natura, ipsa voce Deum passibilem pronuntient. Nam denique epistola quam dicit Eutyches Julii quondam episcopi urbis Romae esse, quam et ad solatium suae perfidiae, ignoro, forsitan falsam protulit, cujus et pravo sensu duci cognoscitur, in ipso ultimo textus sui ita profitetur, dicens: Qui igitur sic sentiunt, non excedunt, ab inconsona contraria sentientibus, ut cum mente divinis praeceptis consonant, sermonibus discrepent. Necesse est enim eos, cum duas naturas intelligunt, alteram colere, alteram non adorare, et in divinam quidem baptizari, in humanam vero non baptizari. Vides ergo quomodo impugnantes et confundentes duarum naturarum substantiam, Deum passibilem pronuntiare perfido sensu conantur. Nos [Col. 1246B] vero, qui catholicae fidei rectum tenemus tramitem, praetermissa hac confusione duarum naturarum, in Dominicam carnem baptizati, propterea eam adoramus, quia a Divinitate suscepta atque eidem ita unita sit, ut non alium atque alium, sed unum eumdemque Deum et hominem, Dei Filium confiteamur. Nam si Eutyches aut caeteri ejus consentientes hominem separant a Christo Deo, illi nos numquam adoramus aut servimus. Aut si quis nostrum purpuram aut diadema regale jacentia inveniat, numquid ea conabitur adorare? Mox vero ut ea rex fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si quis eam simul cum rege adorare contempserit. Ita Christi Domini nostri perfectam humanitatem, non solam et nudam, sed Divinitati suae unitam, unum eumdemque Dei Filium, Deum verum, et hominem verum, si quis adorare contempserit, aeternam mortem patietur. Sequitur et Julius, cujus sensu ducitur Eutyches, et dicit: Si autem in mortem Domini baptizamur, unam profitemur [Col. 1246C] naturam et impassionabilis Deitatis et passionabilis carnis. Velim plenius agnoscere quomodo dicant carnis? Si haec caro sine anima est, quid est caro ista nisi terra sine sensu, quae nec gratias agere valuit, nec crucis poenas sentire potuit? Quod autem caro sine anima sentire non possit, cunctis est manifestum. Si autem, ut illi sentiunt, in illa Dominica carne Divinitas pro anima fuit, Divinitatem ergo passionibus subjiciunt. Si autem, ut vera se habet Scripturarum fidelissima ratio, simul cum carne et humanam suscepit animam, ergo perfectus Deus perfectam suscepit hominis naturam, ut ostenderet se simul cum humana carne et humanam suscepisse animam, id est perfectum hominem. Dicit enim: Pastor bonus animam ponit pro ovibus suis. Et Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum potestatem habeo sumendi eam. Et in ipso articulo passionis suae dicit: Tristis est anima mea usque ad mortem; et: Nunc anima mea conturbata est. Non enim Deus aliquando perturbatur, [Col. 1246D] sed ille utique homo qui esuriit, qui sitiit, qui dormivit, qui lassatus fuit atque ploravit: quae omnia sine affectibus animae caro sola sentire non potuit, nisi ille homo perfectus quem suscepit Deus perfectus, dicente Hieremia propheta: Hic Deus noster, non aestimabitur alius ad eum: qui invenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto a se. Et adjecit: Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Qua porro forma in terra visus fuerit et conversatus sit, sanctissimus prophetarum Isaias plenissime et apertius exponit: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est? Annuntiavimus coram ipso tamquam pueri, ut radix in terra sitienti. Non est ei species neque gloria. Vidimus eum, et non habuit speciem neque decorem; sed species ejus sine honore, et abjecta prae omnibus hominibus. Homo in plaga positus, sciens ferre infirmitates. Quoniam aversata est species ejus, et dehonestatus, et pro nihilo aestimatus [Col. 1247A] est. Hic peccata nostra portat, et pro nobis dolet. Nos aestimavimus eum in dolore esse et in plaga et in vexatione. Ipse autem vulneratus propter peccata nostra, et infirmatus est propter iniquitates nostras. Eruditio pacis nostrae in eum, livore ejus nos sanati sumus. Omnes ut oves erravimus, et omnes homines a sua via erraverunt. Et Dominus tradidit eum pro peccatis nostris. Ipse autem male vexatus continuit labia sua, ut ovis ad immolandum ductus est. Et sicut agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum. In humilitate judicium ejus sublatum est. Generationem autem ejus quis enarravit? Quoniam tolletur a terra vita ejus, et ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem. Et dabo inanes pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus. Quoniam iniquitatem non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus. Et Dominus vult purgare eum de plaga. Si detis pro peccato animas vestras, videbitis semen longae vitae, et vult Dominus adolere animae ejus, ostendere ei lumen, formare prudentiam, justificare justum, bene servientem pluribus. Et peccata eorum [Col. 1247B] ipse portavit. Ideo ipse haereditatem possidebit multos, et fortium partietur spolia. Propter quod tradita est in mortem anima ejus, et inter iniquos deputatus est. Et ipse peccata multorum tollit, et propter iniquitates nostras traditus est. Pervide igitur, domine mi, secundum sanctae tuae mentis studium, quomodo praedicti prophetae Hieremias et Isaias sibimet consentientes asserant qualiter perfectus Deus de coelo descendens pro salute generis humani, susceperit hominem, et superius ab Isaia praedictas passiones uterque naturae illius in Christo suscepti hominis assignet. Nam numquid Deus, qui est invisibilis, incomprehensibiliter poterat comprehendi, aut inimicis tradi, aut inter impios deputari, aut mori, aut vita ejus a terra tolli? Sed ille utique qui, ut supra jam diximus, esuriit, sitivit, lassatus fuit, dormivit atque ploravit, qui etiam in cruce passionis pendens, cum vidisset in se inhabitantem Deum de suo exire corpore, lacrymabili voce clamavit post eum, Hebraica [Col. 1247C] lingua dicens: Heli, Heli lamasabactani: hoc est: Deus meus, quare me dereliquisti? quamvis tertia die eum esset resuscitaturus. Tamen necesse erat illud adimpleri quod jam praedixerat in Evangelio Jesus, suis discipulis dicens: Ego a Deo processi, exivi a Patre, et veni in hunc mundum, et iterum relinquo hunc mundum et vado ad Patrem. Siquidem et in ipsa passione, quamvis ille perfectus homo, a perfecto Deo susceptus, impiam moriens in cruce patiatur poenam, tamen et ipse impassibilis Deus in eodem a se suscepto perfecto homine, quamvis passionem non sustinuerit, tamen injuriam passus est. Nam sicut qui indumentum conscindit, et induto facit injuriam, ita et qui carnem ejus crucifixerunt, Divinitati ejus injuriam intulerunt. Hanc ergo Divinitatis injuriam omnia elementa videntia expaverunt. Nam denique terra contremuit, petrae scissae sunt, sol fugit in noctem, luna sanguineo colore fuscata est, et tamquam damnatione perpetua jam mundus oppressus esset, avulsae locis coelestibus stellae ruerunt, elementorum [Col. 1247D] lege confusa, apertis monumentis, sepulta jam olim corpora animas receperunt. Ideo ergo catholici per orbem terrarum fidelissimi Ecclesiarum doctores secundum Scripturarum auctoritatem duas in Christo naturas praedicant, Divinitatis (et humanitatis. Quae utinam considerasset Eutyches), et tot annorum continentiae laboribus (se) apertis oculis non immersisset, nec Orientis Ecclesiis impiam protulisset [Col. 1248A] perturbationem per confusas duarum naturarum substantias, Deum passibilem pronuntians. Sed cum in ista suam sententiam Paulus apostolus compleat dicens: Quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, tamen nos sollicitus praemonet dicens: Attendite spiritibus seductoribus in hyprocrisi mendaciloquorum, cauteriatam habentium conscientiam. Nisi enim secundum Apostoli dictum cauteriatam et incertam suae fidei habuisset conscientiam, numquam tantam confusionem Ecclesiis Dei excitans, suae perfidiae socios fecisset sanctos trecentos decem et octo Patres Nicaeni concilii, nec non et Cyrillum et Athanasium, Felicem, Gregorium, et Proclum, sanctos episcopos; qui non utique ejus perfidiam sequendo, sed superius a mea humilitate expositam fidem docendo, inter sanctos et electos Dei in numero et libro viventium dinumerati sunt. Sed ut simplicium et imperitorum illudat et ad se ducens aduniat animos, ideo praedictos viros, catholicae fidei auctores et praedicatores, suae novae et novissimae [Col. 1248B] perfidiae fingit esse socios. Vere in hunc Eutycheten completa est Apostoli sententia dicentis: Hujusmodi pseudoapostoli, operarii dolosi, transfigurant se in apostolos Christi. Et non mirum. Ipse enim Satanas transfigurat se sicut angelum lucis. Non ergo magnum, si ministri ejus transfigurentur sicut ministri justitiae: quorum finis est secundum operationem eorum. Secundum hanc ergo Apostoli sententiam, cum sit minister perfidiae, simulat se socium esse ministris justitiae, a quibus praedictam fidei nostrae (non) tenuit, a se doctam exposuit rationem: inter quorum discipulos et dulcissimos fideles fidei filios cupio tuam nobilitatem mecum pariter ascribi; ut eorum, si meremur, sequentes fidei vestigia, precibus in futuro judicio misericordiam impetrare mereamur a triplici pietatis unita majestate, hoc est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.
Anatolius episcopus Constantinopolitanus novae Romae accepta epistola S. Leonis papae ad confirmationem catholicae fidei contra vesaniam haereticorum, congregavit concilium omnium episcoporum, archimandritarum, presbyterorum et diaconorum; et ante conspectum omnium [Col. 1248D] Haec narratio ab auctore Vitae ex synodi gestis derivata omnino concinit cum Leonis verbis insertis epistolae 88, c. 3, ad Paschasinum. recitata est epistola S. Leonis papae, quam beatus Abundius coram omnibus praesentavit: concordantibus testimoniis Romanorum Patrum ac Graecorum, Anatolius episcopus Constantinopolitanus huic epistolae S. Leonis papae continenti catholicae fidei veritatem, concordantibus etiam testimoniis Patrum ab eadem apostolica sede decretorum ( Lege directis) [ Lege directorum] plena devotione consensit et subscripsit, anathema dicens Eutycheti et Nestorio, et ipsorum dogmati cum sectatoribus [Col. 1248D] eorum. Id ipsum fecere omnes qui aderant episcopi, presbyteri, archimandritae atque diaconi.
[Col. 1248D] Hic incipit gestorum fragmentum Mox sanctus Abundius, Asterius episcopi, Basilius et Senator presbyteri dixerunt: Omnipotenti Deo gratias: quoniam reverendorum episcoporum, presbyterorum, archimandritarum, diaconorum, ac totius cleri professiones cognovimus, fidem rectam et a Patribus traditam profiteri, sicut eorumdem subscriptio [Col. 1249A] gestis praesentibus inserta declarat. Ideo nos quoque, quia omnes hoc exigere et exspectare comperimus, secundum assertionem venerabilis viri Eusebii episcopi Dorylaei et sententiam sanctae memoriae Flaviani episcopi, vel assensum papae Leonis, qui ad insinuandam cunctis fidem catholicam nos Roma misit, anathema dicimus Eutycheti, vel omnibus qui ejus perfidiam sequuntur, et dicunt in Christo ante incarnationem duas fuisse naturas, post incarnationem unam tantum naturam: cum catholica fides et ante incarnationem unam tantum Verbi fuisse, et [Col. 1250A] post incarnationem duas, id est, Verbi et perfecti hominis fateatur in una persona, inconfusa proprietate sui, manere naturas. Nestorio etiam, qui vesanum (ut legitur) dudum dogma dispersit, dicendo Dominum Jesum Christum ex Maria Virgine hominem tantum, non etiam Deum natum, sed et sectatoribus ejus in hujusmodi perversitate durantibus anathema dicimus. Propter quod convenit, ad confirmationem subscriptionis, sanctam, quae praesens est, fraternitatem iisdem, vel omnibus, qui eorum doctrinam sequuntur, anathema similiter dicere.
1. Graeci codices concilii Chalcedonensis bibliothecae Venetae S. Marci 164 et 555, locupletiores sunt iis quibus Romani editores usi fuerunt. Lacunae quae in Graeco punctis signantur initio actionis 4 in iisdem codicibus supplentur, ita ut in lacuna tertia notata tom. IV Concil. editionis Venetae pag. 1357, duas integras paginas impleant episcoporum nomina, quae in ipsa antiqua versione Latina e regione posita desiderantur. Supplentur quoque episcoporum nomina initio actionis 6, quae in Graeco vulgato desunt, et in sola antiqua interpretatione Latina leguntur, ac propterea omittuntur illa, καὶ τῶν λοιπῶν ὁσιωτάτων καὶ εὐσευεστάτων ἐπισκόπων, et caeteris sanctissimis ac religiosissimis episcopis, quae integro episcoporum catalogo recitato locum non habent. Actione 14 de Sabiniano Perrhenorum episcopo, quae in codd. Venetis est 15, Graecus textus editus quaedam sola nomina praefert, quae omnino desunt in antiqua versione: plura autem iidem codices addunt, et solum per saltum antiqui librarii intermedia quaedam nomina omissa fuere. Idipsum accidit actione in vulgatis 16, in iisdem autem manuscriptis 17; quae enim nomina in antiqua interpretatione exhibita, desunt in Graeco vulgato, ex laudatis codicibus hauriri poterunt, sicut et alia, quae conferentibus patefient.
2. Quod autem in his praecipuum invenitur, est Actio 16 hactenus ignota, in qua lecta fuit Leonis epistola 93. Id vel maxime eam sententiam confirmat, in codicibus Graecis concilii Chalcedonensis non omnes actiones collectas fuisse, nec ex eo quod aliqua actio deest in uno vel pluribus codicibus Graecis, illam repudiari posse. Ita actio de Domno in codicibus nostris Graecis nec non in Romanis non legitur, et deerat etiam in eo exemplo ex quo antiqua versio prodiit; at in ms. Patriciae Juliae a Rustico inventa fuit. Actio de Photio Tyri episcopo, quae aberat ab exemplis antiqui interpretis et Rustici, in Graecis Romanis, et nostris codicibus invenitur in fine caeterarum actionum, quemadmodum erat in codice quem Balsamon laudat. Ita etiam Graeci codices, qui noti sunt, concilii Ephesini, carent aliquot actionibus, quae cum ex antiqua versione supersint, in aliquo antiquo codice Graeco inventae fuere. Cur id acciderit optime explicat Baluzius in praefatione ad versionem antiquam synodi Chalcedonensis num. 40 et 41. Hanc quidem ineditam actionem, quam soli codices Veneti suppeditarunt, in suppositionem vocari non posse, praeter manuscriptorum auctoritatem, ex eo manifestum fit, quia ex omnium conciliorum more litterae summi pontificis ad concilium semper lectae fuerunt. Haec igitur actio, quae ad S. Leonem nostrum maxime pertinet, appendicem claudet.
3. Quoniam vero de manuscriptorum Graecorum S. Marci utilitate hoc loco incidit mentio, aliam observationem gratam futuram arbitramur, quam ex alio Graeco codice ejusdem bibliothecae Venetae signato num. 165 eruimus. In hoc, qui partem actorum Chalcedonensium continet, descripti leguntur canones 27 ejusdem concilii, affixo cuique canoni numero 1, 2, 3, etc., usque ad 27, eo quod hi sint canones una eademque actione constituti. Tum vero post ultimum canonem ducta linea, quae canonum finem indicat, post intervallum quoddam subjiciuntur sine ulla numerali nota tres alii addititii canones, qui in solis Graecis collectionibus canonum una cum caeteris proferuntur, simulque omnes efficiunt canones 30, uti ex collectionibus et collectoribus canonum Graecis editi sunt tom. IV Conciliorum pag. 1691. Canon primus qui in vulgatis est 28, Constantinopolitanae sedis privilegia decernit, iisdemque verbis exprimitur ac in vulgatis, et sumptus est ex actione ultima. At duo alii canones uberiores sunt quam in editis. Nam canon in vulgatis 29 excerptus ex actione pro Photio Tyri metropolita, incipit a verbis ejusdem actionis pag. 1440, D. Οἱ μεγαλοπρεπέστατοι καὶ ἐνδοξότατοι ἄρχοντε εἶπον. Περὶ τῶν ἐπισκοπῶ, etc., usque ad τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ, quibus petitio judicum ad canonem intelligendum necessaria exprimitur. Tum subjiciuntur interlocutiones legatorum apostolicae sedis et Anatolii, ex quibus vulgatus canon compactus est. Tandem approbatio synodi ex eadem actione pag. 1449, C; canon vero in vulgatis 30, ex actione 4 male digestus, in nostro codice incipit ab interlocutione judicum et senatus pag. 1407, D, et subjecta interlocutione Paschasini legati apostolicae sedis, eorumdem judicum et senatus sententia concluditur usque ad pag. 1410, A. Eadem quoad hos canones leguntur in collectione Graeca canonum, quae continetur in vetusto codice XIX monachorum S. Basilii Romae pag. 54. Ex his quid et unde tres isti addititii canones sint, perspicue cognoscitur.
[Col. 1249B] Consulatu domini nostri Marciani semper Augusti, et qui erit nuntiandus, pridie kalendas Novembris Chalcedone juxta mandatum divinissimi et piissimi domini nostri Marciani semper Augusti congregatis in sanctissima Ecclesia sanctae martyris Euphemiae, [Col. 1251A] magnificentissimo et gloriosissimo magistro militum, exconsule, et Patricio Anatolio, et magnificentissimo ac gloriosissimo praefecto sacrorum praeteriorum Palladio, et magnificentissimo atque gloriosissimo magistro divinorum officiorum Vincomalo; convenientibus quoque reverendissimis episcopis Paschasino et Lucentio, et reverendissimo presbytero Bonifacio locum habentibus sanctissimi archiepiscopi senioris Romae Leonis, et Anatolio reverendissimo archiepiscopo magni nominis Constantinopolis, et Maximo reverendissimo episcopo Antiochiae Syriae, et Juvenali reverendissimo episcopo Jerosolymorum, et Quintillo reverendissimo episcopo Heracleae Macedoniae locum habente sanctissimi archiepiscopi Thessalonicensium Anastasii, et Thalassio reverendissimo episcopo Cesareae Cappadociae, et Stephano reverendissimo episcopo Ephesi, et Luciano reverendissimo episcopo Byzae tenente locum Deo amantissimi Cyriaci episcopi Heracleae Thraciae,et Eusebio reverendissimo episcopo Ancyrae Galatiae, et Diogene reverendissimo [Col. 1251B] episcopo Cycizi, et Petro reverendissimo episcopo Corinthi, et Florentio reverendissimo episcopo Sardium, et Eunomio reverendissimo episcopo Nicomediae, et Anastasio reverendissimo episcopo Nicaeae, et Juliano reverendissimo episcopo Coensi locum habente etiam ipso apostolicae sedis Romae, et Eleutherio reverendissimo episcopo Chalcedonensium, et Basilio reverendissimo episcopo Seleuciae Isauriae, et Meletio reverendissimo episcopo Larissae locum habente reverendissimi episcopi Apameae Syriae Domni, et Amphilochio reverendissimo episcopo Sidae, et Theodoro reverendissimo episcopo Tapsi, et Cyro reverendissimo episcopo Anazarbi, et Constantino reverendissimo episcopo Bostrorum, et Photio reverendissimo episcopo Tyri, et Theodoro reverendissimo episcopo Damasci, et Stephano reverendissimo episcopo Hierapoleos, et Symeone reverendissimo episcopo Amidae, et Epiphanio reverendissimo episcopo locum habente reverendissimi [Col. 1251C] Olympii episcopi Constantiae, et Joanne reverendissimo episcopo Sebastiae, et Seleuco reverendissimo episcopo Amasiae, et Constantino reverendissimo episcopo Melitenae, et Patricio reverendissimo episcopo Tyanorum, et Petro reverendissimo episcopo Gangrorum, et Eustathio reverendissimo episcopo Beryti, et Apragmonio reverendissimo episcopo locum habente reverendissimi episcopi Claudiopolis Calogeri, et Atarbio reverendissimo episcopo Trapezuntis, locum habente Dorothei reverendissimi episcopi Neocaesareae, et Photino archidiacono locum habente Theoctisti reverendissimi episcopi Pissinuntis, [Col. 1253A] et Romano reverendissimo episcopo Myrorum Lyciae, et Nunechio reverendissimo episcopo Aphrodisiadis Cariae, et Critoniano reverendissimo episcopo Laodiceae Phrygiae, et Mariniano reverendissimo episcopo Synadorum, et Onesiphoro reverendissimo episcopo Iconii, et Pergamio reverendissimo episcopo Antiochiae Pisidiae, et Epiphanio reverendissimo episcopo Pergae, et Attico reverendissimo episcopo Nicopolis Epiri, et Martyrio reverendissimo episcopo Gortynae, et Luca reverendissimo episcopo Dyrrhachii, et Vigilantio reverendissimo episcopo Larissae Thessaliae, et Francione reverendissimo episcopo Philippopolis, et Sebastiano reverendissimo episcopo Beroae, et Basilio reverendissimo episcopo Trajanopolis, et Triphone reverendissimo Chii locum habente Joannis episcopi Rhodi, et Theoctisto reverendissimo episcopo Beroeae, et Gerontio reverendissimo episcopo Seleuciae Syriae, et Eusebio presbytero locum habente Macarii episcopi Laodiceae Syriae, [Col. 1253B] et Eusebio reverendissimo episcopo Dorilei, et reliqua sancta et oecumenica synodo, quae secundum sanctionem divinissimi et piissimi Domini nostri in Chalcedonensium civitate collecta; et residentibus omnibus ante cancellos sacri altaris Bonifacius presbyter locum habens apostolicae sedis senioris Romae ait: Apostolicus episcopus, et apostolicae fidei Romae Leo dominus meus ad sanctissimam synodum epistolam misit: jubete ut recipiatur et legatur. Gloriosissimi judices dixerunt: Legatur epistola Leonis reverendissimi archiepiscopi Romae. Et praebente Juliano reverendissimo episcopo civitatis Coensium locum habente etiam ipso apostolicae sedis, cum authenticam Latinam epistolam, tum ejusdem interpretationem Constantinus devotissimus secretarius sic habentem legit:
Leo episcopus sanctae synodo apud Chalcedonem constitutae, dilectissimis in Domino fratribus salutem.
Optaveram quidem . . . et caetera, uti legitur epistola 93, usque ad illa: Bene valete in Domino, fratres charissimi.
[Col. 1250B] Ὑπατείας τοῦ δεσπότου ἡμῶν Μαρκιανοῦ τοῦ αἶωνίου Ἀυγούστου, καὶ τοῦ δηλωθησομένου τῇ πρὸ μιᾶς καλανδῶν Νοεμβρίων. Ἐν Χαλκηδόνι κατὰ κέλευσιν τοῦ θειοτάτου καὶ εὐσεβεστάτου ἡμῶν δεσπότου Μαρκιανοῦ τοῦ αἶωνίου αὐγούστου συνελθόντων ἐν τῇ ἁγιωτάτῃ Ἐκκλησιᾳ τὴς ἁγίας μάρτυρος Ευφημίας· [Col. 1251C] Nomina judicum et episcoporum hujus eadem sunt in codicibus Venetis, ac in actionibus 15 et 17, si pauca excipias, quae in sequentibus annotationibus indicabuntur; ac propterea unica hac actione Graeca trium actionum nomina, uti sunt in iisdem mss. [Col. 1251D] proferuntur, quae in vulgato textu vel mutila sunt, vel omnino desunt. Observavimus autem episcoporum nomina eadem fere esse, ac eodem ordine recenseri ac in versione antiqua primae actionis a Baluzio edita tom. IV Concil. edit. Venetae pag. 1987, nec non in versione actionum 6, 7 et 8. του μεγαλοπρεπεστάτου καὶ ἐνδοξοτάτου στρατηλάτου ἀπὸ ὑπάτων καὶ Πατρικίου Ἀνατολίου· καὶ τοῦ μεγαλοπρεπεστάτου καὶ ἐνδοξοτάτου ἐπάρχου τῶν ἱερῶν πραιτωρίων Παλλαδίου : καὶ τοῦ μεγαλοπρεπεστάτου καὶ ἐνδοξοτάτου μαγίστρου τῶν θείων ὀφικίων Βιγκομάλου :— Συνελθόντων δὲ καὶ Πασκασίνου, καὶ Λουκηνσίου, τῶν εὐλαβεστάτων ἐπισκόπων, καὶ Βονιφατίου τοῦ εὐλαβγρ_εστάτου πρεσβυτέρου ἐπεχόντων τὸν τόπον τοῦ ἀγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου τῆς πρεσβύτιδος Ῥώμης Λέοντος :— καὶ Ἀνατολίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἀρχιεπισκόπου τῆς μεγαλωνύμου Κωνσταντινουπόλεως, καὶ Μαξίμου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀντιοχείας Συρίας, καὶ Ἰουβεναλίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων, καὶ Κυντίλλου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἡρακλείας Μακεδονίας, ἐπέχοντος τὸν τόπον τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου τῆς Θεσσαλονικέων Ἀναστασιου, καὶ Θαλασσίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, καὶ [Col. 1251D] Hic Stephanus in hac et praecedenti actione habitis pridie kal. Novembris adhuc nominatur episcopus Ephesinus, cum tamen act. 13, in vulgatis 12, pridie depositus fuerit, id est tertio kal. Novembris. Id ex notariorum oscitantia ortum credimus, qui episcoporum nomina transcripsere ex anterioribus actionibus, in quibus Stephanus nondum depositus recensebatur. Στεφάνου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἐφέσου καὶ Λουκιανοῦ τοῦ εὐλαβεστατου ἐπισκόπου Βύζης, ἐπέχοντος τὸν τόπον τοῦ θεοφιλεστάτου ἐπισκόπου Ἡρακλείας Θρᾴκης Κυριακοῦ, καὶ Εὐσεβίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκοπου Ἀγκύρας Γαλατίας, καὶ Διογένους τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Κυζίκου, καὶ Πέτρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Κορίνθου, καὶ Φλωρεντίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Σαρδέων, καὶ Εὐνομίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Νικομηδείας, καὶ Ἀναστασίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπικόπου Νικαίας, καὶ Ἰουλιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐπέχοντος καὶ αὐτοῦ τὸν τόπον τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου Ῥώμης, καὶ Ἐλευθερίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου τῶν Χαλκηδονέων, καὶ Βασιλίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Σελευκείας Ἰσαυρίας, καὶ Μελιτίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Λαρίσσης, ἐπέχοντος τὸν τόπον τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀπαμείας Συρίας Δόμνου, καὶ Ἀμφιλοκίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Σίδης, καὶ Θεοδώρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Τάρσου, καὶ Κύρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀναζάρβου, καὶ Κωνσταντίνου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Βόστρων, καὶ Φωτίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Τύρου· καὶ Θεοδώρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Δαμασκοῦ, καὶ Στεφάνου τοῦ εὐλαβεστάτου ἱερᾶς πόλεως ἐπισκόπου, [Col. 1251D] In nostris mss. actione 15 additur, καὶ Νόννου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἐδέσσης. In versione etiam actionum 4, 6 et 8, idem Nonnus eodem loco et ordine quem in nostris mss. Graecis habet act. 15 inseritur. In versione autem vulgatae actionis 16, quae in nostris codicibus est 17, loco Nonni legitur Ibas. [Col. 1252C] Nostri autem Graeci codices non solum actione hac inedita 16, verum etiam 17, utrumque nomen praetereunt. Cum Ibas actione 10 restitutus fuerit; actione 15 Ibas, non autem Nonnus inserendus, nec in sequentibus omittendus fuerat, cum praesertim actioni 17 subscriptus legatur. Quid ita? Nimirum quia notarii [Col. 1252D] exscribentes episcoporum nomina in actione 15, non animadverterunt Nonnum esse expungendum; in actionibus autem 16 et 17 cautius praeterierunt quidem hoc nomen, at de Iba substituendo non cogitarunt. Alii autem notarii, ex quibus antiqua versio traducta fuit, Ibam pro Nonno actione ultima jure recensuere. καὶ Συμεώνου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀμίδης, καὶ Ἐπιφανίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου, ἐπὲχοντος τὸν τόπον τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Κωνσταντίας Ὀλυμπίου, καὶ Ἰωάννου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Σεβαστείας, καὶ Σελεύκου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀμασείας, καὶ Κωνσταντίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Μελιτινῆς, καὶ Πατρικίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Τυάνων, καὶ Πέτρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Γαγγρῶν, [Col. 1252D] Eustathii Berytensis nomen ac solum in actione 16 inter metropolitas legitur, uti in versione actionis 5. At in praecedenti 15 et in sequenti 17 hunc episcopum jure omittunt nostri codices, quemadmodum hoc loco inter metropolitas deest in interpretatione antiqua actionum 1, 6, et 8, in quibus vel omittitur, vel inter episcopos posterius recensetur. καὶ Εὐσταθίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Βηρυτοῦ, [Col. 1252D] In actione sequenti tum in editis Latinis, tum in nostris mss. Graecis aliter habetur: Et Calogero reverendissimo episcopo Claudiopolis, et Apragmonio reverendissimo episcopo Tii. In hac autem actione 16 legitur, ut in actione 15, nec non in antiqua versione [Col. 1253C] actionum 1, 5, 6 et 8, et rectius quidem, cum hoc loco soli metropolitae describantur. Apragmonius autem inter hos locum non habet, nisi quatenus Calogeri metropolitani Claudiopolis vicem gerit. Rectius, inquam: nam cum in subscriptionibus actionis sequentis 17 Calogerus non per Apragmonium, sed per Stephanum presbyterum subscripserit, sicut et Relationi synodi ad S. Leonem subscripsit per Euphrosinum diaconum, Apragmonius locum ejus in actione 17 non amplius tenuisse videtur. Hic quoque error ex notariis originem ducit, qui episcopos ex anterioribus actionibus descripsere, in quibus Apragmonius Calogeri vices gerebat. καὶ Ἀπραγμονίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου, ἐπέχοντος τὸν τόπον τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Κλαυδιουπόλεως Καλογήρου, καὶ Ἀταρβίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Τραπεζοῦντος, ἐπέχοντος τὸν τόπον τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Νεοκαισαρείας Δωροθέου, καὶ Φωτεινοῦ ἀρχιδιακόνου, ἐπέχοντος τὸν τόπον Θεοκτίστου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Πισινοῦντος, καὶ Ῥωμανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Μύρων τῆς Λυκιᾶς, καὶ [Col. 1253C] Hic notarii vel amanuensis error manifestus est ex aliis locis quampluribus hujus synodi, in quibus Nuncchius Laodiceae Phrygiae, et Critonianus Aphodisiadis episcopus traditur. Recte igitur in ipsis codicibus Venetis act. 15 et 17 legitur: Καὶ Χριτωνιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀφροδισιάδος Καρίας, καὶ Νουνεχίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Λαοδικείας Φρυγίας. Νουνεχίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀφροδησιάδος Καρίας, καὶ Κριτωνιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Λαοδικείας Φρυγίας, καὶ Μαρινιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Συνάδου, καὶ Ὀνησιφόρου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἰκονίου, [Col. 1253D] Sequentes episcopi usque ad Tryphonem Chium inclusive librarii saltu desunt in Graeco act. 15 nostrorum codicum, sed leguntur in Graeco, et in antiqua versione act. 17, eodem ordine et iisdem verbis. καὶ Περγαμίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Ἀντιοχείας Πισιδίας, καὶ Ἐπιφανίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Πέργης, καὶ Ἀττικοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Νικοπόλεως Ἡπείρου, καὶ Μαρτυρίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Γορτύνης, καὶ Λουκᾶ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Δυῤῥαχίου, καὶ Βιγιλαντίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Λαρίσσης Θεσσαλίας, καὶ Φραγκίωνος τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Φιλιππουπόλεως, καὶ Σεβαστιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Βερόης, καὶ Βασιλίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Τραϊανουπόλεως, καὶ Τρύφωνος τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Χίου, [Col. 1253D] Optime hic Triphon dicitur locum tenens Joannis [Col. 1254C] episcopi Rhodi, uti semper in Chalcedonensi haec delegatio exprimitur, unde perperam omittitur in versione actionis vulgatae 16. ἐπέχοντος τὸν τόπον Ἰωάννου ἐπισκόπου Ῥόδου, καὶ Θεοκτίστου ἐπισκόπου Βεροίας, καὶ Γεροντίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Σελευκείας Συρίας, καὶ Εὐσεβίου πρεσβυτέρου, ἐπέχοντος τὸν τόπον Μακαρίου ἐπισκόπου Λαοδικείας Συρίας, καὶ Εὐσεβίου τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου Δορυλαίου, καὶ τῆς λοιπῆς ἁγίας καὶ οἶκουμενικῆς συνόδου τῆς κατὰ θέσπισμα τοῦ θειοτάτου καὶ εὐσεβεστάτου ἡμῶν δεσπότου ἐν τῇ Χαλκηδονέων πόλει συναθροισθείσης, καὶ καθεσθέντων πάντων πρὸ τῶν κακκέλλων τοῦ ἁγίου θυσιαστηρίου—Βονιφάτιος πρεσβύτερος ἐπέχων τὸν τόπον τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης εἶπεν· «Ὁ ἀποστολικὸς ἐπίσκοπος καὶ τῆς ἀποστολικῆς πίστεως Ῥώμης Λέων ὁ ἐμὸς δεσπότης, ἐπιστολὴν πρὸς τὴν ἁγιωτάτην σύνοδον ἀπέστειλε, κελεύσατε αὐτὴν ἀποδεχθῆναι, καὶ ἀναγνωσθῆναι.» Οἱ ἐνδοξότατοι ἄρχοντες εἶπον· «Ἀναγινωσκέσθω ἡ ἐπιστολὴ Λέοντος τοῦ εὐλαβεστάτου ἀρχιεπισκόπου Ῥώμης.» Καὶ [Col. 1254C] Juliani peritia in utraque lingua Latina et Graeca notissima est. Is enim Italus origine Latinam linguam tenebat, Graecae autem Ecclesiae praefectus linguam Graecam ignorare non poterat. Hinc Leo interpretationem epistolae 28, ad Flavianum, a Juliano fieri desideravit ex epist. 131. Cur porro is, non autem Bonifacius paulo ante memoratus, qui petierat ut haec epistola legeretur; is, inquam, Julianus eam produxerit una cum interpretatione Graeca, non alia probabilior videtur ratio, nisi quia ipse Julianus hujus interpretationis auctor fuit. Latinum porro originale una cum Graeca versione oblatum traditur, quia Philippo presbytero apostolicae sedis legato in Ephesina synodo testante act. 2: Consuetudo erat ut apostolicae sedis litterae Latine in primis legerentur. In actis vero Graecis solae Graecae versiones descriptae inveniuntur. ἐπιδόντος Ἰουλιανοῦ τοῦ εὐλαβεστάτου ἐπισκόπου τῆς Κώων πόλεως τοποτηροῦντος καὶ αὐτοῦ τῷ ἀποστολικῷ θρόνῷ, τήντε αὐθεντικὴν Ῥωμαϊκὴν ἐπιστολὴν, καὶ τὴν ταύτης ἑρμηνείαν, Κωνσταντῖνος ὁ καθωσιωμένος Σηκρητάριος ἀνέγνω ἔχουσαν οὔτως· «Λέων ἐπίσκοπος τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ τῇ ἐν Καλκηδόνι, τοῖς ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς ἐν Κυρίῳ [Col. 1254D] Vide annot. 3 (Col. 936, n. k ) in epist. 93, ubi integram hujus epistolae versionem huic actioni insertam dedimus. χαίρειν . . . . Ἔῤῥωσθε ἐν Κυρίῳ, ἀδελφοὶ προσφιλέστατοι [Col. 1254D] Chronica notatio, quae huic epistolae in mss. Graecis ante gesta descriptae affigitur; deest hoc loco, et sic actio 16 desinit. »
Appendix secunda
Post vulgatum tomum primum nostrae editionis [Col. 1255D] Hanc appendicem edebant Ballerinii sub finem tomi II editionis suae. EDIT. , in quo praeter Sermones Epistolae etiam S. Leonis ad codices praesertim Romanos exactae et emendatae continentur, e Romanis typis Josephi Collini prodiit in lucem illa pars Operum ejusdem S. doctoris quae ipsius Epistolas ad eosdem fere codices recognitas exhibet. Circa hos vero codices, qui et nostrae et Romanae editioni usui fuere, unum monere necessarium ducimus, ne quis forte de fide nostra in iisdem mss. exemplaribus allegandis addubitet. In praefatione Romanae editionis haec admonitio legitur pag. 53: In hac nostra ( editione ) erudito lectori notae manuscriptorum indices, quae in omnibus aliis desiderantur, occurrunt: quod ea quidem ducti ratione fecimus, ut a lectorum animo omnem suspicionem removeremus, nos potius conjecturis indulsisse, quam religiose eorumdem mss. codicum lectionibus et auctoritatibus institisse. Quare in posterum cuique de nostra fide dubitanti omnino facile esse poterit ad nostros indicatos fontes provocare, atque subinde cognoscere an variae lectiones, vel a nobis ad calcem cujuscumque epistolae, aut monumenti annotatae, vel in textum inductae, vere atque sincere iis fontibus respondeant, ex quibus easdem haustas fuisse indicavimus. Conferentes vero Vaticanos codices in hac editione ad cujusque epistolae marginem indicatos cum iis quos nos in nostra editione allegavimus, deprehendimus nonnumquam in ea Romana editione notari hanc vel illam Leonis epistolam inveniri in aliquibus Romanis codicibus, qui eis certissime carent. Exactissimum enim catalogum epistolarum, quae in quovis codice describuntur, separatis paginis, ne confusio irreperet, contexuimus; nec plures vel pauciores in singulis codicibus seu mss. collectionibus reperiri Leonis epistolas, quam quae a nobis vel in praefatione vel in notis recensitae fuerunt, certissimi sumus, ut et conferentibus ipsos codices palam fiet. Romana autem editio codices non raro assignat epistolis quae in ipsis desunt, idque certo errori tribuendum ex eadem editione evincere possumus.
In notitia manuscriptorum Vaticanae bibliothecae, quae praefationi ejusdem editionis subjicitur, pag. 66 scribitur Vaticanum codicem 1341 continere epistolas Leoninas unam et quadraginta; ubi legendum unam de quadraginta: ille enim codex pertinet ad collectionem Hispanicam, quae complectitur tantum Leoninas epistolas 39 a nobis exacte recensitas in praefatione ad Epistolas, § 10, 522 et 523. At in editione Epistolarum, praeter quam quod hujus codicis allegatio omittitur in epistolis decem quae in eo leguntur, numerus ipsius codicis Vat. 1341 affigitur epistolis 45, ex quibus sexdecim in eodem codice desunt, nimirum epistolae 24, 34, 35, 36, 39, 46, 48, 58, 68, 98, 99, nec non una Valentiniani ad Theodosium, Marciani ad Leonem, Pulcheriae, Ceretii ac Salonii, et synodi Chalcedonensis ad eumdem pontificem, quae in nostra editione sunt epistolae 54, 37, 38, 39, 42, 50, 51, 72, 67, 123, 124, 55, 73, 77, 68 et 98. In eadem manuscriptorum notitia pag. 65, Vaticano ms. 1342 collectionis tertiae ascribuntur sexdecim S. Leonis epistolae, quot quidem in eodem invenimus. At in corpore editionis numerus ipsius codicis 1342 annotatur epistolis 21, ita ut omissa allegatione ejusdem ad epistolas sex, quae in eo continentur, perperam addatur idem numerus epistolis undecim, quas in ipso nequaquam invenies, nimirum epistolis ejus editionis 3, 7, 8, 14, 15, 73, 81, 91, 95, 139, et synodicae Ravennii ac aliorum Gallorum ad Leonem; nobis vero epist. 3, 2, 7, 18, 15, 93, 106, 115, 120, 166 et 99. Similes lapsus occurrunt in allegandis aliquot aliis codicibus. Epistolae, ex. gr., 24, nobis 54, apponuntur in margine codd. Vat. 1340, 1341, 1343, 1353 et 3791, cum tamen eadem epistola inveniatur in uno ms. 1340, in caeteris desideretur. Epistolae 39, nobis 42, quae exstat in sola collectione Arelatensi, ex qua reperire licuit unum codicem Vallicellanum G, 99, ascribuntur in margine codd. Vat. 541, 542, 1340 et 1341, qui ad alias collectiones ea epistola expertes spectant. Idem referre de aliis epistolis supersedemus, cum hactenus indicata sufficiant. Hi errores partim operarum oscitantiae, partim vero confusioni annotationum in adversariis, quae separatam cujusque codicis descriptionem non praeferrent, tribuendi videntur.
Num vero aliquis pariter error lateat in quibusdam lectionibus huic vel illi codici in eadem editione ascriptis, non vacavit expendere. Certe pag. 1, not. a, dum traditur omnes Vat. codd. antiquiores et insignioris notae, excepto Vat. regio 1997, habere haec verba, In causa Lupicini episcopi, manifestus est error: quippe antiquiores quidem et insignioris notae codices in margine laudati Vat. 1341 et 1342, non solum carent iisdem verbis, verum etiam in corpore ipsius epistolae primae, nobis 12, omittunt illud caput, quod ad Lupicini causam pertinet. Pag. 62, not. e, in epistolam 15 ad Turribium affirmatur codicem Vat. Reg. 1997 habere sentinam, cum sententiam ibidem legerimus. Pag. 194, not. b et f, in epist. 47, nobis 59, lectiones afferuntur ex codd. Vat. 3787 et 4961, qui cum sint collectionis Avellanae, eadem epistola carent: eae autem lectiones a nobis fuerunt repertae in mss. collectionis 21, ad quam spectant mss. codd. Vat. 542 et 543, quos una cum duobus memoratis collectionis Avellanae in ejusdem editionis margine indicatos invenies. Alia observare, quae ad editionem nostram vindicandam necessaria non sunt, praetermittimus.
Porro in eadem editione Romana, in qua lucubranda cl. auctor plurimum operae et laboris impendens, Graecos etiam codices recolendos curavit, tria fragmenta Graeca antea inedita invenimus, quae in hac Appendicula recudenda credidimus. Primum e ms. Vat. Graec. 720, saeculi, uti traditur, decimi eductum fuit. Hic codex multa Graecorum Patrum opuscula seu fragmenta continet. Inter haec legitur pars epistolae S. Leonis ad imperatorem Theodosium. Nihil ex stylo conjicere licuit, cum sit Graeca versio. Substantia vero ipsius fragmenti nihil repugnat: nam rectam fidem eamdemque doctrinam exhibet, quam Leo docuit. Auctor Romanae editionis censet hoc fragmentum pertinere ad epistolam quae a Leone indicatur epist. 24, nobis 54, ad eumdem imperatorem, illis verbis: A me autem atque ab omnibus catholicis sacerdotibus, quae evangelicae fidei pietas defendatur, satis plene ac lucide litteris meis, quas clementiam vestram per famulum vestrum Epiphanium tribunum, qui pro hac causa missus est, arbitror accepisse, reseratum est. Id autem ille censuit deceptus erronea hujus epistolae [Col. 1257] chronica notatione, qua in vulgatis signabatur data VIII kal. Junias, id est ante epistolam nobis 44 ad ipsum imperatorem; unde recitatis verbis alia epistola e sacerdotum synodo scripta atque deperdita significari videbatur. Emendata vero ea chronica nota ex nostro optimo codice Ratisponensi sic, VIII kal. Januarias, id est die 25 Decembris anni 449, statim liquet memoratis verbis indicari ipsam epistolam 44, quae quidem jamdiu ante laudatam epistolam 54, nimirum III idus, vel idibus Octobris anni ejusdem data fuerat e synodo. Quid ergo? Si huic fragmento, quod ex Graeca miscellanea collectione sumptum est, fidendum omnino sit, multo est credibilius huc Leonem respicere in epist. 69, dum ad eumdem imperatorem scribit c. 2: Quae nostrae forma sit fidei, manifestatis instructionibus quas misimus possitis dignanter agnoscere. In hanc quidem rem a Leone missa fuerunt in Orientem Theodosio tradenda testimonia Patrum, quibus probaret sese in dogmatica epistola 28, non aliam doctrinam docuisse quam quae a sanctis et Latinis et Graecis Patribus tradita fuerat. Vide epist. 71. Sed ex hoc fragmento, si genuinum sit, missa simul videtur alia epistolica declaratio ad ipsum imperatorem directa, quae testimoniis Patrum et legatorum instructioni addita dicenda esset. Cum vero sola epistola 28 celebris sit, huicque uni testimonia Patrum subjecta fuerint in mss. Graecis vetustissimae collectionis Chalcedonensis ante hujus concilii gesta, nec praeter hanc ulla uspiam fiat mentio alius Leoninae declarationis ac veluti formulae fidei ad imperatorem Theodosium, quae post editam dogmaticam epistolam 28 superflua videri potest, hinc de hujusmodi fragmento aliqua suspicio nec omnino levis ingeritur. Quidquid autem id est, ipsum fragmentum in hac appendicula exhibebimus, uti editum fuit.
Secundum est fragmentum libelli S. Flaviani Constantinopolitani episcopi ad S. Leonem, quod suppeditavit codex Vat. Graec. 451. In hoc fragmento nonnulla paulo difficiliora occurrunt. Duae in eo partes distinguendae, prior qua libellus quidam fidei proponitur, posterior qua gesta circa Joannem et Gregorium describuntur. In priori parte, seu in libello fidei, laudatur dogmatica Leonis epistola 28, qua duae naturae et una persona declarantur in Christo: In unam enim personam, inquit, sicut et TUA SANCTITAS DOCET (in epist. 28) duae naturae concurrunt. Haec autem Leonis epistola 28 Flaviano tradita fuit non Constantinopoli, sed Ephesi, quo Flavianus ad concilium accesserat. Legati enim pontificis qui easdem litteras perferendas acceperant, ob indicti concilii tempus non Constantinopolim, sed Ephesum contendere compulsi fuerunt. Porro gesta quae in posteriori parte narrantur Constantinopoli evenerunt. Joannis enim et Gregorii condemnatio a Flaviano peracta, ac plebis tumultus in eosdem, non Epheso, nec tempori latrocinii Ephesini, quo Eutychianorum factio praevalebat, sed Constantinopoli convenit ante tempus ejusdem latrocinii, cum Flavianus, damnato Eutyche, catholicam fidem libere propugnabat, populusque favebat. Neque enim rejici potest post idem latrocinium: nam tunc Flavianus non rediit Constantinopolim, sed in exsilium pulsus in ipso itinere supremum diem obiit. Vide nostram admonitionem in epist. 53. Cum vero prior pars hujus fragmenti, in qua epistolae Leonis fit mentio, eum fidei libellum contineat, qui ante haec Constantinopolitana gesta circa Joannem et Gregorium lectus traditur (Haec cum libellus contineret, EO LECTO, etc.), ipse quoque libellus Constantinopoli scriptus fuerat, antequam Flavianus Ephesum pergeret. Quomodo igitur in eo laudari potuit Leonis epistola 28, quae solum Ephesi a Flaviano accepta fuit? Adde quod dum hic libellus Constantinopoli legeretur, Eutyches depositus fuerat. Qui autem Flavianus hominem abs se jam depositum et archimandritae dignitate privatum, archimandritam in ipso libello appellasset? Cum integrum documentum ex quo hoc fragmentum excerptum fuit desideretur, nihil certi affirmari potest. Ne vero suppositionis nota eidem inuratur, suspicari licet hoc fragmentum pertinere ad libellum appellationis Flaviani, qui Ephesi scriptus et legatis Leonis traditus fuit. In hoc autem insertus dicendus est libellus fidei qui Constantinopoli lectus fuerat, et gesta de Joanne et Gregorio pariter inserta. Verba quibus laudatur Leonis epist. 28, eidem libello, dum Ephesi exscriberetur, adjecta. Tum vero Flavianus Eutychem vocavit archimandritam, quia is in pseudosynodo restitutus pro archimandrita sese gerebat.
Tertium fragmentum sumptum ex ms. Vat. Graec. 1455, mera paraphrasis est capitis octavi epistolae 14 Leonis ad Anastasium.
[Col. 1257A] LEONIS Romae episcopi exemplum interpretationis partis epistolae, quam ad imperatorem THEODOSIUM scripsit de divina incarnatione, et contra eos qui credunt abominandis dogmatibus haeresiarcharum Photini et Apollinaris atque horum similium.
Credimus Filium Dei ab aeterno, et sine exteriori principio, qui cum Patre et Spiritu sancto est, in extremis saeculis perfectum nostrae naturae suscepisse hominem ex Maria semper virgine, et quod Verbum caro factum fuerit, hominem suscipiendo, neque Divinitatem mutasse, neque, ut quidam impie existimarunt, sanctum Spiritum pro semine fuisse; sed per virtutem et sapientiam Conditoris gentium confitemur Christum unam esse personam Filii, duas vero perfectas integrasque substantias Divinitatis atque humanitatis, quae ex anima et corpore constat. Anathema dicimus contra Photinum, qui Christum purum nudumque hominem asserit; similiter et contra Apollinarium, illiusque similes, qui dicunt Filium [Col. 1257B] Dei minus quiddam humana natura suscepisse sive in carne, sive in anima, sive in mente, sive in hominis assumptione, et dissimilem nobis fuisse in eo quod assumptum est: quem hominem sine sola macula peccati (quod peccatum physicum non est), ejusdem formae cum nostra per omnia factum esse credimus. Illorum quoque blasphemiam exsecramur, qui nova inventione dicere conantur, a tempore susceptae [Col. 1259A] carnis omnia divinae naturae in humanam, atque omnia humanae in divinam commutata fuisse, quod nulla umquam haeresis dicere ausa est. Per hujusmodi enim confessionam, utramque Divinitatis atque humanitatis naturam in aliud quidpiam commutatam esse autumant, neque Deum perfectum, neque perfectum hominem secundum veritatem Filium confitentur.
Nos vero ita dicimus assumptam a Filio Dei naturam nostram, Divinitate impatibili permanente: passus est enim Dei Filius non opinione, sed re vera, quaecumque Scriptura testatur, hoc est famem, sitem, defatigationem, laborem, mortem, et reliqua hujusmodi. Secundum autem illud passus est, secundum quod pati potuit, id est non secundum assumentem, sed secundum assumptam naturam. Ipse enim Dei Filius secundum Divinitatem impatibilis est, sicut Pater invisibilis, sicut Pater sub tactum non cadens, sicut Pater immutabilis. Propria enim persona Filii Deus Verbum assumens hominem patibilem, atque [Col. 1259B] in ipso habitans, nihil passa est, sicut Pater et Spiritus sanctus: omnino enim Trinitatem impatibilem confiteri debemus. Cum mortuus igitur Filius Dei fuisset secundum Scripturas, quatenus mori potuit, surrexit ex mortuis tertia die, ascendit ad coelos, sedet ad dexteram Dei, manente substantia carnis ipsius, in qua genitus est, et passus fuit, et resurrexit. Non enim dissoluta aut commutata fuit humanitatis substantia, sed permanens in Divinitate in perpetuum glorificata est.
[Col. 1258A] Λέοντος Ἐπισκόπου Ῥώμης ἀντίγραφον ἑρμηνείας μέρους ἐπιστολῆς, ἦς ἔγραψε τῷ βασιλεῖ Θεοδοσίῷ περὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως, καὶ κατὰ τῶν πιστευόντων τοῖς μυσαροῖς δόγμασι τῶν αἱρεσιαρχῶν Φωτινοῦ, καὶ Ἀπολιναρίου, καὶ τῶν τούτων ὁμοίων.
Πιστεύομεν τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν ἀϊδίως καὶ ἀνάρχως μετὰ τοῦ πατρὸς, καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος ὄντα ἐπ` ἐσχάτων τῶν αἶώνων τέλειον ἄνθρωπον τῆς ἡμετέρας φύσεως ἀνειληφέναι ἐκ Μαρίας ἀειπαρθένου. Καί τὸν λόγον σάρκα γεγενῆσθαι τῷ ἀναλαβεῖν ἄνθρωπον, οὔτε μεταλλάξαι τὴν θεώτητα, καὶ οὐχ` ὥς τινες μυσαρῶς ὑπέλαβον τὸ ἅγιον πνεῦμα ἀντὶ σπορᾶς γεγενῆσθαι, ἀλλὰ τῇ δυνάμει καὶ τῇ σοφίᾳ δημιουργοῦ γενόμενον ὁμολογοῦμεν τὸν χριστὸν ἓν εἶναι πρόσωπον υἱοῦ. Δύο δὲ τελείας καὶ ὁλοκλήρους οὐσίας θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος τῆς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συνεστώσης. Ἀναθεματίζομεν Φωτινὸν τὸν λέγοντα τὸν χριστὸν ψιλὸν καὶ γυμνὸν ἄνθροπων. Ὡσαύτως δὲ καὶ Ἀπολινάριον καὶ τοὺς τούτου ὁμοίως τοὺς λέγοντας τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἔλαττόν τι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἀνειληφέναι, ἢ ἐν σαρκὶ, ἢ ἐν ψυχῇ, ἢ ἐν νῷ ἐν τῇ προσλήψει τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἀνόμοιον γεγενῆσθαι ἡμῖν, δ` οὗ προσελήφθη. Ὅν τινα ἄνθρωπον ἄνευ μόνου τοῦ σπίλου τῆς ἁμαρτίας. (ἤτις ἁμαρτία φυσικὴ οὐκ ἔστιν), Σύμμορφον ἡμῖν κατὰ πάντα γεγενῆσθαι πιστεύομεν. Κᾳκείνων δὲ ὁμοίως τὴν βλασφημίαν ἀναθεματίζομεν τῶν ξένῃ ἐννοίῃ ἐπιχειρούντων λέγειν, ἀπὸ τοῦ καιροῦ τῆς ἀναληφθείσης σαρκὸς πάντα τὰ τῆς θεότητος εἶς τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὰ τῆς ἀνθρωπότητος εἶς τὸν Θεὸν μεταβεβλῆσθαι, ὅσπερ οὐδεμία πώποτε αἵρεσις εἶπεῖν ἐτόλμησε. Διὰ γὰρ τῆς τοιαύτης ὁμολογίας ἐκατέραν φύσιν θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος εἶς ἄλλο τι μεταβεβλῆσθαι νομίζουσι. Καὶ οὔτε Θεὸν τέλειον, οὔτε ἄνθρωπον τέλειον κατὰ τὸ ἀληθὲς τὸν υἱὸν ὁμολογοῦσιν Ἠμεῖς δὲ οὕτω φαμὲν ἀνειλῆφθαι παρὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τῆν ἡμετέραν φύσιν, τῆς θεότητος ἀπαθοῦς διαμεινάσης. Ἔπαθε γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ οὐ δοκήσει, ἀλλὰ ἀληθείᾳ πάντα ἅπερ ἡ γραφὴ μαρτυρεῖ τουτέστι πείναν δίψαν κόπον, πόνον, θάνατον καὶ τὰ λοιπὰ τοιαῦτα. Κατ` ἐκεῖνο δὲ ἔπαθεν καθότι καὶ παθεῖν ἠδύνατο, τουτέστιν οὐ κατὰ τὴν ἀναλαβοῦσαν, ἀλλὰ κατὰ τὴν προσληφθεῖσαν φύσιν. Αὐτὸς γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ κατὰ τὴν θεότητα ἀπαθής ἐστιν, ὡς ὁ πατὴρ ἀόρατος ὡς ὁ πατὴρ ἀψηλάφητος, ὥς ὁ πατὴρ ἀναλλοίωτος Τὸ γὰρ κύριον πρόσωπον τοῦ υἱοῦ ὁ Θεὸς λόγος προσλαβόμενος παθητὸν ἄνθρωπον καὶ κατοικήσας ἐν αὐτῷ οὐδὲν ἔπαθεν, ὡς ὁ πατὴρ καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα· πᾶσα γὰρ ἀνάγκη τὴν τριάδα ἀπαθῆ ὁμολογεῖν. Ἀποθανὼν τοίνυν ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ κατὰ τὰς γραφὰς καθὸ ἀποθανεῖν ἠδύνατο, ἀνέστη ἐκ νεκρῶν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀνῆλθεν εἶς τοὺς οὐρανοὺς, καθέζεται ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ, μενούσης τῆς οὐσίας αὐτῆς τῆς σαρκὸς, ἐν ᾗ ἐγεννήθη καὶ ἔπαθε καὶ ἀνέστη οὔτε γὰρ διελύθη ἢ μετεβλήθη ἡ οὐσία τῆς ἀνθρωπότητος, ἀλλὰ δεδόξασται εἶς τὸ διηνεκὲς ἐν τῇ θεότητι μένουσα.
Verbum, dicit, caro factum est, et habitavit in nobis. Aliud vero habitatio, et aliud est habitans Non [Col. 1259C] dico, alius et alius, ut de duabus personis, sed diversum et diversum, ut in duabus naturis. Omnis enim evangelica et apostolica adhortatio et testificatio de Emmanuel in duos modos dividitur: aliquando quidem solitariam ipsius personam significans, aliquando vero perspicue ipsius duas naturas declarans. Etenim erat duplex, et est unus et solus Filius et Christus, et duplex in ipso ratio, non antequam copularetur, sed post inexplicabilem conjunctionem: perfectus ille tum in Divinitate, tum in humanitate. Si enim simplex erat, quo pacto pati et mori poterat? quo pacto verberari, et clavis affigi, et colaphis caedi, nisi in patibili corpore et terrena natura? Quemadmodum consubstantialis Deo et Patri, cum sit Deus, est perfectus ex perfecto, sic etiam eamdem nobiscum naturam habens, homo perfectus existit. Qui enim in forma Dei erat, formam servi propter nos accepit. Dei vero forma substantiam Dei significat, sicut et forma hominis humanam naturam [Col. 1259D] declarat. Plagae igitur et crux et mors ad hominem pertinent, in quo Dominus Deus Verbum est; gloria vero et potentia Domini est, in quo est servus, id est homo. Si igitur quod pati non potest, ad Divinitatem spectat, perpessio autem in humanitate est, quis recte sentientium unam dixerit, quae duae naturae in ipso sunt? Si vero una est, scilicet semideus carnem assumpsit Deus, et dimiliatae naturae assumptus est homo. Verum non ita pietatis sanctio docet, quam repulit Eutyches archimandrita unam praedicando naturam increatae Divinitatis et humanitatis Christi, quae cum nostra eadem est. Universus autem sanctorum chorus duplicem substantiam, sive naturam esse Christum conficetur, non vero duplicem subsistentiam, sive personam. In unam enim personam, sicut et vestra sanctitas docet, due naturae concurrunt, quas etiam dixi et immutabili ratione conservari, et indivisibili modo in Christo confitemur. [Col. 1261A] Est enim unus et solus unigenitus Filius et Verbum Dei, non quod illius naturae in duas subsistentias diversae sint, sed quod Verbum inexplicabile in unam subsistentiam duas naturas copulaverit: interius quidem sacrosancto corpore per divinum Verbum exornato, exterius vero Spiritu custodiret, ut ex utrisque naturarum perspicuitatem ostendat. Sic enim et manducare illum dicimus, non ante passionem solum, verum etiam postquam resurrexit, naturam credimus corporis ipsius. Si enim corpus, contra quod haeretici dubitationes movent, natura et substantia appellatur, manifestum porro est in uno Christo utramque naturam, hoc est divinam atque humanam, conservari, et in divina quidem quae Deo conveniebant accepisse, in nostra vero rursus ipsum proferre humana et misera, qui non inquinamentum aliquod, non confusionem, non divisionem circa naturas habet, sed unus Filius et Christus et Dominus et Salvator existit iis qui pie volunt in ipsum credere. Haec cum libellus contineret, eo lecto, respuerunt, abjecerunt, anathemate [Col. 1261B] perculerunt quae in hoc scripta sunt, et Joannes et Gregorius: quibus maledictis atque anathemate proscissis, in medium attulimus sanctorum Patrum libros, ex quibus erant cuncta testimonia quae in libello existunt. Habebamus etiam ea in manibus parata, et ex quacumque responsione redargutiones expressas; cumque ostendissemus ex propriis ipsorum libris, non Flavianum maledictis et anathemate perculsum fuisse, sed sanctos Patres, minutus populus surrexit, summopere contemnens, et ferme volens eos lapidibus obruere. Hic triumphus, et dedecus fuit, quod Joannes et illius gregales publice passi sunt.
Ὁ λόγος, φησί, σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Ἕτερον δέ τι ἡ σκηνὴ, καὶ ἄλλο τὸ κατασκηνοῦν· οὐ λέγω ἄλλος καὶ ἄλλος, ὡς ἐπὶ δύο προσὼπων, ἀλλ` ἕτερον καὶ ἕτερον, ὡς ἐπὶ δύο φύσεων. Πᾶσα γὰρ εὐαγγελικὴ καὶ ἀποστολικὴ παραίνεσις καὶ μαρτυρία περὶ τοῦ Ἐμμανουὴλ εἶς δύο διαιρεῖται τρόπους, πῇ μὲν τὸ μοναδικὸν αὐτοῦ δηλοῦσα πρόσωπον, πῇ δὲ τὰς δύο αὐτοῦ σαφῶς μαρτυροῦσα φύσεις. Καὶ γὰρ ἦν καὶ ἔστι διπλοῦς ὁ εἷς καὶ μόνος υἱὸς καὶ χριστὸς καὶ διπλοῦς ὁ ἐπ αὐτῷ λόγος, οὐ πρὸ τῆς ἑνώσεως, ἀλλά μετὰ τὴν ἄφραστον ἕνωσιν. Τέλειος ὁ αὐτὸς ὥσπερ ἐν θεότητι, οὕτω καὶ ἐν ἀνθρωπότητι. Εἶ γὰρ ἦν ἁπλοῦς πῶς πάσχειν καὶ θνήσκειν ἠδύνατο_ πῶς τύπτεσθαι, καὶ προσηλοῦσθαι, καὶ ῥαπίζεσθαι, εἶ μὴ τῇ τοῦ σώματος παθητῇ καὶ γηγενεῖ φύσει_ ὥσπερ γὰρ ὁμοούσιος ὢν τῷ Θεῷ καὶ πατρὶ τέλειός ἐστιν ἐκ τελείου Θεὸς, οὕτω καὶ ὁμοούσιος ἡμῖν ὑπάρχων, τέλειος τυγχάνει ἄνθρωπος. Ὁ γὰρ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὢν, μορφὴν δούλου ἔλαβε δι` ἡμᾶς. Ἡ δὲ μορφὴ Θεοῦ οὐσίαν σημαίνει Θεοῦ, ὥσπερ καὶ ἡ μορφὴ τοῦ ἀνθρώπου φύσιν ἀνθρωπίνην δηλοῖ. Αἱ μὲν οὖν πληγαὶ καὶ ὁ σταυρὸς καὶ ὁ θάνατος ἔστι τοῦ ἀνθρώπου, ἐν ᾧ ἐστιν ὁ δεσπότης ὁ Θεὸς λόγος· ἡ δὲ δόξα καὶ τὸ κράτος ἔστι τοῦ δεσπότου, περὶ ὅν ἐστιν ὁ δοῦλος, τουτέστιν ὁ ἄνθρωπος. Εἶ οὖν τὸ ἀπαθές ἐστι περὶ τὸ θεῖον, τὰ δὲ πάθη περὶ τὸ ἀνθρώπινον, πῶς ἄν τις τῶν εὐφρονούντων μίαν λέξειε τὰς δὑο αύτοῦ φύσεις_ εἶ δὲ μία ἐστὶν, ἄρα ἂν ἡμίθεος ἐσαρκώθη Θεὸς, καὶ ἡμιφυὴς ἀνελήφθη ἄνθρωπος. Ἀλλ` οὐδ` οὕτως διδάσκει τῆς εὐσεβείας ὁ θεσμὸς, ὃν διεκρούσατο Εὐτυχὴς ὁ ἀρχιμανδρίτης, μίαν κηρύττων φύσιν τῆς ἀκτίστου θεότητος, καὶ τῆς καθ` ἡμᾶς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ. Ὁ δὲ πᾶς τῶν ἁγίων χορὸς διττὸν τὴν οὐσίαν εἶναι ἤτοι τὴν φύσιν ὁμολογεῖ τὸν Χριστὸν, οὐ δὲ γὰρ διττὸν τὴν ὑπόστασιν ἤτοι τὸ πρόσωπον· εἶς ἓν γὰρ πρόσωπον, καθὼς καὶ ἡ ὑμετέρα διδάσκει ἁγιωσύνη, συνέδραμον αἱ δύο φύσεις, ἅσπερ καὶ εἶπον καὶ σώζεσθαι ἀτρέπτως καὶ ἀδιαιρέτως ἐν Χριστῷ ὁμολογοῦμεν. Ἐστὶ γὰρ εἶς καὶ μόνος μονογενὴς υἱος καὶ λόγος τοῦ Θεοῦ, οὐ τῶν δύο φύσεων αὐτοῦ εἶς δυάδα ὑποστάσεων τεμνομένων, ἀλλὰ τοῦ ἀῤῥήτου λόγου εἶς μίαν ὑπόστασιν τὰς δύο φύσεις ἑνώσαντος, ἔνδοθεν μὲν κοσμουμένου τοῦ παναγίου σώματος διὰ τοῦ θείου λόγου, ἔξωθεν δὲ τῷ πνεύματι φρουρουμένου, ἵνα ἐξ ἀμφοτέρων τὸ περιφανὲς τῶν φύσεων ἀποδείξῃ. Οὕτω γὰρ καὶ ἐσθίειν αὐτόν φαμεν, οὐ πρὸ τοῦ πάθους μόνον, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τὴν φύσιν τοῦ σώματος αὐτοῦ πιστεύομεν. Εἶ δὲ τὸ σῶμα εἶς ὃ οἱ αἱρετικοὶ διαμφιβάλλουσι, φύσις καὶ οὐσία προσαγορεύεται, εὔδηλον λοιπὸν φυλάττεσθαι ἐν τῷ ἑνὶ Χριστῷ ἑκατέραν φύσιν, τουτέστι τὴν θείαν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, καὶ ἐν μὲν τῇ θείᾳ λαβεῖν αὐτὸν τὰ θεοπρεπῆ, ἐν δὲ τῇ ἡμετέρᾳ πάλιν φθέγγεσθαι αὐτὸν τὰ ἀνθρώπινα καὶ πτωχὰ, οὐ φυρμόν τινα, οὐ σύγχυσιν, οὐ διαίρεσιν περὶ τὰς φύσεις ἔχοντα, ἀλλ` ἕνα υἱὸν καὶ Χριστὸν καὶ κύριον καὶ σωτῆρα ὑπάρχοντα τοῖς εὐσεβῶς πιστεύειν εἶς αὐτὸν βουλομένοις. Ταῦτα δὴ τοῦ τόμου περιέχοντος καὶ ἀναγνωσθέντος ἐβδελύξαντο, ἀπώσαντο, ἀναθεμάτισαν τὰ ἐν τούτῳ γεγραμμένα, ὅ τε Ἰωάννης καὶ Γρηγόριος. Καὶ μετὰ τὸ καταράσασθαι καὶ ἀναθεματίσαι, προηγάγομεν εἶς μέσον τὰς βίβλους τῶν ἁγίων πατέρων ἐξ ᾧν ὑπῆρχον πᾶσαι αἱ χρήσεις, αἱ ἐν τῷ τόμῳ ὑπάρχουσαι. Εἴχομεν καὶ αὐτὰς αὐτόθι μετὰ χεῖρας ηὐτρεπισμένας, καὶ ἐξ ἑκάστης χρήσεως τὸ ἐλέγχειν δεδηλωμένον. Καὶ ὅτε ἀπεδείξαμεν ἐκ τῶν ἶδίων αὐτῶν βίβλων ὅτι οὐ Φλαβιανὸν, ἀλλὰ τοὺς ἁγίους πατέρας κατεράσαντο καὶ ἀνεθεμάτισαν, ἀνέστη ὁ λεπτὸς δῆμος ἐσχάτως ἀτιμάζων, καὶ σχεδὸν λιθοβολῆσαι αὐτοὺς θέλων. Οὖτος ὁ θρίαμβος, καὶ αἶσχύνη, ἣν καὶ Ἰωάννης καὶ οἱ σὺν αὐτῷ δημοσίως ἔπαθον.
[Col. 1261B] LEO episcopus Romae, ANASTASIO episcopo Thessalonicae.
Si quis episcopus propriae urbis tenuitatem aspernatus fuerit, ad illustrioris loci ministerium transierit, et ad majorem populum stulto consilio seipsum transtulerit; tum ex aliena cathedra expelletur, tum propria [Col. 1261C] privabitur, ut neque illis praesit quos propter cupiditatem affectavit, neque iis quos ob superbiam despexit. Propriis igitur finibus quisque contentus sit, neque modum potestatis augeri concupiscat. Scias, frater charissime, aliam esse necessitatis atque utilitatis, aliam vero temeritatis ac propriae voluntatis, vel privatae voluptatis ( causa ) transeundi de civitate in civitatem, sed ob necessitatem atque utilitatem transferri. Nam plurium utilitatem unius utilitati vel voluntati anteponere oportet; aliud enim est transire, aliud transferri: illud enim sponte transcendere est, hoc coacte atque invite progredi. Quapropter hi non urbem mutant, sed mutantur: non enim sua sponte, sed per vim illatam hoc faciunt. Non igitur sciunt ecclesiasticos canones, qui inficiantur utilitatis ac necessitatis causa fieri non posse, quoties communis necessitas utilitasque id suadeat.
Λέων Ἐπίσκοπος Ῥώμης [Col. 1261] Amanuensis errore in cod. legitur Ἀθανασίῳ pro Ἀναστασίῳ. Ἀναστασίῳ Ἐπισκόπῳ Θεσσαλονίκης.
Εἴ τις ἐπίσκοπος τῆς εὐτελείας τῆς οἶκείας πόλεως καταφρονήσῃ, ὑπηρεσίαν περιφανεστέρου, τόπου μετέλθοι, καὶ πρὸς μείζονα δῆμον διανοίᾳ ἀλόγῳ ἑαυτὸν μετενέγκοι, ἐκ μὲν τῆς ἀλλοτρίας καθέδρας ἀπελαύνεται, στερηθήσεται δὲ καὶ τῆς οἶκείας ὡς μήτε ἐκείνων προΐστασθαι, οὑς διὰ τῆς πλεονεξίας ἐπεθύμησεν, μήτε τούτων, οὒς δι` ὑπερηφανίας ὑπερῖδεν. Τοῖς οἶκείοις τοίνυν ἕκαστος ὅροις ἀρκείσθω, μὴ δ` ὑπὲρ τὸ μέτρον δυνάμεως ἐπιθυμείτω αὐξάνεσθαι. Ἴσθι, ἀδελφὲ ποθεινότατε, ἄλλην μὲν οὖσαν τῆς ἀνάγκης καὶ ὠφελείας, ἑτέραν δὲ τὴν τῆς προπετείας καὶ τοῦ ἶδίου θελήματος, ἢ τῆς οἶκείας ἡδονῆς μεταβαίνειν ἐκ πόλεως εἶς πόλιν, ἀλλ` αἶτίᾳ ἀνάγκης καὶ ὠφελείας μετατίθεσθαι. Καὶ γὰρ τὴν τῶν πλειόνων ὠφέλειαν τῆς τοῦ ἑνὸς ὠφελείας ἢ θελήματος προτιμᾷν χρή. Ἕτερον γάρ ἐστι τὸ μεταβαίνειν, καὶ ἕτερον τὸ μετατίθεσθαι. Καὶ γὰρ ἕτερόν ἐστι τὸ ἑκουσίως μεταβαίνειν, ἕτερον δὲ τὸ βίᾳ ἢ ἀνάγκῃ ἐλθεῖν. Ὅθεν οὐχ` οὗτοι τὴν πόλιν ἀμείβουσιν, ἀλλ` ἀμείβονται. Οὐδὲ γὰρ αὐθαιρέτως, ἀλλ` ἀναγκαστῶς τοῦτο ποιοῦσιν. Οὐκ ἄρα νοοῦσιν τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κανόνας οἱ τοῦτο ἀρνούμενοι, τὸ χάριν ὠφελείας, ἢ ἀνάγκης μὴ δύυασθαι γίνεσθαι, ὁσάκις ἂν κοινὴ ἀνάγκη, ἢ ὠφέλεια τοῦτο πείθῃ.
Notae
1. Quo [Col. 1264D] Quoad tempus et nomen episcopi Aquileiensis cui haec epistola data fuit, videsis admonitionem eidem praemissam § 5. tempore et ad quem data fuerit haec epistola, nulla ratione quae certa sit manifestum est. Conjecturis igitur nobis est agendum. Et tempus quidem quod attinet, ad nullum aliud potius referenda mihi videtur quam ad 444. Nam cum testetur auctor libri de Promissionibus et Praedictionibus dimidii temporis, inter Prosperi Opera cap. 6, eodem tempore quo Manichaeos subvertebat S. Leo apud Campaniam, Pelagianos quoque et maxime Julianum ibidem ab illo fuisse contritos; Manichaeos autem subversos a Leone fuisse eodem illo anno constet ex ejus epistola 8 ad episcopos Italiae, vix dubium relinquitur quin ad eam Pelagianorum cladem pertineat haec epistola, ac proinde anno 444 scripta sit. Etsi enim jam ab anno 439 Pelagiani communionem Ecclesiae subripere simulata erroris sui ejuratione [Col. 1263B] tentarint, jam tamen aliquot annos in episcopatu egisse Leonem oportet, cum haec scripsit, siquidem testatur nonnulla disciplinae ecclesiasticae capita saepe a se fuisse decreta. Nec serius emissam esse crediderim epistolam in qua significat non ita pridem detectam quadam ex parte esse Pelagianorum hypocrisim: Nunc saltem, inquit cap. 2, posteaquam hypocrisis eorum ex quadam parte detegitur. Jam enim ab anno 439, ut testatur Prosper, detegi coeperat a Leone haereticorum istorum simulatio.
Quod si verum est editam fuisse hanc epistolam anno 444, certum est pariter eam ad Nicetam scriptam non esse, ejusque nomen fuisse per errorem huic epistolae affixum ab 1280 imperito scriba, aliam Leonis epistolam ad Nicetam ob oculos habente. Enim vero ex epistola 129 (nunc 159) a Leone nostro ad Nicetam scripta ann. 458, et epist. 14 (nunc 18) ejusdem ad Januarium Aquileiensem quoque episcopum, manifestum est an. 447, quo haec ultima data [Col. 1263C] est, Nicetam nondum ad urbis illius episcopatum evectum fuisse. Nec hujus epistolae, vel consularis, quam habet, notae fides vacillat, cum et Dionysius Exiguus, qui scripsit paulo post Leonis obitum, et Cresconius, et antiqui codd. mss., eam ita notatam nobis repraesentent. E contra vero Nicetae nomen in hac epistola quam nunc tractamus, non exhibent antiqui codices aliquot excusi, ut Crabbi, Sicardi, Isidori, Coloniensis an. 1551, omnesque quotquot vidimus mss. Barb. duo, Thuanei tres, Cantabrig., Cisterciens. et Trecopithoean., Autissiodorensis S. Mariani, Hero vallianus Isidori, etc., qui habent tantum: Ad Aquileiensem episcopum: exceptis Cisterciensi et Isidoriano. In illo enim ita legitur: Ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae, quod ad marginem priorum editionum adjectum reperitur; quasi alter esset titulus [Col. 1264A] epistolae encyclicae a pari scriptae; cum idem esset Aquileiensis episcopus et Venetiae metropolitanus, qui in epistola sequenti hujus nomine dignitatis designatur; unde et nostrae opinioni suffragantur, quotquot excusi vel mss. codices hunc eumdem titulum prae se ferunt. In editione Conciliorum Merlini seu collectionis Isidorianae, et in ejusdem codice ms., haec pro titulo leguntur: Item ejusdem ad eumdem, scilicet Altinum episcopum: qui titulus genuinus esse non potest, cum ad ejusdem Altini episcopi relationem scriptam dicat Leo epistolam.
Ex dictis corrigendus nobis venit auctor Italiae sacrae, ubi de Aquileiensibus episcopis 1281 scribit, ipsaque Aquileiensis historia emendanda. Primum enim cum ille asserit Januarium successisse Nicetae, eum, inquam, ad quem Leo scribit anno 447, quam manifeste hallucinatur, cum potius dicere debuerit Nicetam Januario fuisse subrogatum. Erroris pariter convincitur Aquileiensis historia, eamque secuti Baronius, Ughellus et alii, cum ab iis Nicetas [Col. 1264B] immediate post Chromatium numeratur. Chromatius enim, a quo Rufinus signaculum fidei consecutum se profitetur, ante an. 400 episcopus fuit, proindeque inter hunc et Nicetam medius fuit, saltem unus Januarius. Immo Augustinum et Adelphum Aquileienses pariter episcopos inter Chromatium et Januarium collocat Palladius rerum Aquileiensium scriptor, teste H. de Noris Hist. Pelag. lib. II, c. 12. Tertio, si conjectura nostra de epocha hujus epistolae vana non est, non ad Nicetam, sed potius vel ad Januarium vel ad Adelphum datam esse necesse est. Januario inscriptam eam putat H. de Noris, et quidem missam anno 447, quo alia data legitur a Leone ad eumdem Januarium. Facile assentior quoad Januarii personam: jam enim anno 444 sedisse eum in cathedra Aquileiensi, innuere videntur prima verba epistolae anno 447 datae: Vigorem fidei 1282 tuae, quam OLIM noveramus; quae indicant eum jam ab aliquot annis Ecclesiam Aquileiensem rexisse, et aliquod habuisse [Col. 1264C] litterarum cum Leone commercium. Nec temerarie forsan suspiceris Leonem tunc in mente habuisse negotium illud circa Pelagianos, ex quo nata est Leoni occasio ad Aquileiensem episcopum scribendi, vigoremque fidei ejus explorandi. Quae conjectura nostram de anno datae epistolae opinionem confirmat, probatque potius circa ann. 444 scriptam esse quam ann. 447, ut autumat Norisius. Probationem opinioni suae arcessit ex similitudine epistolae 14 (nunc 18) ad Januarium cum epistola ad Septimium Altinum, et alteram alterius exemplum esse, et ad utrumque episcopum a pari eodem tempore scriptam. Sed ex utriusque discrimine, quod in notis ad sequentem epistolam statuemus, conjecturae huic robur omne detrahetur.
2. Damnent superbi erroris auctores; [Col. 1264D] Satis fuit Pelagium, qui errores libris insperserat, judicium non adire, ut jure damnaretur ab Innocentio I, unde auditus et discussus dici nequit. Immo cum errores ejus ex suis libris constarent, idem pontifex [Col. 1265C] eum haud arcessendum credidit ad judicium: quia, si confidit, inquit in epistola ad Aurelium et quatuor alios episcopos Africae, novitque non nostra dignum esse damnatione quod dicat, aut jam hoc totum se refutasse quod dixerat, non a nobis accersiri, sed ipse potius debet festinare, ut possit absolvi. Nam si adhuc taliter sentit, quando se nostro judicio quibusvis accitus litteris, cum sciat damnandum se esse, committet? Idem Pelagius etsi Zosimo Innocentii successori fucum fecerit ea epistola ac fidei professione quibus suos errores occultare studuit, postea tamen ab eodem pontifice ejus errores edocto, licet absens, damnatus fuit; et similiter Coelestius, qui eumdem pontificem auditus fefellerat, ab ipso anathemate percussus fuit, cum vocatus ad judicium sese subduxit. Pelagii quidem professio fidei ita errores tegebat, ut catholicus videri potuerit, eidemque Augustino fucum fecisset, nisi eam ex erroribus ipsius aliunde cognitis ambiguam [Col. 1265D] et dolosam diligentiori examine detexisset. Vide librum de Peccato originali num. 20. Hinc licet Pelagius hujusmodi professione erroris sui damnatum sensum palam confiteri, propugnare, ac disseminare dici non posset, non potuit tamen Zosimi damnationem evitare, nec impedire quin idem pontifex ejus condemnationem ab aliis per subscriptiones tractoriis litteris exigeret. Qui in ipsa Aquileiensi provincia Zosimi tractoriae eo nomine noluerunt subscribere, ne absentes et inauditos damnarent, soli haeretici fuerunt eadem labe infecti, et hac de causa damnati, ut videbimus in annotatione sequenti. Confer libellum fidei in append. tom. X Operum S. Augustini, quem ad Aquileiensem provinciam pertinere vidimus in admonit. ad epist. 1, n. 26. auditos scilicet, [Col. 1265A] discussos, damnatos, tam in conciliis Africanis et Orientalibus, quam in Romano judicio, et [Col. 1266C] Cum S. Leo a Pelagianis qui ad Ecclesiam redirent, apertas professiones exigi voluit, quibus et errores, et errorum auctores expresse et sine ullo fuco damnarent; allegans decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, decreta respexit synodorum Africae, quae cum Zosimus confirmavit per celebrem tractoriam toto orbe vulgatam, haec quidem haeresis in universa Ecclesia excisa fuit; unde Prosper in Chronico ad an. 418: Concilio, inquit, apud Carthaginem habito ducentorum quatuordecim episcoporum, ad papam Zosimum SYNODALIA DECRETA perlata: quibus probatis per totum mundum haeresis Pelagiana damnata est. Leo eodem sensu quo Prosper coaevus et sibi intimus locutus est. Quid ergo Quesnellus hic Ephesinam synodum ingerit, de qua S. pontifex hac in re ne cogitavit quidem? Num indicare voluit, a nemine posse exigi ut vel errores, vel errorum auctores damnentur, nisi postquam generalis concilii judicium accesserit? [Col. 1266D] Nonne ante Ephesinum concilium universa Ecclesia subscripsit Zosimi tractoriae qua Pelagiani errores eorumque auctores anathemate plectebantur? Nonne hae subscriptiones fuerunt ante eamdem synodum praeceptae; et Julianus caeterique complices ejus subscribere detrectantes, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi atque exauctorati ex omni Italia deturbati sunt, ut Marius Mercator in Commentario tradit? in Ephesina synodo oecumenica, errorisque sui damnatum sensum palam confitentes, propugnantes, disseminantes.
3. Decreta synodalia. Africanae in primis 1283 Ecclesiae Milevi et Carthagine pluries congregatae. Quae decreta primum a pontificibus Romanis Innocentio, Zosimo, Bonifacio et Coelestino approbata sunt; deinde ab oecumenica synodo Ephesina [Col. 1266D] Quod irretractabile solum appellat oecumenicae Ephesinae synodi decretum, ac si judicia sedis apostolicae, nisi a generali synodo firmentur, retractari queant, fusius refellimus annotat. 2 (Col. 1046, n. l ) in epist. 120. irretractabili decreto firmata, una cum gestis a Coelestino papa in eorumdem haereticorum damnationem. Sic enim scribunt Patres in epistola synodali ad Coelestinum: Caeterum ubi lecti sunt in sancta synodo commentarii de depositione impiorum Pelagianorum Coelestii, Pelagii, Juliani, Perfidii, Flori, Marcellini, Orontii, et reliquorum eadem cum illis sentientium, judicavimus et nos solida et firma permanere debere, quae a pietate tua sunt decreta, sumusque omnes ejusdem sententiae. Vide etiam canones 1 et 4 ejusdem synodi.
[Col. 1265B] 4. Ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, quam a damnandorum (dogmatum) soliditate discreverint. Ita emendavimus hunc locum ex mss. codd. Barb. duob., Trecopithoeano, Thuaneis et Cantabr. et editione Nicolini, licet non omni mendo carerent posteriores codices. Sic antea lectum in editis: Ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, qua se a damnatorum societate discreverint, etc. Quo sensu? Nescio: quomodo enim quis se a damnatorum societate discernat per exsecrandum dogma? Porro dubium non est quin Semipelagianos hoc loco indicet S. Leo, quos iisdem ferme verbis depingit auctor epistolae ad Demetriadem cap. 11, ubi illos pariter Pelagianorum surculos esse docet, eorumdemque consilia callida, simulatam confessionem, unicam dogmatis Pelagiani portionem, quae totum illius virus tegat, ab illis servatam commemorat.
5. Ad subrependi facilitatem. Ita Barb. 2, Trecopith. et Thuaneus Cod. ed. Rom. 1591, et Nicolini, cum in [Col. 1265C] vulg. ed. ad tantam facilitatem habeatur, et in tribus mss., ad subrepentem facilitatem; quod et in editis aliquot legitur.
[Col. 1266A] 6. Omnis itaque bonorum operum donatio, divina praeparatio est: quia non prius quisquam justificatur virtute, quam gratia, quae unicuique, etc. Hanc hujus loci lectionem, quam nobis exhibent edit. Rom. ad marg. et mss. Cod. Barb., duo Cantabrig., Trecopith. et Thuanei tres, alteri praetulimus, quae in vulg. edit. Isidoriana et ms. Vict. sic se habet: Omnis itaque bonorum operum devotio, divina praeparatio est; nec propria quisquam justificatur virtute, quoniam gratia unicuique, etc.; praetulimus, inquam, quia verbis Apostoli, ex quibus argumentatur S. Leo, magis congruit. Edit. Canisii et Paris. an. 1568 habent ad marg., divina operatio est: 1284 quamcumque lectionem elegeris, nihil catholicae doctrinae interest, quam omnes continent; sed ea praesertim quam retinuimus, quamque S. Fulgentius lib. de Fide ad Petrum c. 35, iisdem verbis exprimit, ut fide firmissima tenendam. Praedestinatio enim illa, inquit, gratuitae donationis est praeparatio qua nos Apostolus, ait (Ephes. I, 5) , praedestinatos in adoptionem filiorum Dei per Jesum [Col. 1266B] Christum in ipsum. Augustinum sequebatur Fulgentius: haec enim ille lib. de Praed. sanct. c. 20: Praedestinatio est gratiae praeparatio; gratia vero jam ipsa donatio.
7. Salvare quod perierat. Post haec verba in omnibus editionibus, quas quidem vidi, in ms. cod. Vict. et altero insertus est pannus ex pluribus locis Enchiridii sancti Augustini consutus, capp. scilicet 45, 46 et 47, excepta prima panni particula, cujus fontem nondum retegere potui. Quoniam vero in mss. pluribus, et longe melioris notae codicibus, pannum istum non invenimus, in tribus scilicet Thuaneis, Barb. duob., Cantabrig. ac Trecopithoeano, expungendum putavimus a contextu epistolae. Ne quis tamen illum subreptum sibi possit conqueri, eumdem hic repraesentamus. Sic igitur se habet:
«Ideo etiam parvulos dicunt, si sine baptismo hinc de saeculo exierint, non posse damnari, neque reos in peccato Adae teneri, sed ad regnum Dei, vel ad vitam [Col. 1266C] aeternam, sine ulla cunctatione venire, cum Apostolus dicat: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines [Col. 1267A] pertransiit (Rom. V, 12) : propter quod et ipsi parvuli baptizantur.»
«Quamvis in illo uno possint intelligi plura peccata, si unum ipsum in sua quasi membra singula dividatur. Nam et superbia est illic, quia in sua homo potius esse quam in Dei potestate dilexit; et sacrilegium, quia Deo non credidit; et homicidium, quia se praecipitavit in mortem; et fornicatio spiritualis, quia integritas mentis humanae serpentina suasione corrupta est; et furtum, quia prohibitus usurpatus est cibus; et avaritia, quia plus quam sufficere illi debuit, appetivit; et si quid aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione poterit inveniri (S. Aug. Enchirid. cap. 45) .»
«Parentum quoque peccatis parvulos obligari, non solum primorum hominum, sed etiam suorum, de quibus ipsi nati sunt, non improbabiliter dicitur. Illa quippe sententia, Reddam peccata patrum in filios, tenet eos utique, antequam per regenerationem ad [Col. 1267B] testamentum novum incipiant pertinere: quod testamentum prophetabatur, cum dicebatur per Ezechielem, 1285 non accepturos filios peccata patrum suorum, nec ulterius futuram in Israel parabolam illam: Patres manducaverunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt (Ezech. XVIII, 2, 20; Jerem. XXXI, 29) . Ideo enim quisque renascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur. Nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam post baptismum fieri videmus. Ac per hoc non ob aliud est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est generatio, usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatus dicat: In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea in utero me aluit (Ps. L, 5) Neque hic dixit, In iniquitate, vel in peccato, cum hoc recte dici posset, sed iniquitates et peccata dicere maluit; quia et in illo uno, quod in omnes homines pertransivit, quodque tam magnum est, ut eo mutaretur et converteretur in necessitatem mortis humana natura (sicut supra [Col. 1267C] disserui) reperiuntur plura peccata, et alia parentum, quae licet non ita possunt mutare naturam, reatu tamen obligant filios, nisi gratuita gratia et misericordia divina subveniat (S. Aug. Enchir. cap. 46) .»
«A parvulo enim recens nato, usque ad decrepitum senem, quamlibet corporis aetatem gerant, sicut nullus prohibendus est a baptismo, ita nullus est qui non peccato moriatur in baptismo. Sed parvuli tantum originali, majores autem etiam his omnibus moriuntur peccatis, quaecumque male vivendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt (S. Aug. Enchir. cap. 43) .
8. A nobis saepe decretum est. Vide notam nostram ad cap. 8 epistolae 12 (nunc 14) et cap. 9 ejusdem consule etiam, si lubet, conc. Antioch. can. 3, et caeteros canones a Cresconio abunde relatos collectionis suae tit. 17.
Quid de hujus epistolae αὐθεντία pronuntiarem, diu anceps fui: neque tum adhuc quo inclinarem certus eram, cum typis mandata est in prima nostra editione. [Col. 1267D] Hanc epistolam a suppositionis nota eruimus in admonitione eidem praemissa num. 10, 13, 14 et 19. Suppositionem tamen statim deprehendimus, et in notis jam tunc exposuimus. At loco tamen movendam epistolam non censuimus, ne caeterarum ordo numerusque jam fixi non sine lectoris incommodo immutarentur. Ad suppositionis argumenta jam venio.
Ac primo quidem ita [Col. 1267D] Istam objectionem ibidem refellimus num. 19 [Col. 1268D] et 20. similis est alteri 1286 Leonis nostri epistolae ad Januarium Aquileiensem [Col. 1268A] scriptae (quae alias 3, nunc 14 [In hac eait. epist. 18] numeratur) ut alterutram ad alterius exemplum transcriptam esse dubitari non possit. Non certe ab ipso Leone: quis enim vero crediderit facundissimi fecundissimique sermonis pontificem ad hanc verborum penuriam redactum, ut epistolam ad unum olim scriptam episcopum, ad alium mittendam integram descripserit, praesertim vero cum uterque intra eamdem provinciam episcopatum gereret? Eam porro quae est ad Januarium genuinum esse Leonis opus non est ambignum, cum ab antiquissimo collectore Dionysio Exigno inter germanas Leonis epistolas descripta fuerit, et postea a Cresconio Africano episcopo, et insuper inventa sit a nobis in mss. codicibus Thuan. duobus, Pithoeano, Victorino et aliis. Antiqua etiam Ecclesiae Aquileiensis monumenta testantur, auctore Ughello in Italia sacra, ad Januarium Aquileiensem scriptam fuisse a sancto Leone epistolam. Νοθείας igitur notanda est altera, etsi in aliquibus [Col. 1268B] mss. exstet, sed ex Isidoriana collectione transcripta.
2. Haec verba epistolae ad Septimium inserta [Col. 1268D] Responsum in eadem admonitione invenies num. 13. : Ad metropolitanum episcopum provinciae Venetiae scripta direximus, fraudem impostoris arguunt. Numquam enim, ni fallor, ante divisionem metropoleos Aquileiensis, metropolitanum provinciae Venetiae legimus apud scriptores ecclesiasticos, sed potius Istriae metropolitanum et episcopos saepe saepius scriptum habemus. Plerumque in civilibus Venetiae et Istriae nomina junguntur; in ecclesiasticis non memini Venetiae provinciae mentionem solitarie haberi; nec Venetiae metropolitanum dictum esse putem ante constitutam Venetiis episcopalem sedem. Hinc Pelagii papae epistolae tres inscribuntur Eliae Aquileiensi episcopo et universis Istriae episcopis; quo nomine procul dubio omnes Istriae et Venetiae episcopos significat. Gregorius quoque Magnus scribit Petro et Prudentio episcopis de Istria; item, ad Firminum episcopum Istriae. Idem pontifex Istricorum schisma appellat, [Col. 1268C] Istricos episcopos, et Istriae partes de eadem causa lib. VII, epist. 94, 95, 96, 97, 98 et 99, licet certum sit Venetiae quoque episcopos in eodem schismate tum versatos esse. Mauritius etiam imperator ad Gregorium M. scribens, vocat episcopos Istriae seu Venetiarum; ex quo patet sub Istriae nomine Venetiam quoque comprehendi. In synodo Romana subscribit Agatho episcopus sanctae Ecclesiae Aquileiensis provinciae Istriae, litteris ad imperatores scriptis recitatisque act. 4 concilii sexti; subscribunt eidem epistolae episcopi Patavinus, Altinus, aliique, qui sine controversia ex Venetiae provincia 1287 erant, consequenter hoc loco sub Istriae nomine intelligenda.
Recentioris igitur styli est nomenclatio illa metropolitani provinciae Venetiae; quae forte post institutam Venetiarum metropolim ecclesiasticam adinventa est. Forte etiam eo consilio hic conficta, ut ex antiquo monumento illi constituendae color quaereretur; quod certe ante nonum saeculum factum esse non existimabit qui cum Sabellico primum episcopum Venetiis [Col. 1268D] datum anno 772 asseruerit.
3. Haec verba epistolae inserta: [Col. 1268D] Lege num. 14 ejusdem admonitionis. Quibus ad status sui periculum cognosceret pertinere, etc., nec aetatem nec stylum sancti Leonis redolent. Hujusmodi enim minis non crediderim eum uti vel consuevisse vel voluisse in metropolitanos episcopos, multo minus erga Aquileiensem, qui ad synodum Romanam tunc non pertinebat, nec a pontifice Romano ordinabatur sed a Mediolanensi. In epistola quidem superiori ad Aquileiensem episcopum, minitatur se vehementius commovendum, si pro canonum custodia et fidei integritate negligentius se haberent episcopi; [Col. 1269A] sed neque ad unum metropolitanum spectant minae hujusmodi, nec eum e sua sede dejiciendum minitatur. Quamobrem in epist 14 (nunc 18) genuina, unde haec verba subrepta sunt. Aquileiensem episcopum, non de status, sed de animae periculo monet pontifex: Insinuantes, inquit, ad animae periculum pertinere.
4. Licet Photius Bibliothecae lib. I, cod. 54, epistolae Septimii ad Leonem PP. meminerit, silet tamen de Leonis ad Septimium rescripto. Haec sunt ejus verba: EXEMPLAR, inquit, ACTORUM AB OCCIDENTIS EPISCOPIS ADVERSUS NEST RIANA DOGMATA (hoc etiam nomine Pelagiana intelligit), ubi haec habentur: Cum temporis deinde progressu sectae hujus homines per haeresis suae abjurationem Ecclesiae restituti essent, iterum malum ab ipsis principium sumpsit: ut Septimo episcopo renascens eadem lues, antequam longius serperet, fuerit reprimenda, datis ad Leonem Romae tunc sedem apostolicam tenentem litteris; qui Leo ferventi zelo contra impios depugnavit. Si tunc responsum sancti Leonis ad Septimium exstitisset, cum scribebat Photius, [Col. 1269B] vel potius cum acta illa a Photio recensita eoque antiquiora descripta sunt, [Col. 1269D] Hoc negativum argumentum ex silentio Photii, vel potius actorum quae Photius recensuit, contra argumenta positiva, quae pro vindicanda hac Leonis epistola in laudata admonitione attulimus, nihil evincere potest. Immo cum eadem acta ac ex iis Photius [Col. 1270D] certam faciant Septimi episcopi epistolam ad S. Leonem, quis hunc ei rescripsisse in dubium vocet? non omissa fuisset illius memoria. Et certe nulla necessitas fuit ut peculiarem ad eum faceret epistolam, qui ex epistola ad Aquileiensem scripta de Leonis consilio certior fieri poterat.
5. Suppositionis argumento est quod 1288 utraque epistola diversis temporibus et [Col. 1270D] Ad eosdem Pelagianos utramque epistolam, diverso licet anno scriptam, pertinere probavimus annot. 5 (Col. 707, n. c ) et 6 (Col. 707, n. e ) in epist. 18 contra diversos haereticos (ut probabimus) emissa, eadem tamen contineat quae difficile est in diversis negotiis simul contigisse: ut quod Leo acceperit litteras ab episcopo reviviscentis haereseos indices, quod ab episcopo in quo fides vigeret, quod eum vigorem jam olim cognitum Leo habuerit, quod diversi illi haeretici sine professione legitimae satisfactionis recepti sint in Ecclesiae communionem; quod eorum clerici proprias reliquerint Ecclesias, et ad loca sibi non deputata transierint: haec et alia ejusmodi ita quasi ex condicto simul contigisse in diversis occasionibus diversisque [Col. 1269C] erroribus, ut una utrisque epistola mitti potuerit, vix ac ne vix fidem inveniet.
Quod porro vir eruditus Henricus de Noris binas epistolas ejusdem exempli esse putat, quas de eodem Pelagianorum negotio eodem tempore miserit ad Januarium Aquileiensem et ad Septimium Altinensem, pace viri optimi dixerim, verum esse non potest. Si enim essent unius unulus epistolae exempla, non recisa essent ex altera nonnullae voces, quae necessariae viderentur, quales sunt istae de Pelagianorum et Coelestianorum consortio. Deinde de redeuntibus ab haeresi clericis aliqua decernuntur in epistola ad Januarium, quae in altera non apparent: ne videlicet ad superiorem ordinem promoveantur, sed in eo quem adepti sunt perseverare sinantur, si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. Multa etiam alia omittuntur in epistola ad Septimium, quae ex encyclica epistola sublata non fuissent.
Sed quod observatione dignissimum est, litemque dirimit, de diversis distinctisque prorsus haereticis [Col. 1269D] sermo est in epistola utraque. De Pelagianis et Coelestianis tota est epistola ad Septimium; de iisdem altum in alia silentium; sed potius de Donatistis. Hoc clarissime innuit conditionalis haec clausula: Si tamen iterata tinctione non fuerint maculati: numquam enim Pelagiani rebaptizasse dicti sunt; immo vero cum peccati originalis contagium non agnoscerent, baptismum vel semel recipere non valde necessarium arbitrabantur. A Donatistis vero certum est rebaptizatum esse. Certum etiam eosdem ad catholicam reversos suo ordine potiri esse permissos. Certum denique, [Col. 1270A] si qui ab iis rebaptizati essent, ad clerum admissos non fuisse. Nihil igitur in ea epistola 14 (nunc 18) quod in Donatistas non quadret; qui adhuc designantur voce schismaticorum huic inserta; a schismate enim 1289 ad haeresim deflexerant, et contra unitatem Ecclesiae pugnabant ex professo.
Cum haec ita sint, notitia episcopalis sedis Septimi aeque obscura manet ac si numquam haec epistola innotuisset. Impostor enim qui epistolae artifex fuit. Septimio eam sedem attribuit quae in mentem venit, ac prout fraudis suae consilio melius conducere putavit. Revera nihil ab Ughello de Altinensi hujus nominis episcopo in antiquis monumentis inventum, quando quidem de eo nihil in Italia sacra legitur.
Hanc epistolam in anterioribus editionibus truncam [Col. 1270B] et mutilam, modo integram et emendatam damus ex Mariano Scoto et ex Petavii et Bucherii Operibus de Doctrina temporum; in quibus ille nonnulla castigavit ad mss. codd. Jac. Sirmondi, hic totam descripsit multis auctiorem ac elimatiorem ex mss. aliis codicibus. Hujus mentionem faciunt Ado Viennensis in Chronico, et venerabilis Beda lib. de Temporibus. Eamdem Marianus Scotus non laudat modo, sed et refert integram in Chronico lib. II, ad an 445, ubi eam male in duas secat epistolas. Eamdem quoque epistolae clausulam quam addidit Bucherius, habet Marianus. Ante illos omnes Dionysius Exiguus in epistola de Ratione Paschae ad Bonifacium primicerium notariorum et Bonum secundicerium, quam Bucherius et Petavius in lucem ediderunt. Quoniam, inquit, sanctitas vestra, orta rei hujus quaestione, de archivo Romanae Ecclesiae Paschasini venerabilis episcopi scripta, quem constat pro persona beatissimi papae Leonis sancto Chalcedonensi praesedisse concilio, ad [Col. 1270C] eumdem papam per idem tempus directa nunc protulit, quae sanctis Patribus evidenti ratione consentiunt, huic praesenti indidimus operi: ut hujus etiam viri testimonio niteremur, qui manifesto miraculo venerabilium pontificum paschalia decreta confirmat. Ubi quod tanta cura in archivo sedis apostolicae servata sit, manifestum facit plurimi semper fecisse Romanos pontifices aliorum episcoporum rescripta. Eamdem autem esse hanc quam habemus in manibus epistolam, et miraculi mentio demonstrat, et annorum in communes et embolismales divisio, quorum explicationi unice incumbit Dionysius in hac sua epistola, quam vice commentarii adibis, lector, si voles, apud Bucherium pag. 489.
Scrupulum tamen alicui forsan injicient haec epistolae verba, per idem tempus, scilicet concilii Chalcedonensis, persuadebuntque Dionysio magis sermonem esse de scriptis 1290 missis ad sanctum Leonem de controversia paschali anni 455 quam anni [Col. 1270D] 444. Constat enim eo ipso anno quo synodus convocabatur, scripsisse Leonem nostrum ad Paschasinum de Paschate, ab eoque exspectasse responsum; illam publici nunc juris facimus, istud nondum e tenebris erutum est, si tamen umquam datum. Sed, ut jam diximus, et miraculi et embolismorum communiumque annorum explicatio evincunt, non de alia quam de hao ipsa Dionysium intelligendum esse: quam ad anni 455 difficultatem pertinere qui Dionysium existimasse crediderit, injuriam profecto fecerit viro erudito totiusque hujusmodi disciplinae peritissimo, ac Paschasini epistolam ex professo commentanti [Col. 1271A] Benigne igitur interpretamur haec verba, per idem tempus. Etsi enim integri octennii sit intervallum ab anno 443, quo data est Paschasini epistola, ad concilium Chalcedonense, non est tamen insolens loquendi modus homini post centum fere annos ista scribenti, et S. Leonis tempora hoc loquendi modo indicanti.
Emendandi igitur Annales ecclesiastici (Baron. ad an. 453, num. 34) , qui inter utramque de Paschate controversiam non discernentes, hanc epistolam ad posteriorem referunt; quod ex ipsis Paschasini verbis refellitur. Scribit enim annum de cujus Paschate contentio nata erat fuisse sexagesimum tertium supputationis Romanae, quae a consulatu Antonii et Syagrii coepit. Horum porro consulatus incurrit in annum Christi 382, a quo si tres et sexaginta numerentur, calculus desinet in annum 444. Ex quo priores hujus epistolae editiones corrigendae, et pro sexagesimus quartus, legendum sexagesimus tertius, uti emendarunt Petavius ex Sirmondiano codice, et Bucherius [Col. 1271B] ex suo, et in suis quoque Marianus Scotus legerat. Ex quo corrigas eumdem Marianum, qui post haec verba, A consulatu Antonii et Syagrii, addit, anno quarto Gratiani. Legendum enim Theodosii, cujus revera quartus annus erat, Gratiani vero decimus sextus; vel illud omnino expungendum.
Praeterea dicit Paschasinus VII kalend. Aprilis hujus anni Dominicam fuisse diem et lunam 21, et iterum IV kalend. Maias Dominicam diem et lunam 19, quod alteri anno quam 444 quadrare non potest. Addit etiam ogdoadem quae coss. Aetio et Sigesvulto coeperat, illo ipso anno terminatam de quo quaesitum fuerat. Anno Christi 437, quo consulatum isti gesserunt, cyclus fuit lunae 1, atque adeo ogdoadis initium, cujus ultimus annus incidit in annum 444, Theodosio XVIII et Albino coss. Haec ex Petavio delibavimus.
Baronius errandi occasionem forsitan ex Jordane sumpsit, qui pariter circa utriusque Paschatis negotium [Col. 1271C] hallucinatus est in Annalibus, cum ait de anni 444 Paschate ad Leonem papam scripsisse Proterium et Paschasinum. De Paschasino quidem verum est, at de Proterio falsissimum; qui anno solum 452 ordinatus Alexandrinorum episcopus. 1291 Cyrillum dicere debuit Jordanis; qui Cyrillus anno eodem, mense Junio obiit, et ante scripserat ad Leonem litteras de Paschate, quas Paschasinus ipse commemorat. Baronio et Jordani etsi errasse commune est, unius tamen error alteri contrarius est: cum enim epistolarum Paschasini et Proterii altera ad annum 444, altera ad ann. 455 pertineat, utriusque epistolam priori anno ascripsit Jordanis, utramque posteriori Baronius attribuit.
Ex quo errore in alium ruit idem auctor (Ad ann. 454, num. 22) , dum Siciliae populationem, quam Paschasinus in sua epistola recenset, ad annum 454 revocat; arguitque Adonem Viennensem, quasi captivitati Carthaginensi male conjungat Siciliae cladem his verbis: Wandali, Carthagine capta, Siciliam [Col. 1271D] quoque deleverunt; cujus captivitatis Paschasinus Lilybaetanus antistes in epistola quam de Ratione Paschatis papae Leoni scripsit, meminit. Haec optime, et Prospero concinunt, qui in auctiori Chronico sub consulatu Valentiniani Aug. V et Anatolii, hoc est an. Chr. 440, Siciliam a Genserico graviter afflictam narrat, cum superiori anno Carthaginem dolo pacis captam dixisset. Recte igitur Ado alteram alteri connexuit; nec Baronius Siciliae cladem, de qua Paschasinus, ad an. 454 referre potuit, nisi tredecim aut quatuordecim annorum metachronismo.
Plurima porro emendavimus addidimusque in hac [Col. 1272A] epistola, partim ex mss. codd., partim ex Petavii Bucheriique editionibus, apud quos doctrinam temporum accurate edisserentes, illustratam Paschasini epistolam reperies.
Miraculum quod idem narrat, de baptisterio aqua divinitus immissa repleri ac vacuari solito, qui aliis non absimilibus confirmari voluerit, adeat Pratum spirituale (cujus Sophronius auctor praedicatur) cap. 214 et 215, et Gregorium Turonensem, de Gloria mart. lib. I, cap. 24.
[Col. 1271D] Confer annot. 10 (Col. 607, n. d ) in epist. 3. Hebraeorum seu legalem supputationem, de qua Lilybaetanus episcopus mentionem facit, et cujus ignorantia Romanos in errorem dicit inductos, si quem videre curiositas incessit, apud Bucherium inveniet, ejusque insuper locupletem de hujusmodi Judaeorum cyclo disquisitionem. Illum sine castigatione ulla primis Christianis usui fuisse, saltem usque ad annum Christi 222, idem probat cap. 6 Commentarii in Victorii Aquitani Canonem Paschalem, circa quem annum ab Hippolyto Portuensi episcopo prolatus [Col. 1272B] est non felici successu, Canon Paschalis. Qui cum Judaico deterior facile deprehensus esset, ea causa fuit ut legalis de novo interpolatus in usum reductus 1292 fuerit [Col. 1271D] Hic Latinorum cyclus annorum 84 ante annum 382 erat in usu, uti ex antiquis Fastis consularibus probavit noster card. Norisius dissert. 1. circa annum Christi vulgarem 382, isque cyclus est qui a Paschasino ROMANA SUPPUTATIO appellatur, de qua etiam et Prosper Aquitanus in prolixiore Chronico ad annum mundi Eusebianum 5583, Christi 382. et Leo noster (Epist. 104, nunc 130, et 150, nunc 134) : quo vivente perseverabat illius usus in Romana et in tota etiam Occidentali Ecclesia. De hujusmodi cyclo, qui 84 annorum erat, vide eumdem Bucherium in tractatu de Paschali Judaeorum cyclo cap. 9, et toto passim opere.
[Col. 1272C] 1. Per dissimilationem compago non congruat. Ita corrigendum putavimus ex editione Epistolarum S. Leonis, quae prodiit Parisiis ann. 1568, cum operibus S. Clementis Romani et aliorum pontificum Romanorum epistolis, quae ad Victorinorum codicum fidem emendatae dicuntur. Ita etiam habent Conciliorum editiones Petri Crabbe, Nicolini, Merliniana Isidori, in textu, et aliquae recentiores ad marginem. Omnes porro codices mss. hujus epistolae quibus usi sumus, Thuanei sex, Victorinus, Corbeiensis, Bellovacus, Trecopithoeanus, Cantabrigensis, Herovallianus Isidori, collectiones Donysii, Cresconii et aliorum constanter habent dissimulationem. Romana editio ad marg., dissimilitudinem, ex conjectura, ut opinor.
2. Qui aut origini, aut alicui conditioni obligati sunt. [Col. 1272D] Aliam lectionem ex praestantioribus mss. inductam constituimus annot. 16 (Col. 611, n. f ) in hanc epistolam. Sic legendum exhibent mss. Thuan. duo, Corb. et Trecopith., quod constructioni magis congruit et sensui quam alia haec lectio, ORIGINALI, quae Dionysii et Cresconii est, et editorum passim exemplarium. [Col. 1272D] Gratianus distinct. 54, cap. 21: Admittuntur passim; ita legit: Sed etiam ab aliis originariis, vel qui alicui conditioni obligati sunt; quod a jure civili mutuatus esse videtur collector. Dicebatur porro origini obligatus, seu colonus originarius, qui coloni conditionalis filius erat: ex eo quod originaliter conditioni colonariae erat subjectus. Colonus autem conditionalis, seu, ut Leo, conditioni obligatus, is erat qui ex conditione sua praedia seu agros colendos accipiebat a suo domino: quod et ipse dum viveret, et ejus post ipsum filii praestare tenebantur. Potest et S. Leo intelligi de servis cuivis conditioni ascriptis; de quibus [Col. 1273A] Tertullianus lib. de Idololatria cap. 12 1293 varias persequens causationes eorum Christianorum qui victitandi gratia iis vacabant artibus quae idololatriae inserviebant, haec habet: Sed conditionalis eram, inquit artifex. Nemo, repoit Tertullianus, duobus dominis servire potest, etc. Porro, si conditionarii iidem sunt qui et ascriptitii, quod jurisperitis reservamus diligentius excutiendum, dicendum est eos quos ordinari vetant S. Leo hic, et Gelasius papa epist. 9 ad episcopos per Lucaniam, et Brutios, et Siciliam constitutos, postmodum in ipsis possessionibus clericos etiam praeter voluntatem dominorum fieri permisisse Justinianum imperatorem relatum a Gratiano dist. 54, cap. 20. Ita tamen ut clerici facti impositam sibi agriculturam implerent. Observandum insuper hanc S. Leonis legem de servis a clero removendis primam omnium ecclesiasticarum constitutionum esse, nisi me fallit memoria, sed tamen ad apostolicae constitutionis instar esse conditam. Vide de iisdem concilium Aurelianense I, cap. 8.
[Col. 1273B] 3. Qualis vero cum unicuique constiterit natalium honestas et morum, esse debeat sacri altaris ministerio sociandus, etc. Locus in prioribus editionibus adeo mendosus, ut a nemine intellectum putem. Ita legebatur: Qualis vero unicuique natalium honestas et morum esse debeat qui sacri altaris ministerio est sociandus, et Apostolo nos docente, et divina praeceptione didicimus et canonum regulis.
Ex duarum vocularum omissione, cum constiterit, et prava interpunctione, sensus et a Leonis mente alienus, et omnino falsus exsurgit: nimirum de servis non ordinandis, deque natalium honestate ad clericatum necessaria edictum esse divino, apostolico canonicoque praecepto, quod nec usquam, ni fallor, invenias, nec intendit auctor noster; sed solum docere qualem praeterea velint esse Scripturae et Canones virum ecclesiasticum, de cujus natalibus morumque honestate jam constat. Mss. Bellovacensis Ecclesiae codex sic habet ut restituimus, Cresconius et [Col. 1273C] Isidorus excusus (non item ms.), si commatum vitia excipias ad quos plerique alii codices mss. accedunt.
4. Viduarum maritos. Canonem apostolicum 18 non commemorat, quod argumento est nondum tunc eos canones plene 1294 auctoratos fuisse. Non meminit quoque epistolae Siricii ad Himerium Tarrac. cap. 8, nec epist. Innocentii ad Victricium, ad Felicem Nucerianum, ad episcopos Macedoniae, etc., nec Coelestini ad episcopos provinciarum Viennens. et Narbonens., ubi viduae maritos et digamos a clero [Col. 1274A] arcent. Sed eosdem in fine epistolae indicat. Hujus constitutionis rationem vide supra in epist. 1 (nunc 12) , cap. 3, et apud Innocentium III, epist. ad Metensem episcopum. Haud poenitebit libellum quoque Gallicum D. Leschasserii de Digamis legisse, tametsi a communi sententia recedat.
5. Nec sibi poterunt vindicare. Editi codices habent, pro arbitrio vindicare: ex recentiori procul dubio consuetudine adjectum, qua plerumque non pro arbitrio digami, sed tamen cum dispensatione ac venia pontificis clero se addicunt. At aurea illa aetate nulli ministerium ecclesiasticum vel capessere licuit, vel servare, qui si transisset prius ad nuptias, non esset unus unius, vel cujus uxor non unica unici, ut loquitur Innocentius III. Quod ita religiose observari voluit S. Leo, ut nec in summa ministrorum ecclesiasticorum penuria, qua Mauritaniae Caesariensis Ecclesiae laborabant, bigamos ordinatos gradu suo gaudere passus sit, ut ex epist. 1 (nunc 12) manifestum est. Immo duodecimo jam exeunte saeculo, Lucius III [Col. 1274B] pontifex Romanus dispensari posse non censuit cum bigamo ordinato, ut in presbyterali gradu permaneret: si quidem germana est ejusdem epistola, quae refertur c. super eo, de Bigamis. Recte igitur verba illa in omnibus codicibus mss. omittuntur, necnon et apud Dionysium Exig. et Cresconium. Leguntur in excusa Isidori collectione; non tamen in ejusdem mss. codice Herovalliano, aliisque.
6. Hujus discussionis curam nobis specialiter [Col. 1273C] Si reservationem discussionis, ubi aliqua dubitatio incideret, S Leo non solum ad suburbicarias, sed ad universas etiam provincias his litteris extendisset, nihil esset mirum, cum Romanus pontifex pro ea potestate qua toti Ecclesiae omnibusque provinciis ex primatu praesidet, non modo suburbicariis, sed aliarum quoque provinciarum episcopis praecipere possit, ut alia multa Leo praecepit Gallis, Hispanis, Afris, etc., nisi forte reservationem discussionis ejusmodi quaestionibus facti ad remotiora loca extendere ob nonnulla incommoda et difficultates non expedire [Col. 1273D] credatur. Non improbabilis tamen est conjectura P. Coustantii in praefat. ad tom. I Epist. Roman. pontif., n. 47, hanc epistolam Leonis primo directam fuisse ad solos episcopos per Campaniam Picenum et Tusciam, ad quas provincias pertinere videntur verba c. 2: Haec ergo ad provincias vestras per Innocentium, Legitimum et Segetium fratres et coepiscopos nostros scripta direximus; sed aliis subinde aliarum provinciarum episcopis communicatam fuisse, ut aliis Romanorum pontificum decretalibus ad certas provincias missis contigit, et hac ratione communem epistolam evasisse, atque ideo in ejus inscriptione adjectas fuisse voces et universas provincias; quod aliis exemplis confirmat. vindicantes. Nec mirum, cum Ecclesiae ad quas in primis scribebat, ad Romanam synodum pertinerent, utpote quae ex urbicariis provinciis essent. Haec porro decreta non a solo Leone, sed a synodo etiam Romana profecta crediderim, ex qua et cujus decreto tres episcopi Innocentius, Legitimus et Segetius directi, qui Leonis episcopi litteras perferrent. Tempus synodi et litterarum congruit: sexto enim 1295 idus Octobris hae datae sunt, et ex epistola 16 constat ad III kalendas Octobris synodum Romae solitam esse [Col. 1274C] convenire.
7. Usurariam exercere pecuniam. [Col. 1273D] Hic nonnulla animadversione digna sunt. Praeter [Col. 1274C] Illiberitanam synodum, usuras in laicis reprehendit etiam concilium Carthaginense sub Grato can. 13, et Basilius in epistola 1 canonica ad Amphilochium can. 14, injustum lucrum etiam in laicis appellat. Quod si canones non ita multi hac in re suppetunt, certum tamen est Ecclesiae Patres in concionibus et catechesibus contra idem vitium antiquissimis quoque temporibus disseruisse; iidemque cum ejus injustitiam notarunt (ut inter caeteros legimus apud Clementem Alexandrinum lib. II Stromatum c. 18, Lactantium lib. VI Instit. c. 18, S. Hilarium in psal. [Col. 1274D] XIV, II. 15, S. Gregorium Nyssenum hom. 4 in Ezechiclem, S. Ambrosium de Bono mortis num. 57, et alios), restitutionis debitum satis docuere. Quis enim nescit restituendum quod fuit injuste perceptum? Hinc porro falsum est episcopos istorum temporum non ausos fuisse palam et publice damnare hoc scelus, quod Scriptura manifeste condemnat: eadem semper traditio et doctrina viguit. Quod si non ita multa ac expressiora eorum temporum testimonia suppetunt, id non ex doctrinae, sed ex librorum vel occasionum quae hanc scriptionem postularent, defectu evenit, ut alia non pauca iisdem de causis desunt testimonia in aliis certissimis doctrinae capitibus, quae nihilominus prioribus quoque saeculis tradita fuisse nihil ambigimus. Ante Leoninam hanc sententiam, vix ecclesiasticam legem invenias quae laicis usura interdicat; si canonem 20 Eliberitani concilii excipias, quod tamen nec lucrum fenore contractum reddi jubet, nec usurae reos ulla poena afficit, sed tantum deinceps exerceri prohibet. Non quod primis saeculis approbarit Ecclesia improbum usurae quaestum; absit: sed quia usuras etiam ipsae leges et judices reddi jubent, inquit Augustinus (Epist. 54, sub finem) . Tunc temporis non audebant episcopi palam et publice damnare quod saeculi leges et principes auctoritate sua sanciebant: et eamobrem circumspecte loquuntur. Audet tamen Augustinus Macedonium Caesareum judicem alloquens in epistola citata ita scribere: Haec et hujusmodi, inquit, male utique possidentur, et vellem ut restituerentur; sed non est quo judice repetantur. Ita S. Leo hoc non solum in eos qui sunt in clericali officio constituti, sed in laicos cadere qui Christiani se dici cupiunt, condolet. Sed neque hic, quamvis majori utens fiducia, usurarios laicos condemnat. neque ulli fere ante ipsum poenam ullam laicis infligere ausi sunt: solos clericos, ut suae jurisdictioni magis subjectos, poena indicta deterrere a turpi hujusmodi lucro aggressi sunt sancti Patres Arelatensis concilii I, can. 12, Nicaeni can. 17, Laodiceni can. 4. Carthaginensis I, sub Aurelio, can. 5, Leo, Gelasius et alii. Primus imperatorum Leo. inquit Grotius in sextum caput S. Lucae, ut idem Hermenopulus notat, existimans omne fenus Christiano [Col. 1275B] interdictum, lege id ipsum communi sanxit; cum ante ipsae Ecclesiae solerent pecunias sumere sub trientalibus usuris.
8. Omnia decretalia constituta, tam beatae recordationis Innocentii, quam omnium decessorum nostrorum; quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum [Col. 1275C] Duo in sequentem Quesnelli notam observanda sunt. Primum quod ait idcirco promulgata tradi decretalia constituta praedecessorum Leonis, quia Codici canonum, quem Romanae Ecclesiae codicem publice editum putat, inserta leguntur, falsae hypothesi innititur, cujus falsitatem ostendemus in observationibus ad dissert. 12 Quesnelli de Codice canonum Romanae Ecclesiae, quae tom. III inseretur. Promulgata autem [Col. 1275D] eatenus dicta sunt, quia ad episcopos per provincias missa publice prodierunt; et licet non pauca constituta ad certas tantum provincias directa fuerint, exinde tamen communicata fuerunt eorum exemplaria aliis atque aliis provinciis vicinioribus, ita ut universim innotuerint; quemadmodum probe statuit P. Coustantius in praefatione ad t. I Epist. Roman. pontif. n. 47. Alterum est quod obtrudit quasi ex Leonis atque Hincmari sententia, nullum robur obtinere decretalia constituta, quae contra canonum disciplinam fuerint promulgata. At in laudatis S. Leonis locis de Romanorum pontificum decretalibus sermo non est, sed de canone Chalcedonensi pro statuenda praerogativa Constantinopolitanae sedis edito, qui cum adversaretur canonibus Nicaenis, eum S. Pontifex noluit confirmare, sed potius cassum et irritum declaravit. Hincmarus quoque nihil pronuntiat de decretalibus pontificiis. Solum urget testimonia quibus Leo et alii [Col. 1276C] pontifices custodiam sacrorum canonum praecipientes, eos crimine notarunt, qui ab eorum observantia temere discederent. Inter plura autem testimonia Leonis verba recitat, quibus indicatum Chalcedonense decretum respiciens, quidquid Nicaenis constitutis repugnat, nihil auctoritatis habere voluit. Quod si idem Hincmarus Innocentii decretum de causis vel contentionibus clericorum in provincia terminandis [Col. 1276D] laudavit, reservationem tamen majorum causarum ab eodem pontifice confirmatam statim subjecit inquiens: Et ibi post aliquanta: Si quae autem majores causae in medio fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit (scilicet Sardicensis) et vetus consuetudo exigit, post judicium episcopale referantur. Cur priorem tantum Hincmari partem Quesnellus descripsit? Nec Leo igitur, nec hincmarus ullibi indicant nullum robur obtinere decretalia constituta quae contra canonum disciplinam fuerint promulgata. Hac in sententia numquam mutari posset disciplina quam canones semel statuissent; nec ulla cujusque auctoritate ferri possent decreta, quae pro varietate temporum atque circumstantiarum aliter constituerent. Confer quae in hanc rem animadvertimus in observ. ad serm. 4 S. Leonis, tom. I. col. 465, ubi alium Quesnelli locum excussimus. promulgata sunt disciplinis. 1296 Ita scribitur in Thuaneis codicibus mss. quinque, in Herovalliano Isidori, in Bellovacensi, Corbeiensi, Victorino et Cantabrig. apud Dionysium Exig. Nicolaum I PP., utrumque Hincmarum Remensem et Laudunensem, et in edit. Canisii ad marginem, Nicolini, etc. Aliquae edit. pro ordinibus leg. ordinationibus, et pro promulgata leg. ordinata. Prior lectio procul dubio praeferenda Codicem decretalium constitutorum a pontificibus Romanis promulgatorum indicare mihi videntur verba ista, ut fusius annotavimus in dissertatione de Codice Romano. Haec eadem Hincmarus Laudunensis episcopus inseruit collectioni ex antiquis pontificum [Col. 1275C] Romanorum epistolis ad Hincmarum Remensem missae, ut probaret iisdem epistolis neminem obedientiam sine temeritatis nota detrectare posse. His dum respondet Hincmarus Remensis in opusculo capitulorum 55 pluribus prosequitur verba illa capitulo 10 et sequentibus, fusius etiam de vocis etymol. disserens. Itaque Promulgo ita dictum putat, quasi promo vulgo, sive primum in vulgus edo. Unde, inquit, Paulus in Glossis suis dicit hoc modo: Promulgari leges dicuntur, cum in vulgus eduntur . . . . . [Col. 1276A] Isidorus quoque, ut ipse dicit, auctore Tullio, exposuit dicens: Promulgatum est foras prolatum; ut lex dicitur promulgata: promulgatum autem ad omnium notitiam et totius vulgi intimatum.
Postea quid voluerit his verbis Leo, discutit Hincmarus: Primum, inquit, nobis sciendum est aliud esse promulgare sacros ordines et canonum disciplinas, aliud promulgare de sacris ordinibus et canonum disciplinis; sicut aliud est promulgare leges, et aliud promulgare de legibus. Promulgare autem leges, est leges condere; promulgare vero de legibus, est de illis judicia sumere, et secundum illas judicare, earumque observationem et judicia omnibus intimare. Sic sacros ordines promulgare, est a Domino constituere episcopos, presbyteros, etc., eorum ministerio qui a Domino ad hoc constituti sunt. 1297 Domino quod suum est exsequente. De sacris autem ordinibus promulgare est, qui et quot sint et quales ac qualiter, et a quibus vel quando sint ordinandi, et quomodo ac quantum in singulis gradibus debeant ministrare, etc. . . . . Similiter, [Col. 1276B] subjungit Hincmarus post pauca, aliud est sacros canones promulgare, et aliud est de sacrorum canonum disciplinis constituta decretalia promulgare. Qui namque sint canones, de quorum disciplinis promulgata adeo conservari a S. Leone papa jubentur, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari, memoratus ab eo beatus Innocentius in disciplina ex eisdem sacris canonibus decreta ad Victricium Rotomagensem episcopum patenter ostendit: «Si quae, inquiens, causae vel contentiones inter clericos tam superioris ordinis quam etiam inferioris fuerint exortae, ut secundum synodum Nicaenam congregatis ejusdem provinciae episcopis, jurgium terminetur,» et reliqua.
Denique longe pluribus sanctorum Patrum pontificumque testimoniis in medium adductis, ex his concludit Hincmarus Leonem nihil nisi sacrorum canonum observationem praecipere; immo praecipuorum Leonis praedecessorum successorumque auctoritate [Col. 1276C] ostendit nullum robur obtinere decretalia constituta, quae contra canonum disciplinam fuerint promulgata, Leone ita scribente: Si quid usquam aliter quam illi (Nicaeni Patres) statuerunt, praesumitur, sine cunctatione cessatur (Leo ep. 80, nunc 106, cap. 4) . Et alibi: Omni penitus auctoritate sit vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum (Ibid., c. 27) Haec ex prolixiore Hincmari tractatione delibata et Leonis mentem aperiunt, et Hincmari eirca decretalia pontificum decreta.
Hanc pariter epistolam cum superiore ( nunc sequenti ) publici juris fecit Holstenius. Cui manum medicam necesse fuit alicubi adhibere; in quo ne propriis conjecturis plus aequo indulsisse videamur, emendationum hic reddenda ratio.
1. Fidei suae remuneratione. Apud Holstenium legebatur sui; quod in constructione textus sensum vix aliquem habere potest.
2. In fundamenti ipsius soliditate. Suspicor legendum istius, nempe fidei, cujus ante mentionem fecit: ita enim [Col. 1277D] Quo sensu S. Leo petram super quam Ecclesia aedificata est, explicaverit de fide, non excluso Petro, nec apostolicae sedis auctoritate ullatenus imminuta, fusius ostendimus in observat. ad serm. 2. alibi idem pontifex interpretatur petram illam super quam Christus Ecclesiam suam aedificavit, ut epist. 92 (nunc 119) ad Maximum Antiochenum cap. 2, epist. 132 (nunc 162) cap. 1, epist. 10, cap. 1, et serm. 3 (nunc 4) in annivers. assumptionis suae cap. 2. In quo a caeterorum Patrum traditione non recessit, qui verba Christi ex cap. 16 S. Matthaei, [Col. 1277B] quae explicat S. Leo, eodem ut plurimum modo interpretantur. Consule, si placet, Joannis Launoii theologi Parisiensis epistolas, parte II, epist. ad Adr. Vallantium, et parte IV, epist. 1, ubi abunde SS. Patrum de hac re testimonia congerit.
3. Acceperint. Holstenius legit Accipiant; sed tum ex sequentibus verbis. tum ex superiori epistola, in qua eadem fere in hunc modum leguntur: Ut unius uxoris vir sit, et hanc virginem, ut auctoritas divinae legis cavet, acceperit; inde constat inquam, ita corrigi debuisse. Sensus enim quem prae se 1299 fert necessario mendosa illa lectio, auctoritate antiquorum canonum, ecclesiasticaeque numquam interruptae consuetudinis proscribitur, cujus discutiendae locus opportunior infra occurret.
4. Ipsum vero secundum definita canonum, etc. Totus hic locus subobscurus est. Hoc tamen videtur asserere, [Col. 1277D] Etsi relationis jus, praesertim in majoribus causis, quod sedi apostolicae competit, in sacris canonibus asseratur, ex altiori tamen primatus jure, quod divinam originem agnoscit, provenit. Hinc ante omnes canones, qui de hac relatione decernerent, aliquot ejusmodi relationes ad Romanos pontifices delatae inveniuntur inter ea pauca documenta quae ex [Col. 1278D] prioribus saeculis supersunt. Appellationum quidem jus in causis majoribus ex primatu divini juris proficisci ostendimus in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli part. I, c. 7. jus illud relationis, quod sedi apostolicae competebat, sanctorum conciliorum auctoritate pro [Col. 1277C] reverentia principis apostolorum illi esse collatum. Quod diserte Innocentius asserit epist ad Victricium Rotomagensem cap. 3, qui jus illud ex veteri quoque consuetudine repetit. Si quae autem causae. inquit, vel contentiones inter clericos tam superioris ordinis quam etiam inferioris fuerint exortae, ut secundum synodum Nicaenam congregatis ejusdem provinciae episcopis jurgium terminetur, nec alicui liceat (sine praejudicio tamen Romanae Ecclesiae, cui debet in omnibus causis reverentia custodiri) relictis his sacerdotibus, qui in eadem provincia Dei Ecclesiam nutu divino gubernant, ad alias convolare provincias. Si vero majores causae in medio fuerint devolutae, ad sedem apostolicam, sicut synodus statuit, et vetus consuetudo exigit, post judicium episcopale referantur. Gelasius item papa Commonitorio ad Faustum: Ipsi sunt, inquit, canones qui appellationes totius Ecclesiae ad hujus sedis examen deferri voluere. Quin eamdem synodum eosdemque canones, Gelasius, Leo et Innocentius pontifices Romani in mente habuerint, dubitari vix posse existimo. [Col. 1277D] Sed [Col. 1278D] Cum in canonibus Sardicensibus de causis clericorum inferioris ordinis nihil constituatur, nisi canone 16, ubi finitimos episcopos interpellare permittitur, probabilior est Hincmari sententia, quam P. Coustantius propugnat in Innocentii epist. 1, tom. I Epist. Rom. pontif. pag. 749, not. a (Patrol. XX, col. 463) . quinam canones illi fuerint, disceptatur ab eruditis. Totus ille papae Innocentii textus mox transcriptus ad Nicaenos referendus videtur illustrissimo Petro de Marca lib. I Concordiae sacerd. et imp. cap. [Col. 1278A] 10. Aliter olim intellexit Hincmarus Remensis epist. 9, cap. 12, et duo priora capita ad synodum Nicaenam pertinere, postremum vero ad Sardicensem existimavit. Diversam ab utroque sententiam inire me cogunt rationes inferius exponendae, et totum illud Sardicensi concilio tribuere, cujus canones sub Nicaenae synodi nomine priscis illis temporibus a Romanis episcopis laudatos fuisse, testes sunt Innocentius ipse, Zosimus, et noster Leo epist. 40 (nunc 44) . In quem errorem qua ratione inciderint, Codex Romanus, quo publicum beamus, manifestum facit. Non, inquam, Nicaenos, sed sub Nicaeni concilii nomine Sardicenses adducere mihi videtur Innocentius I 1300 quia agit de clericis tam superioris quam inferioris ordinis inter se litigantibus, de quibus synodus Nicaena sermonem non habet cap. 5, quem ab Innocentio notatum putant; sed tantum de iis qui a proprio episcopo sunt excommunicati, sive sint ex laico ordine, sive ex clero: quod ad clericos superioris ordinis, qui depositioni, non excommunicationi, [Col. 1278B] subjacebant, minime pertinet, nec cum jurgiis eorumdem inter se, de quibus loquitur Innocentius, ullatenus convenit. Conveniunt vero quam maxime ejusdem pontificis verba cum canone 3 Sardicensi, cujus hic titulus apud Dionysium Exiguum: Ut inter discordes episcopos comprovinciales antistites audiant: quod si damnatus appellaverit Romanum pontificem, id observandum quod ipse censuerit. Deinde de his qui, relictis provinciae suae sacerdotibus, ad alias judicandi convolant, ne verbum quidem in Nicaeno; in Sardicensi autem plura reperiuntur. Denique de relatione ad apostolicam sedem post episcopale judicium facienda in causis majoribus, prorsus tacent Nicaeni Patres; ex professo autem Sardicenses agunt can. 3, 4 et 7. Quare argumentum illustrissimi Petri de Marca assumens, sententiam oppositam sic confirmo. De eadem synodo hic intelligendus est Innocentii textus quantuscumque est; at in posteriori loco Sardicensis intelligenda, non Nicaena: in prioribus ergo pariter ad [Col. 1278C] Sardicenses animum advertebat Innocentius.
Hanc epistolam acceptam referimus doctissimo viro, deque ecclesiastica antiquitate bene merito Lucae Holstenio Vaticanae et Basilicae canonico et bibliothecae praefecto. Eam in collectione Romana inter acta synodi Romanae sub Bonifacio papa II habitae insertam publicavit Romae an. 1662, editionem ab illo coeptam procurante post ejus obitum eminentissimo doctissimoque cardinale Francisco Barberino. Ejusdem fragmenta anno 1648 jam emiserat in lucem in opere de Eccles. Orient. et Occid. consensione, in addendis p. 1368 Leo Allatius; sed plurimis mendis scatentia.
1301 1. Cum nostra vice, etc. Ne erudite jam tractata retractemus, consule clarissimum virum [Col. 1278D] Stephanum Baluzium in appendice libri V illustriss. Petri de Marca de Concord. sacerdot. et imperii, cap. 22, ubi ex hac epistola et aliis arguit vicariatum Thessalonicensem huic Ecclesiae fuisse tributum, [Col. 1279A] [Col. 1279C] Immo vero personale privilegium fuisse, quod morte cujusque pontificis exspiraret, hinc colligi posse videtur, qui Anastasius licet a Xysto antea creatus apostolicae sedis in Illyrico vicarius, ejusdem tamen praerogativae confirmationem a Leone petiit, et S. pontifex ipsi annuens, idem privilegium [Col. 1279D] ita concessit, ut encyclicam ea de re ad omnes Illyrici metropolitanos transmiserit: quae novae delegationis notitiam necessariam praesumunt. nec personale tantum privilegium fuisse. Vide etiam, si lubet, Frinciscum Florentem tract. 6, ad tit. de Electione et Electi potestate; Petrum Franciscum Chiffletium in notis ad Vigilium Tapsensem, ubi contra Lucae Helstenii sententiam disputat.
2. Propter custodiam regularum. Sicut partes hae sunt potissimae Romani pontificis tamquam in Ecclesia universa capitis, divinae legis esse vindicem, propugnatorem traditionis, canonum custodem, paternarumque constitutionum exsecutorem assiduum; ita his quos per varias partes orbis Christiani vice sua delegat, haec maxime [Col. 1279D] Non gatis fuit Quesnello maxime; restringendam adhuc duxit vicariorum apostolicorum auctoritatem et unice, ac si praeter id quod ad custodiam canonum pertinet, nihil aliud vicariis apostolicis tribui facultatis possit. At cum Romanus pontifex praeter custodiam canonum, pro suo divini juris primatu multa alia potest in tota Ecclesia; tum alia potest quibusdam vice sua in provinciis committere, prout ex circumstantiarum ac temporum varietate crediderit expedire. Ita vel antiquis temporibus quaedam demandata leguntur episcopo Thessalonicensi, aliisve in aliis provinciis, quae ad custodiam canonum necessaria non erant. Num huic fini opus erat Thessalonicensi reservare metropolitarum ordinationes? Num causarum episcopalium cognitionem et [Col. 1280C] definitionem ipsi tribuere? Num synodis cogendis ejus consensum aut praesidentiam requirere? Num formatarum jus eidem vindicare? quae tamen in litteris Coelestini, Xysti ac Leonis episcopis Thessalonicensibus tribuuntur. et unice cura incumbit, regularum seu canonum custodiae invigilare, et in speculis esse: Ne quid illicitum, ut Leo loquitur epistola sequenti ( nunc antecedenti ) a quoquam praesumatur adversus canones. Qui si ubique et ab omnibus rite serventur, jam pene otiosa est delegata vicariorum in aliis Ecclesiis potestas. De propria quid sentiret sanctissimus papa Gregorius I aperit ipse lib. VII, epist. 65, ad Joannem Syracusanum [Col. 1279B] episcopum.
3. Certa tum primum ratione commisit. Quo sensu vicariatus Thessalonicensis initia sua Siricio debeat (quae Damaso tribuuntur ab Innocentio I, Nicolao I, et Joanne III, Romanis pontificibus, quod et manifestum est ex epistola Damasi ad Acholium Thessalonicensem ab Holstenio edita in Romana collectione) vide in appendice lib. V Petri de Marca cap. 23, ubi supra laudatus Baluzius primum hujus dignitatis velut crepusculum, quod sub Damaso coepit illucescere, a majoribus ejusdem incrementis certa quadam ratione a Siricio primum 1302 firmatis, recte distinguit, ut facile sit utramque opinionem conciliare.
4. Sicut enim peccata et quae, etc. Has duas voces, sicut enim, supplevimus; et abolentur pro abolebuntur reposuimus ex conjectura, non temeraria, ut puto, sed quam complendi sensus necessitas confirmat. Caeterum haec verba de bigamia etiam post baptismum [Col. 1279C] remanente a Leone transcripta videntur ex cap. 3 epist. Innocentii I, Rufo, Eusebio, etc. Episcopis Macedoniae circa cujus tempora contrariam sententiam tenebat Hieronymus scribens ad Oceanum epist. 83, quem S. Augustinus tacito nomine reprehendere videtur lib. I de Bono conjugali cap. 18. ubi veram opinionem tuetur: opinionem dico, quia nullum ea de re canonem seu constitutum videtur ob oculos habuisse.
5. Quisquis vero a metropolitanis episcopus, etc. Ita corrigendum censuimus Holstenii exemplar Vaticanum [Col. 1280A] [Leg. Barberinum] , quod habet, si tamen habet: Quisquis vero de metropolitanis episcopis; quod manifeste contra mentem Leonis est. Non enim hic agit de ordinatione metropolitanorum, quam post aliquot lineas a tingit, sed de provincialibus tantum, qui inconsulto vicario Illyrici a metropolitanis ordinabantur episcopis; quod et ex epistola subsequente ( nunc praecedente ) comprobatur cap. 5, et ex 12 (nunc 14) ad eumdem Anastasium cap. 6. Latum revera inter utramque ordinationem discrimen ponit: omnes enim metropolitanos non modo consulto vicario Illyrici, sed ab ipso consecrari vult: alios provinciales episcopos, non a vicario, sed a propriis metropolitanis, qui de ordinatione ad vicarium Illyrici referant, ordinari praecipit. Contra istos poenam non edicit, quoniam metuebat ne minis offensi metropolitani vicariatus a se [Col. 1280C] Jugum ne appellari potest vicariatus apostolicus, [Col. 1280D] quo Romani pontifices jam inde a Damaso vel Siricio pro suo, quod postea vocarunt patriarchalem, in totum Occidentem jure, ob disciplinae canonumque custodiam in Illyrico instituerunt? jugum abjicere tentarent, quod ab illis aegre susceptum ipsae Leonis litterae indicant; at episcopis, inconsulto Thessalonicensi ordinatis, denuntiat 1303 nullam ab eo status sui [Col. 1280B] habituros esse firmitatem.
6. Vocem appellationis. Ratio exceptionis est, [Col. 1280D] Si Illyricianarum provinciarum appellationes ad Romanum pontificem jure peculiari pertinebant, nimirum uti patriarchae Occidentis, quia erant Occidentalium partium quaedam portio, ad ipsum altiori jure spectabant ex tota Ecclesia, quia tota Ecclesia eidem uti primati a Christo subjecta fuit: unde canones Sardicenses non de solis Occidentalium, sed et de Orientalium appellationibus ad Romanam sedem statuerunt: quos quidem canones Orientalibus fuisse tunc tempore ignotos, quemadmodum hic Quesnellus repetit, falsum probavimus in observat. ad dissert. 5, part. I, cap. 6, num. 16. quod Illyricianae provinciae, ut Occidentalium partium quaedam portio, ad Romanum pontificem jure peculiari pertinebant. Caeterum quod hic de appellationibus scribit S. Leo, id ex Sardicensibus canonibus asserit, ut veteris instituti et reverentiae sedis apostolicae mentio testatur: qui canones Orientalibus ignoti erant tunc temporis.
7. Circa quos par consecratio fieri debet. Procul abest ut sententiae, quae S. Hieronymo tribuitur, obsecundet Leo noster, dum parem consecrationem presbytero, immo et diacono cum episcopo tribuit. In multis quidem tres hi gradus conveniunt, servata tamen ubique episcopis et presbyteris dignitatis suae praerogativa. Id porro, in quo paritatem suggerit S. Leo inter triplicis illius ordinis viros, procul dubio impositio manuum est, qua tam diaconi quam sacerdotes consecrantur. Unde quod ait auctor Commentariorum [Col. 1280C] in Epistolas Pauli [Col. 1280D] Hilario diacono tribuitur Commentarius iste, cap. 3 in Epist. I ad Timotheum. , qui Damaso papae aequalis fuit, et Ambrosius dicitur: Episcopi et presbyteri una ordinatio est; idem et de diacono potest asseri. Qua de causa non dubitavit Optatus lib. I, diaconos sacerdotii nomine ornare, cum lapsos in persecutione recensens: Quid. inquit, commemorem laicos, qui tunc in Ecclesia nulla fuerant dignitate suffulti? Quid ministros plurimos? Quid diaconos in tertio? Quid presbyteros in secundo sacerdotio constitutos? ipsi apices et principes omnium, aliqui episcopi, etc. Immo et subdiaconum Epiphanius sacerdotem esse [Col. 1281A] aliquo sensu insinuat, cum lib. III advers. haereses in Exposit. fidei num. 21, ait subdiaconum, sicut et alios superiorum ordinum clericos. ab uxoribus se abstinere, non vero lectorem: Quippe lector, inquit, non sacerdos est, καὶ γὰρ οὐκ ἔστιν ἱερεὺς ὁ ἀναγνώστης. Nam presbyteri, inquit Innocentius PP. epist. ad Decentium Eugu., licet sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent. Hinc porro aliter de sacerdotio disserere cogimur, quam solet a plerisque disseri, qui presbyteratum primum sub oculis habentes, episcopatum aliud nihil quam presbyteratus extensionem et ampliationem quamdam existimant; cum potius primo conspectu intuendus sit episcopatus tamquam sacerdotii apex summus, plenitudo, ac perfecta, ut ita dicam, totalitas; a pontificatu vero caeteri gradus veluti 1304 portiones quaedam delibantur, ac certis quibusdam officiis et ministeriis pro Ecclesiae necessitate circumscribuntur. Nam in episcopo, inquit commentator anonymus jam laudatus, omnes ordines sunt: quia primus sacerdos est, hoc est, [Col. 1281B] princeps est sacerdotum, et propheta, et evangelista, et caetera adimplenda officia Ecclesiae in ministerio fidelium; tamen postquam omnibus locis Ecclesiae sunt constitutae, et officia ordinata, aliter composita res est quam coeperat. Intelligit autem auctor ille per evangelistam, diaconum, et per caetera officia, lectores et exorcistas. His bene intellectis, intelliget quisque pariter quid sibi velit sanctus pontifex cum hic asserit presbyteros et diaconos dignitatem officii sacerdotalis accipere (quamquam non sacerdotium, sed officium sacerdotale, dicit), et quantopere discrepet saltem in loquendi modo a canone qui dicitur esse concilii Carthaginensis IV, negatque diaconos sacerdotii vim et consecrationem consequi: Diaconus cum ordinatur, solus episcopus, qui eum benedicit, manum super caput ejus ponit: quia non ad sacerdotium, sed ad ministerium consecratur.
8. Contra canones et traditionem Patrum. De traditione apostolica, cujus oblitus vel nescius Anatolius [Col. 1281C] episcopus CP. Aetium in presbyterum sexta sabbati ordinarat, meminit sanctus Leo epist. 84 (nunc 111) , cap. 2. Eamdem allegat in epist. 11 (nunc 9) ad Dioscorum; sed in neutra canones commemorat, nec revera ullos habemus ante ejus tempora, quibus scilicet ejusmodi ordinationes qualibet die celebrari prohibeantur: forte quia nullus contra traditionem et consuetudinem abiens, condendo canoni occasionem dederat. Per canones igitur nihil aliud Leonem velle arbitror, quam regulam ecclesiasticam solo usu et traditione ecclesiastica firmatam, quomodo saepe saepius usurpare videtur.
Septem codd. mss. ad quos relegimus hanc epistolam, inter se non conveniunt de titulo. Corb. et Thuan. 1 sic habent: Universis episcopis per [Col. 1281D] diversas provincias constitutis. Bellovac., Universis Ecclesiis per Italiae provincias constitutis. Thuaneus unus, 1305 Universis episcopis per Siciliam constitutis. Thuan. tres, Dionys., Exig. et Isidorus, Universis episcopis per Italiae provincias. Edit. vulg., per Italiam. Qui sciunt magnas saepe difficultates ex hujusmodi titulis vel emergere vel dissolvi, non mirabuntur ista a nobis adeo scrupulose annotata.
Ex hujus maxime epistolae verbis conflatae sunt commentitiae litterae Anastasii papae I ad omnes Germaniae et Burgundiae episcopos; finis etiam epistolae [Col. 1282A] Lucii papae ad Gallos et Hispanos, et rescripti Marci papae ad Anastasium de canonibus Nicaenis, ex hujus pariter fine coalescit.
1. Haec epistola extra suum hactenus locum vaga, hic reponenda mihi videtur. Certum est enim ex ipsiusmet initio scriptam fuisse a S. Leone ad Dioscorum cum hic Alexandrinae Ecclesiae praeesse inciperet. Tua, inquit, firmius fundare desideramus initia. Quorum initiorum seu ordinationis nuntius Possidonius presbyter adhuc tunc Romae versabatur. Constat autem ad hanc sedem evectum esse anno 444, tum quia hujus anni mense vel Februario secundum Latinos, vel Junio secundum Graecos, decessit ex hac vita illius praedecessor Cyrillus; tum quia Dioscorus depositus est ab episcopatu septimo ordinationis suae [Col. 1282B] anno, ut testatur Liberatus diaconus cap. 13; hoc autem mense Octobri an. D. 431 contigit, ac proinde ejus ordinatio cadit in annum 444. Non potuit vero eodem anno scribi epistola quo creatus est Dioscorus, cum ad tantae sedis episcopi electionem et consecrationem plures menses necessarii fuerint, nec nisi post alios plures Possidonius ordinationis nuntius mitti potuerit ad Romanum pontificem, et ab eodem litteras ad Dioscorum accipere perferendas, unde nec citius nec tardius scripta est quam kalendis Julii anni 445. Quis porro fuerit Dioscorus tota clamat ecclesiastica saeculi quinti historia, testanturque ejus nomine ad hanc usque diem dicti haeretici. Ejus electioni suffragata erant spiritalis vel specialis gratiae merita, ut eodem praefationis loco habet Leo noster: Velox siquidem fama, ut loquitur Theodoretus ad ipsum Dioscorum scribens (Epist. 60) , quaquaversum discurrens omnium aures gloria ejus repleverat; maxime autem 1306 omnes praedicabant ejus animi modestiam. [Col. 1282C] Quantopere utrumque fama fefellerit, quartus post annus in latrocinio Ephesino edocuit.
2. Exordia deligantur. Post ista verba, nescio quo pacto haec alia irrepserunt in omnia excusa exemplaria: Hoc est sub lege divini officii substituantur; quae nos expungenda censuimus, tum quia desiderantur in mss. codd. Grim., Vict., Cantabr. et Thuaneo, immo et apud Gratianum, et Isidorum tam excusum quam manuscriptum, tum propterea quod sensum omnem hujus loci subvertunt. Agitur enim de delectu diei et horae conferendae benedictionis sacerdotalis et leviticae, pro qua ejus noctis quae in prima sabbati lucescit, exordia deligi praecipit S. Leo; non autem de delectu ministrorum consecrandorum, ut imperitus ille glossator intellexit: cui forsan imposuere codices mss. similes Thuaneo et Cantabrig., in quibus legitur: Exordiis consecrandi deligantur.
3. Ex his porro et adjacentibus verbis nascitur apud nonnullos duplex difficultas: una, an quodlibet sabbatum vel quaelibet Dominica per annum occurrens [Col. 1282D] designetur a S. Leone tamquam ordinationi sacerdotali et leviticae constituta; an vero solum sabbatum sanctum et anniversaria Dominicae Resurrectionis solemnitas? Altera difficultas est, utrum nox sabbatum consequens ad hanc consecrationem delecta fuerit, ut pars sabbati antecedentis, an ut pars instantis Dominicae? Uterque nodus facile solvitur, si paulo attentius Leonis verba considerentur, et redeant in mentem temporis illius mores et disciplina. Tantum enim abest ut sabbato solum sancto ministrorum Ecclesiae consecratio fieret, ut potius [Col. 1281D] Si de die paschali qui a vigilia sabbati sancti initium sumit, haec intelligantur, vera fortassis sunt de Romana et aliis plerisque etiam Ecclesiis, non autem de omnibus. Certe enim in Veronensi Ecclesia sancti Zenonis aevo ministrorum promotiones peragebantur [Col. 1282D] die Paschatis, seu in pervigilio Paschae, id est sabbato sancto, ut ex tractatu ejus 50 libri secundi perspicue (ut nobis quidem videtur) colligere licet, uti monuimus annotatione 4 in eumdem sermonem pag. 261, quod testimonium antea non observatum ad antiquam [Col. 1283D] originem sacrarum ordinationum in sabbato sancto demonstrandam mirifice confert. numquam illa [Col. 1283A] die facta mihi fuisse videatur, non Leonis tantummodo, sed plurimorum etiam successorum ejus temporibus: unde titulus huic epistolae hactenus praefixus merito a nobis expungendus fuit, qui ordinationem sacerdotalem sabbato sancto celebrandam asserebat. Ut autem hoc fieri non potuisse credam, facit solemnitas baptismi, cui conferendo paschalis dies consecratus erat, ita ut dies sanctam hanc solemnitatem antecedentes, toti insumerentur scrutiniis, exorcismis, catechismis, aliisque conferendo baptismo praeviis caeremoniis; et ipsa octava Paschae, octava Neophytorum appellaretur. Hinc est quod Gelasius I PP., qui ordinationes certis temporibus fieri praecipit, scribens episcopis per Lucaniam et Brutios constitutis, de sabbato sancto mentionem non facit, quamvis de quatuor solitis anni temporibus 1307 exacte meminerit. Ordinationes, inquit, presbyterorum et diaconorum, nisi certis temporibus et diebus exerceri non debent, id est quarti mensis jejunio, septimi et decimi, sed etiam quadragesimalis initii, ac medianae hebdomadae [Col. 1283B] et sabbati jejunio circa vesperam noverint celebrandas. De sabbato sancto itidem silent, dum alios dies praedictos numerant, synodus Romana sub Zacharia PP. an. Dom. 743, c. 2, Lemovicensis sub Benedicto an. 1034, Claromontana sub Urbano II, an. 1095, IX, etc. Quamvis autem hoc non constaret, ut certe constat, manifestum tamen esset nihil de sabbato sancto haberi in hoc Leonis loco quod ad ordinationem spectet. Cum enim inquirat ad quam diem noctis sabbatum excipientis initia pertineant, concludit ad diem Resurrectionis, id est, ad diem Dominicam pertinere, atque id evincit adducto sabbati sancti exemplo, eujus noctis initia ex solemnitate officii ecclesiastici et baptismi collatione, certum est ad diem Dominicam pertinere. Hoc semel constituto, restat examinandum an certi aliqui dies Dominici ordinationi deputarentur, an vero quemlibet ad id eligere permitteretur. Quod postremum apud me certissimum est: o quia nullum in particulari designat Leo [Col. 1283C] noster, nullumque proinde excludit, uti nec ante ipsum factum fuisse deprehendimus. 2 o Ex hodierna etiam consuetudine cognoscimus Dominicum quemlibet diem ex auctoritate consuetudinis antiquae, traditionis apostolicae, et sacrarum Scripturarum, ex quibus arguit S. Leo, ad episcoporum consecrationem assumptam fuisse. Si autem episcoporum, procul dubio et presbyterorum ac diaconorum: nullum enim discrimen, quo ad diem ordinationis, inter utrosque ponit S. Leo in praesenti epistola. 3 o Mos iste vigebat aureis illis temporibus, ut quo citius fieri poterat, Ecclesiae pastore suo viduatae per alterius pontificis electionem subveniretur; sicut vidimus etiam Chalcedonensi decreto cantum fuisse.
Alteri demum quaestioni satisfiet sine ullo negotio; satis enim ex hac sola epistola perspicuum est noctem illam quae celebrandis ordinationibus eligebatur ad Dominicam pertinuisse. Primum enim S. Leo expresse asserit satagendum esse Dioscoro, ut his qui [Col. 1284A] consecrandi sunt numquam benedictio nisi in die Resurrectionis Dominicae tribuatur, cui a vespera sabbati initium constat ascribi. Deinde dum recenset illustriora mysteria quae die Dominica contigerunt ex divina ordinatione [Col. 1283D] Vide dissert. 6, de Jejunio sabbati. satis innuit, et per diem Dominicae Resurrectionis eam intelligi debere quam nunc Dominicam absolute vocitamus; nec sabbatum, sed ipsam Dominicam ex apostolorum instituto consecrationi 1308 sacerdotum fuisse dedicatam. Denique, ut alia multa missa faciamus, illud indicat Urbanus secundus in concilio Claromontano citato, cum praecipiens ut ordines sabbato quatuor temporum celebrarentur, addit: Et tunc protrahatur jejunium usque ad vesperas, et si fieri potest usque ad crastinum, ut magis appareat in die Dominico ordines fieri. Nihil enim magis evincit hanc sacratissimam diem ordinibus conferendis destinatam fuisse, quam quod ne tunc quidem ejus consuetudinis memoriam penitus aboleri voluerunt sancti pontifices, cum rationes magni, ut credere par est, momenti ad illam mutandam [Col. 1284B] eos impulere. Cujus mutationis varii per succedentes sibi aetates fuere gradus. Primum enim extra dubitationem omnem esse videtur hanc caeremoniam ipso die Dominico inter sacras synaxes celebratam fuisse ab apostolis et apostolicorum temporum episcopis; idque hora diei tertia; quae sacris mysteriis agendis semper assignata fuit.
Postmodum ingruente persecutione gentilium, cum iidem coetus antelucanis horis agi coeperunt a Christianis, ut videlicet diurnam hostium fidei diligentiam eluderent, eadem quoque hora ordinationes celebratas fuisse verisimillimum est. Quod postea etiam reddita Ecclesiae pace continuatum: unde inductae sabbati vigiliae, de quibus Leo noster: tum ne consuetudinis sanguine martyrum veluti consecratae memoria aboleretur; tum ut Resurrectionis Dominicae, quae summo mane contigit, honor eadem hora exhiberetur; tum denique ne sabbati jejunium ad ulteriorem Dominicae partem continuatam, tam consecrantem [Col. 1284C] episcopum quam consecratos nimium fatigaret. Quae ratio, opinor, in causa fuit ut sensim a mane Dominico ad initia noctis, deinde a noctis exordio ad antecedentis sabbati vesperam, ut ex Gelasio supra citato patet; post a vespera ad meridiem; denique a meridie ad matutinas horas, ut fit hodie, ordinatio retrogrediens, tandem revocata sit.
Quod autem quidam aiunt ob eam rationem circa noctis initia celebratas esse ordinationes, ne officium Dominicae per occurrentem hujus consecrationis solemnitatem impediretur, verum esse non existimo: quemadmodum enim in ipso Resurrectionis die, immo et per totam octavam Paschae totum officium Ecclesiae neophytos attinebat, ita nullam erat aliud Dominicae officium, nulla sacrificii oblatio in die ordinationis quam quae ipsius gratia celebrabatur. Quod ita verum est, ut cum ad diem sabbati revocata est ordinationis solemnitas, in eumdem quoque diem translatum sit [Col. 1283D] Cum omnes codices Sacramentarii Gregoriani exhibeant orationes proprias ad missam sabbati ordinationis, et proprias item Dominicae, quae ordinationis sabbatum subsequitur, verum esse nequit, ob traductas ordinationes in diem sabbati pro die Dominico, totum quoque officium missae translatum fuisse in sabbatum, Dominicam vero missae officio fuisse expertem. Quis credat hos Dominicos dies divino cultui aeque ac caeteros semper in Ecclesia addictos sacrificio caruisse? Quod si hae Dominicae vacare in iisdem Sacramentariis traduntur, id aliter quam de sacrificio intelligendum est. In ms. Gregoriano Sacramentario Ottoboniano apud Muratorium, quod omnium antiquissimum est, cum omnibus diebus Dominicis indicentur [Col. 1284D] antiphonae, responsoria, offertorium, et communio, quae a choro canebantur, solum in quatuor Dominicis subsequentibus sabbata quatuor temporum ordinationibus jam deputata haec omnia omittuntur. Id autem indicio esse videtur, in his quatuor Dominicis non missam, nec totum officium missae, sed solum officium laboriosius cantus antiphonarum, responsoriorum, etc., fuisse omissum, ea forte de causa ut ministris labore et prolixiori cantu sacrarum ordinationum laxatis parceretur; et hoc sensu hae Dominicae dicebantur vacare, nimirum officio cantus; ac propterea quae incidebant in Adventum et Quadragesimam, cum stationes debuissent recipere, statione etiam ac processione vacabant. Quod si harum quoque Dominicarum antiphonae, responsoria, etc., notantur in Antiphonario Gregoriano, quod card. Thomasius vulgavit, id posteriori accessioni tribuendum [Col. 1285C] videtur, cum codex Ottobonianus a Muratorio editus, qui antiquior est, in his solis Dominicis nihil ejusmodi indicet. Hinc etiam tria mss. a monachis Maurinis laudata tom. III S. Gregorii pag. 672, not. h, Dominica secunda Quadragesimae officio carent, et solas orationes ad missam pertinentes praeferunt; [Col. 1285D] ibique iidem editores notarunt: Forte hac Dominica missa quidem celebrabatur, sed ob nimium sabbati praecedentis laborem nihil canebatur. Fortassis vero ipse Quesnellus pro cantu antiphonarum, responsoriorum, etc., missae officium accepit. missae officium, et Dominica sequens [Col. 1285A] proprio caruerit; 1309 unde et Dominicae vacantes ad hunc usque diem appellatae sunt illae quae sabbatum ordinationis subsequuntur, quae hodie quidem officio suo gaudent, sed ex praecedentium dierum officiis composito. Vide Micrologum cap. 29.
4. Ut quoties basilicam in qua agitur praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur, etc. Plurima disciplinae antiquae capita notanda hic tibi veniunt tam in his verbis quam in aliis annexis.
Primo enim docemur hanc tunc temporis Romanae Ecclesiae consuetudinem fuisse, ut quoties populi numerosioris concursus exigeret, sacrificii oblatio iteraretur. Hoc enim ab Alexandrinis observari similiter postulat: Ut, inquit Leo, in omnibus observantia nostra concordet. Quod in Africanis provinciis eadem Leonis nostri aetate pro minoris etiam momenti causis factitatum esse legimus lib. de Prom. et Praed. dimidii temporis cap. 6, nimirum cum peracto matutino sacrificio puella quaedam de potestate daemonii [Col. 1285B] eruta esset, oblatio RURSUM gratiarum actionis pro ea fit, sacrificiique percipiens certam partem puella, prisco est reddita usui. Immo ex concilio Carthaginensi anni 397, can. 8, qui codicis Africani 41, liquet iteratam fuisse missae celebrationem, oblatumque etiam pomeridiano tempore 1310 sacrificium pro mortuis: Si aliquorum, inquit, pomeridiano tempore defunctorum, sive episcoporum, sive caeterorum commendatio facienda est, solis orationibus fiat, si illi qui faciunt jam pransi inveniuntur. Igitur si jejuni inveniuntur nihil prohibet quin etiam pomeridiano tempore celebretur; etiamsi matutinis horis jam celebratum esset.
Secundo S. Leo sacrificii iteratam oblationem non novellae consuetudinis esse ait in Romana Ecclesia, sed antiquae institutionis, quae ex forma paternae traditionis insederat.
Tertium inde consequitur: scilicet non canone, non lege aliqua ecclesiastica, sed sola consuetudine [Col. 1285C] istud invectum in Ecclesiam Romanam sive etiam in Africanam, ubi ex arbitrio pontificis repetitionem sacrificii e vestigio ac pro re nata decerni videmus.
Quarto licentiam istam non extendit Leo ad quamlibet Dominicam diem (quae [Col. 1285D] Nonnulla in sequentibus nobis incerta aut difficilia sunt. Quod hic affirmat Quesnellus, solam diem Dominicam mysteriis celebrandis Romae deputatam, concedi potest, si eo sensu affirmat, quod aliis ferialibus diebus nullo peculiari festo celebratis, nulla certa et solemnis missa esset praescripta. At si id eo sensu affirmat, ac si aliis diebus missae sacrificium non offerretur, quo id fundamento fulciatur ignoramus. Si enim hoc collegit ex Sacramentariis Gelasiano et Gregoriano, ubi solis Dominicis, non autem ferialibus diebus, praeter Quadragesimae tempus, missae assignantur, nonne in antiquiori Sacramentario, quod Leoni attributum hoc tomo edidimus, nullae missae propriae leguntur ipsarum Dominicarum post [Col. 1286C] Pascha ac Pentecosten, in quibus tamen sacrificium celebratum fuisse nemo ambiget? Sicut autem hoc tempore, diebus Dominicis propria missa carentibus, celebrantis arbitrio missae e communibus sumebantur, ut in praefatione ad idem Sacramentarium animadvertimus, ita post assignatas missas cuique diei [Col. 1286D] Dominico, qui ferialibus diebus celebrabant sacrificium, missas vel ex Dominica praecedenti, vel ex communibus repetebant; nec in Romana Ecclesia et clero extinctus plane credendus est antiquus fervor, qui Hieronymi ac Augustini aevo in ea vigebat, ut scilicet plures quotidie communicarent, ac idcirco Deo quotidie sacrificium offerebatur. sola mysteriis celebrandis Romae deputabatur), sed ad solemniorem festivitatem tantummodo, hocque solo casu ac conditione, cum populus solito numerosior concurreret ad basilicam.
Quinto non semel tantum et iterum offerri potuisse, [Col. 1286A] sed toties quoties basilicam in qua agitur praesentia novae plebis impleverit.
Inde natam puto consuetudinem bis vel ter celebrandi in aliquot solemnitatibus, 1311 puta [Col. 1286D] Consuetudo celebrandi ter in Nativitate Domini ex eo potius orta videtur, quod in tribus distinctis Romanis basilicis distinctis horis hac die tres stationes ac missae celebrarentur, primum in S. Maria Majori, dein in S. Anastasia, tandem in S. Petro, ut ex Sacramentario et Antiphonario Gregoriano colligere licet. Idem forte aliis solemnitatibus accidit, quae diversas missas eodem die horis diversis celebratas recipiebant, ut olim die Natali SS. apostolorum Petri et Pauli duae missae canebantur in duabus eorumdem ecclesiis, altera in S. Petri, in S. Pauli altera. in Nativitate Domini, in Paschate, in Nativitate S. Joannis, in Natali apostolorum, etc., ita ut non modo in eadem basilica eodemque altari, sed et ab eodem sacerdote sacrificii repeteretur oblatio. De Paschate tamen dubitaverim antiquitus usurpatum, tum quia testem veterem non habeo, tum quia solemnis baptismi collatio, prolixaeque circa baptizandos ac baptizatos caeremoniae missarum repetitioni obstabant.
Antiquae tamen consuetudinis saltem Anglicanae vestigium esse potest, quod a Stephano Laugton archiepiscopo Cantuariensi statuitur in concilio Oxoniensi anni 1222. can. 6: Ad haec duximus statuendum, districtius inhibentes ne sacerdos quispiam missarum solemnia celebret bis in die, extra diem Natalis Domini et Resurrectionis Dominicae. Idem legitur in Constitutionibus Anglicanis tom. II Coll. Angl. circiter [Col. 1286B] an. 1237, vel in exsequiis mortuorum, videlicet cum corpus alicujus eodem die fuerit tumulandum. (In collectione Conciliorum legitur in Ecclesia, quod merito in provinciali Cantuariensi non legitur.) Et tunc prima missa de die, posterior vero pro defuncto celebretur. Ita refert in provinciali Anglicano Guillelmus Lindewode, qui et alias causas repetendi eadem die ab eodem sacerdote sacrificii enumerat, hisque versibus exhibet:
Sexto sequitur non matutinis tantum horis celebrata esse sacra mysteria, etiam in festis solemnioribus, sed etiam vespertinis. Cum enim hora fere tertia, seu, ut nostro more loquamur, hora nona matutina sacrificium celebrari solitum esset, prolixioresque [Col. 1286C] essent ritus precesque sacrificio immixtae, multoties peragi nequibant mysteria matutino tempore, sed ad vespertinum usque protrahi spatium necesse erat. Ad quod forte referenda mentio missarum vespertinarum, quae habetur in Concil. Agath. can. 30, et in Aurelianens. III, can. 29, tametsi de jejuniorum diebus intelligi possit. Nisi ex necessitate pluries offerendi mutata fuerit hora, quod non improbabile videtur; et confirmari videtur his Leonis verbis: Si unius tantum missae more servato, sacrificium [Col. 1287A] offerre non possint, nisi qui PRIMA 1312 DIEI PARTE convenerint. Ubi vix prima illa diei pars de hora tertia seu nona hodierna intelligi potest. Quod cum repugnare videatur consuetudini quam modo commemoravimus, hora nona celebrandi, hoc modo conciliari posse mihi videtur, si dixerimus promiscuis Dominicis hora tertia seu nona celebratum esse: in solemnioribus vero festivitatibus, de quibus hic Leoni sermo est, prima diei parte, hoc est summo mane peractum esse missae sacrificium. Ratio discriminis haec est, quod vigilis nocturnis gaudebant istae solemnitates, quibus peractis convenientissimum erat ut populus jejunio ac vigilia fatigatus ad proprias domos, nec nisi post celebrata sumptaque mysteria, dimitteretur. Ita fiebat ut aliis fidelium turmis basilicam de novo implentibus, repetendae oblationi sufficiens tempus haberetur. Haec ipsa epistola testatur persaepe nonam horam praeventam esse sacrificio, cum scilicet mane ipso Dominico die, a quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt, consecrationis [Col. 1287B] sacerdotalis benedictio conferebatur, haud dubie inter sacrae oblationis mysteria.
7 o Cognoscimus hinc sufficientem sancto Leoni causam fuisse repetendi sacrificii, populi devotionem, quam votis suis ac exspectatione non privari, plenum pietatis atque rationis esse existimavit.
8 o Notanda haec loquendi ratio: In qua agitur, qua sacrificium missae significatur: Agere enim et sacrificare idem sunt, unde et actio dicitur ipsa consecratio in canone: infra actionem, et agenda saepe usurpatur pro missa. Conc. Carthag. II dictum, Lectionarium Hieronymi nomen praeferens, Regula S. Benedicti, Beda, et Capitularia Caroli Magni. Plura videsis lib. I, cap. 3 Rerum liturgicarum eminentissimi doctissimique cardinalis Bonae, heu! nuper Ecclesiae militanti praematura morte erepti, non sine acerbissimo bonorum eruditorumque omnium dolore. Sed et priorem lege hujus epistolae synopsin, cui etsi aliam subrogaverimus, quia et falsa et barbara continebat, [Col. 1287C] non erit tamen incongruum eam hic exscribere. Sic se habet:
De ordinatione presbyteri aut diaconi, ut sabbato sancto celebretur, id est, die Dominico I. De festivitatibus, ut si una AGENDA, id est, missae celebratio populis non suffecerit, nulla sit dubitatio iterari sacrificium II.
9 o Intelligimus consuetudinem, quam in Romana et Africana Ecclesiis usurpari vidimus, in Alexandrina non viguisse tunc 1313 temporis. An post Leonis admonitionem recepta sit, mihi non liquet. Antiquum in illa ritum, Romano posthabito, observatum esse, persuadet quod de recentioribus Graecis, Syris, aliisque Orientalibus viri docti referunt. Maronitae [Col. 1288A] Syri, inquit Morinus ( Praef. in ordin. Syrorum Maronitarum), consuetudines Graecorum ut plerumque sequuntur . . . semel tantum singulis diebus missam in ecclesia celebrant; nec sine urgenti necessitate et episcopi licentia bis in die super uno et eodem altari sacrificant. Hoc, puto, Morinus ex epistola Abrahami Echellensis Maronitae, quam ad eum Roma scripsit anno 1654. Hunc eumdem morem inviolatum ad nos usque conservasse Orientales omnes, Graecos, Moscovitas, Aethiopes, alibi etiam asserit idem Morinus; atque adeo unicum in eorum ecclesiis altare esse collocatum.
10 o Animad verte offerendi verbum etiam laicis attributum, quod sexcentis exemplis probare in promptu esset. Et revera ab universa Ecclesia sacrificium Deo offertur, etsi ab uno soloque sacerdote consecretur. Hinc in sacra Liturgia: Orate, fratres, ut meum ac vestrum sacrificium; et, Omnium circumstantium qui tibi offerunt, etc.
11 o Ex his verbis: Quam recipere basilica simul [Col. 1288B] una non possit, videor mihi colligere [Col. 1287C] Ex verbis, ea fidelium multitudo convenerit, quam recipere basilica simul una non possit, sequitur quidem hic sermonem esse de una basilica, in qua magna aliqua festivitas maximo populi concursu celebraretur; non vero sequitur unicam Alexandriae fuisse basilicam, in qua offerretur. Sic licet Romae in [Col. 1287D] unica ecclesia festum magna cum frequentia ageretur, non tamen ibidem tantum eodem die peragebatur sacrificium. Id palam fit ex epist. 25 Innocentii I ad Decentium c. 5, ubi fermentum ad presbyteros titulorum Urbis a se missum tradit quavis die Dominica, quia die ipsa propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt. Hi ergo presbyteri seu parochi cum sua cujusque plebe diebus Dominicis sacrificium peragebant in suis titulis, et ad hos mittebatur portio sacrificii a pontifice oblati in Ecclesia Lateranensi, ut se, inquit, a nostra communione maxime illa die non judicent separatos. Sicut ergo Romae, ita etiam Alexandriae in singulis titulis unicum sacrificium agebatur, et solum si ad aliquod festum alicubi celebrandum ea multitudo concurreret, quam basilica recipere simul non posset, ibidem sacrificium [Col. 1288C] iterare licebat. unicam fuisse illic basilicam in qua offerretur. De basilicis nihil hoc loco annotamus, quia de hujusmodi basilicarum Orientalium forma ac capacitate plura et exquisite docta habebit aliquando lector eruditus in amplissimo tractatu de Basilicis auctore Joanne Morino Oratorii Gallicani presbytero, quem cum ejusdem materiae epistola ad Allatium ab eodem scripta in lucem publicam edemus propediem.
5. Familiariter admonemus. Tria epistolarum genera distinguere mihi Leo noster 1314 videtur. Primum est earum quas synodicas dicimus, e synodo nimirum et synodi nomine scriptas; tales sunt epistolae 40, 41, 45, 47 (nunc 44, 45, 50, 51) , et aliae, quarum haec inscriptio: Leo et sancta synodus, etc. Sunt aliae [Col. 1288C] Decretales hic Quesnellus appellat Romani pontificis epistolas datas Ecclesiis vel provinciis quas metropolitica vel exarchica auctoritate regebat. Quae autem ad aliarum dioeceseon (id est Orientalium) mittebantur, non decretales, sed familiares epistolas vocat. [Col. 1288D] Quid isthaec distinctio, vocumque interpretatio est? Esto familiaris epistola dici queat haec ad Dioscorum scripta, quatenus non solemniter exarata in synodo, nec ad synodum missa, cum tamen contineat disciplinae regulas, et praecepta, quae indicantur verbo Volumus, cap. 1 et 2, jure decretalis habenda est; quae si in Oriente decreti vim non obtinebat ex auctoritate metropolitica vel exarchica seu patriarchali, ex primatu tamen in totam Ecclesiam vim habuisse negari nequit nisi ab eo qui primatum divini juris apostolicae Petri sedi cum heterodoxis neget. Formulae familiariter admonemus, paterna et fraterna collatio moderationem et suavitatem Leonis commendant; auctoritati autem, quae repetito verbo Volumus satis indicatur, nihilum detrabunt. decretales, quas et constituta decretalia appellat, quae nimirum de disciplinae ecclesiasticae capitibus ad eas Ecclesias vel provincias ab eo dabantur, quas metropolitica vel exarchica auctoritate [Col. 1288C] regebat Urbis episcopus, et ad quarum exsecutionem delegabat aliquos ex iisdem provinciis episcopos; tales sunt epistolae 2, 3, 8 (nunc 167, 4, 7) et aliae plurimae. Tertii generis epistolae familiares dicuntur, quae ad aliarum dioceseon episcopos scriptae erant, vel de disciplinae ecclesiasticae observantia, vel de rebus ecclesiasticis occurrentibus, aut episcopalis necessitudinis significandae gratia. Talis esse mihi videtur haec ad Dioscorum epistola, qua studiose et FAMILIARITER eum admonet, quamque paternam et fraternam collationem dicit in praefatione. Ita familiarem Turribii Asturicensis epistolam discernere videtur a commonitorio, tam in praefatione quam in capite 17. Denique Innocentii papae I epistola [Col. 1289A] una ad quinque Africanos episcopos familiaris dicitur in Codice canonum Ecclesiae Romanae, et alibi, ut discernatur ab aliis, quibus ad synodicas Africanorum antistitum ex synodo pariter rescribebat.
6. Possidonio presbytero. Episcopos ordinationis nuntios nonnumquam videmus missos a primariis illis sedibus, cum nimirum eorum aliqui Romanam profectionem ambibant: aliquando presbyteri vel minorum etiam ordinum clerici directi sunt cum litteris: nonnumquam utrumque omissum, ut de Basilio Antiocheno queritur Leo 1315 noster epist. 118 (nunc 149) . Porro Possidomus presbyter idem est, opinor, ac diaconus ille qui Romam olim missus est a Cyrillo Dioscori praedecessore ad Coelestinum papam a. 430, nascente tum Nestoriana haeresi; quam ob causam multoties Romam missum dicit Leo.
7. Apostolicae auctoritatis. Ita mss. Codd. Grim. et Victor. necnon edit. P. Canisii, Nicolini, Crabbi, [Col. 1289B] Surii, Sichardi, Merliniana Isidori, etc. Hoc etiam modo legit Baronius: ut merito corrigi debeant Romana editio et aliae quae habent: Apostolicae sedis auctoritatis, et postrema Conciliorum editio, quae hanc subdititiam lectionem in textu habet, et aliam hanc margini inscribit, Apostolicae sedis auctoritas tenet. Non enim ad apostolicae sedis auctoritatem attinent haec verba, sed ad traditionem apostolicam, seu ad Consuetudinem Romanae Ecclesiae ex forma paternae traditionis derivatam, ut paucis ante lineis loquitur, seu, ut cap. 1, ad auctoritatem consuetudinis quam ex apostolica, inquit, novimus venire doctrina; quam eodem loco apostolica instituta appellat.
1. Mirari subit hanc tam celebrem tantique momenti epistolam, quam exscribere ac posteritati tradere [Col. 1290A] multorum intererat, vix in aliquot mss. codd. a nobis esse repertam. Jacet in ms. Corbeiensi bibliothecae S. Germani a Pratis non spernendae antiquitatis, et in altero Thuaneo, sed qui Corbeiensi ita similis est, ut ex eo transcriptum eum existimem. Habetur etiam 1316 in Victorino omnium Epistolarum et Sermonum sancti Leonis codice non admodum antiquo, vix in aliis mss. codicibus apparet. Habetur in Isidoriana collectione. Apud Yvonem et Gratianum exstat ejusdem memoria: hic enim, dist. 19, c. Ita Dominus, hujus epistolae primum caput fere totum describit: ille vero parte quinta cap. 6. Hanc vere Leonis esse, et stylus et tota epistolae series arguunt.
2. Per Viennensem, etc. In veteri scheda, inquit Jacobus Sirmondus, haec epistola Leonis non ad Viennensis tantum provinciae, sed etiam ad Maximae Sequanorum episcopos missa inscribitur hoc modo: [Col. 1289C] Vide annot. 2 (Col. 628, n. n ) in hanc epistolam, ac praesertim observationes in dissert. 5 Quesnelli part. I, c. 2, n. 4, ubi istam inscriptionem vindicavimus. Dilectissimis universis episcopis per provincias Maximam Sequanorum et Viennensium constitutis Leo. [Col. 1290B] Quae res et probabilem de loco synodi (nimirum Vesontione) conjecturam facit, et Celidonium Vesontionis, quae Maximae Sequanorum est metropolis, episcopum fuisse confirmat. Haec Sirmondus, de quibus quid sentiendum nobis videatur jam dictum est in dissert. 5. Hoc solum dico, illam incertae antiquitatis ac fidei schedam omnium codicum seu mss. seu excusorum testimonio praeponderare non posse: nihil enim tale exhibent quotquot videre nobis contigit, et insuper ab his confictum esse titulum, qui Celidonio sedem Vesontione posuere: quod omni probabilitate carere ostendimus.
3. PRINCIPALITER COLLOCARIT, et ab ipso quasi quodam capite dona sua velit in omne corpus manare. Ita Corb. et Thuan. cod., pro quo prius legebatur: Collocaret, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in omne corpus diffunderet. Erit forsan qui has voces, [Col. 1289C] Quo sensu S. Leo cap. 1 usus sit adverbio principaliter ex contextu ita perspicuum fit, ut explicatio Quesnelli potius involvat quod clarum est, quam obscurum declaret. Loquitur S. pontifex de praedicatione Evangelii in universo mundo, quam Christus apostolis commisit, sicut scriptum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Hoc autem officium ita a Christo omnibus apostolis commissum affirmat, ut in Petro apostolorum omnium summo principaliter collocarit, et ab ipso quasi quodam capite, dona sua velit in corpus omne manare: ut exsortem se mysterii intelligeret esse [Col. 1289D] divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Verba quibus Petrus apostolorum omnium summus dicitur, primatum ejus inter apostolos declarant: hujus autem primatus vim atque rationem sequentia explicant. Ipsum scilicet praedicationis munus, etsi omnibus apostolis commissum, ratione tamen primatus principaliter collocatum affirmat in Petro tamquam in capite, a quo sua dona in omnes dimanent, idquo ita ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Porro soliditas Petri de Petri praedicatione, seu de fide quam Petrus praedicavit, ex Leonis mente accipienda est, ut patebit ex observationibus ad serm. 3, num. 2, ibidemque num. 3 ostendimus eamdem soliditatem fidei, quam S. pontifex affirmavit in Petro, eodem docente fuisse transmissam in omnes successores S. Petri, et aeque solidam in Romana Ecclesia permanere. [Col. 1290C] Recedet ergo a soliditate Petri, qui a doctrina fidei Petri et Romanorum pontificum, quae in Petro solidata fuit a Christo, eademque soliditate ad Romanos pontifices transivit, recedere voluerit. Cum porro Leo affirmat eum qui a soliditate Petri recedit exsortem esse mysterii divini, necessitatem indicat conveniendi cum fide et doctrina Petri ac successorum ejus. Hoc sensu praedicatio fidei omnibus licet apostolis commissa, Petro principaliter credita est, quia soli Petro ita est credita, ut eadem soliditas fidei ad successores ejus transiens, omnibus catholicis conveniendi necessitatem imponat: quod nulli aliarum etiam apostolicarum sedium episcopo contigit. Quare de nulla alia sede vel Ecclesia, sed de sola Romana scripsit S. Irenaeus ab ipso Quesnello paulo ante laudatus: Ad Romanam Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam. Id intelligere non potuit de ritibus et disciplina, quae in Ecclesiis diversis (eo potissimum tempore) diversa esse poterat. De sola doctrina fidei [Col. 1290D] accipiendum, quae cum in omnibus Ecclesiis una esse debet, tum cum doctrina fidei Romanorum pontificum successorum Petri, in quos eadem Petri ac fidei ejus soliditas transivit, convenire omnes catholici debent, ne si qui recedant ab hac soliditate Petri, mysterii divini exsortes sint. Id propter potentiorem principalitatem, id est primatus causa, Romanae Ecclesiae tribuit S. Irenaeus, eo quod inter multas primatus praerogativas haec praecipua et principalis sit, cum primatus a Christo eo consilio fuerit institutus, ut in Petro ac successoribus ejus non solum ostenderet, verum etiam formaret et custodiret totius Ecclesiae unitatem, ac potissimum unitatem praedicationis et fidei, de qua in observatione sequenti redibit sermo. Haec obvia Leonini textus explicatio est, quae non tam cum aliis ejusdem pontificis testimoniis, quam cum aliis aliorum Patrum cohaeret, [Col. 1291C] pontificiique primatus praecipuam vim ac facultatem declarat. Qui aliorsum Leonis verba distorquere student, verendum est ne eumdem praecipuae jurisdictionis primatum, quem verbis fatentur, ita extenuent, ut non minus a Leonis mente discedant, quam eum tantum primatum videantur reipsa astruere, qui a mero primatu ordinis nihilum aut modicum differat. principaliter collocarit, sic interpretabitur, [Col. 1291A] ut ex illis apostolicam 1317 sacerdotalemque dignitatem in Petro ejusque successoribus plenam perfectamque cogitet, in caeteris vero apostolis eorumque successoribus episcopis, eamdem non aequalem, sed quasi diminutam somniabit. Verum numquidnam reliqui sancti et beati apostoli, inquit Gelasius PP., non erant simili virtute succincti? Quis hoc audeat affirmare? Sed ut capite constituto schismatis tolleretur occasio, et una monstraretur compago corporis Christi . . . Duodecim certe fuerunt apostoli, paribus meritis parique dignitate suffulti; cumque omnes aequaliter spiritali luce fulgerent, unum tamen principem esse ex illis voluit Christus (Gelas. I, Tract. adv. Graecos, apud Sirmond. in app. Cod. Theodos. pag. 184 et 187) . Quid igitur est principaliter? Non idem quod magis complete magisque perfecte, sed primum quidem hoc potest significare quod habet Gelasius PP., Petrum videlicet inter caeteros apostolos paribus meritis parique dignitate suffultos, et aequaliter spiritali luce fulgentes, principem esse constitutum. Quis enim hoc [Col. 1291B] neget nisi antiquitatis ignarus, vel unitatis infensus? Deinde principaliter idem etiam potest esse ac originaliter, ut ita loquar, et in ipsa apostolicae pontificalisque dignitatis institutione atque principio. Quo sensu idem sanctus Leo epist. 93 (nunc 120) ad Theodoritum ait: Solem justitiae in Occidente culmen suum in apostolis et doctoribus PRINCIPALITER collocasse; et in epist. 12 (nunc 14) , ad Anastasium Thessal. cap. 1, se curam universis Ecclesiis PRINCIPALITER ex divina institutione debere; et serm. 83 (nunc 85) de S. Laur., animi fortitudo de Christi principaliter amore concepta. Et in epistola ad Demetriadem, quam illi modo asserimus, ait, Naturam nostram in Adam PRINCIPALITER esse institutam, hoc est, in ipso creationis principio. Ad eumdem sensum revocandus est Cyprianus, cum epist. 54 Ecclesiam Romanam principalem nuncupat, id est, ut statim explicat, unde unitas sacerdotalis exorta; et 1318 Irenaeus cum lib. III, cap. 3, scribit: Ad Romanum Ecclesiam propter potentiorem principalitatem, [Col. 1291C] necesse est omnem convenire Ecclesiam; quia videlicet inter Ecclesias apostolicas, matrices, et originales fidei, ut Tertullianus loquitur, a quibus traducem fidei, et semina doctrinae caeterae exinde Ecclesiae [Col. 1292A] mutuatae sunt, et quotidie mutuantur ut Ecclesiae fiant (De Praescript. adv. haeret. c. 20) . Romana potentior, fecundior, inter Occidentales antiquior, et propter principis apostolorum, a quo unitatis origo incipit, auctoritatem ac praerogativam, omnium Ecclesiarum caput. Atque ut is principalitatis sensus apud Irenaeum esse credatur, licet aliquibus non arrideat, facit tum loci ipsius contextus, tum alter libri IV, cap. 75, ubi haec habet de rerum omnium quae a Deo trahitur origine. Et sic, inquit, principalitatem quidem habebit in omnibus Deus: quoniam, et solus infectus, et prior omnium, et omnibus, ut sint, ipse est causa. Eadem est principalitatis acceptio apud Tertullian. lib. de Praescript. haeret., cap. 31, cum ait: Sed ab excessu revertar ad principalitatem veritati, et posteritatem mendacitati deputandam. Eodem sensu Facundus Hermianensis l. IX, sub finem, asserit quod antiqui doctores Ecclesiae dixerunt quoniam Deus Verbum sit principaliter, et secundum essentiam unigenitus Filius Dei; homo vero assumptus [Col. 1292B] ex unitate personae ejus accepit ut unigenitus filius semper esset ac diceretur. Denique alius non est verborum Leonis sensus, quam qui istorum Innocentii papae I, epist. ad Victricium Rotomag.: Incipiam, inquit, adjuvante sancto apostolo Petro, per quem et apostolatus, et episcopatus in Christo coepit exordium. Nec tamen animus est quidquam hoc loco pontificis Romani auctoritati detrahere, qui procul dubio principalem cathedram tenet, ac ratione primatus apostolici singulos Christiani orbis episcopos splendore, auctoritate ac jurisdictione longe antecellit.
1319 4. In consortium individuae unitatis assumptum. [Col. 1291C] Quid multa hic congeruntur ad explicandum testimonium, quod planissimum est? S. pontifex, ut rationem afferret ejus sententiae, qua affirmavit eum exsortem mysterii divini, qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere, subdidit: Hunc enim in consortium individuae unitatis assumptum, id quod ipse erat, voluit nominari, dicendo: Tu es Petrus, et super hanc petram [Col. 1291D] aedificabo Ecclesiam meam; ut aeterni templi aedificatio, mirabili munere gratiae Dei, in Petri soliditate consisteret; hac Ecclesiam suam firmitate corroborans, ut illam nec humana temeritas posset appetere, nec portae contra illam inferi praevalerent. Nonne hic manifestum est individuae unitatis consortium eo referri, quod sicut Christus ob unitatem Ecclesiae petra est et fundamentum, cui tota debet adhaerere Ecclesia, ita ejusdem unitatis bono in hujus praerogativae consortium Petrus assumptus fuit a Christo, cum ipsum sui loco constituit petram Ecclesiae, et petram ita solidam, cui portae inferi non praevalerent? Hinc similiter dixit serm. 4, c. 2: Cum ego sim inviolabilis petra, ego lapis angularis, qui facio utraque unum, ego fundamentum praeter quod nemo potest aliud ponere: tamen tu quoque petra es, quia mea virtute solidaris, ut quae mihi potestate sunt propria, sint tibi mecum [Col. 1292C] participatione communia. Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Super hanc, inquit, fortitudinem aeternum exstruam templum; et Ecclesiae meae coelo inferenda sublimitas, in hujus fidei firmitate consurget. Quae cum recitatis praesentis epistolae verbis mirifice concinunt, palamque faciunt, S. Petrum, petram Ecclesiae constitutum, ea soliditate ac firmitate fidei donatum fuisse a Christo, ut in ea Ecclesia corroborata consisteret, quod non nisi per unitatem fidei cum Petro fieri potest; unde laudato sermone 4, c. 3, postquam scripsit: Specialis a Domino Petri cura suscipitur, et pro fide Petri proprie supplicatur, tamquam aliorum status certior sit futurus, si mens principis victa non fuerit; sic concludit: In Petro ergo [Col. 1292D] omnium fortitudo munitur, et divinae gratiae ita ordinatur auxilium, ut firmitas quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur. Cum igitur S. Petrus eatenus in individuae unitatis consortium assumptus fuerit a Christo, quatenus ad formandam et custodiendam Ecclesiae unitatem in consortium assumptus non minus nominis quam soliditatis ejus petrae, quae Christus est, constitutus fuit petra et fundamentum Ecclesiae, nihil mirum si eum S. pontifex expertem dixit mysterii coelestis, seu extra unitatem Ecclesiae, quicumque ausus fuerit non tam a Christi quam a Petri soliditate recedere. Quod autem de Petro hic docet, aeque de successoribus ejus intelligendum est, cum ob idem consilium eadem fidei soliditas ad ipsos transierit, ut observatione antecedenti ostendimus. Vuhittakerus, teste Andrea Riveto Critici sacri lib. IV, cap. 22, legit individuae Trinitatis. Unde istud hauserit, nescio: hoc scio, nihil his verbis inesse quod stomachum illi movere debuerit, ut haec canino dente carperet, quasi elatiorem animum spirantia. Quasi vero elationis ambitionisque reum ipsum sanctum Petrum quis dixerit, qui se [Col. 1292C] Christianosque omnes divinae consortes factos naturae praedicat. Miror etiam Isaacum Casaubonum liberalioris ingenii virum scripsisse (Exerc. 15, ad Annal. Eccles. Baronii) , magnam haec verba desiderare aequi [Col. 1293A] lectoris ἀνεξικακίαν. Nam si verba spectentur, inquit, videtur praeclusa omnis sanae interpretationis via. Quid enim est, assumi in consortium individuae unitatis, nisi transcribi in numerum personarum sacrosanctae et ὑπερῦσίου Trinitatis? Sed hujusmodi sententiae adeo manifeste impiae et blasphemae, vel venisse umquam sancto viro in mentem, credat per me qui volet, ego numquam in animum inducam ut vel de eo suspicer. Tum verba sancti Leonis interpretatur de conjunctione Petri pastoris Ecclesiae cum Christo, non quatenus una est e tribus sacrosanctae Trinitatis personis, sed quatenus etiam ipse, licet diverso modo, est Ecclesiae pastor. Haec quidem vere, quamquam timide nimis, dicta sunt a Gasaubono. Sed aliquanto explicatius proponenda sunt. Haec est sancti Leonis mens atque consilium. Christus Dominus, inquit, Dei cultum, qui antea intra Judaeam concludebatur, per omnes gentes voluit diffundi: hoc 1320 per apostolorum praedicationem, quorum sonos in omnem terram exiret, ad effectum perducendum esse statuit. [Col. 1293B] Sed quoniam omnia Dei omnipotentis opera ab unitate ducunt exordium, et ad unitatem tendunt, sic omnibus apostolis Evangelii praedicandi commune officium esse voluit, ut unum inter omnes deligeret, cui uni prae omnibus et pro omnibus illud commendaret, in quo omnes illud acciperent, ad quem omnes velut ad communis dignitatis exordium concurrerent: id est, ut ipse Leo serm. 3 (nunc 4) in Assumpt.: Uni commendatur quod omnibus intimetur; et Petro hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma praeponitur; vel, ut sanctus Cyprianus (Lib. de Unitate Ecclesiae) : Ut unitatem manifestaret, unitatis ejusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit . . . Exordium ab unitate proficiscitur, ut Ecclesia una monstretur. Hoc est sacramentum unitatis, ut ibidem loquitur sanctus Cyprianus, cujus principium et origo, exemplar et finis, suprema et individua Trinitatis unitas est, quam illa imitatur atque participat, ut de Christiana unitate Patrem [Col. 1293C] Christus alloquens testatur (Joan. XVII) : Ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te; ut et ipsi in nobis unum sint: ut sint unum, sicut et nos unum sumus. In hoc ergo unitatis sacramento episcopus est in Ecclesia, et Ecclesia in episcopo. Et rursus tunc cum Christus Petrum instituit, omnes apostoli atque episcopi, et Ecclesia ipsa erant in Petro. Petrus denique cum omnibus erat in Christo, 1321 ita in consortium individuae unitatis assumptus, ut id quod ipse erat, Petrum voluerit nominari [Col. 1294A] dicendo: Tu es Petrus, etc.; id est, quemadmodum ipse sanctus Leo explicat sermone citato: Cum ego inviolabilis petra, ego lapis angularis, qui facio utraque unum, ego fundamentum, praeter quod nemo potest aliud ponere; tamen tu quoque Petra es, quia mea virtute solidaris, ut quae mihi potestate sunt propria sint tibi mecum participatione communia, etc. Unitas igitur et omnium pastorum inter se, et ipsorum cum Ecclesia, individuam unitatem imitatur tum Christi Domini cum suo corpore, tum ejusdem aliarumque personarum Trinitatis ad invicem. Ad Trinitatis instar, inquit Symmachus papa (Epist. 1, ad Aeonium Arelat.) , cujus una est atque individua potestas, unum est per diversos antistites sacerdotium. Nisi heterodoxi oculos fascino impeditos haberent, viderent facile nihil verbis Leonis contineri in quo non Cyprianum, non Petrum apostolum, non ipsum Christum praeeuntem secutus fuerit; nec illum hoc loco reprehensione digniorem esse quam cum serm. 3 (nunc 4) in Assumpt. sua cap. 2, dixit: Magnum et mirabile [Col. 1294B] huic viro (Petro) consortium potentiae suae tribuit divina dignatio, etc.
5. Salubriter custoditum. Codices omnes mss., Corb., Thuan., Victor., quibus solis uti licuit, ita legendum exhibent; non vero, ut alias, salubriter constitutum: quae 1322 duo lato discrimine differunt. Illud enim [Col. 1293C] Licet verba salubriter custoditum de appellationibus ad sedem apostolicam adhibita per se consuetudinem indicent, cum tamen haec consuetudo et sacris canonibus et divino jure fulciatur, uti late probavimus in Observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. I, c. 6 et 7, ecclesiasticum quoque et divinum quoddam jus Leonem in mente habere potuisse negari nequit. Sardicenses quidem canones Nicaenorum nomine pro appellationum jure alibi S. [Col. 1293D] pontifex allegavit, et divinum quoddam jus etiam cogitasse videtur, cum S. Hilarium obsistentem appellationi Celidonii nullis institutionis Dominicae regulis contineri; et potestatem ligandi ac solvendi Petro prae caeteris attributam a Christo aliqua ratione impetere conquestus est. Vide cap. 1 et 2 epistolae 10. solam indicat consuetudinem, hoc vero vel divinam vel ecclesiasticam legem significat, quam Leo in mente habuisse hoc loco non existimaverim.
6. Ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicans. [Col. 1293D] Cum S. Leo in S. Hilario reprehendit quod ordinationes sibi omnium per Gallias Ecclesiarum vindicaret, voces omnium Ecclesiarum late accepit, eo quod ille in alienas provincias sese extenderat. Ordinationem enim episcopi in locum Projecti in provincia aliena fuisse peractam, et depositionem Celidonii extra ipsam Narbonensem solidam ad Maximam Sequanorum pertinuisse, fuse constituimus in observationibus ad diss. 5 Quesnelli part. I et II. Si usitatiorem vocum acceptionem spectes, nihil prius menti occurrit quam ut ex his verbis existimes sanctum Hilarium Arelatensem omnium Gallicanorum episcoporum consecrationem sibi asserere voluisse. Aliter tamen intelligenda esse Leonis verba probavimus in dissertationis apologeticae pro sancto Hilario parte III, cap. 1, ubi non de consecratione antistitum, sed de administratione, [Col. 1294C] seu exarchica, seu metropolitica Ecclesiarum interpretamur: nec per omnes Gallias, sed per eas provincias Galliarum quae antiquam Narbonensem olim conflaverant.
7. Cui cum prae caeteris solvendi et ligandi tradita sit potestas, pascendarum tamen ovium cura specialius mandata est. Nemo nisi emotae mentis aut haereticae pervicaciae sancti Petri successorumque ejus primatui detrahere velit, quem cum ipso Leone prae caeteris ordinatum credimus. Hoc tamen loco [Col. 1293D] Omnia non tam Quesnelli quam nostra et Sirmondi [Col. 1294C] mss. exemplaria habent prae caeteris. Nullis autem codicibus suffragantibus quis de emendatione pro caeteris cogitet? Quid quod emendatione opus non est? Si enim animadvertas quo utrumque membrum referatur, cognita vi comparativi specialius secundo membro inserti, absque ulla correctione optimum sensum elicies. Sic autem hic locus intelligendus. Licet S. Petro prae caeteris specialiter tradita fuerit a Christo ligandi atque solvendi facultas, [Col. 1294D] cum ipsi ante passionem suam semel dixit: Tibi dabo claves regni coelorum: quodcumque ligaveris, etc.; specialius tamen pascendarum ovium cura eidem commissa fuit, cum post passionem non semel (ut in tradenda facultate clavium) sed ter, triplici interrogatione ac responsione interjecta, eidem mandavit: Pasce oves meas, pasce agnos meos, pasce oves meas. Quod si aliquo codice aliquando invento pro caeteris corrigendum credatur, certe tamen potestas ligandi et solvendi S. Petro non solum pro caeteris, sed prae caeteris etiam tradita fuit; quatenus eidem ratione primatus potestas data est in ipsos apostolos, et in omnes episcopos apostolorum successores, quibus eum primatus jure praefuisse nemo catholicus inficiari potest. Transivit quidem in alios apostolos ac in episcopos vis potestatis ligandi atque solvendi; sed cum primatus in neminem alium nisi in Romanos [Col. 1295D] pontifices Petri successores transierit, nemini alii, nisi his, ea potestas obvenit, quae primatus propria in totam Ecclesiam ac in omnes episcopos extenditur. Adde quod cum ea potestas, Leone aliisque Patribus docentibus, in caeteros transierit per Petrum; potestati ac jurisdictioni Petri et successorum ejus subest ipsa aliorum episcoporum potestas, ita ut, quod Leo tradit, serm. 4 c. 2, omnes proprie regat Petrus, et successores Petri similiter regant ac moderentur. prae [Col. 1295A] caeteris legendum esse non puto; sed potius pro caeteris. Particula adversativa tamen, ut docent grammatici, aliam particulam adversativam, vel membrum oppositum supponit in 1323 eadem periodo, ut cum serm. 1 (nunc 2) Leo noster: Et si necessarium est trepidare de merito, religiosum est tamen gaudere de dono. Et serm. 3 (nunc 4) cap. 1: Quod cum omnibus commune sit factum, religiosum tamen est quasi de proprio honore gaudere; et cap. 2: Cum de consortio istius muneris magna nobis materia sit communium gaudiorum, verior tamen, etc., ubi et particula cum adversative, pro licet, non secus atque hic sumitur. At unum ejus periodi quam discutimus membrum alteri nullatenus adversatur: prae caeteris enim traditam esse Petro ligandi solvendique potestatem, et de curandis ovibus specialius mandatum ei esse quam caeteris, sensu inter se non differunt; aliquatenus autem opponuntur, quod Petrus specialem ovium curam acceperit, et tamen non sibi soli, sed etiam pro aliis potestatem acceperit. Hoc igitur [Col. 1295B] modo corrigendum, salvo eruditiorum judicio, putarem: Cui cum pro caeteris solvendi et ligandi tradita sit potestas, pascendarum tamen ovium cura specialius mandata est. Conjectura ex ipso Leone confirmatur, qui passim docet quod cum Petro dictum est, Tibi dabo claves, et Quaecumque ligaveris, etc., transivit etiam in alios apostolos jus potestatis istius, et ad omnes Ecclesiae principes decreti hujus constitutio commeavit, ita ut quod uni commendatur, omnibus intimetur (S. Leo serm. 3 nunc 4, cap. 3) . Penuria mss. codd. hujus epistolae non sinit ullorum auctoritate firmare nostram conjecturam, quam aliorum judicio relinquimus.
8. Quod tamquam viduae maritus sacerdotium tenere non posset; quod nos quidem servantes [Col. 1295D] Legalium constitutorum nomine Leo intelligit, non canones, sed, ut ait epist. 5, ad episcopos Illyrici, legis praecepta, nimirum legem Levitici XXI, 14, [Col. 1296D] quam Ezechiel repetit XLIV, 22. Haec eadem legalia praecepta Siricius antea inseruerat epistolae 1 ad Hymerium, c. 7. Leviticum ipse Leo allegat epist. 4 c. 2. legalia constituta sollicitius voluimus custodiri, etc. Bigamos a sacerdotio excludi, et canones ubique clamitant, et pronuntiat per apostolum Paulum Spiritus sanctus. Unde dubitandi locus non fuit ut qui duas uxores [Col. 1295C] vel haberet, vel habuisset, ad ecclesiasticum gradum ei aditus omnis praecluderetur. At ut eidem poenae subjicerentur, qui unicam uxorem, sed viduam et non virginem habuissent, neque edicit Apostolus, neque canones ante Leonem nostrum sanciunt. Unum Valentini I concilii canonem 1 excipio, qui de digamis aut internuptarum maritis ordinari clericum non posse statuit; nihil tamen de eorum statu qui prius ordinati sunt, revolvi decernens. Est quidem et canon 17 apostolicus, qui expressis verbis viduarum ejectarumque maritos arcet a clero. Sed neutrum eorum Leonem in mente habuisse existimo: cum nec aliarum Ecclesiarum canones, nisi forte Africanos, quos approbando suos fecerat, usurpare tunc soleret Ecclesia Romana: nec tum apostolici 1324 canones ab ea recepti essent; inter apocrypha enim relegantur a Gelasio papa: nec paulo post a Dionysio Exiguo Collectioni canonum praefixi sunt, nisi cum hujus admonitionis cautela: Quibus quia plurimi consensum non praebuere facilem, hoc ipsum vestram noluimus [Col. 1295D] ignorare sanctitatem. Istud nihilominus non statuisset sanctus Leo, nisi quod a praedecessoribus suis Coelestino, Zosimo, Innocentio, et Siricio praeceptum, [Col. 1296A] observatumque legebat, a traditione apostolica descendere persuasum habuisset. Et sane quemadmodum ipsi apostolici canones ex consuetudinibus regulisque ab apostolis virisque apostolicis velut per manum traditis et acceptis conflati fuerant ab Orientalibus: ita certum est, complures regulas ecclesiasticas in Romana Ecclesia viguisse primis temporibus, non aliunde acceptas quam ex consuetudine antiqua et ex traditione sanctorum apostolorum Petri et Pauli: has porro cum aliquibus canonibus apostolicis convenire quis miretur? cum una esset omnium apostolorum fides, una plerumque disciplina ex unius magistri schola descendens. Hinc factum est ut quaedam constituta pontificum ex ipsis canonibus assumpta esse videantur, ut loquitur Dionysius Exiguus in praefatione canonum, cum potius ex communi traditionis fonte tam constituta fluerent, quam canones apostolici. Quamquam non gravate fatebor innuere aliquomodo Leonem se ad canonem apostolicum hoc loco respexisse: etsi enim pluribus [Col. 1296B] in locis solius apostoli auctoritatem proferat, ut bigamos removeat ab ordine ecclesiastico, solumque legis praeceptum, quo pariter viduarum ac internuptarum maritos in clerum admitti vetet, ut in epist. 3 (nunc 4) ad episcopos Campaniae, etc., in hac ipsa ad Viennenses, et 12 (nunc 14) ad Anastasium Thessalon., tamen in epistola 5 (nunc 5) ad episcopos Illyricianos videtur aliquorum canonum meminisse, quos ecclesiasticos vocat. Volumus, inquit, tales fieri Domino sacerdotes, quibus cuncta conveniant quae sunt ecclesiasticis canonibus definita, ut episcopi, presbyteri, atque diaconi, unius uxoris viri sint, secundum beati Apostoli sententiam; et hanc secundum legis praecepta virginem acceperint, non viduam, non repudiatam, sicut legis Scriptura testatur. Ubi nihilominus notandum, et ad prius solummodo membrum canones illos ecclesiasticos referri posse, et si quidem apostolicos respexerit Leo, apostolicos tamen ab eo non esse nuncupatos: ne dubiis et [Col. 1296C] nondum receptis canonibus auctoritas inde accederet. In epist. 1 (nunc 12) ad Africanos (Cap. 3) innuit auctor noster hanc de bigamia uxorum sacerdotum regulam velut 1325 extensionem esse et explicationem apostolici praecepti, quod semper ita fuerit in Ecclesia intellectum: Dicente Apostolo, UNIUS UXORIS VIRUM, tam sacra habita est ista praeceptio, ut etiam de muliere sacerdotis eligendi eadem intelligeretur servanda conditio, etc.
9. Et armati praesidii praesumptione suffulto, etc. Totum hunc locum mss. codicum ope restituimus, qui antea perturbatus erat et mancus, in hunc modum: Et armatis praesumptione suffultum ad inv. P. tum fam. Eccl. quae proprios amiserint. Traduntur ordinandi ad hoc officium, his quibus praeficiendi sunt [Col. 1296D] Inseruimus civitatibus, ut erat in antea vulgatis. Ita etiam Sirmondus ex suis mss. civitatibus ignoti.
10. Qui praefuturus est omnibus, ab omnibus eligatur. Familiare istud ac multoties a SS. Patribus decantatum: in quo ad vulgare effatum, quod in Pliniano Trajani panegyrico legitur, eos allusisse puto. [Col. 1296D] Imperaturus omnibus, inquit ille, eligi debet ex omnibus.
11. Leontium. [Col. 1296D] Leontius Forojuliensis jam obierat circa an. 432. Faustus enim Reiensis de laudibus S. Maximi episcopi sui praedecessoris narrat, hunc, antequam ad Reiensem episcopatum promoveretur, expetitum fuisse episcopum maxime a proxima eremi (Lirinensis) civitate, quae territorii ac finium suorum incolam velut proprium amplectebatur indigenam. Urbs autem Lirino [Col. 1297C] proximior, cujus territorium et fines ipsam insulam tunc continebant, erat Forumjulium; ac proinde ad episcopatum Forojuliensem S. Maximus expetitus fuit, antequam ad Reiensem cathedram ascenderet. Cum vero is hanc cathedram obtinuerit an. 433, jam ante hunc annum Leontius Forojuliensis excesserat, ut ad sedem ejus morte vacantem S. Maximus expeteretur. Quo episcopatum Forojuliensem aufugiente, Theodorus ante eumdem S. Maximum jam episcopum Reiensem subscriptus in conciliis Reiensi anni 439 et Arausicano anni 442. Forojuliensis episcopus, loco S. Maximi, Leontio suffectus [Col. 1297D] jure creditur; sic enim Forojuliensibus consecratus episcopus ipso an. 432, quo Leontius obiit, S. Maximo, qui postea Reiensem episcopatum suscepit, sacerdotii antiquitate satis praestabat, ut ante eumdem Maximum synodis subscriberet. Alius itaque Leontius, cujus episcopalis sedes ignota est, a Leone hac in epistola indicatur. Eum porro tantummodo primatus honorem ita Leontio deferendum S. pontifex concupivit, ut ipsius consensus requireretur, si ex aliis provinciis synodus indicenda esset. Id autem jus cum ablatum fuisset S. Hilario, Leontio ob antiquitatem tribuendum putavit. Cum vero novum id esset, et displicere posset metropolitis, ut simplex episcopus ipsis hac in re praeferretur, noluit id absolute praecipere, ut caetera; sed assensum conditioni [Col. 1298C] subjectum proposuit: Si vobis placet. Verba non nova instituentes, sed vetera renovantes, cap. 2 descripta, hoc novum institutum non respiciunt, sicut nec illa ejusdem capitis communicato vobiscum labore, ut ex contextu ipso patebit. Num vero huic Leonis desiderio episcopi Gallicani assensi fuerint nec ne, ob monumentorum inopiam latet. Illud autem certum est, ipsos in reliquis, quae a Leone praecepta et constituta fuerunt, non repugnasse, uti probavimus in observat. ad dissert. 5 part. III c. 2, unde falsum agnoscitur quod paulo ante finem Quesnellus ingerit: Moribus antiquis stetit Gallia, manseruntque semper [Col. 1298D] penes Arelatensem Ecclesiam et jus convocandae majoris synodi, et aliae primatus praerogativae. Neque enim ipsum jus convocandarum synodorum ex aliis provinciis, quo Hilarius absolute privatus fuerat, eo vivente apud Arelatensem Ecclesiam mansit, sicut nec manserunt aliae praerogativae juris metropolitici, ut ibidem ostendimus. Forojuliensem in secunda Narbonensi [Col. 1297A] episcopum fuisse valde probabile est. Celeberrimum, inquam, Leontium, quem laudat ipse Hilarius Arelatensis in Vita S. Honorati decessoris sui, qui Lirinensem insulam petiit: Praeter secreti opportunitatem sancti ac beatissimi in Christo viri Leontii episcopi oblectatus vicinia et charitate constrictus. Ad eumdem Bonifacius et Coelestinus pontifices Romani scribunt. Collationes suas Joannes Cassianus consecrat. Plura qui volet, adeat Galliam Christ. Caveat tamen ne illum cum alio Leontio 1326 confundat, cui Apoll. Sidonius scribit, lib. VI, epist. 3, quem et togatorum illic perorantium, et advocationis consultae, et privilegii loci mentio Arelatensem episcopum innuit. Ex hujus praeterea initio docemur Sidonium, cum scribebat, jam tum episcopali infula insignitum fuisse, ac proinde epistolam scriptam non esse ante annum 472, quo in locum Eparchii Arvernensis episcopi defuncti suffectus est. Leontium autem Forojuliensem constat, et ipsi clarissimi Galliae Christianae auctores fatentur, obiisse ante annum [Col. 1297B] 455, quo Theodorus ejus successor cum Fausto Lirinensi abbate de jurisdictione decertabat; immo ante annum 452. Hoc enim anno scripsit ad Theodorum Leo noster epistolam 83 (nunc 108) , quod nec Gall. Chr. auctores satis attenderunt, nec Joannes Savaro, nec eminentiss. Baronius, quippe qui inter utrumque non discernunt.
Jam vero quod Leontium Forojuliensem prae caeteris elegerit S. Leo, cui honorem primatus in quinque provincias deferret, non sine consilio ac summa prudentia actum est. Noverat Gallicanorum episcoporum ingenium ac mores, quos aegre eo adducendos praevidebat, ut novae disciplinae manus darent, antiquae nimirum tenaces. Eam ob causam novitatis odium et invidiam abs se deprecatur ( Non nova instituentes, sed vetera renovantes ) nihil nisi communicato cum ipsis labore faciendum spondet, de sedis apostolicae gratia semper Gallis impensa memoriam refricat, rem illorum potius agi 1327 quam suam, protestatur, consensum denique eorum enixe precatur: [Col. 1297C] Si placet; quem facilius dandum speravit, si Leontium jam aetate, sacerdotio ac morum probitate facile primatem, honoris etiam ac potestatis primatu ornaret. Honorandam semper antiquitatem quod suggerit, spem dabat plerisque Galliarum episcopis ad hanc dignitatem aliquando veniendi, si primatus non amplius sedis excellentiae, sed sacerdotii antiquitati annexus esset. Denique Africanae Ecclesiae exemplum, [Col. 1298A] cujus disciplinam aemulabatur Gallicana, faciliorem rei exitum promittebat: in illa quippe, ut norunt omnes, honor primatus, non sedis splendorem, sed pontificatus antiquitatem sequebatur, si Carthaginensem sedem excipias. Aliter sese res habuit. Moribus antiquis stetit Gallia, manseruntque semper penes Arelatensem Ecclesiam et jus convocandae majoris synodi, et aliae primatus praerogativae. Hoc sane magis ecclesiasticae rei congruebat, ut penes certam aliquam sedem resideret hujusmodi potestas, cui ferendae par episcopus eligeretur, quam ut per unamquamque civitatem pro consecrationis vetustate erraret: cum enim non nisi senibus ac decrepitis obveniret, quibus non minus vigor mentis fatiscere consuevit quam vires corporis, iners plerumque et otiosa mansisset hujusmodi potestas, aliarumque potestatum conatibus facilius patuisset. Sensit hoc diu post Leonem Gregorius PP. I, qui, lib. I, epist. 72, ad Gennadium exarchum Africae scribens, hortatur: Ut concilium catholicorum episcoporum [Col. 1298B] admoneri praecipiat ut primatem non ex ordine loci, postpositis vitae meritis, faciat: quoniam apud Deum non gradus elegantior, sed vitae melioris actio comprobatur. Ipse vero primas non passim, sicut moris est, per villas; sed in una juxta eorum electionem civitate permaneat: quatenus adeptae dignitatis meliori ingenio resistendi Donatistis possibilitas disponatur.
Antequam de hujus epistolae [Col. 1298D] Vide nostram admonitionem huic epistolae praefixam, ubi et probabilius ipsius epistolae tempus statuimus, et varias difficultates hic a Quesnello productas solventes, sive conciliantes, hanc epistolam duobus exemplis editam ostendimus, quorum alterum est decurtatum, alterum integrum: eamque partem, quam ille hoc loco supposititiam probare nititur, luculenter vindicavimus. aetate, interpolationibus, et emendatione disseramus, operae pretium est integram eam lectoris oculis subjicere, qualem omnes a centum et amplius annis editiones una excepta repraesentant: ut et notae observationesque nostrae facilius intelligantur, nec aliquid ex ea sibi surreptum quisquam possit conqueri. Primam tamen partem, seu 1328 caput primum, brevitatis causa omittimus: quoniam de eo omnes excusi manuque [Col. 1298C] exarati codices conveniunt, variis lectionibus exceptis, quas in margine ipsius epistolae videre est.
Leo episcopus universis episcopis per Caesariensem Mauritaniam in Africa constitutis, in Domino salutem.
Cap. I. Cum de ordinationibus sacerdotum quaedam [Col. 1299A] apud vos illicite usurpata crebrior ad nos commeantium sermo perferret, et caetera, ut habentur tom. I, pag. 195 (nunc supra 645) usque ad caput 6 nostrae edit. pag. 197 (nunc supra 653) exclusive.
CAP. II. [Col. 1299D] Haec usque ad verba In eos specialius genuinam claudunt epistolam. Cum itaque de omnibus fere quae fratris nostri Potentii relatio continebat, plenissime dilectionem vestram per David fratrem et coepiscopum nostrum, qui et sacerdotii merito nobis est probatus et moribus, videatis instructam, superest, fratres, ut concordi obedientia [ Corrige concorditer], salubres suscipiatis hortatus, et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes, divinis et apostolicis constitutionibus pareatis; et in nullo patiamini providentissima canonum decreta violari. Quae enim nunc certarum remisimus [Col. 1299B] consideratione causarum, antiquis deinceps custodienda sunt regulis: ne quod ad tempus pia lenitate concessimus, justa post haec ultione plectamus. In eos specialius et propensius commovendi, qui in episcopis ordinandis sanctorum Patrum statuta neglexerint, et quos refutare debuerant consecrarint. Unde [Col. 1300D] 1 qu. 1, et 15 qu. 2, Si qui. si qui episcopi talem consecraverint sacerdotem, qualem esse non liceat, etiamsi aliquo modo damnum proprii honoris evaserint, ordinationis tamen jus ulterius 1329 non habebunt, nec umquam ei sacramento intererunt, quod neglecto divino judicio immerito praestiterunt. [Col. 1300D] Dist. 80, Illud sane. Illud sane, quod ad sacerdotalem pertinet dignitatem, inter omnia volumus canonum statuta servari: ut non in quibuslibet locis, neque in quibuslibet castellis, et ubi ante non fuerunt, [Col. 1299C] episcopi consecrentur: cum ubi minores sunt plebes minoresque conventus, presbyterorum cura sufficiat; episcopalia autem gubernacula non nisi majoribus populis et frequentioribus civitatibus oporteat praesidere: ne, quod sanctorum Patrum divinitus inspirata decreta vetuerant, viculis et possessionibus, vel obscuris et solitariis municipiis tribuatur sacerdotale fastigium; et honor cui debent excellentiora committi, ipsa sui numerositate vilescat. Quod nunc in sua dioecesi Restitutus episcopus factum esse causatus est, et rationabiliter postulavit ut si episcopi eorum locorum in quibus non debuerant ordinari humana conditione decesserint, loca ipsa ad jus ejus antistitis redigantur, cujus fuerant ante priora. Et inutile est ut sacerdotalis dignitas inconsiderata ordinantis [Col. 1299D] facilitate superflua multiplicatione minuatur.
De his autem quae in sacro virginitatis proposito constitutae barbaricam pertulere violentiam, et integritatem pudoris non animo, sed corpore perdiderunt, ea nobis servanda videtur moderatio, ut neque [Col. 1300A] in viduarum dejiciantur gradum, neque in sacrarum et perseverantium virginum numero censeantur. Quibus, si in omnibus virginalibus perseverant, et castimoniae soliditatem mente custodiunt, sacramentorum non est neganda communio, quia injustum est eas in eo vel argui vel notari, quod non voluntas amisit, sed vis hostilis eripuit. Causam quoque Lupicini episcopi illic jubemus audiri, cui multum et saepius postulanti communionem hac ratione reddidimus, quoniam cum ad nostrum judicium provocasset, immerito eum, 1330 pendente negotio, a communione videbamus fuisse suspensum. Adjectum etiam illud est, quod huic temere superordinatus esse cognoscitur, qui non debuit ordinari antequam Lupicinus in praesenti positus aut confutatus, aut certe [Col. 1300B] confessus, justae posset subjacere sententiae: ut vacantem locum, quemadmodum disciplina ecclesiastica exigit, is qui consecrabatur exciperet.
Sequuntur deinceps in vulgatis editionibus capite 3, 4 et 5 (quae in nostra sunt cap. 6, 7 et 8) . Quintum vero illud caput totamque epistolam claudunt haec verba.
Si vero aliae emerserint causae quae ad statum Ecclesiarum et ad concordiam pertineant sacerdotum, illic sub timore Domini volumus ventilentur, et de componendis atque compositis omnibus ad nos relatio plena mittatur, ut ea quae juxta ecclesiasticum morem juste et rationabiliter fuerint definita, nostra quoque sententia roborentur. Data quarto idus Augusti. Hactenus epistola.
[Col. 1300C] Diutissime torsit me, fateor, haec epistola: cum enim tum [Col. 1299D] Distinguendi sunt excusi codices a manuscriptis. Tres quidem formae hujus epistolae tum in manuscriptis, tum in excusis libris prostant. At forma tertia Leoninis editionibus olim inserta, licet ad tertiam codicum formam accedat, reipsa tamen diversa [Col. 1300D] est, nulloque ms. exemplo fulcitur. De his exactius in laudata admonitione nostra n. 2, 3 et 4. Nobis porro contigit quartam formam invenire, quae duas formas in antiquoribus mss. descriptas concilians integram epistolam aptissime praefert. excusi codices, tum mss. variis eam vel partibus diminutam vel assumentis amplificatam repraesentarent, in quam partem inclinari me sinerem in tanta perturbatione vix tandem aliquando perspicere potui. Hoc unum primo fere intuitu certum fuit, non talem nobis in postremis exemplaribus editis exhiberi, qualem eam emisit in lucem S. Leo: sed qua ratione restitui posset pristinae integritati, non statim intellexi. Videbam enim una ex parte Collectioni Dionysii Exigui, qui decretales, ut vocant, epistolas Romanorum pontificum suo canonum codici attexuit circa quinquagesimum post mortem Leonis nostri annum, hanc ejus epistolam ad Mauros Caesarienses fuisse insertam: cui collectori defuisse authenticos codices suspicari, in ipsa videlicet urbe Roma scribenti, et omnia apostolicae sedis scrinia excutienti, vel recentiora eidem anteferre exemplaria, summae videbatur esse temeritatis. Porro Dionysii [Col. 1300D] Collectio primum et secundum caput hujus epistolae habet eo modo quo in recentioribus editionibus leguntur; sed alia aliqua desiderat, scilicet tertium, quartum, et quinti partem dimidiam, 1331 quae sunt de Donato, Maximo, Aggaro, Tyberiano, et de virginibus sacris oppressione barbarica violatis. Quo inspecto nemo est qui continuo haec ut adjectitia procul amandanda non pronuntiet, [Col. 1301A] illa vero omnia genuina non existimet et germana: praesertim cum Dionysio suffragentur nonnulli manuscripti codices, quorum duo Thuanei eadem desiderant quae Dionysius; alii duo item Thuanei cum Cantabrigensi uno habent quidem, sed extra epistolae contextum, et post finem clausulamque ipsius, instar appendiculae.
Sed altera ex parte sex alii longe melioris aetatis et notae mss. Thuaneus, Trecopithoeanus, Victorinus, Herovallianus, et Barber. duo 77 et 2888, ea quae desunt in codicibus supra citatis, continent, scilicet 9 et 4 caput cum parte quinti dimidia; non habent autem secundum illud caput (exceptis novem primis lineis) nec finem quinti. Et inter codices excusos his mss. succinit editio Parisiensis Conciliorum, quae anno 1524 in-folio, et anno 1535 in-octavo prodiit, procurante Jacobo Merlino, doctore theologo: quorum actis epistolae Leonis insertae reperiuntur, et eodem modo habetur haec ad Mauros epistola, quo jacet [Col. 1301B] in sex laudatis mss. codicibus; quibus accedunt alii duo, unus Regniacensis monasterii ordinis Cisterciensis prope Autissiodorum, alter S. Mariani Autissiodorensis ordinis Praemonstratensis: in his enim eadem habentur quae in sex superioribus.
Demum ex utraque hac notata editione conflata est tertia, quae nunc omnium versatur manibus, et sola meruit prelis saepe saepius repetitis hactenus a plerisque pro genuina recipi. Hanc tamen interpolatam fuisse certum habeo, tum propterea quod nulli manu exarati codices eam nobis hoc modo repraesentant, tum ex iis quae jamjam de aliis duabus dicturi sumus, quarum alteram, alterea posthabita, eligendam esse, mihi omnino persuasum.
Licet vero utrobique valida videantur certare argumenta, eorum tamen codicum auctoritati cedere coacti sumus, qui caput secundum omittunt, servantque tertium, quartum et quinti partem ab aliis [Col. 1301D] Verius, omissa. reprobata.
1. Quia [Col. 1301D] Hi codices id tantum probant, ea quae in hac epistolae decurtatae forma continentur, Leonis esse, et primam hujus epistolae formam exhibere; non autem supposititiam probant eam partem quam alii optimae notae codices vindicant, quamque ad aliam integram ejusdem epistolae editionem pertinere in memorata admonitione ostendimus. codices mss. qui posteriori parti favent, [Col. 1301C] numero et antiquitate eos antecellunt, quibus prior pars fulcitur. E Thuaneis enim quatuor, qui Dionysianae 1332 lectioni consentiunt, duo sunt recentiori manu exarati, nec nisi extra epistolae contextum habent, quae rejicimus: alii duo sunt ipsa Dionysii Collectio, ac proinde majorem codicibus excusis auctoritatem non habent; Cantabrigensem denique quem habere praesentem non potui, in locis longe plurimis depravatum esse, excerptae lectiones variae demonstrant, quas ad nos Oxonio transmisit vir clarissimus Eduardus Bernardus. Quid ad Dionysii auctoritatem sit reponendum, inferius dicemus. E contra vero optimae notae sunt alii codices Barberini duo, Victorinus, Trecopithoeanus, Herovallianus, et in primis Thuaneus, qui subjectas habet codici Romano Leonis epistolas, quarum indicem excudi curavimus: cujus collectionis epistolarum antiquitatem commendat plurimum ejus cum codice canonum nexus, diligentiam vero scribae aliorumque antiquorum codicum consensum indicat vox contuli, [Col. 1302A] quae in calce epistolae hujus et aliquot aliarum legitur.
2. Cum capita illa, tertium, quartum, et quinti dimidium optime cohaereant initio hujus epistolae usque ad secundum asteriscum capitis 2, supra descripti, par est credere omnia illa ad eamdem epistolam pertinere, antiquis id mss. codicibus attestatione sua confirmantibus. In ipso siquidem exordio apparet de provincia Caesariensi Africana agere Leonem nostrum; cui pariter provinciae conveniunt tria posteriora capita, in quibus de Novatianorum et Donatistarum aliquot episcoporum conversione vel ordinatione disseritur, et de barbarica oppressione, quae omnia prorsus statui Africanae regionis competunt, qualis erat per eam qua scribit Leo tempestatem, quam impacatam fuisse asserit.
3. E contra vero totum illud, quod post secundum asteriscum capitis 2 ad finem usque ejusdem capitis extenditur, omnino alienum esse intelligitur tum ab [Col. 1302B] eo statu in quo Afrinana tunc Ecclesia versabatur, tum a S. Leonis stylo, tum denique ab Africanorum episcoporum moribus et consuetudine. [Col. 1301D] Haec, quibus probare studet, alienum fuisse a statu in quo Africana tunc Ecclesia versabatur, interdicere ne in quibuslibet castellis, ubi antea non fuerint, episcopi consecrentur, falsa hypothesi nituntur. Neque enim tota Africa barbaris tum suberat. Mauritania, ad quam haec epistola pertinet, usque ad an. 455 Romanis paruit; idemque Quesnellus inferius [Col. 1302D] agens de ejusdem epistolae tempore, hanc scriptam statuit, antequam in barbarorum ditionem haec provincia veniret. Argumentum ex Victore Vitensi illud tempus respicit quo Mauritania a barbaris erat occupata, ac propterea ad rem praesentem nihil confert. Quam enim supervacaneum erat nostro pontifici prohibere ne in Africana regione in quibuslibet locis, neque in quibuslibet castellis, et ubi ante non fuerant, episcopi consecrarentur, sed majoribus tantum populis et frequentioribus civitatibus? Quaenam erat Leoni causa timendi ne per id temporis episcopale fastigium ipsa sui numerositate 1333 vilesceret apud Africanos, et superflua multiplicatione ex ordinandi facilitate minueretur? Quis existimet haec et alia hujusmodi in aliquibus regionis illius Ecclesiis attentata, ut Restitutus quidam episcopus conquestus esse dicitur, cum per ea tempora Vandalis totam Africam occupantibus, Ecclesias omnes barbarorum exercitus depopularetur, vixque episcopi aliqui superessent in insignioribus civitatibus, nec in decedentium locum alii nisi furtim et clanculum subrogari possent? Tantum abest ut obscuris viculis et solitariis municipiis [Col. 1302C] episcopos deputare cuiquam in mentem venire posset. Immo vero tanta Leonis aetate ecclesiasticorum, ministrorum, sacerdotumve penuria laborabant Africanae Ecclesiae, ut cum Vandalorum plures captivi regi cuidam Maurorum in eremi parte manenti in munus traditi essent, et ingentem populorum multitudinem ad notitiam Domini Jesu Christi adduxissent, testis sit Victor Vitensis lib. I de Persecutione Africana, legatos Romam per itinera distenta deserti missos fuisse rogaturos pontificem ut presbyterum ac ministros credenti populo destinaret: quod cum gaudio expletum esse ibidem testatum habetur. Quis vero credat tanto labore, tanto temporis et animarum etiam dispendio decretam fuisse legationem ad pontificem Romanum, nisi ita exhaustae essent ministris ecclesiasticis omnes vicinae provinciae, ut ad transmarinas confugere cogerentur?
4. Cum in ea parte epistolae legimus: Quod nunc in sua [Col. 1302D] Dioecesis nomen pro parochia provinciali non solum ab Afris, ad quos Leo scribebat, verum etiam ab Italis et Romanis usurpatum videre est apud Hilarum Leonis successorem, uti pariter apud Gelasium, Vigilium et alios. Innocentium quoque non pro administratione, sed pro parochia provinciali eamdem vocem sumere contra Quesnellum probat Coustantius in ipsam Innocentii epistolam not. L, pag. 914. dioecesi Restitutus episcopus factum esse causatus est, etc., facile illius auctor alius esse a S. [Col. 1303A] Leone convincitur: apud quem certum est numquam vocem illam dioecesis inveniri, immo vix illis temporibus usu probatam a Romanis, vel Orientalium partium episcopis, pro parochia provinciali alicui episcopo subjecta. Scio esse hoc Africanis familiare; scio et Gallicanis esse post Leonis tempora, sed ab Italis numquam memini me usurpatum legere. Unicus est, ni fallor, Innocentii I locus in epistola ad Florentium Tiburtinum episcopum, ubi habet, parochiam ad suam dioecesim pertinentem; sed videtur hoc loco 1334 voc dioecesis sumi pro administratione, quae propria vocis hujus potestas est, quo sensu universim usurpari potuit ab exarchis, metropolitis et quibusvis aliis antistitibus: si hanc vocem administrationem alteri substitueris, nihil sequetur incommodi in Innocentii sermone; ut si dixerit, parochiam ad suam administrationem pertinentem. In ea vero epistolae hujus quam discutimus parte, ita sumitur pro locis ipsis ditioni Restituti illius episcopi subjectis, ut nullatenus ejus [Col. 1303B] loco administrationis vox subrogari queat, nisi obscure et barbare loqui velis, hoc pacto: Quod nunc in sua administratione Restitutus episcopus factum esse causatus est. etc.
5. Quod [Col. 1303C] Tribus hanc Lupicini appellationem eludere Quesnellus studet; at imbecilla omnia et inania. Quoad primum, persecutionem ac tumultus barbarorum, qui Africam divexabant, a Mauritania exclusimus annotatione praecedenti. Alterum de consuetudine et legibus Africanis appellationes transmarinas adversantibus, [Col. 1303D] clericos inferioris ordinis, non vero episcopos respicit, uti fuse probavimus in observat. ad dissert. 5 Quesnelli c. 5, n. 12, et c. 6, n. 20 et seqq. Tertium sanctissimo pontifici injuriosum est, cum eum sagacissimum et sollicitum in captandis occasionibus exercendi sui juris traducit. Poterat ad se hanc causam evocare, poterat aliquem in Africam mittere, vel certos judices delegare, ut ipsa Sardicensis synodus statuerat; at ad id, quod poterat, non cogebatur, satiusque esse duxit hanc causam provincialibus episcopis committere, in quo ejus potius moderatio a summo jure exigendo aliena cognoscitur. de Lupicini causa ibidem legitur, quam perturbatis persecutionis Africanae temporibus, quam illius Ecclesiae moribus et disciplinae contrarium est! Norunt enim omnes quantopere abhorrebant Africani ab appellationibus transmarinis, qui in concilio Carthaginensi, quod sextum vocant, et in epistola posterioris etiam concilii ad Coelestinum papam, ignotae sibi huic disciplinae subjicere se recusarunt: cujus negotii recens adhuc erat memoria, triginta vix ab illa annis elapsis. Quid quod tunc temporis ita omnes illas provincias bellorum tumultus aut persecutionis aestus vastabat, ut nullus vel instruendo episcopali judicio, vel synodo congregandae locus esse posset: cum tamen Lupicini causam illic jubeat audiri auctor epistolae. Addo hunc Leonem nostrum non esse vel ex eo persuasum me habere, quod vir sagacissimus [Col. 1303C] vel ad se causam traxisset episcopi Romanum tribunal appellantis, vel saltem aliquem e suis delegasset, qui interesset judicio, et ex ejus auctoritate totum negotium cum aliis discuteret; nec contentus esset scribere, ut illic causa audiretur, nulla vel loci, vel judicis, vel legati facta mentione.
6. Genuinam non esse editionem hujus epistolae, quam collectio dionysiana exhibet, germanam vero esse quam habent et conciliorum editio Merliniana et sex citati codices mss., qui capitibus tertio et quarto cum quinti parte reservatis, secundum pene totum exscindunt, inde conjicio. 1335 [Col. 1303D] Huic objectioni satisfecimus in admonitione num. 14. ubi ex duobus hujus epistolae exemplis [Col. 1304C] omnia conciliantur. Quesnellus licet solam editionem seu formam decurtatam genuinam propugnet, saepius tamen exclusis lectionibus hujus primae editionis ac formae, alias substituit ex editione seu forma secunda et Hadrianea, quam interpolatam existimat. Nos utrasque distincte edidimus cum propriis cujusque [Col. 1304D] formae lectionibus; et ex harum collatione patebit, quae primis curis Leo scripsit: quae item curis secundis mutavit vel adjecit: et quae Quesnellus potius confudit atque pervertit. Initium capitis 2 tale est, ut potius finem et clausulam epistolae esse appareat, sicut revera est in aliis meliores notae codicibus. Claudenti enim similis auctor epistolae testatur se omnibus, quae Potentii relatio continebat, satisfecisse [Col. 1304A] (illud enim fere, quod in vulgatis legitur, adjectitium esse comprobant mss. codices, credendumque ab iis insertum fuisse qui epistolae ordinem mutare et alienis fragmentis amplificare moliti sunt), tum id unum superesse ait, ut concorditer ejus monitis et apostolicis constitutionibus obtemperarent, cum tamen statim sequantur maximi momenti decreta, de episcopis illicite ordinatis vel ordinantibus, de iisdem minoribus viculis non praeficiendis, de Restituti querelis, de virginibus barbarica oppressione violatis, de Lupicini causa et appellatione ad sedem apostolicam, et de altero in ejus locum superordinato. Ex quibus perspicuum est priora capitis verba nullo modo posterioribus cohaerere, et extra nativum suum locum esse posita. Praeterea nonnulla importuna repetitione regeruntur in illa epistolae parte quae jam iterum et tertio in priori capite scripta fuerant, puta de indulgentia, qua usum se esse protestatur, et de majori poena qua posthac in sacrorum canonum contemptores animadversurum se minitatur. Quin et de virginibus [Col. 1304B] barbarica violentia oppressis quid faciendum sit duobus distinctis epistolae locis statuit, nec uno modo. Capite enim 8 nostrae editionis hoc decernit, vel potius hoc dat consilium: Laudabiliores erunt, si se incontaminatis non audeant comparare virginibus. In parte vero illa quam rejicimus, quasi nihil de virginibus illis antea scripsisset, quid sentiat, statuit: Ut neque in viduarum dejiciantur gradum, nec in sacrarum et perseverantium virginum numero censeantur. Tum eisdem nisi probatis communionem dandam non esse decernit. Haec certe, si Leonis sunt, non ejusdem esse epistolae oculatus quisque facile perspicit.
7. Hujus partis stylus a Leonis stylo 1336 abhorrere mihi videtur. Vix enim mihi persuadeo haec a disertissimo nostro praesule fuisse usurpanda: [Col. 1304D] Cum totus hujus capitis contextus optimis et antiquissimis codicibus probatus syntaxim Leoninam exhibeat, morosioris et cavillantis est hominis paucas quasdam voces excerpere, quae cum lectores nullo praejudicio impeditos nihil offendent, tum vero aliis certis Leonis testimoniis, si opus esset, vindicari possent. specialius et propensius commoveri, damnum proprii honoris evadere, episcopalia gubernacula praesidere, pendente negotio, etc., quod ultimum non nisi recentioribus [Col. 1304C] pontificibus vel canonistis familiare fuisse mihi videtur.
8. Magni momenti est hoc in negotio Isidorianae collectionis suffragium, tum propter antiquitatem, nongentis enim fere annis antiquior videtur; tum propter mss. ejusdem codicum consensum: tum denique quia Riculfus Moguntinus episcopus, a quo publicatam eam collectionem aiunt, ac forte interpolatam, sive quis alius antiquorum Romae pontificum epistolas illas consarcinavit, collectionique isti inseruit, alienissimus erat a minuenda ista epistolae parte, in qua Romanae sedis auctoritas per appellationem Lupicini Africani episcopi elucebat mirum in modum; cum e contra tot epistolas non alio consilio supposuerit, aut interpolaverit, quam ut Romanae sedis auctoritatem fulciret ampliaretque. [Col. 1304D] Isidorianae collectionis auctor, qui non consilio Romanae auctoritatis fulciendae vel ampliandae, sed potius ea mente tot decretales finxit, ut episcopos a [Col. 1305C] metropolitarum et conciliorum provincialium auctoritate, quantum fieri poterat, subduceret, idcirco hanc epistolam decurtatam dedit, quia in epistolis Leoninis Hispanicam collectionem exscripsit, quae eamdem epistolam hac decurtata forma praefert: unde nil [Col. 1305D] mirum, si eam integram aut cum forma Hadrianeae collectionis, quia in Leoninis epistolis describendis usus non est, nequaquam exhibuit. Talem igitur [Col. 1305A] invenit epistolam in antiquis quibus usus est codicibus, qualem eam in sua collectione exhibuit.
9. Multum elevatur auctoritas manuscriptorum codicum qui Dionysianae collectioni concinunt, ex eo quod in omnibus aliis locis secum invicem et cum illa conveniunt; ut prorsus appareat unum ex altero transcriptum fuisse, et proinde unici testis instar esse debere. Titulus hic omnibus communis est: In causa Lupicini episcopi, qui et ipse totum illud caput secundum vel suppositionis merito suspectum mihi reddit, vel aliunde huc translatum fuisse significat. Cum enim prolixissima sit haec epistola, et longe gravioris momenti decreta complectatur, quae effusioris tituli et plurium capitulorum materies esse debuerant, dum soli huic capitulo auctor intentus, ubi de Lupicini nescio cujus appellatione ad sedem apostolicam fit mentio, caetera praetermissa facit, [Col. 1305D] Titulus et lectiones in his codicibus similes, at diversae ab editione decurtata, id quidem evincunt, hanc secundam Hadrianeam editionem diversam esse ab editione decurtata, non vero depravatam aut interpolatam probant. Ipsas autem variantes non ab exscriptore aut interpolatore prodire, sed ipsum Leonem praeferre auctorem, qui primis curis decurtatam formam lucubravit, deinde vero ob quasdam novas circumstantias quaedam adjiciens, nonnulla loca mutavit, ex nostra admonitione n. 15 ac ex annotationibus palam fiet. Mirificum porro est Quesnellum quasdam lectiones adoptasse ex ea editione, quam vitiosam [Col. 1306C] et corruptam traducit. Ea vero duo loca quae uti vitiata exempli causa proponit, in annotat. 27 ac 39 luculenter vindicavimus, et secundo loco prioris formae lectionem a Leone ipso in melius mutatam ac emendatam ostendimus. suspicandi locum 1337 merito praebet depravatam et interpolatam de industria fuisse epistolam hanc ab aliquo transmarinis hujusmodi appellationibus patrocinium [Col. 1305B] inde arcessere volente. Omitto recensere decem fere loca, in quibus recentiores illi Thuanei codices mss. et Dionysiana editio in vitiosa et corrupta lectione consentiunt. Unum et alterum referre sufficiet, ex quo de aliis judicetur. Haec habet in omnibus editis exemplis et in mss. Barber. Thuan. Victorino, Herovall. et Trecopith. caput 1 (nobis 4) epistolae: Quorum omnis aetas a puerilibus exordiis usque ad provectiores annos per disciplinae ecclesiasticae stipendia cucurrisset; ut unicuique testimonium prior vita praeberet: nec posset de ejus provectione dubitari, cui pro laboribus multis, pro castis moribus, pro actibus strenuis celsioris loci praemium deberetur. Nihil hic omnino quod Leonis stylum, disciplinam, ingeniumque non spiret: pro quibus haec solummodo leguntur, tam apud Dionysium, quam in duobus mss. eidem consentientibus: Qui multo tempore per singulos officiorum gradus provecti, experimentum sui probabile praebuissent; ut unicuique testimonium vitae suae actuum [Col. 1305C] suorum ratio perhiberet. Et sub finem ejusdem cap. 1 (nobis 5) ita in editis et melioris notae mss.: Non praejudicantes apostolicae sedis statutis, nec praedecessorum nostrorum, nostrisque decretis, quibus salubriter statutum est, ne, etc.; apud Dionys. et in duobus illis mss.: Non praejud. apost. sed. stat., nec beatorum Patrum regulas resolventes, quibus salubriter constitutum est, ne, etc. Quis porro non videat priorem praesertim hunc locum a novellis hominibus truncatum, et ad recentioris disciplinae usum esse accommodatum, tamque evidentem corruptelam mss. illis codicibus et editioni pseudo-Dionysianae omnem omnino detrahere auctoritatem?
[Col. 1306D] Jure hanc epistolam abjudicat a collectione Dionysii, quia Dionysius Exignus ipsam nec decurtatam nec integram suae collectioni inseruit. Praeter rationes a Quesnello allatas, duas hic adjicere possumus. Prima ex collectione Hispanica, cujus auctor cum accurate descripserit quascumque pontificias epistolas in Dionysiana invenit, adeo ut etiam ipsius titulos usurpaverit, hanc quoque epistolam ex ea sumpsisset, si nactus fuisset apud ipsum Dionysium. Quam vero decurtatam cum aliis titulis dedit, ex aliis collectionibus, ut alia multa, derivavit. Secunda ex codice Vat. 5845, qui cum purum Dionysium exhibet, hanc epistolam non habet in Dionysiana collectione, sed in additamentis, quae postea accessere. Vide admonitionem num. 11. Pseudo-Dionysianam dico, quoniam etsi nihil fere sit inter hujusmodi scripta Dionysiana collectione [Col. 1306A] antiquius, nullaque auctoritas hujus auctoritati praeponenda videatur, nihilominus existimo posthabendam esse hoc in negotio collectionis illius fidem, quia hac integra epistola amplificatam illam esse 1338 auctioremque factam asserere non dubito, idque non levibus argumentis.
1. Ex titulis decretorum qui simul omnes collectioni toti Dionysianae praefiguntur. Leonis quidem decreta quadraginta novem numerantur indicanturque: verum patet illum quadragesimum nonum et ultimum aliena et recentiori manu caeteris fuisse annexum; a quibus in hoc discrepat, quod illi solam canonis materiem designant, hic vero Leonis nomen in fronte habet, hoc modo: Leo episcopis Mauris de conservatione et disciplina canonum, ne indebite et inordinate ad clericatum aliquis praesumat accedere: quod nec in Leonis, nec in aliorum pontificum decretorum titulis factum a Dionysio fuisse invenimus; et eo magis inutile erat in hoc postremo capitulo seu decreto apponere, quam in prioribus, quod jam quadraginta [Col. 1306B] et octo ejusdem pontificis tituli praecessissent, qui auctorem satis superque indicabant.
2. Decretorum 48 Leonis aliorumque item pontificum tituli, in fronte totius hujus collectionis in unum collecti, omnimode concinunt titulis qui singulis decretis praefiguntur in corpore Dionysiani codicis; unicus vero hujus epistolae titulus, qui in indice diversus est ab eo qui epistolae praemittitur. Sic enim legitur in fronte epistolae: In causa Lupicini episcopi, Leo universis episcopis per Caesariensem Mauritaniam constitutis; qui titulus ab altero quem supra descripsimus prorsus discrepat: unde manifestum est non a Dionysio compositum, sed ab alio esse confictum.
3. Si a Dionysio suae collectioni inserta fuisset haec epistola, non eam nobis sub unico titulo repraesentasset, sed in plures dissecuisset partes, suum cuique titulum affigens, quemadmodum in aliis omnibus epistolis ab eo praestitum fuisse videmus, quamvis [Col. 1306C] illae longe ista breviores essent. Haec enim nullis distincta titulis quinque integras columnas occupat in Justelliana editione; epistola vero ad Nicetam Aquileiensem, quae immediate praemittitur (ut de aliis sileam), cum tres columnas non impleat, in octo tamen partes distributa cum prolixioribus titulis invenitur.
1339 4. Dionysius abbas Romanus et Romae scribens non omisisset ea in titulis annotare, quae Romani pontificis auctoritati et amplitudini plurimum conferre videbantur: qualis est appellatio Lupicini Africani, ut vult epistolae fragmentum, episcopi: quod exemplum ex Africana Ecclesia singulare omnino est Leonis temporibus.
5. Sed nullius sint ponderis momenta haec, quae jam expendimus; palmare enim argumentum, et [Col. 1307A] quod sexcentorum instar est, nobis suppeditant Cresconii episcopi Africani opuscula [Col. 1307D] Non duo, sed unum et idem opus sunt Cresconii Breviarium et Collectio Canonum. Breviarium enim nihil aliud est nisi index seu tabula canonum collectioni praemissa; quod cum apud Justellum editum sit seorsim a Collectione canonum, duorum opusculorum opinionem peperit. Sed hac de re plura tom. III in tractatu de antiquis collectionibus et collectoribus canonum. duo, quae supersunt, alterum quod Breviarium Canonicum nuncupatur, capitula vel potius indicem continens capitulorum tam canonum synodalium quam decretorum pontificiorum, quae Dionysiana collectio complectitur; alterum vero Collectio seu Liber Canonum dicitur, in quo integros conciliorum canones et pontificum decreta eo ordine quo in Breviario allegantur, descripsit: non ordinem scilicet conciliorum et canonum sequens, sed materiae solius habens rationem. Porro quod ad rem nostram facit, Cresconius Dionysii Exigui collectionem per omnia (si appositos ad Africanos canones numeros excipias) sectatus est, eosdem canones, eadem decreta, ex ejusdem editione, iisdem verbis et numeris exhibet, ut evidens sit episcopum hunc Africanum Dionysii collectionem secundum materiae ordinem digerendam suscepisse: quod et eruditi quique codicum canonicorum collectores ac studiosi ultro fatentur.
[Col. 1307B] Quantacumque vero diligentia evolveris lustraverisque Cresconii Breviarium et Collectionem, ne verbulum quidem ex hac Leonis ad Mauros Caesarienses epistola excerptum invenies: quam nefas est credere a Cresconio fuisse praetermittendam, si sub finem septimi, quo vivebat, saeculi, eam in Dionysiana collectione invenisset. Leonis enim auctoritas, rerum quae in epistola tractantur utilitas et momentum, ipsum etiam erga suos Africanos studium, rescripto illi majorem commendationem apud Cresconium conciliassent. Igitur Dionysiana epistolarum pontificiarum collectio, qua aetate vivebat scribebatque Cresconius, nec epistolam Leonis ad Africanos complectebatur, nec Hilari, Simplicii, Felicis, Symmachi, Hormisdaeve decreta: vivebat autem Cresconius, ut ex Baronio colligunt Bibliothecae 1340 juris canonici antiqui clarissimi editores, circa finem septimi saeculi, seu circa annum 690. Quamobrem pro certo habeo non fuisse hanc epistolam a Dionysio ipso suae [Col. 1307C] collectioni appositam, sed ab alio superadditam: et fortasse ab eodem illo incerto auctore, qui eamdem collectionem auxit epistolis Romanorum pontificum Hilari, Simplicii, Felicis, Symmachi, Hormisdae, et Gregorii junioris: cumque hic ultimus adhuc esset in vivis trigesimo octavi saeculi anno, et decreta ipsius in concilio Romano circa annum Christi 720 condita ad calcem hujus additionis legantur, [Col. 1307D] Si in manuscripto Dionysiano, quo Cresconius usus est, haec epistola non legebatur, et idcirco a Dionysio suae collectioni inserta non fuit; non tamen hinc sequitur, hanc Dionysio fuisse additam post aetatem Cresconii: primum enim additamentum alicui Dionysiano exemplari olim accessisse videtur paulo post Symmachi mortem. Lege admonitionem n. 11. circa eadem quoque tempora additam esse Leonis epistolam de qua agimus, suspicari licet.
Suspicionem de tempore hujus additionis auget consensus omnium quos quidem vidi codicum mss. collectionis Dionysianae antiquissimorum, et qui Carolo Magno imperatori aequales aut suppares videantur. Eam enim epistolam omnes repraesentant: ut indubitatum appareat illud quoque exemplar quod Adrianus papa I Carolo imperatori dono dedit, et ex quo omnia forte apographa quae in Gallicanis nunc bibliothecis asservantur, descripta sunt, eamdem pariter [Col. 1308A] epistolam esse complexum: ac proinde illam antequam Roma in Gallias asportaretur, truncatam, interpolatam, et Dionysiano codici insertam fuisse intra Gregorii junioris et Adriani I tempora, seu intra annos fere sexaginta. Hujusmodi codices plures videri possunt in bibliotheca regia, duo in Thuanea, totidem in Segueriana, unus praeclarissimus in celeberrimo Sancti Germani Parisiensis monasterio, quibus adde venerandae antiquitatis codicem e monasterio sancti Galli, quem eruditi Baluzii beneficio vidimus. Eamdem interpolationis antiquitatem probat Hincmari Remensis opusculum 53 capitulorum adversus Hincmarum Laudunensem cap. 5, ubi ex epistola ad Mauros referuntur et causa Lupicini, et (quae in Dionysiana appendice non leguntur) causae Donati Salicinensis, Maximi, Aggari et Tyberiani, episcoporum.
Porro mirum videri non debet epistolam hanc post tot annorum a Dionysio intervallum depravatam fuisse, cum ipse Leo eam quam ad Flavianum scripsit, [Col. 1308B] etiam se adhuc superstitisse [Col. 1307D] Leo quidem aliquando corruptam credidit suae epistolae Graecam versionem, quod tamen falsum ipse [Col. 1308D] postea detexit, et nos fusius ostendimus annot. 3, ad an. 454. Depravationem vero hujus epistolae ad episcopos Mauritaniae nondum Quesnellus probavit, adeo ut ea quae mox subdit, explicaturus rationem qua haec depravatio inducta fuerit, inanissimae divinationi tribuenda sint, ac ex nostris argumentis, quibus hanc partem genuinam constituimus, satis superque disjiciantur. corruptam fuisse saepius sit conquestus. 1341 Qua autem ratione ea corruptio contigerit, etsi divinare velle otiosi hominis esse videtur, dicam tamen quod in mentem venit. Pars illa epistolae quae caput 2 conflat inventa est ab aliquo studioso, Leonis nomine decorata; quam cum in suum codicem vellet referre, eam vel ad marginem vel ad calcem epistolae Leonis I ad Mauros apposuit, sive propter materiae, sive propter nominis affinitatem; et revera adhuc habetur ad calcem epistolae in aliquibus mss. codicibus, quos servat Thuanea bibliotheca. Sciunt porro viri eruditi quantis erroribus locum dederit nominum similitudo, quae effecit etiam ut Leonis Bituricensis episcopi epistola Leoni papae ascripta sit ad nostram usque aetatem. Sciunt qui antiquis manu exaratis codicibus versandis assueverunt, quam multi hujusmodi reperiantur, in quibus antiquitatis ecclesiasticae omnis generis monumenta promiscue collecta sunt, nullo servato [Col. 1308C] nisi materiae qualicumque ordine. Multa porro inter epistolam genuinam et fragmentum illud conveniunt. Utrobique enim agitur de ordinationibus illicitis, utrobique de virginibus barbarica oppressione corruptis consultus pontifex respondet. Facile autem fuit ut e latere vel e calce epistolae in ipsam epistolam imperiti scribae vitio irrepserit. Certe ut credam pannum istum ex aliqua collectione canonum et decretalium sumptum esse, fere persuadet [Col. 1308D] Gratianus in allegandis antiquis canonibus et epistolis Romanorum pontificum usus est duabus collectionibus Hadrianea et Isidoriana, vel certe iis paulo ante suam aetatem scriptis collectionibus quae ex iisdem duobus fontibus ebiberunt. Quod si hanc epistolam laudans, omittit titulum ad Mauros, nihil mirum, cum idipsum in allegandis aliis certissimis quoque epistolis eidem acciderit. Gratiani collectio, cujus decreto quaedam ex hoc capite 2 inserta leguntur non tamquam ex epistola ad Mauros decerpta, neque inscripta Leonis primi nomine, sed simpliciter et absolute Leoni attributa, hoc modo: Item Leo episcopus, vel Item Leo, cum alia, quae ex capitibus 1, 3, 4 et 5 ibidem adducuntur, ex epistola ad Mauros desumpta esse dicantur. Quod discrimen non ex posterioribus quidem Gratiani editionibus deprehenditur, in quibus plura a Romanis correctoribus male correcta sunt, sed tum ex mss. codic., tum ex editione [Col. 1309A] quae Parisiis anno 1531, Theodorico quodam Minimitano procurante, prodiit, et editione Lugdun. Hug. a porta an. 1548, 1342 quas videsis (1, q. 1, cap. 44, et 15, qu. 11, cap. 24, Si qui episcopi talem; et dist. 80, Illud sane quod ad, cap. 4, et 32, q. 5) . Legimus etiam in additione quarta capitulorum Caroli Magni et Ludovici Pii imperatorum partem hujus panni, sed, quae est hujusmodi interpolatorum vafrities, plurimis adhuc [Col. 1309D] Haec quae assuta sunt in Capitularibus, aliena esse additamenta evincitur, quippe quae in nullis omnino hujus epistolae codicibus leguntur. Hinc autem non sequitur additamento pariter esse deputandam eam partem quae pluribus et antiquissimis manuscriptis fulcitur. additamentis intertextam, titulus ita se habet: In causa Lupicini episcopi ex epistola Leonis papae Africanis episcopis directa. Sequitur deinde capitulum: Causam Lupicini episcopi, QUIA SIC NOBIS PLACUIT, illic jubemus audiri, et caetera, ut apud Dionysium, usque ad haec ultima verba: Nostra quoque sententia roborentur, quae hic ultima non sunt, ut in Dionysii codice; haec quippe alia sequuntur: Ex his enim possumus cognoscere qualiter de caeteris agatur, qualiter nos nihil contra statuta majorum egisse poeniteat. Data IV id. Aug.
Ex quibus intelligis, lector, quam intemperans fuerit [Col. 1309B] interpolandi libido, quamque impune in hanc epistolam quam discutimus grassata sit.
[Col. 1309D] Cum hi omnes corruptionis gradus hypothesi nitantur quae probata non fuit, immo ex nostris rationibus falsa est, mera commenta et somnia esse apertissime liquet. Enimvero gradus secundus, quo inter assumenta atque interpolationes referuntur voces concordi obedientia pro concorditer, adeo commentitius est, ut omnes Hadrianei codices, quibus interpolatio [Col. 1310D] imponitur, habeant concorditer, et codices editionis decurtatae, quae ab ipso Quesnello sincera habetur, praeferant concordi obedientia. Vide Annot. 48 (Col. 654, n. k ) in epistolam integram, et 42 in decurtatam. Molesta Quesnello est Romanae sedis auctoritas praesertim in appellationibus, quae hoc capite confirmatur; et idcirco plerique gradus ad hanc auctoritatem elevandam interpolationis nomine diriguntur. Primum enim consilium fuit, augendam esse hac ad Africanos epistola Dionysianam collectionem, ut delata in Africam pontificis Romani decreta, majorem ex codice auctoritatem sumerent, nec aliter recipi posset, sive a Gallicanis, sive ab aliis Ecclesiis Dionysiana collectio, quin simul Romanam circa appellationes aliaque hujusmodi disciplinae capita potestatem amplecterentur. Sed quia parum erat mandata pontificis illuc transmissa esse, nisi obediendi necessitas, et exemplum appareret; haec ob eam causam verba supposuerunt initio cap. 2, Superest, fratres, ut CONCORDI OBEDIENTIA salubres suscipiatis hortatus, etc., quorum loco mss. codices habent solummodo concorditer. Quid postea? Manebat adhuc alta mente repositum concilii Africani responsum ad Zosimum, Bonifacium, Coelestinumque Leonis praedecessores, quo ex Africa ad Romanum pontificem causas ecclesiasticas [Col. 1309C] per libellum appellationis deferri non posse invicte contenderunt: opus itaque fuit ut appellatio alicujus episcopi 1343 Africani ad sanctum Leonem, Africanos illos episcopos facti sui poenitentes appellationumque juri succumbentes exhiberet. Hinc assutus de Lupicini causa et appellatione pannus, cui et alia quoque annexa decreta de illicitis ordinationibus deque aliis negotiis, ut et consilium magis tegeretur, et supremum fuisse Romani pontificis in Ecclesiam Africanam dominium innueretur.
Nec istud satis fuit. Ut enim plenum jus pontificis in omnibus causis Africanae Ecclesiae clarius emicaret, placuit ut quaecumque emersissent ad statum ecclesiasticum et ad concordiam sacerdotum pertinentes, de his omnibus componendis atque compositis plena ad Romanum episcopum relatio mitteretur, ut ex illius vel infirmarentur, vel roborarentur sententia. Ipsa sunt verba clausulae superadditae.
Sed nec hic quievit interpolatorum audacia. Hi enim certum habere voluerunt post interpositam appellationem, [Col. 1309D] causam non modo in ea Africae provincia, in qua nata esset, terminari posse per judices in partibus, ut aiunt, a pontifice datos; sed ad Romanum [Col. 1310A] etiam tribunal transferendam esse; et si aliter aliquando fieri contingeret, id ex indulgentia et voluntate pontificis concessum. Eo consilio posteriores corruptae jam epistolae vitiatores, his verbis, causam Lupicini illic jubemus audiri, alia isthaec inseruerunt: QUIA SIC NOBIS PLACUIT; quasi omnium rationum omniumque canonum instar deberet esse voluntas pontificis, quod a mente pontificis ipsius alienissimum puto.
Denique omnem Romanorum episcoporum agendi rationem solis praedecessorum statutis innixam videri vult ultimum additamentum, quod in additione quarta Capitulorum Caroli Magni et Ludovici Pii legitur, habeturque superius descriptum.
Absit autem ut hujusmodi corruptelarum vel artifices, vel participes fuisse putem sanctissimos primariae sedis episcopos. Nihil tale ab iis tentatum esse et persuademur, et adversus novatores qui hujusmodi occasiones avide captant ut sedem apostolicam diris proscindant conviciis, toto animo profitemur. Istud [Col. 1310B] omne palponum opus est, et hominum mente corruptorum, qui veritate privati sunt, existimantium quaestum esse et pietatem (I Tim. VI, 5) , et traditionem apostolicam, et quidquid sanctius habet Christiana religio.
Unum adhuc est de quo lectorem monitum velim, videlicet pannum istum integrum, quem ex hac epistola eliminavimus, in Merliniana Epistolarum S. Leonis editione reperiri, non huic insertum, sed illigatum fictitiae epistolae ad episcopos Galliae et Germaniae de chorepiscopis: dignum scilicet 1344 patella operculum. Quo pacto quove id consilio factum, inquirat qui hujusmodi quisquiliis delectatur.
Hoc certe ostendit manifeste pannum istum lacerum variis olim sedibus jactatum, nunc uni epistolae, nunc alteri illigatum fuisse: donec tandem placuit impostori sedem illi in epistola ad Africanos figere.
Haec omnia si accurate legisset ac perpendisset clarissimus Baluzius, de suppositione panni non dubitasset, [Col. 1310C] nec dissimulasset invicta argumenta quae ex mss. codicibus et ex Cresconii Breviario et Collectione protulimus adversus interpolatorem Dionysii Exigui, et epistolae Leoninae, praeter alia interpolationis indicia quae ex situ, titulis et ipso conspectu epistolae, ut jacent apud collectorem, eruuntur. Caetera quae hanc in rem annotat ad 4 additionem Capitul. p. 1249, infirma sunt nec responsione indigent.
Ex hujus epistolae restitutione, interpolationisque posteriorum editionum notitia, [Col. 1310D] Immo vero ex vindicatione hujus capitis, quod solis inanibus conjecturis Quesnellus impetere et interpolationis accusare studuit, satis firma noscuntur quae Joannes David eidem superstruxit. ruunt observationes omnes quas illi superstruxerat Joannes David. Ex hujus enim jam resectis pannis asserebat, 1 o Sardicenses canones a S. Leone plurimi factos fuisse, quod et si nemo inficias ierit, quam infirmo tamen id fundamento a Davide asseratur, modo perspicuum est. 2 o Ex eorum pluribus confectam esse ait magnam epistolae hujus partem. 3 o Canonem praesertim tertium, quo appellationes episcopo Romano vindicantur, ab eodem esse allegatum in causa Lupicini. 4 o Canonis 4 auctoritate prohibitum, ne appellanti Romanam [Col. 1310D] sedem episcopo alter superordinetur. 5 o Sexti pariter, qui episcopos in villis ordinari prohibet, mentionem esse factam. 6 o Observari quam maxime cupit hanc [Col. 1311A] epistolam ad Africanos missam, atque ex Sardicensibus canonibus contextam, argumentum esse validissimum, totam illam camarinam in Carthaginensi concilio VI adversus appellationes motam, tandem in apostolicae sedis emolumentum quievisse; siquidem vidimus, inquit, Coelestini successorem eodem jure potitum de quo tunc contentio erat, non modo legatos in Africam misisse, sed et canones Sardicenses, quorum occasione lis mota erat Africanis tamquam receptas ab eis disciplinae regulas ob oculos posuisse. 7 o Penes pontificem unum fuisse de appellantium episcoporum Africae causis judicare. 8 o Penes eumdem unum fuisse episcopos etiam Africanos, prout conducere judicasset, communioni ecclesiasticae restituere, a qua provinciali decreto fuerant abstenti. Haec et alia hujusmodi cum astruit scriptor ille ex epistolae hujus fragmento, jam ex superioribus observationibus discere potest, quam caduco et ruinoso fundamento opinionem suam substruere tentaverit.
1345 1. Quod attinet autem [Col. 1311D] Vide nostram admonitionem num. 16. ad annum quo [Col. 1311B] scripta tuit haec epistola, nihil certi habemus. Eam anno Dom. 456 assignant eminentiss. cardin. Baronius in Annalibus, et Blondellus in Apologia pro sententia S. Hieronymi de presbyteris; ille occasione legationis ad Romanum pontificem missae a captivis catholicis pro institutione novellae Ecclesiae, quae in cujusdam Maurorum regis ditione enascebatur; hic vero Baronii ductum in re obscura incaute secutus. Hoc tamen mihi persuadere non possum. Primum enim anno superiori, Christi scilicet 455, constat captam fuisse a Vandalis Romanam urbem: cujus clades et direptio ita Leonem nostrum pastorem optimum occupavit, ut de longinquarum Ecclesiarum cura et sollicitudine nonnihil intermittere coactus fuerit, quae causa est cur nullam habemus ab eo scriptam epistolam a quinto idus Maii anni 455 ad quintum idus Junii anni 457, ita ut per biennium integrum litterarum commercium interruptum fuisse videatur. Totus quippe erat sanctus Leo post cladem Vandalicam, ut [Col. 1311C] liber de Romanis pontificibus testatur, in renovandis sacris ministeriis, totus in reparanda urbis ruina, resarciendisque damnis quae barbarorum exercitus civitati intulerat.
Praeterea nec statim post istam cladem, nec sequentibus etiam annis quidquam potuisse Leonem nostrum circa Africanas Ecclesias statuere et ordinare, satis perspicuum esse mihi videtur ex Victoris Vitensis narratione. Nempe lib. I de Africana Persecutione commemorat Geisericum, ut primum Carthaginensi urbe potitus est, singulas quasque Africanas provincias disposuisse, sibique reservatis Bizacena, Abaritana, Getulia, et parte Numidiae, exercitui funiculo, ut ait, haereditatis divisisse Zeugitanam vel proconsularem, Valentiniano adhuc imperatore reliquas licet jam exterminatas provincias defendente. Post cujus mortem, quae illi anno 455 ferro illata est, totius Africae ambitum obtinuit. Ex quibus patet nihil fere amplius commercii inter Africanas 1346 Ecclesias et Leonem intercedere [Col. 1312A] potuisse post mortem Valentiniani, Vandalis universam Africam occupantibus et vastantibus: nec ullam ibi judiciorum formam, ullum consecrationum sacerdotalium ordinem constitui potuisse; ut necesse sit hujus epistolae epocham intra illos quidecim annos statuere qui ab episcopatus sancti Leonis exordiis ad mortem usque Valentiniani interfluunt, hoc est ab anno 440 ad 455 inchoatum. Et quidem ex ipso Leone, qui tempus illud solummodo impacatum appellat, apparet tunc temporis scriptam fuisse epistolam cum adhuc Mauritaniis potiretur Valentinianus; quo etsi impacata essent omnia propter vicinas barbarorum acies his Africae reliquiis imminentes, et multa hac occasione perturbatio in Ecclesias inducta esset, nondum tamen ordinationum libertas adempta erat episcopis. [Col. 1311D] Huic male animati hominis ac pontificiae auctoritati infensi ingenium proditur, ac si appellationes episcoporum Africae, et relationes ad apostolicam Petri sedem nova res sint, ac praeter jus ejus Primatis, qui divina institutione toti Ecclesiae praesidet. Audacem hujus scriptoris nisum satis quoad appellationes repressimus atque retudimus in observationibus ad dissert. 5, in qua non dissimilia effutiit. Quod autem de appellationum jure ibidem probatum est, aeque, immo multo magis probari potest de jure relationum, quarum multo plura documenta ac exempla suppetunt. Ita porro quod ad exscindendas corruptelas commeantium sermone instructus S. pontifex gessit, illius, ut ipse Quesnellus postea fatetur, sollicitudinis instinctu, quam universae Ecclesiae ex divina institutione impendere [Col. 1312D] debebat, in dilatandae jurisdictionis studium traducit. Id Leonem sponte nullo episcopo Africano invitante egisse notat. Num si negligentes fuissent Afri, dissimulandae erant tot corruptelae ab eo cui totius Ecclesiae curam Christus commisit? At Potentius, qui haec mala sua relatione patefecit, Afer episcopus fuit. Afri etiam episcopi fuere Restitutus, et David, quorum alter de quibusdam suae provinciae abusibus conquestus est, alter vero post Potentium Romam transmiserat, ac exinde cum Leonis instructione atque litteris in Mauritaniam redierat. Post tam audacem censuram Casauboni verbis S. pontificem excusat. Sed haec ipsa heterodoxi hominis confessio ipsum docere debuerat, ne de pontifice tam sancto ambitus aut alieni juris imminuti suspicionem spargeret.
Perierat cum Africana libertate pristinus ille disciplinae vigor quem tum sanctus Cyprianus, tum illarum regionum concilia nobis exhibent. Innumerae jam Ecclesiae suis orbatae pastoribus et ministris, sub Vandalica gemebant tyrannide. Ipsa omnium Afric. Eccl. mater, totius regionis caput, Carthago, miseranda strage jacebat prostrata, suo senatu, suo clero, suo pastore destituta. Carthaginensem enim episcopum nomine Quodvultdeum cum maxima clericorum turba navibus fractis impositum maris fluctibus committi praecepit Geisericus, quos Deus miseratione bonitatis suae prospera 1347 navigatione Neapolim [Col. 1312C] Campaniae perducere dignatus est. Et ut nihil deesset quod pontificis consilium juvare posset, ad Leonis nutum et voluntatem movebatur Valentinianus imperator; cujus potestate adversus Gallicanarum Ecclesiarum primatem quam pro suis votis usus fuerit testatur ejusdem imperatoris constitutio adversus S. Hilarium Arelatensem anno 445 emissa.
His ita se habentibus, praesidioque Augusti ad Leonis vota semper parato, de Africanarum Ecclesiarum rebus ad sedis suae notitiam et judicium pertrahendis serio cogitavit. Non earum quidem regionum quae sub Vandali imperio jacebant oppressae, sed earum quae adhuc Valentiniano parebant, quas inter praecipua erat Caesariensis Mauritania.
Ad hujus igitur provinciae episcopos legatum vice sua acturum destinat Potentium, qui et litteras ad eosdem dedit, ut de ordinationibus illicite celebratis, de violatis canonum regulis, et aliis hujusmodi diligentius inquireret, et ad apostolicam sedem, cujus [Col. 1313A] auctoritatem gerebat, referret plenissime. Cum Potentii relationibus instructus fuisset S. Leo, hanc alteram prolixiorem epistolam scripsit ad Africanos: in qua et moderationem eam servat quae congruebat tempori, et eum exerit vigorem qui rescindendis corruptelis suaeque potestati stabiliendae necessarius videbatur. Istud omne porro sponte propria nulloque ex Africanis episcopis invitante actum est a Leone, quemadmodum ipsum hujus epistolae exordium testatur: ubi asserit se commeantium tantummodo sermone instructum fuisse de illicite usurpatis circa ordinationes Africanas; se solius pietatis ratione exigente ad legatum mittendum commotum fuisse, illiusque sollicitudinis instinctu quam universae Ecclesiae ex divina institutione impendere debebat.
Dum haec scribo, videor mihi hinc catholicorum nonnullos submurmurantes audire, illinc sectarios utraque applaudentes manu; quasi pontificem Romanum mali ambitus alienique juris imminuti notare videamur. Utrisque satisfaciam unius Casauboni verbis, [Col. 1313B] cui non assentiri nec acatholici audeant, nec debeant hac in re catholici.
Sic igitur vir doctissimus, utinam et catholicus, exercitatione 15 ad Annales ecclesiasticos cardinalis Baronii: Non ignoramus, inquit, quantus hic Leo fuerit sincerae fidei defensor, et pro recta fide quantos labores sustinuerit, quamque Ecclesiae Dei utiles. Neque vero dubium mihi est tantum illud studium, quod videmus ab eo adhibitum, ut sedes Romana in majus extenderetur, a bono principio fuisse profectum, et ad finem optimum spectasse. Vastabant illa aetate Ecclesias perditissimi haeretici, qui magnas quotidie strages, ut apri vineam ingressi, edebant: neque erat qui progressibus eorum sese opponeret, qui quidem causam bonam posset adjuvare, praeter Romanum episcopum. Nemo autem peritus rerum Ecclesiae ignorat, opera Romanorum pontificum per multa saecula 1348 Deum esse usum in conservanda sartatecta rectae fidei doctrina. Hoc intelligens Leo magnus, et quotidiana experientia edoctus, [Col. 1313C] quantum verae fidei interesset ut paratum illi semper esset in sede Romana praesidium firmissimum, modis omnibus ut ita esset procuravit: quod quidem minus videri mirum debet, quia sic Ecclesiae Dei expedire optimus quisque tum credebat, et erat ita revera illis temporibus. Neminem esse puto qui his libentissime non subscribat.
Per illud ergo tempus scripta est epistola, quod ab electione Leonis ad mortem usque Valentiniani effluxit; sed quo praecise anno, decernere difficile est. Ad initia tamen episcopatus Leonis pertinere non obscurum ex dictis, et eam ob rem illam primo omnium loco ponendam esse existimavimus. Nullius enim epocham, quae certa sit, habemus antiquiorem decima die Octobris annis 443, ad quem usque anni jam quatuor elapsi erant ab expugnata Carthagine, et hujus civitatis antistite et clero ad transmarina relegatis.
Unum est quod adversus hanc epistolae istius epocham objici possit: nempe ex capite 5, quod primi [Col. 1313D] pars est postrema in superioribus editionibus, intelligi eam primam non esse epistolarum pontificis nostri, aliaque praecessisse ejus decreta, quae ipse his verbis allegat: Non praejudicantes, inquit, apostolicae sedis statutis, nec praecessorum nostrorum nostrisque decretis, quibus salubriter statutum est ne primum, vel secundum, aut tertium in Ecclesia gradum quisquam [Col. 1314A] laicorum quibuslibet suffragiis fultus ascendat, priusquam ad hoc meritum per legitima augmenta perveniat. Quae verba indicare videntur epistolam 12 (nunc 14) ad Anastasium Thessalonicensem, ubi cap. 3 decernitur: Ut is qui ordinandus est, etiamsi bonae vitae testimonio fulciatur, non laicus, non neophytus, nec secundae conjugis sit maritus. Verum hoc opinioni nostrae non nocet: potuit enim Leo intra primum pontificatus sui triennium nonnulla decreta emittere, quibus eam quam commemorat disciplinam statuerit. Porro non mihi innuere videtur illud epistolae ad Anastasium decretum, in quo nulla secundi vel tertii gradus mentio, nec variorum augmentorum, per quae laici ad sacerdotium deberent pervenire. Caeterum etsi serius dari epistolam forte contigerit, primus tamen ei locus commodius assignatus est, vacuum scilicet triennium impleturae, quam si ad inferiorem reservata, certae aetatis epistolarum ordinem interrumpat.
Quae ad textus reliqui emendationem pertinent, seu lectiones varias, vel ad marginem rejecta reperies, [Col. 1314B] vel hic breviter annotata.
2. Contra divinae legis praecepta. Ita quatuor mss. codices Thuanei cum Cantabrigensi, necnon et Dionysius Exiguus, epistola 3 Adriani papae II, ad Basilium imperatorem, Gratianus dist. 61. Horum porro verborum loco tum vulg. editiones, tum mss. cod. Trecopithoeanus et Thuaneus unus habent: De praevaricatione.
1349 3. De hujusmodi virginibus vi barbarica oppressis aliter decernendum putat Gregorius Neocaesar. in epist. canonica, cap. 1, ubi ex anteacta hujusmodi virginis vita judicandum existimat: quae si fuerit ab omni suspicione pura, oppressam virginem absolvit; sin minus, cum ejusmodi non facile orationibus communicandum opinatur.
4. Concorditer. Ita legitur in codd. mss. septem et apud Dionys. Exig. Ita etiam in pseudo-epistolis Isidorianis, quae ex pannis compactae sunt hujus epistolae. In posterioribus porro edit., pro concorditer, [Col. 1314C] legimus concordi obedientia, quod ita a Leone scriptum non esse evincunt mss. codd.
Praesentem epistolam restituit nobis Romana Lucae Holstenii collectio. Ex illa cum intelligamus serius rescriptum fuisse ad sanctum Leonem a metropolitanis Illyricianis (totum enim [Col. 1313D] Aliquot litteras, quae interciderint hoc biennio utrimque scriptas conjecimus annot. 3 (Col. 664, n. i ) in hanc epistolam. biennium intercesserat), discimus pariter non paucos ex illis restitisse, nec se nisi aegre submisisse potestati, quam Anastasio pontifex et confirmaverat et auctiorem fecerat non mediocribus incrementis. Contra Petrum Corinthi seu Achaiae metropolitanum ejusque illicitas ordinationes, conjicit Lucas Holstenius; eum certe tangit epistolae caput 3. Senecionem fuisse episcopum Scodrensem, Lucam Dyrrachii, Vigilantium Larissae, asserit idem vir clarissimus. Suspicatur insuper pro Antiocho legendum esse [Col. 1313D] Non assentimur. Vide nostram annot. 2 in eamdem epist. (Col. 663, n. h ) . Attico, qui fuit Epiri veteris metropolita Nicopolitanus; de quo epist. 12 (nunc 14) cap. 1.
[Col. 1314D] 1. Majores inter episcopos causae. Ejusmodi causas [Col. 1313D] In epistola 6 ad Anastasium, cap. 5, duplex causarum genus Leo sibi reservat: 1 o illas quae ab ipso Anastasio componi nequiverint; 2 o illas in quibus ad sedem apostolicam appellatum fuerit. Cum [Col. 1314D] vero de neutro hoc causarum genere in praesenti epistola agatur, nihil mirum si nihil hic S. pontifex sibi reservet. Si quae vero causae in provinciis terminari nequirent, a Thessalonicensi autem possent, hunc non modo ut arbitrum, sed etiam ut judicem fuisse constitutum liquet ex epist. 14, c. 7, ubi causam graviorem solummodo sibi reservat, quae nec tuo fuerit sopita judicio. non ad se trahit Romae judicandas, sed ad Anastasium vult referri: non tamen omnes, sed quae in provinciis eidem subjectis nequeant terminari. Eas denique non tam ab eo tamquam judice discuti finirique mandat, quam ab eodem, ut arbitro, sub divini timore judicii componi cupit. Eadem fere habentur in [Col. 1315A] epistola 4 (nunc 6) ad Anastasium, et 5 ad eosdem metropolitanos, quae supra editae sunt ex Holstenio: nisi quod aliquid minus sibi assumere mihi videtur in hac quam in praecedentibus 1350 epistolis. Et in epist. 12 (nunc 14) , quam eidem Anastasio scripsit in causa Attici veteris Epiri metropolitani, non ait illi necessarium, sed liberum fuisse majora negotia et difficiliores causarum exitus sub ejusdam sententiae exspectatione suspendere. Unde et illud elicitur majorum causarum judicia, ad majores sedes non ex defectu potestatis in metropoliticis episcopis, sed ex difficultate incurrentium quaestionum, quae dum saepius et a pluribus examinantur, tandem ex sapientiorum consilio componuntur. Et revera saltem aliquas illarum ad consultationem, magis quam ad judicium, evocat sanctus Leo: ut ex his verbis epistolae prioris seu 4 (nunc 6) ad Anastasium cap. 5 fit manifestum. Si qua, inquit, causa major evenerit, quae a tua fraternitate illic praesidente non potuerit definiri, relatio tua missa nos consulat: ut revelante Domino, cujus misericordiae [Col. 1315B] profitemur esse quod possumus, quod ipse nobis aspiraverit rescribamus.
2. Invitati fratres in causis maximis, etc. Hinc quoque disce causas majores maximasque, quae in provinciis terminari nequibant, non e solius exarchi nutu pependisse, sed easdem in concilio episcoporum e diversis provinciis evocatorum discussas finitasque fuisse.
3. Quoniam hoc et canonum definivit auctoritas, et ipsa servandae unitatis ratio. Canon scilicet Nicaenus 16, Sardicenses 18 et 19. Immo et [Col. 1315C] Cum Leo canones allegat, semper intelligit Nicaenos et Sardicenses Nicaenorum nomine signatos, quos solos Romana Ecclesia, ut in tractatu de antiquis canonum collectionibus tomo III videbimus, ad hujus pontificis usque tempus receperat. Quod si qua ratio affertur quae in aliis canonibus invenitur, hoc per accidens est: plures enim eamdem rationem in se eadem excogitare queunt. ad Carthaginensis I can. 5 respicere mihi videtur sanctus Leo, non minus quam ad illos: unitatis enim servandae ratio quam commemorat, et consensus scripto traditi mentio, nec ad Nicaenum, nec ad Sardicense pertinent. Nicaenum enim neutrum continet; Sardicense de unitatis ratione habet nonnihil; sed Carthaginense utrumque disertis verbis expressum habet hoc modo: Privatus [Col. 1316A] episcopus Vegeselitanus dixit: Suggero sanctitati vestrae ut statuatis non licere clericum alienam ab aliquo suscipi sine litteris episcopi sui, neque apud se retinere nec laicum usurpare sibi de plebe aliena, ut eum ordinet sine conscientia ejus episcopi de cujus plebe est. Gratus episcopus dixit: Haec observantia pacem custodit: nam et memini in sanctissimo concilio Sardicensi statutum ut nemo alterius plebis hominem usurpet; 1351 sed si forte erit necessarius, petat a collega suo, et per consensum habeat. Vide et superiorem epistolam 12 (nunc 14) sancti Leonis ad Anastasium in causa Attici, cap. 9.
Mirantur porro nonnulli quod Gratus Sardicensem potius quam Nicaenam synodum in confirmationem sententiae Privati adduxerit, magnumque inde suffragium arcessunt illi synodo. Verum non est quod tanti hoc faciant, nec ullum latet hic mysterium: scilicet Gratus interloquentem audiens Privatum contra alienorum clericorum subreptionem, hoc primum aliegavit, quod magis memoriae insederat. Sardicensis [Col. 1316B] autem potius quam Nicaenae synodi meminit, quia et illa recentior, et illius pars ipse fuerat cum plurimis Africanae dioecesis episcopis: haec enim est hominum indoles, ut ea potius in medium proferant quae ipsis vel testibus, vel suffragantibus, vel actoribus contigere, quam quae ex aliorum relatione perceperunt; ob id etiam quod pacis et concordiae ratio, cujus mentionem fecerat, in Sardicensi consilio fuerat prolata, non item in Nicaeno. Denique hoc ad conciliandam Sardicensibus canonibus auctoritatem, eorumque usum in Africa comprobandum, [Col. 1315C] Haec canonum Sardicensium commemoratio a Grato facta in concilio Carthaginensi non ita infirmum est auctoritatis eorumdem argumentum, uti hic a Quesnello traducitur. Infirma potius est hujus ratio, quod Gratus non profert ipsa canonis verba, sed utitur verbo memini; nam in conciliis verba aliorum canonum recitari non solent. Verbo autem memini usus est etiam Osius Cordubensis in synodo Sardicensi can. 14, loquens de Eliberitana synodo, quae sane apud Hispanos maximae auctoritatis fuit. Quis porro credat Africanos non magni fecisse concilii Sardicensis canones, nec eorum aliquod exemplar [Col. 1315D] secum detulisse in Africam, cum ab Africanis episcopis praesentibus fuerint firmati, et unus eorum canonum pro ipsis potissimum Afris, Grato, ut videtur, instante, editus fuerit? Quod si sub Coelestino hos canones Afri ignorarunt, id ex eo profectum videtur, quod iidem Afri satis instructi recentioribus canonibus, quibus veteres repetebantur, non multum versarentur in evolvendis antiquis, qui in archivis custodiebantur. Certe concilium Carthaginense sub Grato, quo Sardicense concilium laudatur, erat in archivis Ecclesiae Africanae, unde ejus canones inventi fuere non solum sub Bonifacio Carthaginensi in Libro Canonum, ex quo unus ex iisdem synodo anni 525 insertus fuit, verum etiam sub Aurelio et Augustino tempore synodi Carthaginensis anni 419, in [Col. 1316C] qua duo ex iisdem canonibus repetiti inveniuntur; et nihilominus eos ignoravit Augustinus, cum anno 406 adversus Donatistas scripsit. Cum enim ab illis objecta fuisset epistola Sardicensis ad Donatum Carthaginensem, si eos Grati canones cognovisset, faciliorem et efficaciorem responsionem dedisset, qua Donatistarum fraus fuisset evidentius evicta, nimirum Sardicense catholicum concilium, cui non Donatus, sed Gratus Carthaginensis interfuit, ut ex laudato canone discitur, ad Donatum pseudo-episcopum Carthaginis non potuisse objectas litteras scribere; indeque multo evidentius confirmasset, illud concilium, quod Sardicensis inducto nomine ad Donatum scripsit, Arianorum fuisse conventum; verum autem Sardicense cum solo Grato et aliis Africanis catholicis, non autem cum Donato et schismaticis Donatistis communicasse. Fatendum quidem est Africanos in epistola ad Coelestinum indicare se in quaestione de duobus canonibus Sardicensibus, qui tamquam Nicaeni allegati fuerant, non solum evolvisse Nicaenos canones [Col. 1316D] qui in suis archivis exstabant, sed aliarum etiam synodorum exemplaria; et in nulla Patrum synodo eos reperisse. Nullum ergo Sardicensis concilii exemplum in eorum archivis exstitisse videtur. At si negari nequit quin aliquod actorum Sardicensium exemplum ab Africanis allatum fuerit in Africam, cum aliqui canones Afrorum causa conditi fuerint, et cum iisdem actis alii plures Africani teste Athanasio subscripserint, dicendum erit Africanos Coelestini tempore in evolvendis archivis non omnem diligentiam adhibuisse, quam cum sequenti saeculo Ferrandus Carthaginensis commodius posuit, eosdem canones ex aliquo exemplo peculiari divisione transcriptos nactus, breviationi canonum inseruit. infirmum esse inde patet, quod nec proferuntur ipsa canonum verba, nec ab aliis laudantur, nec citantur 1352 nisi ex recenti forte rerum illic actarum memoria, non vero ex archivis Ecclesiae Carthaginensis, in quibus asservata non fuisse, tum haec, tum Africanorum Patrum sub Aurelio congregatorum epistola ad Coelestinum P. R. abunde testantur.
1. Nulla est consularis nota huic epistolae ascripta, cujus ope [Col. 1317D] Hanc epistolam post praecedentem scriptam ostendimus annot. 1 (Col. 666, n. m ) . , quo anno data sit, possit intelligi. Non temere tamen hanc assignamus quadringentesimo quadragesimo quinto. Superiori quippe anno commissae sunt Anastasio vices apostolicae sedis per Illyricum aliasque annexas provincias, ac proinde non potest prius esse scripta. Quae enim acta sunt et praesumpta a Thessalonicensi episcopo ex vicaria illa auctoritate Leonis, adversus Atticum veteris Epiri Metropolitanum, ipsius Attici comprovincialiumque ejus Romam usque proficiscentium iter diuturnum, causae illorum omnium ventilatio in Romano judicio habita, unius saltem anni spatium consumpsere, ut ante medium sequentis anni scribi non potuerit epistola: quod insuper confirmant 1353 haec Leonis [Col. 1317B] verba, cap. 1: Abundant enim apud te, inquit, monitorum scripta nostrorum, quibus te de omnium actionum temperantia frequenter instruximus, etc. Scriptam autem esse ante quadringentesimum quadragesimum sextum ex epistola sequenti ( nunc praecedenti ) quae die 6 Januarii data est, certo eruere mihi videor. Primo enim, totum illud dissidium Anastasii cum provinciarum illarum metropolitanis contigisse probabile est occasione vicariatus a Leone dati, et intra illud biennium quod intercessit a prima Leonis ad illos epistola usque ad eorumdem consensum, quem indicat epistola posterior ( nunc praecedens ); nec tantae dilationis causa alia apparet, quam idem dissidium; quo composito, manus dedere. 2 o Plura revera habet posterior ( nunc praecedens ) seu 13 epistola, quae pacem et concordiam non multo ante resariam indicant. 3 o Cum capite 2 ejusdem monet metropolitanos ne se conciliis denegent ab Anastasio indicendis, haec addit: Maxime cum moderatio nostra providerit ut non frequens, neque pro levibus causis conveniendi necessitas [Col. 1317C] indicatur, et binos ternosve episcopos de singulis provinciis adesse sufficiat: ut leve fiat paucis quod multis esset onerosum. Quibus verbis quis non videat indicari a Leone caput 10 hujus epistolae, in qua Leo haec verba habet: In evocandis autem ad te episcopis moderatissimum te esse volumus: ne per majoris diligentiae speciem fraternis videaris gloriari injuriis. Unde si causa major aliqua exstiterit ob quam necessarium sit fraternum advocare conventum, binos de singulis provinciis episcopos . . . ad fraternitatem tuam venire sufficiat, etc. 4 o Quod sancit Leo hujus epist. cap. 5: Ut nullus invitis et non petentibus ordinetur, nec sine cleri plebisque consensu, decretum est propter ordinationem episcopi Thespiensibus invitis et repugnantibus consecrati, de quo retulerat Anastasius, ut ex posterioris ( nunc prioris ) seu 13 epistolae cap. 3 habetur. 5 o De alieno clerico, invito episcopo ipsius, non suscipiendo utraque statuit: haec cap. 9, sequens ( nunc praecedens ) cap. 4. 6 o Denique hanc ad Anastasium [Col. 1317D] epistolam vel eodem die vel paulo ante scriptam designat Leo in calce subsequentis: [Col. 1317D] His verbis aliam, quae intercidit, quae intercidit, indicari epistolam [Col. 1318D] probavimus annot 16 in epist. 13. Plenius vero, inquit, observari debent, quae caveri ad ipsum fratrem et coepiscopum nostrum Anastasium scripsimus, eaque in vestram notitiam litteris ipsius volumus pervenire. Haec de anno datae epistolae. Caeterum subit mirari in dissidio, quod anno 517 inter Thessalonicensem et Nicopo itanum episcopos ortum est, praesentis epistolae mentionem factam non fuisse, cum Thessalonicensis Ecclesiae juribus lucis affunderet plurimum.
2. Auctoritate. Ita plerique codices 1354 ac etiam Dionysius exiguus et Isidori cod. Ms. Corbeiensis tamen, Victorinus, Thuaneus unus, et Trecopithoeanus, [Col. 1318A] et edit. ad marginem, habent sede. Nullum in sensu discrimen.
3. A nobis. Ita codices Thuanei quinque, Corbeiensis, Cantabrigensis, Trecopithoeanus, Isidor. mss. et Dionysius Exiguus, pro quo alias legebatur, Ab apostolica sede.
4. Sed ab his qui quae, etc. Hunc locum restituimus ex Dionys. et Cresconio et mss. codd. Corbeiensi, Cantabrigensi, Trecopithoeano, et Thuaneis quinque; veterem tamen lectionem exhibemus: Sed qui quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi, facile ab hac lege discernuntur; et dum dominari magis quam consulere subditis quaerunt, placet honor, inflat superbia, etc. Quis haec intelligat?
5. Metropolitanus. Crab., Nicol., Canisius, Sichardus, Surius legunt Nicopolitanus. Certum est, vel ex subscriptionibus Chalcedonensis concilii Nicopolitanum episcopum reapse veteris Epiri metropolitanum fuisse, et ex contentione quae inter Nicopolis antistitem et Thessalonicae episcopum orta est temporibus [Col. 1318B] Hormisdae PP. apparet illum Epiri metropolitanum avide arripuisse occasionem sese a potestate Thessalonicensis eximendi, quam ex Acaciano schismate, cui adhaerebat Thessalonicensis tunc antistes, nactus fuerat; quod etiam ante S. Leonis tempora tentatum erat, ut testantur epistolae Bonifacii papae ad Rufum et ad episcopos Illyricianos apud Holstenium, vel tom. IV concil. Labbei p. 1702; ex quibus colligitur [Col. 1318D] De nonnullis certum est, de plurimis non item. plurimos illarum regionum episcopos statutis sedis Romanae pro vicariatu Thessalonicensi emissis non acquievisse, aegreque admodum passos esse Thessalonicensi episcopo se subjici. Unde suspicor totam illam controversiam, quae hac epistola ventilatur, inde natam esse, quod Atticus synodo Thessalonicae ab Anastasio indictae praesentem se sistere seu distulisset, seu renuisset, excusationem infirmitatis, ut querebatur Anastasius, obtendens. Hoc enim inter caetera privilegium erat Thessalonicensis episcopi, velut sedis apostolicae per illas regiones [Col. 1318C] vice fungentis. Ut (verba sunt Innocentii ad Rufum) cum aliqua ecclesiastica ratio vel in tua, vel in memoratis provinciis agitanda cognoscendaque fuerit, quos velis episcoporum socios quibuscumque de Ecclesiis assumas tecum; quorum et fide et moderatione quidquid necessitas causave flagitaverit, optimus dirigas arbiter, et praecipuus, quippe a nobis lectus, definias intercessor.
Huic praesertim ordinationi saepe restiterunt; ita ut Sixtus et Leo hoc imprimis sollicitius commendare coacti sint, ut evocatus 1355 ad synodum metropolitanorum nemo venire contemneret, nec congregationi sanctae, ad quam festinare debebat, se denegaret. Vide Stephani Baluzii appendicem ad librum XV Petri de Marca. Lege et epistolam Sixti papae in collectione Romana Holstenii, vel tom. IV recentioris editionis Conciliorum, et sequentem ( nunc praecedentem ) epistolam Leonis, cap. 2, quam cum hujus cap. primo si contuleris, judicabis eam fuisse quam diximus epistolae occasionem Atticique [Col. 1318D] causam.
6. Astrictione. Ita edit. Merlini, Crabbi, Nicolini, Surii et ms. cod. Victor. in aliis plerumque leg. afflictione, quae minus convenit. Vox ista antiquis familiaris, et ea Leo ipse non semel utitur.
7. In exhibitionem insontis antistitis. Exhibere, in jure civili, est praesentiam corporis praebere: unde et exhibitio est alicujus, ut ita dicam, praesentatio; de qua in Cod. lib. IX, tit. 3, de Exhibendis et transmittendis reis. Recte Leo noster objurgat Anastasium quod exhiberi fecerit insontem antistitem et nullo vel falso insimulatum crimine; in eodem enim, tit. 3, edictum est imp. Grat., Valent. et Theodos. Aug. [Col. 1319A] quo jubent ex longinquo si quis est acciendus, non prius insimulanti, id est accusatori, accomodetur assensus, quam solemni lege se vinxerit, et in poenam reciproci stylo trepidante recaverit. Adierat igitur, id est, per libellum convenerat Anastasius praefectum Illyrici, ut Atticum litteris tractoriis ad synodum parere renuentem, exhibendum pronuntiaret: Neminem enim exhibendum esse in judicio praecipiunt imperat. Valent. Theodos. et Arcad., nisi de cujus exhibitione judex pronuntiaverit. Praefectus Thessalonica Nicopolim exsecutionem, ut Leo vocat, terribilem mittit, id est exsecutorum publicorum turmam seu ministrorum quorum officii est mandata et sententias ad effectum perducere, l. Exsecutorem, c. de Exsecutoribus tit. 61. Quae exsecutio, inquit Leo, omnia sibi officia publica ad effectum praeceptionis, praefecti videlicet, adjungeret. Officia publica dicit officiales ipsos et ministros magistratuum ac praesidum, quorum plures eodem tit. 61 nominantur: compulsor, exactor, admonitor, portitor praecepti, agens [Col. 1319B] in rebus, vel palatinus, vel apparitores illustrium potestatum, etc. Horum ministerio Atticus a sacris Ecclesiae adytis extractus dicitur, vel quod relicta Ecclesia sua Thessalonicam statim proficisci coactus sit praetoriana praeceptione, vel etiam quod violenta manu extractus e sacrario, in quo ab exsecutoribus inventus erat. Cui non ob molestiam aegritudinis, non ob saevitiam hiemis darentur induciae: has rationes particulares communi legi subjungit. Nam Grat., Valent. et Theodos. imp. in Cod. lib. IX, tit. 3 de Exhibendis, spatium sufficientium dierum, non minus tamen triginta tribui jubet exhibendis. Patet ex his et quam diserte injuriam Attico illatam describat Leo noster, et quam propriis atque ex ipso jure desumptis 1356 vocabulis utatur: adire praefecturam, exhibitio, exsecutio, officia publica, insimulatus, induciae, civilia, etc., quae tironum gratia annotare operae pretium duxi.
8. Civilia. Civile, apud jurisperitos, praetorio opponitur. [Col. 1319C] Unde forsan S. Leo hac voce a foro assumpta innuit, non se praefecturae potestatem, quemadmodum fecerat Anastasius, aditurum, sed ex propria sedis suae auctoritate acturum fuisse et responsurum. Civilia quoque ea verba dicuntur in jure, quae legitima et imperativa; Papin. in Digest. l. VII, et passim, civile pro justo, aequo, legitimo accipi solet: quo sensu et a Leone acceptum puto. E diverso incivile dicitur inhonestum, illicitum, iniquum, et contra juris ordinem. BRISSONIUS.
9. Aut qui unam quidem habeat vel habuerit, sed quam sibi viduam copularit. Caveant qui prioribus editionibus utentur, ne in errorem incurrant, quem mendosa haec Romanae editionis aliarumque posteriorum lectio praesefert: Aut qui vel unam quidem habeat, vel habuerit, sed nec qui sibi viduam copularit; numquam enim Ecclesia removit ab ecclesiasticis officiis unius uxoris viros, sive adhuc viventis, sive jam mortuae, juxta Apostoli doctrinam. Necessaria ergo imprimis erat correctio, quam nobis collectiones [Col. 1319D] Dionysii et Cresconii, edit. Surii, Nicolini, Merlini et mss. codd. Corb., Cantabrig., Victor., Thuan. et Trecopith. suppeditarunt.
10. Clericorum. Strictius usurpat clerici nomen pro iis qui majoribus ordinibus erant initiati. Lectores enim, qui enim, qui inferioris ordinis clerici plerumque nominantur, uxores ducere et filios procreare poterant, ut expresse ait ipse Leo epist. 2 (nunc 167) ad Rusticum Narbonensem, cap. 3.
11. Nec subdiaconis connubium carnale conceditur. Haec disciplina, cujus testis et assertor est S. Leo tam hic quam in epist. 2 (nunc 167) ad Rusticum Narbonensem c. 3, si cum superiorum posteriorumque temporum usu conferatur, non leves patitur difficultates. Tam enim certo et indubitanter de continentiae praecepto quasi passim et ubique subdiaconis praescripto loquitur, ut ex eo argumentum a minori (ut aiunt) ad majus eliciat pro asserenda [Col. 1320A] lege continentiae superioribus gradibus indicta: cum tamen Gregorii Magni tempore, qui centum et quinquaginta post Leonem annis vivebat, nondum lex illa plene obtinuisset, saltem in Siciliae provincia ad Romani episcopi synodum seu ordinationem pertinente; licet observaretur Romae. Ante triennium, inquit (Lib. I Registr. epist. 42) , subdiaconi omnium Ecclesiarum Siciliae prohibiti fuerant, ut more Romanae Ecclesiae nullatenus suis uxoribus miscerentur: quod mihi durum atque incompetens videtur, ut qui usum ejusdem continentiae non invenit, neque castitatem ante promisit, compellatur a sua uxore separari, etc. Quod durum tunc videbatur Gregorio, tale eidem non est visum, cum scribebat Leoni episcopo Catanensi; ibi enim (Lib. IV epist. 34) prohibet 1357 ne subdiaconi cum suis uxoribus miscendi se licentia potiantur, sed ad similitudinem sedis apostolicae abstineant. Cum ergo in provinciis a Romana urbe non multum dissitis ista continentiae lex nondum vigeret Gregorii I aetate, miror quod ex subdiaconorum [Col. 1320B] continentia ut ubique introducta suo tempore arguat S. Leo. Fatendum interim (quod recentiorum Graecorum ignorantiam corruptelamque prodit) antiquiorum Graecorum Ecclesiam praevenisse Latinam in imponenda subdiaconis continentiae necessitate ac coelibatu. Testis est enim Epiphanius, qui vix saeculi quinti initium attigit, quod sacrosancta Dei Ecclesia eum qui adhuc in matrimonio degit ac liberis dat operam, tametsi unius sit uxoris vir, nequaquam tamen ad diaconi, presbyteri, episcopi aut hypodiaconi ordinem admittit, sed eum dumtaxat, qui ab unius uxoris consuetudine sese continuerit, aut ea sit orbatus, quod in illis locis praecipue fit, ubi ecclesiastici canones accurate servantur. Quodque nonnullis in locis presbyteri, diaconi et hypodiaconi liberos suscipiunt, id contra canones fieri asserit, seu propter necessitatem, seu propter hominum ignaviam. Loca Epiphanii sunt lib. II advers. haereses, contra Catharos haeresi 39 vel 59, et lib. III Exposit. fidei cathol. [Col. 1320C] num. 21. Qui porro sint canones quos Epiphanius commemorat ignoramus. Dicendum autem, vel ipsum consuetudinem ab omnibus Ecclesiis receptam, ipsoque usu vim canonis obtinentum intelligere, vel canones illos periisse, et a Graecis oblivione damnatos. Illorum tamen vestigium nonnullum deprehendimus in can. 14 concil. Chalcedonensis.
13. Cleri plebisque consensus postularit. Vide S. Cypriani epistolam 68 ad cler. et pleb. Emeritae in Hispania, ubi asserit potestatem vel eligendi dignos sacerdotes, vel indignos recusandi, quam canones passim conciliorum pontificumque decreta plebi tribuunt, et ut sacerdos plebe praesente sub omnium oculis deligatur, et dignus atque idoneus publico judicio ac testimonio comprobetur, de divina auctoritate et traditione, et apostolica observatione descendere. Nec tamen creari a plebe sacerdotes putandi sunt: Electio enim episcopi, ut scribit episcopalis ordinis vindex strenuus, non est episcopi creatio, sed creationis inchoatio. Obvia sunt omnibus plura alia Coelestini, Leonis, aliorumque [Col. 1320D] pontificum de cleri plebisque consensu testimonia et decreta, quibus recensendis abstinemus.
14. Ejusdem Ecclesiae. Ab hac lege discedere majoribus sedibus semper licitum 1358 fuit. De Romana plurimis exemplis constat. De Carthaginensi testatur Aurelius in conc. Carthag. cap. 55 Codic. can. Eccl. Afr., in quo et Numidius episcopus haec ait: Fuit semper haec licentia huic sedi, ut unde vellet, et de cujus nomine fuisset conventus, pro desiderio cujusque Ecclesiae ordinaret episcopum. Eamdem quoque praerogativam sibi assumpsisse videtur in Galliis nostris Arelatensis episcopus, qui majores sedes per omnia aemulabatur. Multi enim ex Lirinensi monasterio, quod Forojuliensis episcopi ditioni subjectum erat, vel ex aliis monasteriis in aliis provinciis episcopi constituti sunt, ut Honoratus et Hilarius ad Arelatensem, Faustus ad Regiensem, Honoratus alter Hilarii Arelatensis discipulus ad Massiliensem. Rusticus [Col. 1321A] ad Narbonensem: quod Coelestinus PP. moleste tulisse mihi videtur, quem scribentem ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provincias constitutos ad Lirinense monasterium oculos convertisse existimo: Alter in alterius provincia nihil praesumat, nec emeritis in suis Ecclesiis clericis peregrini et extranei, et qui ante ignorati sunt ad exclusionem eorum qui bene de suorum civium merentur testimonio, praeponantur: ne novum quoddam, de quo episcopi fiant, institutum videatur esse collegium. Ubi etiam vide quamobrem ex ejusdem Ecclesiae sinu clericos assumi ad ordines sacros statuunt sacri canones.
15. Vel de diaconis. Plerumque diaconos, atque inter diaconos primum, magis quam presbyteros in locum decedentium pontificum eligere consueverant, quia apud archidiaconum dispensationem totius causae et curae ecclesiasticae deponere mos erat, ut haec sancti Leonis verba epist. 84 (nunc 111) declarant; qui proinde pontificio oneri ferendo magis quam quisquam alius idoneus erat. Exemplum habemus (ne [Col. 1321B] extra Leonis tempora excurramus) in Hilaro diacono, qui Leoni successit, et in Leone qui Sixto suffectus est. Sixtus tamen presbyter erat, cum electus est in pontificem: ut vel numquam invaluisse, vel tunc in desuetudinem abiisse oporteat morem illum Ecclesiae Romanae, cujus [Col. 1321D] Hoc testimonium Photii ex S. Eulogio scriptore Graeco exeuntis saeculi sexti nihili habendum est. Licet enim scripserit adversus Novatianos, sicut erravit, cum Novatianum, quem Novatum vocat, ex archidiacono a S. Cornelio presbyterum creatum narrat, quippe qui jam ante electionem Cornelii presbyteratu fungebatur, ita etiam fallitur dum archidiaconum [Col. 1322D] succedere summo pontifici statutum prodit. testis est Photius CP. lib. I, cod. 182, post Eulogium Alexandrinum antistitem. Eulogius, inquit, archiepiscopus Alexandrinus lib. contra Novatum de administratione ecclesiastica, seu potestate Ecclesiae in recipiendis lapsis ( Graece περὶ οἶκονομίας) ) refert Novatum, Cornelio pontifice, Romanae esse Ecclesiae archidiaconum creatum, ad quem ipsum pontificium, pro ejus temporis more, decedente e vita pontifice, deferebatur; archidiaconum enim succedere summo pontifici statutum erat. 1359 Verum hunc, ait Eulogius, superbia laborantem Cornelius, et in suam mortem imminentem cum cognovisset, presbyterum ordinat, omnes sic illi ad supremam cathedram perveniendi spes praecidens.
[Col. 1321C] 16. Sancti Patres. Nicaenos intelligit, qui can. 5 unum concilium ante quadragesimam Paschae, alterum circa tempus autumni celebrandum esse statuunt. In quo quidem majores etiam causas discuti ac finiri posse satis indicat sanctus Leo, si inter hujusmodi causas episcoporum depositiones numerari placet, quandoquidem episcopos de majoribus criminibus postulatos, quos convictos depositio manebat, illic judicari statuit, nec ad suam cognitionem transferri, si Thessalonicensis episcopi sopita fuerit causa judicio: quanto minus ergo Orientalium causae, quae pari ac Thessalonicensis vicariatus jure ad Occidentalem patriarcham non pertinebant.
17. Si quis episcopus, etc. Duo hic notanda veniunt: unum est, non omnem episcoporum ad alias sedes translationem a Leone nostro damnari, sed eas solummodo quae ex ambitu vel avaritia fiunt. Procli enim CP. ex Cizyci episcopo creati migrationem approbavit Coelestinus Leonis praedecessor litteris antea scriptis Cyrillo Alexandr., Joanni Antiocheno [Col. 1321D] et Rufo Thessalonicensi; ex Socrate, lib. VII, cap. 40.
Alterum, longe graviorem poenam contra episcopos sedem cupiditatis solum explendae causa mutantes a sancto Leone decerni, dum illos utraque cathedra privari jubet, quam quae a sanctis Patribus decreta fuerat ante ipsum. Synodus enim Nicaena can. 15 vult tantum ut si quis tale quid agere tentaverit, hoc factum prorsus in irritum mittatur, et restituatur [Col. 1322A] Ecclesiae cui fuit episcopus. Chalcedonense concilium, post hanc epistolam scriptam habitum, hoc sancti Leonis decretum reformasse videtur, cum can. 5 decrevit: De his qui transmigrant de civitate in civitatem episcopis aut clericis, placuit ut canones qui de hac re a sanctis Patribus statuti sunt, habeant propriam firmitatem. Quamobrem cum Hilarus Leonis successor epist. 1 ad episcopos Tarraconensis provinciae de Irenaeo quodam episcopo ab Ecclesia sua ad Barcinonensem translato quereretur, non utraque eum spoliari, juxta Leonis decretum, sed ad primam remitti jubet, juxta statutum Nicaenum. Quamquam et Leonis severitas astipulatores habeat Sardicenses Patres, qui can. 1 et 2 laica etiam communione privari jubent episcopos qui de sua civitate in aliam transierint; atque hoc etiam in exitu seu morte, si ad occultandum suum ambitum litteras aut suffragia populorum pecunia redemerint.
1360 18. Alienum clericum, etc. Eamdem fere exceptionem, quam majoribus Ecclesiis tribui supra [Col. 1322B] notavimus, ut eis liceret ex quacumque Ecclesia episcopum sumere, hic quoque intellige. De Constantinopolitana et Carthaginensi testantur Balsamo ad can. 17 concilii sexti, et ad Nomocan. Photii tit. 1, cap. 26,
19. Quibus et si dignitas communis, non est tamen ordo generalis [Col. 1322D] Haec lectio emendatior a nobis profertur annot. 52 (Col. 675, n. e ) ubi etiam aequam ejus sententiam, episcopis quidem haud injuriosam, at simul gradui praecellenti et auctoritati summorum pontificum consonam exhibuimus: ita ut exinde nonnulla quae hic a Quesnello subjiciuntur corrigenda sint. . Hic locus ad depressionem episcoporum olim depravatus fuit; ita enim hactenus in editis codd. legebatur: Quibus etsi dignitas non sit communis, est tamen ordo generalis. Secundum hanc enim mendosam lectionem intra generalem clericorum ordinem episcopos agnoscit, sed non ejusdem omnes dignitatis consortes, contra unanimem sanctorum Patrum sententiam, quibus, ut verbis utar Cypriani, episcopatus unus est atque indivisus episcoporum multorum concordi numerositate diffusus, cujus a singulis in solidum pars tenetur (Epist. 52, seu lib. de Unitate Eccl. cath.) . Apud nos enim, inquit sanctus Hieronymus (Epist. 54) , Apostolorum locum episcopi [Col. 1322C] tenent. Omnes, scribit idem (Epist. 85, ad Evagrium) , Apostolorum successores sunt, Romanus Petri, caeteri episcopi aliorum apostolorum. Porro hoc erant caeteri apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis (Cypr., lib. de Unitate Eccles.) . Cuncti, ait Hieronymus (Lib. I contra Pelag.) , claves regni coelorum accipiunt, et ex aequo super eos Ecclesiae fortitudo solidatur. Quod et auctor noster hic agnoscit, cum in omnibus et similitudinem honoris, et paritatem electionis confitetur. Vide et Gelasium papam supra laudatum ad epist. 10. Igitur episcoporum omnium dignitas communis, non est tamen ordo generalis, quia omnium caput Petrus, et unitatis originem ab uno (Petro) incipientem sua auctoritate (Christus) disposuit (Cypr. lib. de Unit. Eccl.) ; et ut hoc ipso loco loquitur sanctus Leo, uni datum est, ut caeteris praeemineret. Quod egregio sancti Augustini testimonio illustrare juvat ex cap. 1 libri I contra epistolas Pelagianorum ad Bonifacium PP., quem sic alloquitur: Cum communis sit omnibus nobis, qui fungimur [Col. 1322D] episcopatus officio ( quamvis ipse in eo praeemineas celsiore fastigio ), specula pastoralis, facio quod possum pro mei particula muneris. Male in vulg. leg. speculae pro specula; quod mendum cum prava interpunctione conjunctum perturbat sensum hujus loci, auctorisque mentem obscurat. Leonem emendamus ex fide mss. codd. Corbeiensis, Trecopithoeani et quatuor Thuan., quibus clarius aliquid et cavillationi minus obvium habent cod. Victor. ms. et edit. Surii, Merlini et Nicolini, [Col. 1323A] cum sic legunt: Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis. 1361 Antiquam nihilominus fatemur hujus loci depravationem: Hincmarus enim Remensis in 32 opusculo Capitulorum 55 ad Hincmarum Laudunensem, eodem modo legit, capite scilicet 13, cujus etiam titulus hoc mendo nititur: Cap. 13: Quod si ordo generalis est omnibus episcopis, non tamen communis est dignitas omnibus. Deinde Leonis verba in ipso contextu capitis refert. Ab altiore adhuc fonte haustus error est, nempe a Dionysio Exiguo, qui eamdem quam rejicimus lectionem exhibet. Ex illa porro Dionysii collectione accipit Hincmarus quidquid decretorum pontificiorum allegat: quod et de hac ipsa epistola liquet ex opusc. 45, de Translationibus, cap. 14, ut mirum non sit parem in utroque errorem reperiri: ideoque pro unico teste uterque habendus est. Magna quidem Dionysii auctoritas, si constaret talem esse missam in Gallias ejus collectionem, qualem eam ipse concinnavit; at contra certum ex inspectione omnium [Col. 1323B] codicum mss. quibus abundant bibliothecae Gallicanae, prima omnium exemplaria Dionysiani codicis, quae huc advecta sunt, pluribus aucta, interpolata, ac vitiata fuisse supra (in epist. 12) probavimus. Unum in praesenti asseram, in collectione Epistolarum sancti Leonis, quae ad calcem jacet codicis Romani Dionysiano antiquioris lectionem nostram haberi: hoc de Thuaneo ms. codice spondeo; de Oxoniensi, cujus hanc partem videre non contigit, idem opinandum.
20. Ne omnes sibi omnia vindicarent. Ad unitatem conspirant [Col. 1323D] Cum omnes episcoporum gradus ad unitatem conspirent, tum vero ipsius unitatis centrum idcirco collocatum fuit in Romana sede et in successoribus S. Petri, ut per omnes gradus episcoporum ad unam [Col. 1324D] Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Sic ipse S. Leo hac in epistola c. 11. varii distinctique sacerdotum gradus in Ecclesia: Propterea enim inter duodecim unus eligitur, ut capite constituto schismatis tollatur occasio, ait Hieronymus (Lib. I cont. Pel.) . Quem transcripsit Gelasius PP. in tractatu ad Graecos in Sirmondi appendice Cod. Theod. pag. 184. Iterum de illa forma, episcoporum quoque, inquit sanctus Leo, est orta distinctio, ne omnes sibi omnia vindicarent. Denique, olim idem erat presbyter qui et episcopus (verba [Col. 1323C] sunt Hieronymi [In cap. I Epist. ad Titum] ), et antequam diaboli instinctu studia in Ecclesia fierent . . . communi presbyterorum consilio Ecclesiae gubernabantur. Non quod pares tunc fuerint episcopi et presbyteri, sed quia nullus presbyter constituebatur, qui sacerdotio pleno et perfecto, quale est in episcopis, non simul ornaretur; isque tunc presbyteri nomine, quod aetatis est, magis gaudebat, quam episcopi, quod nomen est dignitatis.
1. Ad Turribium, etc. Mirum est quanta varietate scriptum reperiatur hujus episcopi nomen. Grim. cod. habet: Ad Toruvium Asturigensem; Thuanei tres et Trecopith. cum Surio: Turbio Asturiensi; cod. Regius: Tubirio et Tuberio Asturicensi; Corbeien. et Thuan. 1: Torebio Asthoracensi; Isidorus Merc.: Tornulo Austorigensi; Montanus episcopus [Col. 1323D] Toletanus in epistola ad fratres territorii Palentini ad calcem concilii Toletani II: Theoribius. Aliis denique vel Turibius Asturiensis, ut Surio; vel Turribius Asturicensis, ut vulgo legitur, et nos retinuimus: eadem est vox ac illa quae hodiernis Hispanis Torrez, nobis Gallis de la Tour.
Hunc Turribium constat fuisse episcopum Asturicae, vulgo Astorga in Galliciae provincia, olim sub Bracarensi metropoli, nunc sub Compostellano archiepiscopo pietate, doctrina et zelo religionis insignem fuisse clamant tum ecclesiasticae tabulae, in quibus inter vindicatos coelites connumeratus habetur 16 [Col. 1324A] die Aprilis, tum etiam epistolae, quas et ad Leonem nostrum dedit, et ad episcopos Hispanos Idacium et Ceponium: quas ultimas habent Ambrosius Moralez, Historiae Hispan. lib. II cap. 26; Bivarus, in Commentariis ad Pseudo-Chronicon Dextri; et cardinalis Baronius, ad an. 447. Has etiam Leonis ad ipsum epistolae subdidimus: quoniam et illi cognatae sunt, et in editione Conciliorum Hispaniae a Garsia Loaysa, et in ultima omnium Conciliorum collectione praetermissae sunt, quasi lucem publicam nondum aspexissent.
Locus est in concilio Bracarensi I, cujus occasione quaestionem movent Baronius ejusque pedissequus Binius, quaestionem vix serio excutiendam. Verba haec sunt Lucretii episcopi in illa synodo proloquentis: Credo autem vestrae beatitudinis fraternitatem nosse, quia eo tempore quo in his regionibus nefandissimae Priscillianae sectae venena serpebant, beatissimus papa urbis Romae, Leo, qui quadragesimus fere apostoli Petri successor exstitit, per Turribium notarium [Col. 1324B] sedis suae ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haeresis sectam scripta sua direxit. Cujus etiam praecepto Tarraconenses et Carthaginenses episcopi, Lusitaniae quoque et Boeticae, facto inter se concilio, Regulam fidei contra Priscillianam haeresim cum aliquibus capitulis conscribentes, ad Balconium tunc hujus Bracarensis Ecclesiae praesulem direxerunt. Vult ergo eminentissimus cardinalis 1363 unicum esse Turribium, qui et Asturicensis episcopus fuerit, et eodem tempore Notarius Romanae sedis, suggillatque tamquam a veritate abhorrentem Ambrosii Moralez sententiam, qui duos Turribios distinxit, alterum ad quem Leo scribit, eumque Asturicae episcopum; alterum per quem scripsit ad Hispaniae episcopos, qui Roma missus est a Leone in Hispanias, ut ejus litteras deferret. Duplex argumentum profert Annalium conditor pro sua sententia, tenue utrumque et exile admodum. Si litteras, inquit, tum ad Turribium episcopum, tum ad synodum celebrandam notario suo, [Col. 1324C] Turribio item dicto, dedisset, utique in litteris ad episcopum scriptis ejus mentionem fecisset. Hoc enim solemne erat, etc. Esto solemne fuerit ut in quibusque litteris ejus mentio fieret per quem deferebantur (hoc enim ex abundantia juris concedimus, tametsi nullo nixum fundamento). Hoc etiam ipse praestitum fuisse fatetur. Sed ut idem nuntius ad synodum totius provinciae missus in epistola ad Turribium scripta nominaretur, nulla necessitas fuit. Ad istum enim rescripsit per eumdem diaconum, a quo ejus litteras acceperat, et ejusdem in suo rescripto mentionem habet: ad synodum vero seu provinciam illam episcoporum Hispanorum, a quibus nullas habuerat litteras nullumque nuntium, per Turribium e latere suo directum litteras misit. Hoc enim est, quod solemnissimum esse assero, ut cum Romani pontifices ad synodum vel ad episcopos aliquos pro alicujus momenti negotio scribebant, per aliquem e suis ad hoc imprimis destinatum id facerent, non vero per alienum clericum: quod si commisisset Leo, hoc ex aliquo contemptu [Col. 1324D] descendisse proculdubio suspicati essent Hispani antistites. Deinde ut adhuc rationem Baronii in ipsum retorqueamus, hujus nomen litteris inscribi solebat, qui litteras ipsas deferendas accipiebat, et revera deferebat, sive diaconus ille esset, sive notarius; non vero nomen ejus cui perlator ipse commendabatur. At nec Turribius Asturicensis has Leonis ad Hispanos episcopos litteras Roma detulisse dici potest, nec easdem ipse a diacono suo accepisse deferendas; quis enim hanc episcopo provinciam demandari velit? Unde ex eo quod omnia, quae in hoc negotio tractanda erant, Turribii episcopi curae ac sollicitudini [Col. 1325A] commissa sunt a sancto Leone, cum argumentum secundum deducit Baronius, ut probet litteras per eumdem latas esse ad episcopos Hispanos, videtur oblitus esse quidnam sit discriminis inter episcopum rebus Ecclesiae sacerdotali sollicitudine incumbentem, et diaconum, vel notarium episcopi mandata ex praescripto exsequentem, et huc illucque litteras bajuli instar deferentem. Mitto quod notarii vox numquam in ecclesiasticis 1364 monumentis in eo significatu usurpatur quem ei affingit auctor ille, ut scilicet eum notarium dicas, qui quod agitur in provinciis ad Romanam sedem referre ac notum facere satagit.
Praeterea cum [Col. 1325C] Tres hasce Leonis epistolas optime distinguit Quesnellus, sed earum occasionem ac tempus nos exactius constituimus in dissert. de epistolis deperditis, n. 17, 18 et 19. tres epistolas Leonis omnino distinctas agnoscere cogamur, partim ex ipso Leone, partim ex Lucretii Bracarensis interlocutione, non item cogimur eodem tempore missas existimare. Ita enim sese res, ut ego quidem reor, habuit. Monitus a sancto Turribio Asturicensi Leo noster de progressu Priscillianae haereseos quae per Hispanias grassabatur, statim quibus remediis tam nefandae [Col. 1325B] pesti occurreretur cogitare coepit. Nec aliud promptius occurrit, quam ut generalis Hispanorum episcoporum coetus congregaretur, qui de statu rerum inquirerent decernerentque. Quamobrem litteras ad Turribium Asturicensem ejusdem diacono Pervinco, ut habet Idatii Chonicon, tradidit perferendas, in quibus eum de congreganda generali synodo monet: Habeatur ergo, inquit, inter vos episcopale concilium, et ad eum locum qui omnibus opportunus sit, vicinarum provinciarum conveniant sacerdotes. Verum cum ad ejusmodi convocationem faciendam nulla inesset Turribio auctoritas, quippe qui metropolitanus non erat; sed potius inter Galliciae comprovinciales episcopos ultimus, necesse fuit ut de toto hoc negotio Hispani monerentur episcopi. Itaque ad Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicios scripsit sanctus Leo, eosque ad concilium synodi generalis rite celebrandum hortatus est. De quibus litteris ipsum Turribium monuit, ut ejus cura omnibus episcopis [Col. 1325C] redderentur, totumque negotium ad optatum finem perduceretur. Sed cum per illam tempestatem sub diversa ditione jacerent Hispanicae illae provinciae, Galliciam occupante Rechila Suevorum rege, caeteris sub Gothorum imperio degentibus, non potuit Leonis desiderio satisfieri: quoniam Galliciae episcopi cum episcopis aliarum provinciarum convenire permissi non sunt. Et id quidem jam tum augurabatur sanctus Leo, cum ad Turribium scribebat. Si autem, inquit, aliquid ( quod absit ) obstiterit quominus possit celebrari generale concilium, Galliciae saltem in unum conveniant sacerdotes, quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt, conjuncta cum eis instantia tua. Dubium autem non est quin plures menses post receptam Leonis epistolam a Turribio [Col. 1326A] intercesserint, antequam ad singulos Hispaniarum episcopos litterae Leonis transmitterentur, ut de hoc negotio deliberarent, inter se illarum Ecclesiarum primates, ut principum voluntatem explorarent, licentiamque ad concilii plenarii congregationem 1365 conarentur obtinere; quod cum frustra demum tentari a se perspexerunt, renitentibus principibus, tum de Galliciae synodo habenda initum est ab illius provinciae episcopis consilium. Hoc rescivit sanctus Leo, vel scribente iterum Turribio, vel redeunte nuntio, quem ad quatuor illarum provinciarum antistites cum litteris delegarat, esseque e re Ecclesiae existimavit, ut ad synodum quae parabatur, vel jam etiam coacta erat, scriberet; et haec sunt scripta, quae per Turribium notarium Romanae sedis ad synodum Galliciae contra impiam Priscillianae haeresis sectam directa esse a Leone commemoravit Lucretius in Bracarensi concilio.
Porro dum pararetur concilium Galliciae, vel eo jam soluto, aliarum quoque provinciarum episcopi [Col. 1326B] conventum inter se fecerunt, eodem Lucretio teste, secuti hac in re consilium Leonis; in quo regulam fidei cum aliquibus capitulis describentes ad Balconium tunc Bracarensis Ecclesiae praesulem direxerunt. Eam, inquam, regulam fidei, quae male concilio Toletano I ad an. Christi 400 attexitur, cum revera sit hujus Hispanici quatuor provinciarum concilii, ut vel ex titulo regulae subjunctorumque capitulorum arguitur, qui eadem habet quae Lucretius in sua interlocutione; sed imprimis ex Bracar. I concilio, quod utrumque Hispanicae illi synodo Leonis tempore et praecepto congregatae asserit. De hac fidei regula plura in dissertatione 14.
Ex dictis patet non simul missam esse epistolam hanc ad Turribium nostrum, et alteram, quam ad synodum Galliciae scriptam testatur Lucretius: haec enim nondum erat congregata, nec tam cito coactam fuisse videor mihi in hoc ratiocinio certo evincere.
[Col. 1326C] 1366 Eodem fere tempore habitas esse duas illas synodos, unam Galliciae, alteram quatuor provinciarum, et Baronius fatetur, et Lucretii interlocutio manifeste declarat. Cum autem postrema haec coacta est, tunc Balconius Bracarensis erat episcopus: non videtur autem idem hujus civitatis Ecclesiam rexisse cum scribebat sanctus Leo ad Turribium aliosque Hispanos episcopos; sed probabile est admodum vel Idatium, vel Ceponium in hac sede fuisse collocatum. 1 o enim hoc videtur probari ex epistola quam Turribius scripsit ad utrumque illum episcopum, cum primum Priscillianae sectae impium dogma grassari animadvertit: cur enim ad illos episcopos, caeteris praetermissis, querelas suas direxisset, nisi quia [Col. 1325C] Cum S. Leo in fine hujus epistolae inter Galliciae episcopos Idatium et Ceponium nominet, Quesnellus [Col. 1325D] hos duos Galliciae metropolitas, et Idatium quidem Lucensem, Ceponium autem Bracarensem episcopum fusius conjectando traduxit. At praeterquam quod perperam interpretatur concilium Lucense anni 569, in quo, Gallicia provincia divisa in duas, Lucensi sedi tum primum attributum traditur jus metropoliticum, quod per hocce tempus uni Bracarensi competebat, falsum omnino est Idatium Lucensi Ecclesiae praefuisse. Idem enim Idatius, qui in prooemio ad Chronicon se episcopum creatum indicat circa annum 427 aut 428, et ad annum 431 se episcopum nominat, Agrestium Lucensem episcopum diserte appellat ad annum 433, non vero circa annum 430, ut Quesnellus in hac eadem notatione signavit. Ceponium vero Bracarensem episcopum non fuisse liquet [Col. 1326C] ex prima Bracarensi synodo, et ea fidei regula quae ab Hispanica synodo cum Leonis praecepto ad Balconium missa, hunc Balconium, non vero Ceponium Bracarensem episcopum nominat. Quod si Balconius Bracarensis, ad quem Avitus anno 416 scripsit epistolam de reliquiis S. Stephani, non credatur [Col. 1326D] diversus a Balconio, qui sub Leone vitam agebat, multo magis rejicienda cognoscetur Quesnelli opinio, qua Balconium Ceponio suffectum existimat. S. Lec autem idcirco Idatium et Ceponium congregandis Galliciae episcopis adversus Priscillianistas praecipue nominavit in epistola ad Turribium c. 17, non quod ejus provinciae episcopis metropolitica dignitate praeeminerent, sed quod ex Turribii epistola ad eosdem, quam S. pontifex cum libello Turribii acceperat, eorum antiquitatem ac meritum cognoscens, ipsos maxime idoneos credidit, qui Turribium juniorem episcopum contra Priscillianistas in cogenda Galliciae synodo maxime juvarent. Vide admonitionem in epistolam Turribii ad Idatium et Ceponium, quam appendici epistolarum supra inseruimus. Hinc Idatius [Col. 1327D] qui se in Aquaeflaviensi Ecclesia captum tradit circa annum 462, episcopus creditur ejusdem Ecclesiae, ad quam se post tres menses rediisse commemorat. Hanc autem episcopalem sedem fuisse Quesnellus negavit ex sola nondum probata hypothesi, qua eum [Col. 1328D] Lucensem metropolitam praesumpsit. Turribii autem amicissimus, eodemque zelo praeditus agnoscitur, cum ambo simul an. 445 Asturicae adversus latentes Manichaeos dimicarint. metropolitica auctoritate supra caeteros [Col. 1327A] eminebant, atque ideo eosdem hujus nefandae haeresis compescendae cura ac sollicitudo spectabat? 2 o Eosdem metropolitanos fuisse provinciae Galliciae satis indicat sanctus Leo, cum penes eos curam congregandorum episcoporum intra illam provinciam residere asserit: Quibus congregandis fratres nostri Idatius et Ceponius imminebunt. 3 o Eumdem Idatium legimus gesta episcopalia habuisse in urbe Asturicensi, cum hujus civitatis episcopo adversus latentes Manichaeos, quos suo judicio damnarunt, dirigentes ejusmodi gesta ad Antoninum Emeritensem episcopum: hoc enim testatur Idatius ipse in suo Chronico ad olymp. 306. Tale porro judicium habere in aliena Ecclesia nequaquam potuit, nisi jure metropolitico potitus esset in Galliciae provincia.
Si porro conjecturis licet in re obscurissima indulgere, facile crediderim jus metropolicum jam per illa tempora fuisse penes 1367 duos episcopos in provincia Galliciae; cujus assertionis istae sunt rationes.
[Col. 1327B] 1. Cum Turribius de Priscillianistarum redivivis erroribus eos monere vellet, quorum officium et potestas erat errores hujusmodi in provincia Galliciae exstinguere, non unicum, sed duos episcopos Idatium et Ceponium conjunctim adiit, velut dignitate et auctoritate pares, ut testis est epistola ad eos scripta.
2. Eosdem cogendae Galliciae synodo praesidere debere significat sanctus Leo; quod jus proculdubio metropoliticam arguit dignitatem: nisi enim uterque ea praefulsisset, fuissetque liberum sancto Leoni praesidem hujus concilii ex arbitrio constituere, non alium quam Turribium hoc munere ornasset, cujus sollicitudinem industriamque perspectam habebat.
3. Hoc etiam persuadet provinciae hujus immensa amplitudo: quae Lucensem synodum anni 569 coegit, ut ex praecepto principis in duas eam provincias ecclesiasticas scinderet, attributis Ecclesiae Lucensi metropoliticis juribus; quae non tam nova institutio [Col. 1327C] mihi videtur, quam pristinae instauratio: quae tumultuum bellicorum occasione, antiquitate posthabita, immutata erat, ut in unum episcopum omnia metropolitica jura tunc confluxerint.
4. Confirmatur ex eorum sententia qui in hac causa Lucense ponunt concilium in Celenis municipio Lucensis dioecesis eodem tempore collectum; hoc enim si verum est, jus metropoliticum Lucensi episcopo inesse pene necesse fuit, qui dum Bracarensis in eadem provincia metropolitanus synodum habet Bracari, alteram in eadem provincia propria auctoritate coegerit. Vide quae in praefatione Toletani I concilii an. 400 referuntur de hoc Celenensi seu Lucensi concilio, quae male illic inserta, ad Leonis tempora rejicienda esse videntur: tametsi ad propositum nostrum nihil intersit an hujus an superiori aetate Lucensis illa synodus coacta fuerit.
5. In praefatione concilii Bracarensis I, quod prius fuit illo Lucensi, in quo primum divisa dicitur provincia Galliciae in duos metropolitanos, aliquod mihi [Col. 1327D] videor vestigium deprehendere divisionis jam antea factae: Bracarensis quippe Ecclesia dicitur Bracarensis provinciae metropolitana, cum dicere debuisset provinciae Galliciae, si unica fuisset ecclesiastica provincia. Deinde huic concilio octo tantummodo episcopi adfuerunt, cum quindecim ad minus essent Gallicianae provinciae episcopi: ut suspicari liceat eos tantum convenisse qui Bracarensi suberant, non eos qui Lucensi. Quod vero primum in Lucensi synodo facta divisio legitur, facile ita interpretor, ut tum primum synodali statuto ac regio praecepto denuo [Col. 1328A] instauratum sit, quod jam ab antiquo in usu fuerat, et per aliquod forsan tempus interruptum, ambitione Bracarensium metropolitanorum. Demum in illo concilio contentioni quae inter utrumque metropolitanum 1368 fuerat, finis est impositus decreto peremptorio, quod Lucensi metropoliticam dignitatem asseruit.
6. Idatius in Chronico, olympiade 303 circa annum 430, haec narrat accidisse: In conventu, inquit, Lucensi contra voluntatem Agrestii Lucensis episcopi Pastor et Syagrius episcopi ordinantur. Vides in his verbis plura metropoliticae dignitatis argumenta pro Lucensi episcopo. Cur enim apud Lucum conveniunt episcopi, nisi quia metropolis erat? Cur in illa urbe ordinationes episcoporum factae, nisi quia metropolitani sedes erat? solemne enim antiquitus fuit ut episcopus vel in propria cui praeficiebatur Ecclesia, vel in metropolitana civitate ordinaretur. Cur denique ordinatos illos episcopos fuisse notat contra voluntatem Lucensis episcopi, nisi quia hic erat manifestus [Col. 1328B] canonum contemptus, qui toties vetant ne episcopus citra metropolitani episcopi voluntatem et conscientiam consecretur?
Quae superius dixi jam paucis colligo. Ac 1 o duos fuisse in Galliciae provincia metropolitanos; 2 o unum eorum Bracarensem episcopum fuisse, extra omne dubium esse; 3 o alterutrum e nominatis episcopis, Ceponium dico et Idatium, Bracarensem metropolitanum fuisse; 4 o videri Ceponium hoc anno 447 Bracarensem Ecclesiam rexisse potius quam Idatium. Oportet enim eum, qui tunc Bracarensibus praeerat, decessisse ante synodum Galliciae, cum hujus tempore Balconius Bracarensem Ecclesiam regeret; at Idatius tunc adhuc in vivis erat, si fides libello de duodecim Scriptoribus ecclesiasticis, qui Isidoro et Ildephonso subjici solet: Decessit enim, inquit ille, sub Leone principe ultima jam pene senectute, sicut etiam praefationis suae demonstrat initio. Quod etiam patet ex ipso Chronico, quod ultra Leonis papae tempora [Col. 1328C] ab eo extenditur. 5 o Igitur Lucensis metropolitanus fuisse videtur Idatius, quamvis Sigebertus eum Lemicae episcopum faciat. Sed videtur confundere duos Idatios, quorum unus tempore Leonis, et Chronici auctor fuit; alter Priscilliani olim accusator, qui revera Lemicae episcopus fuit. Errandi praeterea Sigeberto occasio fuit, quod recentior Idatius in praefatione sui Chronici natum se in Lemica civitate affirmat: qui si ejusdem civitatis episcopus fuisset, hoc non omisisset eo loco commemorare, ubi et Lemicae et suae in ea nativitatis mentionem faciebat. Melius dixeris videri eum metropolitanam suam dignitatem indicare, cum ibidem se summi praesulem officii creatum dicit: summum est enim inter episcopos provinciae metropolitani officium, et in fine ejusdem praefationis, ita gemebundus deformem luget ecclesiastici ordinis statum in provincia Galliciae, ac si ad eum praecipue pertinuisset, velut provinciae caput; creationibus indiscretis, quas notat, et universae propemodum in divina disciplina religionis occasui ex officio [Col. 1328D] occurrere ac subvenire.
Denique vix locum dubitandi relinquit 1369 Idatius, cum olympiade 310 Gallicianae provinciae populationem describit, Suevosque apud Lucum direptos narrat. Statim enim haec subjicit: Capto Idatio episcopo septimo kalendas Augusti in Aquae flaviensi Ecclesia, eumdem conventum grandi evertit excidio. Manifestum est non de alio eum quam de seipso sermonem habere, nec de alio conventu, quam de Lucensi, de cujus vastatione narrationem inierat; nec aliam ejus episcopalem sedem quam Lucum indicari; Aquaflaviensis [Col. 1329A] enim Ecclesia, quam commemorat, episcopalis sedes non erat, sed particularis aliqua Lucensis parochiae ecclesia.
Jam quod idem Idatius frequenter appellat conventum Bracarensem et conventum Lucensem, suspicor partitionem provinciae Gallicianae his verbis indicare. Provinciam scilicet amplissimam in duas partes divisas puto, quas placuit conventus nomine discernere, et utrique suam metropolim, uni Bracaram, alteri Lucum attribuere, cum juribus metropoliticis tam in civilibus, quam in ecclesiasticis. Eodem fere loquendi modo in antiquis praesertimque Africanis monumentis unaquaeque provincia concilium appellatur, quod idem est atque conventus.
2. Epistolae sermo, et commonitorii series, et libelli tui textus. Tria manifeste distinguit: [Col. 1329D] Confer nostram dissertationem de epistolis deperditis num. 16, quam post S. Leonis epistolas dedimus. Epistolam, commonitorium et libellum. Epistolam familiarem appellat ipse cap. 17. Commonitorium, quod nos vulgo memoriale dicimus, scriptum illud est sexdecim capitulis comprehensum, quod damnatas olim Priscillianistarum [Col. 1329B] opiniones continebat, cuique totidem capitibus respondet hac epistola S. Leo. Libellus denique sexdecim pariter capitulis constans aliud a priori scripti genus est, quo Turribius haereticorum istorum blasphemias confutavit, ut ipse testis est in fine suae ad Idatium et Ceponium epistolae. Libros vocat additio ad Isidori libr. de Viris Illustribus superius laudata, quibus eadem Priscillianorum haeresis detestata, convicta, atque decenter abdicata fuisse ibidem dicitur. De eodem libello intelligenda videntur, quae habet Montanus episcopus Toletanus in epistola ad Palentinos, concilio Toletano II annexa: Hunc, inquit, Priscillianum talem fuisse plenius discet, qui beatissimi ac religiosissimi viri Theoribii episcopi ad sanctum papam urbis Romae Leonem libros editos legit. In quibus hanc sordidam haeresim explanavit, aperuit, et occultam tenebris suis perfidiaeque nube velatam in propatulo misit. Ex ipsis etenim LIBRIS qualiter cavere, quid respondere contra sacrilegos possit, [Col. 1329C] pius lector inveniet.
1370 3. Priscillianistarum foetidissimam apud vos recaluisse sentinam. Haec ex Augustino, lib. de Haeresib. ad Quodvultdeum, haeresi 79, mutuatus esse videtur S. Leo. Hujus turpissimae sectae cunabula et progressus qui scire volet, adeat Sulpitium Severum lib. II Histor. in fine. Videat etiam Hieronymum in Daniel. XL, et ad Ctesiphontem contra Pelagianos; Idatii Chron. olymp. 291, concilia Toletan. I et Bracar. I. De hac haeresi nihil apud Epiphanium, qui forte eam a Gnosticorum. Manichaeorum aliorumque sectis, quibuscum pleraque habebant Priscillianistae communia, non distinxit. Est et apud Augustinum tom. VI consultatio Orosii Hispani ad ipsum, et Augustini ad Orosium responsio, seu liber adversus Priscillianistas et Origenistas. Superiorem lectionem foetidissimam sentinam exhibent omnes excusi codices et aliquot mss. Plerique tamen sententiam: Corbeiens. duo, Cantabrig., Thuan. 1. Ita et Grimanic., sed alio atramento correctum, etsi eadem, ut puto, [Col. 1329D] manu: prius enim sentinam legebatur. Pro foedissimam quoque manu et atramento iisdem repositum foetidissimam, quod et Corbeien. 1 habet et Thuan. 1.
4. Ut auctorem ejus cum plerisque discipulis legum publicarum ense prosternerent mundi principes. Quid loquar de Priscilliano (inquit Hieronymus ad Ctesiphontem adversus Pelagium scribens), qui et saeculi gladio et totius orbis auctoritate damnatus est? Idem habes apud Sulpitium Severum. Sed neque hic, neque ille, nec quisquam alius sanctorum Patrum, qui illo Priscilliani aevo vixerunt, cruenta hujusmodi [Col. 1330A] consilia ita approbarunt. Sanctus enim Martinus omni studio egit apud Maximum, ut sanguine infelicium abstineret, non desinens increpare Idatium, ut ab accusatione desisteret; novum et inauditum nefas asserens ut causam Ecclesiae judex saeculi judicaret: satis superque sufficere, ut episcopali sententia haeretici judicati Ecclesiis pellerentur. Severus ipse, qui haec refert lib. II Hist., Priscillianistas parum sanis consiliis, pertinacibus studiis, pessimo exemplo necatos aut exsiliis mulctatos esse testatur; Ithaciumque eam ob rem et coepiscoporum communione, et episcopatu fuisse privatum, non est qui nesciat. Quae causa fuit ut Hieronymus in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum Priscilliani necem factioni Hylatii ( forte Idatii) et Ithacii tribuat. Quo tamen loco, ut verum fatear, valde suspicor [Col. 1329D] De corruptione hujus loci in Catalogo, cui nulli codices suffragantur, non est suspicandum. Vera [Col. 1330D] causa cur Hieronymus in eo libro alia ratione de Priscilliano scripsit, quam in posterioribus libris, haec est, quia tunc de ejus erroribus et gestis non ita erat instructus ut postea fuit. depravatum esse et interpolatum hunc Hieronymi librum; illudque omne quod 1371 de Priscilliano habet, ab aliquo ejus assecla olim esse insertum. Vix enim conciliare possis quae alibi habet seu ad [Col. 1330B] Ctesiphontem contra Pelagium scribens, seu Danielem commentans, cum his quae in isto Catalogo leguntur de Priscilliano. Hic enim Abilae eum episcopum vocat; cum a paucis discipulis suis episcopus ibidem constitutus, numquam pro episcopo habitus sit a catholicis, numquam episcopus nominatus, numquam ut talis accusatus vel damnatus reperiatur. Nullam praeterea ei notam affingit, nec haereticum appellat: e contra vero ejus accusatores episcopos, ne episcopos quidem nominat, sed potius ut homines factiosos infamat. Denique insignem haeresiarcham, seu potius omnium haeresum antiquarum instauratorem satis habet, si sparsis rumoribus haereseos a nonnullis accusatum esse indicet, a pluribus eumdem simul defensum ita asserens, ut in quam partem sese inclinet lector anceps remanere cogatur. Hic, inquit, usque hodie a nonnullis Gnosticae, id est Basilidis et Marcionis, de quibus Irenaeus scripsit, haereseos accusatur, defendentibus aliis non ita eum [Col. 1330C] sensisse ut arguitur. Ita anno Theodosii 14, id est, Christi 392, scribit Hieronymus, vir nihil eorum quae in Ecclesia gerebantur ignarus, post Caesaraugustanam synodum, post Burdigalensem, post damnatum totius orbis, ut ipse ait, auctoritate Priscillianum, post Damasi, cui ipse aderat, repulsam, talem ut ne in conspectu quidem pontificis admissi sint Priscillianus et socii se illi purgare cupientes. Quin et libro laudato ad Ctesiphontem, Priscillianum vocat partem Manichaei, asserit eum habere partem Gnosticae haereseos de Basilidis impietate venientem, et ibidem ac alibi adversus ejus turpitudinem stylum acriter exerit.
5. Sexdecim capitulis. Ita mss. codic. Barb. 1, Thuan. quatuor, Corb. duo, Trecopith., Cantabrig., Herovallianus Isidori Merc., editiones Crabbi, Canisii, Sichardi, Nicolini, Surii, etc., et recte quidem; revera enim sexdecim tantum capitula commonitorium et libellus Turribii complectebatur, ut ex his capituli 16 verbis patet: Decursis itaque omnibus quae [Col. 1330D] libelli series comprehendit, et a quibus commonitorii forma non discrepat, etc. Vulgo tamen in excusis legitur: Decem et septem capitulis, quibus Griman. ms. suffragatur.
Notatu porro dignum est, ex sexdecim horum Leonis capitum seu responsionum non modo sententiis, sed et ipsis verbis, conflata fere esse illa capitula quae a concilio Bracarensi I condita sunt ad clariorem catholicae veritatis expositionem. Relectis enim approbatisque tam regula fidei, quam subjectis capitulis quae edita olim fuerant a concilio Tarraconensis, [Col. 1331A] Carthaginensis, Lusitanae, et Boeticae provinciarum ex suggestione Leonis coacto, visum est illis Bracarensis synodi Patribus aliqua etiam proponere capitula, quae ut magis simplicia 1372 evidentiaque a minus eruditis intelligi facile possent. Quod aptius a se praestari non posse existimarunt, quam si Leonis responsa directa olim ad Turribium ob oculos sibi ponerent et, in compendium missa, sub anathematis poena suscipienda populis praeciperent. Quod feliciter quidem impletum est, ut legenti liquido apparebit. Nullum enim fere verbum est quod a Leone non sint mutuati, nulla Leonis capitula quae suis non comprehenderint. Priores enim quinque concilii articuli quinque prioribus Leonis capitibus ex ordine respondent; alii cum aliis, etsi nec ordine servato eodem, nec numero, omnino conveniunt. Unicum est Leonis capitulum, quod illi intactum reliquerunt; nonum videlicet, quo refellitur Priscillianistarum sententia dicentium: Filios promissionis ex mulieribus quidem natos, sed ex Spiritu sancto esse conceptos. [Col. 1331B] Quam ideo praetermiserunt, vel quia talia non sentire Priscillianistas suo tempore animadverterunt, vel quia ambigua illa propositio catholico sensu defendi poterat, si de solo regenerationis sacramento intelligeretur, quo forte defendebatur ab illis haereticis; nec enim omnia haereticorum dicta haeretica sunt.
6. Sed omnis mali ipse sit principium atque substantia. Ita omnes codices, exceptis Thuaneo uno, qui habet: Omnibus malis ipse sit, etc., et Griman. ac [Col. 1332A] Barb. 1, in quibus sic legitur: Sed omnibus ipse sit principium atque substantia, etc.; quam lectionem confirmare videtur S. Augustinus, qui libro de Haeresibus ad Quodvultdeum, cap. 70, inter Priscillianistarum dogmata hoc recenset, quod a maligno principe istum mundum factum fuisse asserunt, et opificium omnis carnis, non Deo bono et vero, sed malignis angelis tribuunt: quod et de totius mundi creatione eosdem sensisse cap. 14 hujus epist. testatur Leo. Judicet lector et eligat.
7. Sine corpore. Ita e Thuaneis codic. unicus cum Trecopithoeano, quem ex illo transcriptum dixeris, ita in omnibus ei concinit; ita etiam Herovallianus Isidori Merc. cod. ms. Caeteri tam exarati manu, quam excusi etiam Isidorianae Merlini collectionis, habent: In corpore. Sed huic lectioni priorem quam reposuimus anteponendam esse nemo est qui non intelligat, tam ex sermonis contextu, quo animas corporibus postmodum inclusas fuisse a daemonibus asserit, quam ex Augustini verbis de haeresibus cap. 70, quae [Col. 1332B] auctori nostro ob oculos fuisse et sensus et verborum similitudo arguunt. Hi, inquit, animas dicunt ejusdem naturae atque substantiae cujus est Deus, ad agonem quemdam spontaneum in terris exercendum per septem coelos et per quosdam gradatim descendere principatus, et in malignum principem incurrere, a quo istum mundum factum volunt, atque ab hoc principe per diversa carnis corpora seminari.
1373 8. Dictinii tractatus. [Col. 1331B] Quidquid in hac annotatione Quesnellus disserit de ejectione Dictinii, innititur Idacii testimonio, quod in prima Leonis editione allatum, in secunda fatetur apud Idacium non reperiri. Excitatus nimirum fuerat Tillemontii litteris ut eum locum ubinam apud Idacium esset indicaret. Hinc se deceptum detexit, et solum excusationis causa eum locum non abs se confictum, sed aliquo ex libro, cujus oblitus est, bona fide descriptum testatur. Licet vero agnoscat et indicet non obscure hoc testimonio deficiente ea omnia corruere, quae in tota annotatione illi substructa sunt; cum tamen multas conjectationes adhuc congesserit, [Col. 1331C] more suo, quibus suspecta reddantur exemplaria professionum Symposii et Dictinii Toletano I concilio subjecta, nec non sententia ejusdem synodi, quae Ambrosius Morales ediderat; cumque de his documentis, ac de aliis nonnullis rebus ad idem Toletanum concilium pertinentibus aliquot non leves controversiae inter eruditos agitentur; nos, qui ex codicibus quos vidimus hac in re aliquid lucis afferre et ea documenta genuina demonstrare posse credimus, rem gratam lectoribus facturos arbitramur, si de iisdem non pauca disseramus. In recentibus conciliorum editionibus Toletani I, nomine proferuntur viginti canones, tum subjicitur regula fidei contra Priscillianistas, postea exemplaria professionum Symposii ac Dictinii, ac tandem ejusdem concilii sententia. Canones dicuntur editi in Toletano concilio Stilicone consule, aera 438, qui characteres anno 400 congruunt. Regula fidei, quam adversus Priscillianistas ex praecepto Leonis fecisse [Col. 1331D] traduntur episcopi Tarraconenses, Carthaginienses, Lusitani et Boetici, convenit ei concilio, quod idem pontifex convocandum praecepit in epistola ad Turribium, c. 17. Exemplaria professionum Symposii et Dictinii praeferunt aeram 438, et sententia concilii vivum supponit S. Simplicianum Mediolanensem, aliasque notas exhibet, quae omnia cohaerent cum an. 400 cui sane Idatius Symposii et Dictinii retractationem, id est memoratas fidei professiones, assignat. At in iisdem professionum exemplaribus hi episcopi Symposius et Dictinius sanctae memoriae appellantur, quae formula scriptum prodit hoc documentum post eorum mortem, ac propterea post an. 400. Hae variae notae varias inter criticos sententias peperere. Plerique eos canones, professiones fidei, et [Col. 1332B] sententiam in Toletana synodo editos censuerunt anno 400, vel 405, in quibus Stilico consulatum gessit; regulam vero fidei in alia synodo Leone pontifice anno 447, aut paulo post. Tillemontius tom. VIII. not. 15, in Priscillianistarum historiam pag. 796, etsi cognosceret professiones Symposii ac Dictinii, nec non sententiam synodi conditas fuisse in concilio Toletano an. 400, haec tamen documenta, uti nunc habentur, excerpta contendit ex ejusdem synodi gestis, et recitata ac inserta in alia synodo sub Leone, huicque praeterea non solum regulam fidei, sed etiam canones tribuit hac potissimum ratione, quia de Patribus, qui [Col. 1332C] sub Leone condiderunt regulam fidei, eodem contextu in praemisso titulo, affirmatur: Ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula statuerunt. Ita haec omnia ad synodum Toletanam sub Leone habitam referri posse indicat eodem tomo, pag. 524. P. Coustantius vero in monito ad epist. 3 Innocentii n. 4, cum incredibile videret canones abjudicari a concilio Toletano coacto an. 400, ad difficultates conciliandas aliam viam ingressus est. Regulam fidei asseruit synodo sub Leone, caetera vero, quae Toletani I esse non dubitat, ad synodum sub Leone eatenus referri posse autumat, quatenus in ea ante fidei regulam relecti et confirmati fuerint canones 20 in anteriori synodo conditi, quo satis explicatur illud statuerunt; post regulam autem professiones et sententia excerptae fuerint e plenioribus Toletanae I synodi gestis. Soli codices ex quibus haec documenta prodiere aliquid subsidii afferre queunt in hac controversia. Canones et regula fidei qui a Merlino primum editi [Col. 1332D] ex manuscripto collectionis Isidorianae, a collectione Hispanica, quam Pseudo-Isidorus transcripsit, originem ducunt. Porro omnia exemplaria hujus collectionis in prima parte, quae concilia exhibet, Toletanam I synodum cum viginti canonibus praeferunt, solamque fidei regulam subjiciunt. Canonibus autem praefigitur universim haec chronica notatio: Arcadii et Honorii temporibus sub die XII id. Sept., Stilicone consule, qua canonum et concilii tempus designatur. Plures ex iisdem mss. libris addunt aeram Hispanicam cum quodam exiguo discrimine. Quatuor codices purioris collectionis Hispanicae vidit Joannes Baptista Perezius, quos recenset in ms. Vat. 4887: Alvendensem Vigilae, Lucensem, Hispalensem, et S. Aemiliani. Nos hac in re totidem codices contulimus, duos purioris [Col. 1333A] Hispanicae, unum Palatinum 755, alterum eminentissimi cardinalis Passionei; tertium antiquissimum Veronensis capituli ms. 59, qui abbreviationem canonum ex Hispanis codicibus ipsa Hispanica collectione antiquioribus continet; quartum denique Vat. 1341, qui collectionem Hispanicam Gallicanae et minus purae originis exhibet. Ex his omnibus mss. libris tres aeram omittunt, Hispalensis, Palatinus et Vatic. 1341. Caeteri sic eam signant. Codex Alvendensis Vigilae notat aeram 435; praestantissimus Lucensis praefert aeram 438; et similiter vetustissimus Veronensis eamdem aeram sic exhibet: Ex synodo Toletana aera 438. Concinit etiam codex S. Aemiliani, qui licet in conciliis mutilus Toletano I careat, alibi tamen, ut postea dicemus, exhibet antiquissima excerpta ex gestis ejusdem Toletani concilii, et in his annotatur aera 438. Tandem codex Hispanicae collectionis apud eminentissimum Passioneum signat aeram 439. Ex hac [Col. 1333B] autem, quantumvis diversa, aerae notatione colligitur, synodum ejusmodi non posse produci ad concilium sub Leone, sed Toletanum concilium exigit, quod cum Stiliconis consulatu in eadem inscriptione designato cohaereat. Cum autem Stilico his consulatum gesserit, nimirum an. 400 et 405, nullae autem aerae in mss. indicatae incidant in an. 405, quo Stilico secundo consul fuit; hic secundus consulatus, seu annus 405 intelligi nequit. Cum vero aera 438 in tribus vetustissimis codicibus ascripta anno 400 conveniat, manifestum fit alias duas aeras duorum aliorum codicum amanuensium lapsu esse corruptas, et ad aeram 438 emendandas esse, ac propterea concilium indicatur Toleti habitum an. 400, quo Stilico primum consulatum gessit: unde eum non iterum consulem, ut in secundo consulatu scribi solet, sed simpliciter consulem inscriptio nominat. Canones igitur et episcopi eisdem subscripti pertinent ad concilium Toletanum anni 400. Post canones et subscriptiones episcoporum sequitur [Col. 1333C] haec clausula: Explicit constitutio concilii Toletani; quae in editis Conciliorum omittitur, at a Garzia Loayza ex Hispanis codicibus profertur in editione Conciliorum Hispaniae. Haec autem clausula praemissos quidem canones, non vero quae postea describitur Regula fidei, ad eamdem synodum spectare ostendit. Id vero apertius patet ex diverso titulo qui in mss. purae collectionis Hispanicae statim subjectus, aliud concilium a Leone praeceptum epist. 15, c. 17, palam designat. Incipiunt regulae fidei catholicae contra omnes haereses, et quam maxime contra Priscillianos, quas episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani, et Boetici fecerunt, et cum praecepto papae Urbis Leonis ad Balconium episcopum Galliciae transmiserunt. Ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula statuerunt in concilio Toletano; et mox subditur ipsa regula fidei. Postrema verba Ipsi etiam et suprascripta, etc., nihil moveant: haec enim additamentum esse perperam insertum ostendemus postea. Codex Vat. 1341 collectionis [Col. 1333D] Hispanicae originis Gallicanae cum Isidorianis hanc descripti tituli variam lectionem praefert: Incipit regula fidei catholicae contra Priscillianistas, quam episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani, et Boetici fecerunt ex praecepto papae Urbis Leonis, et ad Balconium episcopum Galliciae, etc. Ex hac lectione, qua fidei regula ex praecepto Leonis facta, et ad Balconium transmissa traditur, alia Leonis epistola ad eos episcopos data dicenda esset, in qua hoc praeceptum contineretur. Sed hisce originis Gallicanae mss. praeferendi sunt codices purioris Hispanicae. In his autem omnibus alia interpunctione legitur cum praecepto: unde tres alios codices similes allegat etiam Baluzius, not. 14, in epist. 40 S. Cypriani, qui cum praecepto similiter exhibent. Ex hac autem lectione et interpunctione colligi videtur episcopos memoratos, [Col. 1334A] qui sub Leone convenerant, ad Balconium Galliciae metropolitam una cum fidei regula quam condidere misisse etiam Leonis praeceptum, seu ejus litteras, quibus praeceperat ut omnes Hispani ac praesertim Galliciae episcopi, adversus Priscillianistas qui hanc praesertim provinciam infecerant, synodum cogerent. Vide dissert. de epist. deperditis num. 18. Post hanc regulam fidei in memoratis codicibus ad aliud concilium Toletanum II transitur; et nec unus quidem exemplaria professionum Symposii ac Dictinii, vel concilii sententiam subjicit. Haec autem documenta una cum epistola Turribii ad Idacium et Ceponium ab Ambrosio Morales edita fuerunt ex ms. S. Aemiliani, qui in bibliotheca regia S. Laurentii Escuriarum servabatur. Cum vero ejus codicis notitiam satis exactam ille non dederit, nec quo loco ea documenta in ms. reperiantur indicaverit, creditum est ea ibidem annexa fuisse, ut in editis, Toletano I; [Col. 1334B] quod cum nulli alii praeferant codices inter tot qui hanc synodum continent, ejus codicis fides ac documenta ejusmodi in suspicionem venerunt, aliique haec supposititia, alii interpolata opinati sunt; alii vero ex formula sanctae memoriae defunctorum propria, qua Symposius et Dictinius nominantur, ea documenta ad concilium sub Leone habitum traducenda judicarunt. At Joannes Baptista Perezius, qui ante Ambrosium Morales eum codicem vidit, omnem difficultatem adimit. Is an. 1575, jussu Gasparis Quirogae, tunc episcopi Conchensis ex mss. Hispanicis conscripsit librum canonum, in quo editorum Hispaniae conciliorum variantes, inedita vero diligenter transcripta, variaeque annotationes, ubi opus esset, adjectae continentur. Hic autem liber ab eodem episcopo Romam transmissus ad Gregorium XIII, qui id opus praeceperat, ut editioni et emendationi Gratiani inserviret, in bibliotheca Vaticana num. 4887 custoditur. Quatuor autem eximii codices Hispanicae collectionis ibidem laudantur, ac inter hos ms. S. Aemiliani, qui [Col. 1334C] his verbis designatur pag. 128: S. Aemiliani codex allatus ex monasterio S. Aemiliani de la Cogolla, prope Najarum, scriptus anno Domini 962, ut ibi dicitur; est vero omnium locupletissimus, nam praeter communia habet haec, etc. Dein postquam, pag. 143, Toletano I perperam additam contendit regulam fidei, quae ad aliam posteriorem synodum pertinet, haec de praefatis documentis subjicit: Nunc rejecta hac concilii Toletani appendice, alteram illi magis germanam substituamus, quae in eodem vetustissimo codice S. Aemiliani exstat, licet seorsim, non hoc ipso loco (ejusdem Toletani) posita; nempe abjuratio haeresis Priscillianicae facta ab episcopis Dictinio et Symposio, et concilii sententia de communione quibusdam episcopis vel reddenda vel neganda; et ea monumenta tunc inedita cum quibusdam annotationibus subnectit. Patet igitur haec documenta non post Toletanam synodum, sed loco separato in ms. exhiberi. Inter pontificis autem epistolas eadem documenta hoc in codice reperiri idem [Col. 1334D] Perezius innuit, cum loquens de epistola Turribii ad Idacium et Ceponium, quae in eodem ms. una cum praedictis documentis inventa est, hunc ms. librum codicem epistolarum pontificiarum appellat. Neque enim hunc ita appellat, ac si solas epistolas pontificum contineat, quem et concilia collectionis Hispanicae exhibere prodidit; sed quia in ea parte, quae epistolas pontificias complectitur, illa monumenta inserta inveniuntur. Insignis antiquitas atque praestantia singularis hujus codicis alia eximia monumenta exhibentis quae in caeteris desunt, quaeque ab omnibus sincera habentur, omnem interpolationis aut suppositionis suspicionem excludit etiam quoad professiones Symposii et Dictinii, et quoad sententiam concilii, quae scriptor aeque ac caetera ex antiquioribus genuinis [Col. 1335A] fontibus derivasse credendus est. Ex loco autem separato, in quo ea documenta descripta fuerunt, agnoscimus eadem in vulgatis Conciliorum Toletano I perperam fuisse subjecta, ac si non tam documenta ipsa quam introductiones his praefixae ei concilio tribuantur una cum formula sanctae memoriae, quae illi convenire non potest. Separatus hic locus opus pariter indicat distinctum, et a Toletano sejunctum, quo quis ex amplioribus hujus synodi gestis haec documenta ad Priscillianistas pertinentia posterius excerpsit: unde is annotata aera 438, cui excerpta documenta in ipsis gestis attributa reperit, Symposium et Dictinium jam defunctos sanctae memoriae appellavit. Auctor collectionis Hispanicae dum notavit in prooemio Toletani I hujus concilii Patres adversus Priscillianos aliis gestis libellarem direxisse sententiam, hanc sententiam innuere satis duxit, ac proinde ejus excerpti quod sententiam continet auctor non fuit. Num hoc excerptum in concilio sub [Col. 1335B] Leone conditum fuerit, nullo certo indicio proditur. Quoniam vero non hoc solum excerptum; sed et Turribii epistola ad Idacium atque Ceponium missa codici inseruntur, forte excerptor fuit ipse Turribius. Sed absque fundamento nihil affirmari potest. Id autem sufficit ad diluendam omnem suppositionis aut interpolationis suspicionem, quam Quesnellus inspersit. Excerptor non ipsa integra acta descripsit, sed quidquid ex professionibus ac sententia excerpendum putavit, iisdem verbis excerpsit quae in plenioribus gestis invenit. Solum in titulis seu introductionibus quae sententiae ac professionibus praemittuntur suis verbis usus, indicium gestorum praebuit, aeramque et varios cognitionum dies ad Priscillianistarum causam pertinentes ex iisdem gestis sumptos notavit. In mss. collectionum Hispanicae et Isidorianae verba prooemio canonum inserta de Patribus Toletanis, qui et in aliis gestis adversus Priscilliani sectatores, et [Col. 1335C] haeresim quam astruxerat, libellarem dedere sententiam, ostendunt collectorem, qui hoc prooemium scripsit, voluisse solos canones ex Toletano I exscribere, non autem gesta in Priscillianos: unde et post canones apposuit clausulam Explicit. (Forte collectionis auctor eo concilio sententiam Toletani I omisit, quia post canones ejusdem concilii subjiciendam putavit regulam fidei, quae adversus Priscillianam haeresim expressior et potior visa est.) Consulatus vero et aera satis ostendunt laudatos canones pertinere ad Toletanum anni 400, non vero ad aliud concilium fortassis Toletanum sub Leone habitum, ad quod certum est pertinere regulam fidei, cum praesertim inter subscriptiones saltem tres episcopi, Ortigius in sententia memoratus, ac Patruinus et Hilarius nominati in epistola Innocentii I, ad synodum Toletanam, congruant quidem anno 400, non vero an. 447. Adde quod Innocentius I, in laudata epistola, c. 6, n. 9, decretum Toletani concilii laudans, quo ordinationes secundum Nicaenos canones faciendas statutum fuit, interlocutionem [Col. 1335D] Patruini canonibus praemissam aperte respicit, ut optime observavit P. Coustantius, ac proinde haec interlocutio cum iisdem canonibus post Innocentium referri nequit. Idacius sane, in Chronico, ad annum Abrahami 2416, praeter gesta in Priscillianos disciplinae, etiam canones huic concilio attribuit. Cum annus Abrahami 2416 inchoarit kal. Octobris anni Christi 399, mensis September ejusdem anni, cui illud concilium in gestis assignatur, respondet Septembri an. Christi 400. Eaedem porro subscriptiones et clausula Explicit ostendunt etiam praedictos canones neque eo sensu posse tribui concilio sub Leone, quatenus in hoc repetiti et confirmati fuerint ante statuendam regulam fidei, quemadmodum Coustantius credidit. Si enim ex concilio sub [Col. 1336A] Leone sumpti fuissent, et non potius ex Toletano I, atque ab ejus concilii Patribus veluti proprii adoptati fuissent et constituti, ut indicat verbum statuerunt; nec subscriptiones Toletani I insertae fuissent, nec post canones et subscriptiones ante fidei regulam apposita fuisset clausula Explicit. Quod si relectione Toletani I fuissent confirmati, non fuisset dictum statuerunt, sed (ut casu non dissimili factum est in Bracarensi an. 563) relecti, vel aliquid simile; et praetermissa clausula Explicit, ad condendam fidei regulam Patres transissent. Quid autem censendum de verbo statuerunt, quod nulla in sententia Patribus concilii sub Leone convenire potest? Solis conjecturis locus est. Cum certum sit canones esse concilii Toletani anni 400, regulam vero fidei spectare ad aliud concilium sub Leone, cui quidem ea sola fidei regula tribuitur in laudata synodo Bracarensi; verba inserta in titulo regulae fidei, Ipsi etiam et suprascripta viginti canonum capitula [Col. 1336B] statuerunt in concilio Toletano, additamentum perperam intrusum videntur, quod sane nec cum antecedentibus, nec cum subsequentibus quidquam habet nexus, et in codice, unde ipsa regula sumpta fuit, procul dubio nequaquam exstabat. Forte marginalis annotatio fuit olim a quopiam subscriptionibus apposita, quae subinde extra proprium locum irrepsit in textum tituli regulae proximi, post quem sine hoc extraneo additamento, quod contextus non recipit, ipsa statim regula subjicienda fuerat. Quod si haec responsio non placeat, id errori collectoris Hispanici tribuendum erit. In tractatu de antiquis canonum collectionibus, quem tomo III praemittemus, alii errores detegentur in titulis ac prooemiis canonum Africanorum, quorum collectionem Hispanica antiquiorem et ab Hispanico collectore receptam ibidem probabimus. Vide, inter caetera, quae dicentur de canonibus Milevitani concilii, et Carthaginensis IV. Sicut autem hic antiquus collector erravit, dum in [Col. 1336C] titulis vel prooemiis horum conciliorum, his ascripsit canones qui ipsis non competunt, ut in allegato tractatu pluribus ostendetur; ita nihil mirum, si posterior collector Hispanicus, qui hanc Africanorum canonum collectionem cum iisdem erroribus recepit, in colligendis canonibus synodorum Hispaniae, eos canones qui conditi fuerunt in Toletana I synodo, perperam asseruit Patribus ejus synodi quae regulam fidei sub Leone condiderat. Alium quoque errorem in prooemio ejusdem concilii Toletani exploratum animadvertere placet. Postremus enim episcopus in eo recensitus peculiari ratione cum mentione sedis appellatur Exuperantius de Galletia Lucensis conventus municipii Celenis; cum tamen in eodem prooemio et in subscriptionibus ac in sententia ejusdem synodi nominetur Ortigius, quem fuisse episcopum Celenensem Toletanae synodi tempore ex Idacio cognoscimus. Cum vero in aliis codicibus, quos Merlinus habuit, idem Exuperantius sine mentione sedis legatur, alioque episcoporum [Col. 1336D] ordine inducto, aliter ea verba efferantur sic: Exuperantio, Sereno, Floro, Leporio, Aureliano, Lampadio, Leona de Gallia, Lucentio. Hic conventus municipii Celenis actus est; nonnulli suspicati sunt una cum Toletano I hic confusum fuisse alium conventum, seu concilium Celenense, quod sub Leone in Gallicia habitum fuerit. Sed omnis haec conjectura evanescet, si haec lectio non ex collectore Hispanico profecta, sed ejus amanuensis arbitrio inducta credatur, qui non intelligens mendosam lectionem codicis purae collectionis Hispanicae, eam sic emendandam putavit. Id autem ita esse evidens fit ex codicibus purae collectionis Hispanicae, qui hanc lectionem ignorant, et ex illis originis Gallicanae ac Isidorianis, qui soli hanc, ut alias plures ejusmodi emendationes arbitrarias, praeferunt. [Col. 1337D] Codices purae collectionis Hispanicae et ordinem et lectionem exhibent quam primum dedimus ex editione Garziae Loaysae, quamque confirmat Perezius ex ms. Lucensi, et nos in nostris pariter exemplaribus purae Hispanicae similiter invenimus. Solum quidam ex his libris eamdem lectionem valde corruptam praebent, uti mss. Vat. Palat. 575, in quo habetur: Exuperantius de Callatia Lucentiosis conventus mancipii Celenis. Similem errorem nactus qui hanc collectionem non tam exscripsit quam emendavit in codicibus Hispanicae collectionis originis Gallicanae, non solum ordinem episcoporum mutavit, verum etiam hunc locum correxit sic: Exuperantius, Serenus, [Col. 1338D] Florus, Leporius, Eustochius, Aurelianus, Lampius de Gallia, Lucentius. Is conventus municipii Celenis actus est. Ita in cod. Vat. 1341 originis Gallicanae, et similiter in aliis Isidorianis, qui ex Hispanicis Gallicanae originis hocce concilium suscepere: ubi palam est ex de Gallatia Lucentiosis emendatum esse de Gallia Lucentius. Is, et ad perficiendum sensum additum fuisse actus est. Hac igitur arbitraria emendatione nihili habita, ut ne conventus aut synodus Celenensis hinc colligatur, evidens fit in codicibus purioris Hispanicae errorem aliquem hoc loco a collectore commissum, quem nemo intelligere aut explicare facile poterit. Dictinium fuisse [Col. 1333A] aiunt Asturicensem episcopum, in cujus decedentis locum Turribius ipse, cujus epistolam in manibus [Col. 1334A] habemus, fuerit subrogatus. Hunc patrem habuisse Symphosium seu Symposium episcopum, indicat [Col. 1335A] Dictinii 1374 ipsius professio fidei in Toletano I emissa in hunc modum: Sequor sententiam Domini mei [Col. 1336A] et patris mei et genitoris et doctoris mei Symphosii. Ab eodem porro Priscillianae haeresis venenum hausit, a [Col. 1337A] quo et vitam. De qua haeresi infamatus uterque fuit 1375 in Caesaraugustana synodo anni 381 ad versus Priscillianum congregata: cujus judicium declinasse dicitur Symphosius in sententia Toletanae I synodo se subducens. Unde postmodum cum pacem sibi reddi cum aliis postularet, vix obtinuit ut audiretur, nisi 1376 intercessisset litteris suis S. Ambrosius, tam pro Symphosio episcopo, et Dictinio presbytero, quam pro caeteris de eodem errore accusatis; qui Mediolanum se contulisse videntur, ut apud S. Ambrosium de reconciliatione sua agerent, cum eo praesente et 1377 audiente sibi ipsi certas pacis conditiones imposuisse dicantur; inter quas haec una erat, ut Dictinius bonae pacis locum teneret presbyterii, non acciperet honoris augmentum; altera vero, ut quod perperam egerant, ipsi damnarent. Neutrum praestiterunt. Nam et 1378 in sua sententia diu perseveraverunt, et Dictimum Symphosius episcopum consecravit. De quibus ut rationem redderent, evocati ab Hispaniarum episcopis ad concilium Toletanum, [Col. 1337B] eidem se praesentes sistere renuerunt, ejusque subterfugerunt judicium, 1379 donec ad saniorem mentem reversi, alteri huic Toletano anni 400 se repraesentarunt, in quo et pravos omnes sensus abjecere, et ultro damnavere Priscillianum cum scriptis ejus. Cujus concilii indulgentia in sede uterque sua consistere permissus est; suspensa tamen communione, prius eis non impertienda, quam in Romani et Mediolanensis pontificum communionem recepti esse per illorum litteras probarentur; inde exspectantes communionem, unde prius spem futurae pacis acceperant. Interim tamen ab episcoporum, presbyterorum et diaconorum ordinandorum facultate removentur.
Ex dictis patet plures fuisse Toletanas synodos quam huc usque creditum sit: unicam illam anni 400 statuerat cardinalis Baronius 1380 alios secutus. Alteram in posterioribus Annalium editionibus agnovit et probat ad an. Christi 405, num. 43. Tertiam [Col. 1337C] modo asserimus utraque illa aetate superiorem, quae videlicet inter Caesaraugustanam anni 381 et Toletanam anni 400 collocanda veniat. Arguuntur enim in hac ultima haeretici, quod prius indictum in Toletana urbe concilium declinarunt, ad quod, inquiunt Patres, illos evocaveramus, et audissemus cur non implessent conditiones quas sibi ipsi sancto Ambrosio praesente et audiente posuissent. Nec est quod indictum tantummodo concilium causetur quis non coactum; cum illud declinasse dici non potuerint quod congregatum non fuisset. Sed et quartam addere possumus, quae Leonis nostri tempore 1381 celebrata sit ex Tarraconensibus, Carthaginensibus, Lusitanis atque Gallicianis episcopis, quam ipse cogendam esse monet in fine hujus epistolae, quam revera coactam testatur concilium primum Bracarense, quod et regulam fidei ab eodem illo conditam narrat; cujus denique locum indigitat ejusdem regulae fidei illi synodo male assutae titulus. De Dictinii scriptis seu tractatibus, quorum lectionem prohibet hoc capite S. Leo, habes [Col. 1337D] Bracarensis concilii I capitulum 17, quod eosdem sub anathematis poena a quoquam legi vetat.
Quod de Dictinio retulimus ex concilii Toletani I [Col. 1338A] sententia, nimirum suam illi sedem servatam fuisse post ejuratam Priscilliani sectam, vix conciliari posse mihi videtur cum his quae refert Idatius hoc in negotio testis fide dignissimus: Dictinius Asturicensis episcopus, inquit ille, cui ob Priscilliani haeresim, quam profitebatur, ejecto, cum aliis ejusdem sectae episcopis, successit Turribius. Lapsum memoriae, seu allucinationem, quam hoc loco passus sum in prima editione, fateri ac publicare non erubescam. Istam de Dictinio narrationem, quam sub Idatii nomine bona fide laudavi ac retuli, apud Idatium non invenio, nec cujus sit illa prorsus dicere ullatenus possum. Hoc testari et sancte possum affirmare, illam a me confictam non fuisse, sed ex aliquo libro descriptam, cujus alta me nunc tenet oblivio. Historicum istud fragmentum, parente modo orbatum, ex hoc loco abradere animus fuerat cum iis omnibus quae illi substructa sunt; verum hoc consilium postea abjeci, spem hanc concipiens, id quod ad meam nunc memoriam non recurrit alicujus eruditi oculis inter legendum posse [Col. 1338B] aliquando occurrere, et ad typographum deferri huic loco inserendum. Si enim sede sua ejectus est Dictinius, et ejus loco successit statim Turribius, non video qua ratione Asturicensem ille cathedram recipere potuerit in concilio Toletano anni 400, cum canonicis legibus vetitum esset ne duo simul episcopi unam Ecclesiam administrarent. His adde quod si ante annum 400 Turribius Asturicensium erat episcopus, ut esse debuit, si vera sunt simul et Acta Toletani concilii et Idatii narratio, annum fere octogesimum attigerat, cum scripsit ad sanctum Leonem hanc epistolam, et alteram ad Idatium et Ceponium. Eodem enim tempore scriptas esse clamat utriusque hujus mentio, quam habet Leo noster in sua, et eaedem querelae, quas ad Hispanos episcopos et ad Romanum contra eamdem haeresim reviviscentem detulit Turribius. Illas autem scripsit cum jam novissime ad suam ecclesiam rediisset post diuturnam molestamque peregrinationem, quam per Hispanias lustrandarum [Col. 1338C] Ecclesiarum gratia obierat, cujus duris molestiis, ut loquitur, lacrymabilibusque necessitatum curis, tam provecta aetas omnino inepta erat: ut verisimile non sit eam a Turribio umquam suscipiendam fuisse, si ad 1382 eam senectutem tunc temporis pervenisset, quam eum assecutum fuisse necessario evincitur, si ante illam Dictinii resipiscentiam episcopatum gessit.
His ex angustiis ut evadere possimus vix ulla patet via. Certe non potest mihi non esse suspecta illa de Dictinii restitutione narratio: 1 o quia cum in illius propter haeresim dejecti locum subrogatum esse Turribium asserat Idatius, nec de hujus cessione vel illius restitutione quidquam habeat, non est quod tantae fidei auctori praeponderare queat, qui eadem aetate inter illius provinciae episcopos emicuit et Turribii familiaris fuit, quicum, ut ipse narrat, latentes in Asturicensi urbe Manichaeos gestis episcopalibus detexit, ad judicium traxit, damnatosque per Hispanias publicavit: ubi Manichaeorum nomine Priscillianistas [Col. 1338D] videtur intelligere, quod et faciunt sancti Leo et Hieronymus. 2 o Etsi aliis episcopis post lapsum poenitentibus quacumque de causa indultum voluerunt [Col. 1339A] Toletanae synodi Patres, erant gravissima momenta propter quae ab illis secerni deberet Dictinius, et ab indulgentiae gratia arceri. Non solum enim haereticorum dogmati adhaeserat, sed et scriptis hoc libris propugnaverat, multosque hac ratione induverat in errorem: quae quidem scripta tantam creavere perniciem, ut illorum virus etiam post ipsius auctoris ejurationem necaret plurimos, ut ex Turribii ad Leonem querelis, Leonisque ad Turribium rescripto manifestum est; sed et ex concilii Bracarensis I cap. 17, post centum fere annos condito, quo Dictinii scripta denuo proscripta sunt, adeo pestis illa longe lateque serpebat. 3 o Hoc adversus Dictinii restitutionem pugnat, quod post haeresim susceptam ordinatus fuerat; quod a parente et ipso in haeresim prolapso; quod is tumultuante populo fuerat postulatus, et per vim ad sedem episcopalem evectus; quod contra S. Ambrosii decretum, quo presbyterali honore contentum eum esse debere sanciverat. Haec enim omnia Actorum Toletanorum citata excerpta continent: [Col. 1339B] quorum fidem qui in dubium vocare metuerit, his se difficultatum nexibus involvat necesse est; qui vero spuria censuerit vel adulterata, is et omnibus se istis expediet, et id quod veritati simillimum est amplectetur. Fateor enim illorum excerptorum fidem videri mihi plurimum vacillare: ex unico enim codice ms. non ita pridem publico innotuerunt opera Ambrosii Moralez, nec usquam illorum apparet vestigium in aliis mss. codicibus, iisque praesertim, quorum ope duplex canonum Toletanorum jam olim prodiit editio.
Praeterea confictas esse illas professiones ab aliquo Priscillianarum partium studioso, non sine ratione suspicor. Primum enim sanctae memoriae episcopos appellat Symposium et Dictinium, quod etsi alias tolerabile esset, in ea tamen professione, qua haeresim abdicant, absurdum videtur. Deinde errores Priscilliani et asseclarum ejus vix attigit. 1383 de sola Filii innascibilitate loquens, et de duobus principiis, et animae cum Patre consubstantialitate; quas sententias [Col. 1339C] ita condemnant, ut fucum facere videantur, sibique suas professiones explicandi reservare facultatem. Ex tertio enim S. Leonis capitulo patet illos aliquo sensu nascibilem Filium dixisse. Ex quinto non illos contendisse disertis verbis, unam Dei et hominis esse naturam, quod in se solummodo reprehendit Dictinius in illa professione; sed animam hominis divinae esse substantiae, quae diversa esse apparet. Duo denique illos agnovisse principia non legimus, omnem enim carnis et corporum creationem tribuebant diabolo; animas autem fuisse aliquid divinum et increatum somniasse videntur. Ita igitur conditae sunt illae professiones, ut totae ad fraudem confictae esse appareant. Quam suspicionem augent caetera: cum enim sua scripta damnat Dictinius, id verbis magnopere obscuris praestat: In priori, inquit, comprehensione mea, et in principiis conversionis meae quaecumque conscripsi omnia me toto corde respuere; postea: Omnia quae inveniuntur contra fidem. Quibus non omnia, sed quaedam tantum scripta rejicere videtur, et [Col. 1339D] cum ea restrictione, si contra fidem esse convincantur. Similiter et Symposius non omnes Priscilliani libros respuit et damnat, sed eos solummodo ubi innascibilem Filium scripsisse dicitur; ubi et illud dicitur et sola innascibilis mentio, hominis vel scriptoris subdolam mentem. meo quidem judicio, arguit, sicut et illud quod in posteriori professionis parte legitur: Si quos male condidit libros, cum ipso auctore condemno.
In definitivae sententiae excerpto aliqua sunt etiam quae illius fidem infirment. Ita enim utriusque illius episcopi culpam minuit, ut vix eos in errorem lapsos fuisse dixeris. Symphosium (inquiunt Patres) deceptum tentumque per plurimos secus aliqua gessisse reperimus, nullis libris apocryphis, aut novis scientiis, quas Priscillianus composuerat, involutum; Dictinium epistolis aliquantis pene lapsum, etc.: quae omnia parum conveniunt cum his quae de Dictinio sociisque [Col. 1340A] tam ab Idatio quam ab aliis referuntur, aut certe aliis ea concilianda relinquimus.
Si tamen alteram adhuc tentare licet exeundi viam, et conjecturis agere permittitur, non duos quidem fingemus Dictinios (qui conciliationis modus, ut omnino facilis est, et expeditus, ita temeritate plenis simus), sed duos Dictinii lapsus non abs re forsitan erit distinguere. Quo posito, dicendum esset Dictinium a primo lapsu resurgentem ex indulgentia Toletani concilii I sedem suam recepisse. Eumdem autem post aliquantos annos relapsum, merito a sacerdotali dignitate repulsum Turribio locum cessisse. Hanc viam necesse est eum inire, qui receptam Toletani concilii epocham retinere voluerit; illius Actorum excerptam partem non rejicere, et utramque cum Idatio 1384 Chronographo conciliare. Nec deest in illo excerpto unde nostram de gemino Dictinii lapsu conjecturam firmare possimus; id enim innuunt haec ipsius verba professionis: In priori comprehensione mea, in principiis conversionis meae quaecumque [Col. 1340B] conscripsi. Inde etiam forsitan descendit, quod in excerpto sententiae tantum pene lapsus dicitur Dictinius; in excerpto professionis semet ipse erroris accusat, praesumptionem suam arguit, corrigi se postulat, precatur sibi non inferorum, sed coeli januam aperiri, ea quae ante scripserat, anathemate percellit, etc. Symposium et Dictinium aliquando, et quidem Innocentii papae temporibus, sedibus suis esse restitutos, videor mihi ex ipsius Innocentii PP. epistola ad synodum Toletanam elicere, cap. 3, ex quo liquet aliquos moleste tulisse receptionem utriusque illius episcopi; quam videlicet contra canones esse contendebant. At si soli communioni ecclesiasticae, et non etiam suis sedibus restituti essent, probabile non est id episcopo Joanni, et aliis fortasse, ita molestum futurum, cum nemini umquam ab haeresi vel schismate revertenti negata communionis ecclesiasticae gratia fuerit. Caeterum haec exemplaria professionis resipiscentium episcoporum, et definitivae concilii [Col. 1340C] sententiae, vel ab homine imperito excepta, vel etiam ab haeretico truncata et interpolata fuisse videntur, qui forsan ex diversis conciliis male consutos pannos nobis exhibuerit: quibus tamen aliquid veri interseruisse, quo magis fraudem faceret, non est admodum creditu difficile. Quidquid tandem sit, conjecturas exponimus, rem integram doctiorum judicio relinquimus.
9. Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicos. Ita Gallicos habetur in codd. mss. Griman., Corbeiens., Victor., Cantabrig., Thuan.; idem habent editiones omnes, exceptis recentioribus duabus collectionibus Conciliorum, et edit. Nicolini, quae habent Gallaecos, sive Gallicios vel Gallicianos ad marg.: sed in hoc difficultas posita non est, cum tot mss. excusisque codicibus qui ita exhibent, reluctari temeritatis sit. Hoc autem quaeritur, utrum de Galliarum episcopis haec vox intelligenda sit; an vero de his qui in Hispana Galliciae provincia constituti erant. Priori sententiae favet, quod Priscillianus ejusque asseclae [Col. 1340D] per Gallicanas Aquitaniae provincias suae perfidiae semina sparserant, ut narrat Severus Sulpitius lib. II, et pravis praedicationibus suis Elusanam maxime plebem perverterant. Facit etiam quod Gallicani antistites Caesaraugustano concilio contra Priscillianistas congregato circa annum 381 interfuerunt: quod apud Burdigalam alia synodus coacta est adversus eosdem haereticos, cui dubium non est Hispanos pariter adfuisse. Constat etiam sancti Leonis aetate magnum inter Gallicanas Hispanasque Ecclesias commercium fuisse, cujus rei duae epistolae pontificis nostri testes sunt, una qua per Gallicanos antistites 1385 certiores reddi vult Hispanos de rebus quae tunc temporis agebantur in Oriente, et maxime de synodi Chalcedonensis prospero exitu (Epist. 77, ad episc. Gall. c. 1) ; altera, quam ad utrarumque provinciarum episcopos conjunctim scripsit de Paschate. Priori epistolae succinit Idatii Chronicon: De Galliis, inquit, [Col. 1341A] deferuntur Flaviani epistolae ad Leonem episcopum missae, cum scriptis Cyrilli Alexandrini ad Nestorium CP. de Eutychete Ebionita haeretico, et Leonis episcopi ad eum responsa: quae cum aliorum episcoporum et gestis et scriptis per Ecclesias diriguntur. Adde quod cum Hispaniarum Ecclesiae in magna tunc ignorantia ac perturbatione versarentur, plurimis earum episcopis vel errore infectis, vel de Ecclesiae doctrina non satis instructis, admodum conveniens erat ut earum synodis ex Gallicanorum antistitum fide ac doctrina robur accederet, in quibus videlicet Leo noverat coelestem, ut ipse loquitur, ex sancti Spiritus eruditione vigere doctrinam. Alteri tamen sententiae libentius accedimus: 1 o quia etsi olim Priscilliana peste laborassent Ecclesiae Gallicanae, tunc tamen temporis ab illa penitus liberae erant, ut ex silentio synodorum manifestum est. 2 o Deinde numquam memini me legere vocem Gallicos pro Gallicanis vel regionibus, vel hominibus usurpatam saltem a Leone auctoribusque [Col. 1341B] ecclesiasticis supparibus; semper enim vel Galliae, vel Galliarum, vel Gallicanae regiones appellantur. 3 o Cum generale concilium congregari vellet S. Leo ex omnibus Hispaniarum provinciis, quis credat omissam esse Galliciae provinciam, quae amplissima et nobilissima omnium videtur fuisse; in qua Turribius, Idatius, et Ceponius episcopi erant; quae etiam maxime medica synodi manu indigebat, cum in illa potissimum Priscillianus morbus exarsisset; ex cujus denique episcopis praesertim concilium congregari cupiebat S. Leo, etsi aliarum provinciarum episcopi convenire non possent: quis, inquam, existimet ad Gallicios episcopos non scripsisse S. Leonem? Quorum quidem loco Boeticos nominat Lucretius Toletanus in Bracarensi I concilio, cujus verba supra retulimus; sed quia jam de Galliciae episcopis, qui in synodum provinciae suae seorsim congregati erant, sermonem habuerat, nec alteri quatuor provinciarum 1386 concilio interesse permissi fuerant a suis principibus. Haec de re minime obscura dicere visum [Col. 1341C] est: quoniam nonnullos in eam sententiam propendere videmus, ut de Gallicanis nostris antistitibus eam vocem interpretentur.
1. Si unde consecrationem honoris accipitis, inde legem totius observantiae sumeretis. Controvertitur inter viros eruditos utrum in regionibus urbicariis singulae provinciae suos haberent metropolitas a quibus ipsae regerentur, consecrarentur episcopi provinciales, congregarentur synodi, et alia metropolitica munia implerentur. Plurimi affirmant, negant nonnulli. Metropolitanos quidem, si qui fuerint, titulum sine re habuisse, Leonis saltem tempore pro certo habendum puto: omnes enim metropoliticae dignitatis praerogativas atque officia [Col. 1341D] Metropoliticae dignitatis praerogativas et officia in regiones suburbicatias ad se traxisse Romani pontifices dici nequeunt. nisi praesumatur singulas provincias earumdem regionum ecclesiasticos metropolitas habuisse: quod tamen falsum est. Cum in Occidente post Constantini aevum ecclesiasticae metropoles institui coeperint, ut colligere licet ex iis quae de origine metropoleon ecclesiasticarum in Galliis pluribus disseruimus in observat. ad dissert. 5 Quesnelli part. II c. 5, tum vero in Italia Mediolanensis et Aquileiensis sub finem quarti saeculi, Ravennas sub Leonis pontificatum metropoliticam dignitatem obtinuere. Nullus nisi multo post metropolita institutus in caeteris provinciis, seu in regionibus suburbicariis; sed in [Col. 1342D] his solus Romanus pontifex metropoliticum jus exercebat, quod antea semper solus exercuit: unde hanc dignitatem cum ejusdem praerogativis ac officiis S. Leo ad se non attraxit, sed in iis quae ab initio suae soli sedi competebant, pro suo jure perseveravit ac perstitit, sicuti etiam successores ejus, quoad institutione metropolitarum in iisdem regionibus aliis episcopis hunc gradum communicare expediens duxere. Hinc porro cadunt quaecumque in fusiori hac notatione Quesnellus disputat. ad se traxerant Romani pontifices, annitentibus Augustis, provincialibus episcopis [Col. 1341D] conniventibus, qui magno honori ducebant a primae sedis episcopo omniumque episcoporum apice pontificiam dignitatem sumere; non reluctantibus etiam [Col. 1342A] metropolitis, qui a pontificibus Urbis sacerdotii honorem adepti, ab iisdem toti pendebant.
Aliquod itaque discrimen deprehendere mihi videor inter ordinandi morem a Romano pontifice sibi in urbicariis regionibus vindicatum, et eum quem caeteri exarchi seu patriarchae usurpabant. Hi enim ita exarchatus sui concilium convocabant, ut metropolitis quibusque provinciae suae synodum pro jure suo canonibus indulto indicere esset liberum; ita in episcoporum provincialium ordinationibus decretum suum interponebant, ut metropolitani primum accederet auctoritas, nec nisi ejus relatione cleri electionem plebisque consensum rescirent; sic totam exarchiam suam administrabant ut metropolitanis jura sua muniaque illibata servarentur. Nihil tale in regionibus urbicariis. Primum enim nullam metropolitanis suum provinciale concilium convocandi 1387 facultatem fuisse permissam reperimus, nec revera ulla exstant hujusmodi synodorum acta, saltem, ni falior, ante X vel XII saeculum, nec ulla earum mentio apud [Col. 1342B] auctores ecclesiasticos celebratur. E contra vero jubebantur etiam remotissimarum provinciarum episcopi Romae ad synodum se sistere singulis annis, ut ex ipsius hujus epistolae cap. 7 palam fit, quod cum se ex auctoritate canonis Nicaeni praecipere testetur S. Leo (Can. 5 Nicaen.) , manifestum est illum ad suam sedem eas synodos traxisse quae ad singularum provinciarum metropolim convocandae erant secundum mentem Nicaenorum canonum. De solis enim provincialibus synodis agit can. 5 jam laudatus: Bene placuit, inquit, annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis provinciae congregatis discutiantur hujusmodi quaestiones.
2. [Col. 1342D] Vide Greg. I, lib. V, epist. 13, ad rectorem Siciliae, de Lilybaetano clero petente licentiam a R. P., ut sibi episc. eligeret. In electionibus et ordinationibus episcoporum nullas partes egisse deprehenduntur metropolitani; sed cujusque civitatis clerum populumque electioni incubuisse, par est credere: de qua cum ad pontificem Romanum retulissent, vel ad electi consecrationem [Col. 1342C] delegabat pontifex, vel (quod saepe saepius fiebat) Romam consecrandus accersebatur, aut sponte sua veniebat. Id autem inde conjicimus, quod nullae in praesenti occurrunt epistolae, vel metropolitanorum ad Urbis antistitem, vel hujus ad metropolitanos sive electionis episcoporum indices, sive quid aliud circa consecrationis negotium continentes; quod numquam de aliquibus episcopis male ordinatis, numquam de metropolitanis urbicariis conqueruntur pontifices; numquam de iisdem querelae ad illos deferuntur a provincialibus: etsi plurimae sint quibus contra episcopos qui clericos contra canones ordinaverant sedis apostolicae pulsatur auctoritas; et aliae quibus episcopos arguit pontifex Romanus de quibusdam contra canonum dispositionem in clerum ascitis. Demum exsecutionem constitutionum suarum non metropolitarum curae ac sollicitudini commendat, sed ad eam rem aliquos e provincialibus episcopis pro arbitrio deligit, nunc hos, nunc illos, nulla metropolitarum [Col. 1342D] facta mentione. Mitto Coelestini PP. auctoritatem ab aliis saepe adductam, qui quidem epistola ad Apuliae et Calabriae episcopos scripta, eorum sibi ordinationes [Col. 1343A] vindicat. Mitto etiam libri pontificalis testimonium, qui plures ab episcopis Romanis antistites consecratos commemorat, quam ut ad solam metropolitanam Romae provinciam pertinuisse credi possint. Sixtus enim tertius Leonis praedecessor quinquaginta et duos ordinasse dicitur per octo ad summum pontificatus annos, et Leo ipse centum et octoginta quatuor creavit, qui si e sola metropoli assumpti essent, ter ad minus vacasse cujuslibet civitatis sedes dicenda est per viginti annorum decursum, quod fidem facile non invenerit.
1388 3. Quod spectat ad diversas consultationes, relationes et alia negotia quae inter administrandam provinciam solent plerumque occurrere, nullum superest vestigium ex quo ea per metropolitanos urbicariae regionis praestita fuisse appareat; sed quae in aliis dioecesibus exarchiisque metropolitanorum interventu ac relatione ad patriarcham deferri solent, ea per singularum civitatum vel episcopos, vel clericos, vel [Col. 1343B] etiam cives ad Romanam sedem videmus esse delata. Consuluit episcopus Nucerinus Innocentium I de variis disciplinae ecclesiasticae capitulis non interposito metropolitano. Hoc laudat Innocentius: Mirari, inquit, non possumus dilectionem tuam sequi instituta majorum, omniaque quae possunt aliquam recipere dubitationem, ad nos quasi ad caput atque ad apicem episcopatus referre, etc. (Epist. 4, ad Felic. episc. Nuc.) Scribit idem Innocentius Maximo et Severo episcopis per Brutios constitutis, cum a Maximiliano quodam laico agente in rebus querelam accepisset de indignis presbyteris: nec conqueritur pontifex de metropolitani negligentia, ut fieri solet cum tale aliquid contra canones in aliis provinciis perpetratur. Idem observandum de ejusdem epistola 6, ad episcopos Apuliae Agapitum, Macedonium, et Maurianum. Horum nullum ad metropolitanos remittit, contra id quod in aliis dioecesibus usurpari solebat. Testis est epistola 83 (nunc 108) , ad Theodorum Forojuliensem in Gallicana provincia episcopum, qui cum S. Leonem consuluisset [Col. 1343C] de nonnullis quaestionibus, ita eum objurgat sanctus pontifex: Sollicitudinis quidem tuae is ordo esse debuerat, ut cum metropolitano tuo primitus de eo quod quaerendum videbatur esse conferres; ac si id quod ignorabat dilectio tua, etiam ipse nesciret, instrui vos pariter posceretis: quia in causis quae ad generalem observantiam pertinent omnium Domini sacerdotum, nihil sine primatibus oportet inquiri. Haec confer cum Innocentii verbis ad Felicem Nucerinum.
Praeterea cum rescribit S. Leo ad provinciarum urbicariarum episcopos, vel eos monitis suis adire cupit, non ad metropolitanum, et per eum ad caeteros provinciales litteras dirigit, sed aliquem alium episcopum ad id delegat; quod argumento est vix ac ne vix quidem aliquod munus ab ejusmodi metropolitis esse usurpatum: ita in praesenti epistola per Paschasinum Lilybaei in eadem Siciliae provincia, et Baccillum alterius civitatis episcopos, hanc ad omnium sacerdotum notitiam voluit pervenire, cum ad Syracusanum debuisset transmitti, nisi omnia metropolitica [Col. 1343D] munia quae ad se transtulerat, modo huic, modo illi episcopo per vices conferri a se posse existimasset. Eadem ratione ad Dorum Beneventanum scribens exsecutionem praeceptionis suae, non metropolitano, sed Julio cuidam (forte Puteolano) episcopo committit.
Longe aliter se gessit, cum ad episcopos 1389 non modo remotiorum dioeceseon, puta Gallicanae, Hispanicae, Illyricianae litterae fuerunt dirigendae; sed etiam Italicae quae Urbi adjacebat. Metropolitani enim provinciarum hujus dioecesis liberam habuerunt provincialium suorum antistitum ordinandorum potestatem; synodos suas citra Romani pontificis indictionem convocaverunt; si quae dubia in provinciis ejusmodi oriri contigit, quae ad apostolicam primariamque Occidentis sedem pro more deferri par esset, ea per metropolitani consultationem transmissa sunt: quidquid denique ad provinciae cujusque administrationem [Col. 1344A] spectare potuit, penes metropolitanos semper fuit. Exempla exstant apud S. Leonem (extra quem vagari modo non convenit); epistolae enim quas ad tres illos metropolitas Italicae dioeceseos scripsit, Mediolanensem, scil., Aquileiensem et Ravennensem, disciplinae, de qua sermonem mox habuimus, clarissimam mentionem faciunt. Septimius, seu Altini seu alterius civitatis in Istria provincia, episcopus, litteris suis monet S. Leonem de reviviscentibus Pelagianorum reliquiis: statim metropolitanum provinciae litteris suis Leo sollicitat ut pastorali cura invigilet custodiendis sacrorum canonum decretis, Ecclesiaeque adversus vipeream haereticorum fallaciam protegendae, eidemque totam hujus negotii sollicitudinem commendat. Cum item anno 458 aliquot annis post cladem Attilanam, Adeodatus Romanae sedis diaconus ab Aquileiensi regione regressus retulisset ad S. Leonem non scripto, sed viva solum voce, Nicetam Aquileiensem episcopum difficultatem pati circa nonnulla disciplinae capita, quae occasione bellicae [Col. 1344B] cladis versabantur, sedisque apostolicae de his sententiam poscere, ad solum metropolitanum, nec ad alios episcopos nisi per ipsum dirigit epistolam 129 (nunc 159) . Hanc autem, inquit, epistolam quam ad consultationem tuae fraternitatis emisimus, ad omnes fratres et comprovinciales tuos episcopos facies pervenire.
De Ravennensi non minus clarum est: cum enim eadem occasione gravis orta esset controversia circa baptismi sacramentum, tam iis conferendum qui ab haereticis baptizati erant, quam parvulis qui utrum baptizati ante captivitatem barbaricam fuissent ignorabant, res primum in concilio Romano disceptata: inde transmittendam esse censuerunt Patres concilii Leonis nomine encyclicam epistolam ad omnes Italicarum regionum provincias, quae hostiles incursus passae fuerant, ut quid agendum esset agnoscerent. Quam quidem ad singulos metropolitanos directam esse testatur finis ejus epistolae 135 (nunc 166) Leonis ad Neonam vel Leonem episcopum Ravennensem. [Col. 1344C] Quam rem, inquit, frater charissime, ideo generaliter ad omnium volumus pervenire notitiam, ne dum plus justo metuitur, misericordia Dei salvari cupientibus denegetur. Quibus verbis rem insolitam quasi excusat S. Leo, quia cum ad concilium dioecesis urbicae non pertineret 1390 Aemiliensis provincia, cujus metropolita erat Neonas, ad eam quoque synodi illius decreta transmitti non consueverant. Nec observare omittam, Ravennensem episcopum Petrum Chrysologum, cum ad Eutychis litteras responderet, quibus ejus opem ille implorabat, nihil se posse reposuisse sine Romani pontificis nutu, quia non de Ecclesiae suae vel provinciae disciplina agebatur, sed de fide: Nos enim pro studio pacis et fidei, inquit, extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei audire non possumus. Alias non item.
De Mediolanensi quoque probat epistola S. Leonis ad Eusebium Mediolani antistitem, quam ex hujus rescripto dignoscimus. Patet enim quod peculiarem synodum habuit Eusebius episcoporum suae provinciae: [Col. 1344D] quorum ordinationem pariter habuisse, sicut Ravennensis et Aquileiensis suorum provincialium praeter caetera argumenta, intelligitur ex eo praesertim solemni effato, quo pertinere ad alicujus concilium vel pertinere ad ejus consecrationem, vel ordinationem, pro eodem prorsus habentur.
Ex dictis eruimus latum fuisse discrimen inter patriarchalis jurisdictionis usum, quem sibi pontifex Romanus in Occidentis Ecclesias vindicabat, et eum qui caeteris patriarchis pro jure competebat. Si enim Italicam dioecesim caeterasque transalpinas spectes, vel transmarinas, nec earum episcopos ad suam synodum vocabat, nec per se vel decreto suo ordinabat. Si regiones illas urbicarias consideres, ita et electos ordinabat et ad suum concilium cogebat, ut metropolitarum jurisdictio in iis regionibus omnino iners et otiosa esset; cum nec ad suum concilium, nec ad consecrationem suam accire iis licitum esset [Col. 1345A] suos provinciales, sed totum jus penes se haberet Urbis pontifex.
Haec paulo fusius observare non piguit occasione horum verborum: Si unde consecrationem honoris accipitis, inde legem totius observantiae sumeretis, etc., quae ultima verba id etiam quod supra diximus confirmant: illae enim partes erant metropolitani, ut episcopum, cui consecrationis honorem contulerat, legibus ecclesiasticae disciplinae primum imbueret, atque in dubiis subinde occurrentibus instrueret consulentem, ut primarius provinciae suae doctor ac magister. Egregie huic consuetudini ac legi suffragatur concilium Tarraconense, can. 5. Si quis, inquit, in metropolitana civitate non fuerit episcopus ordinatus, postquam suscepta benedictione per metropolitani litteras, honorem fuerit episcopi adeptus, id optimum esse decernimus, ut postmodum statuto tempore, id est, impletis duobus mensibus, se metropolitani sui repraesentet aspectibus, ut ab illo monitis ecclesiasticis instructus, plenius quid observare debeat recognoscat. Ad [Col. 1345B] idem redit quod supra ex epist. Leonis nostri ad Theodorum Forojuliensem retulimus. Consulendae etiam episcopalium promotionum formulae a Jacobo Sirmondo 1391 Conciliis Gallicanis insertae, et a Baluzio tom. II Capitular. recusae. Consulendi Pontificales libri antiquiores. Ex quibus omnibus intelligitur quanta cura ordinandi vel recens ordinati a suis consecratoribus vel metropolitanis instruerentur, scripto etiam accipientes regularum ecclesiasticarum codicem, quem decretum appellabant.
2. Mystica et rationabilis exemplatio. Tot fere hujus loci diversae lectiones quot codices. Cantabr. et Thuan. unus habent: Mysticae traditionis rationabilis exceptio. Alter Thuan. et Trecopith., Mysticae, vel mystice rationalis exceptio. Edit. omnes ad marginem: Mystica et rationabilis exceptio. Isidorus Merc., Mysticae rationis exceptio. Dionysii Exigui et Cresconii lectionem retinuimus in textu (quamquam Crescon. legit rationalis ), tum propter certam utriusque [Col. 1345C] antiquitatem et auctoritatem, tum quia mentem auctoris nostri attingere propius mihi videntur. Ideo enim S. Leo principalis et maximi sacramenti, id est baptismi, mysticam et rationabilem exemplationem dicit, cum in Paschate confertur: quia apparet, ut loquitur cap. 3, regenerandis filiis hominum et in Dei filios adoptandis, illum diem esse et tempus electum, in quo per similitudinem formamque mysterii ea quae geruntur in membris his quae in ipso sunt capite gesta congruerent, quippe cui commoriuntur, consepeliuntur et conresuscitantur in baptismo.
3. Quidam putant quod in eadem die Dominus ad baptismum, etc. Vides nondum illo saeculo certum fuisse quo die baptizatus fuit Dominus Jesus, cum quorumdam tantum opinione ad VIII id. Januarii referri pronuntiet S. Leo: Epiphanius autem, qui initio hujus quinti saeculi adhuc in vivis erat, VI id. Novembris baptizatum fuisse ait lib. II advers. Haereses, haer. 5, sect. 24.
[Col. 1345D] 4. Diversa sacrificia unam hostiam reformarunt. Libenter retinuissem praeformarunt, quod vulgo legitur, nisi Dionysii, Cresconii et quinque codd. mss. superius laudatorum concentu reprobaretur haec lectio. Hoc porro sibi vult auctor noster: non uno legali sacrificio unam sacrificii nostri hostiam esse figuratam, sed plurima eaque diversa fuisse olim instituta sacrificia, ut multifariam multisque modis Christianum delinearetur ac figuraretur sacrificium. Haec in praesenti loco potestas est hujus vocis reformare, hoc est, iterum iterumque formare, seu figurare et adumbrare.
5. Secundum apostolicam regulam. Quaenam haec apostolica regula? an regula per traditionem ab apostolis descendens, quae exorcismos, scrutinia, jejuniaque [Col. 1346A] a baptizandis subeunda praescribat? Ita forte, nescio tamen an a sanctis Patribus asseratur. Antiquissimam Ecclesiae traditionem Augustinus lib. II de Nupt. et Concup. cap. 29 ad finem, eam consuetudinem appellat, qua exorcisantur et exsufflantur parvuli. Hoc ipsum circa baptizandos in universo mundo 1392 sancta Ecclesia uniformiter agit, inquit Leo noster in capitulis Coelestino olim attributis: ac proinde secundum S. Augustini regulam, cum id nec in Scripturis, nec in conciliorum decretis reperiatur, ab apostolica traditione descendere dicendum est. Potuit et Leo ad illam apostolicam praeceptionem attendere, quae est in epist. I ad Cor. cap. V, quamque indigitavit Siricius papa epist. ad Himerium Tarracon. cap. 2, quae Leonis oculis procul dubio observabatur, cum haec scribebat tam de tempore baptismatis, quam de his caeremoniis; sic autem loquitur: His dumtaxat electis (quibus baptismi tradatur sacramentum) qui ante quadraginta vel eo amplius dies nomen dederint, et exorcismis quotidianisque orationibus [Col. 1346B] atque jejuniis fuerint expiati, quatenus apostolica illa impleatur praeceptio, ut, expurgato fermento veteri, nova incipiat esse conspersio. De jejuniis totaque catechumenorum poenitentia, vide, si lubet, Gabrielis Albaspinei Aurelian. episcopi luculentam observationem, quae est prima libri II Observationum.
6. Duo tantum tempora, Pascha et Pentecosten. Ante sanctum Leonem, nullus canon, nullum decretum, praeter Siricianum mox citatum, tempus baptismati conferendo praefixit. Siricius solam suae sedis auctoritatem omniumque Ecclesiarum consuetudinem in medium adducit. Sanctus Leo apostolicae institutionis consuetudinem, apostolicas regulas, sedis suae instituta solummodo commemorat. Frustra ergo canones aliquos ea de re conditos notatosque a sancto Leone somniavit auctor Gallici operis de episcopis canonice judicandis, pag. 78, ut aliud somnium de codice canonum Ecclesiae universae utcumque defenderet. Canonum enim mentio, quam capite sequenti [Col. 1346C] injicit sanctus Leo, ad generalem canonum custodiam spectat, ut quisque vel cursim legens perspiciet. Post sanctum Leonem de Paschate et Pentecoste similiter decreverunt Gelasius papa, epist. ad episcopos Lucaniae, etc., cap. 10, ann. 494, Gerundense concilium, an. 517; Autissiodor., can, 18, an. 578; Matiscon. II, an. 585, can. 3; Gregorius PP. II, an. 723, epist. ad Turingiae clerum et plebem, etc.
7. Indissimulanter occurrant. Ita Dionysius et omnes mss. codices, qui haec verba, quae sequuntur in plerisque codicibus excusis, et haec a vobis consuetudo servetur, non habent, exceptis Thuaneo uno et Trecopith., quorum unus ad alterum exscriptus est. Editio Nicolini, in textu, et Surii, Crabbi, Sichardi, atque Canisii ad marginem sic legendum exhibent: Indissimulanter concurrant, quod utique laboriosum non est, si vicissim inter vos haec consuetudo servetur.
1. Hanc ad Siciliae episcopos [Col. 1345D] His, quae hic Quesnellus opponit, ut hanc epistolam in dubium vocet, plenissime respondimus in [Col. 1346D] admonitione eidem praemissa, ac praesertim in annotationibus quas eidem subjecimus. epistolam, cujus nullum exemplar manuscriptum nancisci potuimus, primus evulgavit Gerardus Vossius, doctor catholicus, quam ex antiquo cardinalis Sirleti ms. codice acceptam, ex consulari nota et ex ipsius Leonis phrasi ac dictione, quam spirare eidem visa est, Leonis Magni esse non suspicatur modo, sed plane et indubitanter asseverat. Mihi vero Leonis non esse pene certum est, vel unius styli inspectione, quem a Leonino abhorrere quivis facile deprehenderit. Praeterquam quod jejuna in omnibus et exilis admodum est totius epistolae dictio.
2. Haec epistola data ad Siciliae episcopos significatur [Col. 1347A] XI kalendas Novembris, Alypio seu Calepio consule; alteram autem habemus eamque indubitatae fidei Leonis nostri epistolam ad eosdem Siciliae episcopos scriptam XII kalendas Novembris sub eodem consule, id est pridie quam haec scriberetur, si Deo placet. Quis porro sibi persuadeat duas eodem fere tempore epistolas a Leone scriptas esse ad episcopos in remotissima regione constitutos? cum si de bonorum alienatione scribendum habuisset iisdem episcopis, id facillime potuisset praestare in illa epistola, quam de tempore baptismatis celebrandi, in Siciliam scribebat per illos dies, aut si qua de novo querela ad geminandam epistolam coegisset pontificem, posterior prioris mentionem nonnullam haberet.
3. Non erat tanta Leonis tempore ecclesiasticae disciplinae perturbatio, ut in provincia Romanae sedi subjecta, in qua praesules erant vigilantissimi, inter quos Paschasinus Lilybaetanus, omnia alicujus Ecclesiae praedia vendendo, donando, et diversis modis [Col. 1347B] alienando episcopus dissiparet; immo tanta corruptela, ut plures qui id agerent invenirentur, quod epistola diserte asserit. Quamobrem ad posteriora saecula rejiciendam esse hujusmodi depraedationem existimo: siquidem fictitiam omnino esse hanc epistolam asserere quis noluerit?
4. Mentio fit in eadem epistola duplicis decreti quo a Leone ordinatum erat, quemadmodum utriusque Ecclesiae utilitatibus consuleretur, adversus hujusmodi ecclesiasticorum bonorum praedones. Quae decreta si vere a Leone emissa essent, non facile eorum memoria excidisset. Etsi enim plurimae Leonis aliorumque pontificum familiares epistolae vel omnino perierint, vel ad tempus ab hominum 1394 notitia subtractae sint, longe difficilius id potuit contingere circa decretales et constituta quae plurium Ecclesiarum negotia et ordinationem attinent, et multo minus si ad totius provinciae amplissimaeque insulae episcopos et Ecclesias fuerint directae; cujus generis esse [Col. 1347C] debuerant tam haec, si genuina esset, quam illae de quibus mentionem facit. Sed hoc etiam maxime pensandum est, nullarum epistolarum plura exstare exemplaria manu exarata, quam earum quae ad Italiae aliarumque adjacentium provinciarum episcopos scriptae sunt. Id vero inde factum est quod cum ad Romani pontificis curam et sollicitudinem propius spectarent, ad ejus synodum convenirent saepe saepius, et ab ejus nutu et ore penderent, illius quoque decretis parendi necessitas incumbebat, quae propterea diligentius exscribi par erat ab omnium illarum Ecclesiarum episcopis et clero; immo vel ab ipso Leone, vel a metropolitis ad singulos provinciarum episcopos epistolarum hujusmodi exemplaria a pari, ut aiebant, mitti consueverant. Vix ergo divinare possis qua ratione tanti momenti decretorum memoria tot saeculorum spatio intercepta fuisset.
5. Si Leonis nostri essent haec decreta, numquam ea recensere omisissent ejus successores, quibus de rebus ecclesiasticis non distrahendis seu alienandis [Col. 1347D] constitutiones emittere contigit: quod fecit Hilarus proximus Leonis successor scribens ad plures Galliarum episcopos, Symmachus eadem tractans in concilio Romano, Agapetus scribens ad Caesarium Arelatensem, Gregorius Magnus ad eosdem Siciliae episcopos, etc. At de his ne verbum quidem habent laudati pontifices. Posteriores quidem Hilaro ad ejus decretum respiciunt, et ejus etiam verba mutuantur, ut vel hinc decerni possit nullum Hilariano decreto antiquius innotuisse, quod ad bonorum Ecclesiae conservationem pertineret.
6. Decernit haec epistola: Ne quis episcopus de Ecclesiae suae rebus audeat quidquam vel donare, vel [Col. 1348A] commutare, vel vendere, nisi forte ita aliquid horum faciat, ut meliora prospiciat, et cum totius cleri tractatu atque consensu id eligat, quod non sit dubium Ecclesiae profuturum. At istud recentioris et remissioris disciplinae est, ut ex unius Ecclesiae cleri nutu et consensu rerum ecclesiasticarum distractio pendere permittatur, cum Hilarus papa easdem in alienum jus transferri vetet, nisi prius apud concilium alienationis ipsius causa doceatur, ut quid fieri debeat communi omnium deliberatione tractetur.
7. Cum sui decreti transgressores vult auctor epistolae ordine et communione privari, 1395 satis se recentiorem Leone nostro prodit, cujus aetate duplex haec poena clericis non infligebatur, nisi forte, quod nonnullis placet, propter gravissima omnium facinora.
His perpensis in hanc sententiam facile adducor, ut vel hanc epistolam existimem supposititiam esse, eo scilicet consilio confictam ut alicui illarum Ecclesiarum praedia distracta denuo vindicarentur: quod [Col. 1348B] saepe factum esse notum est, ut germanorum monimentorum loco fictitia substituerentur asserendis Ecclesiarum juribus vel privilegiis quoquomodo accommodata; vel saltem credam alterius esse Leonis quam nostri, secundi puta, vel tertii, vel etiam posterioris. Et facile potuit consulis nomen irrepere, vel data opera inseri, cum etiam et Alypii dubia lectio et Ardaburis ejus collegae omissa mentio aliquam fraudis vel erroris injiciat suspicionem.
Ut tamen fictitiam epistolam non existimem facit quod pannus ejus legitur apud Gratianum 12, qu. 2, cap 52, Sine exceptione. ubi et Leoni tribuitur, et missa inscribitur universis episcopis per Siciliam constitutis. Sed cujus Leonis sit, an primi an secundi, nec antiquae editiones Gratiani aperiunt, nec recentiores. Aliqua etiam apud Gratianum assuuntur, tamquam ejusdem epistolae pars, quae in epistola tamen non leguntur, sed leguntur pro canone 31 et 32 concilii, seu veri seu fictitii, quod Carthaginense quartum [Col. 1348C] nuncupatur 31. Ut episcopus rebus Ecclesiae tamquam commendatis, non tamquam propriis utatur. 32. Irrita erit donatio episcoporum, vel venditio, vel commutatio rei ecclesiasticae absque conniventia et subscriptione clericorum. Forte margini inscripti canones in textum irrepserant codicis quo Gratianus utebatur. Ex istis judicet lector quid de tota epistola sit decernendum. Nos eam, qualiscumque est, repraesentavimus.
Ad Januarium. Editi codices habent Julianum, quibus repugnant Dionys. Exiguus, Cresc. Hincmarus, mss. cod. Barb. 1, Thuan. quinque, Cantabrig. et Victorin., qui legunt, Januarium, quod etiam ad marginem edit. legitur. Conferenda haec epistola [Col. 1348D] cum 7 (nunc 2) , quae est ad Septimium, cum notis de ejus [Col. 1347D] Hujus epistolae vindicias luculenter exhibuimus in admonit. ad epistolam primam. suppositione.
1396 2. Si tamen iterata tinctione non fuerint maculati. [Col. 1348D] Confer nostram annotat. 6 (Col. 707, n. e ) in epist. 18. Hanc exceptionem addit forte attendens canones Africanos, cujus 27 collectionis Africanae ita legitur: Neque permittendum ut rebaptizati ad clericatus gradum promoveantur. Vide et Felic. 3 P. R. in synod. Romana an. D. 487, tam inter acta concilii quam in epistola synodica ad universos episcopos. Canonis illius Africani exceptio quaedam legitur in gratiam parvulorum can. 47, et altera can. 68, pro clericis apud Donatistas ordinatis, in suo honore suscipiendis.
[Col. 1349A] 3. Ad totius Ecclesiae incolumitatem ordinata. [Col. 1349D] Qui canones a Leone allegentur, et quo sensu huc referendi sint, licet nec de Donatistis, nec de Novatianis, sed de Pelagianis agatur, diximus in laudata admonitione n. 18 et 26. Confer etiam annot. 5 [Col. 1350D] (Col. 707, n. c ) . Miror supinitatem scriptoris, duplici istius et quartae epistolae loco abutentis. Canones, inquit, de non promovendis ad superiorem clericatus gradum his qui ab haeresi ad communionem catholicam revertuntur, pro universa ubique Ecclesia conditos fuisse testantur haec Leonis verba: Det operam ut circumspecte atque velociter impleantur, quae ad totius Ecclesiae incolumitatem et laudabiliter suggesta sunt, et salubriter ordinata. At, urget ille, nec inter Nicaenos canones ejusmodi numerantur, nec in toto Justelli codice reperiuntur. Erant igitur praeter Nicaena decreta alia quaedam quibus et Januarium astringi volebat sanctus Leo, quaeque universae Ecclesiae in disceptandis rebus ecclesiasticis in usu erant. Quaenam haec hominis oscitantia, ut de canonibus verba haec interpretetur? Nonne sole meridiano clarius est legenti, ea quae laudabiliter suggesta esse dicuntur, de litteris vigore fidei plenis, quas scripserat Januarius ad sanctum Leonem, esse intelligenda; quae vero [Col. 1349B] salubriter ordinata, de hoc ipso sancti Leonis rescripto, quo canonum constitutiones praecipit custodiri? Quod animadvertere facile poterat scriptor ille, nisi verba proxime textum laudatum antecedentia ad obscurandam veritatem resecuisset. Proinde, inquit sanctus Leo, dilectio tua, cujus devotione gaudemus, jungat curam suam DISPOSITIONIBUS NOSTRIS, et det operam ut circumspecte, etc.
Quod vero subdit nullum canonem aut Nicaeno concilio aut Justelliano codice contineri, qui clericos ad superiorem ministerii ecclesiastici ordinem evehi prohibeat, cum ab haeretica vel schismatica communione ad catholicam revertuntur, lapsus memoriae est. Si enim canonem 8 Nicaenum adiisset, haec in eo legisset verba: De his qui se Catharos, id est puros, nominant, si aliquando ad catholicam et apostolicam Ecclesiam redierint, visum est sanctae et magnae synodo ut accepta manuum 1397 impositione, SIC IN CLERO MANEANT. Prae [Col. 1349C] omnibus autem eos scripto profiteri oportet quod consentient et sequentur dogmata Ecclesiae catholicae et apostolicae, etc. Ubicumque autem sive in vicis, sive in civitatibus ipsi soli inventi fuerint ordinati, qui inveniuntur in clero, IN EODEM ORDINE PERMANEANT. Ita concilium Nicaenum in codice Justelliano. Quibus verbis nihil clarius est, ut mihi quidem videtur: qui enim sic in clero manere, et in eodem ordine permanere jubentur, iis proculdubio ad superiora ministeria aditus omnis praecluditur. Cumque sancti Leonis verba verbis canonis illius maxime concinant, facile mihi persuadeo ad illa oculos conjecisse sanctum pontificem. Licet enim de Catharis solis agatur in Nicaeno, nihil tamen vetat ad alios haereticos ea verba extendi. Et revera hic ipsius loquendi modus CIRCA QUOS ETIAM illam canonum constitutionem praecipimus custodiri, etc., extensionem canonis sonare mihi videtur. Quod eo potiori jure ab illo potuit praestari, quod non de quibuslibet haereticis agit haec [Col. 1349D] Leonis epistola, sed, ut reor, de Donatistis. Primum enim schismatis mentio hoc ipsum indicat: vix quippe tunc temporis alia vigebat haeresis quae a schismate ortum duxisset. Deinde quod addit de repetitione baptismatis: Si tamen, inquit, iterata tinctione non fuerint maculati; hoc enim familiare fuit Donatistis, eos qui a catholicis ad ipsos desciscebant iterato tingere; ab aliis nusquam fere usurpatum. Porro Donatistae commune cum Novatianis seu Catharis jugum trahunt, ut sentit et loquitur sanctus Epiphanius, eadem cum illis sentientes, eamdemque ob cansam rebellantes. Quocirca, inquit, necesse non habuimus privatim de illis amplius aliquid tractare; sed [Col. 1350A] illos cum suis similibus conjungendos putavimus (Adv. Haeres., lib. II, tom. I, Haer. 59, in fine) . Quare mirum non est si tela adversus Catharos vibrata a Nicaenis Patribus contra Donatistas contorserit sanctus Leo. Sed et nihil vetat quin contra ipsos Novatianos haec scripsisse credatur sanctus Leo, cum ex epistola Innocentii papae ad Victricium Rothomag., cap. 8, palam fiat, repetitum etiam ab illis haereticis fuisse baptisma circa eos qui a catholicis ad ipsos deficiebant; cum enim venientes a Novatianis et Montensibus per manus tantum impositionem suscipi decrevisset, addit: Praeter eos, si qui forte a nobis ad illos transeuntes rebaptizati sunt. Quo amplius detegitur allucinatio scriptoris, qui decretum illud S. Leonis nullis canonibus contineri asserere non dubitavit. Jam vero quod Leo subjicit: Ad totius Ecclesiae incolumitatem et suggesta, et ordinata esse illa, quis negaverit ad totius corporis incolumitatem pertinere, quidquid a quolibet episcopo contra 1398 haereticos vel suggeritur, vel statuitur: maxime vero, ac [Col. 1350B] prae aliis omnibus, quaecumque adversus haereses, vel morum ac disciplinae corruptelas ab apostolica sede decernuntur?
4. III kalend. Januarii. Ita Dionys. Exig. et Crescon., quos ut antiquissimos secuti sumus, astipulantibus codd. mss. uno Bellovacen. et tribus Thuaneis. Kalendis vel III kalend. Julii habent Thuaneus unus, Trecopithoeanus, et Victor., quod ideo scrupulose annotamus, quia saepe ex hujusmodi notis temporariis pendet difficiliorum quaestionum enodatio.
Ex hujus epistolae exordio consarcinatum est initium fictitii rescripti Marci papae ad Athanasium et alios Aegypti episcopos, de Nicaenis capitulis, necnon et epistolae Pelagii 2 ad Benignum.
[Col. 1350C] 1. Minorque se fieret. Ita codd. Thuan., tres Cantabrig., et Trecopith., et edit. Nicolini, quam postrema secuta est; antea sic: Miror quis fieret. Totum hoc membrum libenter ita legerem ac interpungerem: Ne is, quem sacerdotali propere provehebas honore, ab injuria eorum quibus sociabatur inciperet, minorque se fieret.
2. Sed elationis vitium roboraretur. Ita in vulgatis edit., pro quo sic habent codd. mss. Thuanei duo, Victorinus et Trecopith.: Sed fortioris vitium roboraretur. Cantabrigensis vero et Thuaneus alter, sic: Sed furoris vitium superaret.
3. Neque enim ignorabas dixisse, etc. [Col. 1350D] De hoc textu et Simonii animadversione satis disseruimus annot. 10 (Col. 710, n. k ) in hanc epistolam. Totum hunc locum priores editiones et Hincmarus, opusc. 44, de Jure metropolit., cap. 17, sic legunt: Neque enim ignorabas dixisse Dominum, quod qui se humiliat, exaltabitur; qui vero se exaltat, humiliabitur; eumdemque dixisse: Quicumque vult inter vos major fieri, sit vester minister; et quicumque voluerit inter vos [Col. 1350D] primus esse, erit vester servus. Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de honore majores esse. Sed cum posterior Evangelii textus: Quicumque vult, etc., desideretur in omnibus quos vidi mss. codd. tribus, scilicet Thuaneis, Cantabrigensi et Victorino, et in editione Suriana, eumdem expungendum censuimus. Caetera ad eosdem codices emendavimus: ubi advertendum, haec sancti Leonis verba, Vos autem quaeritis de pusillo crescere, opponi prioribus illis Evangelii verbis, Qui se humiliat, exaltabitur: 1399 illa vero, Et de majore minores esse, respondere sequentibus his Qui vero se exaltat, humiliabitur: quod cum ab antiquis Operum sancti Leonis editoribus non [Col. 1351A] animadverteretur, hoc in causa fuit ut textum adulteraverint. Duo enim haec sibi invicem opponi debere testantur sequentia haec auctoris verba: Utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum, etc. Quod non fiet, si hoc modo legatur: De pusillo crescere et de honore majores esse, quae non opponuntur.
Post primam meam Leonis editionem prodierunt in lucem Novae Observationes (Gallicae) ad textum et versiones novi Testamenti per R. S. P. id est, Ricardum Simonem presb., ubi auctor, cap. 21, p. 458, hanc nostram Leonini textus emendationem vellicat. Ac primum quidem contendit haec verba epistolae ad Dorum: Vos autem quaeritis de pusillo crescere et de majore minores esse, assumpta esse ex Evangelii secundum Matthaeum exemplari quod penes se habebat Leo: quae verba eadem fere habentur in celebri Evangeliorum codice ms. Graeco, qui olim Theodori Bezae fuit, nunc in universitate Cantabrigensi servatur. Sed, quod mirere, lectionem hanc, de majore [Col. 1351B] minores esse, male suppositam a me fuisse queritur, etsi pravae lectioni de minore majores esse; et tamen fatetur priorem illam meam lectionem conformem esse ms. codici Bezae. 2 o Quatuor alios laudat ipse qui Bezae codici succinunt. 3 o Versiones item Saxones quae, inquit, ad antiqua exemplaria conditae sunt. 4 o Quinque mss. codices, id est, quotquot mihi adfuerunt ad hanc epistolam relegendam, correctioni suffragantur. 5 o Alios procul dubio habuit Labbeus qui eamdem lectionem exhiberent, cum eam margini ascripserit in volumine III Conciliorum generalium. 6 o Suriana editio excusa eamdem repraesentat. 7 o Favet metrica versio Juvenci, quam ipse Simon allegat. 8 o Hanc lectionem ter ipse ordinariam appellat. 9 o Ipse Leonis textum corrigit legendo minore pro honore sine ullius ope ms. codicis, contra omnium editorum fidem. 10 o Lectionem quam praetuli, talem fuisse in antiqua Vulgata fatetur idem Simon. 11 o In sequenti pagina scribit lectionem hanc ordinariam, etsi obscuram, et vix boni sensus capacem, [Col. 1351C] mutandam tamen non esse. Bene igitur fuit restituta. 12 o Carpit audaculos quosdam criticos, quod has voces de majore minores abraserint, et in eorum locum has alias substituerint, de minore majores, quorum infelicem conjecturam ex Graeco textu suggillat, cujus, inquit, voces non eamdem inter se similitudinem habent, quam inter se voces Latinae. 13 o Credere amat R. Simon additionem illam fuisse in antiqua Vulgata, ejusque exemplaria Romae superfuisse, Leone papa Ecclesiam Romanam regente. Atqui si ad eam allusit pontifex, non potuit ob aliam id rationem facere, quam quia plerisque nota erat, et propter abundantiam codicum vulgatissima. Quis vero 1400 sibi persuadeat pontifici praesto non fuisse nisi codices depravatos?
Demum ultro profitetur unum tantummodo obstare quominus nostram lectionem, quam ordinariam vocat, retinendam censeat, quod nimirum se ipse Leo explicuit in epistola 79 (nunc 105) quae est ad Pulcheriam [Col. 1351D] Augustam, ubi eamdem vulgatae antiquae additionem his iterum verbis referre videtur: Et tamen haec illis insinuabantur, qui de pusillo volebant crescere, et de infimis ad summa transire. Verum nescio an cuiquam persuadere possit vir eruditus, haec ultima verba de infimis ad summa transire, esse explicationem illorum de minore majores esse: certum potius mihi est nihil aliud esse quam priorum repetitionem aliis verbis conceptam. Nimirum hoc unum in ea epistola Leonis menti insidebat consilium, ut Anatolii ambitum culparet, ac odiosum Pulcheriae redderet, auctoritate verborum quibus duorum apostolorum ambitionem Christus represserat. At vero apostoli non volebant de majore minores esse, et eam ob causam ab his describendis verbis abstinuit Leo; et eorum loco antecedentia sub aliis terminis inculcavit, et de infimis ad summa transire. Quae certe non ex proprio penu deprompsisset pontifex, spretis [Col. 1352A] his nativis verbis quae in eodem loco legebantur, et de minore majores esse, si revera in Vulgata haec tunc habebantur. Et quod iis non usus fuerit pontifex, certum mihi argumentum est ea in codice quo ille utebatur lecta non fuisse, sed potius de majore minores esse.
In epistola vero ad Dorum non modo haec ultima verba vel resecandi, vel in alia mutandi necessitatem non habuit, sed contra haec pontifici ita necessaria fuerunt, ut sine illis sua ipsius verbis veritas non constet. Duo enim redarguit in Beneventana Ecclesia: 1 o immaturam presbyteri novissimi provectionem; 2 o eorum dejectionem quorum aetas ordinem commendabat, et nulla culpa minuebat . . . qui illum cum sui dedecore poscebant honorari . . . qui proprio se judicio dejiciebant . . . qui primatus suos deformi et ignava dejectione in alterum transferentes subsequentium suorum minuebant dignitatem . . . qui ultimum sibi anteposuerant . . . qui indignos se honoris sui ordine sunt professi . . . qui novello et immature ordinato inferiores [Col. 1352B] fieri delegerunt. Ecce verba de majore minores aliis verbis sexies ab ipso Leone reddita. Duobus vero hujusmodi vitiis quod se episcopus non opposuisset vehementer a pontifice redarguitur, utrumque Christi verbis contrarium esse sic demonstrante. Neque enim ignorabas, inquit, dixisse Dominum quod QUI SE HUMILIAT EXALTABITUR; eumdemque dixisse: QUI VERO SE EXALTAT HUMILIABITUR. En ut brevissimam Domini sententiam in duas scindit pontifex, ut cuique vitio suam particulam ascribat, et utrumque a Christo proscriptum fuisse ostendat, ut mox subjicit his verbis: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, 1401 et de majore minores esse; utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum est. Potuitne diserte magis aperire Leo duo opposita vitia se illis verbis arguere, unum his de pusillo crescere, alterum istis, de majore minores esse; in quorum ultimorum loco si haec supposueris, de minore majores esse, jam non duo inordinata ac praepostera, sed unicum; nullus denique [Col. 1352C] subest Leonis sermoni sensus.
Jam, opinor, intelligit Simonius quae intelligi a quoquam posse antea desperabat, nec amplius insuperabilem objecturus est difficultatem, qua se a recipienda lectione nostra deterreri scribebat. Arguit enim Dorum pontifex, quod injusta petentium desideria rationabili auctoritate non cohibuerit, impediendo ne novellus presbyter exaltaretur, nec antiquiores humiliarentur, ac proprio se judicio dejicerent, et de majore minores fierent; sic facile intelligenda venit haec particula, cum emeritis et antiquis presbyteris illis addicitur. Nec tamen novello applicata, suo etiam carebit sensu, quem Leo ipse explicat his verbis: Ne quem sacerdotali propere provehebas honore, ab injuria eorum quibus sociabatur inciperet, MINORQUE SE FIERET dum in illo non humilitatis virtus, sed elationis vitium roboraretur. Hoc sensu humiliari quaerit, et de majore minor esse qui exaltari ambit, et de pusillo crescere: coram Deo enim se ipse dejicit, [Col. 1352D] qui per elationis vitium caeteris vult praeeminere ac dominari.
Quod rursus objicit Simonius de lectione Hincmari Remensis, nullius est momenti. Primum enim gratis asserit scripta illius manuscriptis nostris codicibus esse antiquitate superiora. Deinde lectionis Hincmarianae mendositatem prodit ipse Simonius dum vocem honore, quam habet illa, rejicit ac vocem minore propria auctoritate illi supponit. Denique quod vel Hincmarus, vel quivis alius, totum hunc locum epistolae Leoninae adulteraverit, alia verba loco suo moverit, alia de suo addiderit, patet ex collatione lectionis illius quam supra retuli, cum ea quam omnes manuscripti codices ac contextus ipsius series genuinam esse clamant. Maneat itaque bene emendata lectio, et cum bona Simonii venia in hac etiam posteriori editione perseverabit.
Notam Quesnelli integram dedimus annot. 10 (Col. 725, II. a ) in hanc epistolam, ibique etiam nostras observationes exhibuimus.
1. Eusebii. De eodem in sequenti pariter epistola et aliquot aliis meminit S. Leo. Episcopus fuit Dorylaei, civitatis provinciae Phrygiae Salutaris. Libellus supplex quem adversus Eutychen obtulit concilio Constantinopolitano, quemque hic commemorat pontifex noster, habetur in conc. Constantinopol. actione [Col. 1353B] 1, inter Acta Chalcedon. actione item prima, sicut et alius libellus, ad Valentinianum et Marcianum Augustos adversus eumdem Eutychen et Dioscorum, a quo depositus fuerat in depraedatoria synodo Ephesina. Haec porro illius viri singularis et vix cum alio communis laus est, quod contra duas contrarias haereses suo tempore emergentes primus in Ecclesia CP. insurrexerit. Contra monachum Eutychen libellum obtulit jam episcopus; contra Nestorium vero episcopum adhuc laicus vexillum erexit. Cum enim Nestorius (inquit sanctus Cyrillus lib. I contra Nestorium) in media ecclesia profanis uteretur vocum novitatibus, quibus et Θεοτόκον et geminam Christi nativitatem insectabatur, vir quidam sane probus, qui adhuc inter laicos erat, sed tamen admirabilem sibi collegerat eruditionem, ferventi et religioso zelo permotus, et contentiori voce inclamans, «Ipsum, inquit, ante saecula Verbum etiam secundam subiisse generationem.»
2. Quamvis et ipse episcopus Nicaenae synodi profiteatur [Col. 1353C] se inhaerere decretis: propter quod non habuimus unde aliquid diceremus. Haec emendavimus ad codic. Griman. qui solus adfuit: prius ita legebatur: Quamvis et ipse episcopus Nicaenae synodi profiteatur in hac re se esse decretis: propter quod non habuimus unde aliud disceremus.
3. Ad I kalendas Martii. [Col. 1353D] Vide nostram emendationem annot. 12 (Col. 736, n. n ) in hanc epist. Ita cod. Grim. et edit. omnes, pro quo in I parte Act. concil. Chalcedonens. legitur: Ad kalendas Maii, et in 20 (nunc 23) epistola: XII kalendas Maii. At in utraque legendum esse Martii existimamus. Ex actione enim habita Constantinopoli post depositionem Eutychis, certum est jam tum cum haberetur, pervenisse in eam urbem epistolam sancti Leonis ad Flavianum; habita est autem actio illa V idus Aprilis. Non potuit igitur Roma mitti Leonis epistola mense Maio, sed potius Martio. Ante paucos dies, inquit Seleucus episcopus, litterae sanctissimi archiepiscopi Romanorum Leonis insinuatae sunt nobis, continentes quia questus est 1403 reverendissimus [Col. 1353D] archimandrita Eutyches, et appellavit in tempore examinationis nostram audientiam per dationem libelli, etc. Idem statuendum de epistola 20 (nunc 23) ad Flavianum.
Triplicem [Col. 1353D] Duae tantum editiones distinguendae, de quibus diximus in admonitione ad hanc epist., altera epistolae decurtatae, altera integrae. Triplicem vero Quesnellus dixit, eo quod editio Vossii et editio Conciliorum, licet integram epistolam exhibeant, e diversis tamen codicibus originem ducentes, pro editionibus diversis haberi queant. In admonitione autem allegata cum integram editionem vindicavimus, tum vero decurtatae editionis originem ex mss. collectionum [Col. 1354D] Hispanicae et Isidorianae sine ulla editorum fraude deteximus. hujus epistolae editionem invenio: unam, quam habent posteriores sancti Leonis editiones, ubi ex ms. cod. Thuaneae bibliothecae descripta legitur epistola; alteram, quam ex mss. codicibus Vaticanis num. 2574 et 2580, et cardinalis Sirleti procuravit Gerardus Vossius doctor catholicus; tertia denique ea est quae in prima parte Actorum Chalcedonensis concilii legitur cum Graeca versione. Prima editio primum tantummodo caput continet, alterum integrum desiderat: reliquae duae utrumque caput complectuntur. Unde ista diversitas fluxerit certo asserere non ausim; verisimile tamen est vel editorem illum incidisse in mutilum codicem, vel ipsum codicem ab editore fuisse mutilatum. In apostolicam scilicet [Col. 1354B] sedem male affectus, plus ei juris quam par erat a Petro Chrysologo tribui existimavit. Quasi vero Leoni Magno evangelicam apostolicamque de incarnatione Domini doctrinam tam pie, tam catholice explananti in epistolis suis ad Orientales missis, obedienter attendere, crimen in Eutyche fuisset, vel in Petro ad id Eutychen ipsum hortari: cum potius summae huic fuerit dementiae, quod sancti pontificis monitis non obtemperarit; illi vero sacerdotalis officii et charitatis, quod presbyterum ab apostolica doctrina recedentem, seque ultro dantem praecipitio avertere conatus sit.
Jam vero ad id quod asserit Petrus Raven. [Col. 1354D] Vide nostram annot. 19 (Col. 743, n. h ) in hanc Petri Chrysologi epistolam. , se non posse causas fidei extra consensum Romani pontificis audire, primo notandum diligenter non de omnibus causis sermonem esse, sed prudenter et caute secerni ab eo fidei causas ab aliis quae disciplinam 1404 ecclesiasticam vel propriae provinciae administrationem spectarent. Secundo non de iis iterum fidei causis quae in ejus provincia moverentur se excusat, [Col. 1354C] sed de iis quae aliunde ad ejus sedem deferri possent, quod cum aliter quam per appellationis libellum fieri non soleret, vel Occidentalem synodum ejusque primatem [Col. 1354D] Appellationis proprie dictae libellum ad Romanum pontificem, non vero ad Occidentalem synodum ab Eutyche missum ostendimus in observ. ad dissert. 7 Quesnelli. Cur autem etiam ad S. Petrum Chrysologum scripserit, ibidem explicavimus n. 9 et 10. Romanum pontificem illae attinebant, vel propriae dioecesis exarchum; nec par erat ut illic citra sedis apostolicae conscientiam communis fidei causa tractaretur. Tertio addit Petrus aliquid quod sententiam plurimum restringit: Pro studio, inquit, pacis et fidei non possumus. PACIS quidem, quoniam noverat numquam permissurum pontificem Romanum, ac praesertim Leonem, ut citra Romanae synodi conscientiam causa fidei intra Italiam ageretur; FIDEI vero, quia tantis apud Orientem praesidiis muniebatur Eutyches, in cujus patrocinium imperatorem Chrysaphius eunuchus inclinarat, ut solus pontifex Romanus, qui Valentinianum ad nutum movebat, causae istius posset curam utiliter in se suscipere.
Nihil igitur vetat quin integra illa epistola sit episcopi [Col. 1354D] Ravennensis. Unde quo fato decurtata habeatur in vulgatis sancti Leonis editionibus, non assequor. Codicem quidem Thuaneum commemorant, ex quo deprompta fuerit ab editore. An hoc ita sit nescio; [Col. 1355A] hoc scio, unicum in catalogo Thuaneorum mss. codicem a me repertum, qui epistolam sancti Petri Chrysologi contineat cum aliis nonnullis ad synodum Chalcedonensem pertinentibus; in hoc vero codice integram haberi epistolam. Cui si mss. Vaticanos et card. Sirleti codices, antiquasque ac recentiores Baronii et Conciliorum editiones adjunxeris, vix restat dubitandi locus quin vel in editoris illius, si non malam fidem, saltem oscitantiam, vel in codicis vitium refundenda sit epistolae diminutio.
Integram porro vel non vidit, vel non attendit, vir doctissimus Henricus de Noris inter primos sancti Augustini discipulos et defensores, etsi scriptorum tempore postremus merito numerandus, cum Historiae Pelagianae lib. II, cap. 11, haec habeat: Anno 448 idem Chrysologus litteras ad Eutychen male jam ob haeresim audientem dedit. Si enim vidisset, intellexisset ex posteriori 1405 epistolae capite [Col. 1355D] Hanc epistolam sub idem tempus a Petro Chrysologo scriptam quo S. Leo dedit epist. 23 et 24, probavimus in admonitione ad hanc epistolam num. 6. litteras ab episcopo Ravennensi ad Eutychen datas non fuisse, nisi post acceptas ab eodem querimonias de [Col. 1355B] judicio Constantinopolitano, quod 22 die Novembris an. 448 prolatum est, nec ab illo rescribi potuisse ante sequentis anni 449 initium, immo nec ante diem 18 Februarii. Hac enim die scriptae sunt primae sancti Leonis de Eutychiano negotio litterae, quas datas jam esse cum suas Petrus exaravit, haec istarum verba testantur: In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt obedienter attendas. Quae si intelligas de fusiori illa ad Flavianum epistola, quam cum septem aliis die 13 Junii in Orientem direxit, ut certe intelligenda videntur, jam non ineunte an. 449, sed eodem media jam fere parte elapso scripsit ad Eutychen Chrysologus. Quae causa est cur ejus epistolam fusiori Leonis epistolae ad Flavianum praefixerim, quoniam cum ea aliisque septem missam fuisse in Orientem probabile est.
Hanc unicam vidi ego Petri Ravennatis epistolam: quam ubi recensuit Philippus Labbe scriptor fecundissimus [Col. 1355C] in dissertatione theologica de Scriptoribus Ecclesiasticis, haec subjicit: Altera quoque ejusdem epistola legitur inter eas quae concilio Chalcedonensi praemittuntur. In quo proculdubio vel memoria lapsus est vir eruditus, vel epistolam Graeco-Latinam et Latinum ejusdem fragmentum pro duabus integris distinctisque accepit epistolis. Eidem similiter assentiri non possum, cum has Petri episcopi litteras datas esse scribit ante celeberrimam sancti Leonis ad Flavianum CP. epistolam; hanc enim proculdubio commemorat Chrysologus, cum duae aliae breviores quae praecesserunt nihil prorsus decernant, nihilque exigant, cui obedienter attendere potuisset Eutyches.
1. Ex ista porro S. Petri Ravennatis epistola docemur, non [Col. 1355D] Confer praemissam annot. 3 (Col. 000, n. a ) . apud solum pontificem Romanum querelas suas deposuisse Eutychen (quod dissertat. 7 fusius expendimus) , sed et apud alios Occidentis metropolitanos de judicio Constantinopolitano esse conquestum, libellumque iisdem dedisse: et forsan aliorum aliquot episcoporum litterae, vel alia monumenta [Col. 1355D] latent in bibliothecis, sicut haec Petri mille et ducentis annis delituit, quibus manifestum fieret, si prodirent in lucem, Eutychen aliorum Occidentalium pariter judicium postulasse; sicut nunc ex Ravennensis episcopi litteris patet ejus tribunal ab Eutyche pulsatum fuisse. Constat enim ex ista epistola datas fuisse ab Eutyche litteras ad Petrum Ravennatem. Tristis, inquit hic, legi tristes litteras tuas . . . . . Haec 1406 breviter respondi litteris tuis, etc.
2. Apparet Eutychen de sententia synodi Constantinopolitanae [Col. 1356A] conquestum esse tamquam a corruptis et male affectis judicibus prolata. Si enim, inquit Ravennensis episcopus, tibi displicet, quoniam scripsisti [Col. 1355D] Hunc locum mendosum et corrigendum conjecimus annot. 15 (Col. 1354, n. d ) . , electum judicium, hoc est, conductos et affectatos judices episcopos: ubi notare mihi videtur synodum ἐνδημοῦσαν, a qua sententiam exceperat: quae quidem canonica stricto jure non erat, cum nec a primate dioecesis, nec a metropolitano ex una provincia cogeretur, sed ex episcopis promiscuis variarum dioeceseon in Urbe tunc forte commorantibus coalesceret, auctoritate Constantinopolitani episcopi, quam sola recensque consuetudo firmabat.
3. Certum ex eadem epistola videtur Eutychen Ravennatis episcopi judicium postulasse, cum hoc non semel neget dari a se posse multiplicem ob causam. Prima est quod cum a proprio episcopo damnationis sententiam excepisset Eutyches, nullus metropolitanus judicii istius retractandi jus habebat, nisi forte ex consensu et concessione proprii episcopi. Rationem [Col. 1356B] hanc aliquomodo innuit Petrus verbis istis: Haec breviter respondi, frater, litteris tuis, plura rescripturus, si ad me frater et coepiscopus noster Flavianus aliqua de hac causa scripta misisset. Secunda est, quod aequitati adversum erat partis unius causam altera parte non audita, vel discutere, vel etiam audire. Nos, inquit, quomodo de his judicare poterimus, quos neque vidimus propter absentiam, et quid intellexerunt eorum taciturnitate nescimus? Justus mediator (Al. judex) non est, qui sic unam partem audit, ut nihil alteri parti reservet. Tertia ratio est, quod cum ad sedem apostolicam scripta misisset, et ab ea vicissim scripta in Orientem missa essent, satius erat ut his obedienter attenderet, et fidei veritatem, quam a Romana sede quaesiisse videbatur, a beato Petro in propria sede et viventem et praesidentem audiret. In omnibus, inquit, hortamur te, frater honorabilis, ut his quae a beatissimo papa Romanae civitatis scripta sunt, obedienter attendas: quoniam beatus [Col. 1356C] Petrus, qui in propria sede et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Quarta denique ratio erat studium pacis et fidei. Nos, inquit, pro studio pacis et fidei, extra consensum Romanae civitatis episcopi causas fidei audire non possumus. Causas quippe in aliqua parte Ecclesiae natas audire, vel proprii episcopi est ejus Ecclesiae, in qua orta causa, vel ejus ad quem a proprio episcopo appellatur: cum porro [Col. 1356D] Haec et sequentia, quibus Romani pontificis potestatem in appellationibus Quesnellus restringere nititur, confutantur in observat. ad dissert. 7 num. 9. ad 1407 Occidentales episcopos appellabatur, Romani procul dubio episcopi omnium aliorum principis consensus explorandus erat, qui et synodi Occidentalis peculiari nomine caput et universalis Ecclesiae, in causa maxime fidei, procurator erat et exsecutor praecipuus canonum, qui a conciliis oecumenicis adversus haereticos olim conditi erant.
4. Igitur evidens est judicium Ravennensis episcopi postulari ab Eutyche non potuisse, nisi per appellationis libellum, seu verum, seu fictitium. Ex quo constat quod superius asserebamus, ad synodum [Col. 1356D] Occidentalem appellasse Eutychen, et ad praecipuos propterea aliquot metropolitanos litteras scripsisse, maxime autem ad Romanum totius synodi omniumque episcoporum principem.
1. Celeberrimam hanc sanctissimi pontificis [Col. 1356D] Videsis de hujus epistolae celebritate ejusque tum Latinis tum Graecis mss. plura in admonitione eidem praemissa epistolam, quia multum intererat rei christianae ut castigatissima [Col. 1357A] ederetur, accuratissime relegimus ad mss. codd. Barberinos duos, Thuaneos septem, Regios duos, Victorinum, Corbeiensem, Trecopithoeanum, Oratorianum, Remensem sancti Remigii, ad omnes editiones, et Graecam versionem, etc. Quibus adjungere licet tres alios probatae notae et adorandae vetustatis codd. mss., ad quos eamdem hanc epistolam a se recensitam fuisse testatur Petrus Franciscus Chiffletius in notis suis ad Vigilium Tapsensem, ad cujus calcem illam edi curavit, scholiisque illustravit. Trium porro memoratorum codicum primus est, Actorum concilii Chalcedonensis collectore Rustico diacono, ex bibliotheca D. Joannis Bouhierii Divionensis viri senatorii; alter ex libro Sacrarum Lectionum sancti Benigni ejusdem urbis; tertius Chiffletii ipsius est, continetque fidei dogmata ex Ambrosio, Augustino, Fulgentio, variisque conciliorum ac pontificum decretis excerpta. Quibus omnibus nefas non est conjungere Josiam Simlerum Zuiuglianum, [Col. 1357B] et Joannem Leunclavium Calvinistam, quorum fides hoc loco non debet esse suspecta, cum lustratos a se codices mss. referunt, variasque ex eis lectiones excerptas repraesentant. Quod praestitit ille in collectione veterum de duabus in Christo naturis scriptorum; hic vero post legationem Manuelis Comneni Augusti ad Armenios, ubi Graeco-Latinam epistolam edidit Basileae an. 1578. Cum autem hujus epistolae textum usque ad unum iota venerabiliter recipere quisque catholicus teneatur sub poena anathematis auctoritate concilii Romani sub Gelasio PP. ab universali Ecclesia 1408 recepti, omnes omnino variantes lectiones, quae in mss. codd. occurrerunt, scrupulosius annotare non piguit, ne vel tantillum quid proprio ingenio a nobis mutatum fuisse credatur.
2. Quid apud vos scandali contra, etc. Duas voces superfluas addunt vulgatae editiones in hunc modum: Quid apud vos scandali contigerit atque contra; desunt tam in Graeca versione quam in omnibus codicibus mss.
[Col. 1357C] 3. Imprudens. Non impudens, ut aliqui codices. Graece ἀσύνετος. Quam lectionem potius sequaris, parum refert; utraque enim Eutychis moribus convenit.
4. Cedere. Ita codex Chiffletii, nec non e Thuaneis unus; et Graecae dictioni εἴκειν respondet: caeteri tam mss. quam excusi codices habent credere.
5. Obscuro. Ita Thuan. duo, tres Chiffletiani, Trecopithoeanus, et Regii duo, Simleri edit. Graece, κατά τι μὲν ἐμπόδιον ἀσαφείας, per aliquod obscuritatis impedimentum: unde liquet hanc lectionem anteponendam alteri, quae ad vulgatarum et Surianae editionum marginem, et in quatuor Thuaneis et Barb. duob. mss. reperitur in hunc modum, aliquo impediuntur obstaculo, quod procul abest a mente auctoris.
6. Regenerandorum. In vulgatis, regeneratorum, Graece ἀναγεινωμένων, eorum qui regenerantur. Lectionem quam in vulgatae locum substituimus retinendam esse probant mss. omnes, edit. Merlin. et totus hujus loci contextus: ex quo patet sanctum Leonem de catechumenis sermonem habere, non iis [Col. 1357D] qui inter auditorum tirocinia, ut Tertullianus loquitur, sed iis quos competentes vocant Ambrosius, Hieronymus, Augustinus et concilium Agathense, can. 13. His enim tradebatur Symbolum, quod memoriter reddere tenebantur feria quinta ultimae septimanae quadragesimalis, ex concilio Laedicensi, can. 46; Agathensi, can. 13; Bracarensi II, can. 1. Vide etiam Isidorum Hispal., de Divin. Offic.; Fulgentium, epist. de Duabus Quaest.; et Ordinem Romanum.
7. Recepisset. Ita Barb. 2, Corb., Thuanei duo, Trecopith., Remensis et tres alii apud Chiffletium; non vero apprehendisset, ut in vulgatis.
8. De Spiritu sancto et Maria Virgine. Ita Barb. 2, quinque Thuanei codices, tres Chiffletiani, Victorinus, Remensis, Trecopithoeanus, edit. Merlini, Sichardi, Canisii, Crabbi, quod et apud sanctum Augustinum sexcentis locis, et apud antiquiores scriptores ecclesiasticos, nec non in exemplaribus [Col. 1358A] antiquis tam Graecis quam Latinis Symboli Constantinopolitani, atque inter alia in Breviario coenobii montis Cassini a sexcentis fere annis exarato, quod asservatur in bibliotheca domus Institutionis 1409 Oratorii D. Jesu ad suburbium Parisiense S Michaelis. Concinit Graeca versio habens, καὶ Μαρίας ; quod et legitur etiam in recentioribus Graecorum symbolorum exemplaribus, ut patet ex libello Gabrielis Philadelphiae metropolitae de Sacramento poenitentiae, ad calcem Commentarii Jo. Morini de Poenitent. In vulgatis vero legitur, ex Maria Virgine. An haec tantula varietas aliquam pariat in sensu diversitatem, theologis relinquo examinandum.
9. Et omnipotens et aeternus creditur Pater. Parum abfuit ut vocem illam aeternus expungerem, quod a Chiffletio factum est; deest enim in duobus ejus mss. necnon in Barber. duob., Thuaneis quatuor, Trecopithoeano, Remensi, Victorino, et insuper in Graecae versionis textu. Eam tamen visum est mihi retinere, tum quia in aliis mss. reperitur, puta Thuaneis tribus, [Col. 1358B] Regiis duobus, Corbeiensi et aliis, praeter excusa omnia exemplaria; tum quia vocem illam exigere videtur contextus series, qua ex aeternitate Patris aeternitas Filii arguitur, ac perfecta ejusdem per omnia cum Patre aequalitas demonstratur.
10. Instructum. Ita codd. omnes. Ad margin. edit., instrumentum Graece εἶσήγησιν, institutionem.
11. Piam sollicitudinem contulisset. Corbeiens. et nonnulli alii mss. cod., Pia sollicitudine se contulisset.
12. Et inveniens. Ita mss. omnes et Graeca versio, εὐρισκῶν ; vulg., et invenisset.
13. In utero accipiet. Ita Barber., Thuanei quatuor, Remensis, Trecopithoeanus et Victorinus cod. De suis silet Chiffletius, vulgatam lectionem concipiet retinens.
14. Vocabunt. Ita codd. mox laudati cum Chiffletianis, quibus concordat Graecum καλέσουσι. In vulgatis: Et vocabitur.
[Col. 1358C] 15. Super humerum. Vict., Trecopith. et alii quidam, super humeros.
16. Vocabunt. Ita cod. Remen., Trecopith., Victorin. et Thuan. quatuor, et Graec. ad marginem.
17. Frustratorie loquens. Cod. Trecopith. et Thuan. tres, frustratoria eloquens.
18. Spiritus vitae. Surius ad marginem, Canisius, Merlinus, Sicardus et Crabbus in texta et ms. Victorin. legunt, Spiritu vitae; et forte melius; Graece, πνεύματι.
19. Et substantiae. Geminam hanc vocem addidimus ex mss. codd. Barber., Rem., Trecopith., Corb. et duobus Thuan.
20. Praevaricatoris. Codd. mss. Remensis, Victorinus, e Thuaneis unus, et e Chiffletianis duo, Praevaricationis.
21. Dispositionem. Ita Thuan. tres cum Remensi, et textus epistolae inter Acta Chalced. concil. editae. Graeca versio, θιοίκησιν, vulg., dispensationem.
22. Assumpta est igitur. Hanc ultimam voculam [Col. 1358D] expunximus, quod ea careant cum mss. omnes, tum Graeca versio.
23. Nostri est natura dissimilis. Sic Chiffletii tres codd., totidem Thuan., Remensis et Trecopith. Hoc quoque modo refertur 1410 a Fulgentio in emendatioribus codicibus responsionis ad secundam Ferrandi quaestionem. Favet Graeca versio, ἡμῖν. Vulg., nostrae est naturae dissimilis; alias, nostrae est natura dissimilis.
24. Recedit . . . . relinquit. Ita mss. plerique et Graeca versio; antea, recessit . . . reliquit.
25. Desidentibus. Ita Barber. 1, Corbeiens., Remens., Trecopith., quatuor Thuanei et Chiffletiani duo. Vulg. subsidentibus; Graece, τῶν ποδῶν οὐ βαπτιξομένων.
26. Fidem discipulorum suis interrogationibus erudiret. Ita mss. omnes. In vulg., fidem discipulorum suorum suis interrogationibus audiret.
[Col. 1359A] 27. Veri corporis. Sic in omnibus mss. Graece, σώματος ; in vulgatis, veri hominis.
28. Non alter est resuscitatus. Ita mss. omnes, quibus Graeca concinunt. Vulgat., aliter non est resuscitatus.
29. Sacramentum per quod unum salv. Vulg., Sacramentum fidei per quod salv. Mss. omnes priorem exhibent lectionem, quae Graeco concinit.
30. Fluxerit. Sic omnes, pro quo antea, effluxerint.
31. Spiritus est veritas. Sic habent omnes mss. cod.; sic quoque legit Augustinus lib. de Bono perseverant., cap. 22, et Fulgent. lib. X contra Fabianum, etc. Graecus textus tum epistolae sancti Joannis, tum sancti Leonis habent: Τὸ πνεῦμὰ ἐστιν ἡ ἀλήθεια ; idemque exhibet Syriaca Joannis versio; unde dubium esse nequit quin ita legerit sanctus Leo; non vero, ut in vulgatis, Christus est veritas.
32. Interlocutionem. Ita mss. omnes cum Graeca versione, διαλαλίας. In vulg., Interrogationem.
[Col. 1359B] 33. Nimisque blasphemum. Hae voces desiderantur in Thuan. duobus et apud Facundum.
34. Ita omissum, quasi nihil quod offenderet esset auditum. Cod. Corb. et Facundus lib. II. cap. 6, sic habent: Ita emissum, quasi nihil offenderet, esse auditum.
35. Ante incarnationem. Solus Facundus, Ante adunationem.
36. Sollicitudinis tuae. Cod. Bouhierii, Thuan. quatuor, edit aliquot: Dilectionis tuae.
37. Ab hac sensus sui peste purgetur. Ita mss. omnes cum Facundo, quibus et Graeca versio respondet; alias in vulg., ab hac sensus sui macula per te purgetur.
38. Fratres nostros. Ita plerique codd. mss. et omnes excusi cum Graeca versione, et congruit illius aevi moribus, cum episcopi presbyteros fratres vocitabant. Quatuor codd. mss. habent, fratrem nostrum, quam lectionem Chiffletius exhibet, de suis mss. [Col. 1359C] codd. nihil asserens.
39. Julium. Ita legendum esse tam in hac epistola quam in aliis, quae eosdem legatos ad Ephesinam synodum missos recensent, evincunt mss. codd. Griman., Barb. duo, Thuanei duo, Trecopith., etc., et Graeca 1411 versio epistolarum 26, 29, 30 et 31 (nunc 38, 33, 30 et 34) , quae habentur in prima parte Actorum Chalcedonensis concilii. In sola hujus epistolae 24 (nunc 28) ad Flavianum [Col. 1359C] Duo nostri codices Veneti Graecae versionis habent Ἰουλιόν Julium, non Ἰουλιανὸν Julianum. Exemplaria etiam mss. synodi V, collatione sexta, annotante Baluzio, habent Julium. Graeca versione legitur Ἰουλιανός, et in Latina ejusdem editione, quae in collatione sexta synodi V habetur, legitur Julianus, quod scribarum oscitantiae imputandum esse conjicio ex ms. codice Actorum concilii Chalcedon. ex bibliotheca Joannis Bouhierii Divionensis, [Col. 1360A] quem ut probae notae et adorandae vetustatis codicem laudat Chiffletius: in eo enim legit Julium, non Julianum. Julium pariter habent Evagrius lib. I cap. 10, Nicephorus Call. lib. XIV cap. 47, Prosperi Chronicon, Breviculus historiae Eutychianistarum praefixus epistolis sancti Leonis in editione Romana, adeoque non primum a Sirmondo editus, liber de Romanis Pontificibus, Marianus Scotus, etc. Ex quibus postremis quatuor docemur Julium fuisse episcopum Puteolanum. Unde hallucinatum constat doctissimum Morinum, cum lib. I, exercitatione 20, scribit Julianum Coensem ad synodum Ephesinam II missum a Leone, ut ex ejus, inquit, epistolis 15, 18, 19 (nunc 15, 19 et 20) aliisque constat. Erravit similiter Christianus Lupus in dissertatione de Latrocinio Ephesino cap. 5, cum legatum quem Leo in epistolis scribit ad synodum hanc missum, Julianum episcopum Coensem fuisse contendit, suggillans Chronicon Prosperi, qui Julianum Coensem, inquit, male permutat in Julium episcopum Puteolanum. Quasi [Col. 1360B] vero quis qualisve fuerit legatus iste latere potuerit Prosperum, tunc Romae versantem, 1412 Leoni familiarissimum, eique a secretis, a consiliis, ab epistolis; ita ut non modo haec, sed et aliae omnes adversus Eutychen de vera Christi incarnatione [Col. 1359C] Confer admonitionem huic epistolae 28 praefixam num. 4 et seqq. ab ipso dictatae crederentur, testibus Marcellino comite in Chronico, et Gennadio in Catalogo illustrium virorum. Morino et Lupo imposuit tum nominis affinitas, tum quod is qui vices Leonis agebat in synodo Julianus fere ubique dicatur. At vero, ut probabile mihi videtur Julianum Coensem Leonis nomine interfuisse synodo, ita certissimum est Julianum Coensem non eum esse qui Roma missus est ad synodum, et in Epistolis S. Leonis toties cum aliis legatis commemoratur. Hoc posterius etsi satis probatum jam auctoritate codicum plurimorumque illius aevi scriptorum, adhuc ex abundanti manifestum fit duplici hoc argumento.
1. Julianus Coensis episcopus interfuit et subscripsit [Col. 1360C] tam concilio Constantinopolitano, in quo primum damnatus Eutyches a Flaviano, quam conventui episcoporum, qui anno sequenti in eadem urbe jussu imperatoris habitus est. Porro, cum hic conventus habitus sit mense Aprili, quis facile credat eumdem Roma missum mense Junio ejusdem anni quo datae leguntur epistolae pontificis?
2. Scribit Leo ad Julianum Coensem in Oriente versantem epistolas 25 et 31 (nunc 35 et 34) , eodem die scriptas quo et aliae in quibus legatos missos recenset. Immo in posteriori eosdem nominat, et inter eos Julium episcopum; quod certe cum illorum opinione cohaerere non potest.
Quod vero non [Col. 1359D] Optime sane Quesnellus hoc loco statuit episcopum a Leone legatum ad Ephesinam synodum Julium esse Puteolanum, non vero Julianum Coensem, ut quidam perperam opinati fuerant. Quod vero fusius probare nititur, Julianum Coensem Julii loco interfuisse Ephesinae synodo, falso fundamento fulcitur. Renatum scilicet, qui in Breviculo historiae Eutychianistarum in Delo insula mortuus traditur, vivum constituit ex Theodoreto, qui post eamdem synodum ad ipsum litteras dedit. Hinc Breviculi auctorem aut memoria lapsum, aut incertis documentis deceptum affirmans, conjicit Julium Puteolanum apud Delos mortuum, ejusque loco Julianum Coensem in legatione Romanae sedis assumptum in Ephesino concilio sedisse; unde Julianus in vulgatis gestis appellatur, qui vice Leonis ibidem interfuit. Huc [Col. 1360C] paucis tota vis ratiocinationis Quesnelli revocatur: caetera enim ejus argumenta sunt merae conjecturae, quae Theodoreti auctoritati, et vulgatis gestis incumbunt, ita ut si haec fundamenta nutent, caetera omnia pariter corruant necesse sit. Itaque Renatum presbyterum, non autem Julium [Col. 1360D] episcopum ante synodum vita functum primum satis indicat Prosper coaevus auctor, dum in Chronico ad an. 449 de pseudosynodo Ephesina loquens, solius Hilari diaconi et Julii episcopi Puteolani meminit; de Renato autem ne verbum quidem. Reclamante Hilaro diaconi Ecclesiae Romanae, qui vice S. Leonis papae cum Julio episcopo Puteolano a sede apostolica fuerat destinatus. Quod si destinatus fuit etiam Renatus, hujus tamen non meminit, quia de tis loquitur qui Ephesi gestis sese opponentes, eodem pervenerant; nec pro Renato Julium memoraret, si Renatus, non autem Julius, in synodo consedisset. Id autem multo evidentius demonstrant ipsa acta Ephesina, quae actioni primae synodi Chalcedonensis inserta leguntur. Licet enim ibi non solum legati nominentur, sed etiam Dulcitius notarius Romanae Ecclesiae, [Col. 1361A] Renatus tamen nullibi appellatur, quod incredibile est si cum caeteris adfuisset. Neque gesta ipsa Ephesina deesse Quesnellus affirmet, nec quod in Chalcedonensi legitur, eorumdem gestorum excerptum esse pronuntiet. Chalcedonensibus enim gestis palam revincitur: ex quibus ipsa Ephesina acta integra et sine ullo saltu lecta fuisse noscuntur usque ad actionem quae Eutychis absolutionem et Flaviani ac Eusebii condemnationem continebat, cuique soli Romanae sedis legati interfuerunt. Cur ergo Julio episcopo, Hilaro diacono, et Dulcitio notario memoratis, Renatus in his gestis omittitur, nisi quia apud Delos mortuus, ut in Breviculo traditur, ei concilio non adfuit? Qui autem omitti poterat, si ea quae Ephesi audacter gesta sunt arguisset et repressisset, ut Theodoretus in epistola pronuntiat? Hic praesertim nominandus in gestis fuerat, et haec ejus contradictio iisdem gestis procul dubio fuisset inserta. Cum vero ex gestis pateat Julium interlocutum, Hilari autem [Col. 1361B] contradictio non tam probetur ex gestis quam ex Chronico Prosperi, Theodoretus incerta fama ac aequivocatione aliqua deceptus noscitur, dum id tribuit Renato quod Hilaro erat tribuendum: nisi quis forte Renati nomen pro Hilari nomine in inscriptionem epistolae Theodoreti per errorem irrepsisse malit, quod tamen ne suspicari quidem audemus. Potius enim credimus Theodoretum, qui tres legatos a Leone missos ex epistola 28 ad Flavianum didicerat, ex fama autem acceperat legatos Ephesinis gestis restitisse, nec de Renati morte quidquam audierat, ad singulos scripsisse eodem exemplo, ut suam illis causam commendaret; solam autem ad Renatum epistolam superfuisse. Quae enim exstat Theodoreti epistola ad archidiaconum Ecclesiae Romanae, ei qui in hac Ecclesia primus erat, directurus, licet nomen ignoraret, datam credimus, cum archidiaconorum nota esset potestas; non autem Hilaro, quem cum sciret legationis officio functum, aliquid de hoc peculiare [Col. 1361C] litteris inseruisset. Quid quod Julium, non autem Julianum Ephesinae synodo interfuisse certissimum est? In id satis efficax argumentum esse possent interlocutiones per interpretem in Ephesinis gestis contentae, quae Julio quidem conveniunt, a Juliano autem Coensi alienae sunt, quippe qui Graecae urbis episcopus non per interpretem, sed per sese Graece locutus est non tam in Chalcedonensi quam in Constantinopolitana synodo sub Flaviano ante Ephesinam habita: unde irritus cognoscitur audax Quesnelli nisus, quo, ut hanc rationem elideret, Julianum Ephesinae synodi tempore Graecae linguae minus peritum traduxit. Sed luculentiora ex ipsis gestis suppetunt. Julium enim, non Julianum habeat mss. codices antiquae versionis concilii Chalcedonensis. Sex codices hujus versionis expendimus, quatuor Vaticanos 1321, 1323, 4166 et 5405, Ghigianum 483, et antiquissimum Veronensem 57. Ex sex autem vicibus quibus hic legatus nominatur, quinquies dicitur Julius in quatuor codicibus, nempe [Col. 1361D] tribus Vaticanis 1323, 4166 et 5405, atque in Ghigiano, et semel tantum per errorem Julianus in Ghigiano, Eusebius autem item semel in iisdem mss. Vaticanis tribus. In antiquissimo autem Veronensi, et in emendatiori Vat. 1321, ubique semper Julius scribitur. Idipsum pariter in quatuor suis mss. observavit Baluzius. Nam Corbeiensis et Colbertinus Julianum semel tantum exhibent; Parisiensis ac Divionensis Julium semper ingerunt. Confer apud ipsum Baluzium singula concilii loca, nec unum tantummodo priorem textum, ubi Julianum in duobus codicibus praeferri notavit, cum Quesnello consideres, quod nonnullis fucum facere posset. Hinc autem erronea cognoscitur editorum lectio Julianum ubique exhibens, cui Quesnellus innixus est. Ex hac autem antiqua interpretatione [Col. 1362A] a Rustico recognita Julium item fuisse in Graecis exemplaribus quibus vetus interpres et Rusticus usi sunt, discimus; et jure Evagrium ac Nicephorum Graecos scriptores Julium, non Julianum praetulisse;pretulisse; ac per errorem in editis Conciliorum Graecis Julianum alicubi appellari, qui Julius fuit. Enimvero in ambobus Graecis codd. concilii Chalcedonensis bibliothecae Venetae S. Marci 164 et 555, Ιόυλιος, Julius, ubique legitur, excepto secundo actorum, ubi Ιουλιανὸς, Julianus, habetur, qui unicus locus ex quinque aliis Ιόυλιος, Julius, praeferentibus emendandus est. Quod si ex his Julius in Ephesina synodo legationem Romanae sedis gessit, duo sequuntur, quae Quesnelli systema evertunt: primo commentitia esse quae de Juliano Coensi legato inanibus conjecturis comminiscitur; deinde eum qui apud Delos obiit non fuisse Julium episcopum, sed Renatum presbyterum, [Col. 1362B] ut in Breviculo historiae Eutychianistarum traditur. Quoniam vero hoc Breviculi testimonium Quesnellus panno tribuit, quia abest in Quesnellianae collectionis capite 43, ubi eadem historia inserta est, quid hac in re sentiendum sit, ope vetustissimorum codicum detegere plurimum refert. In Quesnelliana quidem et in nonnullis aliis antiquis collectionibus haec historia Acacianae causae documentis praefixa brevius describitur; incipit enim a damnatione Dioscori, et in iis gestis desinit quae Acacii damnationem praecesserunt. Duo autem additamenta huic historiae accessere, alterum initio, quo historia ab origine, a Nestorio scilicet et Eutyche, inchoatur; alterum in fine, quo eadem historia ad Acacii damnationem usque perducitur. Haec vero historia cum his additamentis in Virdunensi codice, qui sola monumenta Acaciana complectitur, inventa fuit a Sirmondo cum titulo: Gesta de nomine Acacii, a nobis autem cum eodem titulo in ms. Vat. Reginae 1997. Nova tandem aliquot linearum additio in fine facta fuit, cum qua [Col. 1362C] excusa jampridem habebatur in Romana editione Epistolarum Romanorum pontificum an. 1591, tom. I, part. II, pag. 142. Hoc autem integrum documentum reperimus in aliquot mss. libris praestantissimae collectionis Avellanae, in quibus hoc initium est ab editoribus Romanis omissum: Incipit. In causa fidei christianae, cui ab exordio sui numquam defuisse probantur inimici. Nostro quidem saeculo, etc.; unde Quesnellus notavit hanc historiam duabus primis lineis in editione Romana breviorem esse quam quae a Sirmondo publicata fuit. Integra hujusmodi historia Liberatus usus est. non autem contra, ut Pagius perperam existimavit ad an. 496, num 4. Nunc observamus hanc historiam in collectionibus Quesnelliana, et Vaticanis 1342, 1344, in Barb. 2888, in Veronensi 46, et in ms. Virdunensi praemitti monumentis Acacianis, quae in Gelasio desinunt; in Vat. Reg. 1997 subjici epistolae Gelasii; in Avellano autem caeterisque similibus referri inter Gelasii epistolas: adeo ut ejusdem historiae Gelasium auctorem esse non male [Col. 1362D] conjecerit Henricus Valesius. Tempus quidem initio opusculi indicatum, quod respondet an. 493, aut 494, et historiae finis cum Gelasii temporibus conveniunt. Gelasii porro morem fuisse nonnulla suis opusculis addere, liquet ex epistola ad Dardanos, quae in Quesnelliana aliisque collectionibus brevior est, aliquot vero additamentis auctior invenitur in codice Avellano, unde illam Romani editores typis tradidere. Idipsum ergo credimus evenisse historiae Eutychianistarum; adeo ut additamenta quae subinde accessere, eidem Gelasio tribuenda sint. Hinc autem quanta sit auctoritas ejus testimonii quo Renatus apud Delum mortuus ibidem traditur, nemo non videt. Quamquam etiamsi alius a Gelasio habeatur ejus additamenti auctor, cum tamen Romanus fuerit atque aetate [Col. 1363D] Gelasii de Romano presbytero testimonium dederit, fidem in hoc praecipue maximam obtinere debet, cum [Col. 1364D] praesertim et Prospero, et Ephesinae pseudosynodi gestis congruat. Julius Puteolanus, sed 1413 [Col. 1361A] Julianus Coensis interfuerit vice Leonis synodo Ephesinae, etsi nolim ut certum asserere, sunt tamen [Col. 1362A] plura quae probabile efficiant. Quod ultimum si verum est, hoc ea ratione contigisse puto, quod vel [Col. 1363A] Julius vita functus est antequam pseudosynodus inchoaretur, 1414 vel aliud quid impedimento fuit ne Ephesum accederet. Quoniam vero multum intererat ut qui vices pontificis Romani in eo concilio habiturus erat episcopali dignitate fulgeret, substitutus est in locum Julii Julianus, prout in mandatis procul dubio 1415 habebant reliqui legati. Atque ut hoc verisimile existimem, sequentibus conjecturis adducor.
1 o Quoties de legato sedis apostolicae mentio habetur in synodo Ephesina, Julianus semper appellatur in Latina versione; in textu Graeco ter Julianus, bis tantummodo Julius dicitur: ut mirum sit qua ratione a clarissimo Baluzio scriptum in I tomo novae collectionis Concil. praef. in Chalced., constanter vocari Julium in omnibus antiquis codicibus mss. Quod argumento est de alio sermonem esse quam de illo Roma misso, qui in Epistolarum S. Leonis Graeca versione, I parte concilii Chalcedonensis semper Ιόυλιος dicitur, sola 24 (nunc 28) excepta. Non igitur Julius in synodo vices pontificis egit, sed Julianus, [Col. 1363B] nec alius quam Coensis episcopus. 2 o Nisi supremum obiisset diem in Oriente Julius, aliqua post infaustam synodum de eo mentio haberetur: vel enim ejus reditus notaretur, vel mors ejus inter latrocinalis illius conventiculi improbus ausus recenseretur: idem ipse ad Pulcheriam scripsisset, ipse ad Leonem retulisset de gestis synodi, ipse a Leone vel de consensu exhibito vituperaretur, vel laudaretur de recusato: at nihil tale legitur. 3 o Julianum Coensem multis magnisque tribulationibus vexatum fuisse per impotentem Dioscori saevitiam testatur Leo ad ipsum scribens epistola 44 (nunc 18) 13 die Octobris ejusdem anni data, et 61 (nunc 81) , 13 Aprilis sequentis anni: quod non aliam ob causam accidisse credendum est, quam quod ut legatus Romani pontificis fidei justitiaeque partes constanti animo tutatus fuerat, impiique Dioscori nefandis molitionibus palam contradixerat. 4 o Ex eadem epist. 61 (nunc 81) liquet aliquo modo Julianum S. Leonis personam seu vices etiam ante [Col. 1363C] Chalcedonensem synodum gessisse: siquidem eum exhortans ut contra falsitatis astutias perseverantem diligentiam teneret, addit: Cum ad hoc et tuus animus et NOSTRA AUCTORITAS suffragetur. Et postea: Ad quam rem nostros post diem venerabilem 1416 Paschae dirigemus, qui tecum participato consilio, ea quae a nobis constituta fuerint, exsequantur. Immo et in ipsa epist. 25 (nunc 35) ad eumdem scripta per legatos ad Ephesinam synodum missos, testatur has ad eum litteras ideo scribere, ut, inquit, UNANIMITER atque constanter his qui Evangelium Christi corrumpere cupiunt resistatis. In epistola etiam 60 (nunc 80) Julianum sollicite commendat Anatolio CP. et huic illum vult adhaerere: quod innuit ipsum Leonis partes egisse in synodo, cui propterea timendum erat ne Eutychis sequaces molestiam facescerent. 5 o Vix dubitare licet Julianum Coensem episcopum pseudosynodo interfuisse, cum et eam ob causam mandata S. Leonis acceperit ante synodum, ut unanimiter cum aliis legatis resisteret [Col. 1363D] adversariis veritatis, et ad eumdem de rebus male et in synodo gestis litteras scripserit pontifex, et secretioribus etiam mandatis monuerit de suis eodem in negotio consiliis. At nusquam Juliani Coensis nomen habelur in gestis pseudosynodi, si Julianus vel Julius, qui vices pontificis ibidem gessisse legitur, alius fuit a Coensi Juliano.
6. Narrat Breviculus historiae Eutychianistarum unum legatorum a Romana sede missorum ad synodum Ephesinam, illuc non pervenisse, morte scilicet praeventum in Delo insula. Interfuerunt etiam, inquit, vicarii ab apostolica sede directi, Julius Puteolanus episcopus, Hilarus archidiaconus, quia presbyter Renatus in Delo insula morte praeventus est: adfuit etiam Dulcitius notarius, etc. Julium quidem concilio interfuisse [Col. 1364A] ait, mortuum vero Renatum; sed vereor plurimum ne memoriae lapsum passus sit auctor Breviculi, aut incertis rumoribus scriptisve deceptus: ut potius interfuisse synodo dicendas sit Renatus, morteque praeventus Julius. Cum enim scribit unum esse mortuum in Delo insula, vix errori locus esse potuit, non enim hoc somnavit auctor ille; at cum Julium interfuisse dicit synodo, decipi potuit nominis similitudine. Cum legeret enim in epistola S. Leonis 1417 missum esse Julium qui vices pontificis ageret, nominatumque reperisset in actis Ephesinis Julianum, vel Julium, iisdem fungentem vicibus S. Leonis, facile fuit in eam opinionem ire, unum eumdemque esse, ac proinde de alio e tribus legatis intelligendum esse quod scriptum reperit de unius illorum morte. Non certe de Hilaro, cujus frequens memoria in synodo et post synodum. Igitur, conclusit ille, de Renato verum fuit. At, repono ego, de Renato verum esse non potest, ad quem nimirum litteras post synodum dedit Theodoritus. Cum enim a sede sua dejectus [Col. 1364B] esset sententia pseudosynodi, querelas suas detulit tum ad S. Leonem, tum ad ejus legatos ad Renatum presbyterum et Hilarum diaconum. Ex quo et duplex robur conjecturae nostrae accedit. Quod enim scripserit ad Renatum, arguit errorem auctoris incerti, qui mortuum ante synodum scripsit; quod vero ad Julium non scripsit, aliquatenus probat eum tunc non superfuisse in vivis, nec praesentem synodo fuisse. Alioquin eum in primis conveniebat adire, qui primas habuisset in synodo pontificis vices, ut per eum S. Leonis mentem moveret excitaretque ad suscipiendam depositi episcopi defensionem. Quod enim ad Julianum Coensem non scripserit, ratio in promptu est: is enim in Orientalibus partibus remanens, idoneus non erat qui Theodoriti res apud Romanum pontificem coram ageret. Jam vero si Julius mortuus erat, Julianus episcopus Coensis is est procul dubio quem legimus in actis Ephesini latrocinii egisse vices Romani pontificis. Qui Breviculum historiae [Col. 1364C] Eutychianistarum edendum denuo curarunt, ex hujus verbis de morte Renati presbyteri arguunt epistolam Theodoriti ad illum presbyterum scriptam non esse, sed potius ad Hilarum. At superest etiamnum ejusdem epistola ad Hilarum; ac praeterea si quis error in alterutro auctore isto agnoscendus est, satius est minusque incommodum a Breviculi auctore commissum fateri, quam a Theodorito. Quid enim? An Theodoritus quid de Renato factum esset ignoravit? nemo id dixerit. An librariorum error est, qui pro Hilaro Renatum supposuerint? At non tam erudita esse solet operarum oscitantia, ut pro uno legatorum alterum scribere cogitaverint. Adde quod in omnibus mss. excusisque Theodoriti exemplaribus eadem epigraphe constanter reperitur; nec solent epistolarum inscriptiones ab aliis quam ab auctoribus ipsarum componi, cum de aliis opusculorum generibus aliter persaepe fieri contingat. Auctor porro Breviculi ignotus, auctoritas incerta, fides vacillans, rari codices mss. excusi centum annis juniores. Quid igitur [Col. 1364D] habet unde cum Theodorito in hac controversia contendat?
Si haec vera sunt, a scriptoribus variis varie hoc loco erratum. Errarunt qui Julium Puteolanum et Roma missum esse, et synodo interfuisse asseruerunt. Errant pariter qui utrumque de Juliano Coensi contendunt. 1418 Nam missus quidem est Julius ut interesset synodo, sed non interfuit. Non missus est Julianus Coensis, qui in Oriente tunc residebat, et tamen vice Leonis interfuit, in locum, ut dixi, Julii suffectus. Hinc corrige Evagrium Scholasticum Eccl. Histor. lib. I, cap. 10: Καὶ μὴν καὶ Ἰούλιος (συνῆν) τόπον πληρῶν Λέοντος τοῦ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης ἐπισκόπου : Julius item episcopus (aderat) qui Leonis [Col. 1365A] episcopi Romani vices gerebat. Corrige item Nicephorum lib. XIV Hist. Eccl. cap. 47: Παρῆσαν δὲ τῇ συνόδῳ . . . πλὴν Λέοντος τοῦ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης ποιμένος, τούτου γὰρ τὸν τόπον ἐπίσκοπος Ἰούλιος πεμφθεὶς ἀνεπλήρου : Adfuerunt concilio . . . Leone veteris Romae pastore excepto, cujus locum Julius episcopus eo missus obtinuit. Corrigenda, inquam, utriusque hujus auctoris narratio, quia uterque male Julii Puteolani missionem a Leone, cum Juliani Coensis praesentia in synodo confundit. At non corrigendus textus, ut vult doctissimus Henr. Valesius annotat. in hunc Evagrii locum, ubi corrupte legi putat in utroque Ἰούλιος pro Ἰουλιανός ; cum certum sit ita scripsisse auctores illos, discrimen, quod supra observavimus, non attendentes, et cum plerisque aliis scriptoribus existimantes eum adfuisse synodo Leonis nomine, qui eo consilio missus fuerat; quod discrimen nec ab eodem Valesio animadversum puto.
Contrariam opinionem, quae Julium interfuisse synodo contendit, Renato in Delo insula prius mortuo, [Col. 1365B] non spernendis argumentis tuentur viri docti. Primum est quod Renati mentio nulla prorsus habetur in actis Ephesini latrocinii, ex quo silentio confirmatur narratio Breviculi de eodem morte praevento, ut scribit illius auctor, antequam Ephesum potuisset accedere. Nodus certe difficilis, nisi quis dixerit vix locum fuisse loquendi legatis in pseudosynodo, praesertim vero Renato; cum et Julianus pro episcopali dignitate vocem arriperet, et Hilarus pro suo archidiaconi ac specialis Ecclesiae Romanae legati munere praecipuas haberet legationis partes. Is enim et prolixioribus semper verbis synodum alloquitur; ipse solus epistolam S. Leonis legi postulat semel et iterum; solus adversus latrocinale decretum intercedit.
2. Prosperi silentium de Renato, ac ejusdem de Julio misso testimonium urgent. At missum Julium, seu destinatum, ut Prosperi affectata voce utar, non negamus. Silet quidem de Renato, sed aeque de Dulcitio, quem synodo praesentem fuisse liquet ex actis, [Col. 1365C] ut nihil inde confici possit.
3. Breviculi Historiae Nestorianae et Eutychianae gravis et ineluctabilis videtur auctoritatis narratio. Ejus enim auctor Romae, ut apparet, scripsit quadragesimo circiter post synodum anno. Neque tamen deerit forsan qui reponat incertam hujus Breviculi auctoritatem, quia incertus auctor et incertae etiam fidei scriptum ipsum censeri potest. Conflatum enim illud videtur ex pluribus pannis qui aliis et aliis temporibus 1419 consuti fuerunt. Pannus omnium antiquissimus esse mihi videtur ille qui capitulum 43 codicis mei Romani conflat, et de rebus in Alexandrina Ecclesia gestis a damnatione Dioscori usque ad Acacii damnationem unice tractat; quae enim breviora, plerumque sunt et antiquiora. Ex eo plura suo Breviario inseruit Liberatus diaconus cap. 15, 16, et 18, et suo Breviculo auctor incognitus. Immo Breviculus ipse nihil aliud esse videtur quam scriptum istud brevius, pluribus postea auctum ab aliquo scriptore, qui historiam totam ab origine repetens suis [Col. 1365D] usibus. Breviculum concinnavit; qui in editione anni 1591 duabus primis lineis brevior est, auctior vero in fine duodecim, vel quindecim aliis. Porro, cum in ea parte quae in codice Romano nostro habetur, nihil apparet quod veritati consentaneum non sit, non ita est in iis quae primam Breviculi partem conficiunt: plura sunt enim quae a vero discrepant et a narratione Liberati. Vix igitur fides certa adhiberi potest scriptiunculae illi, cum nullum habet sibi suffragantem alium scriptorem; tametsi abroganda non videatur ejus auctoritas cum pluribus aliis accinit.
4. At insolens videtur, nec umquam alias usurpatum, ut in locum unius legati alius ab aliis legatis substituatur. Novum id forsan nec fieri solitum; sed necessitas id postulabat. Cum enim ex improviso ad [Col. 1366A] synodum invitatus esset S. Leo, et breve admodum spatium deligendis mittendisque episcopis concessum, coactus fuit pontifex iis contentus esse legatis quos Constantinopolim dirigendos designaverat. Nec melius aliquid ei venit in mentem quam ut Julianum Coensem, Orientalem quidem episcopum, sed patria Romanum, et in apostolicae sedis sinu nutritum, legatis adjungeret, praesertim cum totum Eutychis negotium perspectum haberet, ac de eo ad pontificem litteras dedisset. Nullas quidem epistolas proferimus quae hoc Leonis consilium retegant; verum haec non erat epistolarum materies, sed secretiorum mandatorum, quae nisi cum necessitas postularet, publicanda erant: quemadmodum soli commonitorii privati secreto commiserat Coelestinus papa mandatum, quo jubebat ut legati sui ad Ephesinam primam synodum, praevenientes ad Cyrillum Alexandrinum consilium omne converterent. Scio per litteras Cyrillo delegatas esse pontificis vices, quia nimirum praesentiscebat Coelestinus, quod revera accidit, legatos [Col. 1366B] mature satis ad indictam synodo diem non esse perventuros. Non eadem erat Leoni ratio, atque adeo sufficiebat ut cautionem de substituendo vel adjungendo novo legato penes legatos deponeret pro data occasione seu necessitate in medium adducendam. Interim hoc 1420 ex Coelestini exemplo colligimus non sine exemplo eoque recenti Orientalium partium episcopo Romani pontificis vices fuisse mandatas. Liquet sane ex epistola 61 (nunc 81) ad eumdem Julianum scripta pro reparanda pseudosynodi calamitate ipsum jam tunc auctoritatem sedis apostolicae circumtulisse in Orientalibus regionibus. Hortans enim eum ut contra falsitatis astutias perseverantem diligentiam teneat, addit: Cum tibi ad hoc et tuus animus et NOSTRA AUCTORITAS suffragetur . . . ad quam rem nostros . . . dirigemus qui TECUM PARTICIPATO consilio, ea quae a nobis constituta fuerint, exsequantur. Quandonam ergo pontificis auctoritate munitus fuerat Julianus? annon istud est aliquod acceptae potestatis vestigium, qua [Col. 1366C] in synodo vice pontificis uteretur?
5. Instant, episcopum Ephesi legatum agentem, per interpretem locutum semper fuisse, cum Julianus Graece ac sine interprete semper verba fecerit in Chalcedonensi concilio. At forte homo Latinus nondum Graecam satis callebat pseudo-Ephesini tempore, ut in tanto episcoporum consessu Graecum ageret, postmodum vero exercitatior in ea lingua per subsequens biennium factus, interpretis ope non indiguit. Ex eadem patriae ratione descendit quod de Leone differens in synodo sanctissimum papam suum illum appellet. Hoc decebat hominem in Romanae Ecclesiae sinu educatum.
6. Opponunt Leonis verba in epistola 39 (nunc 43) : Haec Ephesina latrocinia a nobis, inquit, comperta sunt non incerto nuntio, sed ab ipsis [Col. 1365D] Vide annot. 5 (Col. 825, n. a ) in epist. 43. reverendissimis episcopis qui a nobis missi sunt, et fidelissimo rerum quae gestae sunt narratore Hilaro. At episcopus Roma missus ad synodum non alius a Julio Puteolano. Ego vero, si qua fides epistolae quae subsequentis rude [Col. 1366D] exemplum quibusdam esse videtur, suffragari potius primae opinioni puto quam adversari; cum enim solus Julius Roma missus sit, plures fuisse missos vere scribere Leo non potuit, nisi hoc sensu quod duo revera sunt legationis munere ornati, altero Roma misso ad hunc finem, altero vero vel adjuncto, vel suffecto Ephesi.
7. Urget clarissimus Baluzius codices mss., nam constanter vocari Julium in omnibus antiquis codicibus mss. Actorum Ephesinorum, nec in eisdem Juliani fieri mentionem totidem verbis asserit. At secum ipse pugnat: in eadem enim praefatione ad syn. Chalcedon. fatetur modo Julium, modo Julianum legi. Revera ad locum primum synodi Ephes. pag. 115 edit. Labbei fatetur solos codices Divionensem et Parisiensem [Col. 1367A] habere Julium, caeteros Julianum; et inter istos codices, Crabbi, Surii, Nicolini, editique alii, quos veterem versionem conservasse contendit, numerandi sunt, ipseque Graecus textus. 1421 Addo Labbeum, qui Divionensis codicis varias lectiones sedulo excerpsit, marginique ascripsit, nihil tale annotasse, sed solius Juliani nomen exhibere. Eamdem fere varietatem in aliis Actorum locis observat ipse Baluzius.
Observandum insuper in exemplari Graeco epistolae ad Flavianum, et in versione Latina quae adjacet inter Acta Chalcedon. Julianum haberi; nec aliter in ejusdem epistolae exemplo, quod insertum est collationi sextae synodi V, et ex Actis Chalcedonensibus derivatum. Unde istud contigerit, cum ubique Julius legatur in epistolis S. Leonis, nolim ego decernere. Sed quid si ab ipso Juliano ita repositum sit, quem videlicet versionis Actorum Chalcedonensium auctorem esse opinantur viri docti, et [Col. 1367D] Id falsum ostendemus in observationibus ad notam 3 Quesnelli in epist. 113. probabile admodum est? Quid si ab ipsis legatis id praestitum in eo exemplari epistolae quod [Col. 1367B] synodo offerendum erat? Sed mitto conjecturas. Hoc certum, non recentioris scribae erratum illud esse, cum in Actis Chalcedonensibus, quibus concilii V Patres utebantur, eadem lectio jacuerit. Quod argumento est, ita revera, lectum esse in genuinis Chalcedonensis synodi codicibus seu Graecis, seu Latinis, atque adeo in illa prisca versione qua usos esse concilii quinti Patres praedicat clarissimus collector, ac forsan ex Leonis epistolis praepostera emendatione Julium pro Julianum esse repositum. Etsi enim certum sit Julium legendum esse in epistolis extra synodi Acta; at si epistolae Actis insertae Juliani nomen inscriptum est antiquitus, mala fuit illa bonae lectionis restitutio.
Ad auctoritatem Theodoriti ad Renatum scribentis, respondent, Theodoritum non satis edoctum fuisse de rebus legatorum. At gratis hoc dicitur, cum non gratis asseratur ad Renatum fuisse scriptas a Theodorito litteras. Nec solummodo gratis, sed absurde. [Col. 1367C] Quis enim serio cogitans putet non diligenter monitum fuisse Theodoritum de rebus in synodo gestis; Theodoritum, inquam, ex cujus ore pendebant omnes Orientalis dioecesis episcopi, qua de causa intra Cyrum se continere jussus erat, et a synodo abesse unus nominatim per imperatoriam constitutionem coactus. At licet absens corpore, per amicos aderat, quorum opera facile de omnibus edoceri potuit. Revera jam tum cum ad Leonem, Renatum, caeterosque Romanos scribebat Theodoritus, Leonis ad Flavianum epistolam acceperat, quae ad ipsum non nisi post pseudosynodum mitti potuit et ab iis qui synodo interfuerant, cum a legatis Romanis primum in Orientem allata sit. Jam tum etiam rescierat Renatum soli Flaviani depositioni interfuisse, et ante discessisse a synodo quam in alios episcopos eadem sententia 1422 decerneretur. Nec illa ex primis incertisque rumoribus hausta esse, sed certis nuntiis, probare videntur quae ante omnia scribit de ardenti zelo et justa libertate qua Renatus nefandis [Col. 1367D] Dioscori molitionibus obstiterat: Nec soli nos ista didicimus, addit ille, sed in omnem terram rectae mentis tuae sonus exivit, et omnes justitiam, zelum, libertatem et adversus iniquitatem injectas a te minas decantant. Et haec quidem egit pietas tua cum unicam caedem (id est depositionem) conspexisset. Quod si caeteras etiam vidisses quae post discessum tuum patratae sunt, Phineem illum fortasse imitatus esses. Laudes ejusmodi a Theodorito impendi homini ex solo legati nomine cognito, et non ex peculiari gestarum ab eo rerum notitia, nemo facile crediderit. Has certe laudes potius Julio episcopo servasset, si et is synodo interfuisset, et ad eum scripsisset Theodoritus.
At nihil tale de Renato legitur in Actis. Ita est. [Col. 1368A] Sed quis modo Acta integra pseudosynodi penes se habeat? excerpta enim illius tantummodo Chalcedonensi concilio inserta servata sunt, et ex illis sola fere Patribus exhibita quae damnanda ac rescindenda erant. Nimirum post prolatam adversus Flavianum et Eusebium sententiam, hoc unum Hilari verbum, contradicitur, in Actis superest. Caetera quae de legatis praedicant Theodoritus et alii, intercidere.
Quod Theodoritus non ex primis dubiisque rumoribus scripserit ad Romanos de latrocinio Ephesino, ac proinde nonnisi bene edoctus de totius negotii ac personarum quae interfuerant circumstantiis, ipsius rei quam tractabat momentum et gravitas persuadet. Cum enim de appellando totius Occidentis concilio ageretur, cum legatorum Romam mittendorum delectus habendus esset, instructionibus et mandatis iidem muniendi, plures prolixaeque litterae scribendae; quis credat de his omnibus non esse diu ac mature deliberatum a Theodorito cum suis amicis, ac iis praesertim quibuscum communis erat causa? Revera [Col. 1368B] non statim missos esse legatos probant ipsae Theodoriti epistolae. Non scripsit enim in Occidentem, nisi post lectam Leonis epistolam ad Flavianum, ut certum est; at non illam recepit statim post nuntiatam cladem Ephesinam. Cum enim scribebat epistolam 19, ad Anatolium patricium, nondum Leonina in manus ejus venerat, cum tamen et de Ephesinorum judicio ipse edoctus esset, et in omnem terram, ut scribit, jam exiisset sonus eorum et in fines orbis terrae rectissima sententia eorum. Immo cum de singulis synodi episcopis, quae cujusque sors fuisset, qui animus tunc esset, sic didicisset, ut apud amicum conqueratur vix esse aliquam Ecclesiarum quae commotam inde tempestatem 1423 non senserit. Nam injuriam alii intulerunt, alii acceperunt; qui vero nec laesi sunt ipsi, nec laeserunt, et condolent iis quibus injuria facta est, et eos lugent qui fecerunt. Postmodum accepto antigrapho litterarum S. Leonis, gratulatus sibi doctrinae consensionem cum S. Leone, continere se [Col. 1368C] non potuit, ut fatetur Garnerius, quin inde apud amicum potentissimum apologiam sibi conficeret in epistola 121. Verisimile etiam putat Garnerius jam tunc gestorum Ephesinorum apographum penes Theodoritum fuisse, ob id, opinor, quod plures epistolas ad Ephesinos Patres a Leone directas legisse videatur, et cum Anatolio patricio tunc temporis communicasse. Quod si verum est, frustra objiciatur Theodoritum incertis rumusculis delusum ad Renatum, velut synodi testem et conscium, litteras dedisse, quod ipsum adhuc in vivis esse falso putaret.
Utriusque sententiae probationibus in medium adductis, litem eruditorum judicio dirimendam dimitto, illi parti adhaesurus quam firmioribus fundamentis incumbere decreverint. Joannes Garnerius, vir eruditus, in auctario Theodoritiano stat ab utriusque opinionis partibus: nam dissert. 1 de Historia Theodoriti, cap. 9, n. 9, de Julio silet omnino; Julianum vero et Renatum cum Hilaro Ephesum convenisse scribit: ac de utroque iterum n. 10: [Col. 1368D] Incertum, inquit, quid operae navarit Julianus; Renatus certe summa confidentia obstitit synodi malignantium praesidi, et inde laudem a summo pontifice promeruit. Denique cap. 10, n. 5: Oculati, inquit, duo testes (latrocinii Ephesini), Renatus presbyter et Hilarus archidiaconus, uterque sedis apostolicae legatus, uterque a Theodoreto supplicibus litteris compellatus. In dissertatione vero secunda ad epist. 116, quae est ad Renatum, intactis primae verbis, contraria scribit, ac priorem quam suam fecerat opinionem ut commentitiam ridet, cum tamen eodem loco fateri cogatur implicatissimam esse Julii historiam.
40. Tituli S. Clementis. [Col. 1368D] Confer nostram annot. 82 (Col. 779, n. c ) in hanc epist. Ita omnes codd. tam exarati manu quam typis excusi, uno ex Barber. excepto [Col. 1369A] Sola Graeca versio, ad quam Bouhierii Latinus Actorum Chalcedonensium codex accommodatus est, eam annotationem omittit. Quamobrem malim ego gemini hujus codicis exscriptorem oscitantiae arguere, quam falsi accusare antiquissimos quosque orbis Christiani codices, eosque praesertim quos Galliis nostris episcopi sui reliquerunt ab ipso Leone emendatos, ut ex epistola Ceretii, Salonii, et Verani ad S. Leonem perspicuum est. Id vero, quod ait Chiffletius, usu minime 1424 receptum ut Romani presbyteri scripto a suis titulis appellarentur ante Symmachi PP. tempora, gratis dicitur; id enim multo satius est asserere quam negare, cum assertionis argumentum sit haec eadem sancti Leonis epistola, quam si hoc loco interpolatam dicere licuerit, licebit et idem vitium impingere synodo illi Romanae sub Symmacho, in qua primum annotationem ejusmodi annexam fuisse contendit scriptor laudatus. Et quidem miror cur ejusmodi presbyteros scripto nolit appellatos fuisse a suis titulis, cum id usu ac viva voce receptum [Col. 1369B] fuisse ultro profiteatur. Deinde cur tempore Leonis usurpatum esse non vult quod quadragesimo circiter post Leonem anno usurpatum fatetur, quodque tot codices a Leone usurpatum docent?
41. Est probata. In vulgatis: Est saepe probata. Sed istud saepe et in Graeco desideratur, et in omnibus fere mss. codicibus.
42. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Hanc clausulam non habent codd. 2 Barber. quinque Thuan., nec Remensis, Victorinus et Trecopith.
43. Ad calcem hujus epistolae post annotationem consularem haec verba addit Chiffletius; Tiburtius notarius, jussu domni mei venerabilis papae Leonis edidi; quam subscriptionem duximus omittendam esse, cum unicus Bouhierii codex ms. Actorum Chalcedonensium, correctore Rustico diacono, eam exhibeat, nec praeterea constet cujus Leonis, an primi, an secundi, vel alterius notarius fuerit Tiburtius ille. Hanc enim vocem, [Col. 1369C] Vide annot. 85 (Col. 781, n. c ) . domnus, tempore Leonis I in [Col. 1369C] usu fuisse non existimo, et aliunde constat saepe saepius pro diversis occasionibus editam ac laudatam fuisse praesentem epistolam.
44. Aeram seu 483, seu 486, quae in pluribus codd. additur ad finem hujus epistolae, retinendam esse in textu non existimavimus. Hic enim computandi [Col. 1370A] temporis modus recentior a Romanis non nisi post sancti Leonis tempora usurpatus, et huic epistolae adjectus esse creditur a plerisque, et advectus ex Hispania, ubi Idatius Hispanus, qui scripsit aetate Leonis nostri, primus omnium hac nota usus fuisse videtur; si tamen ejus chronico aliena ac recentiori manu non est superaddita, quam et epistolae S. Leonis additam esse crediderim opera Isidori Mercatoris Haec enim aera Hispanica est quae triginta et octo an nis vulgarem Christi aeram antecedit. Unde et error in ipsa adjectione deprehenditur; additis enim 38 annis anno vulgaris aerae 4.9, quod prodiit haec epistola, non 483, vel 486, sed 487 annus efficitur aerae Hispanicae.
Ad calcem hujus epistolae, in actione 2 1425 concilii Chalcedonensis subjiciuntur [Col. 1369C] In admonitione ad hanc epistolam n. 8 ostendimus haec testimonia actioni secundae concilii Chalcedonensis perperam fuisse in vulgatis inserta post Leonis epistolam ad Flavianum, cum in Graecis codicibus eidem epistolae ante gesta descriptae subjiciantur. Leoni vero hanc testimoniorum collectionem tribuendam ibidem probavimus n. 9, ex quo satis eliditur Garnerii opinio, qua ea testimonia a Theodoreto collecta et Leonis epistolae addita contendit. Illud autem probabilius credimus, Theodoretum potius quasdam Latinorum Patrum auctoritates ex Leone [Col. 1369D] accepisse. Neque refert ejus dialogos scriptos fuisse an. 448, antequam Leo ea testimonia Constantinopolim mitteret. Potuit enim Theodoretus testimoniis antea congestis quaedam adjicere, cum Leonis collectionem Graece redditam accepit. Id autem non levis ratio nobis suadet. Leo nimirum, si de Graecis Patribus sermo sit, horum testimonia ex Latinis versionibus, quae ante ipsum erant apud Latinos celebres, facile sumpsit, ut ne ex Graeco Theodoreti ea derivarit, uti observavimus in admonit. ad epist. 165, n. 3. Theodoretus vero etsi quaedam testimonia Patrum Latinorum, Damasi scilicet et Ambrosii, Graecis nota, suis dialogis prima manu inseruerit, quae apud Leonem non inveniuntur, alia tamen Hilarii et Augustini ex Leone sumpta et dialogo 2 adjecta dicenda sunt; neque enim horum Patrum opera seu opuscula, praesertim Augustini epistola ad Volusianum, et expositio fidei, inter Graecos ante Leonem [Col. 1370C] vulgata aut cognita dici queunt. Haec autem ex Leonina collectione Theodoretum accepisse id multo magis confirmat, quia eas omnes auctoritates Patrum Latinorum, quae post epistolam Leonis ante gesta descriptae sunt, iisdem verbis ex eadem Graeca versione, eodemque ordine Theodoreti dialogo secundo insertae leguntur. In quibus evidentius hujus additamenti indicium est testimonium S. Ambrosii ex lib. II de Fide ad Gratianum, quod apud Leonem incipit: Sileant igitur inanes de sermonibus quaestiones. Partem enim hujus testimonii, quae inchoat a verbo servemus, jam Theodoretus attulerat ex Graeca versione [Col. 1370D] diversa a versione Leonis; postea autem iterum eumdem integrum textum inter Leoninos subjicit ex Graeca versione diversa, qualis in Leoninis Graece redditis deprehenditur. Si Theodoretus non sumpsisset hos textus ex testimoniis Leonis Graeco sermone donatis, nonne, cum primum textum attulit, integrum eademque versione redditum protulisset? Haec repetitio diversae versionis posteriorem additionem ex Leone sumptam declarat, qua Theodoretus omnes auctoritates a Leone propositas voluit suis anterioribus testimoniis addere, ut ne animadverterit (diversa fortassis interpretatione fucum faciente) idem Ambrosii testimonium sese jam paulo ante protulisse, ut illud repetere opus non fuerit. Quod si tria testimonia S. Cyrilli apud Theodoretum iisdem verbis Graecis exhibentur ac in testimoniis Leonis, nihil refert, cum aeque Graecus Leonis interpres ac Theodoretus ea ex Cyrilli libris Graece scriptis excerpserit testimonia sanctorum Patrum partim Latinorum, partim Graecorum, qui duas in Christo naturas asseruere. Haec a Theodorito epistolae Leonis adjuncta esse opinio est Joannis Garnerii in parte posteriori Operum Marii [Col. 1370B] Mercatoris sub finem praefationis in Scholia S. Cyrilli de Incarnatione. Ratio multiplex ab eo profertur; nulla, meo judicio, sufficiens.
E Scholiis, inquit, S. Cyrilli tria testimonia Theodoritus adduxit in secundo Eranistae dialogo, et quidem totidem verbis ac in calce epistolae referuntur in actione 2 Chalcedonensi. Bene est: sed si ante habita est Chalcedonensis synodus quam scripti Theodoritiani dialogi, quae est Baronii aliorumque opinio, jam a synodi actis potius accepisse censendus est Theodoritus, quam synodus a Theodorito. Quod porro in actione 2 Chalcedonensi epistolam S. Leonis ab Illyricianis et Palaestinis episcopis suggillatam asseruisse legitur Theodoritus adducto Cyrilli testimonio, quod inter subjuncta legitur, nec adductum fuisset si jam epistolae subjectum occurrisset: nihil vetat testimonium a Leone descriptum, prolatum esse postmodum a Theodorito, immo eo magis Leonis mens catholicae et Cyrillianae sententiae consentanea esse [Col. 1370C] probabatur a Theodorito, quod idem ab utroque testimonium esset prolatum. Deinde brevissimum tantummodo 1426 adducitur a Theodorito testimonium, cujus media pars a Leone non est descripta.
Addit Garnerius: Quod a Theodorito, aut certe ab iis qui Theodoriti partibus studebant, versam in sermonem [Col. 1371A] Graecum epistolam, proditum est, immo et a vertentibus vitiatam, quod postremum Leo ipse queritur apud Marcianum imperatorem. Quinam sint hujus opinionis [Col. 1371] Hac de re vide plura annot. 3 in dissert. 1 Quesnelli ad an. 454 assertores, non memini me legere: hoc unum ego assero, nihil tale suspicatum esse Leonem nostrum de Theodorito, quantum ex scriptis conjici potest. Immo vero similius est versam esse ac corruptam epistolam a Theodoriti adversariis, quam ab asseclis. Scilicet eo fine vitiatam volebant eam epistolam Leonis adversarii, ut in suspicionem Nestorianismi vocatus, odium catholicorum incurreret, ejusque epistola ut fidei absona rejiceretur. Quis porro istud tentatum credat a Theodorito, qui Nestorianismi suspicionem olim in Ephesino concilio sibi aspersam, omni tunc temporis studio et opera oblitteratam volebat, nec aliam sibi quam Leoni fidem inesse clamabat? Quam satius est igitur existimare eam epistolae Leoninae depravationem inductam esse ab Alexandrinis, cum quibus tam diuturnas simultates [Col. 1371B] exercuerant Theodoritus aliique Orientalis dioecesis episcopi. Neque id asserentes divinamus: ipsa quippe Leonis ad Marcianum epistola 104 1427 (nunc 130) , quam laudat Garnerius, hoc evidentissime aperit. Tota est enim de Alexandrinis epistola. Primo capite laudat Proterii Alexandrini episcopi fidem. In secundo monet ut paucos imperitos haereticorum instigationibus tumultuantes ex traditione ipsius Ecclesiae Alexandrinae, scriptis scilicet Athanasii, Theophili et Cyrilli doceat Proterius. In tertio queritur quod quorumdam haereticorum versuta nequitia, ad conturbandam aliorum simplicitatem, epistolam meam, inquit, quam ad beatae memoriae Flavianum dedi, falsasse perhibetur, ut commutatis quibusdam litteris vel syllabis, receptorem me Nestoriani erroris assereret. Obsecro, subdit ille, venerabilem clementiam vestram ut eamdem epistolam per fratrem meum Julianum episcopum, vel eos quos idoneos ad hoc opus pietas vestra delegerit, in Graecum sermonem jubeatis integre diligenterque [Col. 1371C] translatam, per idoneum perlatorem sub vestri signaculi impressione deferri tradendam judicibus Alexandrinis, qui eam clero et plebi ipsius civitatis cum praedictorum episcoporum praedicationibus, quibus mea scripta consentiunt, faciant recitari, etc. Ex quibus liquido apparet totam hanc fallaciam circa Leonis scripta Alexandrinorum haereticorum artibus structam esse, et Juliano potius quam Theodorito ascribendam esse versionem epistolae pontificis. Ipse enim Theodoritus S. Leonis epistolae subscripserat etiam ante synodum Chalcedonensem cum aliis omnibus Orientalis dioecesis episcopis, ut narrat epistola 68, cap. 3, et epist. 70 subscripsit eidem in synodo, ut affirmant legati sedis apostolicae act. 8. Immo eam asseruerat actione 2 adversus Illyricianos et Palaestinos, quod et Facundus commemoravit. Depravatio vero epistolae haereticorum opus fuit.
Urget Garnerius pro sua conjectura. Nulla fit, inquit, in tota epistola sive mentio, sive promissio afferendorum testimoniorum. Responsio in promptu est: [Col. 1371D] cum scripta est epistola, immo et cum primum missa in Orientem ad synodum Ephesinam, animus non erat adjicere testimonia sanctorum Patrum, quibus doctrinam suam pontifex muniret adversus calumnias haereticorum. At vero cum in latrocinio Ephesino immaniter a Dioscoro saevitum esset in episcopos catholicos et in ipsam Ecclesiae fidem, expulsis, depositis caesisque fidei defensoribus, rejecta etiam Romani pontificis epistola, alii postmodum legati in Orientem missi cum epistola eadem: quam cum praevideret ab haereticis impugnandam, eam sanctorum Patrum testimoniis et auctoritate munivit; qua permoti omnium Ecclesiarum episcopi, ad quos eam transmiserat approbandam, ei facilius subscriberent. His testimoniis munita erat epistola cum Constantinopolim gemina legatione annis 450 et 451 per Romanae [Col. 1372A] sedis legatos allata est, cum ad Paschasinum Lilybaei episcopum jam tum ad synodum Chalcedonensem destinatum directa, cum in eadem synodo 1428 relecta et approbata. De hoc testimoniorum delectu intelligendum: Quod de sufficienti paternarum auctoritatum instructione a se directa in epistolis 52, 53, 54, 55 et 56 (nunc 69, 71, 70, 74 et 75) vel innuitur, vel expressis illis verbis refertur. Instar omnium erit locus epistolae 68 (nunc 88) ad Paschasinum, quae nunc primum edita: Ut autem in omnibus plenius tua sit instructa dilectio, inquit cap. 3, sanctorum Patrum nostrorum de sacramento incarnationis Domini quid senserint et quid Ecclesiis praedicaverint, ut evidenter agnosceres, aliqua ad dilectionem tuam scripta transmisi, quae nostri quoque apud Constantinopolim CUM MEA EPISTOLA ALLEGARUNT.
Sed et ipsa testimoniorum inspectio Leonem clamat auctorem. Nullum enim est in Chalcedonensi delectu (excepto Leporii testimonio) quod non legatur [Col. 1372B] totidem verbis, et ex iisdem locis, in epistola ad Leonem Augustum 134 (nunc 165) , ut prorsus existi mandum sit ab eodem utrumque esse concinnatum, uberius quidem in 134 (nunc 165) epistola, quia posteriora scripta prioribus auctiora esse solent.
Post primam Leonis editionem prodiit posthumum Theodoriti Auctarium Garnerio auctore, in quo eidem suae de testimoniis opinioni inhaerens scribit illa a Theodorito epistolae S. Leonis esse subjecta, eamque epistolam his munitam praesidiis ab illo tunc missam Anatolio patricio, tum ipsi Leoni papae remissam. Merum somnium, de quo ne unum quidem verbum sive in epistola 121 Theodoriti ad Anatolium, quam laudat et torquet inutiliter cap. 9 Historiae Theodoriti num. 26, sive in aliis.
Idem in dissert. 2 ad auctoris sui Eranisten, graviter objurgat me, quod imprudenter adhaeserim Calvinistis duobus Albertino et Blondello, et secundum eos sententiam dixerim hac in controversia. Diceres de gravissimo ac praecipuo quodam fidei capite litem [Col. 1372C] esse, cum tamen de re tenuissima agatur, quae tam invidiosam ac inofficiosam reprehensionem ferre non possit, praesertim cum me secundum eminentissimum Baronium sententiam dixisse, scribere potius potuerit ac debuerit. Dicam quod res est, nec Albertinum Blondellumve hoc de capite a me esse lectum, nec meam illorumque opinionem, ut a Garnerio refertur, unam eamdemque esse. Illi siquidem contendunt testimonia Patrum a Theodorito allata sumpta ab eodem esse ex epistola S. Leonis. Ego vero hoc solum scripsi: Quod si ante habita est synodus Chalcedonensis quam scripti Theodoritiani Dialogi, quae Baronii opinio est, a synodi actis potius accepisse censendus est Theodoritus, quam synodus a Theodorito. Verum neutrum ab altero mutuatum esse illa, ac praesertim Cyrilli, de quo res erat, testimonia, satis aperui opinionem meam esse, cum brevissimum a Theodorito adductum scripsi, cujus vix media pars a Leone producta esset. Ad finem capitis remiserat Garnerius quae adversum [Col. 1372D] me dicenda 1429 habebat; sed intercidit, inquiunt editores, incertum quo casu, particula haec hujus concertationis. Hoc interim fatetur, me et quos carpit Calvinistas abductos esse in errorem ex iis quae Baronius in Annalibus mandavit scripto.
Revera Eranistae dialogos post synodum Chalcedonensem scriptos putavit eminentissimus scriptor. Mea non interest istud vel astruere vel destruere. Licet enim dialogorum confectio toto decennio epistolam Leonis antevertisset, non propterea sequitur ex illis sua Leonem accepisse testimonia. Quam modo opinionem amplectendam putem, paulo inferius patebit. Sed quam verae sint et certae Garnerii probationes, quibus ante annum 445 conscriptos dialogos contendit, juvat prius inquirere.
Prima est petita ex epistola 16 Theodoriti ad Irenaeum, [Col. 1373A] quam scriptam fatetur post indictionem pseudosynodi Ephesinae primum ad Antiochenum primatem, et inde ad provinciae Euphratesiae metropolitas delatam, adeoque vix ante mensem Junium anni 449. At ut demus Garnerio in hac epistola mentionem fieri Eranistae, quid necesse est hunc librum ante quatuor vel quinque annos fuisse compositum, cum potius appareat recentem tunc fuisse istius libri, qualis qualis fuerit, compositionem, de quo videlicet quid sentiret ipse, quid alii etiam judicarent, amice tunc primum aperuerat Irenaeus?
At vero, ut quod sentio non contradicendi, sed illustrandae historiae causa, in medium proferam, non de Eranistae libro scribere ad Irenaeum, sed de alio prorsus diverso, certum mihi videtur. Primum enim de eo opere scribit in quo vel ea quaestio tractabatur utrum Virginem Mariam Deiparam sine addito dicere liceret, an non addere necesse Hominiparam, vel saltem saepe saepius Maria Deipara simpliciter appellata [Col. 1373B] fuerat. At ne semel quidem id occurrit in tribus dialogis, altum ubique de hac quaestione et appellatione silentium; nec tractanda materies id revera poscebat.
Secundo, postquam aliorum reprehensionibus satisfecit Theodoritus, Irenaeo quoque scrupulum eximit: Quoniam, inquit, me etiam reprehenditis quasi sanctos ac beatos Patres Diodorum et Theodorum in magistrorum numero praeterierim, necessarium duxi de hoc etiam pauca dicere. At de Eranistae dialogis talem querelam frustra emisisset Irenaeus, et inutile prorsus fuisset Theodorito, quod necessarium hoc loco arbitratur, de duobus illis in magistrorum enumeratione praetermissis rationem reddere, aut ex aliis suis libris suam erga illos reverentiam testatam facere. Haec enim omnia praestitit in primo dialogo, in antecessum querelis ejusmodi satisfaciens. Proferrem, inquit, etiam tibi fortissimorum veritatis propugnatorum Diodori et Theodori enarrationes, nisi viderem vos infenso in hos animo esse, Apollinarisque in eos odio [Col. 1373C] et malevolentiae successisse. Vidisses enim hos etiam caeteris 1430 consonantia scripsisse, et ex divino fonte fluenta hausisse, rivosque et ipsos quoque Spiritus exstitisse. Sed hos quidem praetermittam, quia implacabile bellum adversus ipsos suscepistis.
3. Opus de quo Irenaeus in hac epistola, erat Apologeticum adversus catholicorum aliquos a quibus fides Theodoriti petebatur. Hoc etiam, inquit, considerandum est, eum qui accusatur testes minime dubios producere oportere, quos redarguere nec accusatorum quisquam possit. Et postea: Si cum accusarer defensionem sum aggressus, et testes indubitatos adduxi, quid incassum nos vituperant, qui horum videre nihil volunt? At dialogos adversum haereticos scriptos esse auctor in praefatione, immo in toto operis decursu declarat: ubique enim si non actoris partes agit, saltem doctoris catholici personam gerit. Sic in ipso limine depingit quos refutandi in se provinciam suscepit. Praemissis enim exemplis Alexandri Aerarii, Semei et [Col. 1373D] Manetis, qui cum ex genere, vel eruditione, vel rebus praeclare gestis laude dignam claritatem non haberent, improbis studiis insignes evadere contenderunt: Hoc ipsum, inquit, nonnulli NUNC faciunt, qui expetendam virtutis gloriam propter labores, qui illam praecedunt, fugientes, turpissimam et miserrimam sibi famam pepererunt. Cum enim novorum dogmatum auctores esse cuperent, ex multis sectis impietatem emendicarunt, et HANC perniciosam HAERESIM conflarunt. Ego igitur paucis cum eis disserere conabor, etc.
Porro qui in his verbis Eutychianam haeresim, ipsumque haeresiarcham Eutychen nativis suis coloribus depictum non agnoscit, is non meminit quae de utroque Flavianus CP. in gemina ad Leonem epistola et in synodo sua Constantinopolitana, quid Leo ipse, quid Chalcedonensis synodus scriptis suis decretisque tradiderint. Tribus enim dialogis, ipsisque titulis praecipue Eutychianae haeresis capita configuntur, ac ipsa etiam saepe Eutychis verba referuntur. Catholicae fidei [Col. 1374A] petra, inquit S. Leo (Epist. 92, nunc 119) , Eutychen exsecratur, qui in Domino Jesu Christo veritatem humanae carnis evacuans, ipsum Verbum in carnem asserit transformatum, ut nasci, nutriri, proficere, pati, mori, etc., solius fuerit Deitatis. En paucis verbis designatam trium dialogorum materiam, quibus asserit incommutabilem Verbi personam sibi veram servi formam inconfuse adunasse, ne passio Christi solius Deitatis fuisse dicatur. Similiter synodus Chalcedonensis in definitione fidei proscribit Eutychen, et quicumque dicentes naturam unam esse carnis et Divinitatis, mutabilem et passibilem per confusionem Unigeniti Divinitatem asserebant, statuitque unum eumdemque Christum, Filium Dominum in duabus naturis inconfuse, immutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum.
Concinit etiam Dialogistes cum synodo Flaviani. Eranistae enim et Eutychis eamdem prorsus loquela, uterque ex duabus naturis 1431 dicit Christum, uterque duas naturas negat, vel in duabus naturis, [Col. 1374B] uterque post unionem unam naturam fuisse contendit, uterque corpus Christi, corpus humanum dicere refugit.
Ex dictis veram epocham compositionis Dialogorum Eranistae assignare facile est, nimirum inter mensem Novembrem anni 448, quo Eutyches de haeresi convictus in synodo Flaviani damnatus est, et mensem Aprilem vel Junium anni subsequentis, quo de indicta Ephesina II synodo nuntium venerunt ad Euphratesiae metropolitanos, et postea ad Theodoritum. Statim enim atque haeresim palam professus Eutyches ab Ecclesia ejectus est, et sectam, discipulos patronosque habuit, illum publice convincendum, istos docendos et a praecipitio retrahendos pro sua charitate et forsan rogatu Flaviani, quem familiarem habebat, aggressus est vir pro catholica fide zelo mirabili accensus.
Eodem fere tempore scripta est epistola ad Dioscorum 83. Manifeste enim exortam ac publicatam Eutychis [Col. 1374C] haeresim in ea notat his verbis: Eos enim qui Dominicae carnis ac Deitatis differentiam negant, et nunc quidem divinam naturam in carnem aiunt esse conversam, nunc vero carnem in Divinitatis naturam transiisse, admirandorum Patrum istorum medicamentis curare nitimur. Aperte siquidem et duarum naturarum discrimen nos docent (Theophilus et Cyrillus), et immutabilitatem divinae praedicant naturae. Nae admiranda Garnerii subtilitas, qui tam verbis istis quam toto Eranistae opere suggillari vult Cyrillum sub fictae laudis fictique nominis larva! Non enim imprudentis modo, quod sentit Garnerius, sed imprudentis insanique fuisset ejusmodi agendi ratio.
Quibus enim verbis ridet Gennadii narrationem, qui opus dialogisticum, cum Dioscoro Theodoritus litteras excusatorias daret, ab ipso laudatum, crediderit adversus ipsummet Dioscorum scriptum esse, eadem Garnerio reddi possunt, qui adversus Cyrillum Cyrillianosque scriptum opus censet. Nae Theodoritus [Col. 1374D] fuisset aut impudentissimus hominum, qui secundum a Romano Ecclesiae antistitem provocasset ad legendum opus quo traduceretur Cyrillus ridicula sub persona; aut inconsultissimus, qui purgare se voluisset apud eum quem ipse in suo Cyrillo accusaret; aut amentissimus, qui amicitiam expetiisset hominis quem ludificatur. Quamquam merito quis excipiat, non Dialogos a Gennadio appellatos, sed alium de Incarnatione Domini librum, quem laudat ipse Theodoritus in epistola ad S. Leonem, et Garnerius inter Theodoriti Opera recenset. Nam ratione et testimoniis Scripturarum mysterium incarnationis defensum hoc opere scribit Gennadius, nulla mentione facta testimoniorum quae ex SS. Patribus abunde congessit in Dialogis Theodoritus. Unde certum inter utrumque opus discrimen. Non Cyrillum igitur ejusve amicos spectant illa verba, sed Eutychen ejusque asseclas monachos nonnullos Aegypti, quorum cum 1432 nondum Dioscorus protectionem palam et aperte suscepisset, merito putabat [Col. 1375A] Theodoritus in illo articulo temporis gratissimum fore primati, quod adversus novellam haeresim jam synodi auctoritate cum inventore suo repressam ad eum scribebat. Quamobrem eum confidenter hortatur ut eos qui veritatis dogmata corrumpere non verentur, aut salutaribus curet medicamentis, aut curationem recusantes tamquam insanabiles a caulis ejiciat. Cyrillianos, an Eutychianos? nemo nisi dormitans de illis cum Garnerio cogitet. Caeterum opinione sua fallebatur Theodoritus, ratus, ut ad Flavianum scribit, se adjutorem ac socium ad ea quae contra fidem apostolicam moventur habiturum Deo charissimum Alexandriae episcopum dominum Dioscorum. Jam tum enim ab eo conceptum erat consilium juvandi Eutychen ejusque partes adversus Flavianum tuendas suscipiendi.
Quod de Dialogis gemina Theodosii Augusti constitutione proscriptis ignique addictis adjicit Garnerius, merum est commentum. In prima enim ne Theodoriti quidem nomen apparet, nec aliquod ejusdem [Col. 1375B] opus appellatur. Ad secundum quod attinet, proscribuntur quidem in ea Sermones allocutorii, sive Traditiones; verum 1 o non magis ad Theodoritum referenda sunt haec verba quam ad Nestorium: Interpretationes (Nestorii et Theodoriti) eorum, vel qui vocantur Sermones allocutorii sive Traditiones. 2 o Dubium an pro voce Theodoriti non potius legendum Theodori; sic enim legitur in concilio V, collat. 5, ubi refertur Constitutio Theodosii. 3 o Certum apparebit omnibus non occupato animo haec legentibus, Allocutiones, ut in concilio V, seu Sermones allocutorios, ut alibi, nihil aliud esse quam sermones ad populum vel alios viva voce depromptos, quod sexcentis exemplis probari possit. Sic Cyrillus Alexandrinus Theodori Mopsuesteni Allocutiones ad baptizandos appellat. Sic Allocutio Marciani Augusti ad quartam synodum. Et in synodo 5 proferuntur excerpta: Ex Allocutione Theodoriti dicta adversus S. Cyrillum Chalcedone, etc. Ex alia Allocutione dicta in eadem civitate. Et post multa: Et iterum post mortem B. Cyrilli idem [Col. 1375C] Theodoritus in Allocutione dicta Antiochiae praesente Domno, etc. De ejusmodi Allocutionibus intelligenda esse Theodosii verba, sive Theodorum spectent, sive Theodoritum, censebunt, opinor, mecum viri eruditi, improbabuntque Garnerii interpretationem; nec magis arridebit importuna diligentia infelixque et cacozelia qua libros Theodoriti, in primis catholicos, sic insectatur ut pleraque illorum capita ad sensum heterodoxum obtorto collo trahere conetur.
Liquido igitur apparet evanida esse argumenta quibus suam sententiam statuere conatus est Garnerius de scriptis ante annum 445 Theodoriti Dialogis; et una ruere quod idem acriter defendit, testimonia SS. Patrum epistolae ad Flavianum subjecta 1433. Theodoriti diligentiae deberi, non S. Leonis.
[Col. 1375D] 1. Caesari Theodosio religiosissimo et piissimo Augusto, Leo papa Ecclesiae catholicae urbis Romae. Cod. unus ms. Thuan. habet: Gloriosissimo et clementissimo Theodosio Augusto, Leo episcopus; quem titulum nativum esse et genuinum, Graeca versio, quae eumdem exhibet, probare videtur. Priorem tamen retinuimus, [Col. 1376A] quem invenimus in mss. codd. Thuan. duobus, Griman., Trecopith., Corb. Victorin. et omnibus Latinia editionibus Cave tamen, cum legis Ecclesiae catholicae papam seu episcopum, ne idem esse putes ac oecumenicum et universalem episcopum, quem titulum numquam usurpavit pontifex noster, teste S. Gregorio Magno pluribus locis. Immo saepe saepius hac simplici appellatione contentus est: Leo episcopus: vel ista: Episcopus urbis Romae. Quid ergo, inquies, sibi vult illa epigraphe? Nihil aliud quam quod de Aurelio Carthaginensi, Augustino et Fortunatiano episcopis Africanis in Carthaginensi collatione cum Donatistis, ita scribitur: Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae; Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae; Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Tam enim S. Leo quam alii unum hoc in animo habuerunt, ut sese formula ista ab haereticorum conventiculis et communione secernerent. [Col. 1375D] Etsi quilibet episcopus catholicae communionis sit et appellari possit episcopus Ecclesiae catholicae, Romanus tamen pontifex specialiter eo nomine vocatur, sicut specialiter Romana Ecclesia appellatur catholica ratione primatus, quia scilicet hujus primatus causa in Romana sede, ac in ipso summo pontifice centrum est et radix communionis et unitatis catholicae; adeo ut, Irenaeo testante, ad hanc Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse sit omnem convenire Ecclesiam, hoc est, eos qui sunt undique [Col. 1376D] fideles; quod Irenaei testimonium idem Quesnellus in Memoriali septimo, pag. 137 maximi faciendum monuit, propterea quod licet ille Occidentalis episcopus fuerit, Orientalis tamen cum esset, omnium matricum et originalium Orientis Ecclesiarum traditionem ad nos attulit. Plura in hanc rem ex Leone, aliisque Patribus, ac ex ipso Gallicano clero, qui unitatis catholicae centrum in Romana sede situm agnoscit, afferri possent; sed hujus loci non est lectorem pluribus distinere. Ecclesiae igitur catholicae episcopus, est catholicae communionis episcopus, ut loquitur Epiphanius haer. [Col. 1376B] 42. Huic appellationi occasionem primi, ni fallor, dederunt Donatistae, qui Ecclesiam in parte collocabant: quibus catholicae Ecclesiae nomen opponunt Ecclesiae per orbem diffusae assertores episcopi. Hinc etiam Constantinus Augustus, in epistola ad Anulinum, apud Eusebium, lib. X, cap. 7: Qui in provincia, inquit, tibi concredita, in Ecclesia catholica, cui Caecilianus praeest, etc. Ecclesia igitur quaelibet particularis, cum servat communionis et fidei catholicae unitatem, 1434 catholica nuncupatur. Quamobrem horum sancti Cypriani verborum sensum attigisse mihi non videtur vir doctissimus, qui post Pamelium similia verba Cypriani ad Cornelium ut soli Romanae Ecclesiae propria accipit: Nos, inquiunt Novatiani conversi (Epist. 45) , nos Cornelium episcopum sanctissimae catholicae Ecclesiae electum a Deo . . . scimus. Manifestum enim est ex serie epistolae illa etiam extendi ad reliquas totius orbis Ecclesias ubique diffusas; quae est proprietas catholici nominis, inquit [Col. 1376C] Optatus lib. II. Sicut enim totius est Ecclesiae (quod maxime illi urgent) unum Deum habere, unum Dominum, unum Spiritum; ita et ad totam Ecclesiam et ad quamlibet particularem attinet, quod de uno episcopo illic disseritur. Nec enim ignoramus, inquiunt iidem, unum Deum esse et unum Christum esse Dominum, quem confessi sumus, unum Spiritum sanctum, unum episcopum in Ecclesia catholica esse debere. Quod autem idem auctor ait, ideo Romanam Ecclesiam specialiter catholicam vocari, quod radix et matrix sit Ecclesiae catholicae; pace doctissimi viri dixerim, non est ea mens Cypriani, nec esse potuit. Non fuit re ipsa: cum enim epistola 45, ad Cornelium, haec habet verba, quae auctor ille assumpsit, rationem reddidisse nos scimus, et hortatos esse ut Ecclesiae catholicae matricem et radicem agnoscerent ac tenerent, etc., sensus Cypriani est, hortatum se esse eos ne parti Novati adhaererent, ne schisma et divisionem sectarentur; sed ut unitatem catholicam, quam Ecclesiae catholicae radicem et matricem appellat, [Col. 1376D] agnoscerent ac tenerent. Tot sunt loca Cypriani quae hanc de unitate expositionem comprobent, ut in oculos omnium facile incurrant. Adeat, qui volet, tractatum de Unitate Ecclesiae, epistolam ad Antonianum, et alias: ubi passim unitatem praedicat Ecclesiae, cui tamquam radius solis, fonti rivus, [Col. 1377A] radici ramus individua unitate quisque conjungi debeat. Avelle. inquit (Lib. de Unitate Ecclesiae) , radium solis a corpore, divisionem lucis unitas non capit; ab arbore frange ramum, fractus germinare non poterit; a fonte praecide rivum, praecisus arescet: sic et Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit, et ramos suos in universam terram, copia ubertatis extendit; profluentes largiter rivos latius expandit: unum 1435 tamen caput est, et origo una, et una mater fecunditatis successibus copiosa. Illius fetu nascimur, illius lacte nutrimur, spiritu ejus animamur. Denique quid per matricem intelligat sanctus martyr, epistola 71, ad Quintum, declarat luce meridiana clarius. Quos, inquit, constat hic, hoc est in Ecclesia catholica, baptizatos esse, et a nobis ad haereticos transisse, si postmodum, peccato suo cognito et errore digesto, AD VERITATEM ET MATRICEM redeant, satis sit in poenitentiam manum imponere. Hoc igitur est, catholicum tenere matricem, in epistola ad Cornelium, quod haereticum redire ad matricem, in [Col. 1377B] epistola ad Quintum; hoc est, et Ecclesiae catholicae unitatem tenere, ut habet ead. epist. 71, et ad eam e schismate postlimino reverti.
Jam vero quod proprie non potuerit Romana Ecclesia simpliciter vocari a Cypriano catholicae Ecclesiae matrix, manifestum est, cum potiori jure nomen istud debeatur aliis Ecclesiis apostolicis, quae in Oriente et Palaestina primum coaluerant antequam Romanae civitati fides et episcopatus inferrentur. Hoc in primis convenit Jerosolymitanae Ecclesiae, quae revera mater et matrix omnium Ecclesiarum appellatur in epistola Patrum concilii Constantinopolitani, ad Damasum, Ambrosium et alios episcopos Romae congregatos. Eadem appellatione Romanam donant epistolae Lucii I ad episcopos Gall. et Hisp., et Felicis I ad Benignum; sed eas esse supposititias nemo non novit. Revera Innocentius PP., III epist. ad Decentium episcopum recensens provincias quae S. Petro ejusve successoribus fidei suae semina Ecclesiarumque institutionem debent, nullas nominat [Col. 1377C] praeter Italiam, Gallias, Hispanius, Africam, atque Siciliam, insulasque interjacentes.
2. Synodale judicium. Ita mss. Griman. et Thuan., pro synodale concilium, quod in Thuan. aliis duobus aliisque, praeter edita omnia. Nescio an aliquod inter utrumque discrimen. Dixerit aliquis prius quod retinuimus de quacumque synodo, sive provinciali, sive oecumenica, intelligi posse; posterius plerumque de concilio vel ex omnibus synodis. seu oecumenico, vel saltem ex pluribus synodis, seu plurium provinciarum episcopis coalescente, quales erant synodi quibus Hilario Arelat. interdicit Leo epistola sua 10, quasque vocat synodales conventus, eo quod ex pluribus synodis seu provinciis conveniebant episcopi sub primario metropolitano.
1. Haec epistola alteri, quae est 27 (nunc 31) , et [Col. 1377D] Pulcheriae itidem inscribitur, persimilis est, etsi brevior. Praesens autem videtur fuisse missa per legatos, cum adhuc spes nonnulla restabat Leoni, ut synodus Ephesi indicta in conventum simplicem apud Constantinopolim commutaretur, ut ex fine epistolae conjici potest. [Col. 1377D] Vide admonitionem in epistolas 30 et 31. De altera vero, quae in melioris notae codicibus nota consulum, diei et mensis caret, diximus, ad epist. 27 (nunc 31) : Sed ei, inquit, qui in errore est, melius consuletur, si UBI desipuit, ibidem resipiscat; et UBI damnationem meruit, illic indulgentiam consequatur.
2. Principis dispositioni. Eadem voce saepius utitur S. Leo; saepe etiam alii scriptores. Ad manum sunt [Col. 1378A] in praesenti Matisconensis synodus II, sub Guntramno et Hincmarus Remensis, epist. 6, cap. 26, edit. Mogunt. Quae vox significat edictum principis, ut passim videre est in codice legum imperialium: unde et dispositionum scrinium in eodem, et dispositionum comites, alibi commemorantur. Eam vocem ad ecclesiasticas suisque sanctiones traxit pontifex noster epist. 64, 65 (nunc 84, 85) , etc., nec non et ad divina aeternaque decreta, ut epist. 24, 132 (nunc 28 et 162) , et alibi.
1. Ut quod formam servi gessit. Variant multum codices. Thuan. unus et Trecopith.: Ut in quo formam, etc.; Victor: Ut quod in forma, etc.; Corbeien. et Griman: Ut quod in formam, etc.; alii aliter.
2. Patriarchis et prophetis in specie carnis apparuit. [Col. 1378B] SS. Patres Augustino anteriores apparitiones hujusmodi plerumque tribuerunt Filio, qui sicut Patris angelus, administer ac repraesentator ab eodem sub corporali specie missus fuerit in veteri testamento; ut, inquiunt, edisceret conversari cum hominibus, et ad suum conspectum homines assuefaceret. Contrariam sententiam erroris damnavit Sirmiensis synodus an. 35 contra Photinum congregata: sed quoniam hanc opinionem Ariani in haeresis suae patrocinium detorquebant, aliam viam ineundam esse censuit Augustinus in apparitionibus priorum temporum interpretandis, atque adeo illas angelis esse tribuendis totis viribus 1437 contendit, lib. II et III de Trinitate, et alibi. Quem plerique sequentis aevi Patres et scriptores secuti sunt, ut mirum sit Leonem nostrum hic ab eo discedere.
3. Nec uti possemus triumphantis victoria, si extra nostram esset conserta naturam. Ita omnes mss. et plures etiam excusi codicis; sic vero in vulgatis: Nec aliter possideremus triumphantis victoriam, si [Col. 1378C] extra nostram esset confecta naturam. Hanc vocem confecta, quam habet ms. Theodericianus, retinuissem, ut magis huic loco convenientem, nisi optimi codd. Griman., Trecopithoeanus et Thuanei legerent conserta.
Illuxit. Ita Corbeiens., Theodoric., Barb. et Thuan. unus; induxit legunt Thuan. tres, necnon ed. Canisii et aliae ad marg.: sed facile unius litterae mutatione inducta est haec lectio, pro inluxit, quod sensus integritati necessarium videtur. Indulsit habent et vulg. edit. et cod. Griman.
5. Nec potest in filiorum Dei adoptione censeri. Sic ex mss. Thuaneis quinque, Theoderic., Barber., Trecopith., Corbeiens., Griman. et Bodleiano. Antea leg.: Nec potest filiorum Dei adoptionem consequi.
6. Principaliter salvat. De hac voce vide not. 3 ad epist. 10, ad provinc. Viennensis episcop. Divinitas Christi nos principaliter salvat, si pretii ac meritorum dignitatem quae tota humanitati ex Divinitate provenit [Col. 1378D] spectemus; Humanitas principaliter salvat, eo quod passionis mortisque mysteria, quibus Deo reconciliati sumus, non utsi in humana natura adimpleri potuerunt, ac proinde principium et origo salutis humanae, ipsa est natura humana a verbo assumpta.
7. Nota diei, mensis et coss., deest in mss. Grim., Bodl., Trecopith., Victorin., Barber. et Thuaneis: ut merito huc translato mihi fuisse videatur ex breviori epist. 30, quae ad eamdem Pulcheriam iisdem die, mense et coss., et in eadem pene verba scripta est. [Col. 1377D] Confer nostram annotat. 40 (Col. 795, n. b ) , et admonitionem epistolae 30 praemissam, ubi quid [Col. 1378D] de hac et antecedenti epistola censendum sit accuratius exquisivimus Illam igitur eradendam credimus; non eam solum ob causam, sed praeterea quia pluribus diebus [Col. 1379A] vel etiam hebdomadibus ante 13 Junii scriptam esse apparet ex his cap. 4 verbis: Cum, inquit, a tertio iduum Maiarum, quo serenitatis ejus scripta suscepimus, major pars reliqui sit temporis absumenda, ut profectio sacerdotum qui negotio sufficiant valeat ordinari. Quis enim vero ex his non intelligat statim scriptam epistolam post acceptas imperatorias litteras, id est paulo post diem 16 Maii, et antequam legati ad profectionem accincti essent? Prius igitur haec missa est mense Maio, tum alia, quae hujus compendium est, mense Junio per legatos directa. Huic posteriori cogitato cedat necesse est prioris editionis 1438 conjectura, qua suspicatus eram primam illam nihil aliud esse quam amplificatum secundae exemplar, quod ex epist. 41 (nunc 45) missum esse ad Pulcheriam constat; quia Hilaro, qui eam perlaturus erat, propter Dioscori latrocinia, Constantinopolim pervenire non licuit.
Hanc epistolam relegimus ad codic. Griman. et Thuan. unum tantum, et ad versionem Graecam: et quibus duas lineas, quae desiderabantur versus finem supplevimus.
De latere meo. S. Leo [Col. 1379D] Haec opinio refellitur annot. 3 in hanc epistolam (Col. 795, n. f ) . primus omnium pontificum Romanorum de legatis a latere missis mentionem fecit. Hujusmodi loquendi modus, quem videre est etiam epist. 31, cap. 2, ex saecularium principum stylo assumptus videtur ad hunc significatum, cujus rei exempla nonnulla reperies in notis viri doctissimi Christophori Justelli, ad codicem canonum Ecclesiae Africanae, seu ad can. 7 concilii Sardicensis, qui initio hujus codicis refertur, et in quo primum reperitur vox ista, a latere mitti, ad res ecclesiasticas translata. Quam serio considerantes Patres Africani concilii in epistola ad Coelestinum papam in fine codicis [Col. 1379C] citati edita, haec rescribere non dubitarunt: Nam ut aliqui tamquam a tuae sanctitatis latere mittantur, nulla invenimus Patrum synodo constitutum. E latere autem mitti, ait Morinus, est velut e familia pontificis, ex officialibus et procuratoribus domesticis in opus aliquod eligi et deputari. De quo fusius idem tractat., Exercit. Eccl. lib. I cap. 20, et Petrus de Marca, de Concord. sacerd. et imp. lib. V c. 4. Primi tamen tam definitio legati a latere, quam discrimen inter legatos pontificis et legatos concilii Romani, quod ex hisce verbis elici existimat, a Leonis mente aliena mihi esse videntur. Julius enim episcopus Puteolanus horum legatorum princeps nec e familia ejus erat, nec ex officialibus et procuratoribus domesticis, cum nec de ipso quidem Renato presbytero tituli S. Clementis istud dici possit; et indiscriminatim de iisdem aliisque duobus loquatur tam in praesenti epistola quam in 31. Mysterio igitur, mea quidem sententia, vacant haec verba, saltem quod ad praesentem locum attinet, nec aliud significant quam hinc, ut [Col. 1379D] etiam ex versione Graeca evincitur, quae vocum istarum loco habet tantum ἐντεῦθεν, hinc, id est ab Urbe, ut habet epistola 25, ex his partibus: nec verisimile est Julianum episcopum 1439 Coensem, quem hujus versionis auctorem par est existimare, quique apud Romanos multos annos egerat, formulae hujus vim et usum ignorasse, si quid aliud in ea delituisset arcani. Immo se ipse sanctus Leo interpretatur, cum scribens rursum de iisdem legatis, epist. 33, ad Theodosium Augustum, verboque Graeco prorsus concinens; habet tantum: Ordinatis HINC fratribus meis, qui praesentiae meae impleant vicem. Si quid tamen peculiare inest his vocibus, crediderim libenter eum a latere [Col. 1380A] pontificis Romani mitti, qui ex sinu propriae vel Ecclesiae, vel provinciae, vel dioeceseos, ad aliquod negotium delegabatur: sicut imperatores a latere seu comitatu suo aliquos in provincias missitabant, qui et missi dominici solebant appellari.
1. Adjecimus. Haec addit Graeca versio: Ὤστε ὑπὲ, τῆς ἀληθείας τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ ; id est, ut pro veritate humanitatis Christi.
2. In nobis atque in vobis. Pro his verbis Graeca versio habet: Ἐν πάσῃ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ; id est, in universa catholica Ecclesia.
3. Ab assumpti hominis substantia. Graeca vers. addit: Καὶ ἀτι αὐτῆς τῆς συλλήψεως τῆς Παρθένου ; id est, et ab ipsa Virginis conceptione.
4. Qui enim negat mediatorem Dei et hominum hominem [Col. 1380B] Jesum Christum. Ita cod. Thuan., Griman., Corbeiensis, Victorinus, Surius, etc. Prius sic: Negator enim mediatoris, etc. Graece: Ὁ γὰρ ἀρνούμενος τοῦ ἀληθινὸν ἄνθρωπον τοῦ Κυρίου Ἰησου Χριστοῦ ; Qui enim negat veram Domini Jesu Christi humanitatem.
5. Sive quod solus ab inviol. Virg. sine concup. est conceptus. Ita codd. Barb. duo, Thuan. quatuor, Cantabrigens., Griman., Trecopith. In vulgatis vero: Sive quod solus ex Spiritu sancto ab inviolata Virgine sine concupiscentia carnis est conceptus; quod ex Graeca versione assumptum est, quae tamen vocem carnis non habet, uti nec Victorinus cod. cum aliis jam citatis.
6. Nec discordia desideriorum gignebat compugnantiam voluntatum. Ita ex plerisque retinuimus. Cod. Griman.: Nec discordiae desideriorum gignebant compugnantiam voluntatum. Nihil habent Graeca quod his verbis respondeat; sed Latina, quae his adjacent, item Canisius, Sicardus, Nicolinus et Surius sic habent: [Col. 1380C] Nec discordiam desideriorum gignebat compugnantia voluntatum; 1440 nec inepte: cessimus tamen codicum multitudini in priori lectione retinenda, quae et optima est.
7. Eamdem gerens in verbi Deitate personam. Graeca: Ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ἔχων ἐν Θεότητι καὶ ἀνθρωπότητι πρόσωπον ; id est, sed eamdem habens in Divinitate et humanitate personam.
8. Ante notam consularem Graeca versio haec habet: Deus te servet incolumem, honorabilissime frater. De annotatis autem [Col. 1379D] De tempore hujus epistolae, et de ejusdem versione [Col. 1380D] Graeca plura disseruimus in admonitione eidem praefixa. die et mense major difficultas. Nam idibus Junii seu die 13 data legitur, quam ob causam hanc ab aliis eodem die datis epistolis sejungere nefas duximus. Et tamen certum apparet post aliquot dies fuisse scriptam, nimirum una cum epistola ad Flavianum data 23 Julii, nam et hanc et illam scripsit post acceptas utriusque litteras per Basilium diaconum. Is autem Flaviani litteras non attulit nisi legatis jam ad synodum profectis, et paucis ante [Col. 1380D] 23 Julii diebus ex epist. 34 (nunc 38) . Igitur et ista ad Julianum secunda est eodem tempore scripta. Ex quo id etiam commodi accidit, quod cum gemina ad eumdem eodem die scripta legatur, deinceps prior quae 31 (nunc 34) loco jacet 13 die Junii; posterior quae 25 (nunc 35) locum habet 23 Julii data habebitur. Haec porro sic inchoatur: Licet per nostros quos ab Urbe pro fidei causa direximus, etc. Ex quibus tria verba pro fidei causa delenda censemus auctoritate septem ad minus codicum mss., ut quae ex Graeca versione in textum Latinum irrepserunt, quae versio longe plura habet a textu originali discrepantia. Observandum porro simile quid haberi in epistola [Col. 1381A] 24 (nunc 28) seu celebri illa ad Flavianum: Ad omnem enim causam pie ac fideliter exsequendam eosdem legatos a se mitti scribit S. Leo, nulla synodi facta mentione. Cur ita factum sit, nescio an mea me fallat haec conjectura. Cum Leo, acceptis primis Flaviani litteris cum gestis synodi CP. adversus Eutychen, agnovisset haereticum suae damnationi non aquiescere, nec a prava doctrina resilire, immo vero multa moliri adversus Flavianum, consilium cepit mittendi legatos quatuor in Orientem, qui vel auctoritate pontificis Eutychen ad meliorem mentem revocarent, vel auctoritate imperatoris reprimi curarent. Ad hunc unice finem scriptae primum sunt epistolae plures quae 13 Junii datae nunc leguntur, atque in primis celebris illa 24 (nunc 28) ad Flavianum; in qua reapse nihil de synodo habetur, sed de fidei tantum causa per legatos curanda. Talis est etiam epist. 28 (nunc 32) ad archimandritas CP., in qua propter causam fidei legatos de latere suo missos [Col. 1381B] scribit. At antequam legati profecti essent, acceptae sunt a Leone Theodosii litterae, quibus de 1441 indicta synodo monebatur; statimque iidem legati, qui ad fidei negotium cum Flaviano tractandum destinati erant, ad synodum directi sunt, eorumque tardata profectio, quo novis litteris scribendis tempus daretur, vel prioribus amplificandis. In quarum nonnullis, sic Theodosii de synodo cogenda et indicta jussis obtemperat Leo, ut tamen ad prius consilium redeat, et exsecutioni optet mandari, ut epist. 30: Sed ei, inquit, qui in errore est, melius consuletur, si ubi desipuit, ibi resipiscat; et ubi damnationem meruit, illic indulgentiam consequatur. Cum autem diu ante 13 Junii, hoc est 16 Maii receptae sint illae Theodosii de synodo litterae, ex epist. 27 (nunc 31) , et jam in procinctu essent legati, integro fere mense dilata eorum profectio, et epistolae 24 (nunc 28) nota diei mutata. Ex dictis patet hanc epistolam 25 (nunc 35) nativam suam sedem post trigesimam quartam (nunc 38) habere.
Ad Constantinum, etc. Si talis fuisset provinciae Viennensis status aetate Leonis papae, qualis in [Col. 1381D] Hanc notitiam civiles, non ecclesiasticas provincias designare, ostendimus in observat. ad dissert. 5 Quesnel. part. II, cap. 4. Ecclesiasticas autem provincias Gallicanas ad civilem formam haudquaquam exactas ibidem probavimus cap. 5. notitia Sirmondi exhibetur, vix dubitari posset quin duodecim illi Galliarum episcopi, ad quos praesentem Leo scribit epistolam, et omnes et soli ad provinciam Viennensem pertinerent. Si enim duos adjeceris Arelatensem et Viennensem episcopos, qui de primatu contendebant, eum invenies numerum qui totam illam provinciam conflabat, quatuordecim videlicet episcopos, qui in notitia describuntur, quique ad consecrationem Ravennii convenerunt. Verum aliter se res habent: nam nihil hac in re elicere possumus ex notitia quam Leonis aetate posteriorem esse probavimus dissert. 5, parte I, cap. 10, ac praeterea Tarentasiam, quam inter Viennensis provinciae civitates [Col. 1381D] non numerat notitia, ad eam tamen tunc pertinuisse epist. 50 (nunc 66) Leonis probat, cum illam Viennensi Episcopo subjiciat.
Ex eo tamen episcoporum numero quem haec epistola exhibet, duo habemus. Primum, quod alibi jam suggessimus, nihil novi inductum esse in provinciam Viennensem, tametsi [Col. 1382D] Quatenus episcopi Arelatensi sedi addicti in ordinatione Ravennii nulli Leonis decreto contraierint, probatum invenies in observ. ad dissert. 5 Quesn. part. II, cap. 2, num. 4. Leonis papae decretum et Valentiniani constitutio novum aliquid instituissent; sed omnes pro antiqua consuetudine episcopos ad civitatem Arelatensem concurrisse velut ad metropolim provinciae, 1442 omnes ad episcopi [Col. 1382A] illius ordinationem convenisse unanimiter, omnes ei primatum detulisse, omnes ab eo Viennensem removisse: quem videmus nec consecrationis gratiam contulisse Ravennio, nec de usurpata ab alio hacce consecratione fuisse conquestum
Alterum, quod hinc elicimus, illud est, Rusticum, qui in hujus epistolae inscriptione numeratur inter caeteros Ravenni ordinatores, alium esse procul dubio ab illo Narbonensi ad quem alias scripsit S. Leo. Alterius enim provinciae metropolitanus, qualem se gerebat Rusticus Narbonensis, numquam se ordinationi episcopali in aliena provincia contra canones immiscuisset, multoque minus in Viennensi, cujus metropolitanus etiam Narbonensem provinciam sibi subjectam esse vel tunc adhuc contendebat, vel certe non ita pridem contenderat: Arelatensium enim votis plurimum suffragatus esset Rusticus, si ad Arelatensis episcopi ordinationem convolasset, velut ejusdem provinciae episcopus. Deinde Rusticus Narbonensis non tertius scriptus reperiretur in hac epistola, [Col. 1382B] qui alibi vel statim post Ravennium, ut in epistola synodica quadraginta quatuor episcoporum Gallorum ad S. Leonem, et in tertio Arelatensi concilio, vel etiam ante Ravennium nominatus reperitur, ut in S. Leonis epist. 82 (nunc 103) .
Satius est ergo existimare alium a Narbonensi Rusticum huic epistolae inscribi: quod eo lubentius credimus, quod et commune admodum est hujusmodi Rustici nomen, et plures revera legimus circa illa tempora in Galliis floruisse, quorum nonnullos commemorat Apollinaris Sidonius Epistolarum lib. II, epist. 11; lib. V, epist. 9, et lib. VIII, epist. 11. Alius Rusticus ab his omnibus forte distinctus scripsit ad Eucherium eam epistolam quam repraesentavit J. Sirmondus in notis ad epist. 11 lib. II Sidonii
[Col. 1382C] 1. Secundum praecedentem notitiam. Ita cum ms. Thuan. legendum; non vero, ut habent edita, Secundum praesentem notitiam. Respicit enim S. Leo ad legationem quam S. Hilarii Arelatensis nomine, Leonis placandi gratia, obierat Ravennius tunc presbyter, cujus occasione Romae innotuit pontifici; cujus gratiam morum suorum mansuetudine et sanctitate meruisse dicitur in libello supplici episcoporum Gallicanorum ad Leonem, ut videre est (Col. 880 hujus tomi) .
1443 2. Modestiae igitur tuae non desit auctoritas, constantiam mansuetudo commendet. Ita mss. codd. Antea corrupte: Modestiae igitur tuae non auctoritas constantiam, sed mansuetudo commendet justitiam, lenitas temperet, etc.
3. Cum verus recti amor in semetipso habet, etc. Ita mss. codd. Herovallian. et Thuaneus, cum Merliniana Isidori editione. Arridebit forsitan magis nonnullis alia haec vulgata lectio: Cum verus recti amor [Col. 1382D] in semetipso habeat et apostolicas auctoritates et canonicas sanctiones; sicut et placuit mihi aliquando. Sed (quod re attentius perpensa fateri cogor) sic lectio haec mysterio vacare mihi videtur, ut meo judicio, careat et vero sensu: etsi enim verus recti amor mentem hominis legi Dei subjiciat, perfectamque inspiret pro humanis etiam praeceptis obedientiam, numquam tamen vel apostolicarum auctoritatum, vel canonicarum sanctionum, quae leges, ut aiunt, positivae sunt, notitiam per semetipsum potest impertire. Hanc quam restituimus lectionem confirmo auctoritate [Col. 1383A] Hincmari Remensis et codicum mss. quibus usus est. In opusculo enim Capitulorum 55 adversus Hincmarum Laudunensem, quod trigesimo tertio loco habetur apud Sirmondum, cap. 10, refertur pannus hujus epistolae ab his verbis: Justo quippe ideo, etc., ubi eadem prorsus lectio habetur.
4. Hanc epistolam scriptam esse Asterio et Protogene consulibus, hoc est an. 449, probat altera Leonis epistola ad provinciae Arelatensis episcopos scripta eodem anno quo Hilarius Arelatensis obiit, et Ravennius in ejus locum suffectus est. Ex quo Philippum Labbe corrigas, qui in dissert. de Scriptoribus ecclesiasticis Hilarium Arelatensem vixisse scribit usque ad diem 5 maii anni 454, quod falsi arguitur ex duabus epistolis ad Ravennium Hilarii successorem, et tertia ad ordinatores scriptis hoc anno 449, ex quatuor etiam aliis ad eumdem datis, annis tribus sequentibus, et ex litteris Gallicanorum episcoporum, inter quos numeratur ann. 451.
Quid [Col. 1383D] Ut difficultates hic propositae disjicerentur, quid in hac epistola edenda praestiterimus, vide nostram admonitionem huic epist. praefixam. de praesenti epistola sentiendum sit, prorsus in ambiguo est. Editionum tam concilii Chalcedonensis quam Operum S. Leonis procuratores censuerunt potius esse fragmentum sequentis epistolae quam integram epistolam; non omnia in ea cohaerere, nec inventam esse in mss. Codd. 1444 mss. quod attinet, plures nacti sumus qui eam contineant, quos inter Thuaneus unus, alter Grimanicus noster octingentorum et amplius annorum, ut diximus, et optimae notae. Forsitan est exemplar epistolae sequentis seu 40 (nunc 44) , quod nonnullis mutatis, miserit sanctus Leo ad Pulcheriam Augustam; nam in epist. 41 (nunc 45) , quam ad eamdem scribit de Ephesino latrocinio, se ejusmodi exemplar mittere testatur. Plurima tamen sunt in quibus ambae discrepent.
[Col. 1383C] Hanc enim primam suo tantum nomine scribit S. Leo, alteram quae sequitur, suo et concilii Romani nomine. In illa magnam ex sua auctoritate capit fiduciam pro defendenda per se veritate; in hac sumit ex litteris imperatoris fiduciam fidei et pacis per ipsum defendendae. In hac ultima ait sibi quae Ephesi gesta erant, narrata esse ab Hilaro diacono, qui solus effugerat; prior illa, ab ipsis etiam reverendissimis episcopis qui a sede apostolica missi erant, haec nuntiata fuisse affirmat; quod falsum est, cum unicus episcopus missus fuerit ad Orientales partes, Julius scilicet Puteolanus, quem etiam suspicamur diem ultimum obiisse antequam Ephesum perveniret. Praeterea uni epistolae subjecit exemplar canonum Nicaenorum seu potius Sardicensium; alteri non item. Denique nonnulla sunt in illa epistola quae truncatam eamdem fuisse arguant, vel nondum perfectam et absolutam; ut potius sit rudis aliqua epistolae delineatio quam epistola caeteris accensenda. Manifestus [Col. 1383D] enim hiatus apparet in loco punctis notato; et paulo inferius haec leguntur: Pro supradicti sacerdotis arbitrio, etc., nulla prius facta mentione Dioscori, quem haec verba indicant in altera epistola. Quidquid sit, eam e numero epistolarum subtrahere noluimus, suum cuique de ea judicium liberum permittentes.
Hujus epistolae initium assumptum est ab impostore Isidoro ad construendum caput fictitiae epistolae 2 Dionysii I pontificis Romani ad Severum episcopum, et fictitii rescripti Liberii papae ad Athanasium Alexandrinum et alios Aegypti episcopos.
Hujus epistolae versionem Graecam edidit Joan. Cotelerius ex ms. cod. Regio 1026, ubi ad haec verba: [Col. 1383D] Confer annot. nostram 8 (Col. 834, n. f ) in hanc epistolam. Pro fide regia, quae restituimus ex ms. Grimanico et aliis (nam antea legebatur, Pro sede regia ), Graeca habent, ὑπὲρ τῆς Ῥωμαϊκης πίστεως : Pro fide Romana; sane contra mentem Leonis, 1445 qui hortatur Pulcheriam ut pro fide, hoc est, secundum eam qua pollet fidem, seu vigore illius fidei novellis erroribus resistat.
[Col. 1384B] 1. Hoc praeclarum epistolae fragmentum ex Regio codice ms., num. 940, eruit vir doctissimus Joannes Baptista Cotelerius, et inter Ecclesiae Graecae Monumenta, tom. I, pag. 66, excudi curavit anno 1677, biennio post primam Leonis nostri editionem. Monet in notis conferendum cum his quae Sozomenus habet lib. VII, cap. 8 de electione Nectarii Constantinopolitani pariter episcopi. Non debuit porro in hac editione omitti haec epistolae particula, nec alium locum sortiri, cum de illa in consequentibus epistolis mentio habeatur, et tunc primum recepta esset a Leone cum ad Theodosium, Pulcheriam, aliosque epistolas 52, 53, 54 (nunc 69, 71, 70) , etc., scribebat pontifex 16 Julii. Ad illam respiciunt earum aliquae; nonnullae expresse etiam meminerunt: sic enim epist. 53 (nunc 71) , ad archimandritas: Ipse Constantinopolitanus episcopus et hi qui eumdem consecrarunt, praeter id quod ad ordinationem novi antistitis pertinebat, nihil nobis de compressis, vel abdicatis erroribus indicarunt. [Col. 1384C] Ex quibus cum fragmento collatis docemur, 1 o circa [Col. 1384D] De tempore mortis S. Flaviani, ordinationis Anatolii, et epistolarum quae in ejus ordinatione ad S. Leonem scriptae fuerunt, vide admonitionem huic fragmento praefixam. haec tempora ad meliorem vitam transisse sanctum Flavianum; 2 o ante illius obitum, Anatolium nec electum, nec ordinatum, electionem enim, nulla mora interposita, secuta est ordinatio; 3 o non solum Anatolium, sed ejus etiam ordinatores ad S. Leonem litteras ordinationis indices misisse.
1. Plebis acclamationibus. Plebis suffragia in electionibus episcoporum olim intervenisse, vel ex uno Leone nostro perspicuum est: eadem pariter in translationibus admissa fuisse, aeque certum ex Histor. Miscell., lib. XX, cap. 23. In depositionibus autem episcoporum seu approbandis seu improbandis locum habuisse ex his verbis discimus. Hoc persaepe acclamationibus populi fiebat; quae cum seditiosae erant [Col. 1384D] ac tumultuosae, 1446 merito rejiciebantur, et revera prohibentur a sanctis Patribus, qui electiones per hujusmodi acclamationes factas rescissas volunt; ut in Chalcedon., act. 11, et apud Palladium in Vita Chrysostomi cap. 13 et sequent. Cum vero modeste et ex ardore fidei vel justitiae acclamatur a populo, tunc, ut hic a Leone praestitum, et approbata, et in scrmia etiam ecclesiastica sunt redacta ejusmodi acclamationum vota. Harum porro usum ab ethnicis ad Christianos, et a rebus civilibus ad ecclesiasticas [Col. 1385A] translatum fuisse, apposite notavit vir doctissimus Franc. Florens, ad titulum 7 de Translatione episcopi.
2. Ut nec ab infantium linguis veritas corporis et sanguinis Christi inter communionis sacramenta taceatur. Locus ita necessario restituendus ex codd. Griman., Barber., Trecopith. et Thuan. tribus. Quartus Thuan. leg., inter communia sacramenta; vulgata vero lectio, quae habet, nec . . . . inter communis sacramenta fidei teneatur, absurdum omnino sensum continet, et a Leonis mente remotissimum. Alludit porro ad veteris Ecclesiae ritum et ad ipsa Ambrosii verba, quibus ritus ille nobis exponitur, lib. IV de Sacram. cap. 4: Non otiose, cum accipis, tu dicis, AMEN, jam in spiritu confitens quod accipias corpus Christi. Dicit tibi sacerdos, CORPUS CHRISTI; et tu dicis, AMEN, hoc est, verum. Et Leo ipse, serm. 5, de Jejun. decimi mensis: Hoc, inquit, ore sumitur, et frustra ab illis AMEN respondetur, a quibus contra id quod accipitur [Col. 1385B] disputatur. Porro cum tam Ambrosius quam Leo non nisi ab accipientibus corpus Christi Amen responderi solitum asserant, et illud ab infantibus inter communionis mysteria pronuntiari Leo dicat, ab iisdem quoque accipi ac manducari consuevisse corpus Christi consequens esse mihi videtur. Quam consuetudinem testatam pariter nobis reliquit sancti Cypriani epistola seu lib. de Lapsis, paulo ante finem, quem locum commentatur sanctus Augustinus epist. 23, ad Bonifacium. Sed quod epist. 107 ad Vitalem, habet de iisdem parvulis corpus et sanguinem Domini sumentibus vel non sumentibus, utrum de manducatione ipsorum infantium ore facienda, an aliter intelligendum sit, manifestum esse non existimo.
3. Supra omnem Ecclesiam. Ita cum vulg. Pauli editione mss. cod. Griman., Victorin, Trecopith. et Thuan. unus. Sed Corbeiens., et tres Thuan., et edit. vulg. Leonis ad marginem habent, supra omnia Ecclesiae, juxta textum Graec., ὑπὲρ πάντα τῇ Ἐκκλησίᾳ.
4. Manichaei. Non quod de Divinitate saltem Christi [Col. 1385C] sane sentirent; multis enim 1447 fabulis hanc suam confessionem aspergebant, ita ut Christum assererent fuisse illum quem dicit nostra Scriptura serpentem, etc., ut ex August. haer. 46.
5. Apollinaristarum. Quae de his habet sanctus Leo, ab Aug. haer. 55 mutuatus est; sicut Augustinus ab Epiphanio, lib. III contra Haeres., tom. II, haer. 57, sive 77, quae est Dimoeritarum, ubi prolixam sancti Athanasii Alexandrini ad Epictetum refert epistolam. Tres illas Apollinaristarum partes aliter dinumerat, ac distinguit Epiphanius. Prima enim secundum ipsum affirmabat Christum corpus e coelo detulisse: 2 o Christum animam non assumpsisse, quia vicem ejus expleverit ipsa Divinitas, inquit Leo noster serm. 4 in Nativitate Domini: ubi hanc solam recenset Apollinaris sententiam, ut verisimile sit alia hujus haeresis capita discipulorum ejus fetum esse; 3 o denique ejusdem Christi corpus Divinitati consubstantiale non dubitarunt asserere.
[Col. 1385D] 6. Nota [Col. 1385D] Confer annot. 3 (Col. 866, n. l ) et 48 (Col. 871, n. m ) in hanc epistolam. diei, mensis et consulum, quibus data est epistola, carent mss. Griman., Barber., Trecopith., Victorin. et e Thuaneis aliqui: item Merlini et Crabbi edit. Hinc mihi facile persuadeo adjectitiam esse illam quae vulg. edit. apponitur: idibus Octobris. 2 o Iisdem idibus et coss. data reperitur altera ad eosdem Constantinopolitanos, ut probabile non sit hanc datam esse eodem die. Inter eas hoc discrimen intercedit, quod brevior illa non a S. Leone solo scripta sit, sed etiam a synodo Romana, quae vel [Col. 1386A] occasione latrocinii Ephesini, vel pro more ad tertium kalendas Octobr. ut ex epist. 16, cap. 6, colligitur, convenerat. Hanc vero prolixiorem suo ipse nomine scripsit, ut ex serie epistolae constat, a cujus titulo rejicienda sunt illa verba: Et sancta synodus, quae in urbe Roma convenit, sicut rejecimus auctoritate mss. Griman., Corb., Trecopith. et Thuan., in quibus desiderantur. Scripta est procul dubio post epist. 39 et 40 (nunc 43 et 44) quibus concilium ab imperatore indici postulat: de sua enim petitione monet Constantinopolitanos in fine hujus epistolae. 3 o Prima scripta est statim post acceptam Ephesini turbinis notitiam, et antequam litterae et acclamationes Constantinopolitanorum ad Leonem essent delatae; secunda non nisi acceptis his litteris data est, ut ex cap. 1 patet: atque adeo aliquanto post tempore. Revera non videtur ullus de Flaviani morte nuntius Romam pervenisse [Col. 1385D] Circa Aprilem an. 450 S. Leonem accepisse nuntium non solum de Flaviani morte, verum etiam de ordinatione Anatolii conjecimus annot. 2 in dissert. 1 Quesnelli ad eumdem an. 450, ubi etiam rationem attulimus cur S. pontifex responsum hac de re [Col. 1386D] ad Theodosium distulerit. ante mensem Julium anni 450. Rarae litterae hujus anni ante diem 16 Julii, 1448 quo tempore scribens S. Leo ad Theodosium [Col. 1386B] Augustum de Anatolio recens ordinato ( qui Constantinopolitanae Ecclesiae coepit praesidere ), innuit tum primum factum se fuisse certiorem seu de Flaviani obitu, seu de successoris ejus ordinatione.
A die Octobris 15 anni 449 ad decimum septimum Martii sequentis anni [Col. 1386D] Ante duas epistolas hic memoratas alia exstat epistola 54, ad Theodosium scripta mense Decembri anni 449, ut vidimus annot. 8 (Col. 856, n. i ) in epist. 54. duae solummodo Leonis epistolae comparent in Orientem scriptae, una ad Pulcheriam, altera ad Martinum et Faustum presbyteros, nec alias usque ad diem Julii 16 habemus. Porro in epistola ad Pulcheriam nihil de Flaviani morte: ex quo promptum est arguere nihil itidem de ea scriptum a Pulcheria. In altera testatur se nondum certiorem factum esse de receptione litterarum a synodo Romana scriptarum die 15 Octobris superioris anni. Quod argumento est nihil tunc adhuc auditum Romae de novo Ecclesiae CP. statu. Ex quo rursum infero Theodosii litteras ad Valentinianum et Augustas Romam mense Martio nondum allatas. Siquidem ex litteris ad Liciniam Eudoxiam scriptis apparet, Flavianum [Col. 1386C] ex hac vita morte sublatum eo tempore fuisse, ita enim Graeca Latine reddi debent: [Col. 1386D] Hunc locum aliter explicavimus annot. 5 (Col. 879, n. b ) in hanc epist. 64. Flavianus memoratus divino judicio ab humanis rebus ablatus est, quatenus totius dubietatis contentio a sacris removetur Ecclesiis. Porro vix credibile est tam sero fuisse a Theodosio responsum, cum a 15 Octobris ad 17 Martii quatuor integri menses cucurrissent. In secunda primae fit mentio tamquam antea scriptae, et per alios nuntios missae: ut manifestum sit hanc non eodem die datam esse, sed aliquanto post idus octobris.
Fidem supplicis hujus libelli quem Gallicani episcopi [Col. 1386D] ad sanctum Leonem pro Arelatensis Ecclesiae privilegiis miserunt, in dubium revocant viri insigniter eruditi Jacobus Sirmondus, qui illum velut supposititium diverso a germanis monumentis charactere excudi curavit in tom. I Concil. Galliae, et Joannes Launoius in dissertatione de duobus Dionysiis, et aliquot alii. 1449 E contra vero ut genuinum opus suscipitur a doctissimo viro Henrico Valesio in notis ad Socratis Histor. lib. II, cap. 29, aliisque ecclesiasticis scriptoribus. Et certe nihil est, meo [Col. 1387A] quidem judicio, unde ei merito suppositionis nota inuratur, sive stylum attendas, sive res ipsas spectes quas in his precibus Gallicani antistites edisserunt; nec ulla etiam apparet ratio qua valide satis praeclari hujus ecclesiastici monumenti fides concutiatur.
1. Tota hujus libelli series sibi optime cohaeret, nec aliquid uspiam occurrit in quo eorum a quibus conscriptum fuit ingenium, sinceritas, prudentia industriaque desiderentur, ut desiderantur plerumque in scriptis fictitiis. Cum enim ab homine cordato et liberali indole praedito alienissimum sit hujusmodi opusculis confingendis manum admovere, fit plerumque ut talia scripta vel ex pannis sibi invicem assutis compingantur, vel ubique incompositis barbarisque vocibus, anachronismis, aliisque similibus scateant νοθείας indiciis; ita ut saepe illorum suppositio in oculos etiam minus perspicaces facile incurrat.
2. Numquam hujusmodi scripta fingi solent, nisi ut nonnullum ex iis patrocinium desperatae alicui causae conquiratur. Parum autem caute consuluisset [Col. 1387B] scripti hujus artifex Arelatensis Ecclesiae privilegiis, si ex precibus eorum nomine oblatis, qui illius causam defendendam susceperant, eadem privilegia confirmari posse sibi persuasisset. Quis enim ex partis unius praejudicio sententiam adversus litigantem alterum decernat? Certe si aliquid confingendum habebat Arelatensis causae patronus, id illius nomine promulgandum erat cujus judicium postulabatur, et longe gravioris momenti fuisset alicujus pontificis Romani decretum, in quo omnia eadem argumenta quae continentur his precibus exponerentur, quam preces ipsae, quae praeter rationes quibus fulciuntur nihil nisi supplicantium vota exhibent, nec ulla propria pollent auctoritate.
3. Dicant velim, qui scriptum istud falsitatis arguunt, quo tempore, qua aetate procusum fuisse putent. An Leonis et Ravennii? At quidni potius verae preces et genuinae oblatae fuisse creduntur, quam aliae mala arte existimentur confictae? cum [Col. 1387C] nihil obstet, sed constet e contra de hoc eodem argumento a Gallicanis episcopis datas esse ad Leonem epistolas. An saeculis Leone et Symmacho posterioribus? Verum post utriusque hujus pontificis decreta, quorum auctoritate attributis Arelatensi et Viennensi certis Ecclesiis, tota haec controversia composita est, numquam Arelatensis sibi arrogare tentavit trium illarum provinciarum ordinationem, quarum libellus mentionem facit, ut omnino superfluum videretur preces condere nulli usui profuturas. Si quae enim posthac motae sunt rixae inter utrumque illum episcopum, inde natae sunt quod alteruter eas Ecclesias invadebat quas 1450 alteri subjectas esse decreverant summi pontifices mox laudati.
4. Nihil fere toto hoc libello occurrit quod antiquitatem non redoleat, illius aevi stylum, qui et in Leonis epistolis et in aliis coaevis Galliae nostrae monumentis passim usurpatur, ut sunt voces apostolatus, [Col. 1387D] summum sacerdotium, et summum pontificium cuilibet episcopo attributum, ut ipse Leo habet initio epistolae 37 (nunc 41) ad Ravennium; corona vestra, quod et tres Gallicani antistites, Ceretius, Salonius et Veranus in sua ad Leonem epistola assumunt; sacerdos pro episcopo ubique; auctoritates sedis apostolicae pro decretis; apex sanctae dignitatis; ordinandi pontificium; primatus, pro metropolitico jure; potestates pro magistratibus; potestate propria gubernare, sub omni ecclesiastica regula continere, ad suum pontificium revocare. Sed et totus orationis textus antiquam eam et genuinam esse clamat ac suadet cuivis attentius ac seposito omni mentis praejudicio perlegenti.
5. Nonnulla sunt in ea epistola quae reconditioris sunt eruditionis quam ut a doctulis ac recentioribus impostoribus fraudem meditantibus usurpari potuerint. Tale est quod ait: Ostentare voluit insignia dignitatis, consulatum suscepit et dedit, de quo inferius [Col. 1388A] dicemus. Alia sunt etiam quae fingere vix in mentem cujusquam venissent, et quae scribentis bonam fidem scriptique sinceritatem arguunt, quale est quod de anni praesentis quo scribebant penuria dicitur.
6. Hoc moris est spuriorum scriptorum auctoribus, ut quia fraudem potissimum moliuntur, hujusmodi scripta hac de causa ubique magna ambitione disseminent, ne quem lateat quod omnibus etiam arte pessima notum fieri discupiunt. Unde fit ut numerosa spargantur eorum exemplaria, quae frequenter postmodum occurrunt in bibliothecarum codicibus; nihil tale Arelatensis provinciae libello contigit, cum e contra ad nostra usque tempora in Arelatensi archivo delituerit, e quo uno nuper depromptus est et ab eminentiss. card. Baronio suis Annalibus insertus.
Denique argumenta omnia quae a doctissimo antiquitatis scrutatore adversus has preces instruuntur, talia esse mihi videntur ut ex his quae jamjam [Col. 1388B] dicturi sumus abunde sibi satisfactum confessurus sit, ut spero, vir verae opinionis amantior quam suae.
1. Nulla, inquit, in libello supplici honorifica papae illius, cui mittitur, inscriptio. Sed quid si scribae unius oscitantia omissa est? Cum enim ex unico exemplari desumptae sint preces istae, quid ab aliis factum sit non apparet; nec fas est adversus scriptum hujusmodi ex leviculae omissionis praejudicio quidquam decernere. Adde quod aliter epistola per tabellarium mittenda aliter supplex libellus per presbyterum et diaconum legatos offerendus ordinatur. Denique tantum abest ut suppositionis argumentum sit 1451 splendidarum hujusmodi inscriptionum omissio, quin potius scripti sinceritatem evincit, cum plerumque non nisi fraudis faciendae gratia operosius adornari et ad fucum componi soleant hujusmodi tituli, ut testes sunt Isidori pseudo-epistolae; cujusmodi titulos laudatus scriptor non semel [Col. 1388C] genuinis etiam epistolis ex malo consilio ascriptos comprobat.
2. Sine consule et die, inquit, apparet scriptum illud; quae duo publicis monumentis auctoritatem vindicant. Et hoc pariter magis epistolae convenit quam supplici libello. Deinde tot sunt indubitatae fidei monumenta in quibus hujusmodi consuetudini derogatum est, ut ex illius omissione nihil certi statui queat. Hac uti annotatione inter episcopos Romanis familiare magis erat, quam aliarum regionum episcopis. Vix enim in Orientalium, Africanorum, Hispanorum, Italorum et Gallicanorum episcoporum epistolis talis usquam formula conspicitur. Ubi enim, ne a Leonis aetate recedamus, ubi consularis nota in epistolis Augustini Africani, Flaviani Constantinopolitani, Ambrosii et Eusebii Mediolanensium, Paschasini Siculi, Proterii Alexandrini, Ceretii, Salonii, Veranique, inque aliorum plusquam quadraginta Gallorum synodica ad Leonem epistola?
[Col. 1388D] 3. Nihil, inquit, in hoc libello deprehenditur quo Leoni potius quam Anastasio vel Symmacho nuncupetur. Immo vero plura sunt quibus id deprehendatur; haec videlicet: Ordinationem qua sanctus frater et coepiscopus noster Ravennius in civitate Arelate post transitum beatae recordationis Hilarii episcopi, concordantibus omnium votis ad summum pontificium, Domino favente, provectus est, missis continuo litteris apostolatui vestro indicare curavimus. Quibus a beatitudine vestra tanta dignatione et charitate fuisse responsum, immensas gratias agimus. Et postea: Notum licet nobis ante jam fuerit, praedictum sanctum fratrem et coepiscopum nostrum maxime coronae vestrae gratiam morum suorum mansuetudine et sanctitate meruisse. Ex his, inquam, manifestum est uni Leoni nostro offerri potuisse libellum hunc supplicem. Sub quo enim Romano pontifice et Hilarius Arelat. decessit e vita, et Ravennius ordinatus est in ejus locum, nisi sub Leone I? Cui, nisi Leoni, hujus ordinationis [Col. 1389A] nuntius missus est a Gallicanis episcopis? A quo de eadem responsum est illis antistitibus, nisi a Leone? Cui morum suorum mansuetudinem probavit Ravennius? A quo impense dilectus? Cujus meruit gratiam, nisi Leonis nostri, ad quem ab Hilario pontifice missus est cum Constantio, ut Romani pontificis animum occasione depositionis Celidonii exasperatum 1452 deliniret, teste auctore Vitae sancti Hilarii Arelatensis? Quem insuper infensum habuit Ravennii praedecessor Hilarius, nisi sanctum Leonem Magnum? Omnia ergo illi sententiae suffragantur, quae libellum Leoni directum fuisse asserit.
4. Ex his libelli verbis argumentum contra libellum ipsum eruit idem vir doctissimus: Omnibus enim regionibus Gallicanis notum est, sed nec sacrosanctae Ecclesiae Romanae habetur incognitum, quod prima inter Gallias missum a beatissimo [Col. 1389D] Vide annot. 10 (Col. 881 a ) in hanc epist. 65, ac praesertim observat. ad dissert. 5 Quesn. part. II, cap. 2. Petro apostolo sanctum Trophimum habere meruit sacerdotem, etc. At istud, inquit, tam obscurum quam quod obscurissimum: etenim nullus est Graecus vel Latinus, [Col. 1389B] Gallus vel Italus scriptor, qui per annos a Christo sexcentos huic rei fidem faciat.
Sed quid mirum si quod illa aetate manifestissimum erat, successu temporis, milleque ac ducentorum annorum interstitio evaserit tam obscurum quam quod obscurissimum? Quamquam nec istud hodie obscurum esse ultro fatebitur vir doctissimus, si meminerit se tam ex auctore Vitae sancti Saturnini, quam ex Gregorio Turonensi pro certo asseruisse prima fidei Christianae semina jacta fuisse in Gallicanis regionibus a sancto Trophimo ejusque sociis sex, quos huc transmisit sedes apostolica; quos omnes primum Arelatem appulisse, ibidemque commoratos esse, dubitari vix potest, cum inter provinciae Romanae civitates illa emineret: nam non solum maris vicinia, sed, ut legimus in constitutione impp. Honorii et Theodosii ad Agricolam praefectum Galliarum, qua in ea civitate conventum provinciarum fieri praecipit: Decursus Rhodani et Tirrheni recursus necesse est ut [Col. 1389C] vicinum faciant ac pene conterminum, vel quod iste praeterfluit, vel ille quod circuit, ita ut ad hanc urbem velo, remo, vehiculo, terra, mari, flumine deferatur quidquid singulis nascitur.
Praeterea, si per sexcentos a Christo annos nullus auctor huic rei fidem praestitit, unde illam hausere auctores duo laudati quos pro impostoribus habere nemo volet? Sed etsi neque hi neque alii de ea re quidquam scripto tradidissent, quam multa sunt quae per Ecclesias quasi vivae vocis manu traduntur posteris, et ad remotiores usque transmittuntur aetates?
Video quid diligentissimum antiquitatis indagatorem aliosque auctores angat in hac libelli parte, hoc nimirum est, quod injecta beati Petri mentio, apostolo ipsi sancti Trophimi missionem tribuere videtur: quod a veritate alienum esse existimant. Et hoc ego falsissimum puto; sed non is est, opinor, illorum verborum sensus, quem prima fronte praeseferunt. Tam solemne enim 1453 est ac usitatum apud [Col. 1389D] scriptores ecclesiasticos, ut pro apostolica Petri sede, ipsum Petri apostoli nomen usurpent, ut nihil fere magis legenti sit obvium. Hoc etsi vel monuisse sufficiat, nonnulla tamen exempli magis quam probationis gratia adduco. Bonifacius papa in epistola ad Rufum Thessalonicensem apud Holstenium et in ultima Conciliorum collectione scribit: Ita quippe vice sua beatus apostolus Petrus Ecclesiae Thessalonicensi cuncta commisit, etc. Idem in epistola ad episcopos per Thessaliam constitutos: Scitis, inquit, beato Petro utrumque possibile, id est, in mansuetudine mites, in virga superbos arguere. Item in epistola ad [Col. 1390A] Rufum et caeteros Thessalonicensis vicariatus episcopos, a beati Petri communione sejungi, idem est ac ab apostolicae sedis communione secerni. Posterioribus etiam saeculis Nicolaus I, epist. 24: Beatissimo Petro apostolorum principi contradicere nullus praesumat. Sed ne extra proprios veluti fines Leonisque Epistolas evagemur, nonne haec legimus hoc eodem sensu in epistola 10 ad Viennensis provinciae episcopos adversus sanctum Hilarium Arelatensem? Ita, inquit, suae vos cupiens subdere potestati, ut se beato apostolo Petro non patiatur esse subjectum. Et postea: Ipsius quoque beatissimi Petri reverentiam verbis arrogantioribus minuendo. Et in epistola 41 (nunc 45) ad Pulcheriam Augustam c. 3: Pietas, inquit, tua sapplicationem nostram apud clementissimum principem, sibi specialiter A BEATISSIMO PETRO apostolo legatione commissa, dignetur asserere. Mitto sexcenta testimonia his similia. Haec igitur libelli verba nec ejus auctoritati quidquam derogant, nec Gregorio Turonensi veraeque epochae adventus septem primorum [Col. 1390B] episcoporum in Gallias, quam viri eruditissimi amplectuntur, adversari ullatenus videntur.
5. Urget sequentia verba: Et [Col. 1389D] Confer idem cap. 2 observat. in part. II, dissert. [Col. 1390D] 5. exinde aliis paulatim regionibus Galliarum donum fidei et religionis infusum, etc. Pugnant haec, inquit, cum Innocentio PP. ita scribente in epistola ad Decentium Eugubinum episcopum: Cum sit, inquit, manifestum in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, atque Siciliam, insulasque interjacentes nullum instituisse Ecclesias, nisi eos quos venerabilis apostolus Petrus aut ejus successores constituerint sacerdotes. Ista profecto non nocent: quis enim non videat ex his indistincte et confuse positis nihil certi vel clari posse elici quod ad exactam historiae notitiam conferat? Quis non fateatur multa hic Innocentium [Col. 1390D] Rem ipso facto manifestam Innocentius refert. Cur ergo hic pontifex paulo commotior factus more oratorio multa conglobare dicatur, nihil est. paulo commotiorem factum more oratorio conglobare ad Romanorum privilegiorum defensionem? Aut quis demum non advertat ita contextum esse pontificis hujus sermonem, ut eum distributive 1454 ac relative, quemadmodum [Col. 1390C] loqui solent, sumi velit? Non enim frustra de sex diversarum regionum Ecclesiis disserens, eas omnes a solo Petro aut ab episcopis ab eo missis institutas esse asserere noluit, sed addidit, aut ejus successores; indicare scilicet volens non omnes illas a Petro, sed aliquas earum ab ejus successoribus fuisse fundatas; quas inter Gallicanae procul dubio numerandae sunt, etiam doctissimo eodem viro assertore. Jam vero etsi absque Romanae sedis praejudicio possit asseri post constitutam Arelatensem Ecclesiam opera sancti Trophimi a pontifice Romano missi, alias complures intra Gallias ipsas erectas ab eo fuisse, hoc tamen Gallicani episcopi non asserunt in suo libello, sed tantum, exinde, hoc est, ex civitate Arelatensi, ut scriptor idem interpretatur, aliis paulatim regionibus Galliarum donum fidei et religionis infusum fuisse; quoniam ex illa urbe et ex Trophimi seu consilio seu mandato, alii sex viri qui cum eodem illuc appulerant, sese ad alias regionum illarum civitates contulerunt, postquam ex illa metropoli, velut ex quadam [Col. 1390D] specula, opportunitatem exploraverunt, prospexeruntque quid magis religioni Christianae et Galliarum saluti conveniret, quae et quo tempore civitates, quae loca illis prius essent adeunda.
Adverto, pro majori hujus loci elucidatione, cum Galliarum hic mentionem faciunt episcopi, non esse necessario de omnibus id Galliarum regionibus intelligendum, sed tantum de Narbonensi solida, quae primum a Romanis in provinciam redacta, provinciae Romanae nomen obtinuit, et saepe simplici Galliarum nomine decoratur. De quo quia alibi fusius egimus, non est quod hic diutius immoremur.
[Col. 1391A] 6. Ex aliis etiam his verbis impostorem seipsum prodere existimant: Cui (Arelatensi episcopo) id etiam honoris dignitatisque collatum est, ut non tantum has provincias potestate propria gubernaret, verum etiam omnes Gallias sibi apostolicae sedis vice mandata, sub omni ecclesiastica regula contineret. Manifeste, inquit auctor laudatus, qui hujusmodi preces consarcinavit, posteriorem se indicat fuisse Caesario, Auxanio, Aureliano, aliisque Arelatensibus episcopis, quibus Romani pontifices suas in Gallia vices posterioribus Leone saeculis demandaverunt; ante hos enim nihil tale commissum legitur Arelatensibus episcopis vice pontificis Romani.
Fateor plus aliquid difficultatis subesse his verbis, non tantum tamen ut propterea rejiciendae sint istae preces. Primum enim, cum episcopi Gallicani sua sibi jura sarta tectaque maxime vellent, officiosis verbis 1455 demulcent pontificem, qui imperatoria potestate fultus, graviter illa privilegia concutere jam coeperat, nec aliter quam demissis officiis placari poterat. [Col. 1391B] Caeterum, quod de mandata Arelatensibus olim episcopis apostolicae sedis vice fatentur, eodem fortassis sensu intelligunt quo sanctus ipse Leo apostolicam legationem beatissimo Petro apostolo Pulcheriae imperatrici commissam scribit in epist. 41 (nunc 45) mox laudata: quia videlicet tam in indicando Paschatis die quam in aliis negotiis intra Gallias occurrentibus, ad Arelatensem semper episcopum suas litteras dirigere consueverant, ut ad Galliarum primatem. Deinde, quamvis hodie non appareant pontificum Romanorum epistolae quibus suas vices expresse committere voluerint Arelatensibus episcopis, non satis est, ut mihi videtur, ut id numquam factum pronuntietur, cum pleraque hujusmodi monumenta ecclesiastica injuria temporum interciderint. In simili causa hallucinatus est vir inter heterodoxos eruditus Blondellus, judiciumque suum praecipitavit, cum in suo de Primatu opere nulla apud antiquos Thessalonicensis vicariatus vestigia exstare pronuntiavit, saltem [Col. 1391C] ante Leonis I PP. tempora. Erant certe plurima; sed latebant, prodieruntque tandem in publicum in collectione Romana Lucae Holstenii. Sed et quae adhuc supersunt monumenta sufficere potuerunt Gallicanis antistitibus, ut qui Romanis auribus blandiri volebant, Leonemque sermone non injucundo ad sua vota pellicere, id sine mendacii ac falsitatis nota praestarent. Etsi enim solito semper more, etiam post Leonis sententiam adversus sanctum Hilarium emissam, suas Ecclesias rexissent Gallicani episcopi, cum tamen imperatorem, a Leonis ore pendentem, viderent pontificis decretum sua auctoritate firmasse, reique exsecutionem injunxisse magistro militum, tum e re sua esse duxerunt delinire Leonis mentem, eique jus suum ac privilegia probare: quod vix aliter illius animo insinuandum putabant, quam si ei persuaderent jam olim Romanorum pontificum vicibus ornatos esse Arelatenses episcopos, ut Gallias sub omni ecclesiastica disciplina continerent, hoc est, ut ex illa metropoli vigilanter prospicerent ne aliquid contra [Col. 1391D] canonum regulas in Ecclesiis Gallicanis attentaretur, quae propria est pontificis Romani cura et sollicitudo, utpote omnium episcoporum primatis, canonum exsecutoris ac vindicis, et cui vineae custodia, ut Patres Chalcedonenses scribunt ad Leonem ipsum, a Salvatore commissa est. Et quidem quod Occidentales dioeceses attinet, hanc maxime consuetudinem observavit sanctus Leo, ut identidem, prout se dabat occasio, illuc episcopos vice sua acturos dirigeret, vel ibidem commorantes hac instrueret potestate. Sic Potentio vicem curae suae in Africana Mauritaniae Caesariensis provincia injunxit epist. 1 (nunc 12) , Anastasio Thessalonicensem vicariatum delegavit, Turribium 1456 Idatio et Ceponio metropolitanis in Hispania adversus Priscillianistas conjungi voluit ad cogendam synodum: ut de Orientalibus sileam, ut de Juliano Coensi episcopo aliisque compluribus Constantinopolim pontificis vice directis. Sed et in Gallicana [Col. 1392A] dioecesi tale aliquid aggressus est idem Leo, cum ablatam Hilario potestatem cogendi Gallicanarum provinciarum synodalis conventus in Leontium transtulit. Hoc enim sibi non assumpsisset, nisi eum qui inter caeteros metropolitanos praecipua auctoritate eminebat, sua id vice agere persuasum vel habuisset, vel haberi vellet; quem proinde pro nutu suo vel conservare posset, vel dejicere. Nec aliquid procul dubio novitatis inducere se putavit idem pontifex, cum Ravennii curae ea omnia commisit, quae agi in Galliis volebat adversus nascentem Eutychis errorem. Universa, inquit epist. 51 (nunc 67) per te cupimus ad omnium fratrum et consacerdotum nostrorum notitiam pervenire: hoc dilectioni tuae SPECIALITER DELEGANTES, ut sollicitudine vigilantiae tuae . . . . universis fratribus innotescat. Quam curam etiam alias provincias spectasse, in quas jus metropoliticum sibi non arrogabat Arelatensis episcopus, patet ex epistolae subscriptionibus quam ad Leonem dedit synodus Gallicana. Idem Leonis consilium apparet ex epistola [Col. 1392B] 38 (nunc 42) , ad eumdem Ravennium, quem de Petroniano quodam pseudo-diacono vago admonet, ut ab omnibus Galliarum Ecclesiis excommunicetur, et ex epist. 76 (nunc 96) , qua ejusdem Ravennii cura Galliarum episcopos de Paschatis die certiores fieri praecipit, quod ex longaeva consuetudine factum ab eo fuisse satis indicat, sufficitque ut apostolicae sedis vicem Arelatensi episcopo fuisse demandatam non mendaciter asserere potuerint Gallicani episcopi, Leoni placentia loqui volentes.
Coelestinus papa, cui post Sixtum Leo successit, idem confirmat cum ad Arelatensem episcopum scribit de nescio quo Daniele, qui ex Orientalibus partibus, ubi multis se criminibus polluerat, in Gallias se recipiens, ibidem ordinatus esse episcopus ferebatur. Hunc ubicumque Galliarum esset, ad episcopale judicium per eumdem Arelatensem episcopum destinari vult pontifex. Qua auctoritate? Quo jure? Eo jure, opinor, quod ei ex antiquo semper detulerant Gallicani [Col. 1392C] antistites, sed quod, ni fallor, ex sua delegatione factum videri cupiebat Coelestinus, qui in eadem epistola Massiliensis episcopi, de hoc accusati quod de fratris et coepiscopi sui nece gratulatus esset, judicium episcopis Viennensis et Narbonensis provinciarum delegare se pronuntiat.
Easdem autem vices expresse delegatas esse Arelatensi episcopo per Zosimum pontificem nemo inficias ierit, nisi qui hujus papae epistolas quae ad Arelatensem controversiam pertinent fictitias esse voluerit, quod male asseri, et ex doctissimorum virorum suffragio, qui eas pro germanis habent, 1457 et pluribus etiam argumentis demonstramus in dissertatione apologetica pro sancto Hilario Arelatensi.
7. Objicit rursus libellum ita Valentinianum et Honorium in regendo imperio conjungere, quasi collegae fuerint. Revera conjunguntur, non tamen ut collegas (de hoc enim ne apex quidem), sed ut decessor successorque, ut pater et filius, ut eorumdem privilegiorum Arelatensis civitatis auctores assertoresque. [Col. 1392D] Instat: Nullum Valentinianus privilegium Arelatensibus concessisse reperitur, in cujus edicto Arelas omnium Galliarum mater nuncupetur. Verum hac in re negativa probatio nullius est momenti: quam multae enim Augustorum constitutiones posterioribus saeculis e tenebris prodierunt, quibus ante sepultae jacuerant? Deinde quis ignorat illius tropi frequentem esse usum, quo pluralis numerus pro singulari ponitur, praesertim cum in praecedentibus plurium mentionem fieri contigit? Quem usitatum etiam in sacra historia loquendi modum pluribus exemplis probat Augustinus lib. III de Consensu Evangelistarum, cap. 16, ubi de duobus latronibus agitur, qui Christum pariter blasphemasse dicuntur, cum id ab alio evangelista de uno tantum eorum recitetur.
8. Contra libellum argumentatur ex verbis capitis tertii, quibus asserit quod semper sicut Ecclesia Arelatensis [Col. 1393A] intra Gallias primatum in sacerdotio antiquitatis merito, ita etiam civitas ipsa principatum in saeculo opportunitatis gratia possederit. Quis, quaeso, inquit, a Christo usque ad Constantinum Magnum, Arelatensis Ecclesiae sacerdotem Galliarum primatem dixit? Quis a Constant no usque ad Honorium et Theodosium Arelatensi Ecclesiae primatum Galliarum tribuit? Quis Arelatensi oppido principatum Galliarum ascripsit praecedentium imperatorum temporibus? Sunt ista, inquit, recentiorum somnia, quae Gallicani episcopi numquam somniassent.
Non sunt profecto haec somnia, vir doctissime, nisi somniasse dixerimus Leonem Magnum, cum in epistola 50 (nunc 66) , quae controversiam inter Viennensem et Arelatensem episcopos motam dirimit, haec ait non ex proprio ingenio, nec ulla permotus auctoritate, sed, ut loquitur, consideratis allegationibus utriusque partis praesentium clericorum, ita semper intra provinciam vestram Viennensem et Arelatensem civitates claras fuisse reperimus, ut quarumdam causarum [Col. 1393B] alterna ratione, nunc illa in ecclesiasticis privilegiis, nunc ista praecelleret; cum tamen eisdem commune jus quondam fuisse A GENTIBUS proderetur. En quomodo id quod Gallicani asserunt antistites, ultro fateatur sanctus Leo, consideratis utriusque partis allegationibus; quae allegationes, si ad nos usque pervenissent, omnem omnino tergiversandi sustulissent occasionem: sed satis superque est quod etiam antequam Christianae fidei lux Galliis affulgeret, ac proinde ante Constantinum commune saltem jus 1458 Viennae et Arelato fuisse in confesso est. Nihil enim amplius profiteri debeat sanctus Leo, qui ex communi jure communem utrique provinciam facere intendebat, licet se de Arelatensium jure magis fuisse persuasum evidenter ostenderit, cum eorum metropoli longe majorem Ecclesiarum numerum assignavit. Principatum autem Arelatensis civitatis, etsi ante Christum natum exstitisse, ea quae dicta sunt comprobent, sufficit tamen ut ex illo solum tempore deducatur [Col. 1393C] quo sanctus Trophimus primus Arelatensium coepit gubernare Ecclesiam, ut superfluum sit quaerere quis a Christo nato ad Constantinum usque illius primatum asseruerit.
Ultimum denique adversus libellum supplicem torquetur argumentum, ex eo quod sanctus Leo rescribens ad episcopos quorum nomine offerri debuit, si germanus est, nihil omnino de utraque Narbonensi loquitur; cum de ea sermonem habere debuisset, si respondisset ad libellum de quo quaestio versatur. Respondeo sententiam sancti Leonis latam non esse nisi inter Arelatensem et Viennensem episcopos, inter quos constat litem non fuisse nisi de solo primatu, seu metropolitico jure in provinciam Viennensem; episcopus enim Viennensis nihil in Narbonensem umquam sibi arrogavit. De sola ergo provincia Viennensi a Leone pronuntiandum erat. His adde quod post mortem Hilarii, qui suae Ecclesiae jura strenue semper defenderat, Ravennius, qui ab hujusmodi contentionibus alienior erat, pro sua videlicet [Col. 1393D] indole et, ut loquuntur episcopi in libello, pro morum suorum mansuetudine, jus in alias provincias tepide admodum ac cedenti similis propugnabat, contentus sibi primatum in Viennensem conservare. In hoc totus est revera libellus, nec de tribus provinciis mentionem facit, nisi aliud agendo, et ut inde jus suum in Viennensem magis ac magis roboraret. Hoc ista loco sufficiant; reliqua ad eamdem controversiam pertinentia repetantur ex dissertatione 5 apologetica pro sancto Hilario Arelatensi.
His ita explicatis, nihil amplius, opinor, obstat quominus pro sincero germanoque habeatur supplex antistitum Gallorum libellus, ex quo non modicum accedit auctoritatis ac roboris Arelatensis Ecclesiae privilegiis. Superest ut, si quae alia illustrari egent in hac epistola, id paucis absolvamus.
1. Coronae vestrae. Ex marginalibus priorum editionum notis apparet nonnullos hoc epitheton quasi [Col. 1394A] uni pontifici proprium existimasse. Verum illud promiscue cuilibet episcopo attributum fuisse liquet, tum ex aliis, tum ex Augustino, qui epist. 147 sic Proculianum Donatianae partis episcopum affatur: Per coronam nostram nos adjurant vestri; per coronam vestram vos adjurant nostri; ex Hieronymo Augustinum ipsum sic alloquente: Precor coronam tuam: ex Apollinari Sidonio, qui Leontium Arelatensem 1459 iisdem verbis alloquitur epist 3 libri VI. Familiarem fuisse Gallis hanc salutandi formulam liquet tam ex eodem Sidonio quam ex epistolae synodicae Gallorum ad S. Leonem subscriptionibus, ex epistola Ceretii, Salonii et Verani, item Gallorum ad eumdem, et ex hoc ipso libello, in quo ter idem loquendi modus usurpatur. Sed unde manavit, et quis illius sensus est? Sunt qui alludi putent ad clericalem episcopalemque tonsuram, quae instar coronae erat, praesertim secundum formam antiquitus usitatam. Quidquid sit de hujusmodi consuetudine, de qua consules, si lubet, Gregorium Turonensem de Nicetio Trevirorum [Col. 1394B] episcopo loquentem, et concilium Toletanum IV, can. 40, hoc Hieronymo venisse in mentem non puto; sed nec alios id voluisse probabile admodum videtur. Aliquid enim sublimius spirat haec locutio, et, ut puto, significat supremum ecclesiastici ordinis apicem, qualis est dignitas episcopalis, in quem sensum a Valentiniano imperatore in novella de episcop. ordinat. adversus Hilarium Arelat. sanctus Petrus appellatur princeps episcopalis coronae, hoc est dignitatis. Indiscriminatim assumebatur haec formula; in epistola enim synodica Gallorum ad Leonem alii ejus coronam salutant, alii sanctitatem, alii beatitudinem, alii denique apostolatum.
2. Consulatum suscepit et dedit. Consulatum dare explicat vir singularis eruditionis H. Valesius ad Socratis lib. II, cap. 29 de Ludis Circensibus, quos consules initio consulatus sui edebant. Ita et haec illius loci Socratici verba, τὰς συνήθεις ὑπατείας, interpretatur, solemnes ludos a consulibus edi solitos.
1. Ceretius, etc. Tres istos, qui praesentes ad S. Leonem litteras dedere, episcopos fuisse ipsa clamant epistolae verba: Sancti, inquiunt, episcopi fratres nostri per Gallias; episcopos enim fratres vocare solorum episcoporum est. E Gallia fuisse, ista sollicitudo de epistola Leonis per Gallias spargenda, satis indicat. Duos ex illis, Salonium et Veranum, fratres fuisse, et eos Eucherii Lugdunensis episcopi filios, quos frequenter celebrant illius aevi scriptores, Baronii, Sirmondi, aliorumque communis opinio est, quam vel ex una ista epistola, ad quam simul scribendam convenerunt, probabilem admodum puto, ac pene certam.
Sed in qua Galliarum parte episcopatum gesserint, hactenus incompertum. Aliquando suspicatus sum [Col. 1394D] eos ex illa provinciae Viennensis parte fuisse, quae in ejus divisione decreto Leonis PP. non ita pridem facta Viennensi episcopo assignata fuerat; suspicionisque 1460 haec ratio erat, quod ab eorum uno, Ceretio scilicet, Mediolanensis provinciae episcopi mutuati erant dogmaticam illam Leonis epistolam, non ob aliam, ut videtur, rationem, quam propter viciniam: nulli autem Gallicani episcopi Italicae dioecesi propinquiores erant, quam aliqui ex quatuor episcopis Viennensi subjectis: una enim ex istis, Tarentasia, Augustae Praetoriae, quam etiam hodie inter comprovinciales habet, vicina admodum est. Praeterea nulla occurrebat ratio cur tres hi episcopi inter illos 44 antistites Gallicanos, qui ad Leonem de eadem epistola scripsere, et ad quos Leo rescripsit, non legerentur synodo Gallicanae interfuisse, quam quia ex illa Viennensis provinciae parte erant, cujus soli episcopi Arelatensis Ecclesiae juribus subscribere [Col. 1395A] refugiebant, ne adversus metropolitanum suum Viennensem praejudicarent.
Magis tamen placet modo alia opinio. Conjicio igitur tres illos episcopos ex provincia Alpium maritimarum fuisse, tum propter rationes alias, tum propter hanc maxime quod et hi vicini fuerunt, eorum unum, Veranum ex illa Alpium provincia fuisse certis argumentis deprehendere mihi videor.
Primo ex epistola 4 Hilari PP. docemur Veranum episcopum scripsisse ad sanctum Leonem pro juribus metropoliticis Ingenuo Alpium maritimarum metropolitano asserendis; nec solus scripsit, sed cum caeteris provinciae sacerdotibus, ut Hilarus habet: provinciae utique Alpium maritimarum, de qua lis erat, et cujus ille mentionem tertia superius linea fecerat. At cur, quaeso, tantopere pro juribus illius metropolitani sollicitus fuisset Veranus, ut Ingenuo ultro jura propria dimittente, ad Leonem querelas de imminuta metropolitani illius auctoritate deferret? Cur communem cum ejusdem provinciae episcopis [Col. 1395B] scripsisset epistolam, nisi pro communis Alpium provinciae dignitate agendum sibi credidisset? Cur etiam de Cemelenensis civitatis et Nicaeensis castelli negotio discutiendo ad eumdem Veranum scriberet Hilarus papa, eumque Leontio primario partium illarum metropolitano jungeret, nisi quia ex illa eadem Alpium provincia erat?
2. Veranum Eucherii filium Venciensem in Alpium maritimarum provincia episcopum fuisse asserit Joann. Savaro ad epist. 15 libri VII Sidonii, ex veteri ms. codice Lirinensis coenobii, in quo nomina sunt episcoporum, abbatum et monachorum, qui ex Lerino in sanctorum numerum sunt relati: Veranus Venciensis episcopus. Idem et ex Martyrologio Ecclesiae Venciensis confirmat Vincentius Baralis in Chronologia Lirinensi pag. 362: In Galliis civitate Venciensi, depositio beati Verani episcopi Venciensis, qui fuit monachus insulae Lirinensis, discipulus beati Hilarii abbatis dictae insulae, et postea episcopi Arelatensis. [Col. 1395C] Qui beatus Veranus sepultus est in eadem ecclesia Venciensi in sarcophago marmoreo in pariete defixo, 1461 qui multis virtutibus et miraculis claruit, ac de nobili prosapia ortus in pace quievit, quarto idus Septembris. Cum auctor Martyrologii Hilarium facit Lirinensis coenobii abbatem, falsus est Eucherii verbis, ubi Salonium fratrem Verani beatissimi Hilarii doctrina formatum scribit: quod abbatem hunc fuisse non significat, cum e contra ibidem ab Eucherio vocetur Hilarius, insulanus tiro.
3. Hanc de Verani episcopatu opinionem probabiliorem adhuc reddit, quod Lirinensi insulae omnino vicina erat Venciensium civitas: ut facile credideris ex illo coenobio ad istius civitatis sedem postulatum esse Veranum propter sanctitatis opinionem ex vicinia bene notam: quod praeterea eidem civitati proxima erat Cemelenensis, ut et Castrum Nicaeense, de quorum unione sub eodem episcopo, et scripserat olim ad S. Leonem cum caeteris provinciae episcopis, et ad eum prae caeteris postea scripsit Hilarius papa.
[Col. 1395D] Quid porro moverit et Jacobum Sirmondum, et Davidem Blondellum, ut Veranum istum Lugdunensis Ecclesiae praesulem fuisse scripserint, nescio. Hoc ita forte opinati sunt ex quibusdam Lugdunensium episcoporum tabulis, quibus fides ab eruditis abrogatur.
Jam ex Verani sede non temere conjicio in ejus vicinia Salonium fratrem et Ceretium episcopatum gessisse, atque adeo tres eosdem sedes habuisse provinciae Mediolanensi vicinas: et revera nullae sunt viciniores quam Venciensis, Glandevensis, Senecensis, quae Albigaunensi, Genuensi, Taurinensi et aliis valde proximae sunt; quae ratio fuit cur epistolam S. Leonis ab eorum uno, Ceretio, mutuati sint Mediolanensis provinciae episcopi ex ejusdem Leonis admonitione. [Col. 1396A] Haec de Ceretii, Salonii et Verani episcopatu, occasione epistolae quam ad Romanum pontificem dedere; alteram ad eosdem datam a Leone laudat illustr. Auscensium archiepiscopus pro se perorans in generalibus cleri Gallicani comitiis anni 1665, ut ex istorum Actis intelligo: sed an ex editis codicibus, an ex manuscriptis doctissimo praesuli epistola illa innotuerit, compertum non habeo.
1. Cum ordinationem ipsius dura praecesserint. Ita ex Griman. ms. reponendum censui, cui lectioni prope accedit Victorina: Cum in ordinatione ejus dura praecesserint; eodem fere sensu hanc 1462 vocem dura usurpante Leone nostro, quo et superius, cum ait: quorum causa durior, epist. 40 (nunc 44) . Tres tamen Thuan. mss., unus Cantabrig. et edit. vulg. [Col. 1396B] habent: Cum in ordinatione ejus plura praecesserint.
2. Disputationum. Griman. cod. et Thuan. unus leg., dispositionum: quod ut ad plura extenditur, ita forte magis hoc loco a Leone usurpatum, ut in eadem epistola factum est.
3. Vel epistolae meae. Ita Griman. et Cantabrig. codd. mss.; non vero: Et epistolae meae, ut in vulgatis; levi quidem, sed non levis momenti, discrimine; si legis enim vel, [Col. 1395] Hunc explicationem refellimus annot. 8 (Col. 893, n. i ) in hanc epist. optionem dedit Anatolio ut alterutri epistolae subscriberet, praesentiscens libentius ab illo episcopo subscribendum fore epistolae sancti Cyrilli Orientalium partium episcopi, cujus scripta a prima synodo Ephesina approbata fuerant, quam suae, quae ab Orientalibus Ecclesiis nondum erat suscepta. Eamdem alterutrius epistolae subscribendi facultatem relinquit scribens Gallicanis episcopis epist. 51 (nunc 67) ad Ravennium. Hoc, inquit, dilectioni tuae specialiter delegantes, ut sollicitudine vigilantiae tuae epistola nostra quam ad Orientem pro [Col. 1396C] fidei defensione direximus, vel sanctae memoriae Cyrilli, quae nostris sensibus tota concordat, universis fratribus innotescat.
4. Quod ausa est imperita insipientia definire. Ita optime ms. Grimani codex, quorum loco in excusis haec leguntur: Quod ausus est: imperita insipientia, etc., sensu falsissimo et a Leonis mente alieno. Anatolius enim, quem haec verba tangerent, nihil definierat fidei adversum; sed et nihil omnino, sive post consecrationem suam, sive ante. Neque enim pseudosynodo Ephesinae interfuit, dum habebatur, sed tunc temporis apud Constantinopolim morabatur, ut expressis verbis observat Breviculus historiae Eutychianistarum, apocrisiarii munere pro Dioscoro fungens in comitatu. Quibus adde, numquam Anatolium tam acerbis verbis a Leone fuisse notandum, ut et imperitiae et insipientiae argueretur.
1. Ut suarum Eccles. essent communione contenti. Quatuor hujusmodi abstentionis genus capita complectebatur. Cum enim episcopi sola suarum Ecclesiarum communione fruebantur, 1 o nec ii visitationis officia a collegis suis, nec item collegae ab iis recipiebant; 2 o sacra solemniter 1463 obire in aliena parochia non sinebantur; 3 o mutuo litterarum formatarum seu commendatitiarum commercio interdicebantur; 4 o ad concilia aliosque ecclesiasticos consessus simul cum eis non conveniebant, et omni in illis auctoritate suffragiorumque jure spoliabantur. De primo habes concilii Toletani I can. 15; de secundo apud Epiphan. haer. 70, ubi Polycarpi et Victoris [Col. 1397A] aetate Orientales ab Occidentalibus divulsos pacificas a se invicem litteras nullas accepisse scribit. Tertium et quartum satis indicant phrases illae quibus haec excommunicationis species exprimitur, charitate fratrum privari, alienum esse a fratrum communione, et similes quae passim occurrunt. Plura qui volet, adeat doctissimum Joannem Morinum, Exercitat. Ecclesiast. lib. II, exercitat. 17, 18 et 19. Vide etiam S Augustinum epist. 261.
2. Dioscori, Juvenalis et Eustathii. De Dioscoro et Juvenale cur praecipue mentionem faciat, nemini notum non est. Ille enim impietatis Ephesinae coryphaeus; hic vero per omnia suffragator, ut ex epistola S. Leonis ad eumdem, et ex Actis Chalcedon. concilii. Eustathius vero episcopus Berythi, unus quidem fuit ex iis qui potestatem habuerunt et principes fuerunt concilii Ephesini, ut dicitur act. 4. Chalcedon. Sed cur a S. Leone et ab Anatolio potius notatus sit quam Thalassius Caesareae Cappadociae, Eusebius Ancyrae [Col. 1397B] et Basilius Seleuciae Isauriae episcopi, qui itidem inter eos numerantur, haec mihi occurrit ratio: quod Eustathius prae omnibus visus fuerat confessionem edidisse in Ephesino latrocinio Eutychianae consonam, usurpans haec verba: Non oportet igitur intelligere duas naturas, sed unam naturam Dei Verbi incarnatam: quae etsi Ephesi approbata est, statim tamen ac fuit recitata in Chalcedonensi synodo, clamatum est ab episcopis praesertim Orientalibus: Ista Eutyches dicit, haec Dioscorus dicit. Deinde [Col. 1397C] Haec, quae de simultate inter Anatolium et Eustathium Quesnellus conjicit, nullo documento nituntur. Quin cum Anatolius dubitasse videatur, num Eustathii nomen in legatorum sententiam ex diptychis recitandum non esset, ut observavimus annot. 19 (Col. 914, n. r ) in hanc epistolam, ea simultas [Col. 1397D] potius excluditur. Confer annot. 15 (Col. 944, n. j ) in epist. 95. simultatis forsan aliquid residuum erat inter Anatolium et Eustathium ob eam causam, quod Eustathius Ibam Edessenum episcopum absolverat in conventu Beritensi, cui Ibae infensissimus erat Dioscorus. Dioscori autem apocrisiarius erat tunc temporis Anatolius, qui eidem, ut suae dignitatis auctori, quantum potuit favit, etiam post ejus a Chalcedonensi synodo damnationem.
3. Ad sacrum altare non recitandis. Clarum est hoc loco sermonem esse de sacris diptychis, quorum usus quanti factus olim fuerit, patet ex controversiis quae [Col. 1397C] in Ecclesia efferbuerunt occasione sancti 1464 Joannis Chrysostomi, Acacii, Eutychianorum, trium capitulorum, etc. Non pigeat lectorem adire epistolam Attici episcopi CP. ad sanctum Cyrillum Alexandrinum, apud Nicephorum Callist., lib. XIV, cap. 26, et Cyrilli rescriptum ad eumdem tam loco citato quam inter Cyrilli Opera. Unicum locum juvat hic exscribere, tum quia ad rem nostram facit, tum quia breviter diptychorum naturam, originem et usum describit. Est in epistola Aegyptiorum episcoporum ad Anatolium CP. episcopum adversus Timotheum Ecclesiae Alexandrinae invasorem, part. III Act. Chalced. synod.: Etiam, inquiunt, in venerabili diptycho (in quo piae memoriae transitum ad coelos habentium episcoporum vocabula continentur, quae tempore sanctorum [Col. 1398A] mysteriorum secundum sanctas regulas releguntur) suum posuit et Dioscori nomen, etc.
Quanti facienda sit haec ad Paschasinum epistola nemo non intelligit, tum ex earum rerum notitia quam illi uni debemus, cum maxime quod ad primarium S. Leonis legatum data, quem vice sua in magna illa synodo Chalcedonensi acturum pro fidei causa tunc mittebat. Praeter hoc commonitorium aliud secretius eidem datum esse a Leone docet actio 16 illius synodi, ex qua partem mandati excerpsimus excudimusque [Col. 1397D] Hujus commonitorii fragmentum nos inseruimus in dissertatione de epistolis deperditis, num. 52, quam post Leoninas epistolas dedimus (Vid. sup. Col. 1227) . tom I. De omnium Orientalium subscriptione adversus Nestorium et Eutychen, deque Anatolii epistola, ex qua id factum didicerat sanctus Leo, habes alterum pontificis testimonium in epist. 70 (nunc 91) post biduum Anatolio scripta. Reliqua quae [Col. 1398B] notatu digna, observavimus in dissert. 1 de Vita et Reb. gest. ad ann. 451.
1. Praecedentium editionum procuratores, immo et collectionum mss. auctores in hujus epistolae titulo de Chalcedonensi synodo mentionem faciunt, quae tamen e Nicaena civitate, quo primum convocata fuerat, 1465 non nisi mense Septembri jam exeunte ad Chalcedonensem fuit translata.
2. Sed et in fratre meo Juliano, Coensi videlicet episcopo, quem epist. 69 (nunc 89) consortem legatis suis a se additum testatur, et in epist. 70 (nunc 91) participem in omnibus actionibus esse praecipit; sed et in epist. 71 (nunc 92) ad Julianum ipsum eam ob causam scripta, ipsi injungit ut cum fratribus, etc., inquit, quos vice nostra ad praedictum conventum ire praecipimus, [Col. 1398C] curam tuam actionemque conjungas in omnibus, auctoritate nostrae praeceptionis usurus, etc. Ex quibus liquet [Col. 1397D] Negari nequit Julianum in Chalcedonensi concilio S. Leonis ac apostolicae sedis legatione aliqua functum; at hanc ejus legationem ejusdem generis fuisse ac illa Paschasini et Lucentii, ac presbyteri Bonifacii affirmari non potest. Aliquod sane discrimen satis praeferunt duae praecipuae actiones, in quarum altera Dioscorus damnatus, in altera vero fidei definitio edita et subscripta fuit. Sententiam autem [Col. 1398C] in Dioscorum, et definitionem fidei tres memorati legati simul praestituere, vel ante omnes signarunt. Julianus autem licet se legatum nominet, non tamen cum iisdem, sed post aliquot praecipuarum sedium episcopos easdem approbavit. Quod si alibi una cum legatis caeteris loquitur, et nonnumquam etiam Bonifacio [Col. 1398D] presbytero ejus nomen praemittitur, haud tamen credimus eum in praecipuis actionibus, in quibus praesertim apostolicae delegationis vis enituit, a caeteris legatis fuisse separandum, si aequalis et pari cum iisdem auctoritate functus fuisset. Forte cum Julianus a Leone pontifice non fuisset recensitus cum caeteris legatis in epistola 93 ad concilium, hinc par eidem locus in praecipuis ipsius concilii actionibus attributus non fuit; ejus tamen delegatio aliis Leonis litteris declarata majorem locum ipsi prae aliis episcopis et metropolitis, quam ejus episcopatus ferret, vindicavit. Vide annotationes Rustici Diaconi tom. IV Concil. col. 1306, not. f, et 2031, not. a. Julianum, non secus ac alios legatos locum S. Leonis tenuisse in concilio. Quod idcirco notavimus, quia doctissimus Morinus exercit. 20, lib. II, scribebat, non aliam ob causam episcopum illum legati nomen induisse, cum Chalcedonensi synodo subscriberet, quam quia titulum quem paulo ante in pseudo-synodo Ephesina re et merito usurpaverat, eum ut honorificum et suspiciendum, iterum suscipiendum et sibi conservandum esse credidit Illam Juliani legationem generalem fuisse, et honorariam, non specialem, cujusmodi fuit legatio Paschasini et Lucentii, suspicatur vir de historia ecclesiastica optime meritus H. Valesius ad Evagrii lib. I, cap. 10, ubi et Baronii [Col. 1399A] de Juliano loquentis inconstantiam notat. Porro cum Julianus pars non esset Occidentalis synodi, [Col. 1399D] Quod hic legati sedis apostolicae pro legatis synodi Occidentalis traducuntur, fuse refellimus in observat. ad dissert. 8, § 3. Paschasinus quidem, Lucentius et Bonifacius numquam Occidentalis, immo nec Romanae synodi, sed S. Leonis locum tenentes semper dicuntur. Quod porro Julianus, etsi Orientalis episcopus, veram legationem sedis apostolicae potuerit gerere, ex S. Cyrillo agnoscitur, qui in Ephesina synodo S. Coelestini vicem et legationem sustinuit. Vide not. 2 (Infra, n. c ) ad notas Quesnelli in epistolam sequentem. Ratio etiam manifesta est. Ille enim, quicumque a Romano pontifice delegationis mandatum accepit, verus est legatus, sive Occidentalis sit, sive Orientalis. cujus partes et praesentiam supplebant alii legati, eam causam esse puto cur inter istos Occidentales legatos sessionis praerogativam non habuerit; in caeteris nihil discriminis inter hunc et illos fuisse facile existimaverim.
1 Apud Chalcedonam constitutae. Propter haec verba, praeter hanc epistolam ad synodum Chalcedonensem scriptam, aliam desiderari ad eosdem episcopos Nicaeae antea congregatos, asserit vir doctissimus in epistola 4 partis VI Epp. quae Joanni Brayero nuncupatur. Utque id suspicetur in causa sunt non sola tituli verba, sed et Evagrii lib. II Histor. cap. 2, quae sic se habent: His de causis concilium Chalcedoni [Col. 1399B] coactum est, nunciique ac tabellarii missi, sacerdotes per litteras plenas pietatis undique acciti, ac primo Nicaeam; adeo ut cum Leo episcopus Romanus ad eos litteras daret per Paschasinum, Lucentium et caeteros, quos eo ad suum locum supplendum miserat, eas sic inscriberet: EPISCOPIS NICAEAE CONVOCATIS. Mihi vero certum est [Col. 1399D] Vide nostram annot. 3 (Col. 936, n. k ) in hanc epistolam, ubi primigeniam epistolae inscriptionem Nicaeam praeferentem ex ms. Ratisponensi exhibuimus, quae vox deinceps, mutato synodi loco, mutata fuit in Chalcedonem. aliam non fuisse scriptam. Haec enim ipsa, quae nunc Chalcedonensi synodo inscribitur, sine dubio ad episcopos Nicaeae congregatos directa est. Cum enim scripta sit V kal. Julii, inscribi non potuit episcopis Chalcedone constitutis, qui illuc evocati non fuerunt Nicaea litteris imperatoriis ante X kal. Octobris sequentis. Quod adhuc confirmatur ex epist. 73 (nunc 90) S. Leonis ad Marcianum scripta eodem die de synodo eadem, in cujus titulo licet mentio fiat Chalcedonensis concilii, certum tamen est in ea de concilio Nicaeam tunc, non Chalcedonem convocato agi, tum ob eam quae dicta est rationem, tum quia 1467 de Nicaenae synodi magnae decretis disserens, [Col. 1399C] antiquam Nicaenam vocat, ut a posteriori, quae ibidem parabatur, synodo distingueretur. Immo in epist. 71 ad Julianum diserte scribit quod in urbe Nicaena sacerdotalis habenda sit synodus. Non ergo ex titulis argumentisque epistolarum quidpiam alicujus momenti decernendum est, cum plura hujusmodi adjectitia sint, et pro sensu captuque describentium concinnata et immutata, quod de hujus epistolae inscriptione patet ex Graeca versione, quae Latinum textum haud dubie imitata est, et habet: τῇ ἐν Νικαίᾳ, Nicaeae.
2. Cyrillus episc. tunc praesedit. Tot scriptorum antiquorum testimonia ubique occurrunt, quibus constet [Col. 1400D] S. Cyrillus ante legatorum Romanorum adventum Ephesinae synodo praefuit eo nomine, quia Coelestini legatione eidem ab ipso pontifice anterioribus litteris credita fungebatur; ac proinde in ipso gestorum exordio act. 1, de Cyrillo primum nominato dicitur, qui et Coelestini quoque sanctissimi sacratissimique Romanae Ecclesiae archiepiscopi locum obtinebat. Caeterum tanta pontificiae auctoritatis ratio habita est ab eadem generali synodo, ut se ad condemnationem Nestorii necessario venisse coactos per sacros canones, et epistolam sanctissimi patris nostri et comministri Coelestini Romanae Ecclesiae episcopi in ipsa contra illum sententia ejusdem synodi Patres professi sint. Vide tom. III Conc. Venetae edit. col. 1078. Cyrillum Ephesinae synodo praesedisse, ut ea describere supervacaneum judicem. Eorum aliqua modo Coelestinum et Cyrillum praesedisse narrant, modo Cyrillum et Coelestinum. Particula tunc in Leonis verbis observanda mihi videtur, eamque [Col. 1400A] pontificis mentem esse puto, ut significare velit, TUNC cum Ephesinae synodi contra Nestorium specialiter statuta sunt edita et ejus damnata impietas, praesedisse Cyrillum. Revera legati sedis apostolicae Ephesum non attigerunt, nisi decimo octavo die a prolata in Nestorium sententia, quemadmodum et acta synodi probant, et narrat in sua praefatione historica ad partem posteriorem Operum Marii Mercatoris vir eruditus Joannes Garnerius.
1. Catholicae. Ex Thuan. tribus, Cantabrigensi et Trecopith., mss. codd., quibus solis usi sumus in hujus epistolae relectione, unus Thuan. et alter Trecopith. 1468 addunt fidei, succinentibus edit. vulgat. Verum non de fide loqui mihi videtur Eusebius, sed de Ecclesia, quae persaepe a scriptoribus antiquis [Col. 1400B] Catholica sine addito nominatur, in quo frequens est Augustinus. Unicum, qui ad manum est, locum accipe ex lib. III de Baptismo contra Donatist., cap. 10 et 11: Novatianenses rebaptizare eos qui ad se ex Catholica venirent . . . . nec si in Catholica faciendum esset . . . . Catholica vero propterea non debet iterare, etc. Vel igitur nihil hic addendum, vel addenda vox Ecclesiae.
2. Senator. Tunc temporis Mediolanensis Ecclesiae presbyter, postea vero episcopus sub Simplicio papa circa ann. 480. De ejus in Orientem legatione meminit Ennodius Ticinensis in fine Epigrammatis, quo sanctissimi doctissimique antistitis laudes cecinit:
3. Cretio. Priorum editionum procuratores posuerunt Cyriaco, cujus quia nomen occurrit inferius, eumdem esse existimarunt a quo litteras Leonis mutuatus est Eusebius, et qui Eusebii ad Leonem detulerat. Sed eos erasse mss. omnes, Thuanei, Cantabrig., Trecopith., testantur, suffragante etiam emin. Baronio: hi quippe omnes habent Ceretium, quem eumdem esse existimamus ac eum qui cum Salonio et Verano ad Leonem scripsit.
4. Quos beatus Ambrosius, etc. Hinc intellige istam fuisse in Ecclesia consuetudinem, ut si quae de fide quaestiones moverentur, vel aliqua scripta proponerentur 1469 [Col. 1400D] Hac notatione Quesnellus insinuare videtur, quod apertius ingessit dissert. 1 ad an. 451, num. 4, dogmaticam Leonis epistolam non solum a Patribus concilii Mediolanensis examini fuisse subjectam, verum etiam idcirco eam ab ipsis fuisse receptam, quia [Col. 1401B] post ejusmodi examen cum traditione Ecclesiae Mediolanensis convenire inventa est. Ne vero hac in re aliquis error subrepat, vide nostram annot. 8 in dissert. 1 ad an. 451. Negari quidem nequit quin universalis Ecclesiae traditio ex omnium catholicarum Ecclesiarum in eamdem doctrinam conspirantium traditione coalescat. At simul cum vera traditio debeat esse apostolica, hoc est, ab apostolorum doctrina ac praedicatione originem ducere, ut particularium Ecclesiarum traditio vera sit, conspirare debet cum doctrina earum Ecclesiarum quas apostoli aedificarunt, et in quibus suam doctrinam deposuerunt, ac proinde Tertullianus in libro de Praescript. cap. 21, ut vera traditio discerneretur a falsa, illud exquiri voluit, num conveniret cum apostolicarum Ecclesiarum fide atque doctrina. Constat proinde, inquit, omnem doctrinam, quae cum illis Ecclesiis matricibus et originalibus fidei conspiret, veritati deputandam, id sine dubio tenentem quod Ecclesiae ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo suscepit; reliquam vero [Col. 1401C] omnem doctrinam de mendacio praejudicandam. Inter omnes autem Ecclesias apostolicas cum primum locum teneat Romana, quae unitatis catholicae centrum et omnium Ecclesiarum est caput; cum hac potissimum conferenda est omnium Ecclesiarum doctrina atque traditio, ut dignoscatur utrum apostolica et genuina, an adulterina sit: ac propterea S. Irenaeus, tametsi Graecus origine, et Graecarum Ecclesiarum privilegiis instructissimus, hanc prae caeteris apostolicis Ecclesiis praerogativam, Romanae sedis traditioni ac doctrinae fidei tribuit, ut ob primatum ejus potentiorem cum ea omnibus undique fidelibus et Ecclesiis conveniendum sit. Post laudatam enim illam ejus Ecclesiae, quam habet ab apostolis (Petro et Paulo) traditionem, et annuntiatam hominibus fidem per successionem episcoporum venientem usque ad nos, subdit: Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est, eos qui sunt undique fideles; ut ex convenientia [Col. 1401D] et uniformitate doctrinae cum Romana, jure discernatur quae sit vera traditio; ex dissimilitudine autem traditio falsa seu error detegatur. Hinc igitur signum et character verae traditionis est concordia cum Romana. Quapropter Satirus S. Ambrosii frater, ut hic narrat in sermone de obitu ejus, lib. I num. 47, dijudicaturus, num cujusdam loci episcopus sanae esset et catholicae doctrinae, eum interrogandum putavit, utrum cum episcopis catholicis hoc est cum Romana sede, conveniret. Et similiter S. Hieronymus, lib. I in Rufinum: Fidem suam, quam vocat? inquit. Eam ne qua Romana pollet Ecclesia. Et mox ex concordia cum Romana intulit: Si Romana, respondebit, ergo catholici sumus. Hoc ergo sensu quique episcopi Romanae sedis doctrinam aliqua dogmatica epistola definitam suscipientes, hanc conferre possunt cum traditione et doctrina suarum Ecclesiarum, ut si hanc cum illa concordem deprehenderint, [Col. 1402B] gaudeant. Hac quidem methodo episcopi Mediolanensis provinciae usi sunt, sicut etiam Gallicani: cumque suarum Ecclesiarum doctrinam cum Leonina consentientem invenissent, gaudium suum declararunt, datamque sibi occasionem testati sunt (Gallorum verba proferimus ex epist. 99, c. 2) qua libere ac fiducialiter, suffragante eam apostolicae sedis auctoritate, eloquantur, et asserat unusquisque quod credit; cum scilicet id quod credit, ex concordia cum Romana fide, catholicum agnoscatur. Caeterum si quid in suarum Ecclesiarum aut episcoporum doctrina nacti essent a Leonis epistola discrepans, nihil dubium est quin id statim emendassent, et ad Romanam doctrinam, cum qua omnes catholicos omnesque Ecclesias, Irenaeo docente, convenire necesse est, sese et suas Ecclesias revocassent. Quod si de ipso Chalcedonensi concilio, in quo quidam a Leonis doctrina discrepabant, affirmavit Anatolius episcopus Constantinopolitanus epist. 101, cap. 3, ad eumdem pontificem: Opus erat ut in rectae vestrae fidei sensum [Col. 1402C] omnium conveniret intelligentia; quis suspicari possit in Mediolanensi synodo Romano episcopo peculiari nomine subdita non fuisse necessarium, quod in generali concilio necessarium fuit? Patrum Mediolanensium hac in re traditio quae fuerit, satis colligitur ex Ambrosio, seu ex eo antiquo Mediolanensis provinciae episcopo, qui auctor fuit librorum de Sacramentis; is enim ex suorum utique traditione scriptum reliquit, lib. III, c. 1: In omnibus cupio sequi Ecclesiam Romanam; quod cum in ritibus usquequaque verum non fuerit, de doctrina praesertim fidei intelligendum est. Alia plura, quae in hanc eamdem sententiam afferre possemus, annotationis angustiae nequaquam ferunt. Vide plura in laudata annot. 8. (Loco supra laud.) examinanda, omnes majorum praesertim [Col. 1401A] sedium episcopi ad propriae Ecclesiae suae traditionem recurrerent. Hoc praestitere provinciae Mediolanensis episcopi, testatique sunt epistolam S. Leonis omnibus sensibus convenire, quos beatus Ambrosius de incarnationis Dominicae mysterio suis libris, Spiritu sancto excitante, inseruit. Sic Gallicani in epistola sua ad sanctum Leonem, ejus epistolam ad Flavianum recensentes, recognoverunt fidei suae sensum; et ita se semper ex traditione paterna tenuisse testantur. Sic Leo ipse in sua ad eosdem Galliarum episcopos, et alibi Dioscorum Alexandrinum ex traditione Ecclesiae Alexandrinae condemnat, quam a Petro per Marcum 1470 ejusdem Ecclesiae fundatorem, et Athanansium, Theophilum, ac Cyrillum praesules deducit. Ita ex singularum Ecclesiarum traditione generalis illa universalis Ecclesiae traditio conflatur, cui definitiones fidei in conciliis sancitas, consensumque Ecclesiarum inniti necesse est: unde iterum Eusebius cum [Col. 1402A] suis [Col. 1402C] Memoriae lapsu definitionem synodi Chalcedonensis, quae nondum erat edita, ab episcopis Mediolanensibus approbatam Quesnellus scripsit. De sola enim Leonis definitione iidem episcopi loquuntur. [Col. 1402D] Multo autem magis errat cum hanc idcirco approbatam indicat, quia omnium majorum fidei nobis antiquitus traditae tota puritate conveniunt. Contextus hanc rationem alio refert. Quia nimirum cum dogmatica Leonis epistola Mediolanensis quoque traditio conveniebat, ideo auctoritatis, inquiunt, vestrae praecedente sententia Eutychianos condemnandos agnoscentes, litterarum vestrarum formam secuti, modum praescriptae ordinationis nos servasse . . . ostendimus: quibus auctoritatem ac debitum apostolicis litteris obsequium testantur definitionem synodi Chalcedonensis approbat: Quia, inquit, omnia majorum fidei nobis antiquitus traditae tota puritate conveniunt.
5. Superest ut, etc. Quantopere medica manu egeret totus hic locus, quem ad mss. Trecop. et Thuan. cod. emendavimus, manifestum faciet illius cum hac vulgata lectione collatio: Superesse ut annuente 1471 Domino, perpetue retinentes, hoc futuris memorabile saeculis relinquatis; ut ab hoc tempore praesenti exstincta impiae sectae contumacia videatur, ut novis purgationibus in aeternum prostrata succumberet.
6. Eusebius. De eo, sicut et de caeteris episcopis in praesenti epistola subscriptis qui plura nosse cupiet, conveniat Ughellum tomo IV Italiae Sacrae. Ea solum attingam quae vel non habet ille, vel male habet. Eusebium ordinatum esse a S. Leone I, unde ille hauserit, nescio: hoc scio, penes episcopos [Col. 1402D] Id generatim de cujusque provinciae metropolitis falsum est. Antiocheno enim jus et consuetudinem fuisse ut metropolitas provinciarum suae dioeceseos ordinaret, liquet ex epist. 24 Innocentii I, ad Alexandrum Antiochenum, num. 1. Idem quoque jus erat Thessalonicensibus in Illyrici provinciis ex Leonis epistola 5, ad metropolitanos Illyrici, c. 5, et ex epist. 6, ad Anastasium, cap. 4. Id ipsum constitutum [Col. 1403D] fuit pro Constantinopolitana sede in concilio Chalcedonensi actione ultima. Ut autem de provinciis Italicis aliquid dicamus, certum est Ravennatem metropolitam post electionem Romam ex more debuisse accedere, ut a summo pontifice consecraretur. Mediolanenses vero et Aquileienses metropolitae initio a Romano episcopo ordinati videntur: nam cum pro longinquitate vel difficultate itineris ab apostolico enerosum illis fuerit ordinari, inductum fuit ut ipsi se invicem ordinarent, ut Pelagius tradit. Consensum vero Romani pontificis in hac posteriori disciplina [Col. 1404D] requisitum P. Bernardus de Rubeis probat in dissert. de Schismate Aquileiensi, cap. 4. Quod porro Quesnellus subjicit, an. 1059, contendisse Mediolanenses nullam judicandi vel disponendi vim Romano pontifici in illa sede competere, ad ea infelicissima tempora pertinet cum concubinatus aliorumque vitiorum causa Mediolanenses Romanam sedem audire renuentes, schismatis speciem confecerant. cujusque provinciae jus et consuetudinem fuisse tunc [Col. 1403A] temporis suum metropolitanum ordinandi. Donatistae moleste ferebant, teste S. Augustino in Breviculo Collationis cum Donatistis, quod non exspectaverit Caecilianus, ut princeps a principe ordinaretur. Cum aliud, inquit, habeat Ecclesiae catholicae consuetudo; ut non Numidiae, sed propinquiores episcopi episcopum Carthaginis ordinent: sicut nec Romanae Ecclesiae ordinat aliquis episcopus metropolitanus, sed de proximo Ostiensis episcopus. De aliis Ecclesiis idem dicito. Sanctus Ambrosius Mediolani est ordinatus, et ex epistola Pelagii l. P. R., an. 555, testatum habemus Mediolanensem episcopum ab Aquileciensi ordinari consuevisse, ut a primo post ipsum dioecesis Italicae metropolitano; sicut ipse a Mediolanensi ordinabatur, ut a capite ejusdem dioecesis. Immo etiam an. 1059, contendebant Mediolanensi nullam judicandi vel disponendi vim Romano pontifici in illa sede competere. Non indicat idem scriptor unde didicerit Eusebium Mediolanensem interfuisse Romano concilio sub Hilaro papa ann. D. 465, cum de eo sileant [Col. 1403B] illius Acta.
De hoc episcopo exstat epigramma Ennodii Ticinensis, quod eum indicat ex Orientalibus partibus ortum duxisse:
Faventius. Deest hujus subscriptio in Cantabr. ms. Prosperum huic in episcopatu successisse narrat Trithemius de Prospero agens lib. de Scriptoribus Ecclesiast.
Quintus. Dicitur Quintianus ab Ughello in Italia Sacra; Quintinus in Suriana edit. Dertonensis civitatis, quae hodie vulgo Tortona dicitur, episcopus.
Crispinus. Venerabilis episcopus, inquit Ennodius, favoris nescius, pertinaci terrens districtione censurarum, et quem numquam nisi bona conscientia duxit ad gratiam; de cujus sanctitate vide ejusdem testimonium tam in carmine proprio, quam in Vita sancti Epiphanii, Ticinensis episcopi, ejus successoris: et Martyrolog. Roman. Baroniique notas ad 7 Januarii.
[Col. 1403D] Maximus. Hic est, opinor, celeberrimus episcopus cujus homiliae in Ecclesia frequenter leguntur, qui ad 25 Junii inter sanctos colitur.
Eulogio. Iste Elilegius Hiporediensis episcopus dicitur ab Ughello, qui et eumdem Eulalium esse putat, qui in epistola Gallorum ad Leonem, et Leonis [Col. 1404A] ad Gallos scriptus habetur, quod procul dubio commentitium est. Eporeae seu Eporediae Salassiorum in Gallia Cispadana civitas, quae olim sub Mediolanensi metropoli erat, etiam Innocentio III Romano pontifice, nunc sub Taurinensi jacet.
Florejus. Qui sui episcopi nomine subscripsit, dicitur Florentius in Trecopith. ms. et Florerius ab Ughello.
Gratus, seu Gradus dicitur Gyrardus in Cantabrig. ms., et Gerardus a Surio ad marginem. Augusta Praetoria, Italis Osta, seu Aosta, olim Mediolanensi me tropoli subjecta erat, tunc Tarentasiensi.
1473 Cyriacus. Per quem haec epistola ad sanctum Leonem delata est, doctrina et sanctitate conspicuus habetur in Ecclesia Laudiensi.
Abundantius [Col. 1404D] Vide hoc in re annot. 21 (Col. 948, n. j ) in epist. 97. (quod mendose poni putat card. Baronius pro Abundio) idem esse creditur cum Abundio, qui una cum Senatore presbytero in Orientem pro sancto Leone legationem suscepit ante Chalcedonense [Col. 1404B] concilium. Nihil audeo affirmare, cum in praecedentibus epistolis, quae legationis illius mentionem habent, et in actis legationis, et apud Theodoritum, qui ad eum scripsit, constanter legatur Abundius in omnibus quos vidi mss. Sed omnes pariter ad quos hanc Eusebii epistolam recensui, duo scilicet Thuan., Trecopith. et Cantabrig., cum excusis codicibus consonanter habent Abundantius. Certe, si quis dixerit Abundantium alium esse ab Abundio, nec hunc fuisse Comensem episcopum, nec interfuisse concilio Mediolanensi, sed tradita Eusebio Leonis epistola ad propriam Ecclesiam, a qua diu absens fuerat, statim remeasse: tum quia quid de sancti Leonis epistola sentiret, non erat ambiguum; tum quod non tam cito poterat cogi concilium; si quis, inquam, haec dixerit, haud scio an ex ullo antiquo vel scriptore vel monumento ejus sententia possit falsitatis argui. Thessalonicensem fuisse Abundium et consecratum XV kalend. Decembris ann. 450 asserit Ughellus; sed hallucinatur. cum jam mense Julio [Col. 1404C] praecedenti legationem in Orientem Leonis nomine ab illo susceptam esse constet, et jam tum quidem episcopali dignitate ornato.
Pro Asinione nonnulli codices habent Asymone. Curia, quae Coira vulgo dicitur, Rhaetiae primaria est, et Moguntino archiepiscopo hodie subest.
Pastor. Tam certum videtur hunc Astensem episcopum Pastorem dictum fuisse, cum hoc in omnibus mss. assertum legamus, quam manifestum est synodum Mediolanensem, cujus synodicae subscripsit, non fuisse pro confirmanda Chalcedonensi convocatam, cum haec posterior fuerit Mediolanensi. Hoc tamen Ughellus affirmat; illud tamquam inconsulte creditum suggillat, propterea quod saeculo septimo Pastor inveniatur inter Astenses episcopos numeratus: quasi vero duo non potuerint esse ejusdem nominis praesules.
Simplicius. Simplicianus quoque dicitur tam apud Ughellum quam in mss. Trecopith., Cantabr. et [Col. 1404D] Thuan.
Joannes. Romanus dicitur ab Ughello, qui et eum male dicit creatum ann. 452.
Optatianus, cujus loco mendose Octavianus hactenus scriptus est, ut recte monuerunt Baronius et Ughellus, suffragantibus omnibus mss. codd., inter [Col. 1405A] sanctos numeratur 1474 in Martyrologio ad diem 14 Julii.
Justinus. Sic enim habent mss. codd. Ughellus abbas, et Ferrerius Vercellensis episcopus in suorum praedecessorum catalogo. Vulgo legitur Justinianus, qui inter sanctos habetur.
Quintius, qui et Quintus, Albigaunensis episcopus in mss. Trecopith. et Thuaneis duobus legitur; Quiritius vero apud Ughellum. Ejus meminit Sigonius lib. XII de Regno Italiae. Albigaunensis episc. Genuensi archiepiscopo subditus est. Quintinus dicitur in Cantabrig. ms. et Quintianus in uno Thuan.
Praestantius. Eum Projectitium vocat Ughellus, Pristinum ms. Cantabrig.
[Col. 1405B] 1. Ravennius, episcopus Arelatensis, Viennensis provinciae metropolitanus, qui S. Hilario proxime successit; de quo supra epist. 36, 37, 38, 50, 51 et 76 (nunc 40, 41, 42, 66, 67 et 96) , item in Libello supplici Gallicanorum antistitum, et in Vita S. Hilarii.
Rusticus Narbonensis in Narbonensi I episcopus; de quo ad epistolam 2 (nunc 167) .
Venerius Massiliensis episcopus, de quo inscriptio Narbonensis ad epistolam eamdem Rustico datam.
Maximus. Ex monacho Lirinensi Regiensis in Narbonensi II episcopus, anno 433 creatus; successit enim Honorato in administratione Lirinensis coenobii anno 426, eique praefuit annis septem, ut habetur in homilia Fausti Reiensis de Maximo eodem inter Eusebianas seu Eucherianas: subscripsit concilio Regiensi an. 439 et Arausicano I an. 441. De eodem plura in Chronologia Lirinensi, in Gallia Christiana, et in ejus Vita Francisci Fulvii Frugonii Italice scripta, [Col. 1405C] ac multis fabulis referta.
Constantinus. Ita Thuanei duo codd. et Victor., Thuaneum exemplar codicis Romani, cujus capite 57 habetur haec epistola, necnon vulgatae edit., Constantianus; de quo nihil didicimus, nisi quod Regiensi et Arausicano I conciliis subscriptus reperitur, et ad eum cum aliis Galliarum episcopis scribit S. Leo epist. 36 et 50 (nunc 40 et 66) , ubi primus nominatur; in quarum priori cum agatur de consecratione Ravennii, necessario mihi videtur ad Viennensem provinciam pertinuisse. Eum tamen, qui dictis 1475 conciliis interfuit, Vapingensem episcopum facit card. Baronius ad ann. 441.
Armentarius. Cum duo hujus nominis hic occurrant, quorum alter Podiensi Ecclesiae praefuisse dicitur, cujus iste civitatis episcopus fuerit non satis patet, nisi forte Auscensis, cujus circa haec tempora pontificatum gessisse legitur Armentarius quidam in Gallia Christiana ex chartulario Auscensis Ecclesiae. [Col. 1405D] Duo mss. Thuan. habent Armaturus; Victorin., Armatarus; Trecopith., Armatharius. Hunc Supplementi Concil. Gallic. auctor ex relatione J. Sirmondi et codice Savaronis Antipolitanum in Narbonensi II episcopum facit; penes quos sit hujus rei fides.
Valerius, ut legunt Thuan. duo mss. et Victor., sive, ut Trecopith., Thuan, codicis exemplar cum vulgatis et Isidoro, Valerianus, videtur esse Caemeliensis ille in provincia Alpium maritimarum episcopus, qui ex monacho Lirinensis insulae pontificatum adeptus, adfuit Regiensi concilio an. 439, et ad Arelatensem [Col. 1406A] synodum III vocatus est a Ravennio, anno, ut conjicit doctissimus Sirmondus, 455, qui et ejus Homilias evulgavit, quibus vindicias suas subjecit Theophilus Raynaudus. In Fastis Lirinensibus pia ejus memoria consignatur IX kal. Augusti, sicut et in monastico Martyrologio Arnaudi, in quo non Valerianus, sed Valerius nuncupatur. Ad eum cum aliis sanctus Leo epist. 50 (nunc 66) scribit.
Nectarius. Diniensis in provincia Alpium maritimarum episcopus fuisse refertur a clarissimo doctissimoque viro Petro Gassendi in notitia Ecclesiae Diniensis, cujus et ipse praepositus fuit; illudque hausit tum ex opere D. Polycarpi de la Riviere Carthusiani, tum ex vetustissimo codice ms. Joannis Savaronis, qui in hujus epistolae subscriptionibus cujusque episcopi sedem designatam exhibebat. Regiensi et Arausicano conciliis subscripsit, idemque esse videtur ac ille qui a S. Hilario Arelatensi Romam missus est ad S. Leonem cum Constantio, ut de redintegranda inter utrumque amicitia ageret. Pro Nectario, [Col. 1406B] quod in Thuaneo cod. Rom. ms. et Trecopith. legi, habent Nestorium Thuan. duo, Victor. et Cantabrigensis et Isidorus, ad quos accedit Surius, qui habet Nestarium. Dicitur tamen Nectarius in Vita S. Hilarii, quae hunc Constantiumque praecipuos sacerdotes appellat.
Constantius primus Uceciensis seu Uzeticensis in Narbonensi I episcopus legitur, Nectarii, ut diximus, [Col. 1405D] Cum provincia Narbonensis I proprium haberet metropolitam, uti ostendimus in observat. ad dissert. 5 Quesn. part. II, c. 2, haud credimus Constantium, qui cum Nectario Romam pro Hilario Arelatensi missus fuit, episcopum fuisse primae Narbonensis, sed alium aliquem ex provinciis cis Rhodanum [Col. 1406D] constitutis, cum praesertim de placando Leone ageretur ob aliorum metropolitarum jurisdictionem turbatam ab Hilario, cui fini alienae provinciae episcopus, si se Hilario adhaerentem exhibuisset, minus aptus futurus fuisse videtur. collega in 1476 legatione Romana, ad Arelatensem III synodum a Ravennio vocatus, in titulo epistolae S. Leonis 50 (nunc 66) memoratus, cui, ut aevo honoris Primati, deferri volebat Hilarius papa ordinandorum in provincia Narbonensi I episcoporum potestatem Hermeti Narbonensi ablatam.
Maximus Avenionensis antistes ex ms. Savaronis jam laudato.
Asclepius Aptensis in Narbonensi II episcopus dicitur in ms. Savaronis, Regiensi synodo interfuit, unus ex iis episcopis quibus scripsit S. Leo epist. [Col. 1406C] 36 (nunc 40) , ex iisque quos vocavit ad synodum Arelatensem III, Ravennius in causa Lirinensis insulae.
Maximus, tertius hoc nomine numeratur. Cujus sedis fuerit episcopus affirmare non audeo. Hunc Tolosanum in Narbonensi I episcopum fuisse aiunt, eumque esse putant Baronius et Savaro, ad quem Sidonius Apollinaris scripsit lib. IV, epist. 24. Cuilibet hac in re divinare licet.
Ursus Senecensis in Alpium maritimarum provincia antistes fuit, si qua fides ms. Savaronis; nec ante ipsum ullus numeratur Sanitiensium episcopus. Ad eum S. Leo epist. 50 (nunc 66) et Hilarus papa epist. 2, ann. 463.
Ingenuus Ebredunensis ejusdem provinciae metropolitanus, ut credibile est, licet Urso postponatur, tum quia tunc temporis juri suo cesserat, propter quod et a S. Leone et ab Hilaro ejus successore culpatus est; tum quia metropolitani extra suam [Col. 1406D] provinciam privilegio suo non potiebantur, quemadmodum videre est (ut plurima quae occurrunt argumenta omittam) ex concilio Arausicano I, cui Eucherius Lugdunensis post alios episcopos non metropolitanos subscripsit; tunc enim vel consecrationis ordo, vel promiscuus servabatur. Eidem concilio subscripsit Ingenuus, vocatusque fuit ad Arelatense III. Ad eum S. Leo epist. 50 (nunc 66) et Hilarus epist. 2, qui etiam eidem metropolitica jura adversus Auxanianum vindicavit, ut patet ex epist. 4 ejusdem papae. Hoc praecipue nomine commendatur ingenuus, [Col. 1407A] quod a Gallicanis episcopis sit delectus qui hanc epistolam ad S. Leonem deferret, ut ex hujus rescripto patet. Adfuit etiam concilio Romano an. 465, sub Hilaro papa.
Justus. De hoc nihil reperi, nisi quod idem forsan est ac is qui Arausicano I subscriptus habetur, et recensetur inter episcopos Gallicanos in epist. S. Leonis 36 (nunc 10) , et invitatus fuit a Ravennio ad concil. Arelatense III.
1477 Valerius. Hunc Mimatensem in Aquitanica prima episcopum facit cod. ms. Joannis Savaronis. Floruere circa haec tempora alii duo ejusdem nominis episcopi, unus Conseranensium in provincia Novem-populana, de quo, ut sanctitate conspicuo, Gregorius Turonensis de gloria Confess. cap. 84. Alter Antipolitanus, quem ex veter. mss. aiunt martyrio coronatum sub Eurico rege Gothorum Ariano a. 473.
Superventor. Nondum episcopus synodo Arausicanae I pro patre et episcopo suo Claudio subscripsit et [Col. 1407B] Acta recognovit; atque in ejus locum substitutus esse credendus est. Sed cujus uterque civitatis pontificatum gesserit, nondum mihi compertum est: ad eum S. Leo in epist. 50 (nunc 66) .
Verus. Eum Arausicanum in Viennensi provincia episcopum putaverim: collocatur enim in Gallia Christiana post S. Eutropium, qui sub finem quarti saeculi ponitur, et cujus vitam Verus conscripsisse dicitur a Sigeberto lib. de Scriptoribus Ecclesiast. et ab Usuardo, Adone, etc.
Helladius. Lutevensis sive Lodevensis episcopus, ut putat ejusdem sedis antistes doctissimus Joannes de Plantavit de la Pause in Chronologia praedecessorum suorum, quorum seriem post Bernardum Guidonem et Catellum amplificavit: cui et ms. Savaronis suffragatur.
Etherius Magalonensis episcopus (cujus sedes ad Montempuellarum translata est), sed testem alium non habemus quam Joannis Savaronis codicem ms. [Col. 1407C] jam pluries citatum. De eodem nusquam alibi mentionem factam reperimus, sed et desideratur civitas illa in notitia antiqua Sirmondi, [Col. 1407] Hanc notitiam antiquiorem demonstravimus in observ. ad dissert. 5 Quesn., part. II, cap. 4. quae Leone posterior est.
Anemius Albiensium cathedra donatur ejusdem ms. Savaronensis auctoritate.
Petronius. Ille quondam presbyter, ut conjicio, qui cum Regulo diacono ad S. Leonem missus est a Gallicanis episcopis an. Dom. 450, ut litteras deferrent, quibus Arelatensis Ecclesiae jura, Hilario ablata, restitui Ravennio postulabant. Deensium episcopus appellatur in ms. Savaronis.
Fonteius. In locum Auspicii Vasionensis episcopi, ad quem scribebat S. Leo epist. 36 (nunc 40) , die VII kal. Sept. an. 449, electus est Fonteius: ad quem Leo dedit epistolam 50 (nunc 66) , III non. Maii anni proxime sequentis, et Hilarus papa undecimam an. 462. Adhuc in vivis erat an. 472. Siquidem Sidonius Apollinaris ad eum sub episcopatus sui initia scribit epistola 7 libri VI. Sidonium autem anno 472 sedem [Col. 1407D] Arvernensem conscendisse probat illustrissimus cardinalis Baronius ad hunc annum num. 12 et seq. Unus est Fonteius ex episcopis, quibus Lucidus presbyter libellum 1478 seu fictitium, seu genuinum obtulisse dicitur.
Idatius. Cujus sedis episcopus non apparet. Idem forte episcopus cui cum aliis de Mamerti causa, qui Deensibus episcopum ordinaverat, rescripsit Hilarus papa.
Hilarus, ut legit Sirmondus cum codicibus mss. Trecopich., Victor. et duobus Thuan. concinentibus; vel Hilarius, ut alii cum vulgatis. Quam Ecclesiam administraverit ignoratur. Ponitur quidem circa haec tempora Hilarius quidam Carcassonensis episcopus: verum cum hoc oppidum inter civitates non [Col. 1408A] numerent antiquae Galliarum notitiae, non arbitror huic testimonio esse inhaerendum.
Victurus. Ad eumdem Hilarus papa, epist. 2 in causa Mamerti Viennensis an. 463, ubi primus ponitur, et epist. 4 in causa Ingenui et Auxanii ann. 464. Fuit per illam tempestatem Victurius Cenomanensis in tertia Lugdunensi episcopus; sed nostrum non esse habeo persuasum, cum propter nonnullam diversitatem nominis, tum quia episcopi in hac epistola et sequenti descripti non mihi videntur, extra septem provincias quaerendi.
Eugenius episcopus Nemausensis in prima Narbonensi, ita asserente Joannis Savaronis codice. De illo praeterea omnino nihil.
Palladius. Unus ex iis ad quos scribit S. Leo epist. 50; cui praefuerit civitati, mihi latet.
Fraternus Glandevesis antistes in provincia Alpium maritimarum, ut testatur codex Savaronis.
Dynamius. Hunc fuisse Eculismensem in secunda Aquitanica episcopum aliquis ex eo utcumque conjiciat, [Col. 1408B] quod Gregorius Turonensis lib. II Histor. cap. 13, ex verbis Paulini presbyteri, hujus nominis pontificem fide et religione conspicuum laudat, et recenset inter Encolismenses antistites Gallia Christiana post an. 400. Si tamen aliam conjecturam elicere licet ex Inscriptione Narbonensi, quam habes in notis ad epist. 2 (nunc 167) , cum in illa legatur Dynamus episcopus pro reparatione ecclesiae Narbonensis contulisse solidos 50, fas est suspicari in eadem prima Narbonensi provincia fuisse episcopum, et forte Biterrensem, cum haec una Ecclesia supersit quae in his subscriptionibus suum non agnoscat antistitem: conjectura est, quam nolim pro assertione haberi.
Julianus. Cabellicensis seu Cavellionensis in Viennensi provincia episcopus ponitur in Gallia Christiana ad hunc annum. Idem habet ms. Savaronis cod. Vide an non iste est Julianus Pomerius, auctor operis 1479 de Vita Contemplativa, vel alius Julianus, cui opus istud inscribitur.
[Col. 1408C] Armentarius. Circa haec tempora numeratur inter episcopos Vellavorum seu Podiensium in Aquitanica prima, quod et diserte affirmat David Blondellus Apologiae pro Hieronymi sententia, sect. 3, p. 132. Illumque ipsum Armentarium esse existimat qui a Regiensi concilio depositus est, eo quod Ebreduni a duobus tantum episcopis contra canones ordinatus fuerat episcopus an. Dom. 439, quam ob causam, ne deinceps provehi ad pontificatum posset, statuerant praedictae synodi Patres Gallicani: qui tamen dispensatione postmodum cum eodem usi sunt, ut in alia saltem provincia quam Alpium maritimarum eligi posset. Locum habet in epist. 50 (nunc 66) S. Leonis ad Gallos an. D. 450.
Honoratus Tolonensis episcopus dicitur in ms. Savaronis: in notitia Galliarum et septem provinciarum, quae Leone posterior est, Tolonensis civitas non apparet: ex quo suspectae fidei redditur Savaronis codex et hic et in aliis sedibus episcoporum designandis.
[Col. 1408D] Eparchius, ut habet Sirmondus I tomo Concil. Gall. et ms. Grim. in epist. sequente, vel Epartius, ut legitur vulgo; seu Ebartius, ut Thuan. codicis exemplar, alibi non occurrit: nec cujus loci episcopatum gesserit rescire potuimus.
Eustachius, Eustathius, vel, ut habet Thuan. cod. unus, Eustochius. Turonensis facile crederetur episcopus qui eo tempore floruit, si ultra septem provincias excurrere in hac disquisitione liceret. Non apparet in codicis Rom. Thuaneo exemplari, nec apud Isidorum.
Maximinus. Ita Thuan. cod. exemplar: alias Maximus, qui quartus erit hujus nominis in epistolae inscriptione memoratus.
Ynantius. In provincia Viennensi mihi videtur fuisse [Col. 1409A] episcopus: quia inter eos numeratur a S. Leone, ad quos scribit epist. 36 (nunc 40) de Electione et Consecratione Ravennii in Arelatensem episcopum; ad quam alioqui suffragium conferre non potuisset.
2. Intemperies. Idatius in Chronico ad annum Valentiniani Augusti 28, id est, Christi Domini 452, testis est Euphronium Aeduensem episcopum misisse epistolam ad Agrippinum comitem, de signis quae apparuerunt 1480 in regionibus Galliarum: inter quae signa non immerito quis referat hanc, de qua Gallicani episcopi scribunt, aurarum intemperiem.
3. Omnes intra Gallias, etc. Etsi non negamus commercii plurimum fuisse inter septem Galliarum provincias et alias provincias Gallicanas, videlicet, Lugdunenses, Belgicas, Germanias, etc., ut ex S. Hilarii Arelatensis cum sancti Germani Autissiodorensis excursibus manifestum est; tamen [Col. 1409D] Id non ita certum videtur ut Quesnellus existimat. Cum enim S. Leo ad permovendum Theodosium hanc plenissimam Galliarum synodum percupisset, in qua epistolam 28 ad Flavianum a cunctis Galliarum Ecclesiis episcoporum subscriptionibus receptam ostenderet; e cunctis Galliarum provinciis episcopos ad synodum accitos, et ex Lugdunensibus vicinioribus provinciis aliisque concurrisse satis credibile est. certum mihi pene est Gallias, de quibus hic loquuntur Gallicani episcopi, non alias esse quam septem provincias: et ex iis tantum conflatam esse synodum quae [Col. 1409B] ad S. Leonem hanc epistolam scripsit, et ad quam sequentem (nunc 102) rescripsit S. Leo.
4. Apostolatum vestrum. Omnibus [Col. 1409D] Licet apostolatus et papae nomina aliis quoque episcopis olim tributa legantur, cavendum tamen est ne hinc aliorum episcoporum aequalitatem cum Romano pontifice quispiam colligat. Nam praeterquam quod alii plerique episcopi sedes non tenent ab apostolis ipsis fundatas, nullus alius etiam apostolicarum Ecclesiarum episcopus proprius est S. Petri successor, nisi solus Romanus, in quem solum propterea S. Petri primatus ac primatus jura transierunt. indiscriminatim episcopis hanc alloquendi formulam tribui sexcentis testimoniis notum est: unicum notamus ex Apollinari Sidonio, qui et in Galliis et eadem fere aetate scribebat eumdem in modum ad Fonteium; eum, inquam, Vasionensium episcopum, qui huic epistolae subscripsit. Vide Sidonii epist. 7 lib. VI, et 4 lib. VII. Idem dicimus de voce papa. Enimvero omnes episcopi successores sunt apostolorum, omnes apostolorum cathedram tenent, et sicut S. Leo epist. 49 (nunc 61) , cap. 2, testatur se sub Petri nomine Ecclesiae praesidere, ita caeteri Ecclesiae praesules sub apostolorum nomine praesidere censendi sunt, qui proinde et apostolici nominari et apostolatus elogio decorari sine invidiae nota potuerunt: quamvis hoc usus hodiernus, penes quem loquendi jus et norma residet, Romano pontifici reservandum velit. Vide [Col. 1409C] Clodovei Francorum regis epistolam ad episcopos sui regni, quos sic salutat: Dominis sanctis et apostolica sede dignissimis episcopis, Clodoveus rex: et in fine: Orate pro me, domini sancti et apostolica sede dignissimi papae.
1. Inspiratae. Omnes mss. codd. quos vidi habent inspirare, sicut et retinet Sirmondus, quod sensum non habet nisi obscurum. Griman. cod. habet quidem inspirare; sed cum ante ibidem legatur divinitus, luce clarius est legendum inspiratae: quod et nonnulli editi codices exhibent.
2. Personis distinctis atque divisis, etc.; ita Grim. [Col. 1410A] cod., pro quo vulg. edit., naturis et personis distinctis, ut neque ipse esset, etc.
3. Theophilum. Mirabitur quis hunc inter probatissimos praesules recenseri a S. Leone, dignumque haberi qui Dioscoro in exemplum proponeretur. Quod ne ad fidei tantum sinceritatem restringatur, obstat quod sanctae memoriae appellatur ab eodem epist. 94 (nunc 121) ad Marcianum imperatorem, et 68 (nunc 88) ad Paschasinum Lilybaetanum, et cum sanctitatis praeconio citantur ejus scripta tam in epistola 134 (nunc 165) ad Leonem Augustum, quam in excerptis SS. Patrum in concilio Chalcedonensi relectis. Nec tamen ignorare potuit S. Leo [Col. 1409D] Alii Theophili scientiam, egregia gesta ac [Col. 1410D] virtutes considerantes, eum nimio zelo abreptum, moderationis limites excessisse, praecipitique judicio in S. Joannem Chrysostomum egisse non inficiantur, sed ita ut etiam S. Cyrillus initio sui pontificatus in eadem Theophili sententia, quam aequissimam putabat, aliquandiu perstiterit. Haec humana praejudicia sicut S. Innocentio I non tanta visa sunt ut cum Theophilo communionem abrumperet, ita Leonem nostrum non impedierunt quominus eumdem Theophilum probatissimum et sanctae memoriae virum vocaret. quam nefandis artibus, quam horrendis calumniis, quamque aperta vi sanctissimum Ecclesiae doctorem Joannem Chrysostomum persecutus fuerit, ac tandem oppresserit Theophilus. An eum tot scelerum ante mortem poenituerit, qui volet inquirere, adeat lib. IX cap. 5 Vitae sancti Joannis Chrysostomi, mirabili diligentia, judicio, doctrina ac concinnitate Gallice nuper conscriptae [Col. 1410B] ab eruditissimo viro Godefrido Hermantio doctore Sorbonico et Ecclesiae Bellovacensis canonico.
Crediderim ego ex his loquendi formulis de episcoporum sanctitate non esse decernendum, cum videamus perditissimos homines iisdem titulis decorari etiam in conciliis oecumenicis, et hanc consuetudinem per ea tempora viguisse, ut quicumque episcopi a fide catholica nullo modo deviaverant, 1482 decesserantque in communione Ecclesiae, reponerentur in sacris diptychis, et sanctae memoriae viri dicerentur.
4. Ad fratres nostros Hispaniae. Videmus hic primum de Gallicana Ecclesia S. Leonem esse sollicitum, tum de Hispana, quia plerumque accepit a Gallis quae ad fidei initium, incrementum et custodiam sibi erant vel necessaria vel utilia. Idatius Hispanus in Chronico ad olymp. 307 nonnulla habet quae hujus sunt instituti et loci: De Galliis epistolae deferuntur, etc., supra in notis ad epist. 15 n. 9. [Col. 1410C] Eadem via, ac episcoporum Gallicanorum ministerio, missa ad episcopos Italicae dioecesis celebris epistola Leonis nostri ad Flavianum, ut ex sequenti epistola (nunc 97) Eusebii Mediolanensis ad sanctum Leonem docemur: Ad nos, inquit, ex vestra admonitione, sancto fratre et coepiscopo nostro Ceretio mutuante pervenit.
Exemplar sententiae. Jacobus Sirmondus hanc sententiam ex codd. Corbeiens. et Pithoeano, in quibus huic epistolae subjiciebatur, exscribendam quoque hic censuit. Quoad sensum convenit fere in omnibus cum illo legatorum sancti Leonis [Col. 1410D] Legatorum S. Leonis contra Dioscorum sententiam pontificis auctoritate latam, in Chalcedonensi concilio non sententiam proprie dictam, sed merum suffragium, quo licet post quaesitam synodi mentem pronuntiato, res tamen adhuc integra Patribus relicta fuerit, hac notatione Quesnellus contendit. At eam veram sententiam fuisse probavimus annot. 6 (Col. 989, n. b ) in epist. 103. Cum vero postea [Col. 1411D] Patres ab iisdem legatis rogati fuerint ut eidem sententiae suos quoque adderent, id ea de causa factum est, non quod Dioscorus vera legatorum sententia non fuisset satis depositus, nisi postquam synodi sententia accederet, sed ut concors omnium synodi Patrum in eadem depositione judicium gestis insereretur, sicque Dioscorus non solum pontificia, sed etiam totius synodi sententia depositus cognosceretur. suffragio, quod [Col. 1411A] in act. 3 Chalcedonensi reperitur. Observatione porro dignissimum est sedis apostolicae legatos ne suum quidem suffragium prius ferre adversus Dioscorum voluisse, quam totius synodi mentem ac consilium repetita saepius interrogatione explorassent. Quo igitur, inquiunt, ita contemnens, vestra sanctitas ore proprio faciat manifestum. Sancta synodus dixit: Indignatione quae contra inobedientes a sanctis canonibus constituta est. Et infra: Quid placeat vestrae sanctitati, inquit Paschasinus, volumus discere. Sancta synodus dixit: Quae placita sunt canonibus. Institit deinde bis Paschasinus: Jubet religiositas vestra ut ecclesiastica ultione adversus eum utamur? Consentitis? 1483 Sancta synodus dixit: Omnes consentimus. Et post multa: Petimus igitur vestram sanctitatem, qui habetis locum sanctissimi papae Leonis, promulgare in eum et canonibus insertam contra eum proferre sententiam. Postquam igitur sciscitatus esset rursum Paschasinus: Quid placet beatitudini vestrae? et Maximus Antiochenus eum adhuc de totius synodi consensu certiorem [Col. 1411B] fecisset, tunc demum suum hoc legati protulere suffragium Leonis nomine, cujus vices gerebant: rem enim totam in integro relictam a se fuisse satis testati sunt, cum, prolata sua sententia, haec addiderunt: Superest ut congregata venerabilis synodus canonicam contra praedictum Dioscorum proferat, justitia suadente, sententiam. Exemplar illud sententiae nihil aliud, inquam, est quam legatorum suffragium act. 3 Chalced. prolatum, sed ab imperito translatore corruptum, vel etiam interpolatum. Nec opus erat ex mss. codicibus illud eruere, cum jam pridem typis esset excusum in Crabbiana et Nicoliniana Conciliorum editionibus, ad calcem Actorum Chalcedonensium. Fallit igitur titulus, qui Sententiam dicit, quod suffragium tantum est Sententiae praevium, et epistola appellatur in utraque illa Conciliorum editione.
1. Leo Marciano Augusto. In plerisque editionibus quae post Canisianam an. 1546 et 1547 evulgatae sunt; praefixus est huic epistolae titulus ad pompam et splendorem confictus in hunc modum: Leo episcopus Romanae et universalis Ecclesiae, etc. Sed novitiam hanc epigraphen ignorant editiones Conciliorum Jacobi Merlini anno Dom. 1524 et 1535, Colonienses an. 1530, 1535 et 1538, Suriana Operum sancti Leonis, Sicardi ann. 1568, Parisiis; Holstenius ipse in collectione Romana pontifici Romano ab eminentiss. cardinale Barberino dicata, nec non mss. codd. Griman., Thuanei, Victorini plures, Trecopithoeanus, etc.
2. Vestro beneficio. Legebatur antea nostro beneficio; sed contradicunt omnes mss. codd. Grim., Trecopith., Cantabrig., Victor., Thuanei quatuor, et edit. Canisii, Merlini, Sicardi, Nicolini, Surii, nec non Baronius ad annum 452, num. 14 et tertia parte [Col. 1411D] concil: Chalcedonensis. Ita legendum esse manifestum est ex epistola sequenti ad Pulcheriam Augustam, quam alloquens, Anatolius, inquit, parum considerans quanto pietatis VESTRAE beneficio et mei favoris assensu Constantinopolitanae Ecclesiae sacerdotium fuerit consecutus, etc.
3. Quam apostolicam non potest facere sedem. Sedes [Col. 1412A] seu Ecclesiae apostolicae non una ratione dicuntur. 1 o Enim 1484 Romana sedes Apostolica ἀντονομαστικῶς appellatur, quia a principibus apostolorum fundata et utriusque sanguine consecrata fuit. 2 o Alexandrina et Antiochena, quia post SS. Petri et Pauli praedicationem Christianum in hac nomen primum exortum est; illa per sanctum Marcum ejus discipulum fundata. 3 o Ecclesiae quae ab aliis apostolis fidei semina acceperunt, aut ab eis sunt administratae, quemadmodum Jerosolymitana sedes apostolica appellatur a Theodorito lib. IV, cap. 21. 4 o Tertulliano ea est Ecclesia apostolica quae evolvit ordinem episcoporum suorum ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem: hoc enim modo Ecclesiae apostolicae census suos deferunt: sicut Smyrneorum Ecclesia Polycarpum a Joanne collocatum refert (Tertull. lib. de Praescr. cap. 32) . 5 o Illae quoque, ab eodem cap. 20 ejusdem libri, [Col. 1412B] apostolicae deputantur, ut soboles apostolicarum Ecclesiarum, quae ab Ecclesiis per apostolos conditis traducem fidei et semina doctrinae mutuatae sunt, ut Ecclesiae fierent. 6 o Nonnulli eas Ecclesias apostolicis accenseri putant ab Augustino lib. II de Doctrina Christ. cap. 8, quae epistolas apostolicas accipere meruerunt: quales sunt Thessalonicensis, Ephesina, Colossensis, etc. Sed etsi revera apostolicae sunt sensu Tertulliani jam exposito, tamen ab Augustino apostolicae eo loco non appellantur, sed iisdem potius ut distinctae opponuntur.
Ex hujus epistolae exordio, fictitiae epistolae Eleutheri papae ad Gallos episcopos exordium confecit famosus ille impostor.
[Col. 1412C] Duo solum codices, Grimanicus scilicet et Victorinus, adfuere huic et 84 atque 86 (nunc 111 et 113) epistolis relegendis, quae sane multis in locis medicam manum desiderabant, ut conferre volenti patebit.
1. Sed is qui jure charitatis rationabilis, et morum et officiorum ordo servabitur. Pene haeret aqua: nam nec editi codices, nec mss. satis emendati mihi videntur. Editi sic habebant: Sed ea quae jure charitatis rationabilis est, et morum et officiorum servabitur unanimitas. Victorinus cod. eadem fere habet: ultima tamen vox unanimitas in eo desideratur. In Griman. sic legimus: Sed aequo jure charitatis rationabilis et morum et officiorum ordo servabitur. Etsi vero textum Leonis ex hoc potissimum, paucis mutatis, confecimus, alium tamen hunc ita ex his omnibus consarciri posse conjicimus: Sed ea quae jure charitatis rationabilis est, morum unanimitas et officiorum ordo servabitur.
2. Cassamus. Idem hoc verbum usurpat 1485 [Col. 1412D] in sequenti epistola (nunc 106) , nec non epist. 73 (nunc 90) cap. 1, et 99 (nunc 126) . Cujus vocis non idem semper est significatus: plerumque enim idem est ac irritum facere; aliquando autem cassari idem ac irritum esse et omni auctoritate vacuum: nonnumquam etiam idem est cassare ac irritum declarare et cassum pronuntiare; et [Col. 1412D] Duae actorum species cassari solent. Quaedam enim legitima auctoritate ordineque legitimo gesta; rata et valida sunt: quae si a superiori potestate cassanda credantur, cassare hoc casu idem est ac irritum facere. Quaedam vero vel illegitima auctoritate, vel sine legitimo ordine, seu cum enormi iniquitate ac injustitia gesta sunt; ac propterea cum nullam per se vim habeant, quandocumque haec quispiam competenti auctoritate cassat, irrita declarat. [Col. 1413C] Ephesini latrocinii gesta hujus secundae speciei exstiterunt. Cum vero concilium Chalcedonense, quod celebrem canonem pro Constantinopolitana sede constituit, esset concilium aeque generale ac concilium Nicaenum, ob aequalem auctoritatem derogare utique potuit canonibus Nicaenis in re merae disciplinae, quae mutationi obnoxia est; ita ut ille canon ad primam speciem referendus sit, eumque cassare idem fuerit ac irritum facere. Cum generalis concilii vis et auctoritas Romani pontificis assensum requirat, decreta hoc assensu expertia veluti suspensa manent, quoad supremi capitis assensum obtineant. Multo autem magis pro generalis synodi sanctione habenda non sunt, si Romani pontificis aut legatorum ejus contradictionem ac dissensum incurrerint. Id autem multo etiam magis verum agnoscitur, si derogandum sit canonibus, qui a generali concilio, summo pontifice assentiente, decreti fuerunt, summaque totius orbis veneratione recepti. Qui autem in synodo Chalcedonensi canoni Nicaeno derogarunt novo decreto, [Col. 1413D] ii fere fuerunt ex Orientis Ecclesiis quae ad Occidentem non pertinent; unde per sese solam Orientalem, non vero et Occidentalem Ecclesiam repraesentabant, quod ad generale concilium necessarium est. Hinc sane pontificia confirmatio supradicti canonis Chalcedonensis ad vim ejus necessaria agnita fuit. Quare Anatolius Constantinopolitanus in epist. 101, c. 5: Ejusmodi etiam decretum, inquit, ad vestram sanctitatem sancta synodus retulit, et nos, ut approbationem a vobis confirmationemque consequamur. Et iterum epist. 132, c. 2. Cum et sic gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuerit reservata. Sicut ergo auctoritas summi pontificis necessaria erat ad confirmationem canonis qui Nicaenis canonibus derogabat, ita eadem auctoritate deficiente canon a Chalcedonensibus contra Nicaenos constitutus nullam per se generalis synodi vim habebat. Hinc eum tamquam irritum S. Leo censuit, eumque cassans [Col. 1414C] irritum declaravit. Cum tamen idem canon Chalcedonensium Patrum auctoritate vim aliquam inchoatam haberet, cui perficiendae apostolica auctoritas debebat accedere, S. Leo verbo cassamus eam quamcumque vim in irritum fecisse dici potest. Ex his porro sic Quesnellum urgemus. Num putat Chalcedonense concilium, cum praedictum canonem sanxit, fuisse generale, et vim generalis concilii habuisse, etsi pontificii legati ei canoni contradixerint, nec pontificis confirmatio accesserit? Hac enim in hypothesi cum certum sit concilium generale in rebus disciplinae posse novum decretum inducere, et derogare decreto anterioris generalis synodi. Nicaenae (concilia enim generalia posteriora non minus possunt quam anteriora), certum quoque esse debet concilium Chalcedonense, si contradicentibus etiam legatis ac pontificis approbatione deficiente, fuisset adhuc concilium generale, et generalis synodi vim habuisset, valide potuisse condere canonem de praerogativis sedis Constantinopolitanae, tametsi statutis [Col. 1414D] Nicaenis esset contrarius. Tunc autem S. Leo eumdem canonem cassans, validum canonem cassasset, et supra generale concilium suam auctoritatem exercens, eumdem canonem irritum fecisset. Quod si haec sententia non placeat, id unum dicendum superest, concilium Chalcedonense, licet esset generale, eo quod in illo convenerunt non solum Orientales episcopi, sed etiam ex Occidentalibus legati praesertim Romani pontificis non minus Occidentis quam totius Ecclesiae capitis, non tamen generalis synodi vim habuisse in decretis, nisi cum Orientalium episcoporum suffragio concurrerent Occidentales, ac praesertim Romanus pontifex per se vel per suos legatos; et hac in sententia, quae notissima est, canon Chalcedonensis Nicaenis praesertim decretis contrarius, cui contradixerunt legati, generalis concilii vim non habebat, ac propterea cum illum Leo cassavit, irritum per se et nullum declarasse dicendus est. hoc modo [Col. 1413A] sumi mihi videtur in praesenti a sancto Leone. Enimvero tam ea quae in Ephesino latrocinio acta fuerant, quam ultimus canon Chalcedonensis, irritari et cassari opus non habebant, cum et illud concilium vocari nulla ratio sineret, ut loquitur ipse Leo, et consensiones Chalcedonensium Patrum in gratiam Anatolii eo ipso nullae censendae essent, quod contra Nicaenorum Patrum inviolabiles sanctiones adhibitae 1486 fuerant: Sive enim per pauciores, sive per plures ecclesiastica judicia celebrentur, omni penitus auctoritate est vacuum quidquid ab illorum fuerit constitutione diversum. Quod aliis his verbis exprimit in eadem epistola: Si quid usquam aliter quam illi statuere praesumitur, sine cunctatione cassatur. Idem ergo apud Leonem est, omni penitus auctoritate esse vacuum, et sine cunctatione cassari; hoc est, ut paulo infra sequitur de conscriptione Constantinopolitanae synodi, ab initio sui esse caducum dudumque collapsum. Quod autem omni penitus auctoritate vacuum est, quod sine cunctatione statim ac praesumptum est [Col. 1413B] cassatur, quod ab initio sui caducum est, dudumque collapsum, nulla sententia, nulla auctoritate necesse est cassum et irritum effici, sed tantummodo irritum 1487 et cassum declarari ac denuntiari. Quod hic facit sanctus Leo, ut canonum custos et exsecutor, unica secum imperatoriae fidei pietate: cujus auctoritas merito pontificiae adjungitur, quia de exsecutione et defensione canonum antiquorum et de temeritate novellorum repellenda agebatur; secus si irritanda forent, quae aliquid antea roboris habuissent. Ne porro quod diximus de hujus vocis significatione ex proprio natum ingenio videatur, monendus est a nobis lector eodem sensu usurpari in decretali quae Coelestino papae III tribuitur, c. Cum dilectus, tit. de Elect. et electi Potest.: Cassetis, id est, inquit glossa, nullam pronuntietis; et ad decretalem Innocentii III, c. Accedens, 1, tit. Ut lite non contest.: Cassavimus, [Col. 1414A] id est, cassam denuntiavimus, inquit giossator: Cum enim sententia nulla est, non debet cassari, sed cassa et irrita denuntiari, quia quod nihil est cassari non potest, et omnia restituenda sunt in pristinam causam per talem sententiam habita; quod et supra postulabat ab imperatore Leo noster, cum de pseudo-synodo Ephesina ageret, et quidem sequentibus etiam hujusce epistolae verbis ostendit duplicem ob causam canonem 28 approbari a se nullo modo potuisse, 1 o quia debebat in omnibus ecclesiasticis causis, his legibus obsequens esse quibus canon ille contrarius erat, qui proinde ante omnem illius sententiam erat irritus et cassus; 2 o quia tanta erat Nicaenorum canonum auctoritas, ut quidquid a multo etiam pluribus contra esset decretum, in nulla reverentia habendum esset.
[Col. 1414B] 1. Non inculpata principia. Video a plerisque Leonis verba non satis perpendi, cum tamen ipse sua scrupulosius selegerit: non enim ait irritam aut vitiosam fuisse Anatolii ordinationem, vel contra canones usurpatam, ut de ordinatione Maximi mox asserit, sed tantum: Non inculpata illius fuisse principia, et ut epist. 55 (nunc 70) ad Pulcheriam loquitur, ordinationem ejus dura praecessisse; epist. 78 (nunc 104) ad Marcianum August., ejus initia titubasse; epist. 84, ejus ordinationem fuisse suspectam, quia videlicet ejus fides in dubium vocari poterat, qui ab Eutychis defensoribus fuerat ordinatus, nec immerito credebatur, ut supra dixit, quod ejus ordinatores contra sanctorum canonum constituta viderentur 1488 sui similem consecrasse. Caeterum non erat eadem Anatolii conditio ac Maximi et caeterorum, qui male depositis ab Ephesino latrocinio episcopis [Col. 1415A] superpositi fuerant: non enim vivente Flaviano consecratus est Anatolius; alioqui numquam eum sanctus Leo inter episcopos habuisset, ut saepius scripsit; sed post ejus decessum, ut etiam ex Liberati Breviario cap. 12 manifestum est: unde modo fidei ejus integritas appareret, quam nulla, ut lapsi episcopi fecerant, subscriptione violaverat, nihil erat quod ejus ordinationem ratam haberi vetaret. Non igitur dispensatione cum eo utendum fuit, sed inquisitione sola, quae ejus de incarnatione fidei sinceritatem probaret, nec aliud umquam exegit sanctus Leo praeter hujusmodi testimonium: quod antequam fieret, ejus ordinationi suffragari litteris communicatoriis noluit, ne forte haeretico homini communicare videretur; non dilectionem negans, sed manifestationem catholicae veritatis exspectans . . . . . Occasionem, inquit consequenter, totius difficultatis amoveo, nec aliquid exigo quod aut arduum videatur, aut dubium; sed ad id quod nullus catholicorum refutet INVITO. Ubi porro id praestitit Anatolius, ad quod a Leone invitabatur, [Col. 1415B] et ab omnium se deviantium participatione purgavit, tunc ei communionem suam libentissime impertivit sanctus papa, agnovitque eum non judicio hominum, sed Dei fuisse benignitate provectum; ita ut ejus causa non egeret sequentis retractatione concilii, [Col. 1415D] Addendum vel judicio aut dispensatione pontificis; judicium enim Leonis in restitutione Theodoreti, qui in Nestorianismi suspicionem incurrerat, quantum valuerit, ostendimus in observat. ad diss. 10 Quesnelli. Dispensatio autem ejusdem pontificis in Maximi Antiocheni causa, ut ne eguerit retractatione ac judicio concilii, ex ipsis Chalcedonensibus gestis liquet. ut eguerunt caeterorum episcoporum causae.
2. Contra canonicam regulam. Cum manifestum sit hanc canonicam regulam a Nicaenis canonibus in contextu sancti Leonis distingui, vix canon occurrit ad quem respexisse videatur sanctus pontifex. Nullus enim inter aliorum Graecorum conciliorum canones, quibus fere totum illius aevi jus ecclesiasticum coercebatur, immo nec inter apostolicos, Sardicenses vel Africanos aliquis reperitur, qui de metropolitarum, seu primariorum, seu provincialium ordinatoribus quidquam statuerit. Hoc tamen semper ex antiqua primum consuetudine, quae canonicae regulae vim habebat, et deinceps ex Nicaenis decretis observatum fuerat, ne provinciae miscerentur, et ut metropolitani [Col. 1415C] a suis comprovincialibus consecrationis gratiam acciperent. Talis est antiqua consuetudo, quam Nicaenae synodi Patres confirmant, quamque supponit Sardicensis canon 5, dum statuit quo casu in aliena provincia licitum sit ab episcopis ordinationem episcoporum celebrari. Et de hac consuetudine intelligenda sunt ea quae tam sanctus Leo quam alii de regula canonica seu ecclesiastica saepius commemorant, 1489 cum inter receptos per eam aetatem canones non inveniuntur.
3. Definitione ejus causae . . . perfunctos. Pelagius I, in epist. ad Eliam Aquileiensem et alios Istriae episcopos, quam a Gregorio Magno tunc diacono conscriptam dicit Paulus Warnefridus, lib. III de Gestis Longobard., cap. 20, ita citat hunc locum: Definitionis ejus causa, quae erat curanda, pertractos, ad tractorias litteras alludens, quae vocandis ad concilium episcopis mittebantur. Griman. cod.: Definitione ejus causae curanda perfunctos.
[Col. 1415D] 4. Ante 60 annos facta conscriptio. Certum est tum aliunde, tum ex epistola Marciani Augusti ad sanctum Leonem de hoc eodem negotio, haec verba de concilio Constantinopolitano I esse intelligenda: in quo qui convenerant episcopi statuere, quod Constantinopolitanae civitatis episcopum habere oportet primatus honorem post Romanum episcopum; propter quod sit nova Roma. De cujus synodi canonibus, eorumque ab Ecclesia Romana receptione consule illustrissimum [Col. 1416A] Petrum de Marca in dissertatione de Institutione patriarchatus CP., necnon lib. III, cap. 3, Concord. sacerd. et imper., ejusque libri V continuatorem Stephanum Baluzium, cap. 21. Mirum quidem est, et notatu dignum, quod sanctus Leo asserit numquam a praedecessoribus Anatolii ad notitiam apostolicae sedis transmissam esse ejusmodi conscriptionem episcoporum 150 Constantinopolitanae synodi, cum [Col. 1416D] Concilium Constantinopolitanum I non semper a pontificibus Romanis pro oecumenico habitum, immo et diutius illis fuisse ignotum, ac proinde non fuisse vere oecumenicum, quamdiu a Romana Ecclesia agnitum et receptum non fuit, ostendemus fusius tomo III, ubi hanc Quesnelli notationem ad calculos revocabimus. semper inter primarias et oecumenicas synodos ea sit numerata etiam a pontificibus Romanis, Gelasio in decreto synodico de libris apocryphis, Gregorio I, lib. I, epist. 24 et aliis. Quamquam et fatendum est utrumque illorum, Gelasium scilicet, in epistola ad Dardanos, et Gregorium, lib. VI, epist. 31, testari illius canones ad Romanae Ecclesiae notitiam non pervenisse, aut ab illa receptos non fuisse. Qui ut secum ipsi concilientur, recurrendum est necessario ad illam distinctionem quae eruditis aliquibus viris non arridet, dicendumque missam fuisse ad Romanam sedem, ab eaque susceptam expositionem fidei, quae [Col. 1416B] in illo concilio condita est; canones vero, qui ab ejusdem synodi Patribus pro Ecclesiarum ordinatione privilegiisque editi fuerunt, nec missos fuisse ab Orientalibus, nec ab Occidentalibus receptos: cum usque ad S. Leonis tempora Romanae sedi videantur fuisse ignoti. Distinctioni hujusmodi lucis non parum conciliatur ex epistola quam Constantinopolitanae synodi Patres rursus in ea civitate aliquanto post congregati scripserunt ad Damasum papam, Ambrosium Mediolanensem, et caeteros concilii Romani antistites. Supponit enim 1490 ista epistola missam fuisse ad Occidentales episcopos confessionem fidei in illa oecumenica synodo evulgatam: quandoquidem cum de fide sua ad illos dissererent Orientales, ut pleniori cognitione de illa instruerentur, eosdem ad libellum remittunt, qui a concilio Constantinopolitano fuerat editus. De quibus, inquiunt, pleniorem cognitionem animis poteritis percipere, si libellum, concilio Antiochiae convocato, de fidei decisione editum, et eum [Col. 1416C] etiam, qui superiore anno a concilio generali compositus est, legere placuerit: in quibus tum fidem nostram uberius exposuimus, tum haeresibus nuper excogitatis anathema scriptis proditum denuntiavimus. Quae insulse admodum a viris sapientissimis proferrentur, nisi vel tunc mitterent praedictum libellum Occidentalibus, vel eum jampridem missum fuisse recordarentur. De caeteris vero, quae ad jura et privilegia Constantinopolitanae sedis pertinebant, ne verbum quidem habent, vel non ausi ejusmodi canones mittere, quos Occidentalibus minime placituros sciebant, vel persuasi episcopis Orientalibus de Orientalium Ecclesiarum ordinatione aliquid decernentibus, Occidentalium consensum nequaquam necessarium esse: sufficere porro, si quod de fidei symbolo statuerant adversus haereticos, in illorum notitiam venire curarent: quia cum fidei causa omnibus non modo episcopis, sed et catholicis laicis sit communis, et propria sit oecumenici concilii materies, omnibus [Col. 1416D] quoque innotescere necesse est quae ad eam spectant, omniumque in primis episcoporum capiti, cujus est praecipue ex apostolicae sedis specula fidei custodiae ac sinceritati invigilare. Etsi vero opponat sanctus Leo statuta illa numquam ad sedem apostolicam fuisse transmissa, hanc tamen rationem vehementer non urget, dissimulans etiam quidquam de oecumenica illa synodo nominatim commemorare: ne odium inde sibi pareret apud imperatorem et Ecclesias [Col. 1417A] Orientales Constantinopolitanae amplitudinis studiosissimas. Sed praecipuum argumentationis suae robur arcessit tum a perennitate et excellentia Nicaenorum canonum, qui novellis constitutionibus violabantur; tum ex eo quod, posthabitis Constantinopolitanae synodi decretis, semper in suo remanserat ordine hujus civitatis episcopus: ita ut absurdum esset quorumdam episcoporum proferre consensum, cui tot annorum series negaverat effectum, et conscriptioni ab initio sui caducae dudumque collapsae sera post sexaginta annos et inutilia subjicere fulcimenta, eliciendo a fratribus speciem consensionis in Chalcedonensi concilio. Caeterum monere hic lectorem debemus probatissimos codd. mss. hujus epistolae, 1491 quos videre contigit, mendosam hujus loci lectionem exhibere: ita ut ex his suspicari solum liceat, aliter aliquando lectum fuisse, quam nunc legitur. Griman. enim codex pro numquamque a praedecessoribus, etc., habet: Cum quam a praedecessoribus, etc. Thuan. unus sic totum locum repraesentat: Cum quando a [Col. 1417B] praedecessoribus tuis audieris ad apostolicam dudumque sedem, etc.; duo alii Thuan. ultima verba sic variant: Ad apostolicam sedem transmissa notitia, quae ideo referre voluimus, etsi per se nulli usui futura, ut hinc attentiores facti eruditi viri, in quorum manus exemplaria mss. hujus epistolae forte devenerint, huic maximi momenti loco medicam manum adhibeant.
5. Provincialium jura primatuum. Ita legendum cum mss. codd., non Primatum, ut legit celebris Morinus lib. I Excercit. eccles. 8, a cujus etiam interpretatione discedere cogimur, dum haec de patriarchis Alexandrino et Antiocheno intelligit, quae potius dicuntur de metropolitis dioeceseon Ponticae, Asianae, et Thracicae, quarum ordinationem Constantinopolitano episcopo tribuebat canon Chalcedonensis, de quo lis erat. Duo enim distincta capita a sancto Leone in illo canone impugnabantur: unum, quod primarias illas sedes Alexandrinam et Antiochenam spectabat, [Col. 1417C] quas Constantinopolitanus secundum usurpans locum, secundo et tertio gradu spoliare tentabat, et de his sunt verba sequentia; alterum ad supra memoratarum dioeceseon metropolitas pertinebat, quorum pariter privilegia invadebat Anatolius, dum eorum ordinationem sibi vindicabat; cujus potestas auctoritate antiquorum canonum semper penes uniuscujusque [Col. 1418A] provinciae synodum resederat. Semper enim haec fixa immobilisque regula fuerat, ut numquam unius provinciae episcopi in alterius provinciis quidquam attentarent; nec in quorumque metropolitanorum jura involarent alii metropolitani, quod hic tamen fiebat ab episcopo Constantinopolitano, qui certis gradibus ad monarchiam Ecclesiae Orientalis 1492 viam sibi straverat. Primo enim sola honoris privilegia, secundum scilicet locum post Romanum pontificem, sibi decerni curavit canone Constantinopolitano. 2 o Sese ordinationibus variarum dioeceseon immiscuit per voluntariam concessionem metropolitarum variis artibus seu obtentam, seu extortam: de quo plura exempla refert illustrissimus de Marca in accuratissima quam edidit dissertatione de patriarchatus Constantinopolitani Institutione, quam consule. 3 o Quod usu jam ipso introductum erat, canone Chalcedonensi firmari fecit, nec non et imperatoriis edictis. 4 o Cum jam cerneret se Alexandrinae et Antiochenae sedium episcopis et per administrationem [Col. 1418B] amplissimarum dioeceseon parem, et per secundum locum, quem adeptus fuerat, superiorem: tum cogitavit de usurpanda utriusque illius primatis ordinatione; cujus occasio cum sese obtulisset post Ephesinum conciliabulum in Maximi Antiocheni ordinatione, hanc avide arripuit; constitutis postea condendis viam talibus molitionibus aperiens. 5 o Gradus ex quarto secutus facile fuisset; cum enim, ut optime observatum est ab eodem praesule, lib. I Concord. sacerd. et imp. cap. 7, veteris disciplinae hoc esset praecipuum caput, ut synodis se sisterent episcopi apud eum cujus arbitratu ordinati erant: unde profectum est ut pertinere ad alicujus concilium vel ad consecrationem, promiscue et passim dicantur episcopi, qui a primatibus suis pendent: si Alexandrinum et Antiochenum ordinasset Constantinopolitanus, eosdem pariter ut ad suum concilium pertinentes, cum libuisset, convocasset Constantinopolim, ac per omnia sibi subjecisset. 6 o Post haec ultimum principatus [Col. 1418C] gradum sine labore conscendisset: caeteros enim omnes metropolitanos utrique illi primati subjectos, ad suum tandem aliquando traxisset dominium, si semel Alexandrinum et Antiochenum suae subdidisset ordinationi; idque fecisset in Orientalibus partibus, [Col. 1417C] Mirum hoc loco accidit, Constantinopolitani episcopi nisum in subigendis suae ordinationi metropolitanis trium dioeceseon Thraciae, Asiae, et Ponti ita conferri cum jure Romani pontificis in reservanda sibi institutione episcoporum Occidentis, ac si aequalis fuerit hac in re utriusque ratio, et solum Constantinopolitanus non ita se extenderit in totum Orientem, ut in omnem Occidentem Romana sedes eam reservationem extendit. Quis hic latum discrimen non perspiciat? Romanus episcopus non solum sedem obtinet originis apostolicae, eamque ejusmodi, quae primatu praecipuae jurisdictionis in totam. Ecclesiam [Col. 1417D] jure divino potitur; verum etiam eam sedem tenet matricem omnium Ecclesiarum ac episcopatuum Occidentis, qui ab ipsa una cum religione christiana episcopos accepere, ut apertissime testatur Innocentius primus in prooemio epistolae ad Decentium, num. 2. Quid ergo mirum, si hanc sedem omnium matrem omnes Occidentales Ecclesiae et episcopatus omnes maxime observarunt semper, ac Romanis episcopis episcoporum institutio potuit reservari? Num vero par causa sit sedis Constantinopolitanae in Ecclesias Orientis, cum haec nec apostolica fuerit, nec aliarum radix et mater, sed simplex episcopatus, ut alii multi, qui solo imperialis sedis praesidio ipsis apostolicis Orientis Ecclesiis praeferri, et metropolitarum trium dioeceseon ordinationem sibi subdere studuit, quisque aequus lector dijudicet. Ut autem Romanum jus magis magisque elucescat, duo addenda [Col. 1418C] sunt. Laudatus pontifex S. Innocentis epist. 24, ad Alexandrum Antiochenum, cap. 1, non solum ordinationes metropolitarum sui patriarchatus eidem jam ex more vindicatas testatur; verum etiam jus ipsius agnoscit in ordinandis ipsis episcopis, vel saltem, quoad remotiores, ejus assensum requirit. Inquit enim: Itaque arbitramur, frater charissime, ut sicut metropolitanos auctoritate ordinas singulari, sic et caeteros non sine permissu conscientiaque tua sinas episcopos procreari; in quibus hunc modum recte servabis, ut longe positos litteris datis ordinari censeas ab his, qui nunc eos suo tantum ordinant arbitratu; vicinos [Col. 1418D] autem, si aestimas, ad manus impositionem tuae gratiae statuas pervenire: quorum enim te maxima exspectat cura, praecipue tuum debent mereri judicium. Si per haec antiqua tempora Innocentius I episcopo Antiocheno tantum juris tribuit in ordinationibus episcoporum sui patriarchatus, quis traducere queat ut incompetens et usurpatum jus Romani pontificis in reservandis ordinationibus aut institutionibus episcoporum totius Occidentis? Jus simile in ordinationibus episcoporum totius Illyrici, quae dioecesis Occidentalis pars erat, S. Leo vindicavit episcopo Thessalonicensi uti apostolicae sedis vicario, ut liquet ex epist. 5 et 6. Si hoc jus in remotissimas Occidentis Ecclesias adeo pontifici fuit ut Thessalonicensi potuerit delegari, nonne in alias quoque viciniores Occidentis Ecclesias idem ei jus fuisse agnoscere cogimur? quod factum videmus a Romano pontifice in Occidentalibus, 1493 ut omnium seu [Col. 1419A] metropolitarum, seu secundi ordinis episcoporum eisdem subjacentium institutionem suae potestati reservaret. Sola metropolitanis relicta metropolitici nominis umbra, omnia hujus dignitatis invasisset munia, omnia jura solus implevisset. Quod et praesensisse mihi videtur sanctus Leo, cum haec supra cap. 2 verba scribebat: Ut his locis (Alexandria et Antiochia) juri tuo subditis, omnes metropolitani episcopi proprio honore priventur. Vix enim aliter intelligi potest qua ratione ex utriusque illius sedis subjectione secutura esset omnium metropolitarum dejectio, nisi de metropolitis tam dioeceseon Aegyptiacae et Orientalis, quam Ponticae, Asianae, Thracicae, etc., eo modo quo explicuimus intelligatur. Haec omnia tentamenta metuenda erant, nisi fortiter incoeptis obstitisset sanctus Leo; quod id saltem assecutus est, ut ulterius non tenderet effrenis illius episcopi ambitio.
6. Si per observantiam tuam, etc. Secuti sumus hic vulgatam edit. et plerasque antiquiores cum nonnullis [Col. 1419B] mss. codicibus: quamquam Griman. et Victor., quibuscum aliquae editiones, ut Suriana et Regia Conciliorum sic habent: Si per observantiam tuam et defensionem paterni canonis, exemplum probitatis multi habeant sacerdotes.
Brevem, sed plenam vigore apostolico epistolam, quae jam olim ex ms. cardinalis Sirleti prodierat, sed mendosa, nunc ex cardinalis Grimani codice longe emendatiorem exhibemus. Primam lineam, quam prior cod. ms. desiderabat, ita suppleverat editionis procurator: Dilectio tua non ignorat; nos ita restituimus: Cum frequentibus experimentis probaverit dilectio tua.
1. Ex epistola 1 Pelagii papae II ad Eliam et caeteros Istriae episcopos (quam librum vocat Gregorius Magnus lib. II, epist. 36, cujus stylo esse exaratam testatur Paulus Diaconus lib. III de Gest. Longob.) apparet innotuisse hanc epistolam episcopis illius provinciae, atque ex ea testimonium S. Leonis protulisse, quo mortuum ab hominibus damnari nullatenus oportere contendebant: sed ex eodem Pelagio suspicari licet, nec ab ipso nec a Gregorio Magno visam umquam fuisse eamdem epistolam. In his, inquit, testimoniis, quae ex epistolis Leonis praedecessoris nostri posuistis, praemisistis dicentes: «Doctrina vestrae reverendae sedis est per beatum Leonem successoresque ejus, unde pauca commemorare praesumpsimus: Mortuum ab hominibus damnari nullatenus oportere; et tamen nulla ejus testimonia subdidistis, quibus hanc [Col. 1419D] sententiam firmaretis. Etenim quae a vobis subjuncta sunt, retractationem fidei fieri prohibent, non autem damnari infideles mortuos contradicunt; sed neque hoc beatum Leonem praedecessorem nostrum quodam loco dixisse meminimus. Vigilius tamen papa, qui Pelagio aliquot annis praeivit, hujus epistolae meminit, et partem refert in suo Constituto, pene circa finem: « Nam, [Col. 1420A] inquit, beatissimus papa Leo ad Theodorum episcopum Forojuliensem post alia ita dicit: Non necesse est nos eorum, qui sic abierunt, merita actusque discurrere [Al., discutere] ; cum Dominus Deus noster, cujus judicia nequeunt comprehendi, quod sacerdotale mysterium [Al., ministerium] implere non poterat, suae justitiae reservavit.» Atque ex his verbis totoque Vigilii Constituto dixisse videntur Istriae episcopi, quae supra retulimus: cujus nomine sibi abstinendum esse censuerunt, eo quod synodo quintae assentiens Vigilius ipse priori Constituto auctoritatem omnem ademisset.
Observandum vero, propterea quod Theodorus inconsulto metropolitano ad transalpina 1495 consilia confugerat, eam ob causam Theodorum ab ipso Leone culpatum in exordio rescripti, de neglecto metropolitae consilio. Sollicitudinis quidem tuae, inquit, hic ordo esse debuerat, ut cum metropolitano primitus de eo quod quaerendum videbatur esse conferres, etc.
[Col. 1420B] Cur vero a metropolitano consulendo abstinuerit Theodorus, forsan haec est ratio: gravis tunc temporis controversia exorta fuerat Theodorum inter et Faustum Lirinensem abbatem universosque insulae istius monachos, inque tantum exarserat simultatem, ut gravissimum inde scandalum generatum fuerit per Ecclesias Gallicanas, quemadmodum testatum habetur in Actis concilii Arelatensis III, in causa Lirinensis insulae tom. I Concil. Gall., et in postrema Conciliorum generalium edit. Porro, cum Gallicanos illarum regionum episcopos in contraria studia dispertiisset hoc negotium, aliis qui ex Lirino assumpti fuerant, pro Fausto stantibus, aliis qui episcopalis auctoritatis jura sarta tecta volebant, pro Theodoro pugnantibus, vero admodum simile est secundae Narbonensis metropolitanum ex illorum numero fuisse qui Fausto Lirinensi favebant, ac proinde commercium inter ipsum et Theodorum intermissum tunc fuisse. Si cui non placet haec conjectura, aliam accipiat. [Col. 1420C] Episcopus Arelatensis jus sibi vindicabat, ut ad epistolam 10 annotavimus, in provinciam Narbonensem secundam. De ea gravis olim inter Leonem et Hilarium controversia mota fuerat; ab eadem repulsus fuerat Hilarius Leonis decreto. Sed hujusmodi decretum etiam imperatorio rescripto munitum, [Col. 1419D] Gallos non recepisse decretum Leonis, seu epistolam 10 in causa Hilarii editam, falsum ostendimus in observationibus ad dissert. 5 Quesnelli, part. III, cap. 2, num. 3 et seqq. Quae porro ille in antecedentibus et sequentibus congerit soluturus quaestionem, cur a metropolitano consulendo abstinuerit Theodorus, omnino arbitraria sunt. Certe quod ait eum non consuluisse metropolitam Arelatensem, ne Leonem offenderet, cujus decreto ab illius ordinatione [Col. 1420D] exemptus fuerat, inanissimum est. Si enim Theodorus Leonis offensam non timuit, cum ad eum scripsit pro Arelatensis sedis jure, cui se adhaerentem praetulit in epist. 65 ad eumdem pontificem (vide not. 16 [Col. 881, n. g ] in eamdem) multo minus verendum ipsi fuerat, si consuluisset metropolitanum, a quo Leo exemit, non Forojuliensem, sed quatuor alias Ecclesias, quas Viennensi sedi subjecit epist. 66. receptum a Gallis non fuerat, suam videlicet consuetudinem antiquam retinentibus, et pro Arelatensis sedis privilegio studiosissimis. Sponte etiam juri suo, si quod habebant, cessisse videntur tam Aquensis secundae Narbonensis, quam Ebredunensis Alpium maritimarum metropolitani, et ille praesertim diu postea in multis Arelatensi subjectus remansit antistiti. Si igitur metropolitanum adire voluisset Theodorus consultationis gratia, jam vel Aquensem consulens, Gallicanos infensos habuisset antistites, ipsumque imprimis Arelatensem; si vero hunc consuluisset ut metropolitanum, Leonem offendisset, cujus decreto ab illius ordinatione exemptus fuerat. Adde quod Ravennius Honorati discipulus, [Col. 1420D] Hilarii successor, et Fausti eadem de causa familiaris, 1496 non potuit erga Lirinensis insulae monachos non esse propensus, et propterea Theodoro Forojuliensi suspectus.
Certe, quantum ex epistolae Leonis inspectione capere queo, tanta ejus de primatuum seu metropolitarum jure sollicitudo facile me adducit ut credam [Col. 1421A] praesentem tunc animo illum habuisse controversiam, quae occasione Hilarii mota fuerat de sedis Arelatensis limitibus, et eamobrem culpatum fuisse Theodorum de neglecto metropolitano, quia episcopus Aquensis, qui ex Leonis decreto ea dignitate uti debuerat, a Theodoro non haberi videbatur pro metropolitano.
Tot porro tantique momenti constitutionibus haec quantulacumque epistola exuberat, tot antiquae disciplinae observationes exhibet, ut multa essent hic annotanda, nisi omnia haberes apud doctissimum Joannem Morinum, toto illo de poenitentiae administratione immensae eruditionis commentario, observata, discussa, et totius antiquitatis illustrata monumentis. Spicas tamen post messem colligere non pigebit, ut nonnulla ad Illorum confirmationem addamus, et aliqua etiam quae ille ad alia properans praetermisit, annotemus.
Illud imprimis observandum, quod prima epistolae verba semel et iterum inculcant de metropolitanorum [Col. 1421B] episcoporum, quos primates appellat, auctoritate, quosque in omnibus ecclesiasticis causis, cum opus est, adeundos esse decernit, ut nihil etiam sine primatibus oporteat ad sanctae sedis notitiam aut tribunal deferri, ne consultationis quidem causa; de quo vide epist. 16 ad episcopos Siculos et quae ad eam annotavimus tam ex Innocentio I quam ex can. 5 concilii Tarraconensis.
2. Per haec verba: Quid de poenitentium statu ecclesiastica habeat regula non tacebo, manifestum est nihil novi inducere Leonem voluisse in disciplinae poenitentialis praxim et observantiam, sed omnia ex canonum regulis aut usu Ecclesiae suae repetiisse: haec enim duo significari existimo per ecclesiasticam, quam commemorat, regulam; cum nonnulla sint in hac epistola quae vix alibi quam in Ecclesia Romana tunc temporis in usu essent. Deinde patet etiam ea omnia quae tota epistola disseruntur ad eos pertinere qui publice poenitentiam agebant, ut ex sequentibus [Col. 1421C] verbis probat Morinus citati operis lib. V, cap. 10, quorum 1497 poenitentium varias classes et status examinat ex eadem epistola lib. X, cap. 4 et sequentibus, ubi de poenitentiae actione et reconciliatione statim morituris impertienda, et de his qui ante reconciliationem e vita exeunt, abunde disseritur.
3. De his autem qui in Deum a fide discedendo peccarunt, quod excipit S. Leo in calce hujus epistolae, satis explicatum non videtur. Cum enim definit eos qui in fine vitae poenitentiam poscunt, et aegritudine ipsa oppressi, ne nutu quidem significare valent sub praesentia sacerdotis quod paulo ante poscebant, simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium consequi debere, testimoniis circumstantium fidelium infirmi vocem et nutum supplentibus, haec addit verba: Servata tamen regula canonum paternorum circa eorum personas qui in Deum a fide discedendo peccarunt. Quaenam, inquam, haec regula sit, quam erga istos observari exigit, dubitari merito potest. Ac primum quidem constare videtur de his agi qui in [Col. 1421D] ultimo vitae discrimine positi poenitentiae et reconciliationis beneficio donabantur, et postea convalescebant: quid videlicet circa eos observandum esset in pristinam valetudinem reversos. De his enim qui morbo oppressi vel voce vel nutibus poenitentiam et reconciliationem postulabant, constat ex can. 13 Nicaeno, quod generaliter omni cuilibet in exitu posito et poscenti sibi communionis gratiam tribui, episcopus probabiliter ex oblatione dare debebit. Ab hoc igitur poenitentiae et reconciliationis munere ne apostatae quidem excipiuntur. Dicesne hoc speciale circa eos qui fidem abjecerant, statutum fuisse ut vel iterum poenitentiam acciperent, vel poenitentiam morbo urgente impositam implere cogerentur? Sed nec umquam, imposita morituris poenitentia, post receptam valetudinem iterum eisdem est imposita, nec singulare est apostatis impositum poenitentiae publicae stadium, cum convaluissent, decurrere. Immo hoc omnibus [Col. 1422A] commune semper fuit, ut qui in eo statu reconciliabantur, remissa laboriosa poenitentia ob communionis reverentiam, ad reliquum implendum obligarentur. Certe ad hanc enodandam difficultatem vix aliqua patet via nisi hoc velimus dicere, sic omnibus peccatoribus in extremo vitae periculo constitutis poenitentiae actionem et reconciliationis gratiam concedi voluisse, etiamsi amisso vocis officio et opprimente morbo nihil de suo desiderio significare valeant, modo significatum antea fuisse testentur alii; apostatas vero solos forsan ab hac indulgentia ab eo exceptos, ita ut poenitentiam quidem acciperent, sed communionis gratia non fruerentur, prout antiqua et severiori canonum disciplina constitutum fuerat. Celebris enim est ultimus canon Arelatensis concilii I: De his qui apostatant, et numquam se ad Ecclesiam repraesentant, ne quidem poenitentiam agere quaerunt, et postea infirmitate correpti petunt communionem, placuit eis non dandam communionem, 1498 nisi revaluerint et egerint dignos fructus poenitentiae. [Col. 1422B] Huic porro duriori disciplinae non nisi serius derogasse mihi videntur Gallicani episcopi: cum enim plures posteriorum synodorum canones existant, quibus de aliis peccatorum generibus, qui in extremo vitae periculo veniam petunt, aliquid mitius statuitur, numquam de apostatis jamjam morituris, omni et vocis et mentis et sensus officio privatis, qui antea poenitentiam poposcerint, dubitatio ulla in medium allata esse dignoscitur: ut merito credendi sint Gallicani saltem antistites hanc eamdem circa eos disciplinam semper observasse, utpote Gallicanorum canonum retinentissimi. Quod inde etiam admodum credibile redditur, quod frequentiores querelae, quibus lacessitos legimus Galliae episcopos a Romanis pontificibus, vel interrogationes quibus hi Gallicanis ea de re consulti responderunt, testantur Gallicanarum Ecclesiarum disciplinam circa poenitentiam Romana fuisse rigidiorem. Hinc Valentina synodus I an. 374 legem poenitendi severiorem indicit [Col. 1422C] his qui post baptisma sacrificiis se daemonum, vel incesta lavatione polluissent, poenitentiam eorum usque ad diem mortis protendens can. 3. Hinc consultatio Exuperii Tolosani episcopi ad Innocentium I pontificem, qua quaesitum est ab illo: Quid de his observari oporteat, qui post baptismum omni tempore incontinentiae voluptatibus dediti, in extremo fine vitae suae poenitentiam simul et reconciliationem communionis exposcunt. Noverat procul dubio Exuperius Nicaeno canone 13 statutum fuisse ut generaliter omni cuilibet in exitu posito et poscenti sibi communionis gratiam tribui, episcopus probabiliter ex oblatione dare deberet; nec aliunde dubitandi occasionem cepit, quam ex diversa praxi Ecclesiae Gallicanae, quae aliquibus communionem in eo statu positis negabat. Sed ita se gessisse Gallicanos episcopos non conjectura, sed certo argumento accipimus ex epistolae Coelestini papae ad Viennensis et Narbonensis provinciarum episcopos cap. 2. Agnovimus, inquit, poenitentiam morientibus denegari, nec illorum desideriis annui, qui [Col. 1422D] obitus sui tempore hoc animae suae cupiunt remedio subveniri, etc. In Arausicano item I concilio an. 441, can. 3, et in Arelatensi II can. 28, planum est reconciliatoriam manus impositionem iis qui accepta poenitentia de corpore recedebant non esse concessam; quam tamen Innocentius, Coelestinus et Leo impertiri voluerunt. Quibus ita se habentibus non abs re est existimare aliquos Leonem voluisse a generali beneficio communionis excipere in mortis articulo positos, apostatas videlicet, qui in iisdem circumstantiis non erant de quibus Innocentius et Coelestinus papa sermonem habuerunt.
Confirmatur adhuc ex rationis, quam Innocentius papa attulit, inspectione, et ex antiquorum canonum disciplina: propterea enim consuetudo prior et durior tenuit, ut 1499 poenitentia eam in fine petentibus, concederetur, negaretur communio: quia crebrae illorum temporum persecutiones plurimos ad fidem [Col. 1423A] negandam impellebant, et proinde providendum erat ne communionis concedendae facilitas homines de reconciliatione securos non revocaret a lapsu. Sed postquam Deus pacem Ecclesiae reddidit, jam terrore depulso communionem abeuntibus dari placuit. Data est igitur talibus communio, pace reddita Ecclesiae, quia timendum amplius non erat, ne ad fidem ejurandam metu mortis adigerentur fideles. Quod si tam dure actum est cum hujusmodi hominibus, quanto magis aequum erat ut cum aliis strictior disciplina teneretur, qui non terrore adacti, sed vel propria tantummodo ducti libidine, aut mutabilitate voluntatis, aut quod maxime pensandum est in hac causa, ut Ecclesiae disciplinam declinarent, fidem abjiciebant. Multo magis enim timendum erat ne hi qui religionem tam parvi pendebant, aut tanta animi levitate laborabant, acceptam rursus gratiam communionis conculcarent. Nec quidquam illa observantia crudelitatis habet; alioquin non dispari accusatione vexanda vetus omnis disciplina poenitentialis. Deinde [Col. 1423B] paucorum hujusmodi apostatarum punitio, plurimum aliorum eruditioni serviebat; ne videlicet facile ad Christum negandum spe veniae induci se paterentur. Denique non omni subsidio et ope hujusmodi privabantur, sed tantum reconciliationis beneficio: nam, ut concilia Arausic. I et Arelat. II, can. 3, loquuntur, sine reconciliatoria manus impositione eis communicabatur, quod morientis sufficit consolationi, secundum definitiones Patrum, qui hujusmodi communionem congruenter viaticum nominarunt. Quod si supervixerint, inquit Arausicanum, stent in ordine poenitentium, et ostensis necessariis poenitentiae fructibus, legitimam communionem cum reconciliatoria manus impositione percipiant.
Quibus haec verborum Leonis explicatio non placebit, his uno verbo satisfieri posse putamus, si dixerimus aliquid ab apostatis ad Christum reversis et a morbo convalescentibus poscere Leonem nostrum, ut videlicet publice idolorum cultum aut [Col. 1423C] aliam superstitionem quam fuissent sectati ejusmodi symbolum recitarent, aut alio modo atrocissimum crimen detestari se significarent. Denique potuit Leo noster respicere ad Siricii praedecessoris sui sententiam, epistolae ad Himerium cap. 3, ubi apostatas Christianos ad Christum reversos, quamdiu vixerint, poenitentiam agere jubet, et in ultimo tantum fine suo reconciliationis gratia donari. Eos igitur ita reconciliatos, si revaluerint, vult Leo iterum poenitentiae subjici, et quamdiu in vita superstites fuerint, eam agere: cum alii ita reconciliati certo temporis spatio poenitentiam suam complerent, vel indulgenter etiam cum eis Ecclesia ageret. Vide etiam canon. Nicaen. 11 et 12, et Ancyranos.
1500 4. Ultimum quod in hac epistola notandum nobis occurrit illud est, quod absolutionis seu reconciliationis formam attinet, quam Leonis tempore deprecatoriam fuisse clarissime demonstrant tria hujus epistolae loca. Cap. 2: Sic divinae bonitatis praesidiis [Col. 1423D] ordinatis, ut indulgentia Dei nisi SUPPLICATIONIBUS sacerdotum nequeat obtineri. Cap. 3: Si quis autem eorum pro quibus Domino SUPPLICAMUS, etc.; et postea: Multum enim utile ac necessarium est, ut peccatorum reatus ante ultimum diem sacerdotali SUPPLICATIONE solvatur. Quibus testimoniis concinit epistolae 136 (nunc 168) locus insignis: Sufficit, inquit, illa confessio, quae primum Deo offertur; tum etiam sacerdoti, qui pro delictis poenitentium precator accedit. Denique epist. 139 (nunc 171) cap. 1: Reconciliandos Deo PER ECCLESIAE PRECES instanter acquiras. Res fusiori commentatione egeret, nisi jam pridem hoc esset praestitum a curiosissimis antiquitatis ecclesiasticae scrutatoribus Hugone Menardo asceta Benedictino in notis ad Sacramentale Gregorianum, [Col. 1424A] et Joanne Morino Oratorii Gallicani presbytero Commentarii sui de Poenitentia lib. VIII, cap. 8 et seqq. Statueram apud me huic loco inserere insigne praxis istius testimonium, quod a me decerptum est ex ms. sexcentorum fere annorum Breviario ad usum monasterii Montis-Cassini olim exarato, ordinem scilicet dandae et accipiendae poenitentiae, in quo nulla, praeter deprecatoriam, absolvendi forma comparet; ordinem extremae-unctionis administrandae, et ordinem accipiendae eucharistiae: quae omnia lectori ecclesiastico acceptissima esse confido. Sed quoniam jam spissior evadit hujus voluminis moles, iis publicandis modo abstineo, curaturus tamen ne isto antiquitatis cimelio diu lectoris curiositas frustretur. Alterum interim, et quidem antiquius, hic repraesento, quod poenitentialem pariter disciplinam illustrat; quodque, cum episcopi sit Gallicani, non male rescripto ad Theodori Forojul. episcopi consultationem annectitur.
Opinione religionis dulciter nominandae, et charitatis vinculo ambiendae N. matrifamilias Chrodebertus H. peccator salutem in Domino perennem. Litteris tuis parvitatem meam postulasti ut sententiam 1501 canonum perquirerem de judicio mulieris, quae postquam consecrata et professa castitatem Deo fuerat conservare, adulterium perpetraverit. Quamquam in sancta synodo Nicaena, Chalcedonensi, et Ephesina, vel Constantinopolitana super hac re capitulum non invenimus, quas quatuor synodos tantum terra nostra venerabiliter recipit et concredit; [Col. 1423D] Simili loquela Hincmarus, opusc. 12 Capitum contra Hincmarum Laudunensem, cap. 24, ait: Cum de ipsis sententiis plena sit ista terra. attamen in [Col. 1424C] Aurelianensi synodo de hac re invenimus praefinitum [Col. 1424D] Videtur esse can. 16 concil. Aurelianens. V, an. 549. judicium quod tibi destinavimus: et ex ipsa auctoritate judicium conservandum praedictae mulieri direximus. Sub qua sententia consilium dedimus ex divinarum Scripturarum fonte, flumina sententiarum viva, vel stipites immobilium columnarum: quarum undam bibens, et amplexu se tenens, non timeat iterum labi in ruinam, neque desperare pro praeterito lapsu possit de venia, si praedicta teneat consilia.
Memoretur evangelicae mulieris illius peccatricis Mariae Magdalenae, quae septem vitiis repleta fuerat, de qua Dominus septem daemonia ejecit, quae Domini pedes lacrymis lavit, crinibus tersit, labiis fortiter impressis exardescenti amore osculata est, et unguento [Col. 1424D] pretioso unxit: de qua Dominus dixit: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII, 47) . Et ipsa est, quae semper Dominum prosecuta usque ad crucifixionem et sepulturam, et ipsa prima post resurrectionem, antequam nullus apostolorum, et antequam Mater Domini gloriosissima Maria semper virgo, et angelos, et Dominum meruit videre. Ipsa est soror Marthae et Lazari, quem Dominus triduanum mortuum suscitavit. Et Redemptor noster pro peccatoribus et adulteris in hunc mundum se venisse dixit, non pro justis. Et ipsa Veritas dicit quod non sit opus sanis medicus, [Col. 1425A] sed aegrotis. Paulus apostolus persecutor Christianorum et homicida, sancti Stephani interfector, noster et omnium gentium factus est praeceptor. Quid dicam de Matthaeo telonario, postea evangelista? Quid de Zachaeo, quis de arbore sycomoro jam illuminatus corde prae parva statura corporis sui Dominum videre cupiebat? Quid de publicano illo in Evangelio sancto, qui pectus suum percutiebat dicens: Non sum 1502 dignus levare oculos meos ad coelos. Esto mihi, Domine, propitius peccatori; et descendit justificatus magis quam Pharisaeus ille qui jactabat merita sua et stando orabat? Quid adhuc ad augendam consolationem Dominus et Redemptor noster in Evangelio dicit? similitudinem gloriosam piissimi Pastoris perfecit, qui nonaginta et novem ovibus in montibus [Col. 1425B] derelictis, errantem unam Pastor clementissimus cum multo labore lustrando squalida loca, perquisivit, et invenit, et in humeris suis imposuit, et ad gregem salvam reduxit: ut et in numero perfectum centenarium impleret, et perfecti gregis dominus esset, et nos miseros peccatores, errantes per fragilitatem corporis, justis et innocentibus aggregaret: et dixit plus se gaudere super uno peccatore poenitentiam agente quam supra nonaginta novem justos non indigentes poenitentia.
Sed futuri temporis cautela, largiente Christi gratia, adhibeatur, ut culpa non iteretur, atque multis fletibus, diebus et noctibus, publice et occulte, jejuniis, orationibus, gemitibus, suspiriis, laboribus, obedientia et taciturnitate, humilitate et charitate, [Col. 1425C] praeterita deleantur. Non sunt quaerenda aut numeranda annorum tempora ad agendam poenitentiam; sed fortitudo cujuslibet temporis vel momenti, compunctionis, timoris sui de peccato, et amoris Dei ex toto cordis desiderio. Ad haec verba confirmanda testis est excellentissimus propheta, qui spiritu Dei plenus dicit: Peccator in quacumque die, in quacumque hora conversus fuerit, et ingemuerit, omnia peccata sua oblivioni traduntur. Et latro ille qui juxta Dominum crucifixus fuerat, subita confessione confessus, et fide plenus credidit. Non annos aut menses aut dies egit in poenitentia, quem velox mors arripuit, et juxta verbum Domini ante Petrum apostolum introiit. Et populus Ninivitae civitatis, triduano jejunio, fletu, cinere, cilicio, planctu et gemitu concinente, [Col. 1425D] de voragine submersionis suae et iram Dei meruit evadere. Et David rex et propheta spiritu Dei plenus pro homicidii et adulterii facinore, Nathan propheta arguente, de solio regni non erubuit coram omni multitudine 1503 faciem suam dare in pulvere, et pariter erupit in vocem amantissimam poenitentiae, dicens: Peccavi Domino, peccavi (II Reg. XII, 13) . Et Dominus per prophetam dixit ei: Remissum est peccatum tuum (Ibid.) .
Ecce quantum valet humilitas, quantum obtinet charitas. Quia etsi sunt dura peccata nostra, Apostolo dicente, velut stipula, fenum et ligna, si abundaverimus igne amoris Dei, possumus citius exurere onera peccati, et in eorum locum super fundamentum [Col. 1426A] fidei, quae est spiritus spes, aedificemus aurum, argentum et lapides pretiosos, et possumus in ornamentum regis aeterni Redemptoris nostri inter veros lapides computari, ut dicat Apostolus nobis: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. IV, 5) . Et iterum: Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V, 20) : sic tamen ut eumdem apostolum Paulum in omnibus audiamus, et sua consilia, qui spiritum Dei habet, integre custodiamus. Dicit ipse in epistola ad Romanos: Sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI, 19) . Verbi gratia, qui vigilias multas duxit occultas et noxias in luxuria, multiplicet corpus suum eodem modo excitari [Col. 1426B] de somno, levare, et in angulo ecclesiae vel monasterii occulte in orationibus fatigare atque affligere: ut dolores, quos memorat quantos et quales sustinuit pro amore carnali, secundum Pauli apostoli mandatum, eosdem sustineat pro amore spiritali: ut non minus fiat corpus vigiliis languidum, quam fuit in flagitiis, diversis adinventionibus, detortis membrorum nexibus inhoneste depressum et ob hoc male defessum.
Haec est integra restitutio sanitatis et operatio summae salutis, ut amore summo Dei et novo amor vetus pellatur peccati, et moriatur amori veteri peccator, ut renovetur homo noster, et destruatur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato. Qui enim mortuus est huic mundo, et crucifixus cum Christo, [Col. 1426C] justificatus est a peccato. Sic ergo moribus renovati, et a peccato justificati, salvi facti erimus ab ira per ipsum, ut jam non regnet peccatum in nostro mortali corpore; sed regnum adveniat Salvatoris per gratiam suam, 1504 quam idem Paulus apostolus invocabat cum gemitu dicens: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24) ; cui est honor et gloria et imperium, majestas et potestas in unitate Spiritus sancti per infinita saecula saeculorum. Peccator indignus Chrodobertus servus servorum Dei episcopus subscripsi.
Gratias multas ago de linea inconsutili bene texta, longa et larga, et mihi multum amabiliter accepta, et corpori meo, tamquam sciendo, cum gratia est [Col. 1426D] praeparata.
Praeclarum hunc Poenitentiae libellum nacti sumus in ms. codice Thuaneae bibliothecae, num. 780 notatum, in quo descriptum pariter legimus privilegium Adeodati papae monasterio S. Martini Turonensis ejusdem Chrodoberti aetate concessum. Jacobus Sirmondus, in notis ad hoc privilegium tomo I conciliorum Galliae insertum, testatur idem a se collatum cum schedis PithAeanis in quibus, inquit, exstat etiam Chrodoberti ejusdem episcopi Turonensis epistola de Judicio mulieris, quae postquam consecrata et professa castitatem Deo fuerat conservare, adulterium perpetrarat. Haec legit Sirmondus in eodem ms. codice, ex quo judicium istud descripsimus. Quam ob causam, [Col. 1427A] qua mente hoc publico inviderit, mysterium est, quod aliis scrutandum relinquo. Duobus forte scripti hujus locis ab illius edendi consilio deterritus est: uno, ubi Chrodobertus scribit: Quas quatuor synodos TANTUM, Nicaenam, Constantinopolitanam, Ephesinam, et Chalcedonensem, terra nostra venerabiliter recipit et concredit; altero, ubi asserit quod Maria Magdalena ipsa prima post resurrectionem antequam nullus apostolorum et antequam mater Domini gloriosissima Maria semper virgo, et angelos, et Dominum meruit videre.
Ex primo loco sequitur, synodum quintam, quae tria capitula damnaverat, nondum a Gallicanis Ecclesiis receptam fuisse septimo saeculo jam mediam partem elapso: quod et persuadet affectata haec Chrodoberti restrictio, per quam innuit aliquam generalem synodum rejectam a Gallicanis episcopis; nec aliam quam universalem quintam. Etsi obscura sit admodum rerum istarum memoria in Gallicanae antiquitatis monumentis, hoc tamen ex nonnullis [Col. 1427B] certum 1505 apparet, pro tribus capitulis decertasse Gallicanam Ecclesiam: quod eo libentius hic attingo, quod vir doctissimus H. de Noris, qui hanc controversiam amplissima nuper dissertatione historica versavit, de omnibus aliis Ecclesiis multa, de Gallicana nihil protulit, ex quo de ejus sententia in hoc celebri dissidio aliquid disceremus. Manifestum igitur illud facere primo loco videtur epistola Vigilii papae ad Aurelianum Arelatensem episcopum, a quo litteras acceperat, quibus constabat Vigilium in suspicionem venisse apud Gallicanas Ecclesias vel violatae fidei vel laesae reverentiae synodo Chalcedonensi Leonisque decretis debitae. Necesse ergo nobis est, inquit Vigilius, charitatis vestrae sollicitudinem brevi interim, quantum pro temporis qualitate potuerimus, relevare colloquio; quatenus modis omnibus confidatis, nihil nos penitus admisisse, quod decessorum nostrorum constitutis, vel sanctae quae una eademque est, fidei quatuor synodorum, id est Nicaenae, Constantinopolitanae, [Col. 1427C] Ephesinae I atque Chalcedonensis inveniatur, quod absit, esse contrarium; AUT QUOD AD PERSONARUM INJURIAM pertineat, quae definitioni ejusdem sanctae fidei subscripserunt; et postea: Simili poena plectentes eos, qui fidem B. Cyrilli . . . . . aliorumque Patrum, quos apostolicae sedis praesules susceperunt atque secuti sunt, exsecranda superbia impiam vocaverunt. Vides ut nostrates episcopi moleste ferebant Vigilium admisisse (quod fama jactabat) aliquid, quod ad eorum injuriam pertineat, qui Chalcedonensi fidei subscripserant, et quos apostolicae sedis praesules susceperant: quibus verbis tria capitula clare designat.
Idem testantur verba Datii Mediolanensis episcopi in epistola legatis Francorum directa, quae est apud Sirmondum, tom. I Concil. Gall. Ecce ego et pars omnium sacerdotum, inter quos Ecclesia mea constituta est, id est GALLIAE, Burgundiae, Spaniae, Liguriae, Aemiliae, atque Venetiae, contestor quia quicumque in edicta ista (Justiniani contra tria capitula) consenserit, supra [Col. 1427D] scriptarum provinciarum pontifices communicatores habere non poterit, etc. Et infra notatur Anastasius Aureliani legatus, quod promiserat Constantinopoli se omnium episcoporum Gallicanorum ad damnanda capitula animos inclinare, quod propensos in eadem Gallorum animos demonstrat. De eorumdem mente et sententia aliquid habetur in fragmento damnationis Theodori episcopi Caesareae Cappad. a Vigilio PP. factae, tom. V Concil. novae edit. pag. 335.
In eadem sententia perseverasse Gallos etiam post synodum quintam, mihi persuadet altum de ista synodo silentium in Gallicanis illius aevi conciliis aliisve monumentis: ex quo habetur Gallos de quinto concilio recipiendo sollicitatos non esse, sed antiquae suae opinioni permissos: quomodo et cum aliis plerisque Ecclesiis actum est, quae etsi nec tria capitula damnarent, nec quintam reciperent synodum, communionis 1506 tamen nexum non abrumpebant cum capitulorum damnatoribus ac synodi quintae assertoribus. [Col. 1428A] Hac temperantia usum esse cum Gallis Pelagium PP. probat ejus epistola ad Childebertum regem, quam scripsit, ut nihil a se contra fidem esse admissum profiteretur, in suspicionem ea de re vocatus in Galliis ex damnatione trium capitulorum: ad quam et ad receptionem quintae synodi tantum abest ut Gallos pertrahere satageret, quin potius de eadem sermonem habere caute refugit, cum scribit, quod a transitu divae memoriae Theodorae Augustae nullas de fide quaestiones Ecclesia Dei in partibus Orientis Deo miserante formidet, sed quaedam capitula extra fidem fuerunt agitata, de quibus longum est ut epistolari possint complecti sermone. Tum sollicite adversus sparsos contra se rumores se purgat, ne verbum quidem de synodo quinta miscens, cujus tamen occasione de fide suspectus jactabatur in Galliis. Haec anno 556, a synodi celebratione tertio: nec multo post ut regis praecepto obtemperaret, pro auferendo eodem suspicionis scandalo obsequium confessionis suae ad eumdem Childebertum misit: ubi profitetur se tenere atque defendere [Col. 1428B] definitiones de eadem catholica fide, quae in quatuor sanctis conciliis statutae sunt. De quinta ut verba faceret aliorum mentio sollicitabat; pressit tamen silentio, ne regi parum grata foret epistola, servatam a S. Gregorio aliisque pontificibus hoc in negotio οἶκονομίαν custodiens.
Nihil postmodum contigit in Galliis, quod episcopos Gallicanos in aliam sententiam impelleret: quamobrem facile persuademur non esse receptam synodum quintam sedente Turonis Chrodoberto, haecque scribente: Quatuor synodos tantum terra nostra venerabiliter recipit et concredit. In quo pene exemplum secutus est cum Pelagii ad Childebertum scribentis, ut vidimus, tum S. Gregorii Magni, qui scribens ad Theodolindam Longobardorum reginam a recipienda quinta synodo alienam, ab hujus synodi mentione abstinuit, quatuor solummodo commemorans (Lib. III, epist. 17) : Unde nunc ita facimus, sicut vobis placuit, scribit ad Constantium Mediolanensem, ut quatuor [Col. 1428C] synodos solummodo laudaremus . . . Nos autem sicut voluistis ita fecimus, ut ejusdem synodi quintae nullam memoriam faceremus. Trepidavit igitur timore Sirmondus ubi non erat timor, si propter haec Chrodoberti verba istud ejus de muliere adultera judicium tenebris damnandum putavit.
Alterum caput quod attinet, de prima Christi resurgentis apparitione, scio Jansenium utrumque in haec verba, Apparuit primo Mariae Magdalenae, scribere haec non obstare quin Dominus antea apparuerit beatissimae matri suae: Pietas non parum suadet ut credamus Dominum prius apparuisse dilectissimae suae matri. Maldonatus, in cap. XXVIII Matthaei: Merito, inquit, a catholicis creditur, quamvis scriptum non sit, Christum primum omnium matri suae apparuisse. 1507 Et infra: Primum quidem matri suae apparuisse, non quod evangelistae factum dicant, sed quod fieri decuerit, credendum est: nec eorum mihi placet diligentia, qui in hac opinione in animis omnium fere [Col. 1428D] catholicorum jam inhaerente refutanda multum operae consumunt. Quin B. matri ante omnes apparuerit nemo dubitat, inquit Toletus in Joannis cap. XX. Sunt tamen catholici piique doctores qui dubitent quos recensere non est hujus otii. Sufficiet ad sententiam Chrodoberti a censura vindicandam, Guillelmi Estii insignis doctrinae ac pietatis viri regulam sapientia plenam hic ex annotationibus ejus in Marcum transcribere. «Afferuntur (inquit) pro hac sententia rationes quaedam congruentiae. Sed circa hujusmodi rationes notandum est, ante omnia respiciendum ad id quod Scriptura vel Ecclesia docet; et, eo cognito, rationes convenientiae adhibendas ad id probabilius reddendum: non autem e contrario aliquid statuendum ex hujusmodi rationibus contra id quod vel Scriptura, vel Ecclesia dicit aut tenet. Quale est ex quibusdam rationibus congruentiae velle probare Christum a morte redivivum primo suae matri apparuisse, cum Scriptura tam clare dicat eum primo apparuisse Mariae [Col. 1429A] Magdalenae, nec usquam alibi diversum insinuet. Quod si secundum hujusmodi ratiunculas procedendum sit, oportebit ut Christus etiam matrem suam adhibuerit coenae novissimae, eamque primo loco honoris causa collocaverit; et ei primum corpus et sanguinem suum distribuerit: ut bene argumentatur Hesselius.
1. Cum communionem apostolicae sedis expeteret. Ita Griman. cod., pro quibus vulg. habent: Dum communione apostolicae sedis existeret alienus, quod falsissimum sensum continet. Absit enim ut pontifex, qui Flavianum alloquens epist. 20 (nunc 23) matura vult sacerdotum esse judicia, sola suspicione motus communionem suam Anatolio denegarit, quod revera factum non fuisse indicat epistola 54 (nunc 70) ad Pulcheriam, ubi asserit Anatolio se non dilectionem negare, sed manifestationem catholicae veritatis exspectare. [Col. 1429B] Distulit igitur sola communionis indicia.
2. Pacis epistolis. Hujusmodi litteras pacificas seu communicatorias vocavere antiqui, quia pacis, seu communionis ecclesiasticae indices testesque erant. De his Augustinus epist. 62 et 63. Epiphanius, haeres. 70, et alii. Ad strictiorem tamen significatum coarctari possunt hae voces in praesenti 1508 epistola; ut videlicet significent eas speciatim litteras quibus ad recens ordinatum episcopum rescribebatur seu a pontifice Romano, seu a quocumque alio; sicut sumuntur apud Theodorum Balzamonem pro iis quas ab episcopo nuper consecrato missitari solitum erat.
3. Totius causae et curae ecclesiasticae. Ex his et aliis sequentis epistolae verbis intelligere est quanta esset archidiaconi auctoritas, quaeve munia: de quibus consule etiam epistolam Isidori Hispalensis ad Ludifredum seu Lantfredum, quae refertur distinct. 25, cap. 1, Perlectis, in qua Romanorum correctorum corrigenda est emendatio, qui ex mss. legendum [Col. 1429C] volunt: Ab ipso publice in Ecclesia praedicatur: reponendum enim, ut erat antea, praedicantur, scilicet jejuniorum dies atque solemnitatum; nondum enim tunc temporis concessum erat diaconis vel archidiaconis, sed nec presbyteris, ut publice ad populum sermonem haberent in Italicis, Gallicanis, vel Hispanicis regionibus: licet SS. Joannis Chrysostomi, Augustini, et aliorum exemplo doceamur, hanc consuetudinem in Orientalibus et Africanis jam tum usu receptam fuisse. Multa etiam alia loca videsis apud eumdem Gratianum, et alios.
4. Caemeterio deputando. Priscis Ecclesiae temporibus solitum erat Christianis in coemeteriis sacra mysteria peragere tum propter persecutionem, cum propter reverentiam martyrum, qui illic sepulti quiescebant: unde et Valeriani, et aliorum imperatorum edictis prohibiti sunt coemeteria adire, in eoque charitatis ac pietatis officio deprehensi, morti sunt traditi. Reddita porro Ecclesiae pace iisdem coemeteriis deputati sunt presbyteri, qui illic sacra Deo facerent [Col. 1429D] in honorem martyrum. Sed cum successu temporis refrigescente charitate coemeteriis addici onerosum presbyteris videretur, quia et remotiora erant ab urbibus, [Col. 1430A] et minus frequentata quam communia fidelium templa, coepit eorum cura inferioris ordinis presbyteris demandari: quod genus contumeliae queritur Leo fuisse archidiacono irrogatum.
5. Necessarie increpare; id est, incessanter, continuo, sine mora vel intermissione, donec ad correctionem adducatur. Necessum enim a cesso deductum est, quia non sit in eo cessandum, inquit Donatus in Terentium. Eodem sensu accipitur ea vox apud Leonem nostrum epist. 20, 71, 78, 86, 90 et 139 (nunc 23, 92, 104, 113, 116 et 171) , et in sermonibus saepe saepius.
6. Ut a comitatu vestro non abesset. His verbis similia habes in epistolis sequentibus: ex quibus deprehendere licet vicariorum, seu, ut nunc loqui consuevimus, [Col. 1429D] Etsi hinc apostolicorum nuntiorum species et origo repeti queat, non tamen ad apocrysiariorum normam Juliani delegationem institutam, satis constituimus in observat. ad dissert. 1 Quesn., annot. 3, ad an. 453. Cum Julianus in Romana Ecclesia fuisset nutritus, Leoni etiam esset notissimus ac pernecessarius, huic maxime S. pontifex fidit, delegationemque eidem apostolicam ob solam fidei causam idcirco commisit, quia in episcopo Constantinopolitano eum fidei vigorem non deprehendit, quem difficiles ejus temporis, circumstantiae efflagitabant. Alia consilia Leonis etiam anterioris temporis, et secreta cum Quesnello conjicere, divinare est, [Col. 1430D] seu potius somniari: nullo enim documento probari queunt. Quod si is ante hoc tempus Constantinopoli aliquando fuisse invenitur, nihil mirum, cum Graecae Ecclesiae episcopus, et a Constantinopoli non multum distans, variis de causis, facile et identidem eo posset accedere, ut ne in comitatu quasi nuntius pontificis exstitisse dicendus sit. Hac quidem tantummodo epistola ne a comitatu abesset Leo exigit: quod hoc tantum tempore nuntii officium eidem imposuerit. De caeteris, quae hoc loco Quesnellus urget, vide admonitionem praemissam epistolae Juliani ad Leonem Augustum, quam appendici Epistolarum supra (Col. 1241) insertam invenies. nuntiorum sedis apostolicae in comitatu 1509 agentium originem: quos quidem non male viros eruditos secutus comparaveris cum patriarcharum Orientalium apocrisiariis; si tamen nonnulla inter utrosque observaveris discrimina. Unum est, apocrisiarios jam tum a patriarchis ad comitatum [Col. 1430B] Orientalis imperatoris destinatos fuisse, cum Byzantium translata est sedes imperii: vicarios autem pontificis Romani post vel paulo ante Chalcedonensem synodum fuisse institutos in persona Juliani Coensis episcopi. Secundum, patriarcharum apocrisiarios non pro causa fidei, sed pro specialibus Ecclesiae vel dioecesis negotiis in comitatu moratos fuisse; nuntios vero Romanos pro rebus fidei curandis ibidem residere jussos. Tertium, illos plerumque ex diaconorum vel presbyterorum ordine assumptos fuisse ad hujusmodi munera: hos interdum etiam ex episcopali, pro dignitate scilicet apostolicae sedis, ut in Juliano apparet. In hujus ergo vicarii institutione Orientalium patriarcharum morem aemulatus est sanctus Leo, in multis tamen ab eisdem se pro sua praerogativa discernens, et certis incrementis et accessionibus munus hoc complens atque adornans. Quod penitius inspicere otiosum, opinor, non erit, neque ab hoc loco alienum. Viderat sanctus Leo per novam Nestorii [Col. 1430C] haeresim Orientales Ecclesias diris procellis jactatas concussasque, vix ac ne vix quidem per concilii Ephesini definitiones quievisse: cumque hujus synodi tempore diaconi sub Coelestino papa munere fungeretur, et ecclesiasticorum negotiorum curam ut pontificis administer gereret, intellexit quantum fidei interesset, ut Constantinopolitanae Ecclesiae catholicus inprimis episcopus praeesset: plerumque enim ad hanc dignitatem ii provehebantur, qui plurimum apud imperatorem gratia et favore pollebant: quo fiebat ut qui semel pravis opinionibus corrumpi se sivissent, easdem inspirarent Augusto imperiique administris, et eorum potestate ad tutandum haeresim suam abuterentur. Non ignorabat etiam Constantinopolitanum antistitem canone secundi concilii fretum totis viribus amplificandae potestati suae incumbere, nec prius molitionibus suis finem positurum, quam sibi majores omnes primates subjecisset; quibus subjectis timendum erat ne de minuenda pariter Romanae sedis auctoritate aliquando cogitaret. Constantinopolitanum [Col. 1430D] 1510 imitabatur Jerosolymitanus; qui in Ephesina synodo ad obtinendum Palaestinae provinciae principatum credidit se posse sufficere, et insolentes ausus per commentitia [Col. 1431A] scripta firmare. Quod sanctae memoriae Cyrillus Alexandrinus episcopus merito perhorrescens, scriptis suis mihi, inquit S. Leo, quid praedicti cupiditas ausa sit, indicavit: et sollicita prece multum poposcit, ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio. His pontifex consideratis existimavit optimum fore, si in urbem regiam aliquem vice sua mitteret, qui propius Constantinopolitani episcopi mentem et consilia contemplaretur, communi fidei et ecclesiasticae paci invigilaret, referretque ad Romanam sedem quidquid ad propriam amplitudinem contra fidem, canones Nicaenos, et statuta ecclesiastica, vel a Constantinopolitano, vel ab alio tentaretur, quo citius nascenti malo occurreret, ageretque apud imperatorem de compescendis conatibus fidei christianae et ecclesiasticae disciplinae contrariis. Sed palam hoc aggredi periculosum erat; Orientales enim numquam non moleste tulerunt res sibi suas pro arbitrio agere ab Occidentalibus non permitti, nec spes erat ut Constantinopolitanus antistes splendore suae sedis (qui et in imperium [Col. 1431B] ipsum reflectebatur) inflatus ac procerum ipsiusque Augusti gratia munitus, rem eam pateretur, quae ipsa etiam novitate perodiosa videbatur. Quid ageret sanctus Leo, vir solertissimus? Elegit Julianum episcopum Coensem, virum ecclesiasticarum rerum peritissimum, qui cum in Romanae Ecclesiae sinu enutritus esset, totus ad Occidentales Romanosque mores compositus erat, et apostolicae sedis studiosissimus: quo etiam, ut Graecanicae Ecclesiae episcopo, nullus erat futurus Graecis acceptior, Graecorumque ingeniis tractandis aptior.
Sed cum Leoni praeterea animus esset nihil adhuc, nisi secreto, tentare, nemo erat cujus mora in urbe regia et in domitatu minus suspecta futura esset, quam unus ex iis episcopis quorum ordinationem Constantinopolitanus ad se traxerat, quos etiam ibidem saepius adesse jubebat illos ad ecclesiasticarum quae occurrebant rerum tractationem: quorum denique non paucis in comitatu frequenter adesse, ad suarum [Col. 1431C] Ecclesiarum negotia apud imperatorem procuranda, 1511 necessitas erat. Talis erat Julianus. Hunc pluribus etiam annis ante synodum Chalcedonensem Constantinopoli egisse arbitror ex secreto Leonis mandato, ut pro rebus fidei et disciplinae clam ibi in excubiis esset. In regia siquidem urbe versabatur ann. D. 448, cum Eutyches violatae fidei accusatus est et damnatus in concilio Constantinopolitano sub Flaviano episcopo: de cujus damnatione scripsit ad sanctum Leonem litteras fidei vigore plenas, huicque Leo rescripsit epist. 25 (nunc 35) fusius eum instruens de incarnationis mysterio, vehementiusque exhortans ut iis qui Evangelium Christi corrumpebant, constanter resisteret. Inde igitur ratio suspicandi jam tum habuisse Julianum in secretis mandatis, ut de fidei et Ecclesiae Orientalis statu sedulo moneret apostolicam sedem, licet nihil de hoc in epistolis apparere vellet propter rationem quam superius attigimus. Immo videtur Julianus pro cura sibi commissa adeo sollicitus [Col. 1431D] fuisse, ut non contentus per priorem hanc epistolam monuisse Leonem de Eutychetis errore et damnatione, alteram eodem fere tempore per alium miserit, qua de eodem haeretico in perversitate sua veterascente pontificem nostrum certiorem faceret: qui et similiter iterum scripsit ad eumdem Coensem episcopum, monuitque de legatis suis, quos ad concilium ab imperatore indictum mittebat, et de epistola quam dederat ad Flavianum, nec non de tota ratione, quam tenendam in hac causa existimabat, ut scilicet partes miserationis non omitterentur: ut si Eutyches resipisceret satisfaceretque, a sententia, qua obstrictus erat, absolveretur; si vero in insipientiae suae Iuto jacere deligeret, cum eis haberet sortem, quorum secutus fuerat errorem.
Quid quod statim atque de Ephesino latrocinio certior factus esset pontifex, litteras ad Julianum dedit, quibus monet nihil a se omitti eorum quae ad reparandas Ecclesiae res profutura existimabat; eumque [Col. 1432A] secretioribus perlatoris alloquiis edocendum quidquid pro praesentium temporum conditione dispositum fuerat. Quod innuit litteras quoque a Juliano datas fuisse ad sanctum Leonem, quibus de nefanda Ephesinae pseudosynodi praevaricatione instrueretur; et tam illae quam istae arguunt nonnullam rerum Ecclesiae curam Juliano impositum fuisse a pontifice Romano, si non palam et publice, saltem secretius, ut diximus, exercendam.
Eamdem ob causam scribens ad Pulcheriam Augustam idibus April. ann. 451, antequam Romae quidquam de indicta synodo Chalcedonensi rescitum esset, haec habet: Illud etiam a vestra pietate poscentes, quod vos spontaneo facere non dubitamus arbitrio, ut tam fratrem et coepiscopum meum Julianum, quam Constantinopolitanos clericos, qui sanctae memoriae Flaviano fidelibus obsequiis adhaesere, ea qua debetis gratia faveatis. Quod iisdem fere verbis repetit in epistola 1512 eodem tempore scripta ad Anatolium; ut facile deprehendatur secretum Leonem inter et Julianum [Col. 1432B] jam tunc fuisse initum commercium, quale solet esse vicarii seu nuntii Romani cum ejusdem urbis pontifice: siquidem non aliter fere quam in praesenti postea commendatus est Julianus imperatoribus, cum coepit ejus legatio omnibus innotescere.
Amplius adhuc sese explicuit ista legatio cum sanctus Leo, mittens in Orientem Lucentium et Basilium, non omisit Julianum et ante eorum ex Urbe profectionem monere, et per eosdem litteris suis convenire. Has modo e tenebris eruimus, quibus patet jam tunc Julianum Ecclesiae negotiis sollicitudinem suam ex Leonis mandato impendisse. Per fratres, inquit (Epist. 66, nunc 86) , nostros Lucentium episcopum, et Basilium presbyterum, quos Constantinopolim indicaveramus nos esse missuros, debitum reddo colloquium, admonens ut studium diligentiae tuae eisdem hominibus sociare digneris. Et postea: Quid igitur legatis nostris injunctum atque commissum sit, ipsorum insinuatione cognosces, eum mihi atque illis impensurus [Col. 1432C] affectum, ut quaecumque ipsis mandata sunt, dilectionis studio et sollicitudine sociata, adjuvante Domino, perveniant ad eum, quem optamus, effectum. Haec scribebat Leo cum legatos mitteret, qui res Ecclesiarum Orientalium componerent. Sed cum litteras Augusti accepisset de convocato apud Nicaeam concilio oecumenico, hoc statim iniit consilii, ut Julianum legatis, quos ad illud dirigebat, pariter adjungeret: quod pluribus quidem litteris ea de re scriptis testatum habetur, sed iis praesertim, quas dedit ad ipsum Julianum, quaeque nunc primum a nobis luce donantur. Necessarie, inquit (Epist 71, nunc 9) , fraternitati tuae, quod omni Ecclesiae prosit injungimus, ut cum fratribus et coepiscopis nostris Paschasino, et Lucentio, sed et fratribus, et compresbyteris nostris Bonifacio, et Basilio, quos vice nostra ad praedictum conventum ire praecipimus, curam tuam actionemque conjungas, in omnibus auctoritate nostrae praeceptionis usurus: quoniam scimus omnium illic actarum rerum majorem te quam [Col. 1432D] nostros habere notitiam; ut dum curam tuam illis consiliumque sociaveris, in nulla parte fallantur. In eadem pene verba de hac legatione scribebat Anatolio CP. in epistola recens a nobis publici juris facta; quae opinioni nostrae plurimum suffragatur, cum Juliani fidem sibi pluribus experimentis probatam esse suggerit. Ut participe, inquit (Epist. 70, nunc 91) , in omnibus actionibus fratre et coepiscopo nostro Juliano, cujus fidem saepe probavimus, nostra vice utantur in futuro concilio. Quibus concinunt epist. 71 jam laudatae prima haec verba: Quid de dilectionis tuae animo judicemus, saepius agnovisti; praecesserunt enim plurima quae nos facerent ista praesumere.
Quod vero tandem post completum Chalcedonense concilium vice pontificis Romani Constantinopoli seu in comitatu resederit, 1513 quoniam et ab aliis notatum, et expresse habetur assertum in epistolis 86 et 88 (nunc 113 et 117) ad Julianum, 84 et 89 (nunc 111 et 115) ad Marcianum, 85 et 80 (nunc 112 et 116) [Col. 1433A] ad Pulcheriam Augustam; his diutius immorari supervacaneum fit.
Caeterum legationem Juliani durasse usque ad an. 457 inde conjicimus, quod geminam habemus Leonis ad ipsum epistolam hoc eodem anno mensibus Julio et Septembri scriptam; sed ex iisdem pariter litteris conjici potest circa haec tempora Julianum ad Ecclesiam suam remeare meditantem, legationi nuntium remisisse. Cum enim per multos jam annos ab Ecclesia Coensi sibi divinitus credita abfuisset, ex morte Marciani occasionem forsitan sumpsit postulandi a Leone successorem, qui Marciani successori, ut legatus, adesset. Et quidem de Juliano nulla fit mentio apud sanctum Leonem post hunc praesentem annum 457, a cujus etiam mense Septembri nulla ad eumdem data reperitur fuisse epistola. In illa porro quam ad illum scripsit sanctus Leo kalendis Septembris, queritur pontifex praetermissam ab illo fuisse scribendi occasionem peropportuuam; in altera Aetii curam et sollicitudinem pro suis litteris ad metropolitanos [Col. 1433B] mittendis interpellat, eumque jungit Juliano, quasi praesentisceret, monitus forte praecedentibus litteris illum amplius Constantinopoli non esse inveniendum.
Cum vero peculiarem etiam epistolam dederit eodem die ad Aetium presbyterum, qua ipsius curae ac diligentiae plura committit alicujus momenti negotia, persuasum prorsus habeo presbyterum illum successisse Juliano Coensi, et a Leone pariter delectum fuisse cui suas vices pro custodia fidei et ecclesiastica pace crederet in regia civitate, et cujus relationibus de omnibus instrueretur. Sed vix istud in dubium vocare sinunt litterae a Leone PP. ad Leonem August. datae kalend. Decemb. hujus anni, id est, tribus post istas mensibus; quibus litteris sic imperatori commendat Aetium presbyterum, ut eum facile ad negotiorum tractationem legati auctoritate et nomine Juliano primo conjunctum fuisse existimes, tum vero subrogatum. Ita enim ad finem scribit (Epist. 125, nunc 156, cap. 6) : Cultores autem pietatis tuae Julianum episcopum et Aetium presbyterum mea petitione commendo, ut suggestiones eorum pro catholicae defensione fidei placide digneris audire: quia vere sunt ejusmodi, ut fidei vestrae possint per omnia utiles inveniri. Aetium enim presbyterum ex Griman. ms. reposuimus in hoc textu pro Eutychio, quem habent edita omnia exemplaria mendose, ut praeterea rerum series docet.
Aptissimus erat hujusmodi muneri Aetius, cujus industria rerumque gerendarum peritia in officio archidiaconi et primicerii notariorum urbis Constantinopolitanae, in quo diu versatus fuerat, maxime enituerat; nec non in concilio Chalcedonensi, cujus 1514 Acta creberrimam Aetii mentionem faciunt. Insuper, cum ab Anatolio per speciem provectionis dejectus esset ab archidiaconi gradu, et ob hoc saepe Leonis litteris apud Augustum commendatus, timendum non erat pontifici ne ille in Constantinopolitanum episcopum plus aequo propensus foret, aut quidquam [Col. 1433D] eorum dissimularet quae contra vel fidei veritatem vel canonum reverentiam, Anatolio seu auctore seu connivente, attentarentur. Hoc denique erat commodi, quod nihil eum latere poterat rerum Orientalium, diu videlicet archidiaconi perfunctum munere, cui omnia Ecclesiae negotia concredi solita erant.
Ut autem presbyterum, non episcopum, vice sua ornaret sanctus Leo, praeter rationes praedictas, hae [Col. 1434A] forsitan esse possunt quod vix beatis illis temporibus aliquem invenisset antistitem qui diu ab Ecclesia sua exsulare acerbe non tulisset. Altera haec esse potuit ratio, quod Constantinopolitani antistites non diu aequo animo tulissent episcopum in urbe sua pontificis Romani nomine morantem. Licet enim sanctus Leo illorum invidentiae aut aemulationi aliquatenus occurrisset, cum vicem suam Juliano committens, eumque epist. 86 (nunc 113) instruens, sequestravit earum actionem causarum, quae in quibusque Ecclesiis praesulum suorum debent cognitione firmari; tamen episcopus jurium suorum amplitudinisque suae studiosissimus, non poterat non timere ne sensim cresceret hujusmodi vicariorum potestas, et ultra terminos praefixos excurrens aliquam suae jurisdictionis partem tandem aliquando invaderet. Evanescebat aliquo modo haec timendi ratio, securitasque omnis hac via Constantinopolitano conciliabatur. Hanc sapientissimam Leonis nostri οἶκονομίαν aemulati sunt ipsius successores per multum temporis. Pelagius enim Romanae [Col. 1434B] Ecclesiae diaconus, postea pontifex, nomine Agapeti papae, et Gregorius Magnus, dum adhuc esset diaconus, nomine Pelagii II, aliique subinde plures Constantinopoli apocrisiariorum seu nuntiorum apostolicae sedis munere functi sunt, episcopis suo gregi invigilare, eumque verbo et exemplo pascere permissis.
1. Per speciem provectionis. Simile exemplum simulatae hujusmodi provectionis habes apud Gregorium Magnum de Honorato archidiacono Salonitano lib. I Reg., epist. 10 et 19, et lib. II, epist. 16. Ea quippe erat archidiaconorum potestas, ut presbyterali etiam praeferretur ordini. Illius enim jurisdictioni suberant et presbyteri et archipresbyteri, cum horum ultimorum [Col. 1434C] dignitas Ecclesiae coepit innotescere. Cujus disciplinae ratio ea esse mihi videtur, 1515 quod archidiaconus vices episcopi gerebat, totiusque Ecclesiae erat oeconomus, saltem in Ecclesia Occidentali; Orientalis enim oeconomos ab archidiaconis distinctos habebat. Aegre tamen ferebant presbyteri hujusmodi subjectionem ordini suo aliquo modo contumeliosam: quo factum est ut posterioribus saeculis presbyterali honore decorati sint archidiaconi, cum antea, ut ex Leone et Gregorio colligimus, tunc degradari censeretur archidiaconus cum ad presbyteratum promovebatur.
2. Breviarium fidei. Edidit Jacobus Sirmondus Breviarium fidei adversus Arianos conscriptum, quod suspicatus est hoc ipsum esse quod missum a Juliano Coensi, queritur hic S. Leo sibi non esse redditum. Refragatur Chiffletius Sirmondi socius, qui in praefatione ad Ferrandum diaconum testatur se illud Breviarium fidei Alcuino diacono ascriptum reperisse [Col. 1434D] in cod. ms. Carthusiae Portarum. Et certe licet ejusmodi libellus catholicum dogma strenue propugnet, non tanti tamen esse videtur, ut ad eruditissimum pontificem Leonem ab Oriente Romam usque transmitti debuerit, praesertim cum Arianos, quorum causa tunc temporis non vertebatur, magis impugnet quam Eutychianos, quicum res erat catholicis episcopis. Mihi vero fere persuasum est [Col. 1433D] Cum definitionem fidei jam antea Leo approbasset, ut indicatur epist. 114, c. 1, eam forte allatam per legatos, qui jam redierant, et ab aliquo Latine redditam accepisse indubium videtur, ac propterea hanc intelligere non potuit Breviarii nomine, quod a se nondum acceptum tradit. Quid quod Breviarii vox integro documento non congruit? Esto igitur Tractutus fidei dicta sit definitio Chalcedonensis, non tamen Breviarium fidei appellata dicenda est. Probabilius [Col. 1434D] autem credimus hoc nomine significari Latinum compendium duarum actionum Chalcedonensium tertiae et sextae, quod conservatum nobis fuit in vetustissimo codice olim Veronensi, nunc autem Vaticano 1322, et a Baluzio editum est, ac insertum tom. IV Concil. Ven. edit. col. 2065. Cum vero ex harum duarum actionum Breviario pateat quidquid gestum fuit circa fidem, Breviarium fidei recte potuit appellari. De Breviario autem adversus Arianos, quod edidimus in [Col. 1435B] appendice hujus tomi II, vide admonitionem eidem praemissam col. 283 (Vide nostrum tomum II.) Breviarium illud fidei [Col. 1435A] a Juliano missum, aliud nihil esse quam definitionem ipsam Chalcedonensis concilii, seu tractatum fidei, ut alibi pluries vocatur. Duas partes habet illa definitio actione 5: unam, quae sic incipit: Dominus noster et Salvator Jesus Christus, etc., quae in Chalcedonensis concilii Graeco-Latina Romana, Binii et Labbei editionibus praemittitur Symbolo Nicaeno et Constantinopolitano: alteram, quae utrumque illud Symbolum sequitur in iisdem editionibus, et prima haec habet verba: Sufficeret quidem, etc. Idem fere in codice nostro Romano et apud Isidorum Mercatorem. Bipartitum porro illud decretum, quod apud Crabbeum, Surium, et Nicolinum sub quadruplici interpretatione editum est, unicam et plenam definitionem conflare creditur a Severino Binio in suis ad hanc synodum annotationibus, ita ut altera pars alteri cohaerere, et neutra ab altera disjungi debeat. Apud Crabbeum vero, Surium, et Nicolinum in geminam definitionem dispertitur; seu potius in definitionem fidei, 1516 quae prior est; et tractatum fidei, [Col. 1435B] qui definitioni subjungitur. Ita illi ad act. 5 et 6, in qua ultima hanc posteriorem partem, Sufficeret quidem, etc., appellant tractatum fidei. Quod quidem confirmare videtur Liberati Breviarium, qui singulas actiones Chalcedonensis concilii recensens, haec de quinta scribit: Quinta sessione hoc actum est, tractantibus cum episcopis et judicibus, ut fides confirmaretur, et ex tractatu Anatolii Constantinopolitani episcopi et omnium episcoporum metropolitanorum, dictatum est fidei Symbolum cum definitione, et confirmatum est. Surio et Liberato succinunt Toletani III concilii Patres, qui catholicam fidem Gothis ex Ariana perfidia conversis subscribendum proponentes, post fidem Nicaenam et Constantinopolitanum Symbolum hunc tractatum subjiciunt, qui in confessione subscriptione [Col. 1436A] regis et reginae munita appellatur tractatus Chalcedonensis concilii; in confessione item episcoporum, tractatus fidei Chalcedonensis concilii; vel, ut habet alia editio Garsiae Loaysae, Sancta fides, quam exposuerunt tractatus Chalcedonensis concilii. Qui tractatus in hoc concilio prima illa definitionis parte omissa, quae incipit, Dominus noster et Salvator Jesus Christus, etc., solam posteriorem, sufficeret quidem, etc., continet.
Ex dictis non sine causa suspicor eumdem hunc fidei tractatum esse quem Leo et Julianus Breviarium fidei appellarunt. Patet enim ex epist. 77 (nunc 102) ad Gallos kalendis Februariis anni superioris 452 data, nondum Leonem de Gestis Chalcedonensis concilii instructum tunc fuisse; nec aliud de illo didicisse quam per confirmationem et approbationem suae ad Flavianum epistolae Eutychianam perfidiam fuisse damnatam cum Dioscoro ejus adjutore. Hoc ante reditum legatorum a synodo, post illorum autem reditum iterum scripsit ad eosdem Galliae episcopos, [Col. 1436B] confirmataque Eutychis et Dioscori damnatione transmisit exemplar sententiae adversus utrumque latae in concilio: sed de definitione et tractatu fidei ne verbulum quidem; unde merito crediderim nec per illud quoque temporis Leonem habuisse perspecta synodi illius Acta et instrumenta: quae causa fuit cur haec a Juliano Coensi postularet, hortareturque ut illa omnia nitide translata et per ordinem digesta sibi quantocius transmitti curaret; 1517 iisque comprehendi arbitror tum chartas quas Aetius indicaverat esse directas, tum Breviarium quod Julianus a se missum fuisse significaverat, quae a se non recepta querebatur S. Leo.
3. Gestorum synodalium. Hinc definire licet, 1518 ni fallor [Col. 1435B] Ut de hac tertia Quesnelli nota judicium feratur, statuendum est quid ex concilio Chalcedonensi ante Rusticum Latine redditum fuerit, et quid ipse Rusticus praestiterit. Aliquot tantum particulae gestorum [Col. 1435C] Chalcedonensium ante integram eorumdem versionem Latine redditae sunt. Num Latinum exemplar sententiae quod Leo ad Gallos direxit cum epist. 103 originale sit, an interpretatio ex Graeco, certum non est, ut ibidem monuimus annot. 6. Prima autem certa interpretatio est illa totius fere actionis 6 exhibita in codice Vaticano 1322, de qua plura diximus in observat, ad dissert. 9 Quesnelli in causa Domni. In hac inserta est definitio concilii Chalcedonensis; quae iterum ex alia versione in eodem manuscripto subjicitur, ut in memoratis observationibus animadvertimus. Hujus autem definitionis quinque interpretationes a Baluzio recusae inveniuntur tom. IV Conciliorum Ven. editionis, una ex Hispanica et Isidoriana collectionibus sumpta col. 2055, d, aliae quatuor ex aliis collectionibus antiquis, col. 2057, b, quarum una eadem est ac secunda laudata codicis Vaticani. Omnes vero sunt anteriores illis duabus quas antiquus omnium actionum Chalcedonensium interpres lucubravit, [Col. 1435D] et alteram inseruit actioni quintae, alteram sextae. Hinc autem a sex interpretibus hanc definitionem ex Graeco, ante omnium Actorum versionem, Latine redditam credimus. Duae quoque versiones canonum integra omnium Actorum interpretatione vetustiores supersunt, quarum altera in Quesnellianam, aliasque antiquissimas diversae originis collectiones, Vaticanam Reginae, Barberinam, Lucensem, et Colbertinam, atque Justellianam, altera in Hispanicam, et exinde in Isidorianam traducta fuit. Tres praeterea actiones ad Maximum Antiochenum pertinentes vivente Leone Latine redditas in citatis observationibus ad diss. 9 Quesnelli exhibuimus. Tandem praeter nonnullas Marciani litteras ante et post synodum promulgatas, quae cum in diversae originis collectionibus Latinis [Col. 1436B] similes inveniantur, editae videntur Latine, et ex Latino originali derivatae, quaeque statim Romanis et Occidentalibus patuerunt, duarum praecipuarum actionum tertiae ac sextae compendium Latinum ante integram Actorum interpretationem lucubratum fuit, de quo satis diximus in observ. ad notam praecedentem. [Col. 1436C] Pleniorem porro eorumdem versionem, quam Leo a Juliano epist. 113 integram et absolutam postulavit, certum est factam fuisse ante Rusticum, ita tamen ut primo interpreti ii Graeci codices usui fuerint, in quibus deerant actiones duae de Photio Tyri, ac de Caroso et Dorotheo, duae ad Maximum et Domnum Antiochenos spectantes; nec non illa, in qua lecta fuit Leonis epistola 93 ad synodum: de quibus videquae diximus annot. 18 in dissert. 1 Quesn. ad an. 451. Hujus versionis antiquae duo tantum, quod sciamus, codices supersunt, Parisiensis, quo Baluzius usus est, et codex Suecorum reginae, cujus notitiam ille a cardinali Casanata habuit. Hanc vero interpretationem anteriorem Rustico, Juliano Coensi tribui non posse, illud in primis suadet, quod si ab eo statim post synodum Latine reddita fuissent gesta Chalcedonensia, cum ille integros concilii codices habuerit, tot defectus aliquot actionum in ejus versione non invenirentur, quot indicavimus. Illud [Col. 1436D] porro hanc versionem Juliani non esse evidentius demonstrat, quod haec canones Chalcedonenses praefert ex versione Dionysii Exigui, qui sane hos canones non sumpsit ex interpretatione vetustiore, sed e Graeco transtulit. Hinc etiam eadem versio titulos canonum recepit, quos suo more Dionysius composuit. Similiter act. 11 ex eadem Dionysii interpretatione in codice Parisiensi refertur Antiochenus canon 16. Quare haec Actorum Chalcedonensium interpretatio vel ab ipso Dionysio Exiguo lucubrata, vel sub Dionysii aevum post editam ejusdem canonum collectionem condita fuit. Ita hanc versionem circa pontificatum Hormisdae saeculo VI ineunte factam putamus. Primi certe, qui hac interpretatione usi sunt, sub Vigilio exstitere, uti praeclare ostendit Baluzius in [Col. 1437A] praefatione ad antiquam versionem concilii Chalcedonensis, ubi hanc sententiam pluribus confirmat. Quae porro idem Baluzius edidit et annotavit ex tribus codicibus Rustici, palam faciunt, hunc non primam tantum actionem interpretationis antiquae, sed totam hanc versionem cum mss. et Graecis et Latinis Constantinopoli contulisse et emendasse, ac [Col. 1437B] nonnullas identidem annotationes addidisse. Neque vero Rusticus purus fuit emendator et illustrator versionis antiquae. Novam enim interpretationem fecit actionis 7 de Maximo et Juvenali, ac duarum relationum synodi ad S. Leonem, et ad Pulcheriam Augustam. Adjecit porro versionem actionis de Domno, quae in antiqua versione desiderabatur, eamque sumpsit ex illa vetustiore quam Leone vivente factam ostendimus in observ. ad diss. 9 Quesn. Inseruit quoque allocutionem originalem Latinam Marciani ad synodum (quam nobis jam conservaverant antiquae collectiones Latinae, ex. gr., Quesnelliana, et cod. Vat. 1322), et aliquot imperiales leges Latine promulgatas. Baluzius, tom. IV Concil. col. 2025, proposita Rustici annotatione: Relationes sanctae synodi ex codice Acumitensi Graeco in Latinum transtuli ego ipse, haec subjicit: Hanc annotationem inveni in antiquis exemplaribus et in editione Crabbi. Quae ergo Rusticus transtulit, haec sunt; ac praeter relationes [Col. 1437C] commemorat quatuor Marciani leges, ut unam Theodosii, quae in codicibus puris Rustici actioni tertiae subjiciuntur. At solas relationes Rusticus abs se Latine redditas tradit. Leges autem cum Latine editae essent, non vertit in Latinum, sed uti editas invenit, inseruit. Duae quidem ex iisdem legibus totidem verbis leguntur in collectione Quesnelliana, cap. 26 et 27, quae tamen Rustico anterior est: quaedam etiam exhibentur in collectione Hispanica, quae a Rustici codicibus non proficiscitur. Id ex eo ortum est, quod leges Latino sermone publicarentur: unde tum ab his collectoribus, tum a Rustico iisdem verbis inventae et insertae fuere. Hinc nihil mirum, si Facundus lib. XII, c. 2, ex edicto Marciani pro confirmatione synodi Chalcedonensis eadem verba recitavit, quae apud Rusticum inveniuntur; neque enim Rustico tribuimus quod eas leges Latinitate donaverit, sed quod Latine scriptas et editas antiquae interpretationi addiderit. Ordinem actionum Rusticus alicubi mutavit. Nam quae in antiqua versione est actio 3, ex Graecis mss. [Col. 1437D] secundam fecit; quae autem erat secunda, in tertium locum transtulit. Canones vero qui erant subjecti sextae actioni, inde exclusit, et decimam quintam actionem ex iisdem constituit. Hanc Rustici lucubrationem inter diem X kal. Martias an. 549 et diem III kal. Aprilis an. 550 recte Baluzius constituit in laudata praefatione num. 21, cujus editio, ut probe perspiciatur quo ordine Rusticus hanc suam Chalcedonensis concilii editionem digesserit, omnino observanda est. Vide tom. IV Conc. Ven. edit. col. 1980 et seqq. Hac vero occasione, qua de Rustici editione locuti sumus, notitiam a nemine explicatam hic proferimus de quibusdam codicibus, qui licet Rustici editionem contineant, a puris tamen ejusdem exemplaribus discrepant. Baluzius solos codices puros Rustici invenit Divionensem, Corbeiensem, ac Thuaneum Colbertinum, qui tamen postremus mutilus in prima actione [Col. 1438A] desinit. Nos unum Ghigianum 483 plane similem invenimus. P. Crabbus alio ejusdem generis codice usus est, cum integra Acta secundum Rustici editionem vulgavit. Alios vero codices frequentiores nacti sumus, qui eamdem Rustici editionem ita exhibent, ut annotationes ejus omnes aut fere omnes omittant, et ordinem etiam nonnumquam deserant. Hujusmodi [Col. 1438B] sunt omnes codices Vaticani 1321, 1323, 4166, 5405, et noster antiquissimus capituli Veronensis 57. In Vat. 1322, qui incipit ab actione secunda, relatio synodi ad Leonem ex antiqua versione sumpta est, licet reliqua Rusticum exhibeant. Cum porro hi soli codices, qui carent annotationibus Rustici, Romanis conciliorum editoribus noti fuerint, culpandi non sunt, si annotationes a Crabbo editas expunxerunt. Cum enim in suis codicibus deessent, qua illae auctoritate a Crabbo appositae fuissent, ignorarunt. In fine codicum Veronensis 57 et Vat. 1321, 1323 et 5405, qui imperfectam Rustici editionem exhibent, addita legitur epistola fidei catholicae in defensione trium capitulorum. Incipit: Monet quosdam. Hanc Facundi nomine ex apographo edidit P. Dacherius in Spicilegio; et hac de causa in editione Operum P. Sirmondi inter Facundi libros recusa fuit. At praeterquam quod auctoris nomen in laudatis manuscriptis non legitur, et in praestantissimo Facundi aetati fere [Col. 1438C] coaevo ms. Veron. 61, qui ejus opera complectitur, haec epistola non recensetur, in alio aeque antiquo cod. Veron. 57 haec nota eidem epistolae in margine superiori secunda manu praefigitur: Tota epistola, si vere inspiciatur, est omnino suspecta, et pestiferae haeresis Nestorii et Theodori Mopsuesteni claret fetore respersa. Cujus auctor hic non ponitur, sed hodie totaliter ignoratur. In ms. Vat. 1321, haec epistola gestis Chalcedonensibus, ut in aliis codicibus, subjecta, a Facundi operibus separatur. Post hanc enim epistolam sine auctoris nomine descriptam alia leguntur opuscula, quae ad tria capitula nequaquam pertinent. Tum vero Facundi nomine proferuntur libri duodecim pro tribus capitulis, et epistola ejusdem adversus Mutianum Scholasticum. Nonne haec separatio prioris epistolae absque auctoris nomine a certis Facundi operibus ejus nomine praenotatis, diversi ignoti auctoris indicium est? Cum Dacherius non memoret codicem, unde apographum sumpsit, nec in eo Facundi nomen epistolae praefixum [Col. 1438D] expresse tradat; dubium non leve nobis exoritur, num haec epistola exscripta fuerit ex codice aliquo laudatis Chalcedonensibus simili, in quibus tantum hanc epistolam nullo auctoris nomine inscriptam reperire nobis contigit: idcirco autem Facundo tributa fuerit, quod et in defendendis tribus capitulis, aeque ac caetera Facundi Opera, versetur, et fortassis etiam una cum hujus Operibus inventa fuerit, ut in eo codice Vaticano, quem ultimo loco memoravimus. Facundi Opera ante concilium V sub Vigilio scripta fuere: haec autem epistola post concilium Pelagio pontifice. Num Facundus in apertum schisma, quod in epistola proditur, eruperit, nisi ejus auctor certius probetur, affirmare non audemus. Qui ex Afris concilium non recepere, exsilio mulctati sunt. De exsulibus queritur epistolae auctor, nec se exsulem indicat. Hinc suspicio est fuisse aliquem ex Italis, qui ob tria capitula schisma conflarunt. Num stylus a Facundo discordet, alii conferant. Acta Chalcedonensis concilii eo quo nunc [Col. 1437A] habentur modo, collecta, translata et ordinata fuisse a Juliano episcopo Coensi rogatu sancti Leonis; nec audiendos eos esse, qui Rusticum diaconum illorum collectorem praedicant: vel ex sola enim 1519 annotatione, quae primae actioni subjicitur, patet illa ab eodem fuisse tantummodo cum exemplaribus aliis collata, et ex iisdem annotata et distincta; quod insuper manifestum redditur ex ms. cod. Thuan. qui partem actionis primae Chalcedonensis habet cum hoc titulo: Explicuerunt quae ante gesta praemissa sunt, [Col. 1438A] nunc incipiunt gesta prima concilii Chalcedonensis. Rusticus ex Latinis et Graecis exemplaribus maxime Acoemit. monasterii emendavit. Concilii Chalcedonensis 1520 actio prima in nomine Domini nostri Jesu Christi coepit emendari kal. Mart. X, indict. 12. Eadem se legisse testatur Chiffletius in codice Actorum Chalcedonensium, Rustico diacono, ut ait, collectore, seu potius, ut legendum puto, correctore, in quo codice bibliothecae Joannis Bohierii Divionensis viri senatorii Rusticus pariter meminit Acoemitensium codicum, [Col. 1439A] quibus in emendandis concilii Actis usus fuerat. Nec de iisdem codicibus tacet Nicolini editio Venetiana 1521 Conciliorum ann. 1585, licet corrupte appellet Acuminenses, ex quibus nonnulla minutioribus characteribus inserta voluit textui vulgato. Ex horum porro omnium inspectione et collatione nonnulla colligere mihi videor notatu non indigna. Primum est collectionem Actorum Chalcedonensium Latinam, quae nunc omnium manibus versatur, antiquiorem esse Rustico diacono, qui circa annum D. 550 Constantinopoli residebat cum Vigilio papa, illicque praedictae collectioni emendandae allaborabat: id patet tum ex Nicoliniana editione jam laudata, tum maxime ex codice Thuaneo, qui non modo solius emendationis meminit, sed etiam priscorum Actorum serie intacta, Rustici emendationes ad oram paginarum relegatas exhibet, hac admonitione praeeunte: Annotatio circumducta † singulas interlocutiones a foris ita posui, ut Acumitensium codex Graecus Latine continet.
[Col. 1439B] 2. Suspicari licet solam actionem primam a Rustico fuisse emendatam, id enim ex titulo, quem supra ex cod. Thuaneo descripsi, elici mihi videtur. Praeterea ad unius actionis primae finem mentio fit collationis et emendationis Rustici in omnibus quos vidi excusis codicibus, aut etiam mss. Denique sola prima actio nonnulla inserta habet ex codice Acuminensi seu potius Acoemitensi in Nicoliniana et Suriana editionibus. Nolim tamen haec a me pro certis accipi: sicut nec ausim negare quin codex Acoemitensis, quem lustrare coeperat Rusticus, ad Occidentales postmodum deportatus a pluribus describi potuerit. Porro si verum est quod dicimus, partem tantum Actorum a Rustico emendatam fuisse, id forte contigit ob eam rationem, quod cum a Vigilio ad damnationem trium capitulorum delapso defecisset una cum collega suo Sebastiano, urbem regiam deserere coactus fuit, et Acoemitarum monasterium, ubi, occasione controversiae quae agitabatur, res Chalcedonenses [Col. 1439C] diligentius indagare coeperat.
Tertium est quod eruimus ex dictis, scilicet Acta Chalcedonensis concilii vix in remotioribus Occidentis partibus nota fuisse ante quintam synodum, praesertimque in Galliis nostris, quae per solas fere epistolas S. Leonis ad episcopos Gallicanos scriptas de illius synodi exitu certiores factae fuerant, et ex sententia in Dioscorum, quae uni illarum illigata erat. Testis est hujus assertionis nostrae canon 1 concilii Aurelianensis V, cujus episcopi suppressa Chalcedonensis synodi mentione, soli apostolicae sedis decreto adversus Nestorianum et Eutychianum dogma intorto niti videntur. Et hoc contigit anno 549, quo tempore Rusticus Vigilium papam impugnabat. Postmodum autem cum trium capitulorum controversia magis efferbuisset, eorumque damnatores tamquam synodi Chalcedonensis adversarii passim et ubique per provincias infamarentur; sed praesertim cum quintae synodi decreta tamquam in praejudicium praecedentis synodi lata ab Afris, Illyriis, Dalmatis, Insubribus, [Col. 1439D] 1522 Istricis, Gallis, Hipanis, Ibernis, etc., constanter rejicerentur: tunc coeperunt exemplaria Actorum quartae hujus synodi undequaque studiose conquiri, avide perlegi, a plurimis exscribi. Nec dubium est Rusticum Vigilio caeterisque trium capitulorum adversariis tantopere infensum, suaque dejectione iratiorem factum, sicut Vigilium ubique ut Chalcedonensis concilii desertorem publicabat, ita hanc in se curam sumpsisse ut per provincias exemplaria synodi spargerentur. Sed nostros imprimis Gallos, qui synodum quintam vel numquam, vel serius recepisse [Col. 1440A] videntur, verosimile est ejusmodi exemplaria a Rustico accepisse, quandoquidem ab illo moniti fuerant de Vigilii adversus sanctam Chalcedonensem synodum nefanda, ut putabat, praevaricatione, quemadmodum intelligere est tam ex epistola Vigilii ad Aurelianum Arelatensem episcopum, quam ex litteris clericorum Italiae ad legatos Gallorum Constantinopolim missorum. Auget istam suspicionem, quod nullam habemus in Occidente concilii Chalcedonensis editionem, quae non Rustici mentionem faciat, tamquam ab eo fluxerint prima, quae in Gallias appulerunt, illius synodi exemplaria. De Rustico enim pariter mentionem faciunt editiones Conciliorum Romana, Crabbiana, Nicoliniana, Suriana, etc., et Bohierii a Chiffletio et in editione laudatus codex.
[Col. 1440B] 1. Sanctae synodo apud Chalced. habitae. Soluta synodo Chalcedonensi, damnatisque Eutychianae sectae asseclis, id e multis unum adversus synodi decreta excipiendam putaverunt: haec unanimi omnium consensu non esse statuta, nec recepta: immo, primam omnium sedem, Romanam videlicet, ita illis contradixisse, ut omnino suum consensum his adhibere renuisset. Nimirum ex eo quod legati S. Leonis canonem 28 rejecissent, improbassetque ipse Leo, occasionem hujus calumniae spargendae sumpserant haeretici, Chalcedonensem synodum ab apostolica sede repudiatam esse. De ea re scripsit ad Leonem imperator, monuitque commodiorem aliam viam non esse repellendae calumniae, quam si per universas Ecclesias definitiones sanctae synodi Chalcedonensis apostolicae sedi placuisse doceantur (Epist. 89, nunc 115) . Obtemperavit S. Leo, praesentemque ad omnes synodi episcopos quos sanctae synodi nomine adhuc compellat, epistolam scripsit, in qua et in aliis eodem [Col. 1440C] die datis, haereticorum calumniam pluribus retundit argumentis.
1 o Non potuisse ambigi quin toto corde ejus synodi definitionem amplecteretur, cum non posset de unitatis redintegratione non gaudere, qui hanc scissam ab haereticis tantopere doluerat (Epist. 87, nunc 114, cap. 1) .
1523 2 o Hoc ipsum ex consensione legatorum, qui vicem ejus gesserant in synodo, esse manifestum (Ibidem) .
3 o Ex epistolis, quas ad Anatolium scripserat post legatorum reditum in Urbem, non minus id elucere (Ibidem) .
4 o Quia nihil definitum erat a synodo, quod non ipse prius scripsisset in ea epistola, cui omnium subscribentium consensus accesserat, utpote secundum formam apostolicae doctrinae ac paternae traditionis emissae (Epist. 89, nunc 115) .
5 o Non solum se in persona legatorum propriam cum SS. Patribus unisse sententiam, sed etiam per [Col. 1440D] approbationem gestorum synodalium; in sola tamen fidei causa, propter quam generale concilium congregatum fuerat (Epist. 87, nunc 114, cap. 1) .
Ex quibus perspicuum est approbationem hanc non nisi ex occasione calumniae natam, ne videlicet fallax cujusquam simulatio sententiam ejus haberi vellet incertam (Epist. 90, nunc 116, cap. 2) ; et, ne per malignos interpretes dubitabile videretur, utrum quae in synodo Chalcedonensi de fide statuta erant, approbaret (Epist. 87, nunc 114, cap. 1) . Non igitur ideo hanc approbationis epistolam scripsit, ne [Col. 1439D] Robur quidem sacrosanctis decretis non deerat, non quia per se absque pontificis approbatione vim generalis concilii haberent decreta synodi, sed quia haec decreta quoad fidem jam antea a Leone aliis litteris satis fuerant approbata, ac praesertim in epistola [Col. 1440D] 106, ad Anatolium, ut idem pontifex hac ipsa epistola 114, et in sequenti 115, palam testatur: unde etiam in epist. 115, ad Marcianum, scribit: Per fratrem meum Lucianum episcopum talia et ad gloriam vestram et ad Constantinopolitanum episcopum [Col. 1441C] scripta direxi, quae evidenter ostenderent me ea, quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant, approbare. Iidem ipsi Orientales, qui de Chalcedonensi definitione dubitationem ingesserant eo nomine, quod Leo illam non approbasset (suppressa enim fuerat Leonis epistola ad Anatolium, qua synodum probaverat) satis ostendunt hanc pontificiam approbationem ab Orientalibus habitam omnino necessariam, ut de ipsa definitione concilii dubitari non [Col. 1441D] posset. Hinc sane Marcianus non tam confirmationem, quam ejus publicationem in Ecclesiis uti necessariam petiit epist. 110, in quam confer nostram annot. 2 (Col. 1018, n. h ) . Hanc pariter confirmationis necessitatem ad robur decretorum concilii alia testimonia Leonis et aliorum Orientalium comprobant. Hinc etiam Leo dum concilii definitionem irretractabilem pronuntiavit, eam cum confirmatione pontificis conjunxit epist. 160, c. 2: Nam definitarum rerum, quas tantae synodi . . . sanxit auctoritas, et apostolicae sedis confirmavit assensus, nihil oportet discuti. Idem repetit epist. 163, ad Anatolium. robur [Col. 1441A] sacrosanctis decretis deesset, sed ne ex venerandae synodi contemptu ipse infamaretur, neve eo duce gloriarentur, qui Chalcedonensis synodi definitionibus obnitebantur; ne denique imperatoriae voluntati videretur contradicere, cui omnibus modis obediendum sibi esse palam profiteretur (Epist. 89, nunc 115, cap. 2) . De hujusmodi confirmatione synodi Chalcedonensis qui plura volet, adeat doctissimum Joannem Launoium, parte II Epistolarum, epist. ad clarissimum virum Jacobum Bevilaquam (Boileau) Parisiensem theologum, nunc metropolitanae et primatialis Ecclesiae Senonensis decanum meritissimum, ac sede vacante juri dicendo et administrandae dioecesi praefectum.
Priores porro editiones omnes, si Romanam epistolarum decretalium excipias, istam Juvenali inscriptam habent in hunc modum: Ad Juvenalem et caeteros episcopos, qui in sancta synodo Chalcedonensi congregati sunt. Horum unus erat Juvenalis, et ad ipsum procul dubio missum est epistolae exemplar, [Col. 1441B] 1524 ex quo descripta postmodum, ejus nomen retinuit. Desideratur autem in mss. codd. Griman., Victor., Trecopith. et tribus Thuan., nec non in Actis Chalcedonensis concilii, et, ut dixi, in editione Romana epistolarum pontificiarum. Eodem etiam modo citatur epistola a Pelagio papa II, et a Facundo Hermianensi.
2. Consensionis effectu. Ita codd. mss. edit. Rom. et Facund., non vero affectu, ut legebatur antea; quod quidem de legatorum consensu intelligendum existimo, ut explicat se ipse his verbis: Me non solum per fratres, qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium, propriam vobiscum unisse sententiam.
3. Manifestare voluisset. Post quae, inquit Baluzius, sequitur in codicibus Rustici: Sed quia in eisdem litteris ea quae per occasionem synodi male sunt attentata, reprehenderam, maluit praedictus antistes meam gratulationem tacere, quam suum ambitum publicare. Fatendum [Col. 1441C] tamen est, addit Baluzius, ista quamvis consequenter scripta, divisa tamen ac separata esse a textu epistolae in antiquis exemplaribus. Stylus est S. Leonis, et ejus verba. Nam de hac ipsa re agens in epistola 60 (nunc 116) ad Pulcheriam Augustam, ait: Nisi maluisset meum gaudium (id est, gratulationem) tacere, quam repulsam sui ambitus publicare. Non viderunt ista editores epistolarum S. Leonis. Immo vero, Baluzi mi, ista vidimus; non in codice Divionensi, quo uti nobis non licuit, sed in tertia [Col. 1442A] parte Actorum Chalcedonensis concilii, pag. 881, editionis Labbei, qui illa eadem verba ex Divionensi tuo codice ante te excerpserat, et ad marginem relegarat. Intellexit enim vir eruditus Leonis quidem et stylum et verba esse, sed desumpta ex epistola 59, nunc 89 (nobis 115) , c. 1. Quae ratio fuit cur pannus iste a textu epistolae 61, l. VIII, nunc 87 (nobis 114) , separatus inventus fuerit, nempe a studioso aliquo excisus a loco nativo et isti epistolae illustrationis causa assutus.
4. Poposci. Ita legendum esse, ut emendavimus; non vero, poposcit, ut Romana 1525 et aliae editiones habent, probant mss. codd. Victor., Griman. et alii, sed et epistola 89 (nunc 115) , cap. 2, ubi hoc ipsum ab imperatore postulat Leo noster.
5. Propriam vobiscum unisse sententiam. Ita Griman. cod., cui concinit Facundus, haec verba describens pag. 203 lib. V, cap. 4, licet lib. II cap. 6 sic legat: Propriam vobis communicasse sententiam, quod vitio codicis tribuendum puto. Pelagius II cum vulg. [Col. 1442B] legit: Propriam vobiscum iniisse sententiam.
1. Et regia potentia, et sacerdotalis industria [Col. 1441D] Tria in sacerdotibus seu episcopis distinguenda, ordo, potestas clavium, et sollicitudo pro Ecclesia. Si hanc postremam, quae vigilantiam, labores, industriam, et curas pro fide, unitate, et disciplina Ecclesiae affert, quispiam vel laicus, quantum per ipsum [Col. 1442C] fieri possit, in se suscipiat; is utpote sacerdotalis sollicitudinis particeps, sacerdotis et episcopi titulum obtinere potest. Hoc sensu S. Leo sacerdotalem industriam, mentem, animum, affectum, sanctitatem sollicitudinemque commendat in Marciano et Leone imperatoribus, qui pro fide ac unitate Ecclesiae contra Eutychis haeresim plurimum laborarunt. Cumque Marcianus et Pulcheria adversus eosdem haereticos doctissimas sanctiones ediderint juxta Ecclesiae et [Col. 1442D] episcoporum doctrinam sacerdotalem ipsis inesse doctrinam professus est. Simili sensu alia testimonia de aliis Augustis intelligenda sunt. Nemo tamen ob participationem sacerdotalis sollicitudinis quemquam laicum aeque participem censere potest vel sacerdotalis ordinis, vel potestatis clavium, qua spiritualis jurisdictio significatur. Hanc enim competere solis sacerdotibus seu episcopis, quos Spiritus sanctus posuit regere Ecclesiam Dei, quibusque Ecclesiae claves in Petro traditae fuerunt a Christo, omnes catholici fatentur: unde primus imperator Constantinus, qui magnam sollicitudinem pro Ecclesia suscepit, suam et episcoporum potestatem probe distinguens, sic ad episcopos locutus est, teste Eusebio in ejus Vita lib. IV: Vos quidem in iis quae intra Ecclesiam, ego vero in iis quae extra geruntur episcopus a Deo sum constitutus. . Simile est quod ait epist. 124 (nunc 155) : Non solum regiam, sed et sacerdotalem ipsius mentem obsecrare, etc.; epist. 125 (nunc 156) , cap. 6, ad Leonem Augustum: Sacerdotalem namque et apostolicum tuae pietatis animum, etc.; et epist. 112 (nunc 142) , cap. 1: Sacerdotali me sollicitudine pietas vestra commonuit; et supra, epist. 84 (nunc 111) , cap. 3, ad Marcianum: Qui vobis, inquit, praeter regiam coronam, etiam sacerdotalem conferat palmam; epist. 90 (nunc 116) , ad Pulcheriam: Principibus temporis nostri non solum potentiam regiam, sed etiam sacerdotalem cognoscimus inesse doctrinam; et in epist. 88 (nunc 117) , [Col. 1442C] cap. 2, ad Julianum: Ut omnes excellentiam ipsorum, non solum regii culminis, sed etiam sacerdotalis esse appareat sanctitatis; vel legendum omnibus, vel pro appareat, repone, intelligant; epist. 105 (nunc 134) : In Christianissimo principe sacerdotalem exprimit affectum; et epist. 123 (nunc 154) : Sacerdotali fervet affectu. Vere regium dixerim pontificis nostri animum, qui in sacerdotii et apostolatus sui communionem Augustum tam libenter recipit; nec suae diminutionem dignitatis inde metuens, nec regiae incrementum [Col. 1443A] decusque invidens celsitudinis. Leonem in successoribus ejus remuneravere Christianissimi 1526 imperatores nostri, impertita illis vicissim ditione temporali, auctaque ex principatu terreno Romanae urbis sacerdotali dignitate: ut dum utraque tam arcto nexu sibi invicem velut immisceretur, neutram ab alterutra dissociari umquam pro Ecclesiae imperiique pace contingeret. Praeiverant Leoni Chalcedonenses Patres, qui act. 6 concilii acclamarunt Marciano: Τῷ ἶερεῖ τῷ βασιλεῖ, multos annos. Immo et episcopi Constantinopolitanae synodi sub Flaviano Theodosium pari encomio decorarunt, acclamantes: Sacerdoti imperatori, Τῷ αρχιερεῖ τῷ βασιλεῖ, Pontifici imperatori. Ad eumdem sensum Fortunatus lib. II, carm. 11, Childebertum Francorum regem sic laudat:
2. Cum et fidei omnium subscribentium consensus accesserit, quae a me . . . emissa est. Ita Griman. cod. In vulgatis vero: Cum ei fidei omnium subscribendo consensus accesserit, quae ad me . . . . . emissa est: quae apparet intellecta esse de synodi Chalcedonensis definitionibus ad S. Leonem missis: cum certissime de sua epistola ad Flavianum scripta et omnium subscriptionibus firmata sermonem habeat pontifex.
[Col. 1443C] 3. Lucianum. Legatum hunc probabile est eumdem illum esse Lucianum Byziae episcopum, qui tam suo, quam Cyriaci episcopi 1527 Heracleae Thraciae nomine, interfuit Chalcedonensi concilio: qui et in actione 16, ubi de privilegiis Constantinopolitanae sedis definitum est, semel et iterum subscripsit, primo quidem pro Cyriaco, secundo nomine proprio in hunc modum: Lucianus episcopus Byziae et Arcadiopolis [Col. 1444A] definiens subscripsi. Unde mirum non est illum proprio jam chirographo ligatum, et Constantinopolitani episcopi, ad cujus ordinationem pertinebat, splendoris studiosum, ad id electum esse, ut et Anatolii et imperatoris, immo [Col. 1443C] Anatolii quidem et imperatoris nomine Lucianus episcopus ad Leonem directus cognoscitur ex epistolis 100 et 101, at synodi quoque nomine non item. Cum enim is memoratus in epistolis imperatoris 100, et Anatolii 101, non nominatur in relatione synodi nobis epist. 98; tum vero Anatolius epist. 101 synodi relationem ad pontificem non Luciano, sed Romanis legatis traditam prodit. et totius synodi nomine apud S. Leonem de ejusdem privilegiis confirmandis ageret.
4. Et de haereticorum damnatione. Haec verba desiderantur in epistola Pelagii II ad Eliam caeterosque Istriae episcopos, in causa trium capitulorum: nec credet quisquam ea vel aliud cogitanti excidisse, vel de industria fuisse dissimulata: hoc enim posterius de Pelagio cogitare, vel de Gregorio Magno, a quo scripta fuisse putatur epistola, cum adhuc diaconi officio fungeretur, grande piaculum fuerit; alterum vero asserere non sinit ipsa, quam tractat, materia; in tota enim epistola de hoc unice inquiritur: an ea quae pro confirmandis Chalcedonensis concilii actis scripta sunt a S. Leone, tantummodo proferantur pro custodia illibatae fidei; an etiam pro causis episcoporum [Col. 1444B] specialibus, quae apud Chalcedonem discussae sunt. Qua in disceptatione verba de quibus agimus reticuisse tergiversationis culpa 1528 non caruisset. Satius ergo est hanc omissionem scribarum oscitantiae tribuere, cum et in aliis omnibus excusis manuscriptisque codicibus jaceat, et in Griman. praesertim non satis laudando ms.
1. Leo Maximo Antiocheno. Ita cod. Griman. Barb. 1 et Thuanei duo, quibus concinunt editiones omnes Canisiana antiquiores, ut in conciliis Merlini 1524, Coloniens. 1530 et 1535. In vulgatis vero post Canisii edit.: Leo catholicae Ecclesiae episcopus, Maximo charissimo fratri episcopo Antiocheno.
2. In Orientalibus Ecclesiis. De variis Orientis significationibus et divisionibus, quae ad hujus loci intelligentiam [Col. 1444C] facere possunt, consule, si lubet, illustrissimi Petri de Marca dissertationem de Constantinopolitani patriarchatus Institutione, et Joannis Morini Oratoriani presbyteri lib. I Exercit. Ecclesiast., II et III. Dicam solum Orientalium Ecclesiarum nomine videri hic comprehendi tam eas provincias quae tunc temporis Orientalis seu Antiocheni patriarchae ditioni suberant [Col. 1443C] Cum S. Leo Maximi vigilantiae commendet, ne ullo modo sinat in Orientalibus Ecclesiis, maximeque in iis quas Antiochenae sedi sacratissimorum Patrum Nicaeni canones deputavere, ab improbis haereticis [Col. 1443D] Evangelio insultari, et vel Nestorii, vel Eutychetis a quoquam dogma defendi; hoc loco non quaestionem de Antiochenae sedis juribus a Juvenali Jerosolymitano laesis, de quibus postea sermonem facit, neque illam de juribus metropolitarum Thraciae, Ponti, et Asiae ab Anatolio violatis, quae ad Antiochenum non pertinebant, sed meram fidei causam, et perversa haereticorum dogmata, eorumque nisus in Oriente apertissime respicit. Ut autem intelligatur quid Orientalium provinciarum nomine significet, haud confugiendum est ad quaestionem de sedium juribus, sed aliunde colligendum est. Hac autem in re satis indicii exhibet sequens epistola 120, ad Theodoretum, quae eodem die signata, hujus ad Maximum epistolae mentionem facit. In ea epistola 120, S. Pontifex non absimiliter pro fidei causa sollicitus, capite sexto Theodoreto [Col. 1444C] eamdem causam commendat his verbis: Quod superest exhortamur, ut quia ILLIC nonnullas Eutychiani ac Nestoriani erroris reliquias cognoscimus remansisse, nunc etiam sedi apostolicae collabores, etc. Et post pauca: Quid apud ILLAS regiones doctrina Dominica proficiat, apostolicam sedem festines instruere, quatenus ILLIUS regionis sacerdotes . . . . . adjuvemus. Quo porro referantur voces ILLIC, ILLAS REGIONES, etc., si tota epistola legatur, non invenientur referri posse nisi ad Orientem late sumptum, uti ab Occidente distinguitur. Sic enim ait cap. 2: Solis justitiae jubar densis per Orientem Nestorii et Eutychis nebulis impeditum [Col. 1444D] pure ab Occidente resplenduit. In toto sane Oriente haeresis venenum suum sparserat; et hoc praesertim tempore et in Palaestina, et in Aegypto tumultuantibus haereticis, erroris reliquiae non deerant. Hinc ergo Orientem late sumptum S. Leo commendavit Theodoreto, ut secum collaborans invigilaret, referret ad sedem apostolicam, etc. Quidni idem commendarit Maximo, qui majori quam Theodoretus auctoritate pollebat? Imbecilla cognoscentur et levia, quae hic Quesnellus subjicit, ut Aegyptum excludat. Neque enim jus Antiocheno tradebatur supra Aegypti Ecclesias, sed in gravissimis haereticorum turbis, quae S. Proterio Alexandrino episcopo recens ordinato, nec sedem satis tutam, nec idoneam auctoritatem praestabant, S. Leo Maximi tertiae sedis episcopi auctoritatem utilem futuram putavit. quam alias quae quasi αὐτοκέφαλαι [Col. 1445A] erant et sui juris, saltem si primaevum usum respiciamus. Tales erant Asiana 1529 et Pontica dioeceses, quas quia suae ordinationi subjecerat Constantinopolitanus, annitentibus Augustis, et decernentibus etiam Chalcedonensis concilii Patribus, ideo S. Leo, qui talem decretum infectum volebat, easdem curae et sollicitudini Antiocheni episcopi commendat, non jure patriarchico, quo non ad ipsum pertinebant; sed titulo charitatis, quae limites non habet. Ut enim per has Ecclesias non eas omnes intelligamus, quae contra Occidentales distinguuntur, sed tantum distinctas illas dioeceses, quae suae potestatis erant, facit.
1 o Quod mens Leonis erat ambitum Anatolii carpere ac coercere, qui certe Orientales omnes priori sensu Ecclesias non subjicere sibi sategerat, sed tantum Thracicam, Ponticam, et Asianam dioeceses.
2 o Per haec verba odium et invidiam Alexandrini episcopi in se convertisset, si Ecclesias illius jurisdictioni obtemperantes, Antiocheno commendasset [Col. 1445B] antistiti, cum quo semper aliquid illi simultatis intercesserat.
3 o Quia ex fine hujus et sequentis epistolae patet hanc Leonis sollicitudinem maxime creatam esse ex quorumdam monachorum praesumptione, qui multa contra fidem inter praedicandum effutiebant; unde monet tam Maximum, quam Theodoritum, ut hujus mali recidendi causa, praedicationis munere monachis aliisque gradum sacerdotalem non obtinentibus interdicatur. Porro ex alia Leonis epistola, quae est ad Julianum Coensem, data mense Aprili hujusce anni 453, manifestum evadit hanc monachorum praesumptionem locum maxime habuisse in Ecclesia Caesariensi Cappadociae, quae est Ponticae dioecesis primaria: ubi nescio quis Georgius monachus, annitente Thalassio Caesareae episcopo, scribendi et praedicandi munus sibi arrogabat: cum antea, ut queritur S. Leo, praesumendo illicita et propositum monachi et nomen amisisset. Igitur [Col. 1445D] Id falsum colligetur ex annot. 30 (Col. 1045, n. g ) in hanc epist. inde nata videtur occasio Leoni, ut ea de re scriberet Maximo et Theodorito: quia [Col. 1445C] quo minus de illa Anatolium moneret obstabat et intermissum litterarum cum eo commercium, et ambitus Anatolii Ponticas Ecclesias sibi vindicantis, cui suffragatus esset. Cum vero addit Leo: Maximeque in his, quas Antiochenae sedi sacratissimorum Patrum Nicaeni canones deputaverunt; illas provincias intelligit, 1530 quas tempore Nicaeni concilii Antiochenus antistes administrabat, cum illius decreto 6 sancitum est, ut antiqui mores obtinerent tam in Aegypto quam in Antiochia, suaque Ecclesiis privilegia servarentur: et his verbis suggillat confoditque Juvenalis ambitum qui, ut infra asseritur, ad invadendum Palaestinae provinciae principatum animos fiduciamque sumpserat ex discordia, quae inter Cyrillum Alexandrinum et Joannem Antiochenum efferbuerat in concilio Ephesino primo. Quod cum obnitente non solum Antiocheno, sed et Alexandrino episcopo, consequi non potuisset sacerdotali decreto; ad imperatoria rescripta confugit, quorum auctoritate non solum Palaestinae, sed etiam Arabiae et [Col. 1446A] Phoeniciae ab Antiochena dioecesi distractae, Jerosolymitanae sedi attributae sunt. Verum cum omnes pragmaticas, omniaque rescripta imperatoria, quibus Ecclesiarum jura translata erant, posthabenda esse censuissent Chalcedonensis concilii Patres, lisque inter utramque Ecclesiam illam denuo mota esset; transigentibus tandem litigatoribus sopita est, actione 7, ea conditione, ut retentis Arabia et Phoeniciis, Palaestinas tres Jerosolymitano cederet Antiochenus. Neque haec ego otiose hic refero, sed ut mecum miretur lector, inquiratque quamobrem Leo noster, qui totis viribus Constantinopolitani episcopi conatus repulit, quoniam Nicaenis canonibus contrarii videbantur, hic quoque non insurgat in episcopum Jerosolymitanum, qui antiquam consuetudinem Nicaeno aeque decreto firmatam calcabat, cum alienas invadebat provincias. Quid quod de Juvenalis molitionibus ita loquitur, quasi irritae fuissent nullumque effectum consecutae? cum tamen tres Palaestinas sibi subjectas [Col. 1446B] habuerit. [Col. 1445D] Duae sequentes conjectationes, quas Quesnellus aliorum suspicionibus tribuit, a Leonis mente alienissimae sunt; neque enim eo consilio Constantinopolitanae sedis privilegio restitit, quod sibi exinde metueret; sed quod Nicaenos canones custodiri zelo disciplinae summopere peroptabat, eosque nisus detestabatur, quibus iidem canones in irritum mitterentur. Juvenalis autem conatus, etsi Nicaenis canonibus pariter contrairent, idcirco praeteriisse, quod Ecclesiae utile putaret, si patriarcharum Orientalium potestas minueretur, falsa hypothesi nititur. Neque enim eos Leo praeterivit hac in epistola, sed reprehendit; et solum opportunum tempus, quo fortius agendum esset contra Juvenalem, qui hoc tempore [Col. 1446D] pulsus sua sede, obtento privilegio non potiebatur, exspectandum duxit, uti explicavimus in observat. ad dissert. 9 Quesnelli num. 9. Quod si in epistola 139, quam ad Juvenalem suae sedi jam restitutum dedit, nihil contradictionis hac in parte invenitur: vel Maximus nondum quidquam certi rescripserat, vel hoc tempore studio fidei reparandae, in hac una re, seu in reparanda fide, utilius insistendum putavit. Putabit aliquis Leonem haec κατ` οἶκονομίαν dissimulasse, ne turbulentissimis temporibus nova turbarum semina jacerentur: eoque libentius, quo Jerosolymitani episcopi potentia et incrementum non ita formidanda erant Romano episcopo, quam Constantinopolitani; qui primae sedis privilegia per omnia aemulabatur, magnisque passibus ad Orientalium, et forsan etiam ad Occidentalium Ecclesiarum monarchiam properabat. Suggerent alii Leonem, qui episcopi urbis regiae auctoritatem depressam volebat, tamquam 1531 suae imminentem, ne illa cresceret, ideo aliorum patriarcharum privilegia strenue propugnasse: cum vero iisdem patriarchis res fuit cum aliis primatum ambientibus, non illibenter quoque de priorum splendore et viribus aliquid detrahi passum esse: non ex improba quidem eminentiae ac splendoris ipsorum invidentia, sed quod difficillimis illis temporibus Nestorii et Eutychis erroribus per omnes sese provincias inferentibus, intererat religionis et Ecclesiae plurimum episcoporum [Col. 1446C] Orientalium potentiam minui.
Crediderim libentius, cum gestorum synodalium, ut Leo ipse asserit (Epist. 86, nunc 113) , quae omnibus diebus concilii in Chalcedonensi civitate confecta sunt, parum clara propter linguae diversitatem Romae tunc haberetur instructio, non omnia, quae illic acta fuerant, in Leonis tunc notitiam venisse; adeoque ipsum omnino [Col. 1446D] Actionem septimam de Maximo et Juvenali non ignoravit S. Leo, siquidem cum duabus aliis actionibus ad ipsum ab eodem Maximo missa fuit, uti exposuimus in observationibus ad diss. 9, num. 9, ad quas sequentes Quesnelli conjectationes exigendae erunt. ignorasse quid actione [Col. 1446D] Actionem septimam de Maximo et Juvenali non ignoravit S. Leo, siquidem cum duabus aliis actionibus ad ipsum ab eodem Maximo missa fuit, uti exposuimus in observationibus ad diss. 9, num. 9, ad quas sequentes Quesnelli conjectationes exigendae erunt. transactum esset inter Maximum et Juvenalem. Licet enim ex mutuo utriusque partis consensu contentio esset composita, nec modo Orientales, sed et Romanae sedis legati assensione sua synodale decretum firmassent; nihil tamen tale passus esset, opinor, sanctus Leo, si rescivisset; cum liberum non putaret esse episcopo suae sedis privilegia alteri cedere contra Nicaenae synodi statuta, et consuetudinem multis saeculis roboratam, ut testatus est adversus Hilarium Arelatensem episcopum scribens, Ingenuumque Ebredunensem ideo increpans, quod in illius gratiam jura sua sibi adversus eum non vindicasset. Si quid porro [Col. 1447A] de illo Juvenalis ambitu subodoratus est sanctus Leo, ex litteris Maximi illud didicit.
Maximus siquidem, licet pro bono pacis et ne infensum haberet imperatorem, manus utcumque dedisset, ut tribus Palaestinis potiretur Jerosolymitanus antistes; molestissime tamen ferebat, quod dubium non est. amplissimas provincias ditioni suae subtrahi. Ubi primum ergo didicit ea quae ultimo canone Chalcedonensi pro Constantinopolitanae sedis amplitudine decreta erant Leoni displicuisse, nullisque eum rationibus adduci posse ut etiam, intercedentibus pro Anatolio Augustis et uno ex legatis Juliano, rata illa haberet, ob reverentiam canonum Nicaenorum, quibus Ecclesiarum privilegia firmata erant, tum animos resumere, Leonique suggerere per litteras quid sibi jurium suorum ex Juvenalis ambitu subtractum esset. Subobscure quidem scripsit, tam de adjudicata potestate Juvenali in tres Palaestinas, quam de consensu a legatis exhibito; ne apud imperatorem de violata pace et redintegrata dissensione [Col. 1447B] accusaretur, neve legatorum a se animos averteret: scripsit tamen, ut ex rescripto Leonis mihi videor 1532 non obscure colligere. Primum enim ea est ratio cur tam circumspecte loquatur Maximum exhortans ut nullo modo sinat, in Orientalibus Ecclesiis, maximeque in his quas Antiochenae sedi sacratissimorum Patrum Nicaeni canones deputaverunt, ab improbis haereticis Evangelio resultari. Maxime enim in Palaestina et Aegypto tunc temporis tumultus perseverabat per improbas haereticorum artes, quarum provinciarum haec Maximum nihil attinebat, illa sola ejus administrationi suberat jure perantiquo. 2 o Sanctus Leo haec ait cap. 3. Cum aliquid pro Antiochenae Ecclesiae privilegiis dilectio tuam agendum esse crediderit, propriis litteris studeat explicare, ut nos consultationi tuae absolute et congrue respondere possimus. Quis non videat Maximum de rebus suis subobscure scripsisse ad pontificem nostrum, quandoquidem hic explicationem requirit, ut possit absolute et congrue [Col. 1447C] respondere? Nunc autem, inquit consequenter, ad omnia generaliter pronuntiare sufficiat, quod si quid a quoquam contra Nicaenorum canonum statuta in quacumque synodo vel tentatum est, vel ad tempus videtur exortum, nihil praejudicii potest inviolabilibus inferre decretis. Luce clarius mihi videtur de Constantinopolitani conatibus haec non intelligi; dubitans enim et incerto similis non scriberet: Si quid tentatum est, etc. Nec contentus esset de hac re generaliter pronuntiare, cui tot jam litteris palam constanterque obstiterat. Denique de alio negotio hic agi perspicuum est ex cap. 5 hujusce epistolae, ubi et in exemplum observantiae suae adducit ea quae contra Constantinopolitani episcopi molitionem a se scripta fuerant ad eumdem; et ait praeterea quod si quid sane ab his fratribus, quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam pertinebat gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis, quia ad hoc tantum, etc. Profecto sciebat Leo a suis contradictum fuisse decreto in gratiam episcopi regiae sedis condito [Col. 1447D] in fine synodi; hoc et ipsorum et imperatoris litteris didicerat; non ergo de eorum consensu hac in re dubitanter loqueretur. De consensu igitur debet intelligi, quem datum fuisse a legatis in causa Maximum inter et Juvenalem composita per ejusdem Maximi litteras obscure suggestum erat.
3. Conceptione. Ita Griman. et Barb. cujus loco in omnes editiones portentosum irrepsit mendum cum habent conjunctione. Conceptionem autem intellige activam, de qua angelus ad Mariam Luc. I: Ecce concipies in utero. Paulo post, ubi in vulgatis legitur: Et de matre natus, ex Griman. addidimus: Et secundum veram carnem de matre est natus.
1533 4. Sicut etiam in Ephesina synodo, etc. Visum est Davidi Blondello, lib. de Primatu pag. 546, haec verba cum sequentibus usque ad illa, Hoc tamen proprium, etc., tamquam subdititia repudiare; vel si Leonis sunt, ea tamquam iratioris hominis verba [Col. 1448A] canino dente carpere. Verum et Leonis sunt et hominis sui hoc imprimis loco potentissimi. Certe valde in Leonis scriptis peregrinus est, qui stylum ejus hic non agnoscit; et miro contradicendi pruritu eum laborare necesse est, qui a Deo leviculis rationibus, ut accidit Blondello, rapitur ad truncandam nobilissima sui parte epistolam, omnium excusorum et mss. codicum suffragio per omnia germanam. Ut enim caetera praetermittam, quae refutare otio lectoris abuti esset, palmare dilemma, quo verborum illorum αὐθεντίαν impugnat, nullo negotio exsufflatur. Vel scripsit, inquit, Cyrillus Leoni ut pontifici, vel ut archidiacono. Illud absurdum, cum tunc Coelestinus Romanam sedem occuparet: hoc vero quis dicat, ut scilicet Cyrillus neglecto pontifice, a quo uno totum pendebat, diaconum ejus adierit? Doleo virum doctissimum talibus ratiunculis motum, si tamen reapse motus est. Scripsit S. Cyrillus, inquam ego, ad Leonem diaconum, nec neglexit pontificem Coelestinum. Ecquis enim regem aestimet posthaberi, [Col. 1448B] cum ad regni administros negotia referuntur? Quis vero nesciat Leonem archidiaconum rerum ecclesiasticarum habenas moderatum esse, et a secretioribus consiliis fuisse Coelestino et Sixto pontificibus. Testis est Prosper in Chronico, quam strenuam operam Sixto praestiterit in repellendis Pelagianis Leo diaconus, cujus hortatu illorum insidiis vigilanter occurrit? Testis est Joannes Cassianus quantum Ecclesiae rebus invigilaret Leo archidiaconus, cui opus suum de Incarnatione Domini, non tamen neglecto pontifice, nuncupavit circa tempora Ephesini concilii quod opus Leonis exhortationi debet Ecclesia. Testis est denique ipse Leo quam partem ecclesiasticae administrationis obire tunc debuerit, qui archidiaconum, cujus munere ipse fungebatur, ait in epistolis 74 et 75 (nunc 94 et 95) negotiis ecclesiasticis fuisse praepositum, eique totius causae et curae ecclesiasticae dispensationem delatam fuisse. His adde quod etsi Cyrilli epistola ad Coele tinum non [Col. 1448C] compareat, non propterea scriptam non esse indubitanter asseri potest; cum tot interierint injuria temporum hujusmodi monumenta ecclesiastica. Si tamen non scripsit ea de re ad pontificem Romanum, nulla hujus injuria vel contemptu factum est; sed ex certo consilio et ex prudentiae praescripto, ut nimirum res secretius ageretur, ne inde Juvenalis simultatis occasionem captaret adversus Coelestinum, quae rebus Ecclesiae Orientalis jam adeo perturbatis detrimenti plurimum esset allatura; vel denique ut Coelestino et Cyrillo Juvenalis conatus simul repellentibus, eo justitiae causa melius ageretur, quo simul de 1534 contradictione hujusmodi convenisse non videbantur. Et ut ita res fieret, scripsit Leoni Cyrillus, ut per eum Coelestino suggereret quod conveniens erat ab ipsomet non fieri. Et revera si Leonis verba attentius considerentur, satis innuunt, non ad se scriptum fuisse a Cyrillo, quasi negotii arbitrum, sed velut ad suggestorem monitoremque; postquam enim ait: Quod sanctae memoriae Cyrillus mihi . . . . [Col. 1448D] indicavit, non subdit. Et sollicita prece a me multum poposcit, ut nullam illicitis conatibus meam praeberem assensionem; sed tantum: Et sollicita prece multum poposcit, ut nulla illicitis conatibus praeberetur assensio. Qua occasione eadem via Cyrillus accessit ad pontificem Romanum, qua Theodoritus a pseudosynodo Ephesina depositus adiit sanctum Leonem: ad quem scripsisse non contentus, scripsit etiam ad archidiaconum Ecclesiae Romanae, cum quo sciebat rerum omnium ecclesiasticarum cognitionem tractationemque a Coelestino communicari. Ad postremum vero, quod affert Blondellus, argumentum, scilicet verba, de quibus nunc agimus, inter alia collocata esse, quae necessarium inter se nexum habeant, ut proinde illis interjecta fuisse a neoterica manu videantur, levis est momenti. Perspicuum enim est, haec quae falsi arguuntur, velut parenthesi esse claudenda, ut legenti patebit: ita ut ad praecedentia et ad [Col. 1449A] consequentia pertineant, nec tamen utrorumque connexionem et necessitudinem impediant: quod numquam non accidit in sermone, quoties aliqua in exemplum adducuntur.
5. Praeter eos qui sunt Domini sacerdotes. Clarum mihi videtur his verbis docendi et praedicandi potestatem presbyteris non auferri: tum quia constat jamdiu permissam eis fuisse in Orientalibus Ecclesiis, quod maxime de Antiochena, de qua hic agitur, Joannis Chrysostomi exemplum comprobat; tum quia eos solum a praedicandi munere excludit, qui sunt extra sacerdotalem ordinem constituti; quod de presbyteris numquam dixerit sanctus Leo, quos vocat alibi secundi ordinis sacerdotes. Denique dum monachos et laicos nominatim arcet ab eo munere, et de presbyteris silet, horum jus intactum relinquit. Nolo rem pluribus commentariis vexatam rursus pertractare. Vix tamen possum quin hic novitios antiquitatis ecclesiasticae scrutatores moneam, ne multa temere confundant quae secernenda sunt. Cum enim [Col. 1449B] non una fuerit omnium vel regionum, vel Ecclesiarum, vel saeculorum consuetudo, quid cuique conveniat, sedulo inter legendum pensandum est. Praeterea plures veluti gradus in hoc munere notandi veniunt. Primum enim illud pleno jure exercere, tamquam potiorem apostolici muneris partem, episcoporum est tantummodo, penes quos non Scripturae modo fideique doctrina, sed et magisterium fidei illiusque explicandae cura incumbit. 2 o Loqui in populo, ut ait Optatus (Lib. III, vel VII) sed insinuandae alicujus rei gratia, puta jejunii, 1535 vel solemnitatis (non tamen tractandi, quod est episcoporum) presbytero vel diacono ex officio conveniebat, cum hoc etiam discrimine, quod hi nude loquebantur; contra episcopalis tractatus probatur ab omnibus sanctitate vestitus, salutatione scilicet geminata, etc. Vide et Isidorum superius a nobis laudatum de archidiaconi officio et concilii Vasensis II can. 2. 3 o Evangelium praedicare seu legere diaconi quoque proprium semper fuisse [Col. 1449C] constat, etsi eidem, nec presbytero, illud tractare, quod episcoporum est, non permitteretur. Unde cum concilium Vasense II an. 529, can. 2, verbum faciendi daret presbyteris potestatem, statuit ut impedito presbytero Patrum homiliae a diaconis recitentur, non ut de suo ad populum sermonem habeant. 4 o Numquam sive presbytero, sive diacono, vel praedicare, vel quid aliud sine episcopi licentia licuit facere. 5 o Coram episcopo per multum temporis non concessa est presbytero praedicandi facultas: ad quod nonnulli illam consuetudinem coarctant, de qua abrogata laudat Aurelium Carthaginensem episcopum Augustinus epist. 77, quamque Hieronymus arguit scribens ad Nepotianum, et alibi. 6 o Denique tam praesente quam absente episcopo tandem aliquando presbytero permissum est sermonem habere ad populum tam in civitatibus quam in parochiis, ut Vasenses [Col. 1450A] Patres jam laudati statuunt in Galliis anno Domini 529.
6. Sive laicus. Monachum hic distinguit a laico, ut in epistola sequenti, per illum intelligens monachum qui aliquo ministerio ecclesiastico insignitus esset; per hunc monachum nihil tale habentem. Concilium Arelat. III, anni, ut Sirmondus putat, 455, circa eadem tempora, idem quoque discrimen posuisse mihi videtur, dum clericos Lirinenses a laica monasterii multitudine et congregatione distinguit.
1. Malum ejus auctore totius bonitatis dispensante. Ita legendum cum vulgatis, etsi Griman., Barb., Thuan. unus et Cantabrig. codd. legant [Col. 1449D] Malo ejus ex codicibus et contextu praetulimus: verba autem auctore totius bonitatis dispensante cum Augustino concinunt, qui Deum bene uti nosse etiam malis pluribus in locis docuit, nimirum in lib. de Praedest. SS. c. 16, tract. 27 in Joannem num. 10, de Continentia num. 15, serm. 10 num. 5, Enarr. in psal. CIV num. 17, unde celebris et praeclara est illa ejusdem doctoris sententia in Enchir. c. 27: Melius enim (Deus) judicavit de malis bene facere, quam mala nulla esse permittere. Confer etiam c. 96. malo ejus, etc. In illis porro verbis mire concinit Leo noster Augustino de Deo peccata ordinante scribenti, lib. [Col. 1450B] de Praedest. SS. cap. 16, et Confess. lib. I, cap. 10, ad quem ultimum locum consule castigationes et notas celeberrimi Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici (quem nominasse, laudasse est) ad calcem editionis Latino-Gallicae.
2. Ut in nullo inferiorum putetur imminuta libertas. In vulg. et in solo Grim. cod. ms. reperi haec verba; desiderantur enim in Thuan. quatuor, Barb., Trecopith. et Cantabrig., qui etiam pro summorum habent summoperum vel summopere; ita Trecopith., Cantabrig., et e Thuan. unus, ubi sic, ut ad majorem Dei gloriam proficiat finis examinis, etc.
3. Contra suum caput est molitus injuriam. Dioscorus enim excommunicationem fecit domino archiepiscopo Leoni, ut loquitur Anatolius in synodo Chalcedon. de qua et Theodorus diaconus Alexandrinus, act. 3 ejusdem, et relatio ipsius synodi ad sanctum Leonem: quod non in Ephesino latrocinio, sed post illud solutum, [Col. 1449D] Graecus textus Theodori diaconi Alexandrini, qui act. 3 Chalcedonensi legitur, tom. IV Concil. col. 1271 (ut notarunt Romani editores) , id gestum praefert in Nicaea metropoli. Vetus autem interpres in suo Graeco exemplo aliter legisse videtur. Id enim non in Nicaea metropoli, sed contra gestum in Nicaea concilium reddidit: quae verba significant, Dioscorum [Col. 1450D] damnando S. Flavianum et excommunicando S. Leonem ejus doctrinae catholicae defensores, quae cum Nicaena concordat, adversus ipsum Nicaenum concilium pugnasse. Errores quidem aliquot deprehenduntur in Graeco vulgato, qui ex antiqua versione corrigendi sunt. Si autem Graecus textus vulgatus hoc loco non credatur vitiatus, cum incredibile sit Dioscorum tantum ausisse in urbe Nicaea Marciano imperante, dum res omnes incitatae erant contra Dioscorum; dicendum erit illum vivo adhuc Theodosio, cujus favore et patrocinio fretus omnia audebat, excommunicationem tulisse in S. Leonem, dum in variis ipsius excursibus Nicaeae esset, quod hic fortassis nuntium accepisset, Leonem Ephesini latrocinii gesta irrita declarasse, et se quoque ab eodem pontifice in epist. 44 ad Theodosium acriter fuisse perstrictum. apud Alexandriam perpetratum a [Col. 1450C] Dioscoro, allectis eam in rem aliquot episcopis. Liberatus, quem hic citat Baronius, nihil habet de hac excommunicatione Leonis.
4. Pollutas jampridem . . . manus. Non enim in Ephesino latrocinio malitiae suae tirocinium posuit, sed, Liberato diacono teste cap. 10 Breviarii, statim ac ordinatus est episcopus Alexandriae, oppressit 1537 Cyrilli haeredes, et per calumnias multas ab eis abstulit pecunias. Praeterea eum ut Origenistam et Arianum infamant libelli adversus eum oblati in concilio Chalcedonensi, nec non tamquam homicidam, incendiarium, et turpissimae vitae nebulonem. Hominem denique turbulentissimi ingenii et vaferrimi fuisse Dioscorum confirmat ms. fragmentum Vitae S. Euthymii, quod ex Anglicana regiae societatis bibliotheca laudat illius excerptor Andreas Arnoldus in notis ad epistolam Marciani.
[Col. 1451A] 5. Cum et apostolicae sedis epistola, etc. Haec verba cum sequentibus usque ad illa capitis sequentis, Sed benedictus Deus noster, etc., sunt quidem in Griman. et vulg. edit.; desiderantur autem in Barber., Thuan. quatuor, Trecopith. et Cantabrig., in quibus ita habetur: Cum et in apostolicae sedis epistola et caetera, quae per ordinem supra posuimus, continuo agit. Sed Benedictus, etc., quod ex aliqua collectione canonum desumptum videtur, licet et in aliis nunc codicibus reperiatur.
1. Cum hujus observationis annos centum numero Theophilus collegisset. Cum haec verba festinanter legeret Scaliger (quem secutus est Calvisius) , miratus est pontificem nostrum scribere centum annis definitam esse a Theophilo periodum, non vero nonaginta [Col. 1451B] annis, qualem ab illo episcopo constitutam esse existimavit. Sed miror ego Scaligerum legisse apud Leonem, quod a nemine lectum est. De [Col. 1451] Confer annot. 8 (Col. 1056, n. j ) in hanc epistolam, ex qua errores hujus Quesnellianae notationis detegentur. centenaria enim periodo ne apex quidem in hac vel alia epistola apparet; sed tantum centenariam annorum hujus observationis seriem a Theophilo ordinatam legimus. Revera nullam periodum centum praecise annis circumscriptam condiderat Theophilus; sed centum annos e sua periodo decerptos exhibuit. Periodus autem tota quadringentorum triginta et septem annorum fuit: in qua omnia Paschata annotarat, quae ab anno Christi 380 deinceps secutura erant. Quem cyclum Cyrillus nepos ejus et successor, cum longiorem existimaret, ad nonaginta et quinque annorum spatium, ut testatur ipse, contraxit.
2. A primo aug. mem Theodosii senioris consulatu. Christi annus est 380 Dionysio, Gennadio et aliis auctoribus, in quo Gratianum collegam habuit Theodosius, qui ex Bucherii calculo Diocletiani annus erat [Col. 1451C] 96. Quo posito, duplicis erroris arguendus est 1538 Scaliger. Primum, quod scribat Theophilum cyclum suum inchoasse ab anno primo Diocletiani, cujus annus ultimus erat Christi 379, Ausonii consulatu notatus; secundo, quod Syagrium et Eucherium consules ann. 381 anno praecedenti, hoc est 380 ascribit.
3. Siquidem ab XI kalend. Apr. usque in XI kalend. Maiar. legitimum spatium sit praefixum. Pro X kal. Maii, ut in vulgatis legitur, XI reposuimus: quod jam olim Petavius et Bucherius faciendum conjecerant; quorum conjectura auctoritate codicis nostri Grimanici ms. confirmatur, et ex sequentibus istis Leonis verbis: Quod enim in X et in IX kalend. Maiarum videtur nonnumquam pervenisse festivitas, id propter diem Passionis factum, etsi dies Resurrectionis exiisset. Si enim nonus et decimus dies ante kalendas Maii extraordinarius fuit Paschatis terminus, restat, ut dixerit sanctus Leo, undecimum fuisse limitem ordinarium, quem paschalis festi terminum ex Latinorum [Col. 1451D] sententia fuisse refert etiam Beda. Quem porro terminorum illorum auctorem habuerit sanctus Leo, non omnino certum est. Facile tamen cum Bucherio mihi persuadeo, Patres concilii Caesariensis ab eo intelligi, qui anno Christi vulgari 196, a passione 166, Caesareae in Palaestina convenientes hos eosdem Paschae terminos primi posuisse videntur, ut docet Philippi etiam tunc superstitis epistola, quam Bucherius post Bedam edidit emendatiorem. Constitutum ergo est in illa synodo, inquit Philippus, ut ab XI kalendas Aprilis, usque in XI kalendas Maii Pascha debeat observari; et nec ante nec postea cuicumque constitutum limitem transgredi sit facultas. Eadem pene verba Leo usurpavit, ut ex illa epistola accepta esse credam, [Col. 1452A] vel ex ipsis synodi Actis, quae ad Victorem papam transmissa esse probabile est, cum per idem tempus tanta sollicitudine pro controversia paschali laboraret. Eumdem terminum ab Africanis quibusdam calculatoribus fixum esse narrat Anatolius Laodicenus episcopus apud Bucherium. Eumdem in Italia usurpatum Ambrosii aetate, ex ejus epistola ad Aemiliae episcopos notum habetur; ut mirum non sit quod tam secure ac confidenter a Leone dicantur ii termini per paternarum constitutionum normam antiquitus et legitime constituti; Alexandrinorum vero limites a totius antiquitatis exemplo et ab omni auctoritate Patrum discordare, et nimis insolenti et aperta transgressione contra morem ecclesiasticum statui (Epist. 104, nunc 130) . Cum tamen paulo arctiores esse terminos experientia docuit, biduo diffusiorem admittere coacti sunt sancti Patres; et ita ut ad decimum et ad nonum kalendarum Maiarum spatium paschale extenderent, 1539 Leone ipso fatente: Quod enim, inquit, in decimum et in IX kalendarum Maiarum videtur [Col. 1452B] nonnumquam pervenisse festivitas, quadam ratione defenditur; quia etsi dies Resurrectionis ultra terminum videtur exiisse, dies tamen Passionis limitem positum non invenietur egressus. Occurrens videlicet Alexandrinorum objectioni, qui nonnumquam, etiam suffragantibus Romanis, limitem a Leone laudatum violatum esse causari poterant: Pascha, inquit, resurrectionis terminum praefixum quandoque egressum est, at numquam Pascha σταυρώσιμον, ut aiunt, seu crucifixionis. Ita ex ambigua Paschatis voce, non minus passionem Christi, quam resurrectionem significante, quae unicam completam festivitatem efficiunt, probat praefixum a Patribus Paschatis limitem numquam Latinos fuisse praetergressos. Ex quibus id etiam manifestum fit, cautum fuisse magna diligentia apud Latinos, ne ante decimam quartam lunam, non solum Resurrectionis Dominicae festum, sed magis etiam Passionis diem celebrarent. Proindeque si 14 luna in sabbatum caderet, non sequenti Dominica [Col. 1452C] paschale Resurrectionis festum agebatur; sed in lunam 22 rejiciebatur, ne 13 luna Passionis solemnis dies haberetur: quod et Victorinus testatur.
1. Leo Juliano episcopo. Ita Griman. cod. qui certe necessarius erat, ut foedissima menda eluerentur, quae in hunc titulum irrepserant vel scribarum negligentia, vel mala recentiorum diligentia: ita enim habent vulg. edit.: Leo Romanae et universalis Ecclesiae episcopus, Eudochiae Augustae salutem. Eudochiae pariter inscripta habetur haec epistola in editis exemplaribus Conciliorum J. Merlini an. 1524, Coloniens. 1530 et 1535, Crabbi 1538, et Suriana 1567, etc., necnon in ms. Victorino. In eo tamen differunt a recentioribus, quod praetermisso illo magnifico titulo, [Col. 1452D] hunc simpliciorem praeseferunt: Leo Eudochiae Augustae.
2. Ad Julianum datam esse, non Grimanicus solum codex indicat, sed et totus epistolae contextus, qui submisso modo, quo Leo ad Augustos vel Augustas scribere solitus erat nullatenus congruit.
3. Sed et in depravatis codicibus supersunt etiamnum antiquae genuinaeque lectionis vestigia: siquidem sub finem epistolae vox fraternitatem (quae certe Eudoxiae vel ulli feminae non convenit, sed episcopo) legitur in Merliniana Conciliorum editione 1540 ann. 1524 et 1535, nec non in codice ms. Victorino in hunc modum: Quia vero, inquit, oportet fraternitatem tuam curae istius mecum esse participem, ut sole clarius appareat vocem serenitatem, in alterius locum [Col. 1453A] esse substitutam, ut titulo responderet, quem emendavimus auctoritate Grimanici codicis.
4. Marianus Scotus hanc laudat epistolam sub germana epigraphe ad ann. 454. Sanctus Leo papa, inquit, ad Julianum episcopum sic: DE PASCHALI OBSERVANTIA: Sanctae memoriae Theophilus Alexandrinus episcopus [In ed. del. Alex. episc.] ad Augustum Theodosium seniorem scribens, per centum annos a primo praedicti principis consulatu digessit ordinem diei festi paschalis: [Ed. del. diei . . . . paschalis] cujus instructionis 76 [Ed., 74] nunc annus evolvitur, quod [Ed., quo] Opilione consule, 21 idus Aprilis celebrata est sacra solemnitas paschalis [Ed. del. paschalis] . Unde sequenti anno. II nonas [Ed., pridie non.] Aprilis rationabiliter Pascha [Ed., eadem festivitas] consequetur. Sed annus qui erit 78 [Ed., 76, et aliqua hic omittuntur] , ut videtur, discordat: siquidem in VIII die kalendas Maii Pascha constituitur [Ed., transtulerit; reliqua discrepant] . cum 15 kalend. Maii debuit fieri.
5. Denique certum est nullam tunc fuisse seu Eudociam, [Col. 1453B] seu Eudoxiam Augustam, ad quam de his rebus scribere voluerit sanctus Leo. Eudocia enim Theodosii junioris uxor jam ab obitu mariti sui Jerosolymis commorabatur. Ad quam uti convenientissimum fuit ut Leo scriberet sequentem epistolam de Palaestinis rebellibus monachis, quibus favebat contra catholicam fidem; ita valde superfluum ut de Paschate cum ipsa ageret, moneretque ut Marciano pro consulendis ea de re Aegyptiis suggereret. Eudoxia autem Valentiniani uxor Romae tunc agebat, aut saltem in Occidentalibus partibus. Quod et de juniore Eudoxia senioris hujus filia certum est, quae sub matris adhuc cura posita erat. Reliqua quae ope codicum mss. emendavimus, ad marginem annotata reperiet, qui conferre voluerit.
Ad Palaestinos monachos. Ita pro episcopis Palaestinis (quod habent vulg. edit.) monachos substituimus, ad quos scriptam fuisse constat hanc epistolam tam ex Surii editione manuscriptisque codicibus, quibus ille nosque usi sumus, puta Victor., Cisterc., Cantabrig., Thuaneis et Regiis; quam ex ipsius epistolae conspectu et lectione, qua perspicuum est sanctum Leonem cum episcopis non agere, sed cum solis Palaestinae monachis. Hi scilicet, [Col. 1453D] Non Caroso et Dorotheo, sed Theodosio duce scribendum fuerat; illi enim Constantinopoli, non autem in Palaestina, turbas excitarunt. Palaestinorum [Col. 1454D] autem tumultuantium dux fuit Theodosius, uti observavimus annot. 26 (Col. 1067, n. f ) in hanc epistolam. Caroso 1541 et Dorotheo ducibus, adversus Chalcedonensem synodum palam et publice insurgebant dimicabantque, exagitando, ut ait Leo noster, seditionibus civitates, conturbando Ecclesias: nec solum injurias, sed etiam caedes presbyteris atque episcopis inferendo; ut prae furore et saevitia propositi sui et professionis essent immemores. Dubium enim non est quin per haec verba propositum et professionem monasticam intelligat; eosdemque illos alloquatur, de quibus scripsit ad Eudoxiam [Col. 1453D] et ad Julianum, nec non et ad Marcianum, cui de Palaestinis monachis conversis gratias agit. In re tam perspicua plura addere otiosum esset. Ex dictis porro liquet ad annum Dom. 453 referendam esse praesentem epistolam, cum eodem anno de hoc negotio scriptae sint a S. Leone ad Eudoviam Augustam et ad Julianum episcopum epistolae, quibus haec affinis et coaeva esse facile cognoscitur. Nec ad ulteriorem annum rejici potest, cum ex epistola ad Marcianum citata et data 9 Januarii an. Dom. 454 manifestum sit tunc conversos fuisse rebelles monachos, de quibus hic agitur.
Subadjuvam. Vox ista, quam ex ms. cod. Grim. hic supplevimus, iterum occurrit apud sanctum Leonem, epist. 127 (nunc 158) , ubi Gerontii et Olympii subadjuvarum fit mentio, et in Liberati Breviario. Rara ejus memoria apud Latinos scriptores, etsi Latina sit, quam Synesius, epist. 144, ita interpretatur Ἀποκρατίων τίς ἐστι τοῦ Ἡρακλειανοῦ δορυφόρων, ταξινέχων τῷ βοηθῷ βοηθεῖν, ἡ γὰρ σουβαδιούβα λέξις, τοῦ τὸ ἑρμηνεύειν πιστεύεται. Hurpocratio quidam est Heracliani satellitum ex eorum ordine qui adjutores adjuvant, vox enim SUBADJUVA id significare creditur. Igitur magistro officiorum qui adjutor datus erat, adjutores iterum sub se habebat, quos subadjuvas appellabant. Vide notitiam imperii et ad illam Guid. Panciroli Commentar. c. 16.
1. Octavo kal. Maii. Ita ex Grim. cod., non vero, quod habent vulg., nono kal. Maii: quod clarum fit ex epist. 68 (nunc 88) , ad Paschasinum Lilybaetanum, quam publico damus, et ex epist. 94 (nunc 121) , cap. 2, ubi et octavum kal. Maii a Theophilo designatum fuisse diserte asserit sanctus Leo, et in nonum vel decimum si pervenerit festivitas, quadam ratione defendi: cum tamen numquam octavo kal. Maii Pascha 1542 celebratum fuisse a tempore Resurrectionis Dominicae idem hic assereret. Quod autem de nono et decimo kal. Maii dicit, sumptum est ex epistola Paschasini Lilybaetani ad ipsum scripta an. 443, quo de sequentis anni Paschate controversia orta est, asserente tunc Leone cum Occidentalibus, hanc festivitatem nono kal. Maii, ut a Theophilo annotatum [Col. 1454C] erat, non esse celebrandam.
2. Canonibus constituta, etc. Totum hunc locum confer cum prioribus edition. quae sic habent: Innotescere debuisset improbum a vobis ambitum notatum fuisse, ne novis usurpationibus constituta, inviolata (ut semper scripsimus) servarentur
1. Haec ad sanctum Proterium episcopum Alexandrinum epistola ipsa est quam periisse vehementer dolebat eminentis. cardin. Baronius scribens ad annum Dom. 453, quamque nobis codex cardinalis Grimani post interceptam ejus tot saeculis memoriam feliciter repraesentat. Hanc vere Leonis nostri esse stylus ipse clamat et epistolae materiae; ut supervacaneum sit id operosius comprobare.
De ea mentionem faciunt. 1 o Ipse Leo facit in epistola [Col. 1454D] 104 (nunc 130) , ad Marcianum Augustum: Rescripsi itaque, inquit, praedicto fratri (Proterio) quod debui, atque in sancto studio ut perseveraret admonui, etc. 2 o Venerabilis Beda breve ejusdem epistolae fragmentum recitat in libro de Ratione Temporum, cap. 42, ubi de cyclo paschali, quem condiderat Theophilus, sermonem faciens, haec habet: Cujus circuli, inquit, Proterius Alexandrinae urbis antistes ad inquisitionem sancti Leonis papae luculentissimam reddens rationem, talis rescripti ab eo meruit tenore praedicari: «Laetificaverunt me litterae dilectionis tuae, quas frater et coepiscopus meus Nestorius pio apportavit officio. [Col. 1455A] Oportebat enim ut ab Alexandrinae Ecclesiae praesule talia scripta ad sedem apostolicam mitterentur, quae ostenderent magisterio beatissimi Petri apostoli hoc ab initio per beatum Marcum ejus discipulum didicisse Aegyptios, quod constat credidisse Romanos, et caetera;» quae si addidisset, inquit Philippus Labbe ultimae collectionis Conciliorum procurator, ab omnibus antiquitatis ecclesiasticae studiosis gratiam maximam iniisset. Hanc ergo nos gratiam inimus; verba enim illa dubium non est ex hujus epistolae exordio esse desumpta; sed continuo admirari libet qua ratione illa ad Theophili cyclum vel quaestionem de Paschate referat Beda, cum de his ne apex quidem in tota quanta est epistola appareat. Horum certe alterutrum fateri necesse est: vel hoc solummodo excerptum 1543 penes Bedam fuisse, non vero integram epistolam; vel somnum inter legendum vira pio et erudito obrepsisse; tota est enim de incarnationis mysterio epistola. Immo vero ne in fragmento quidem illo quidpiam est, quod ad [Col. 1455B] cyclum paschalem quoquomodo referri possit. Nemo enim dixerit aut Aegyptios a B. Marco Evangelista, aut B. Marcum ab apostolo Petro de paschali computo credendum quidquam accepisse, quod ad controversiam Leonis aetate motam pertineret. Esto enim acceperit Ecclesia ab ipsis apostolis paschalis festi celebrandi praeceptum ac ritum, quod ex praesentis epistolae auctoritate viri docti probare conati sunt, quibus videlicet Bedae excerptum imposuerat: at de strictioribus hujus festi limitibus quidquam ab illis statutum vel traditum fuisse posteris, quis asseverare velit? Deinde tantum abest ut litterae quas sanctus Proterius de Paschate scripsit ad sanctum Leonem, hunc laetificaverint, vel propter luculentissimam quam Proterius reddidit rationem tali rescripto ab illo meruerit praedicari, quin potius sententiam, quam Alexandrinus antistes propugnabat, aegre admodum tulit sanctus Leo, eam veteri observantiae contrariam existimavit, et ob hanc solam rationem consensum [Col. 1455C] suum commodavit Alexandrinis, ne qua discrepantia per provincias de observantia tam venerabilis festi fieret, nec inter Domini sacerdotes aliquid in tanta solemnitate esset varium (Epist. 108, nunc 137, ad Marc., cap. 1) , ut loquitur epistola ad Marcianum nunc primum publici juris facta: in qua et testatum habemus ad Proterium de hac paschali controversia rescriptum a Leone non fuisse. Litteras autem, inquit, fratris et coepiscopi mei Proterii Alexandrinae civitatis episcopi me accepisse significo, quibus apud pietatem vestram de mea consensione respondi. Sed nec Leo ipse ad Proterium de hac inquisitione prius scripserat, ut ex variis ejus litteris patet, et ex ipso epistolae Proterii exordio. His denique adde quod jam pridem hanc ad Proterium, quam damus epistolam, scripserat sanctus Leo, cum Proterii litteras de Paschate accepit, ut ex variis ea de re scriptis manifestum evadit
3. S. Thomas nonnulla ex eadem refert epistola 2-2, q. 11, art. 2, ad 2. Unde Leo papa, inquit, quadam epistola ad Proterium episcopum Alexandrinum dicit [Col. 1455D] quod Inimici crucis Christi omnibus et verbis nostris insidiantur et syllabis, si ullam illis vel tenuem occasionem demus qua Nestoriano sensui nos congruere mentiantur.
De Proterio, ejusque collectione ac caede vide Liberati Breviarium, cap. 14 et 15; 1544 Hormisdam P. R., epist. 8, ad Epiri veteris synodum; Nicephorum, lib. XV, cap. 16, et Leonem nostrum in epistolis 100, 102, 104, 117, 118, 125, 126, 133 (nunc 127, 131, 133, 147, 149, 156, 157, 164) . De eodem fere certum habetur, quod a Dioscoro archipresbyter Ecclesiae Alexandrinae ordinatus fuerat, in ejus locum postea subrogatus, ac tandem haereticorum [Col. 1456A] et Timothei praesertim factione occisus, in Ecclesiae baptisterio, ut ait Liberatus, vel inter ipsa altaria, ut Hormisdas testatur. Statim ac Alexandrinae Ecclesiae praefectus est, litteras scripsit ad sanctum Leonem et ordinationis et fidei suae indices, [Col. 1455D] Proterii litteras, quas satisfactionis plenas Leo testatur, non sunt primae statim post ejus ordinationem scriptae, sed secundae, quas cum pleniore et apertiore fidei expositione ab eodem pontifex petiit [Col. 1456D] ex epist. 127, c. 1. Has secundas litteras Nestorius episcopus ad Leonem attulit. Vide supra dissert. de Epist. deperditis, n. 61 et 69. quas satisfactionis plenas appellat pontifex noster; misitque per Nestorium episcopum, quem Nectarium mendose vocat Bedae fragmentum, et Nestorianum edit. vulg. epistolae 104 (nunc 133) , ad Marcianum, qui per eumdem antistitem Leoni nostro scripserat. Utrobique enim Grim. cod. legit Nestorium, quem eumdem esse reor ac Nestorem civitatis Flagonitorum episcopum, qui primus subscripsit precibus Aegyptiorum episcoporum ad Leonem Augustum adversus Proterii parricidas.
Lectis primitus praedictorum sacerdotum assertionibus, tunc demum mea quoque scripta recitentur. Vetus quidem consuetudo et a primis Ecclesiae ducta temporibus, ut apostolorum epistolae et scripta in sacris fidelium conventibus legerentur; sed haud scio ante [Col. 1456B] haec sancti Leonis nostri tempora usus invaluerit recentiorum Patrum seu episcoporum scripta legendi coram plebe congregata. Hinc forte vel ex simili occasione nata consuetudo homilias sanctorum Patrum publice in ecclesia recitandi, et officio ecclesiastico inserendi.
9. Athanasio. Ita legendum, non Anastasio, ut ex mss. codd. Petavius et Bucherius jam monuerant in suo quisque de Doctrina Temporum opere: et res extra dubium est. Modo accedit auctoritas mss. Oxoniensis, et S. Augendi, qui habent Athanasio. Inde argumentum certum elicit Bucherius de aetate S. Athanasii, eumque ante hunc annum, qui Christi fuit [Col. 1456C] 373, diem non obiisse contendit: cui suffragare videtur Hieronymus in Chronico; ubi ordinationem Petri, qui successit sancto Athanasio, eidem anno assignat. Alii 1545 Rufini, sancti Cyrilli Alexandrini, Socratisque praesertim auctoritatem opponunt, qui quadraginta et sex tantum annos episcopatus Athanasio tribuunt; quorum ultimus Gratiano et Probo coss. illum obiisse testatur, qui quidem an. 371 consulatum gesserunt. Cum adversae invicem istae probationes conferuntur ac committuntur, fateor plus apud me SS. Hieronymi et Proterii auctoritatem habere ponderis, quam aliorum. Indirectae enim sunt horum probationes (si Socratem excipias) quae a numero annorum pontificatus trahuntur, qui et stare potest cum Proteriana mortis ejus epocha. Quid enim si non accurate admodum eos annos is recensuerit, qui primus omnium eos commemoravit, ut nulla necessitas erat? quid si exordia episcopatus sancti Athanasii non omnimode certa sint? Si enim sera magis sunt, quam vulgo creduntur, tunc verum esse poterit et quadraginta [Col. 1456D] sex annos tenuisse episcopatum, et ante annum 373 non decessisse. At Hieronymus diligens scriptor ordinationem Petri successoris Athanasii referens ad hunc annum, hoc non scripsit nisi ex indubitatis monimentis. Proterius pariter ex propriis Ecclesiae suae archivis rem didicisse credendus est, nec alterutrius testimonium ad alium sensum detorqueri ulla ratione potest. Ad Socratem quod attinet, etsi eadem ac Proterius aetate scripserit, non tamen auctoritate cum Proterio hac in re comparandus: cum illo, inquam, qui et Alexandriae scripsit, ubi clara erat hujus epochae notitia. et Ecclesiae suae scrinia, ut libuit scrutari [Col. 1457A] potuit, et uni rei intentus, errori minus fuit obnoxius quam Socrates, qui ad alia multa properans decipi potuit ac decipere. Chronographus innominatus apud Scaligerum in Eusebianis Commentariis narrat Athanasium vita functum 7 Pachon anno Christi 377.
Hujus Proterianae epistolae mentionem habet geminumque fragmentum refert Adrianus papa I, in epistola sua 97, ad Hispaniae episcopos scripta, quae exstat in tomo III Scriptorum Historiae Franciae DuChesnianae. Attendite, dilectissimi nobis, et illud quod beatus Proterius Alexandrinae Ecclesiae praesul, praedecessori nostro beatissimo Leoni papae ob piae memoriae Marciani principis jussum direxit. Post plurima enim ita ait: «Olim quidem Dominus per Moysen significans dicit: Mensis iste vobis initium mensium, primus erit in mensibus anni, etc.: Facies Pascha Domino Deo tuo quarta decima die mensis primi.» Et post pauca subjunxit dicens: «Si quando in die Dominico quarta decima luna reperta est, in sequenti septimana est dilatanda festivitas; sicut et veteres Patres [Col. 1457B] nostri fecerunt quartas decimas lunas occurrentes in aliam Dominicam transferentes. » Haec porro Adriani versio ab ea quam Leoninis epistolis inseruimus diversa videtur. Cum autem Sigebertus Gemblacensis, in lib. de Script. Eccles. cap. 27, et Joannes Trithemius testentur 1546 scripta Proterii de Paschate anni 455 a Dionysio Exiguo fuisse ex Graeco in Latinum translata, inde dubium oritur utra istarum versionum Dionysii opus sit. Forte haec Adrianiana versio eadem illa est quam S. Leonis jussu factam esse statim atque ab eo recepta est vix dubitare licet, a Graeculo opinor aliquo Latini sermonis parum sciente, cujus versionis barbarie offensus Dionysius aliam postmodum adornarit.
[Col. 1457C] 1. Joannis spiritualem copiosamque doctrinam. Suum cuique postremorum quatuor praedecessorum Anatolii characterem egregie hic appingit S. Leo, unde eximiam in pontifice nostro Ecclesiarum scriptorumque sanctorum Patrum notitiam suspicias. Joannis Chrysostomi propriam indolem quam graphice brevi elogio comprehendat nemo non videt.
2. Auctoritatem Attici. De hoc vide Socratem lib. VI, cap. 20; lib. VII, cap. 2 et 25, etc., cui tantam auctoritatem, quam a Leone commendatam in eo vides, religio, prudentia, laboris assiduitas, eruditio, charitas eximia, sermo urbanus et ad alliciendos hominum animos aptissimus, haereticorumque repulsi conatus conciliaverunt. Unde etiam Ecclesiae, inquit Socrates, sub ejus pontificatu maximum incrementum cepere; neque enim solum domesticos fidei tuebatur, verum etiam haereticos admiratione prudentiae suae percellebat. Addit Coelestinus papa I in repurgandis haeresibus vigilantiam in epistola ad Maximianum episc. CP., cui pariter decessorum exemplum suggerit. [Col. 1457D] Sequere, inquit, priorum a quibus eruditus es et nutritus exempla pontificum, beatissimi Joannis in praedicando scientiam, sancti Attici in repurgandis haeresibus vigilantiam, decessoris tui Sisinnii, cujus te successorem credimus, simplicem puritatem. Vide etiam sanctum Prosperum in carm. de Ingratis.
3. Industriam Procli. In patientia ac mansuetudine sitam eam maxime fuisse testatur Socrates, lib. VII, c. 4. Qui haereticos hac ratione, inquit, potius quam vi [Col. 1458A] ad rectam fidem adducere studuit . . . mansuetudinisque dignitatem integram conservavit, ac veluti depositum quoddam Ecclesiae restituit. Et cap. 45: Eos qui ob depositionem Joannis (Chrysostomi) sese ab Ecclesiae corpore sejunxerant ad unitatem revocavit, eorum dolorem prudenti consilio demulcens, Joannis corpus, quod Comanis sepultum erat, annuente imperatore Constantinopolim deportavit, idque solemni pompa urbem traductum ingenti cum honore in ecclesia Apostolorum deposuit. Sozomenus, lib. VIII, cap. 2, plurima quoque de Attico habet, Leonisque dicto concinit adhuc expressius, cum haec ait: Porro cum esset natura magis quam disciplina 1547 prudens, in rebus agendis summae fuit dexteritatis, et ad struendas atque evitandas insidias solertissimus. Moribus autem blandus fuit, ita ut plerisque gratus esset. Porro erga suae opinionis homines gnarus atque industrius fuisse dicitur; iis vero qui diversam sectam sequebantur, terribilis; ita ut, quoties volebat, metum illis incuteret; prorsus vero mutatus, mitis in eos appareret.
[Col. 1458B] 4. In injuriam canonum, ut agnoscis, illa tentata sunt. Nihil tale legimus in epistola Anatolii, quae tanta arte conscripta mihi videtur, ut in speciem Leonis querelis plene satisfaciat, revera tamen [Col. 1457D] Cum Anatolius in epist. 132, quae hic indicatur, capite 4, affirmet: Gestorum vis omnis et confirmatio auctoritati vestrae beatitudinis fuit reservata, jus omne his gestis quaesitum, ut ratum esset ac certum, ab apostolica confirmatione et auctoritate pendere confessus est. Quod si hac confessione non obstante, et contradicente pontifice, ipse et Orientales a decreto [Col. 1458D] semel lato Chalcedone non recessere, sicut cum Marciano epist. 110 constantiae Leoni tribuendum est quod sese huic ambitioni Nicaenis canonibus contrariae fortiter opposuerit, ita laudi verti nequit Orientalibus, si contra eosdem canones justis Leonis reprehensionibus nequaquam cessere. nihil in ea de juribus suis remittat Constantinopolitanus antistes. Vix enim pauca sub finem de canone 28 Chalcedonensi commemorat, circa quem hoc solum a Leone pro certo vult haberi, nullam in se culpam esse, seque semper ab alienis appetendis longissime abfuisse. Et ita profecto Orientales episcopi fixum apud se habebant a decreto suo numquam resilire, ut cum epistola S. Leonis, qua consensu suo acta Chalcedone firmabat, lecta fuisset a Juliano in Constantinopolitano episcoporum conventu, cujus mentio fit in epist. 100 (nunc 127) ad Julianum, non ausus sit ea verba legere, quibus consensum suum Leo renuebat adhibere decreto in gratiam sedis regiae condito apud Chalcedonam, ut ex eadem epistola compertum habetur. Immo dum correctionem per [Col. 1458C] Marciani litteras promisit Anatolius, hoc solummodo pollicitus est, Se in omnibus satisfacturum, quae ad fidei observantiam pertinent, ipso Leone referente in jam laudata epistola 100 (nunc 127) , cap. 3.
5. Ut Aetium presbyterum in gratiam tuam affectionemque revocaveris. Non ait, in pristinum locum ac ministerium, quod excidit cardin, Baronio ad annum 453, num. 8, qui enim ex archidiaconi munere ad presbyteralem dignitatem gradum semel fecerat, numquam ad prius ministerium redire permittebatur: unde in hac eadem epistola sollicitudinem suam de electione archidiaconi in locum Andreae subrogandi prodit S. Leo, dum haec ait: Electo primitus, inquit, et probato, qui archidiaconi officium possit implere, id est, quem nulla umquam praedictarum impietatum fama resperserit. Quod valde supervacaneum fuisset monere, si locum suum vel recepisset, vel recipere potuisset Aetius. Quamobrem quod in Anatolii epistola ad Leonem papam scriptum reperitur, quod videlicet Aetius in 1548 priore loco atque honore ecclesiastico [Col. 1458D] est restitutus, quandoquidem ex Graeci textus jactura obscurum manet, ex uno Leonis responso lucem mutuari potest, nec meo quidem judicio mediocrem. Certum est enim ex hac ipsa et sequente Leonis epistola illam 106 (nunc 135) Anatolii litteris respondere, Romanumque pontificem, cum Aetium in gratiam affectionemque Anatolii revocatum scribit, attendere ad ipsius Anatolii verba, quibus Aetium in priore loco atque honore ecclesiastico restitutum asseruerat. [Col. 1459A] Nihil erat igitur in authentico epistolae Anatolianae quod Aetium archidiaconatui redintegratum significaret, cum nihil tale lectum a Leone in illius epistola hujus responsione manifestum sit. Illa igitur Anatolii verba non de archidiaconi officio intelligenda sunt, sed tantum de gradu et honore ecclesiastico, a quo per invidiam et malevolentiam adversariorum suorum dejectus fuerat, cum caemeterio deputaretur, ut queritur auctor noster epist. 84 (nunc 111) , vel de restitutione ejusdem in propriam famam. Clarum est enim Aetium de aliquo crimine fuisse accusatum, cum ex epist. 100 discamus illum in episcopali conventu fuisse discussum, et cognitione habita in omnibus fuisse purgatum. Vir eruditus ex his epistolae 86, al. 56 (nunc 113) , verbis: Nam apud catholicum episcopum etiamsi erat utcumque decus sacerdotale, sacerdoti archidiaconus propter fidei reverentiam debuit praemitti, potius quam locum catholici nequissimus haereticus ob ineret; ex his, inquam, verbis, quae egregie depravata ultro fatetur, suspicatur [Col. 1459B] hanc corrigendo errori viam Anatolio Leonem aperuisse ut potius presbyter catholicus archidiaconi munere fungi sineretur, quam haereticus diaconus. At quam remotum id a Leonis sensu textuque, quem longe emendatissimum atque adeo omni ambage vacuum perlegere poterat in nova ista Leonis editione jam tunc publicata! Ex ea enim elucet Leonem Anatolio id proponere, quod ante Aetii consecrationem in presbyterum facere debuisset; ut levia potius in eo errata condonaret, quam haeretico locum cedere juberetur.
1. Inter angustias diversorii. Haec verba indicant S. Leoni persuasum fuisse Christum Dominum non in spelunca extra Bethleem posita natum esse, ut plerique sentire videntur, sed in diversorio, in quo [Col. 1459C] non fuit ei locus, secundum evangelistam, hoc est non cubiculum vel cubile, sed tantummodo stabulum sub ipsius tamen diversorii tecto positum. Ejusdem est sententiae S. Ambrosius, putans appendicem fuisse diversorii. Utrique favet sacer Evangelii textus, dum ait simpliciter: Reclinavit eum in praesepio, quia non erat eis locus in diversorio (Luc. II, 7) ; opponens, non diversorio stabulum ab eo separatum, sed praesepium diversorii cubiculo seu cubili, quod parturienti Virgini nascentique puero maxime necessarium erat. Angelus similiter Christum pastoribus annuntiat natum in civitate David et positum in praesepio. Pastores ipsi dicunt: Transeamus usque Bethleem; videnturque palam omnibus, qui in diversorio erant, narrare omnia quae audierant et viderant antequam reverterentur: Et omnes qui audierant, mirati sunt; et de his quae dicta erant a pastoribus ad ipsos. Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo; et reversi sunt pastores. Denique cum magi natum [Col. 1459D] regem adoraturi venerunt, Intrantes domum, inquit Matth., cap. II, 11, invenerunt puerum cum Maria matre ejus. Et hoc quidem modo pene necessarium est interpretari, ut prophetia Micheae impleta esse ad litteram dicatur: Et tu Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda; ex te enim exiet Dux. Nec Eusebius, Hieronymus, Paulinus, aliique opponi debent; ubi enim nascenti Domino diversorium erat, potuit solum stabulum ac spelunca [Col. 1460A] superfuisse Patrum illorum temporibus; atque etiam extra urbem fuisse, cum ex Romanae, Jerosolymorum, aliarumque urbium exemplo satis manifestum sit per temporum vicissitudines, bellorum strages populationesque saepe saepius id evenire, ut vel civitatum situs mutetur, et dum restaurantur dirutae urbes, in remotioribus locis pro opportunitate suscitentur; vel etiam aliquibus suburbiorum partibus 1550 excisis, aliae ab urbe dissitae maneant, quae eidem olim jungebantur.
2. Nisi fuisset nostri generis, non potuisset esse mortalis. [Col. 1459D] Cave potius ne immortalitatem Adami in primo statu ex ipsius corporis conditione connaturalem putes. Immortalitas enim, ut palam docuit S. Augustimus in lib. VI de Genesi ad litt. c. 25, ei praestabatur de tigno vitae, non de constitutione naturae; a quo ligno separatus est, cum peccasset, ut posset mori; qui nisi peccasset, posset non mori. Mortalis ergo erat conditione [Col. 1460D] corporis animalis, immortalis autem beneficio conditoris. Hinc etiam damnata fuit haec propositio inter Baianas 78, cui num Quesnellus hoc loco alludat, alii judicent: Immortalitas primi hominis non erat gratiae beneficium, sed naturalis conditio. Cave ne ex his verbis mortem vel Adamo ejusque posteris ex ipsius corporis conditione connaturalem putes, ut neotericis quibusdam visum est, vel Christo Domino ex materna ipsius origine indeclinabilem fuisse. Utrique enim Adamo, primo et novissimo conveniebat Prima immortalitas posse non mori, quam S. Augustinus explicat lib. de Corrept. et Grat. c. 12; lib de Civit. Dei XXII, cap. ult., et alibi. Caro, inquam, illius potuit non mori, quia non erat [Col. 1460B] caro peccati. Sed quia missus est in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne: Caro Christi mortalitatem de mortalitate materni corporis traxit, quia mortale corpus ejus invenit; contagium vero peccati originale non traxit, quia concumbentis concupiscentiam non invenit. Si autem nec mortalitatem, sed solam substantiam carnis de matre sensisset, non solum caro ejus caro peccati, sed nec similitudo carnis peccati esse potuisset (Aug. contra Jul. lib. V, c. 15) .
3. Particulam dominicae crucis cum eulogiis dilectionis tuae veneranter accepi. [Col. 1460D] De his verbis lege nostram annot. 29 (Col. 4408, n. j ) in hanc epistolam. Haec verba claudunt epistolam, jacentque in vulg. ed. et mss. tribus, quos vidi, immediate ante notam consularem; sed cum illa non habeant mss. Grimam., Barb. duo, Cantabr., Trecopith. et ex Thuaneis tres, nemo non intelligit subdititia esse.
Tres epistolas a Leone datas hoc anno 455 repraesentavit nobis Grimanicus codex, ne annus hic integer nobis vacuus elaberetur. Has porro necesse est antecessisse diem decimum sextum kalendas Aprilis, cum Valentinianum Augustum, cujus octavo consulatu consignatae leguntur, illo die interfectum fuisse constet ex Romanarum rerum scriptoribus. Unde facile fuit emendare librarii errorem, qui in epistola 113 (nunc 141) , ad Julianum, V idus Martii legisse videtur; et alterum dubium solvere, quod circa epistolam 112 (nunc 142) , ad Marcianum ex ancipiti compendiarii characteris lectione nascebatur. Sic enim ibi habetur: Datum III id. Aug. Valentiniano VIII cons., ubi licet 1551 pronum sit legere III idus Augusti, cum aliud mensis nomen non appareat; merito tamen legendum videtur Augusto Valentiniano VIII cons., credendumque mensis nomen per scribae oscitantiam omissum fuisse. Praeter hanc [Col. 1460D] autem rationem ex Augusti morte petitam, quae non sinit ut mensi Augusto ascribatur haec epistola, altera quoque sese offert ex ipsius epistolae materia, quae est de paschalis diei controversia, qui cum jam a tribus mensibus celebratus esset, importune admodum memoriam regereret consensus sui Alexandrinis dati, et litterarum a se ad Occidentales missarum circa ejusdem festi celebrationem. Tertia denique accedit ratio ex 113 (nunc 141) , ad Julianum, epistola, quinto [Col. 1461A] idus Martii data. Cum enim de correctione [Col. 1461D] Hic Carosus correctus diversus est ab alio quem Marcianus e monasterio ejecit, uti colligere licebit ex nostra annot. 7 (Col. 1111, n. g ) in epist. 142, ubi etiam erroneam notam ejusdem epistolae ex optimo [Col. 1462D] ms. Ratisponensi emendavimus. Carosi monachi rebellis mentionem faciat, planum est prius scriptam esse epistolam illam 112 (nunc 142) , ad Marcianum, in qua Augusto gratias agit quod eumdem et Dorotheum erroris consortem e suis monasteriis detrudi jusserat. Hanc enim monacho ad sanam doctrinam redeunti minime inflixisset Marcianus: quare vel Januario mense vel Februario data esse videtur haec ad Marcianum epistola.
Porro ex epist. 113 (nunc 141) , ad Julianum Coensem, manifestum habemus quo anno ad Alexandrinos missus a Marciano fuerit Joannes Decurio, hoc videlicet anno 455, vel sub praecedentis finem. Nemo enim non videt hunc Joannem spectabilem virum et in fidei sinceritate laudabilem, ad Aegyptum causa fidei directum, eumdem esse ac Joannem illum decurionem, cui Marcianus Augustus litteras suas ad Alexandrinos monachos perferendas dedit, quae parte III concilii Chalcedonensis referuntur num. 8. Hujus enim viri fidem pariter laudat Marcianus, eumque ait [Col. 1461B] sacro Chalcedonensi concilio interfuisse. Emendetur itaque illustrissimus Annalium scriptor, qui hanc Joannis legationem ad annum 452 retulit.
Nova haec epistola, licet anni dieique notam nullam habeat, locum quem ei assignavimus habere debuit. In ea enim laudatur epistola 125 (nunc 156) , quae 1 Nov. (leg. 1 Dec.) data legitur, et alia indicatur qua apud imperatorem Aegyptios episcopos extorres commendat, cum qua hanc missam esse probabile est, forte epistolae 127 (nunc 158) 1 Decembris scriptae annexam. Denique accepta ista epist. 126 (nunc 157) rescripsit Anatolius paulo iratior 1552 factus, ut perspicuum est ex epist. 128 (nunc 163) , qua illum noster Leo de commotione increpat. Cum ergo [Col. 1462D] Chronica nota epistolae 163, XV kal. Aprilis. Emendavimus V kalendas. Confer nostram annot. 12 (Col. 1148, n. j ) in hanc epist. [Col. 1461C] circa Martii medium haec ultima scripta fuerit, et duo vel tres fere menses necessarii fuerint, ut illa 126 (nunc 157) Constantinopolim deferretur, et inde Anatolii responsum veniret, vix potuit aliam sedem sortiri novella 126 (nunc 157) epistola.
Nicetas, ad quem data legitur haec epistola, ab aliis Nicaeas appellatur. Et certe si idem est ac ille de quo Martyrologium Romanum ad 22 Junii, sanctus Hieronymus, epist. 42, et Gennadius, lib. de Viris Illustribus, Nicaeas dicendus est, non Nicetas; ita enim constanter ab illis appellatur; tametsi Lucas Holstenius in Animadversis seu annotatis marginalibus ad Romanum Baronii Martyrologium, Nicetam legi asserat in admirandae, ut ait, antiquitatis codice Gennadii ad S. Andream de Valle.
[Col. 1461D] Jam vero non modicam difficultatem video in distinguendis pluribus Nicetis, vel Nicaea a Niceta, quos in unum confundendos non existimo. Cardin. Baronius discernit inter Nicetam in Dacia episcopum, et Nicaeam Romatianae, seu, ut interpretatur, Aquileiensis civitatis antistitem: illum enim ad diem 7 Januarii recenset; de hoc vero ad 22 Junii memoriam facit. Utrumque in unum esse conflandum asserit Lucas Holstenius loco citato. Ego duos vel forsan etiam tres putaverim esse numerandos.
Primum, de quo tam honorificam mentionem facit S. Paulinus, epist. 10, ad Severum, ubi eum venerabilem, [Col. 1462A] doctissimum, et Romanis merito admirandum episcopum appellat, necnon in natali 9 S. Felicis, ubi eum et magistrum et patrem suum praedicat. Qui natalis S. Felicis, cum numerante Caesare Baronio, incidat in annum Christi 397, jam tum Nicetam illum episcopum fuisse necesse est asserere: unde et procul abest ut idem sit cum Niceta nostro, ad quem S. Leo scribit, qui anno Christi 447 nondum erat episcopus, Januario tunc temporis Aquileiensem Ecclesiam gubernante. Nominis etiam differentia intercedit; certum est enim eum qui Paulino familiaris fuit, Nicetam fuisse appellatum; alium Nicaeam plerique codices nominant. Accedit diversam utrique fuisse patriam. Hunc enim Aquileiensem esse probabile est; illum ex Dacia ortum conjicio 1553 ex Paulino, qui eum in Daciam revertentem prosequitur his verbis:
Eum porro, de quo Gennadius et Honorius Augustodunensis, non alium esse putaverim a Paulini amico, tum quia a doctissimo pontifice, ut eum Paulinus vocat, probabile est condita esse opuscula, quae commemorat Gennadius; tum quia veteres Gennadii codices, quorum unum laudat Holstenius, Nicetam, non Nicaeam habent. Denique quia nomen episcopatus non repugnat.
Quod si diversum ab eo quis contenderit, per me licet. At eumdem esse Gennadium Nicetam cum Leonino, non possum adduci ut credam. 1 o Leoninus erat Aquileiae episc. At quis credat Aquileiam vocatam a Gennadio Romanam civitatem, quo nomine a nemine veterum decoratam esse legimus, quod et si potuisset ab oratore et encomiaste usurpari, numquam [Col. 1462C] certe ab historico dissertatore. quem propriis magis et notioribus nominibus uti maxime convenit. Et ita ab ipso Gennadio usurpatum est, qui cum de Rufino scribit superiori pagina, non eum Romanum, vel Romatianum, sed Aquileiensem fuisse dicit. 2 o Cum in suo Catalogo ordinem temporum servet auctor iste, dum viros illustres recenset. Nicaeam collocat longe ante scriptores Leoni aequales, immo ante Paulinum, Theophilum Alexandrinum, Sabbatiam, et alios, qui quarto saeculo floruerunt, non quinto jam media parte elapso, ut Nicetas Aquileiensis episcopus.
Jam vero Nicaeam illum, de quo sanctus Hieronymus, eumdem esse cum episcopo Aquileiensi, solum civitatis nomen videtur persuadere; plura dissuadent. Nam, 1 o ille Nicaeas ab Hieronymo dicitur, hic a Leone Nicetas. 2 o Cum Nicaeas Hieronymi amicus jam ab anno fere nonagesimo supra trecentesimum subdiaconus esset Aquileiensis Ecclesiae, ad quem gradum ante vigesimum quintum aetatis suae annum probabile est non esse evectum, septuagesimo quinto, vel [Col. 1462D] octuagesimo anno ad labores episcopatus assumptus esset; nondum enim anno 447 locum alteri cesserat Januarius: hoc autem vero parum simile est. Confirmatur adhuc ex S. Hieronymo epistola 42, quae Chromatio nondum episcopo Aquileiensi scripta est; in ea enim communes quas habuerant Hieronymus ipse et Nicaeas peregrinationes in memoriam cum revocat, significat aequalem fere sibi illum fuisse, quocum necessitudine singulari conjunctus erat.
Hinc vides ex uno Niceta, vel Nicaea tres nobis saltem enasci. Primum quidem Nicetam Paulini carminibus celebratum, laudatum a Gennadio, Romanae [Col. 1463A] seu Romatianae civitatis episcopum; secundum, qui Nicaeas 1554 dicitur, Aquileiae hypodiaconum ac Hieronymi familiarem; tertium, qui episcopus Aquileiensis fuit post annum 447, ad quem S. Leo scribit anno 458.
Quod porro ad primi episcopatum attinet, Romatianae civitati praepositum fuisse facile assentior, quam Romanam vocat Gennadius, Romesianam tabula Peutingeriana, Remisianam Antonini Itinerarium. Ex quo geminam Nicetae, seu Niceae commemorationem, quam facit Baronius, ad unicum referri debere libenter velim. Sed quod per Romatianam civitatem Aquileiam esse intelligendam idem autumat, assentiri nequaquam possum. 1 o Quia nemo non modo inter veteres, sed nec inter recentiores legitur, qui ita appellaverit; si Leandrum nescio quem recentiorem cosmographum excipias a Baronio laudatum, qui secundam Romam dictam esse asserit: quod et si verum esset, non id tamen probaret quod Baronius [Col. 1463B] intendit. Esto enim ita appellata fuerit ab aliquo laudes illius prosequente, sicut Arelatem Gallulam Romam legimus dictam; at non propterea cum de ea sermo habetur, Romana simpliciter civitas appellabitur, sicut numquam eo modo designatam legimus Arelatem. 2 o De Romatiana civitate quod in Martyrologio commemorat ad 22 Junii, de Aquileia interpretari absurdissimum mihi videtur. Cum enim decies fere de Aquileia mentionem faciat sub hoc ipso nomine, quoniam consilio de Niceta acturus auctor ille loquendi morem solitum mutasset, proprioque ac omnibus noto nomine posthabito, aliud novum ignotumque usurpasset? 3 o Etsi aliqua appellatione a Romana urbe deducta decoranda fuisset Aquileia, numquam Romatiana, nisi forte ab hominibus imperitis ac semibarbaris, sed vel Romana, vel Romaniana dicta fuisset: praesertim cum in Dacia alia civitas esset eo nomine dicta, ut inde necesse fuisset ambiguitatem oriri.
[Col. 1463C] 4. Auctoritas inscriptionis opusculi de Octo Beatitudinibus, ubi Chromatius ejus auctor ROMANUS EPISCOPUS dicitur, non plurimi facienda, cum et incertissimum sit an de Aquileiensi Chromatio sit intelligenda, et valde insolens alium praeter sedis apostolicae episcopum Romanum inscribi. Demus tamen ita vere appellatum esse episcopum Aquileiensem. At istud post multos annos contigisse, arbitror; si tamen contigit: qua autem occasione fieri potuerit, videor mihi satis feliciter ex Paulo Diacono eruere, nimirum ex Longobardorum vastitate ortum habuit, quam fugiens plebs Aquileiensis in proxima Gradus insula sedem elegit, suumque sibi deinceps episcopum creavit, quem ad distinctionem alterius episcopi, qui in veteri Aquileia pariter creabatur, Romanum forte vocitavit, ut Romanis, vel a Romanis creatum. Audi Paulum Diaconum suis ipsum verbis hoc attestantem lib. IV Longobardicarum rerum cap. 34: His diebus, defuncto Severo patriarcha, ordinatus est loco ejus Joannes [Col. 1463D] abbas patriarcha 1555 in Aquileia vetere, cum consensu regis Agilulfi et Gisulfi ducis. In Gradus quoque ordinatus est Romanus (al. Romanis) Candidianus antistes . . . Candidiano quoque defuncto apud Gradum ordinatus est patriarcha Epiphanias (alias Epiphanius) , qui fuerat primicerius notariorum, ab episcopus qui erant SUB ROMANIS. Et ex illo tempore coeperunt duo esse patriarchae.
Vides, lector, Aquileiensem episcopum Romanum aliquando appellatum: non ob eam causam, ut habet card. Baronius in notis ad Romanum Martyrologium, quod Aquileia vel Roma secunda, vel Romatiana, Romanave civitas appellaretur; non etiam propterea quod aliquis hujus urbis episcopus patria Romanus esset, quemadmodum de Chromatio somniavit Sixtus Senensis; non denique quia catholicus et Romanae Ecclesiae communicans, quod putat Baronius ad annum Christi 605, ubi de Candidiano, quem Paulus Diaconus Romanum appellavit; quamquam aliae editiones non hoc modo habent: ordinatus est Romanus [Col. 1464A] Candidianus antistes, sed ordinatus est Romanis, etc. Valeat tamen per me licet prior illa lectio, quae est veteris editionis Parisiensis anni 1514. At ex iis quae descripsimus, clarum est appellatum esse Romanum, quia Romanis ordinatus erat, iis scilicet Aquileiensis veteris incolis, qui Gradum transmearant, parebantque Romanis; tum etiam quia ordinatus ab episcopis qui erant sub Romanis, ut expressis verbis habet Paulus Diaconus; denique quia auctoritate exarchi electus, ut alteri patriarchae opponeretur, qui apud veterem Aquileiam, favente Longobardorum rege, ordinatus erat, eique subjacebat.
Haec etsi ita sunt, nondum tamen exhausta difficultas. Quid enim hoc ad Chromatium, qui ducentis annis Candidianum antecessit, et gemini patriarchae electionem? Verum necesse non est eo tempore vixisse Chromatium, ut Romani titulo decoraretur. Sufficit ut tractatus ille, qui ab ejus nomine circumfertur, descriptus sit post inchoatum saeculum septimum [Col. 1464B] postque geminatos Aquileienses episcopos. Probabile est porro titulos hujusmodi scribarum solorum opus esse, qui prisci antistitis opusculum describentes, illum eo nomine donandum crediderunt, quod communiter Aquileiensibus sui aevi episcopis tribui noverant.
Omnium epistolarum, quas in lucem emittimus, nulla est cujus αυθεντία pluribus majorisque nominis auctoribus fulciatur. Sanctus enim Prudentius episcopus Trecensis, qui circa medium saeculum nonum catholicam de praedestinatione et gratia Christi doctrinam adversus illius aevi novatores 1556 strenue propugnavit, hujus epistolae dimidiam fere partem [Col. 1464C] describit in insigni Scotum Erigenam, cap. 1. Unius, inquit opere de Praedestinatione contra Joannem, Patris sententiam ponendam duximus, cujus astipulatione fidei caeteris nullatenus credulitas derogetur. LEO EPISCOPUS LEONI AUGUSTO. Multis nmanifestisque documentis probatum esse mihi gaudens, etc., usque ad caput tertium, quo capite tertio cum quarto praetermisso, rursus ex quinti initio nonnulla refert; nec non ex alia ejusdem pontificis ad eumdem imperatorem epistola, quae isti praemittitur in nostra editione. Mirari porro subit tam praeclarum fragmentum fugisse posteriores conciliorum epistolarumque pontificiarum collectores, inter quas locum merito obtinere debuerat. Ex eo nos menda nonnulla quae codici Grimanico inspersa erant eluimus; sed nonnulla vicissim ope codicis nostri emendanda occurrunt in libro Prudentii, tam illius editionis, quam Ludov. Cellotius primus procuravit ex codice ms. bibliothecae Thuaneae, quam alterius quam irritavit vir clarissimus doctissimusque [Col. 1464D] Gilbertus Manguinus, tom. I collectionis veterum auctorum qui nono saeculo de praedestinatione et gratia scripserunt.
Ejusdem epistolae plura fragmenta referunt Vigilius et Pelagius II pontifices Romani, qui sexto saeculo floruerunt, hic in epistola ad Eliam Aquileiensem episcopum, ille in suo constituto: loca utriusque notata habes in margine epistolae. Denique Facundus, ille celebris Hermianensis in Africa episcopus, triumque capitulorum propugnator, in libro II, cap. 6, pag. 87, editionis Jacobi Sirmondi, amplum epistolae hujus pannum repraesentat, quem Sirmondus non pro scriptis Leonis papae ad Leonem Augustum, sed pro verbis Facundi ad Justinianum imperatorem accepit.
Aliqua ex cap. 3 refert Pelagius quasi ex epistola ab Basilium. Si hoc ita est, vel dicendum eadem quae Leoni Augusto scripta erant a Leone papa alteri etiam epistolae scriptae ad Basilium inserta fuisse, eamque excidisse temporum injuria epistolam; vel certe fatendum Pelagium ejusve scribam memoria lapsum.
1. Hanc epistolam, quam ad decem codicum mss. fidem emendavimus, collatis etiam omnibus antiquis exemplaribus excusis, suo etiam loco restituimus ex editione Suriana S. Leonis, et Nicoliniana, ex collectione veterum de duabus naturis scriptorum a Josia Simlero edita Tiguri an. 1571, et volumine Miscellaneorum G. Vossii Tungrensis praepositi cura Moguntiae excuso an. 1604, quibus accedunt mss. codd. Trecopithoeanus et Oxoniensis, qui omnes 1557 consularem notam ab aliis omissam exhibent.
Exstat inter Agapeti papae epistolas una, quae ad Anthimum scripta legitur, quamque jampridem falsi arguit doctissimus card. Baronius ex styli ab Agapeti phrasi discrepantia. Facile erat eidem hanc cum praesenti Leonis epistola conferenti commentitiam [Col. 1465B] deprehendere; tota enim ex pannis hujus consutis compacta est. Si imposturae aetatem nosse alicujus est momenti, eam [Col. 1465D] Cum haec epistola sit inter supposititias Isidori Mercatoris, haec impostura multo posterior est. centum annis Anthimo posteriorem esse facile crediderim, quod ex nonnullarum vocum mutatione conjicio. Cum enim cap. 2, ubi legimus apud S. Leonem, consubstantialis aequalitas, pseudoepistolae artifex in geminae hujus vocis locum substituerit, unius voluntatis aequalitas, dubium non sit Sergii episcopi CP. fautore, qui in ejus de unica Christi voluntate qualemcumque defensionem aliquod pontificis Romani testimonium proferre gestiebat. Adulterini enim hujusmodi fetus non sine certo consilio supponi solent pro legitimis: nullam porro aliam tota epistola libidinem impostoris suggerit, quam erroris Monothelitarum fulciendi. Simili impostura caput 4 cum sequentibus usque ad testimonium S. Hilarii in supposititiam Caii papae epistolam conversum est, et illud ipsum S. Hilarii excerptum in primam Eutychiani [Col. 1465C] papae epistolam, quae est ad Boeticae provinciae episcopos.
2. Effusio . . . Sanguinis Christi tam fuit dives ad pretium. Ita habent mss. codd. Barb. duo, Thuan. quatuor, Trecopith., Corbeiensis, Cantabrig., Bodl., Grimanicus, et Agapeti pseudoepistola. In vulg. porro exemplar. edit. sic legitur: Effusio . . . sanguinis justi Christi tam potens fuit ad privilegium, tam dives ad pretium. Sed quae hoc loco abundant, ex epist. 97 (nunc 124) , ad Palaestinos monachos, huc translata sunt.
3. Omne enim sacramentum fidei christianae magno decoloratur obscuro, si (ut haeretici volunt) lux veritatis sub mendacio putatur latuisse phantasmatis. Parenthesim illam, [Col. 1465D] Haec verba auctoritate omnium mss. et antiquae Graecae versionis loco suo restituimus, sententiamque satis aequam explicavimus annot. 71 (Col. 1169, n. f ) in hanc epistolam 165. ( ut haeretici volunt ) loco suo movimus, nulla (quod fatemur) codicis cujusquam auctoritate adducti, sed sola conjectura, vel potius sensus ipsius necessitate. Falsum enim sensum inducit antiquus parenthesis illius situs, qui ita se habet: Omne [Col. 1465D] enim sacramentum fidei christianae magno (ut haeretici volunt) decoloratur obscuro, si lux veritatis sub mendacio putatur latuisse phantasmatis. An volebant Manichaei aliique haeretici, qui veritatem 1558 carnis in Christo negabant, opinionem suam Divinitati injuriam esse? immo vero hoc ab eorum mente alienissimum erat, qui e contra magnam injuriam aeterno Patris Filio inferri contendebant, si vera carne indutus crederetur. Hoc porro erat, quod volebant haeretici, apparentem tantummodo carnem Christo Domino esse tribuendam. Caeterum facile fuit ut parenthesis, [Col. 1466A] de novo forsan adjecta, ab antiquo etiam scriba ad lineam nativo loco superiorem rejecta sit.
4. Dehinc sequuntur testimonia, etc. Horum testimoniorum mentionem crebram habent antiqui Patres, quos inter Vigilius Tapsensis in Africa episcopus, lib. V contra Eutychen. sect. 32. Cunctos, inquit, Ecclesiae tractatores in medium adducamus, ex quorum multiplicibus dictis pauca et brevia excerpentes, huic operi subnectimus; ad latiores eorum et diffusiores de hac confessione tractatus, quos beatissimus Leo in unum testimoniorum cumulum provida diligentia congessit, studiosos quosque mittentes.
Pleraque porro haec SS. Patrum testimonia [Col. 1466D] Haec testimonia a Leone collecta et missa in Orientem post latrocinium Ephesinum, non pertinent ad concilium Chalcedonense. Licet enim in vulgatis Conciliorum subjecta sint Leonis epistolae insertae actioni secundae Chalcedonensi, non tamen in mss. Vide admonitionem in epist. 28, n. 8 et 9. in actione secunda concilii Chalcedonensis illigata reperiuntur epistolae S. Leonis ad Flavianum CP. episcopum, non eodem ordine, nec aequali numero; plura enim huic epistolae subjiciuntur, quam in Chalcedonensibus Actis. Non omittam porro quae Hincmarus Remensis archiepiscopus de hoc testimoniorum delectu scribit in tractatu De non trina Deitate, [Col. 1466B] quoniam Leonis ipsius commendationem habent singularem, dum sanctum pontificem nostrum praeclaris Ecclesiae luminibus Hilario, Athanasio, Ambrosio, Chrysostomo, Basilio, Gregorio Nazianzeno, Cyrillo, atque ipsi Augustino non imparem meritis audet asserere. Nam et Leo, inquit, sanctae catholicae et apostolicae sedis pontifex istorum dumtaxat, qui eum tempore, etsi non loco praecesserunt vel merito, pauca numero, sed magna auctoritatis et rectae fidei genio testimonia Leoni Augusto ad confirmandam fidem catholicam credidit mittenda sufficere. Plura vide supra ad epistolam 24 (nunc 28) , ad Flavianum.
Ad calcem hujus collectionis haec in ms. cod. Barb. uno subjiciuntur. Explicuerunt testimonia de libris SS. Patrum decerpta, quae ostendunt Christum geminae substantiae gigantem esse, id est et Deitatis, et humanitatis veras perfectasque naturas unam Christi esse personam.
Nostra haec editio istam epistolam seu testimoniorum cumulum uno testimonio, eoque egregio auctiorem exhibet, quod quidem beneficio Grimanici nostri codicis ms. toties laudati nobis advenit. Habetur ultimo loco inter testimonia ex Augustino excerpta, cui sub hoc titulo ascribitur: Item ejusdem ex libro assertionis fidei; et hoc habet exordium: Nostrum namque est credere, etc. Quantalibet porro diligentia evolvas Augustini lucubrationes, nuspiam apparebit tale opusculum, ex quo haec verba deprompta sint, nec aliud simili titulo decoratum. Sunt autem verba eximii illius libelli, qui Leporii epistola vel confessio seu liber emendationis, vel libellus satisfactionis dicitur; cujus vel partem retulere, vel mentionem saltem fecere antiquissimi auctores Joannes Cassianus, lib. I de Incarn. Dom.; Joannes papa II, epist. 3, ad Avienum et caeteros senatores; Vigilius Tapsensis, [Col. 1466D] lib. XI de Trinitate; Facundus Hermianensis lib. I Defensionis trium capitulorum; Gennadius, in Catal. virorum illustrium; et Sigebertus. Addit Joannes Garnerius Basilium diaconum Thalassiumque et alios monachos, quorum libellus supplex ad Theodosium Augustum habetur I parte Act. Ephes. syn. cap. 30; sed profecto Leporium, qui in eo libello recensetur inter episcopos Divinitatis Christi defensores, et ipsum episcopum fuisse eo ipso apparet non monachum illum cujus confessionem expendimus. Videtur Basilius ordinem temporum servare in ea enumeratione, [Col. 1467A] ac proinde de Leporio aliquo episcopo qui floruerit ante Ambrosium Mediolanensem, universam synodum Africanam quam commemorat, Joannem Chrysostomum, Severianum, Atticum Constantinopolitanum, qui post Leporium nominantur. Deinde, si de Leporio nostro et de illa synodo Africana, quae confessioni ejus suffragata est, loqui voluisset Basilius, utrumque conjunxisset, nec medium inter Leporium et synodum inseruisset Ambrosium. Denique sola nominis similitudo levius est fundamentum quam ut huic assertioni statuendae sufficiat, cum et in concilio Toletano I et alibi legantur hujus nominis aliquot viri. Ad synodum quod attinet, quam Africanam universam appellat Basilius, quis sibi persuaserit eamdem esse in 1560 qua Leporii confessio approbata, si epistolam inde missam ad Gallicanos episcopos, subscriptionesque Africanorum inspexerit? Certe si ex Basilii diaconi verbis synodus universalis Africae intelligenda est, ad illam oculos intendisse crediderim, quae anno 397. Attico et Caesario coss., habita, [Col. 1467B] et in qua Nicaeni concilii professio et fides recitata est et confirmata, ut videri potest cap. 2 [Col. 1467D] Sic appellat collectionem canonum, quam tom. III emendatam recudemus, et Romanam non esse probabimus. codicis Romani.
Exstat idem excerptum confessionis Leporianae in illo testimoniorum delectu quem habet actio 2 Chalcedonensis concilii, sub hoc titulo: Item ejusdem Augustini sermone: DE EXPOSITIONE FIDEI. Verum cum alienis hactenus verbis personatum prodierit, ex Graeco scilicet translatum, haec est ratio cur a nemine hujus auctor Leporius sit deprehensus, etsi haec eadem verba et apud Joannem Cassianum et apud Vigilium Tapsensem transcripta legerentur, antequam integrum opusculum cura doctissimi Sirmondi a tenebris vindicaretur.
Hoc gemino fretus suffragio, [Col. 1467D] Hoc Augustini testimonium non spectat ad Acta synodi Chalcedonensis, uti monuimus annot. 3. Graecus textus est vetus interpretatio testimoniorum quae Leo misit in Orientem; haecque Graeca antiquissima interpretatio praeter ms. Grimanicum Latinum eidem testimonio, licet in aliis codicibus Latinis [Col. 1468D] omisso, fidem facit. Actorum scilicet Chalcedonensis concilii et ms. Grimanici aurum contra aestimandi, asserere non dubito libellum illum emendationis Leporianae germanum esse magni Augustini fetum. Quod nonnullis etiam momentis firmare [Col. 1467C] supervacaneum esse non existimo: cum et huic libello non parum auctoritatis ex tanti parentis nomine, nec gloriae parum Augustino ipsi ex synodalis libelli conscriptione accedat.
Primum igitur tanto majoris auctoritatis mihi esse videtur utrumque illud testimonium, quod et S. Leo, et oecumenicae illius synodi Patres aetate Augustini floruerunt. Decennium enim a morte Augustini elapsum non erat, cum ad Romanam sedem evectus est Leo noster: cujus undecimo pontificatus anno in synodum oecumenicae coierunt Chalcedonem sexcenti illi Patres.
2. Cum adhuc archidiaconi munere fungeretur S. Leo in Gallicanis provinciis aliquamdiu commoratus est, quas primum Leporius suo errore inficere coeperat, quasque postmodum suae emendationis publicatione recreavit. Etsi enim nullius antiqui monumenti auctoritate testatum habeamus quod recentior quidam prodidit, videlicet Leonem nostrum, antequam [Col. 1467D] pontificatus apicem adeptus esset, non semel Gallicanas provincias adiisse; certum tamen est Prosperi testis non modo aequalis, sed et ocularis testimonio, quod tunc temporis Leonem nostrum Galliae detinebant, cum Sixtus papa excessit e vita anno Domini 440 fere [Col. 1468D] Sixtum III obiisse die 11 Augusti ex nostro vetustissimo Sacramentario probabilius conjecimus annot. 23 in § 33 mensis Octobris, hoc tomo col. 135 (nostro II) . ineunte. Facile igitur potuit vir omnium ecclesiasticarum 1561 rerum curiosus indagator vel a Prospero, vel ab aliis regionis illius hominibus [Col. 1468A] hoc ipsum discere, quod postea et universali synodo et Leoni Augusto et toti etiam posteritati notum esse voluit, Augustini stylo confessionem Leporianam exaratam fuisse.
3. Nisi certo certius S. Leo cognovisset sive ex publica notitia, sive aliunde, vere Augustini fuisse hunc, de quo agimus, libellum, numquam id commisisset, ut illud tamquam authenticum catholicae veritatis testem sub tanti doctoris nomine [Col. 1468D] Patrum testimonia Leo non misit ad synodum Chalcedonensem, sed anno ante ea per legatos miserat in Orientem. Confer admonitionem in epist. 28, in fine synodo oecumenicae proponeret, praesertim cum ex Africana Ecclesia nonnulli episcopi adessent concilio Chalcedonensi, quibus probe nota erant omnia Augustini sui opuscula. Hoc enim in comperto est in sacris Ecclesiae synodis oecumenicis non nisi ex certa SS. Patrum traditione, eaque ex indubitatis illorum scriptis expressa, catholicam doctrinam statui; qui secus faceret, sacrosanctam veritatem Ecclesiamque ipsam contemptui probrisque haereticorum hominum ultro exponeret, quod de pontifice nostro minus quam de quoquam alio existimandum est.
[Col. 1468B] 4. Nemo est qui nesciat quam personam sustinuerit per illam aetatem Augustinus tum in universa Ecclesia, tum maxime in Africana: nullum quippe coactum est tunc temporis in his regionibus concilium, cui dux Aurelius, ingeniumque Augustinus non esset; nec ingenium modo, sed et oculus, et lingua, et manus. Unde cum Leporii negotium actum fuerit, ejusque confessio approbata in Africana synodo (hoc enim et Joannes papa II diserte asserit in epistola ad Avienum caeterosque senatores, et ipsa Africanorum episcoporum ad Gallos epistola indicat, quae synodicae formam prae se fert), quis dubitet in hac occasione, ut in caeteris Augustini stylum mutuatam esse synodum?
5. Quae ratio epistolam Afrorum mox laudatam Augustino ut auctori asserit (cui sententiae Sirmondus subscribit) eadem et libellum illi vindicat: stylus enim utrobique Augustinianus est; nec stylus solummodo, sed etiam doctrina ipsa conceptusque [Col. 1468C] Augustinum prorsus redolent, ut legenti facile patebit. Sic in epist. 3 ad Volusianum ait quod homo Deus homini permixtus sit, et quod persona Christi mixtura est Dei et hominis; monetque ibi, ut et in excerpto, lectorem ut recedat a consuetudine corporum, qua solent duo liquores ita commisceri, ut neuter servet integritatem suam. Vide etiam lib. IV de Trinit. cap. 20, Euchiridii cap. 35 et 36. Quod item in hoc eodem testimonio dicitur Deus capax non capabilis, Augustiniani styli est; sic enim inquit Aug. in altercatione cum Pascentio: Incapabilem autem nec legunt, nec juste defendunt. Quomodo enim incapabilis Pater, quem capit Filius totum? . . . 1562 Quomodo incapabilis Pater, qui capitur totus a Filio? . . . Qui capit omnia, quem capit nemo, sed hominum: nam totus capitur a Filio. Denique de modo quo Deus totus implet omnia, et in hac ipsa Leporianae confessionis parte, et in epist. citata ad Volusianum iisdem verbis disserit. Ab accuratiori ampliorique [Col. 1468D] utriusque collatione consulto me contineo. Hanc spartam venustius adornabunt viri doctissimi San-Germanenses Benedictini, qui S. Augustini Opera novis curis expurgata, aucta, illustrata prope diem daturi sunt in lucem. Interim alia Augustini loca huic confessioni concinentia indicata lege in notis eruditi viri Joannis Garnerii, parte I Operum Marii Mercatoris, pag. 230.
[Col. 1469A] 6. Non ea eruditione ornatus videtur fuisse Leporius monachus, ut eximiae fidei professioni conscribendae idoneus esset, praesertim cum de abstrusissimo incarnationis mysterio ageretur, quod omnem humanae mentis captum longissime superat. Enim vero quod summa animi demissione de se fatetur Leporius, illaesa veritate dictum esse putaverim, quod, inquam, errorem suum in propriam ipse imperitiam refundit, et stultam, ut ipse ait, simplicitatem suam accusat. Si cujus autem operam desiderare compulsus est Leporius ad suam confessionem exponendam, non alterius debuit quam Augustini, tum ob eam rationem quam supra numero 4 posuimus, tum quia ejus studio et emendatus fuerat et ad sanam fidem revocatus. Augustinum enim, aliorum nominibus suppressis, nominant Gennadius et Leodiensis epistolae Afrorum codex apud Sirmondum tomo I Conciliorum Galliae.
7. Denique Leporius suo ipse subscribens libello satis indicat ab alio eumdem fuisse conscriptum, [Col. 1469B] cum eum suo sensu dictatum esse commemorat, et ita de eo loquitur: Hujus epistolae fidem, hujus epistolae professionem; in quo videtur eam non ausus esse vocare suam, quem sciebat ab alio fuisse dictatam. Nec magni momenti est quod ex synodica Africanorum episcoporum epistola objicias, qui confessionem illam Leporii ipsius esse testantur. Multis enim nominibus ipsius erat et dicebatur, quia videlicet ipsius sensu dictata, ipsiusque nomine evulganda erat; quia ejus fidem emendationemque palam faciebat; quia denique propria eam manu descriptam proprioque munitam chirographo in Gallias mittebat. Et certe plurimum intererat tunc temporis ut ipsius industria et ingenio conscripta esse crederetur, ut eo libentius promptiesque eorum consensus subscriptioque eliceretur, quos in errorem suum pertractos in Africam secum abduxerat. Denique plurima sunt hujusmodi epistolarum exempla, quae non eorum esse dicuntur qui eas conscripserunt, sed eorum [Col. 1469C] 1563 quorum vice ac nomine fuerant ab alio compositae. Talis est celebris epistola Pelagii papae II ad Eliam et alios Istriae episcopos. Tales apud Augustinum, Bernardum et alios plurimae, quae tunc quando missae sunt, dictam ob causam iis a quibus mittebantur attributae sunt, nunc vero merito jure germanis suis auctoribus restituuntur.
Etsi porro luculenta haec et Augustino digna sit epistola seu confessio, non tamen tantae fuit auctoritatis, ut propterea Leporius inter doctores catholicos censeretur in Oriente, et Augustinus, qui solus e quatuor subscriptoribus superstes fuit anno 430 ad concilium Ephesinum vocaretur; quamquam, addit J. Garnerius, cujus et illa verba sunt pag. 230, Volusianus, cum ea tempestate in aula Theodosii versaretur, non sine causa dici potest impulsor, ut Augustinus prae caeteris Afris nominatim accerseretur. Nec enim Leporius, ut vidimus, inter doctores in Oriente numeratus est, nec Augustinus ista commendatione indigebat, ut prae caeteris ad synodum vocaretur, cui tot [Col. 1469D] aliis nominibus non haec modo praerogativa, sed et singularissima quaeque debebantur privilegia. Vide [Col. 1469D] Hic Quesnellus in sua editione citat canonum collectionem a se editam initio tomi secundi, quam nos tomo III recudemus, indicatque finem capitis 16. supra pag. 43.
Hanc Leonis epistolam e loco quem hactenus obtinuerat dimovimus, cumque ad Marciani Augusti consulatum pertinere credita sit, qui incidit in ann. Christi 451, eam modo ad Majoriani Augusti consulatum [Col. 1470A] referendam esse existimamus, hoc est ad ann. 458. Primum enim cum viginti epistolae Leonis anno 451 datae etiam nunc supersint, nulla tamen alia Marciani consulatu annotata reperitur, omnes Adelphii consulatum inscriptum habent. Quis igitur sibi persuadeat, Leonem sibi in omnibus vel levis momenti rebus constantissimum, post tot epistolas nomine Adelphii consulis insignitas, stylum mutasse, et de Marciani nomine apponendo cogitasse? Quod enim de hujus Augusti consulatu in illis epistolis non meminerit, non ex memoriae lapsu vel oscitantia casuve aliquo contigisse credendum est, sed potius putandum non ita fuisse in usu per ejus consulatum tempora numerare, licet hujus omissionis ratio non appareret. Hoc et pro certo habendum nequaquam id a Leone omittendum fuisse, si usus tulisset, praesertim cum illae omnes epistolae in Orientem missae sint, et ad Orientales 1564 episcopos datae; immo ad Constantinopolitanum antistitem, ad Julianum Coensem, ad Pulcheriam Augustam, ad synodum [Col. 1470B] Chalcedonensem, et ad ipsum imperatorem Marcianum. Quibus consideratis nemo sibi suadebit unicam epistolam, post illas omnes scriptam et ad Italiae episcopum missam, praeter consuetudinem decoratam fuisse Marciani nomine.
2. Quoties unicum consulem in epistolis suis Leo annotavit, tolles Occidentalem consulem, non vero Orientalem nominavit. Quod non in solo hujus anni consulatu fere vicesies sic annotato usurpavit; sed et in aliis pluribus. Epistola enim 18 [nunc 19] an. 448 solo Posthumiano; sex anni 452, solo Herculano; quatuordecim an. 453, solo Opilione; duae an. 455, quae solae sunt, Valentiniano uno; epist. 129 [nunc 159] an. 458, solo Majoriano; epist. 137 [nunc 169] an. 459, solo Recimere designantur. In quo rationem simul habes cur tot epistolae hujus anni 451 Adelphii potius consulatum habeant quam Marciani, etiam illae epistolae novem ad Marcianum ipsum conjugemque ejus Pulcheriam datae; et cur [Col. 1470C] epistola quam discutimus non debuerit annotari Marciani unius consulatu: nimirum haec erat, ut apparet, tunc temporis consuetudo, ut Occidentales Occidentalem, Orientales Orientalem consulem publicis instrumentis inscriberent.
3. Numquam ita a Leone positam esse consularem notam, [Col. 1469D] Confer nostram annot. 21 (Col. 1195, n. a ) in [Col. 1470D] hanc epistolam. consulatu, sed vel consule vel consulibus, legenti facile est animadvertere, ut aliena manu additam nemo non videat hujus epistolae notam.
4. Apparet ex epistolae hujus inspectione eam a Leone fuisse scriptam [Col. 1470D] Haec epistola ad consultationem episcoporum provinciae Ravennatis scripta non apparet. Encyclica videtur ad plures, ut in admonitione observavimus. ad consultationem episcoporum illius provinciae, quae Ravennensi suberat, illiusque consultationis occasionem natam esse ex reditu aliquorum hominum, qui ex illis regionibus in captivitatem abducti ab aliquot annis fuerant post barbaricam aliquam irruptionem, et tunc demum ad sedes suas libertatemque redierant. Constat autem pace potitam fuisse Italiam Leonis papae temporibus saltem usque ad annum 451, quo volunt hanc scriptam esse epistolam. Jam quidem coeperat irruptio [Col. 1470D] barbarorum duce Attila timeri a Romanis: vastabat enim tunc temporis Gallias vir ille ad hominum terrorem natus, et merito tantam tamque vicinam barbarorum multitudinem Roma formidabat; sed Italiam non est ingressus, nisi anno sequenti 452, quo Attila continuo resumpta fiducia, ut Paulus Diaconus scribit, cruentus Italiam petit, Aquileiam captam funditus eradit, Ticinumque et Mediolanum regias urbes excidit. Multum ergo verisimile est Ravennensem 1565 regionem inter Italicas nobilissimam, Attilanum expertam esse furorem (etsi civitatem ipsam praesulis sui precibus liberatam esse nonnulli referant), [Col. 1471A] plurimosque saltem ex agro et parochia Ravennensi inde raptos in captivitatem anno 452, quando aetatis defectu nondum ullius rei firmam poterant habere notitiam, ut ait Leo, post aliquot annos, scilicet 457 et 458, discretionis annos libertatemque simul et patriam assecutos esse, et de suo baptismo dubitare coepisse ac regenerationis gratiam ambire. Quae Italis occasio fuit consulendi pontificem Romanum, et Romano pontifici ad illius regionis episcopos hanc scribendi epistolam, sicut et aliam, propter controversias ex eadem clade et captivitate barbarica nascentes, scripsit ad Aquileiensem episcopum, eodem hoc Majoriani Augusti consulatu. Quam facile autem fuerit ut errore librariorum pro Majoriani nomine Marciani nomen irrepserit, nemo non videt: praesertim cum saepissime ancipites et fugitivi mss. codicum apices divinare cogant lectorem, quorum etiam penuria his nos conjecturis, si tamen merae conjecturae sunt, contentos esse compellit. Vix enim geminus codex ms. adfuit, et ex Cantabrigensi, cujus [Col. 1471B] lectiones variae nobis transmissae sunt, nihil lucis affulget, nisi quod humanissimus vir dominus Gale indicat diem quo epistola scripta est illic non esse annotatam; ut probabile sit consularem quoque notam ab illo codice abfuisse. Haec curiosius investigasse non omnino inutile fuerit, tum ad ordinem Epistolarum sancti Leonis securius figendum, tum ne hac epocha amplius abutantur scriptores ecclesiastici, qui eam epistolae consularem notam adire solent, ut annum obitus S. Petri Chrysologi Ravennae episcopi investigent; immo et tempus mortis S. Germani Autissiodorensis, qui in ea profectione decessit, in qua Ravennae exceptus est a S. Petro Chrysologo, hujus civitatis episcopo.
1. Neonae seu Neoniae. Ita Victor. codex et indices Cisterciensis et Claromariscensis cum edit. Isidoriana, necnon Ughellus in Italia sacra. Nec vero inusitatum hoc nomen est. subscripsit enim concilio Chalcedonensi Neon, episcopus Psyllii Pamphiliae. Porro ille [Col. 1471C] Neon, sive Leo, ut alii, successit Petro Chrysologo an. 450, decessitque tertio sui pontificatus anno, ut refert Ughellus.
2. Inexpiabile scelus. At Leonis nostri sensum August. epist. 203: Rebaptizare hominem haereticum, omnino peccatum est; rebaptizare autem catholicum, immanissimum scelus est; ubi, ut vides, uterque latum discrimen ponit inter catholicum qui rebaptizat haereticum, et haereticum, qui rebaptizat catholicum.
3. Juxta haereticorum dogma, contra 1566 SS. Patrum instituta. [Col. 1471D] Vulgatam lectionem revocavimus. Vide nostram annot. 16 (Col. 1194, n. j ) in praesentem epist. Ita Thuan. et Cantabr.; at vulgat.: Juxta haereticorum damnata a sanctis Patribus instituta. Porro vel Donatistas mihi videtur indicare S. Leo, teste S. August. de Haeresibus cap. 69, vel forsitan Novatianos et Montenses, de quibus idem affirmat Innocentius I epist. ad Victricium cap. 8.
Sententia. Ita Thuan. et Cantabr. necnon Gratianus et Yvo; vulg., doctrina.
4. Nec vereamur huic salutis januam aperire, etc. [Col. 1471D] Ita intrepide tales baptizari volebant, etiam sine apposita conditione, Patres concilii Carthaginensis, quod quintum vocant, in cod. Afric. num. 72, Leo noster epist. 2 [ nunc 167] ad Rusticum Narbon. et Gregorius III octavo saeculo; quod fere usque duodecimum in praxi fuit, quo coeperunt novam supplendi baptismatis viam inire. Nam Alexander III PP. primus esse videtur qui post annum 1160 hanc baptizandi formulam sub conditione conceptam invexit: Si baptizatus es, non te baptizo; sed si non baptizatus es, ego te baptizo in, etc., quam ab illo hausit scholastica, [Col. 1472A] quae eodem fere saeculo nata est, theologia.
5. Per episcopalis manus imposuit. Eamdem disciplinam assertam lege epist. 2 [nunc 167] ad Rusticum Narbon. inquis. 18, et epist. 129 [nunc 169] ad Nicetam Aquileiensem; concil. Arelatens. I, can. 8; Constantinop. I, can. 7; Siricium papam epist. ad Himerium Tarracon.; Innocentium I, epist. ad Alexandrum Antioch. episc. et ad Victricium Rothomag. [Col. 1471D] Confer nostram annot. 25 (Col. 1138, n. q ) in epist. 159. Cum is ultimus ad episcopalis manus impositionem Arianos aliosque hujusmodi haereticos recipi sub imagine vel cum imagine poenitentiae decernit, videtur erudito viro mediam quamdam iniisse viam inter antiquiorem disciplinam, quae haereticos ad Ecclesiam revertentes poenitentiae, et, ut loquitur Cyprianus, lamentationibus et satisfactionibus subjiciebat, et eam quam hic Leo noster indicit, quae nihil aliud praeter manus impositionem ad virtutem Spiritus sancti recipiendam, includit. Sed cum Siricius Innocentio antiquior nihil amplius quam Leo [Col. 1472B] noster requirat, tale discrimen nobis probari non potest; nec aliud per imaginem poenitentiae significari putaverim, quam erroris pristini abdicationem per professionem fidei aliquasque caeremonias dejecti poenitentisque animi indices, quae plerumque manus impositioni praeibant.
1. Hanc ad Rusticum Narbonensem epistolam anno Christi 452 assignat Sirmondus Conc. Gall. tom. I, cui et alii postea scriptores consenserunt. Ratio nulla profertur cui isthaec epocha nitatur. Hanc illos suspicor in mente habuisse. Epistolam turbulentis temporibus scriptam esse testari videntur et anxietas Rustici, quem variorum scandalorum adversitas ad abdicandam pontificiam dignitatem pene adduxerat, [Col. 1472C] et variae quaestiones quas ex barbarica irruptione et provinciarum clade natas pronum est credere, ut sunt illae parvulos a barbaris in captivitatem abductos, ab haereticis baptizatos, gentiliter conversatos, et contaminatos immolatitiis escis significant. Venit enim statim in mentem clades illa miseranda, quam Hunni, duce Attila, intulerunt Galliis hoc 452 anno; nec dubitatum est quin hujus calamitatis occasione consultus a Rustico Leo noster istas ad eum litteras dederit.
Verum aliter de harum [Col. 1472D] Has litteras scriptas saltem non ante 458 probavimus in admonitione eisdem praemissa, ubi singulis Quesnelli rationibus satisfecisse nobis videmur. aetate statuendum puto. Si enim inquisitionum tituli considerentur, quos ex plurimis codicibus mss. restituit Sirmondus, quosque in duobus Thuaneo et Trecopithoeano ipsi vidimus, difficile non erit sibi persuadere Rusticum Narbonensem occasione, non Gallicae cladis ab Attilanis copiis illatae, sed potius [Col. 1472D] Id refellimus in admonitione, num. 3 et 4. Vandalicae direptionis et persecutionis, qua regiones Africanae longe lateque vastatae sunt, hanc consultationem ad Leonem papam misisse. Hoc satis innuit inquisitio 18: De his qui ex [Col. 1472D] Africa vel Mauritania venerunt, et nesciunt in qua secta sint baptizati, etc. Cui titulo, praeter mss. codicum fidem, accedit auctoritas ex lib. II Auxilii de ordinatione Formosi papae, ubi idem legitur. Cum enim direpta maxima parte Africae Geisericus ipsam urbem Carthaginem suae potestati subjecisset, narrat Victor Vitensis impium illum et barbarum regem navibus fractis imposuisse maximam clericorum turbam una cum Quodvultdeo Carthaginensium episcopo, 1568 eosque nudos et exspoliatos prospera navigatione Neapolim Campaniae appulisse. [Col. 1473A] Quin et senatorum atque honoratorum multitudinem primum exsilio crudeli contrivit, postea transmarinam in partem projecit. Immo cunctos amissis omnibus bonis ad Italiam navigare compulit Geisericus, testibus eodem Victore et Fulgentii actis. Nec dubium est quin plurimi quoque persecutionem fugientes in Gallias transmearint; quod et titulus seu inquisitio 18 citata comprobat, et suadet frequens quod Gallicanis regionibus cum Africanis semper intercessit commercium. Cum autem Carthagine potitus sit Geisericus anno 439 exeunte, annis proxime sequentibus, quibus maxime furorem suum exercere coepit tyrannus, ex Africa se catholici, et ipsi etiam Manichaei, ut ex Leonis ipsius epistolis suggerit Baronius, subduxerunt; ita ut eorum in Gallias adventus occasione dubia nota sint, quibus per S. Leonem consultum esse voluit Narbonensis episcopus.
Ut etiam circa haec eadem tempora, nempe ann. 442, 443, vel 444, scriptam esse credam hanc epistolam facit, quod ex iis dubiis quae proponit Rusticus [Col. 1473B] nonnulla agitabantur per easdem illas regiones, eademque tempora, et de illis a conciliorum Gallicanorum Patribus pronuntiatum est, scilicet in Arausicano I, Vasensi I et Arelatensi II conciliis. Arausicanum enim I agit can. 3 de poenitentibus qui de corpore recedunt; can. 4 de clericis, an iis concedenda sit poenitentia; can. 12, an infirmo subito obmutescenti danda sit poenitentia; can. 23 et 24, de continentia diaconorum; can. 8, 9, 21 et 25, de illicitis ordinationibus; can. 28, de his qui professi castitatem, eam violant, ut poenitentiae subjiciantur. Vasense I agit de poenitentibus subito mortuis, ut eorum oblationes recipiantur. Arelatense vero I, quod pleraque antecedentium istorum capita resumit, eadem quoque dubia complectitur et resolvit. Ex quibus [Col. 1473D] Has duas Quesnelli conjecturas inanes ostendimus in eadem admonitione, n. 7. duorum unum aliquod sequi mihi videtur, scilicet vel Rusticum ad Leonem scripsisse antequam eae difficiles quaestiones in conciliis supradictis ventilarentur et enodarentur; [Col. 1473D] Cum Rusticus etiam in Quesnelli sententia certe scripserit post concilia Arausicanum I, et Vasense I, nec supervacaneum sane, nec praeter consuetudinem Gallicanam esse credidit post soluta in comprovincialibus aut majoribus synodis dubia auctoritatem apostolicam quaerere, ne quid dubitationis superesset. Vide admonit. n. 7. Similiter quidem Theodorus Forojuliensis, licet Gallicanus, et licet probabilius sit ille Theodorus qui subscripsit Arausicano I, non dubitavit tamen a Leone de aliquot capitibus in ea synodo definitis inquirere, ut ex iis quae post pauca Quesnellus proferet manifestum fiet. supervacaneum [Col. 1473C] enim videretur et praeter consuetudinem Gallicanam, ut post soluta in pluribus comprovincialibus aut majoribus etiam synodis dubia, 1569 alia de eisdem consultatio haberetur: vel certe, si non praecessit has synodos Rustici epistola, non ab illarum aetate plurimum recedere putanda est; sed forte Rusticus existimavit illarum statutis sibi standum non esse, tum quia in multis durior disciplina apparebat, tum quod inter ipsum et Hilarium Arelatensem episcopum, quo auctore ac praeside conditi canones fuerant, aliquid suberat simultatis, propter summam hujus in Ecclesias Gallicanas auctoritatem, quae Narbonensis metropolitae et aliorum metropolitanorum episcoporum splendorem obscurabat. Et quidem jam olim sub Zosimo et Bonifacio Romanis pontificibus inter utriusque illius civitatis episcopos gravis controversia exarserat, ut ex illorum decretis manifestum est, nec par est credere aliquid de suo jure Narbonensem umquam remisisse; praesertim cum posterius Bonifacii papae judicium Narbonensi [Col. 1474A] Ecclesiae sua jura asseruisset. Revera numquam illis synodis interfuit Rusticus, quae ab Hilario Arelatensi congregatae sunt ex plurium provinciarum episcopis, quales fuere Regensis, Arausicana I, Vasensis I et Arelatensis II, ne metropolitico juri suo ullatenus derogatum esset: nec illarum constitutis parendum sibi esse existimavit, ne illius jurisdictionem agnosceret, a quo ut totius synodi praeside condita maxime fuerant et promulgata.
Ad [Col. 1473D] Haec non solum gratis, sed etiam falso scribuntur de Rustico, qui cum absque difficultate interfuerit [Col. 1474D] duabus synodis Ravennii Arelatensis, perperam eam ob causam neglexisse, aut non consensisse creditur aliis synodis S. Hilarii, ne metropolitico juri suo ullatenus derogatum esset, etc. Hac enim de causa a Ravennii synodis aeque abstinuisset. Rusticum etiam aut aliquem alium Metropolitanum, qui se eam ob causam synodo sistere neglexerat, vel consentire recusabat, pertinere arbitror synodi Arausicanae I, can. 29, quo episcopis illis poenae intentantur, qui vel per se, vel per legatos, praesentes se synodis non exhibuerant, aut non essent deinceps reddituri. Non ita, inquit, praetereuntes eos qui synodo aut per se, aut per consensus suos, vel ad vicem sui per legatos destinandos adesse detrectant, ut sibi supra nos illi placeant, qui Patrum statuta despiciunt, etc. Ex his enim verbis intelligis aliquos [Col. 1474B] fuisse qui non modo per se, aut per legatos, sed nec per consensus suos synodorum illarum participes fieri volebant quod de Rustico magis quam de quoquam alio cogitare promptum est, propter contentionem quam Arelatensi moverat de juribus Ecclesiae suae, vel (quae erat prior nostra ratio) propter durioris disciplinae austeritatem, quam emolliendam esse Leonis responso sperabat. Scilicet cum Romae olim commoratus esset Rusticus, ut testatur 1570 S. Hieronymus, in epistola ad ipsum, multa illic aliter usurpari viderat quam in Galliis agerentur. Et revera Romana hujus Leonis epistolae disciplina in multis diversa apparet a Gallicana, quod paulo accuratius discutere supervacaneum non erit.
Nam Arausicanae synodi canon. 3 reconciliatoriam manus impositionem poenitentibus qui de corpore recedunt concedi vetat. S. Leo in epistola 83 (nunc 108) , ad Theodorum, cap. 4, iisdem praecipit communionem non negari.
[Col. 1474C] Can. 12 statuit subito obmutescenti poenitentiam dari posse, si voluntatis aut praeteritae testimonium aliorum verbis habet, aut praesentis in suo nutu; [Col. 1474D] Cum idem canon aeque de baptismo ac de poenitentia loquens decernat obmutescentem, prout ejus status est, baptizari, aut poenitentiam accipere posse, si voluntatis, etc., nomine poenitentiae etiam communionem, seu reconciliationem, videtur comprehendere; sicut enim non repugnat ei baptismatis sacramentum conferri, ita nec poenitentiae sacramentum: cum praesertim de eo sermo sit, cui sola poenitentia, quam in eo statu perficere nequit, sine reconciliatione inaniter subveniretur. communionem vero dandam non esse, satis silentio suo testatur, quam tamen Leo noster ibidem concedendam esse decernit.
Can. 4 asserit poenitentiam desiderantibus clericis non negandam. Clericorum porro nomine si, quod plerumque fit cum nihil additur, omnium ordinum clericos comprehendit, contrarius est Leoni, qui ad inquisit. 2 hoc alienum esse ait a consuetudine ecclesiastica, ut presbyteri vel diaconi per manus impositionem remedium poenitentiae accipiant.
Can. 22, 23 et 24, clericos omnes inferiores, etiam subdiaconos, a lege continentiae absolvunt, dum eam solis imponunt diaconis, et iis qui supra diaconos sunt. S. Leo ad inquis. 3: Lex continentiae, inquit, eadem est ministris altaris quae episcopis atque presbyteris: qui cum essent laici, sive lectores, licite et uxores ducere et filios procreare potuerunt; sed cum ad praedictos [Col. 1475A] gradus pervenerint, coepit eis non licere quod licuit; ubi dubium non est quin inter altaris ministros et eos qui ad praedictos gradus pervenerint, subdiaconos numeret, cum praesertim ultra lectoratum licitum non esse conjugium clericis asserat, et seipsum satis explicet in epistola ad Anastasium Thessalonicensem circa idem tempus data, in cujus capite 4 diserte subdiaconis per legem ecclesiasticam interdictum esse matrimonio asseverat.
Can. 25 ad subdiaconatum promoveri sinit eum qui duplicata matrimonia inciderit, etsi ultra vetet. Leo noster, cap. 3 epistolae 10, ad Viennensis prov. episcopos, ad sacram militiam eos non permittit accedere, qui vel viduae sunt aut fuerunt mariti, vel non unius tantum uxoris viri fuisse 1571 monstrantur: Quod nos quidem, inquit, servantes legalia constituta solertius voluimus custodiri, non solum circa sacerdotes, sed circa clericos quoque minoris officii. Quod longe recedit ab illo Gallicano canone.
Vasensis I, canon. 2. statuit: Pro his qui poenitentia [Col. 1475B] accepta in bonae vitae cursu satisfactoria compunctione viventes, sine communione inopinato nonnumquam transitu in agris aut in itineribus praeveniuntur, oblationem recipiendam, et eorum funera, ac deinceps memoriam ecclesiastico affectu prosequendam, etc. Quibus verbis patet Ecclesias Gallicanas poenitentibus improviso obitu decedentibus post mortem communicasse, etsi eisdem viventibus, utpote poenitentiae stadium decurrentibus, non communicavissent. S. Leo e contra, ad inquis. 8, respondens, ait: Horum causa Dei judicio reservanda est, in cujus manu fuit ut talium obitus usque ad communionis remedium differretur: ros autem, quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus. His non multum dissimilla scribit epist. 83 (nunc 108) , ad Theodor. Foroj., cap. 3.
Has libuit sanctiones referre et mutua collatione versare, ut et disciplinae varietas in variis Ecclesiis etiam vicinis eluceat, et simul quid ad consulendum [Col. 1475C] de his Leonem papam moverit Rusticum intelligeremus, quod et ad ipsius epistolae aetatem figendum plurimum facit.
Unum et alterum addam, quod conjecturas nostras firmare potest. [Col. 1475C] Utramque conjecturam refellimus in admonit. n. 8. Primum est, de una forsan illarum synodorum, quas memoravimus, Leonem loqui, cum initio sermonem habet de Gestis quae in episcoporum 1572 honoratorumque examine confecta sunt recensitis, ut paulo post aliquam illarum scripsisse [Col. 1476A] credatur. Alterum est, dejectionem illam et pusillanimitatem, cui se dabat Rusticus occasione scandalorum quae passim enascebantur, non videri esse ejus episcopi qui in ea dignitate senuisset, nec trepidationem illam in morbis Ecclesiae curandis medici esse peritissimi, quo nomine Rusticum appellat Ravennius invitans eum ad synodum Arelatensem III, anno 455, ut Sirmondus conjicit, congregatam in causa Lirinensis insulae, quem triennio solum antecedit annus 452, cui assignandam putavit hanc epistolam Sirmondus; magis autem convenit initiis episcopatus ejusdem, vel annis qui ab illis initiis minus recedunt. Cum enim aliquot episcopalis administrationis anni tam gravis oneris pondus difficultatemque retexissent, tunc coepit vir in pace et quiete monasterii educatus tanto oneri imparem se sentire. vacationem optare ab episcopatus laboribus, et reliquum vitae tempus in silentio et pace velle degere, ita ut opus habuerit S. Leo animos illi adhortationibus suis addere, et contra hujusmodi terrores spe coelestis [Col. 1476B] adjutorii eum communire.
Ad hunc Rusticum egregia S. Hieronymi exstat epistola, qua ipsum tunc adolescentiae, immo pubertatis incentiva, ut loquitur, calcantem et perfectae aetatis gradum scandentem, ad monasticam vitam instituit. Patria Massiliensem eum fuisse elicio ex epistola S. Hieronymi jam laudata, ubi Rusticum [Col. 1475C] In materna domo, inquit Quesnellus ex sua sententia, qua Rusticum nondum monachum fuisse putat, cum ad eum S. Hieronymus scripsit; monachatum enim ejus non in monasterio Massiliensi, sed in Tolosano astruere deinceps pluribus nititur. Non assentimur. Inscriptio, quam idem Quesnellus postea exhibet, cum Rusticum episcopi Venerii socium in monasterio, id est, monachum et ejusdem compresbyterum Massiliensem fuisse testetur, Massiliense monasterium satis obvie indicat. Hieronymus quidem in [Col. 1475D] epistola olim 4, nunc in editione Veronensi 126, ad eumdem Rusticum, eum et in inscriptione monachum, et in contextu apud Massiliam degentem significat. Id Quesnellus ex eo solum impugnat, quod hasce ad Rusticum litteras datas existimet ante aliam Hieronymi epist. 11, nunc 123. ad Ageruchiam, quam scriptam censet an. 407, quo nondum Joannes Cassianus Massiliense monasterium condiderat. At praeterquamquod haud certum est quod Quesnellus praesumit, nimirum nullum aliud monasterium apud Massiliam exstitisse anterius illo quod Joannes Cassianus post an. 407 Massiliam sese recipiens exstruxit, Hieronymi epistola ad Rusticum certo certius scripta est post Rufini mortem. Grunius enim, qui in ea mortuus memoratur, n. 18, non alius est nisi [Col. 1476C] Rufinus Aquileiensis. Is autem obiit an. 410, ac propterea ea epistola commode affigenda est ann. 411, cum jam monasterium Massiliense a Joanne Cassiano conditum fuerat. Apud Massiliam ergo monachi vitam una cum Venerio Rusticus agebat, cum ad illum S. Hieronymus scripsit; nec quidquam cogit Tolosano monasterio illum addicere. Ita sane congrue intelliguntur illa ejusdem epistolae S. Hieronymi de S. Exuperio Tolosano episcopo: Hujus tu e vicino sectare vestigia: et illa de Proculo Massiliensi: Habes isthinc sanctum doctissimumque pontificem Proculum, qui viva et praesenti voce nostras schedulas superet, [Col. 1476D] quotidianisque tractatibus iter tuum dirigat. Videsne discrimen formularum? De episcopo Massiliae Hieronymus loquitur uti praesenti, eo quod Rusticus in Massiliensi monasterio vitam ageret: S. Exuperium vero vicinum indicat, propterea quod Tolosa licet distaret a Massilia, prae Palaestina tamen, ubi erat Hieronymus, illi erat vicina. Quod si epistola Hieronymi ad Rusticum scripta est an. 411, nulli fundamento incumbunt quae Quesnellus conjicit de Sisinio monacho Tolosate, ac si is sub an. 406 in Orientem missus a S. Exuperio Rustici litteras ad Hieronymum primum attulerit, et Hieronymi epistolam eodem anno reddiderit Rustico. Hoc enim anno Rufinus nondum obierat. in materna domo adhuc commorantem ad Proculi Massiliensis episcopi disciplinam 1573 remittit. Habes, inquit, istic sanctum doctissimumque pontificem Proculum, qui viva et praesenti voce nostras schedulas superet, quotidianisque tractatibus iter tuum dirigat (Hieron. epist. 4, ad Rust., sub finem) . Suffragatur inscriptio Narbonensis, ubi et Venerii Massiliensis episcopi socius in monasterio fuisse, et ejusdem Ecclesiae compresbyter legitur.
Rusticum ait Hieronymus religiosam habuisse matrem multorum annorum viduam, quae aluit, quae erudivit infantem, ac post studia Galliarum, quae vel [Col. 1476C] florentissima erant, misit Romam, non parcens sumptibus, et absentiam filii spe sustinens futurorum. Quod cum se audiisse testatur: Audio, inquit, religiosam te habere matrem, etc. (Ibid., post init.) , non abs re est existimare Rusticum, cum de vita instituenda Hieronymum vebet consulere, litteras suas Sisinnio dedisse perferendas; illi, inquam, Sisinnio monacho, quem legavit in Orientem S. Exuperius Tolosae episcopus cum ingenti pecunia quam in monachorum [Col. 1477A] Palaestinae et Aegypti subsidia destinabat. Non unius enim Exuperii litteras ad Hieronymum detulit Sisinnius, sed et aliorum Tolosani monasterii monachorum Minerii et Alexandri, et sanctorum presbyterorum Riparii et Desiderii, qui etiam ad ipsum Vigilantii libros miserunt; necnon plurium tam virorum quam mulierum. Multas enim, ait ipse, sanctorum fratrum ac sororum de vestra provincia ad me detulit quaestiones Sisinnius (Hieronym., epist. 152, ad Minerium et Alex.) . Quos inter Rusticum numero, qui Massiliae habitans monacho huic navem in illius civitatis portu scandenti ad Hieronymum litteras dedit, cujus fama universas orbis Christiani regiones, sed praecipue Gallicanas longe lateque pervaserat; atque ex hujus perlatoris colloquiis de Rustici genere, studiis et ejus matris pietate, audire ea quae refert facile potuit. Illud etiam persuadet de Exuperio eleemosynisque ejus in Palaestinam delatis injecta mentio, de quibus ita loquitur, ut de re praesenti, quod constat ex ipso Hieronymo anno Christi 406 contigisse. Unde [Col. 1477B] necesse est circa idem tempus scriptam fuisse Hieronymi epistolam ad Rusticum. Quae quidem ideo curiosius investigare volui, quod inde lucis non nihil affulget ad inquirendum Rustici monasterium, de quo inscriptio Narbonensis mentionem facit. In Massiliensi illum constituerat vir erudius Stephanus Baluzius; sed cum aliquid incommodi in ista opinione occurreret, Lirinensi eum monasterio vindicandum esse postmodum existimavit. Ego nec in hoc, nec in illo monachum egisse Rusticum facile probare posse mihi videor, sed Tolosani potius monasterii alumnum fuisse existimo. Enim vero constat epistolam ad Rusticum scriptam esse ab Hieronymo aliquo saltem tempore ante vastitatem Galliis illatam a barbarorum exercitu, quam idem deflet in epistola ad Ageruchiam de Monogamia (Hieronym. epist. 11, ad Ager.) . Cum enim Aquitaniae et Narbonensis, aliarumque provinciarum urbes ultimo die anni 406 vastare gladius vel premere 1574 fames coeperit, nec de iis mentionem [Col. 1477C] facere omisisset Hieronymus, nec Exuperius ad Palaestinae et Aegypti regiones opes et subsidia transmisisset, quae suis maxime tunc necessariae fuissent. Nondum autem ea tempestate apud Massiliam sedem constituerat Joannes Cassianus, necdum exstruxerat suum monasterium. Cum enim de rebus optimi magistri sui Joannis Chrysostomi plurimum sollicitus esset, cujus etiam nomine litteras ad Innocentium detulerat, fas non est credere eum Romam reliquisse ante sancti hujus episcopi mortem, quae anno 407 contigit, et per quam ejusdem causa finita est. Lirinense vero monasterium vix tum exsurgebat, nec ita saltem celebre evaserat, ut e regione satis remota Rusticum sua fama exciret: cui S. Hieronymus antiquum Tolosae indicabat coenobium, in quo monasticae vitae instituta vigebant, quod insuper Exuperii, qui episcopali sollicitudine, vitae exemplo, et charitate in pauperes erat insignis, praesentia plurimum commendabat. Quin enim in sancti illius episcopi manu essent Narbonenses monachi dubitare non possumus; [Col. 1477D] cum ex illis Sisinnium assumptum legimus, qui illius eleemosynas in Palaestinam et Aegyptum usque deferret.
2. Cum eumdem Rusticum monasticam vitam aggredi meditantem ad Proculi Massiliensis doctrinam et monita, et ad Exuperii exemplum remiserit Hieronymus, nemo crediderit illum facile ab istorum episcoporum vicinia longius recedere voluisse. qui quanti Hieronymi consilia faceret, satis indicavit, cum eum in transmarinis et remotissimis ab orbe Gallico regionibus commorantem, ignotus licet consulere non dubitavit.
3. Nullam idem doctor vel Lirinensis eremi vel coenobii Massiliensis habet hic mentionem: sed ad Tolosanum potius monasterium invitasse videtur juvenem illum his verbis: Hujus (Exuperii) tu e vicino sectare vestigia, et caeterorum qui virtutum illius similes sunt, quos sacerdotium et humiliores facit et pauperes.
[Col. 1478A] 4. Cum hoc solo Galliarum monasterio litterarum et pietatis commercium habuisse videtur Hieronymus: unde et frequentes illinc ad ipsum litterae scriptae sunt, et de Exuperio crebrior mentio facta, et major erga Tolosam affectus, ex quo subortae lacrymae cum illius excidium in memoriam revocaret: Non possum, inquit ad Ageruchiam scribens, absque lacrymis Tolosae mentionem facere. Quamobrem de alio cogitasse monasterio credendus non est, cum illius provinciae homini de ineundo monasticae vitae instituto consulenti rescripsit. Hoc forte unum olim viderat, cum aliquando Gallias peragraret. Certe nondum Lirinensis vel Massiliensis fundamenta jacta tunc fuerant.
5. Hoc etiam addo, quod si Venerius Massiliensis et Rusticus Narbonensis episcopi ex insula Lirinensi ad sacerdotalem infulam evocati fuissent, vix fieri posset quin 1575 aliqua hujus rei vestigia in antiquis monumentis exstarent, cum celeberrimi fuerint inter Gallicanos episcopos. De his Hilarius Arelatensis [Col. 1478B] episcopus verba fecisset, qui eodem tempore in Lerino vivebat, sub eademque Honorati disciplina; vel Hilarii Vitae auctor alter Honoratus Massiliensis episcopus. De his Eucherius non siluisset, cum ad Salonium filium instructiones scribens eos commemorat, quorum ille conversatione vel monitis in insula profecerat. Sed Apollinaris praesertim Sidonius in suo ad Faustum Retensem Eucharistico, ubi huic praecipuos insulae illius incolas in memoriam revocat, Caprasium scilicet, Lupum, Honoratum, Maximum, Eucherium, Hilarium, quorum Faustus socius fuerat, numquam aut Venerium aut Rusticum omisisset recensere: cum et ille adeo commendatus fuerit, ut de illius in monasterio condiscipulatu gloriandum sibi duxerit Rusticus in illa celebri inscriptione quam posteritati excudi curavit, et eumdem inter paucos primum nominandum esse existimaverit Coelestinus papa scribens ad universos Galliarum episcopos de S. Augustino ejusque scriptis. Rusticus vero ipse percelebris [Col. 1478C] erat, insignis Ecclesiae praesulatu, in quo triginta et amplius annis claruit, Ravennii Arelatensis episcopi testimonio, qui ejus praecipue opem desideravit, tamquam peritissimi inter Gallicanos episcopos, ut controversia inter quosdam illarum partium antistites et Faustum Lirinensem abbatem exorta tandem componeretur in concilio III Arelatensi, ut ex tractoria Ravennii epistola intelligere est. Sed et ipsius Hieronymi epistola ad eum scripta nota erat in Galliis, in quibus quo loco jam tunc haberentur sancti hujus doctoris scripta, testatur can. 4 concilii Vasensis I anni 442, a quo laudatur epistola ejus ad Nepotianum. Denique Chronologia Lirinensis, cujus auctor nulli pepercit labori ac diligentiae in conquirendis iis omnibus quae celeberrimi monasterii honori conducebant, eosque praesertim numeravit qui illud pietate sua ornassent aliquando, nihil prorsus de egregio 1576 illo episcoporum pari recensuit: de quo proinde ne apicem quidem reperiisse credendus est in antiquis et bene multis quae excussit vel repraesentat [Col. 1478D] monumentis.
6. Etsi non decretorium argumentum petatur ex Narbonensis urbis et monasterii Tolosani situ ac vicinia (in eadem quippe provincia sita erant) magis tamen pronum est ut credamus ex illius paroeciae coenobio in quo florebat monastica disciplina assumptum fuisse episcopum, quam ex Lirinensi, quod ab illa civitate longo spatio dividebatur.
7. Cum Ravennius Arelatensis episcopos invitaret ut Arelatum pro causa Lirinensis insulae terminanda convenirent, encyclicam per Gallias misit epistolam. Hoc autem maxime observandum, quod cum aliquid speciale insertum haberent exemplaria ad eos missa qui ex ipsa insula fuerant assumpti, haec scilicet verba: Beatitudinem vero vestram praecipue adesse convenit, quos insula ipsa velut sinu quodam genitricis fovens, ad eam gratiam quae nunc in vobis est, Domino instigante, produxit; satis patet ex eorum numero non [Col. 1479A] fuisse Rusticum, ad quem missum exemplar non illa verba, sed haec alia substituta continet ad calcem epistolae generalis: Ac praecipue beatitudo vestra, ut adsit primum deprecamur, quia gravior infirmitas necessario medicos peritissimos inquirit.
Fuerunt haec Rustici initia: quibus ita vixit in monasterio, ut clericus esse meruerit (quemadmodum eum hortabatur Hieronymus) ac postmodum ad pontificalem dignitatem fuerit evectus. Quo vero id anno [Col. 1480A] contigerit, difficile est dicere. Conjicit laudatus ac saepe laudandus Baluzius Rustici ordinationem ad annum Christi 430 referendam esse. An feliciter illi cesserit conjectura, decerni non potest, nisi inspecta, et explicata celebri inscriptione Narbonensi, quam notis suis ad Salvianum et supplem. lib. V Concord. sac. et imp. inseruit, quae ex inquirendi initii episcopi Rustici consilio hic non potest omitti.
![[Inscriptio]](../assets/FIGURES/0541479A.bmp)
[Inscriptio]
1577 Explicatio inscriptionis Narbonensis.
Deo et Christo miserante, limen hoc collocatum est anno quarto consule Valentiniano Augusto VI, 3 kalendas Decembris, 19 anno episcopatus Rustici . . . Rusticus episcopus episcopi Bonosi filius, episcopi Aratoris de sorore nepos, episcopi Venerii socius in monasterio, compresbyter Ecclesiae Massiliensis; anno 15 episcopatus sui, die anni quinta, 3 idus Octobris, cum Urso presbytero, Hermete diacono, et eorum sequentibus, coepit deponere parietem Ecclesiae dudum exustoe. Trigesima septima die Quadratum in fundamento poni coepit. Anno secundo, 7 idus Octobris absidem poni fecit Montanus subdiaconus. Marcellus Galliarum praefectus, Dei cultor, prece exegit episcopum hoc onus suscipere, impendia necessaria repromittens, quae per biennium administrationis suae praebuit artificibus mercedem solidorum sexcentorum ad operas, et caeteri solidos mille quingentos . . . Hinc oblationes sancti episcopi Venerii solidos C. . . . episcopi Dynami L. . . Oresii CC. . . [Col. 1479C] Agroecii I. . . et Deconiae . . . saluti . . .
1578 Praecipua difficultas versatur in explicatione supremae lineae hujus inscriptionis.
LIMEN HOC COLLOCATUM EST ANNO QUARTO, CONSULE VALENTINIANO AUGUSTO SEXTUM; quibus verbis hunc sensum tribuit Baluzius: Positum basilicae limen fuisse anno quarto ab ineunte sexto Valentiniani consulatu, qui incidit in annum Ch. 445. Annos namque, inquit, ab ultimo consulatu primum, secundum, et tertium, etc., numerabant, quousque rursum capesserent consulatum, ut patet ex antiquis inscriptionibus. Quamobrem anno 448, qui ab anno [Col. 1480B] 445 quartus fuit, collocatum limen putat; qui cum decimus nonus esset episcopatus Rustici, restat ut anno 430 Narbonensis Ecclesiae praefectus fuerit.
Non moleste feret vir eruditus hanc suam interpretationem ad incudem a nobis revocari, ut exordia episcopi Rustici non ignoremus. Non possum igitur mihi persuadere [Col. 1479C] Per hanc Leonis aetatem exempla quidem aliquot inveniuntur computandi primum annum post consulatum hac formula: Anno, ex. gr., 449, Post consulatum Zenonis et Posthumiani, qui fuerunt consules ann. 448, idque etiamsi noti essent consules ordinarii anni currentis. Hinc in pseudosynodo Ephesina [Col. 1479D] an. 449, VI idus Augusti, laudata formula legitur tum in Graeco originali, tom. IV Concil. Venetae editionis col. 889, tum in antiqua versione a Baluzio recognita, not. a, cum tamen Protogenes Orientalis consul ordinarius ejusdem anni 449, signatus in Actis Constantinopolitanis eidem pseudosynodo insertis col. 1027 et 1030, Patribus ignotus esse non posset. At per haec quoque tempora signatum quoque fuisse annum secundum, tertium et (ut in nostro documento) quartum post consulatum, nullo exemplo probabitur. Multo autem minus afferetur exemplum quo probetur adhibitam fuisse formulam ANNO IIII. [Col. 1480C] CS. VALENTINIANO AUGUSTO VI, id est, anno quarto, consule Valentiniano Augusto VI. Si enim hoc aevo usu recepta fuisset laudata formula in notandis annis 2, 3, 4, etc., scriptum legeremus anno quarto P. C., id est, post consulatum Valentiniani Augusti VI. Hinc ergo optime interpretatus est Quesnellus, limen Ecclesiae [Col. 1480D] positum fuisse anno quarto post initium fabricae, consule Valentiniano Augusto VI. Interpretatio autem Baluzii, quam dein Quesnellus profert, duplici ex capite corruit, tum quod alienum est a more ejus temporis designare quartum annum post consulatum, tum quod ea formula, anno quarto consule, etc., numquam fuit adhibita, ut quartus annus post consulatum designaretur. Haec pro vindicanda Quesnelli interpretatione sufficiant, ut nihil movere debeant nonnulla quae hic in rem suam fusius, sed non admodum accurate prosecutus est; neque enim singula vacat expendere. hanc annos numerandi rationem ab uno imperatorum consulatu ad alterum in usu per id temporis fuisse.
Primum enim Onuphrius, in hujusmodi controversiis testis locuples, scribit (Comm. in Fast. Consul. lib. I) , eam numerandi 1579 annos rationem longe post Rustici Narbonensis tempora iniri coeptam. Roma enim per bellum Gothicum, imperante Justiniano, saepius obsessa, capta, populata, et aliquando diruta et incensa; regibus vero Gothorum, qui consules Occidentales designabant, bello occupatis, intermissum est in Occidente consulare nomen, et etiam in Oriente neglectum, ita ut viginti et quinque annis Oriens sine consule fuerit. Initio autem imperii [Col. 1480C] Justini junioris Augusti, dignitas consularis iterum usurpari coepta est, sed alia ratione atque ab antiquis. Nullus enim deinceps privatus consul ordinarius fuit: soli imperatores, quorum primus Justinus junior fuit, consules circa principia imperii semel tantum creabantur in annum; consulatusque anno exacto, imperii deinceps annos. ab ipsorum consulatu, hac ratione numerabant: Post consulatum imp. N. anno primo. Iterum P. C. imp. N. tertio. P. C. imp. N. quarto, etc. Haec Onuphrius fastorum pater dictus.
2. Aliquando anni quidem notati inveniuntur hac [Col. 1481A] formula, post consulatum, etc., cujus exempla aliqua habes in canonum codice Africano, ubi aliquot conciliorum aetas hoc modo designatur. Sed hoc non aliam ob rationem factum est, quam quia adhuc tunc consules Africanis nuntiati non erant: nam certa erat regula ut tunc illa annos notandi formula usurparetur contra consuetum notarum consularium morem. Quamdiu enim dignitas consularis perseveravit, quod in Occidente factum est usque ad Justiniani imperatoris tempora et bellum Gothicum-Italicum per uniuscujusque anni consules ordinarios, tempora notata sunt, annique computati. Cum igitur anni 448 consules ordinarii fuerint Zeno et Posthumianus, ut fasti indicant, et Leonis nostri epistolae duae, omnesque chronicorum scriptores, valde insolens esset in publica inscriptione, quam posteris usui futuram volebat Rusticus, non tritum ab eo numerandi modum usurpatum fuisse.
3. Si ita tamen voluisset, non scripsisset: Anno quarto, consule Valentiniano Augusto sextum; sed: [Col. 1481B] Post consulatum sextum Valentiniani Aug. anno quarto. Prima enim verba ad posteriorum sensum trahi vix ac ne vix quidem possunt, nec puto umquam eo sensu esse usurpata.
4. Nec postrema quae posuimus verba, post consulatum, etc., inscribere lapidi curasset Rusticus. Hanc enim numerandi rationem tunc solummodo in usum vocabant, cum ordinarii consules non erant designati, seu nondum noti aut nuntiati. Animadvertendum, inquit Onuphrius, illas notas P. C. interpretari debere, quo anno nullus consul ordinarius erat, perinde ac si quis diceret: Annus sine consulibus, qui fuit post consulatum N. (Onuphr. in lib. I Fastor. parag. de Consul.) . Quis porro dixerit Posthumianum et Zenonem, qui fuere ani 448 consules, III kalendas Decembris non esse designatos, cum jam a mense Martio 1580 eorum consulatu epistolam suam ad Dorum Beneventanum episcopum notaverit Leo noster? quis putet eosdem nondum tunc in Gallicana provincia cognitos, [Col. 1481C] tam vicina, inquam, provincia, quae praefecti praetorio sedem habebat?
Ex quibus manifestum aliam ineundam esse hujus inscriptionis explicandae viam. Convenientiorem porro nullam invenio quam ut quartum illum annum, de quo agitur, non a consulatu sexto Valentiniani, sed a jactis basilicae fundamentis numeremus. Familiare enim erat antiquis, ut quo tempore construi aedificium publicum coeptum erat, quove perfectum, hujusmodi inscriptionibus notum posteris vellent: qui ritus semper in usu fuit, et hodie etiam ubique usurpatur. Hoc ergo voluit Rusticus significare, per quatuor annos aedificatam esse Narbonensem basilicam, seu quarto anno esse absolutam a quadrato saxo posito, id est a jactis fundamentis usque ad limen collocatum seu finem operi impositum. Saxum enim quadratum in fundamento poni solebat: unde Livius, libro VI, scribit: Capitolium saxo quadrato substructum; exinde absolute quadratum ponere idem apud [Col. 1481D] antiquos ac fundamenta jacere, primumque lapidem aedificii ponere, ut in hac inscriptione. Similiter quoniam nonnisi absoluta domo limen poni consuevit, idem antiquis fuit absolutum esse aedificium ac limen collocatum seu finem operi impositum. Unde Institutionum Justiniani lib. I tit. 12: Limina sicut in domo finem quemdam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt. Hinc et limen dictum est, quasi finis quidam et terminus.
Confirmatur sententia nostra ex eo quod postquam in ipso inscriptionis capite linea oblonga contento, generatim significavit quatuor annos in construenda basilica esse consumptos, consequenter in reliquis, quid, quolibet anno, quove progressu praestitum sit, singillatim explicat. Primo scilicet et basilicam veterem depositam, et novae jacta fundamenta. Secundo, absidem positam, illudque omne biennii opus Marcelli praefecti impensis esse perfectum; altero denique biennio, residuum operis ex oblationibus [Col. 1482A] sanctorum episcoporum aliorumque esse absolutum.
At, inquies, ab anno decimo quinto episcopatus Rustici ad decimum nonum, non quatuor anni, sed quinque numerantur. Responderi potest a jacto quadrato lapide ad limen positum quatuor annos numerari cum decem fere diebus, vel ad summum quindecim, si trigesima septima illa dies a die ordinationis computetur quae potius a die quo deponi coepit exustae ecclesiae paries numeranda videtur. Hoc porro tanti non erat, ut rotundus numerus quatuor annorum augeri deberet quindecim dierum mentione. Certe non eadem religione numerandi dies et anni qui ab incoepto aedificio fluxerant, qua episcopatus tempora ac pene momenta, praesertim cum in exstruendis molibus 1581 lapideis plurimi dies sine labore intermittantur, et multi forsan post fundamentum positum fluxerint antequam operi manus admoveretur.
Illam inscriptionis vocem, quad., de quadrato lapide in fundamentis posito explicuimus: quod et allata [Col. 1482B] Livii auctoritas confirmat. Qui de die 37 Quadragesimae locum illum interpretantur, a genuino sensu aberrant; nec enim usurpatus uspiam legitur talis computandi modus, nec verisimile est, per sanctae hebdomadae dies, Paschati proximos sacrisque solemniis occupatos, manum aedificandae basilicae primum esse admotam. Denique a tertio idus Octobris ad diem 37 Quadragesimae sex fere menses interfluunt, qui certe deponendo veteris ecclesiae parieti necessarii non erant.
His ita explicatis, clarum evadit ipso sexti consulatus Valentiniani Aug. anno, scilicet 445, absolutam esse basilicam Narbonensem, qui genuinus est sensus verborum istorum: Consule Valentiniano Aug. VI, qui annus erat decimus nonus episcopatus Rustici, quem proinde anno Domini 427 ordinatum esse oportet, triennio ante Baluzianam epocham. Haec paulo scrupulosius discussisse, tum quoad Rustici monasterium, tum quoad episcopatus [Col. 1482C] ejus exordia, operae forsan aliquando pretium erit. Historicae saltem veritati utile est, et notitiae episcopatuum Gallicanorum, quae per illa tempora admodum obscura est et incerta.
Haec a me superius scripta in prima mea editione optassem ut attentius perpendisset eruditissimus Baluzius, antequam nostram illius particulae inscriptionis explicationem convellere niteretur, uti conatus est in Notis ad regum nostrorum Capitularia, tomo II, pag. 1252. Pauca hic reponam, si prius virum clarissimum de nonnullis amice praemonuero.
Ac primum quidem illum meminisse oportet hoc inter nos in quaestionem non vocari, utrum ante Rustici Narbonensis tempora usurpata sit haec formula Post consulatum; quis enim vero istud negaverit? sed utrum tunc usurpata sit cum currentis anni consules et creati et his qui publica acta conficiebant non ignoti.
2 o Frustra molem exemplorum congeri pro eadem formula post consulatum, cum nihil tale occurrat in [Col. 1482D] insriptione.
3 o Nullum adduci posse exemplum in quo per illa tempora annus a consulatu jam ante tres annos elapso notatus habeatur.
4 o Hanc annos numerandi rationem, quam vir doctus tam animose tuetur in inscriptione, ipso fatente insolentem esse et a communi usu discrepantem.
Denique vel ex sola regula de ista formula post Pascha in Formatis apponenda, quam pro se ipse adducit ex concilio Carthaginensi, litem facile dirimi de formula post consulatum. Cum enim prior illa de Paschate tunc solummodo usurparetur cum Paschae dies vel erat incerta, vel nondum innotuerat, idem omnino de formula post 1582 consulatum dicendum esse manifestum est. Unum enim cum altero componunt concilii Patres. Haec sunt verba: Formatae, quae a primatibus, vel a quibuscumque episcopis [Col. 1483A] clericis propriis dantur, habeant diem Paschae. Quod si adhuc ejusdem anni Paschae dies incertus est, ille praecedens adjungatur quomodo solet, POST CONSULATUM, in publicis gestis ascribi.
Est canon 106 codicis Africani, conditus in concilio Carthagine celebrato sub Aurelio primate anno 407. Quamobrem non debuerat a viro tam erudito ex concilio Milevitano secundo assumi; apud eruditos enim jam pridem constat farraginem viginti septem canonum quae sub concilii Milevitani II nomine circumfertur, falsissime hoc titulo insigniri.
Verum cujuscumque fuerint verba illa, nullam Baluzio opem conciliant, cum toto coelo a se invicem distent hae duae formulae, post consulatum, et anno quarto coss. VI. Istam habet inscriptio, illam non habet, nec una ad alterius significationem arte ulla reduci potest. Deinde canon ipse quem in suae praesidium opinionis advocat Baluzius contra illam militat. Sicut enim necesse erat Paschae diem Formatis inscribi, quotiescumque certus erat et cognitus, ita [Col. 1483B] consulum currentis anni nomina actis publicis inscribi necesse erat, cum illi designati erant, et in iis locis cogniti ubi acta conficiebantur. At quis vel somniando dixerit Zenonem et Posthumianum, qui anno 448 ordinarii consules fuerunt, nondum vel designatos vel pro talibus cognitos fuisse in Romana provincia, Romae tam vicina, tertio kalendas Decembris ejusdem anni, quo die limen Narbonensis basilicae positum est et sculpta inscriptio?
Profert urgetque exemplum Ephesinae synodi, quarum actiones praenotantur hac formula: Post consulatum Theodosii et Valentiniani imperatorum, cum tamen constet eodem anno consules creatos esse Bassum et Antiochum. At singularis exempli singularis fuit ratio; ut enim synodus oecumenica, jussu et consulatu imperatorum indicta, eorumdem consulatu supernotaretur in cujusque actionis exordio in quo decreti eorumdem mentio fieri debebat, dignitati imperatoriae concessum est a Graecis hominibus. Si haec [Col. 1483C] responsio viro erudito non satisfacit, recurrit semper responsio generalis eaque multiplex, nimirum longe diversae formulae sunt Ephesina et Narbonensis, illa post consulatum habet, haec anno IV cons. Valentiniano Augusto VI, secundum Baluzianam interpretationem: quodque majoris adhuc est momenti, ut nonnumquam per illa tempora annus aliquis consulatu anni immediate superioris notetur, non raro occurrit; ut aliquis annus signetur consulibus jam ante tres aut quatuor annos magistratu illo defunctis, numquam et nusquam legit Baluzius. Et tamen de hoc vertitur quaestio, nihilque prorsus proficiet quamdiu geminam illam conditionem in suis exemplis non repererit.
1583 Ad Onuphrium consequenter appellat vir doctus optime; hunc judicem non declino. Sic igitur Onuphrius Comm. ad lib. II Fastor.: Cum deinceps frequens mentio futura sit annorum sine CONSULIBUS, quos per haec tempora POST CONSULATUS appellabant, non alienum ab re erit pauca quaedam de his annis tradere. [Col. 1483D] Vides de annis sine consulibus rem esse Onuphrio, eosque solos post consulatus appellatos ab eo dici, non alios; quod continuo multis probat idem fastorum pater. Saepe, inquit, accidebat ut ob bella civilia vel externa, principum caedes, pestilentias, vel alias causas annus SINE CONSULIBUS ordinariis esset, qui anno et fastis nomen dare solebant. Quod hoc anno propter Maxentii tyrannidem, qui in Urbe, ubi consules designari et consulatus auspicari mos erat, imperabat, factum fuisse existimo: tunc huic anno II consules qui superiore anno fuerant nomen dabant. Denique, si pressius quid et clarius desideratur, pergat Onuphrius, audiat Baluzius. Cum igitur dicitur: POST CONSULATUM, tantumdem est ac si dicas: ANNUS SINE CONSULIBUS, qui fuit post consulatum Diocletiani X et Maximiani VII. En quas ob causas, judice Onuphrio, consulibus ordinariis notati anni non habeantur, quia sine consulibus anni erant. En cur annus ab [Col. 1484A] Urbe condita 1061, seu a Christo nato 309, post consulatum, etc., dictus est, quia propter Maxentii tyrannidem consules ordinarii non fuere. Et tamen non dubitat scribere Baluzius noster: Quod annus 309 et sequens notati a Cassiodoro reperiuntur post consulatum Diocletiani X et Maximiani VII, cum tamen, ut idem Onuphrius et Baronius observatum reliquerunt, anno 309 Maxentius et Maximus gesserint consulatum. Maxentius, inquit, et Maximus hoc anno gesserunt consulatum, et hoc auctoribus Onuphrio et Baronio? Quam falsum de Onuphrio, ex verbis paulo superius descriptis abunde exploratum habetur. Quod hoc anno, inquit, propter Maxentii tyrannidem, factum fuisse (hoc est, sine consulibus ordinariis fuisse) existimo. Refert quidem Onuphrius librum Damasi in Vita sancti Miltiadis, Maxentii Aug. IV et Maximi consulum hoc anno suffectorum meminisse; sed tam istud non approbat Onuphrius, ut potius evertat toto sermone superius ex parte descripto, tum auctoritate Cassiodori, Cuspiniani, fastorum Graecorum, [Col. 1484B] et libri de Praefectis, tum ipsius Damasiani libri in Vita sancti Marcelli PP.
Baronium quod attinet, constanter affirmat consules ordinarios hoc anno fastis neque Latinis neque Graecis inscriptos esse, sive quod revera creati non fuerint, sive quod propter tyrannidem Maxentii ejus nomen et consulatus a fastis abrasi fuerint: idem porro est quod ad notam consularem spectat, non creatum esse, et a fastis abrasum esse; hoc est, pro consule non haberi: et ideo annum post consulatum eodem modo annotari debuisse ac si consules ordinarii non fuissent.
1584 Alterum exemplum Baluzius ex anno Christi 351 repetit, quo anno Magnentius et Gaiso consules, inquit, fuerunt, ut notat auctor libri de Praefectis apud Onuphrium. Et tamen liber Cuspiniani, Cassiodorus et Socrates, lib. II, cap. 26, huic ipsi anno ascribunt: Post consulatum Sergii et Nigriniani, qui superiori anno gesserant consulatum. Adde etiam et librum [Col. 1484C] fastorum et Idatium in fastis, ut quinque optimae notae scriptores habeamus quibus incerti auctoris liber de Praefectis opprimatur. Quis enim dubiam unius scriptoris ignoti auctoritatem quinque istis testibus adeo locupletibus anteponendam existimet? Socrates loco laudato: Isti, inquit, post consulatum Sergii et Nigriniani, quo anno propter belli tumultus et seditiones NULLUS CONSUL consueta consulatus munera obire poterat, Sirmii congregantur. Haec procul dubio ex ipsis concilii Sirmiensis Actis hausit Socrates, qui hunc annum disertis verbis sine consulibus fuisse scribit, ac propterea concilii Acta post consulatum notata fuisse affirmat. Verum auctores istos omnes conciliat Onuphrius, quos Baluzius inter se committit: scilicet, in Oriente post consulatum annotabatur, quia in Oriente consules non erant, in Occidente vero Magnentius et Gaiso inscribit liber de Praefectis, quia isti in Occidente consulatum gesserunt: ac proinde tota corruit Baluzii argumentatio.
Notam consularem concilii Carthaginensis V dicti, [Col. 1484D] quod anno 398 post consulatum Atteci et Caesarii celebratum aiunt, tam falsam ac suppositam existimo, quam fictitia ipsa synodi Acta. Deinde, ut vera synodi Acta fingamus, Baluzii est certis argumentis probare consules istius anni ab Africanis tunc temporis fuisse cognitos, cum celebrata illa fuit: quo uno responso elidimus vim omnem argumenti ex aliarum synodorum consularibus notis petiti. Quousque enim illud non probaverit Baluzius, cum praeter morem post consulatum lego, tacitis consulum ordinariorum nominibus, hos nondum in provincias nuntiatos tunc esse pro jure meo assero, regulam secutus a Carthaginensi concilio commemoratam: ut si adhuc Paschae dies incertus est, praecedens adjungatur, quomodo solet post consulatum in publicis gestis ascribi, quando consules anni currentis nondum sunt nuntiati. Nec mirum videbitur mensibus Maio, Junio, Juliove incertos persaepe in Africa consules Romanos [Col. 1485A] fuisse, cum certum sit olim mense Septembri vel Octobri initum esse a Romanis consulatum etiam ordinarium: nam de suffectis consulibus manifesta res est certis temporibus eos non cepisse magistratum. Frequentissimum autem fuit post Julii Caesaris tempora, ut consules ordinarii integrum annum in dignitate sua non explerent, sed aliis sibi suffectis locum cedere cogerentur. Immo asserere Onuphrius non dubitat post Augusti imperium paucos admodum esse repertos qui anno integro consules fuerint. Etsi enim singularis imperii 1585 sui initio more majorum annuum consulatum per aliquot annos concessit, verum aliquibus interjectis annis ex annuo semestrem fecit, ita ut duo consules essent a kalen. Januarii ad kalend. Julias; et rursus, his abdicantibus, duo alii a kalendis Julii ad anni finem. Tiberius Caesar consulatum quadrimestrem fecit, qui postea a Claudio imperatore bimestris factus est. Immo cum venales dignitates sub Commodo imperatore factae essent, uno anno XXV consules aliquando numeratos [Col. 1485B] esse scriptum est.
Etsi vero Constantinus Magnus consulatum more veteri annuum fecerit, ex variis tamen rerum vicissitudinibus persaepe accidit ut vel tardius designarentur ordinarii seu majores consules, vel iis ablatis alii minores sufficerentur, vel unus in Oriente esset, nondum Occidentali designato, aut saltem nondum nuntiato; quod contigit anno Christi 431, ad quem Antiochus mense Martio exeunte consul in Oriente nominatur in lege Theodosii hoc anno data, nondum Occidentali ab Orientalibus cognito X kal. Aprilis. Antiocho v. c. cons., et qui fuerit nuntiatus; cum tamen jam Romae utriusque consulis nominibus acta publica designarentur, ut patet ex Commonitorio Coelestini PP. dato episcopis et presbyteris euntibus ad Orientem, quod legitur datum octavo iduum Maiarum, Basso et Antiocho consulibus. Inter haec incerta et dubia nihil commodius certiusque ad bene consignanda tempora fieri poterat ab Africanis, quam ut [Col. 1485C] ex certis anni proxime elapsi consulibus annus notaretur. Praesertim vero si Occidentis, a quo illi pendebant, imperii consul nondum fuerat nuntiatus.
Dixi ex anni proxime elapsi consulibus. Nam ut praeteritis tribus consulum paribus qui more solito consulatu defuncti erant, annus qui proprios consules creatos nuntiatosque habebat, notatus fuerit per consulatum ante tres annos elapsum, nullo, quod sciam, illorum temporum exemplo demonstrari potest, nec ratione minus quam exemplo caret. Quamobrem prorsus monstro simile est quod in illa Narbonensi inscriptione factum contendit vir eruditus. Anno enim 448, quem a sexto Valentiniani consulatu quartum fuisse putat, fatetur ipse et constat Posthumianum et Zenonem consules fuisse, denique ordinarium, ut partim ex inscriptione veteri quam ad annum 423 refert Onuphrius, partim ex aliis monumentis palam fit; ac proinde kalendis Januariis, ut moris erat, erectum, aut saltem mense Martio, ut ex epistola S. Leonis ad Dorum Beneventanum perspicuum [Col. 1485D] est. Ejus porro consulatum mense Novembri exeunte in Romana Galliarum provincia adhuc ignoratum fuisse, non opinor serio posse asseri. Sed demus ita contigisse, ac necessitatem nonnullam fuisse annum ex superioribus consulibus annotare hac formula: Post 1586 consulatum; certe cum post sextum Valentiniani consulatum, qui in annum 445 incidit, consules in Occidente ordinarii fuerint, nimirum anno 446 Aetius et Symmachus, anno 447 Alipius et Ardabur, annus 448, si consulibus caruisset, per consulatum Alipii et Ardaburis, qui proxime hunc annum antecedebat, designandus erat, non vero per consulatum ante tres annos jam elapsum, tribus consulum paribus calcatis, fuit recurrendum. [Col. 1486A] Atque ex eo capite latissimum eruitur discrimen inter exempla omnia a Baluzio laudata et inscriptionis locum etiam Baluziano sensu intellectum: anni enim illi omnes a consulatu proxime antecedente numerantur, cum suum illum designatum fingat Baluzius a consulatu ante tres integros annos elapso.
Nihil igitur eorum probavit Baluzius quae probare debuerat, ut suam inscriptionis illius explicationem defenderet.
In recensenda porro ista epistola usi sumus codicibus mss. Grimanico, Barberiniano, Corbeiensi, Trecopithoeano, Victorino, Cantabrigiensi, Navarrico et quinque Thuaneis; non omissis Dionysii Exigui, Cresconii, aliorumque collectionibus, doctissimique Sirmondi emendationibus, quas ipse ope mss. codd. tomo I Concil. Gall. publicas fecit. Inquisitionum titulos, quos hic singulis capitulis praefixit, nos quoque editioni nostrae inseruimus, quia et eosdem ipsi ex mss. codd. eruimus, et lucem plurimam epistolae intelligendae conciliant. Ne tamen perirent omnino [Col. 1486B] alii tituli, quos in fronte totius epistolae mss. codices Griman. et alii, nec non Dionysius Exiguus et vulgatae editiones exhibent, eosdem sub uno conspectu epistolae praemitti posse putavimus, eo tamen rejecto qui in prioribus editionibus decimus quartus habebatur: quoniam in mss. Griman. et Barb. et apud Dionysium desideratur, et capitulum cui apponebatur adjectitium esse ostendemus suo loco.
2. Hermes. Is archidiaconi officio in Ecclesia Narbonensi diu perfunctus, postea in episcopum Biterrensem assumptus fuit atque ordinatus. Verum cum indigne, ut ipse conquestus, a Bitterensibus fuisset exclusus, a Narbonensi susceptus est Ecclesia suo Rustico tunc orbata, reclamante licet Hilaro papa, qui tamen agentibus apud ipsum Fausto Reiensi et Auxanio episcopis Gallis, tamdem acquievit: de quo vide epistolas Hilari ad episcopos Gallicanos. Eumdem Hermetem commemorant inscriptio Narbonensis, Martyrologia Romanum, Gallicanum et Usuardi [Col. 1486C] ad VII kalendas Novembris.
3. Sabiniano et Leoni presbyteris actionis tuae intelleximus fiduciam defuisse. In vulg. edit. legitur actionis suae [Col. 1485] Cur et quo sensu prae suae legendum sit tuae, exposuimus annot. 18 (Col. 1199, n n ) in hanc epistolam. ; in mss. vero Griman., Barber., et Thuaneis tribus, 1587 actionis tuae; quibus succinit Dionysius Exiguus; et ita corrigendum putavimus: quae vox non de actione humana vel naturali intelligenda est, sed de actione judiciali seu de judicio vel persecutione, ac potestate aliquem pro delicto persequendi. Eodem fere sensu accipitur ea vox in epistola 12 (nunc 14) ad Anastasium Thessalonicensem: ubi Atticus Epiri veteris metropolitanus apud ipsum Leonem de indignissima astrictione, quam pertulerat, lacrymabili ACTIONE conquestus esse dicitur, coram astantibus Anastasii diaconis, qui querelis flebilibus nihil contra referendo, ea quae ingerebantur, fide non carere monstrabant; ubi actio pro libello querimoniae vel accusatione judiciali sumitur.
4. Ut vacationem ab episcopatus laboribus, etc. Primus Innocentius III sanxit, Tria haec (translationem, [Col. 1486D] depositionem, aut cessionem episcopi) institutione divina esse soli Romano pontifici reservata (C. inter corporalia, de Transl. episc.) . Abundant tamen ecclesiastica monumenta eorum exemplis qui vel nemine consulto onus episcopale abjecerunt, vel de hoc cum suae provinciae episcopis egerunt. Hujusmodi exempla vide, si lubet, apud Petrum de Marca de Concord. sacerd. et imp. lib. VI, cap. 8, et lib. VII, cap. 26, nec non in vita Domni Bartholomaei de Martyribus, Bracarensis archiepiscopi, lib. IV, cap. 11, auctore V. cl. D. Le Maitre de Sacy. Vide et S. Augustinum epist. 261 ad Coelestinum papam, et lib. II contra Crescon. Grammat. cap. 11, Cyrillum Alexandrinum epist. ad Domnum Antiochenum, etc.
[Col. 1487A] 1588 Nec a clericis sunt electi. Vix opus est moliere hanc vocem clericus non semper eum significare cui inferioribus ministeriis mancipatus est, quod vel ex hoc unico capite apparet, cum certum sit ad presbyteros maxime, caeterosque majorum ordinum ministros electionem episcopi pertinuisse. Immo plerumque omnium ordinum clericos designat, cum sine addito in antiquis scriptoribus reperitur: ut semel et iterum in hac inquisitione 1; item in inquis. 4, in epist. 10 ad episc. Vienn. prov. cap. 6, et epist. 3 (nunc 4) ad episcopos Camp., etc., cap. 3 et 4, ubi clericis usura interdicitur. Saepe etiam majoris tantum ordinis clericos significat, ut cum Siricius P. R. epist. 1, cap. 14, ait: Poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum; sequentibus enim verbis indicat se de iis esse intelligendum qui gerenda sacramentorum instrumenta suscipiunt; immo et apud S. Leonem epist. 12 (nunc 14) ad Anastasium Thessalon., cap. 4. Cum vero de inferioribus ministris intelligitur, ejus significatio aliqua adjectione restringitur, [Col. 1487B] ut cum epist. 10 ad Viennenses, vocat clericos minoris officii, etc.
6. Si qui autem clerici ab istis pseudo-episcopis in eis Ecclesiis ordinati sunt, qui ad proprios episcopos pertinebant, etc. Pro qui ad proprios, etc., ut est in mss. codd. Griman., Barber., quatuor Thuaneis, Threcopith. et Isidoriano ms. ad marginem Canisii, Crabbi, etc., nec non et apud Gratianum, 1, q. 1, habent, [Col. 1487C] Nisi omnium fere ac certe praestantiorum mss. diversae originis exemplarium consensus qui praetulisset, in nostra editione recepissemus libenter emendationem quae usitatae Leonis syntaxi magis congruentem, cum praesertim vox eis hanc lectionem exigere videatur. At alii codices omittunt eis, alii habent eorum, ut suo loco notavimus. Hinc nihil mutare ausi sumus. Ad sententiam vero hujus loci quod pertinet, inter multas multorum opinationes, quas ipsa hujus loci difficultas peperit, haec nobis videtur expeditior et probabilior. Cum Rusticus interrogavit de presbytero vel diacono qui se episcopos mentiti sunt, [Col. 1487D] non intellexit de presbytero vel diacono qui episcopali charactere carent, nec de illis tantum intellexit qui ab uno vel duobus, non autem (ut disciplina vel tum exigebat) a tribus saltem episcopis a diaconatu vel presbyteratu ad episcopatum promoti fuissent, sed de iis quorum consecratio aliquo defectu canonico laboraret, quod nimirum a clericis non essent electi, vel a plebibus non expetiti, vel a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio non consecrati. Hos enim omnes defectus Leonis responsio indicat. Hos autem cum Rusticus pro veris episcopis non haberet, diaconos vel presbyteros tantum vocavit, qui sese episcopos mentirentur. Leo vero memoratorum defectuum causa eosdem inter episcopos non habendos rescribens, et pseudo-episcopos appellans, non ordine, sed jurisdictione tantum episcopali [Col. 1488C] carere indicare voluit: quippe qui ab episcopis sine legitimis solemnitatibus consecrati, legitimum jus non percepissent. Ordine autem episcopali eos valide insignitos non dubitavit, ac propterea respondens ad alterum inquisitionis caput, de his quos ipsi clericos ordinarunt, affirmavit ratam haberi posse istorum ordinationem, si duo concurrant: 1 o si consensu ac judicio praesidentium facta fuerit; 2 o si in Ecclesiis in quibus fuerunt ordinati perseverent; secus vero ratam non fore, cum ex defectu consensus praesidentium, auctore seu legitima auctoritate careret; ex dimissione autem Ecclesiae in qua fuerunt ordinati, [Col. 1488D] non esset loco fundata, quippe quod ex veteri disciplina nemo ordinaretur, nisi alicui Ecclesiae esset addictus. Quaecumque porro lectio qui vel quae magis arrideat, nostra haec explicatio satis aptatur. Si enim praeferatur quae, sermo est de ordinatione clerici in Ecclesia dioecesis alienae, cui episcopi proprii consensus accesserit. Si vero praeeligatur qui, sermo esse potest de aliqua Ecclesia ejus dioecesis, cui quis illegitime episcopus praefectus fuerit: qui cum jurisdictione in eam careat, ut ordinatio clerici rata esse possit, eorum saltem consensus ac judicium a Leone requiritur, qui eidem Ecclesiae praesidentes, jus aliquod habebant praesentandi clericos, qui in eadem Ecclesia ad aliquem ordinem erant ab episcopo promovendi. quae ad proprios, etc., vulgares edit. Dionys. Exiguus, Hincmar. Rem. opusc. 33, J. 1589 Sirmondus, tom. I Veterum Concil. Galliae. Quae tantula lectionis varietas latum parit in sensu discrimen. Si enim postrema lectio retinetur, particula quae ad Ecclesias referenda est; et eo devolvi quaestio videtur, utrum clericus in aliena Ecclesia ordinatus ab hujusmodi pseudoepiscopis in gradu ita accepto permanere possit? Respondet ratam posse haberi talem ordinationem, duplici tamen conditione apposita, 1 o ut judicio praesidentium ejusmodi ordinatio [Col. 1487C] facta sit; 2 o ut in iisdem Ecclesiis in quibus ordinati sunt, tali modo ordinati clerici perseverent. Quae conditiones si non adessent, irritam esse habendam decernit ordinationem, quae nec loco fundata est; quia si in Ecclesia in qua ordinatus est non perseveret, vagus erit, et contra canones nullius loci clericus, [Col. 1488A] dejecto praesertim pseudoepiscopo ab ea cui male praepositus fuerat Ecclesia. Nec item auctore munita esset illa ordinatio, cum contra praesidentium nutum et consensum attentata sit. In quo concinit Leonis decretum canoni 8 concilii Arausicani I, qui ita se habet: Si quis alibi consistentem clericum ordinandum putaverit, prius definiat ut cum ipso habitet; sic quoque non sine consultatione ejus episcopi cum quo ante habitavit eum ordinare praesumat.
Melius tamen retineri mihi videtur prior illa lectio; ita ut particula qui ad clericos referatur qui ordinati sunt, et ad easdem illas Ecclesias pertinebant quae tunc quidem pseudoepiscopos, olim autem habuerant et postea habiturae erant proprios; ita enim opponuntur, ut puto, pseudoepiscopi et proprii episcopi. Hanc lectionem probat 1 o omnium mss. codd. consensus. 2 o Prior illa lectio supponit clericos ejusmodi in aliena Ecclesia fuisse ordinatos: alioqui falso diceret ordinationem illam loco fundatam non esse. Falso etiam timeretur ne clerici alio migrare auderent, et frustra [Col. 1488B] perseverandi in eis Ecclesiis necessitas pro ratihabitionis conditione imponeretur: at raro admodum usurpatum in veteri Ecclesia ut episcopi in aliena Ecclesia ordinationes celebrarent; nec minus rarum ut clericus in propria Ecclesia etiam ab alieno, etiam a falso episcopo ordinatus, de illa relinquenda cogitaret: ideoque supervacaneum fuerit eam conditionem adhibere quae, ex communi omnium Ecclesiarum jure et ex canonum auctoritate etiam non expressa, numquam non subintelligebatur. Clericus vero in propria Ecclesia ab ejusdem pseudoepiscopo ordinatus, poterat propter ordinationis vitium a proprio episcopo in locum pseudoepiscopi subrogato deponi, seu pro non ordinato haberi; Leo enim dicit posse ratam haberi ordinationem, non vero debere; et praeterea confirmata etiam ordinatione, in proprii episcopi potestate relinquitur, ut vel in Ecclesiae suae ministerio hujusmodi clericum retineat, vel ad eum a quo ordinatus erat, ubicumque habitasset, transferendum curet, ut [Col. 1488C] expresse decernit Reiense conc. can. 4, in causa Armentarii 1590 Ebredunensis episcopi. Ordinatum enim suscipere et alere ordinans tenebatur: quo casu vagus fuisset clericus, si in ordine clericali permaneret; tuncque verissime nec loco fundata esset ordinatio, nec auctore munita. Ita porro legimus, auctore, [Col. 1489A] cum mss. Griman., Victor., Trecopith., Thuaneis et Isidoro excuso; non vero auctoritate, ut habent Sirmondus tom. I Conc. Gall., Dionysius Exiguus, Hinem. Rem., Isidorus ms. et edit. vulg. Ex eisdem mss. in superiori linea lego creatio, non ordinatio, ut vulg.; vel consecratio, ut Dionys. et tres mss. codd.
Sed quoquo modo superiora legantur et intelligantur, gravis, ut ego reor, difficultas exsurgit: qua ratione nimirum eorum clericorum ordinatio rata possit haberi, qui ordinati sunt ab iis quos, ut ibidem diserte asserit, nulla ratio sinit ut inter episcopos habeantur; et quibus decernit nequaquam esse tribuendum quod non docetur fuisse collatum; quos denique pseudoepiscopos esse pronuntiat, quia videlicet nec a Clericis sunt electi, nec a plebibus expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati; ubi dubium non est quin de majoribus etiam clericis agatur, circa quos maxime difficultas versabatur; nec par est credere Leonem et Rusticum de minoris officii clericis qui a pseudoepiscopis ordinati erant sollicitos, [Col. 1489B] de majoribus nihil omnino curasse, penes quos et ministerium altaris, et alia potiora Ecclesiae munia residebant.
Longe major etiam difficultas, et cui solvendae imparem me profiteor, si de iis pseudoepiscopis Leo debeat intelligi, qui nullam ab ullo episcopo manus impositionem accepissent qua episcopi fierent: quod innuere nonnullis videbuntur inquisitionis verba: De presbytero, vel diacono, qui se episcopos esse mentiti sunt. Verum vix ac ne vix quidem istum Leonis sensum esse mihi persuaserim.
Antequam hunc locum explanemus (quem miror Hallerio et Morino de sacris electionibus et ordinationibus Commentarios scribentibus prorsus esse intactum), revocandum est in mentem id quod supra delibavimus, et ex ista inquisitione ac responsione confirmatur: Rusticum videlicet, cum haec Leoni proponebat, respexisse ad conciliorum Reiensis, Arausicani I et Arelatensis II canones, quibus palam fit [Col. 1489C] passim per Gallias frequentari tunc illicitas ordinationes a duobus episcopis quae occasioni fuere Rustico ut ea de re pontificem Romanum consuleret. Quamvis enim certa esset apud Gallos et publicis sancita conciliis ea disciplinae regula, quae tres ad minus episcopos ad episcopi consecrationem convenire edicebat, non parum tamen roboris Gallicanae consuetudini addi videbat, si Romanae, adeoque primariae Ecclesiae usus et sententia suffragarentur. Sed duo praesertim Rusticum anxium fecisse videntur: unum, quod Reiensis canonis 3 auctoritate Armentario pseudoepiscopo, utpote a duobus tantum ordinato, 1591 nonnulla episcopalia munia obeundi concessa facultas fuerat, qualis est neophytorum confirmatio; alterum, quod clericorum ab eo ordinatorum consecratio non in irritum missa fuerat, si nulla ordinato conversationis macula praejudicaret, ut canone 4 definitur. Quare S. Leonis responso lux ex canone Reiensi concilianda est, ex eoque et ex Arausicano et Arelatensi dicendum [Col. 1489D] eos quos pseudoepiscopos appellat sanctus Leo, episcopali manus impositione vel unctione in episcopos fuisse ordinatos; sed quia a duobus tantum contra canones episcopis, vel ab iis qui comprovinciales non erant, et sine metropolitani judicio fuerant consecrati, inter episcopos non fuisse habitos, hoc est, ut loquitur S. Augustinus, lib. I de Bapt. contra Donatist. cap. 1, non administrasse, sed sacramentum ordinationis suae tamen gessisse; vel, ut de Ephesino episcopo act. 12 Chalcedon. habetur, servato honore episcopatus esse dejectos; vel denique, ut ad hodiernum loquendi usum descendamus, charactere sacerdotali seu pontificali fuisse insignitos, qui post depositionem remanserit; omni vero fuisse jurisdictione spoliatos, quae nimirum vitiose fuerat collata. Ad illud sufficit ut vel unicus adsit episcopus qui consecret; ad hoc ex placito Ecclesiae necesse est ut duo vel tres consecranti assistant. Cujus ratio est, quod cum unus sit episcopatus episcoporum multorum concordi numerositate [Col. 1490A] diffusus (ut toties decantatum illud Cypriani axioma usurpem (Epist. 52 ad Antonianum) , et unici illius episcopatus pars ab unoquoque in solidum teneatur, minime convenit ut invitis omnibus, vel non consentientibus episcopis, illius pars episcopatus in solidum pariter tenenda ulli concredatur, sed omnium potius consensus accedat, qui, si per se adesse omnes non possint ordinationem celebraturi, duorum saltem vel trium praesentia, caeteris annuentibus, comprobetur. (Septem etiam episcoporum praesentiam requisivit Arelatense concil. I.) Ut enim omnes unius provinciae ecclesiasticae episcopi omnes ubique terrarum diffusos repraesentant episcopos, ita duo vel tres cum metropolitano universorum ejusdem provinciae antistitum vice funguntur in coepiscoporum consecratione: ne, ut ait Innocentius papa (Epist. ad Vict. c. 1) , furtivum beneficium praestitum videatur, vel aliquid contra fidem, vel fidei causam ab uno vel altero male erga illam affecto tentaretur. Res attingenti, non tractanti, haec sufficiant.
[Col. 1490B] His a me ita scriptis, venit ex Anglia opus eximium Herberti Thorndicii viri eruditi, et, ut opus indicat, ecclesiasticae unitatis studiosi. Editum est illud Londini superiori anno, seu 1674, cui titulus: Origines ecclesiasticae, sive de jure et potestate Ecclesiae Christianae Exercitationes. Is porro nodum istum de ordinationibus pseudoepiscoporum 1592 ministerio celebratis aliter solvit; haec enim habet cap. 20: In ordinatione, inquit, cum duo esse ex dictis constet, auctoritatem ac jus Ecclesiae in ordinante primum: tum consecrationis solemnitatem, quae ministerio ordinis traditi auctorem Ecclesiam palam inscribit: tanto majoris est momenti Ecclesiae auctoritas, quam consecrandi ritus, ut in irritum cadat rite ac more Ecclesiae peracta consecratio, ad quam usurpata sit auctoritas Ecclesiae. Nam etsi in perpetuum Deo sacrum sit quod semel Deo rite sacratum fuerit, non tamen Deo rite sacratum videri debet, quod non sit jure Ecclesiae Deo consecratum, etsi servato ritu Ecclesiae. Et post paginam: Itaque si dubium [Col. 1490C] existat de auctoritate Ecclesiae, non de ritu ordinandi, non est mirum, accedente auctoritate Ecclesiae, valere ordinationem non jure factam, ad id ad quod valere eam vult accedens auctoritas Ecclesiae. Pauca sunt hujus causae exempla in rebus veteris Ecclesiae: pauca quidem, sed sunt tamen, quae eam dubiam esse non sinunt. In concilio Reiensi Galliae irrita declarata est ordinatio episcopi Ebredunensis, cui tamen indulgetur, exemplo canonis Nicaeni 8, chorepiscopum esse, strictis licet legibus, can. 2 et 3, puta eum, ut jam chorepiscopum, confirmare tantum potuisse. Non hoc vi irritae ordinationis, nisi accessisset Ecclesiae per hanc synodum consensus. Leo papa I, ad Rustici Narbonensis inquisitionem 1, ordinationes clericorum a pseudoepiscopis quibusdam factas, quas certum est seipsis irritas fuisse, ita ratas esse censet, si cum consensu episcoporum factae fuerint. (Leo non habet episcoporum, sed praesidentium.) Sane cum nihil majus quaeri in hac tota re possit, quam ut rata sint apud Deum quae fideli plebi ministrantur ab iis quorum dubia sit ordinatio, nec plebis [Col. 1490D] esse de rebus Ecclesiae communibus judicium dictum sit, statuendum est non posse fidelibus fraudi esse ea apud Deum, in quibus sequuntur fidem Ecclesiae. Hunc explicandi modum a theologo extra Ecclesiae castra militante suggestum, catholicis doctoribus discutiendum relinquo, eorumque in antecessum censurae subscribo. Hoc in scriptore illo non laudo, quod consensum episcoporum dixerit, pro consensu praesidentium; hoc enim postremum, quod habet Leo, latius patet, ad clerumque se extendit, cujus auctoritate et judicio, episcopis aliquo impedimento ligatis, vel vacante sede, ordinationes in Ecclesia celebrantur.
7. Alienum est a consuetudine ecclesiastica, etc. Vide doctissimum Morinum nostrum abunde disserentem de clericorum poenitentia tum commentarii de Poenit. lib. IV cap. 12 et seq., et alibi passim, tum Exercit. Ecclesiast. lib. II. Nonnulla tamen indicare operae pretium erit.
[Col. 1491A] Primum est, ex S. Leonis verbis erui, [Col. 1491A] Cum S. Leo de solis presbyteris et diaconis interrogatus responderit, non idcirco elicitur minores clericos (quos idcirco solum praeterit, quia de his Rusticus non quaesivit) publicae poenitentiae fuisse saltem aliquando subjectos. Nec canones deinceps a Quesnello allegati, qui clericos quibusdam criminibus irretitos peregrina seu laica communione donant, poenitentiae publicae addictos significant. Adde quod canon Epaonensis 22 non de minoribus clericis, sed de presbyteris ac diaconis loquitur. minoris 1593 ordinis clericos, inter quos subdiaconi numerabantur, non semper agendae poenitentiae lege exemptos fuisse: quod ex canone 2 concilii Carthaginensis V, vel potius ex commonitorio synodi Carthag. XVI [Col. 1492A] 1594 kal. Julii an. 401, in cod. Afr. num. 62, quod Leonis decreto concinit, pariter evincitur, et expresse in Agathensi can. 5, Epaonensi can. 22, et aliis asseritur.
2. Quod hanc disciplinam [Col. 1491A] Duo a S. Leone traduntur in responsione ad inquisitionem secundam. 1 o Alienum esse a consuetudine [Col. 1491B] ecclesiastica ut presbyteris aut diaconis pro aliquo crimine manus imponantur in poenitentiam; 2 o hanc consuetudinem descendere a traditione apostolica. Ut primum sit verum, haud necesse est eam consuetudinem semper et ubique viguisse, cum satis sit ad veram consuetudinem astruendam, si aliquandiu ante Leonem inducta obtinuerit. Hujus autem disciplinae consuetudinem jam vigentem testatur Siricius; qui tamen ne hujus disciplinae auctor credatur, idipsum etiam antea obtinuisse discimus ex Optato, qui ante Siricium floruit. Hic enim sub finem libri secundi Donatistas reprehendens, eo quod diaconis, presbyteris et episcopis lapsis manus imponerent, Multis, inquit, notum est et probatum, persecutionis tempore episcopos aliquos inertia a confessione Dei delapsos thurificasse; et tamen nullus eorum, qui evaserunt, aut manus lapsis imposuit, aut ut genua figerent imperavit. Haec de ipso persecutionis tempore plane evincunt, hanc disciplinam non induetam fuisse [Col. 1491C] a Siricio, qui in epistola ad Himerium, n. 18, de re jam recepta loquitur. Sicut poenitentiam (subintelligitur publicam, quae cum manuum impositione jungebatur) agere cuique non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem ac reconciliationem nulli umquam laico liceat honorem clericatus adipisci. Haec quidem veterem consuetudinem astruunt, quae ad vindicandam Leonis sententiam sufficit; ut ne movere debeat, si quando fortassis alicubi clericis manus imponerentur. Aliud tamen non leve in Leone animadvertendum est, quod sententiam ejus multo magis explicat, atque generatim veram confirmat. Rusticus in inquisitione de iis diaconis et presbyteris loquitur, qui sponte sua poenitentiam publicam postulabant, non autem eam subire ulla lege vel consuetudine cogebantur. De presbytero, inquit, vel diacono, qui si cognito crimine suo poenitentiam publicam petat, utrum ei per manus impositionem danda sit. De crimine igitur sermo est quod publicae poenitentiae canonibus non subjiciebatur, [Col. 1491D] quodque per se clericum ab ordine non removebat; ac propterea eum in suo gradu et ordine relinquendum Leonis responsum praesumit. Quoad hos autem clericos semper alienum fuit a consuetudine Ecclesiae ut manuum impositione subjicerentur poenitentiae publicae, quae ex constanti omnium temporum disciplina poenitentes publicos a clero arcebat. Hinc quicumque clerici ab ipsa haeresi vel schismate redeuntes ad unitatem Ecclesiae, si in suum gradum (dummodo non essent iterato baptismate tincti) bono pacis admittendi viderentur, sola idonea satisfactione atque cautione sine ulla manuum impositione recipiebantur. Vide annot. 25 (Col. 1138, n. q ) , in epist. 159. Hinc S. Hieronymus in dialogo contra Luciferianos, n. 13: Laicus, inquit, extra Ecclesiam fide baptizatus, poenitens recipitur, Episcopus vero aut poenitentiam non agit, et sacerdos est; aut si poenitentiam egerit, esse episcopus desinit. Nullum sane exemplum invenire licebit quo clerici in suo gradu recepti, aut [Col. 1492A] ab eo non deponendi, manuum impositioni aut publicae poenitentiae subjicerentur. Dum ergo de his S. Leo loquatur, propositio ejus generalis verissima est. Adde quod nec illi quoque qui a suo gradu et clero dejiciebantur manuum impositioni seu publicae poenitentiae subjici solebant, ne idem crimen praeter depositionem publica etiam poenitentia castigatum duplici poena mulctaretur, uti traditur in canonibus apostolicis, cap. 25, et a S. Basilio in epistola ad Amphilochium, c. 3. Hinc etiam in concilio Carthaginensi apud Isidorum quinto habito an. 401, idibus Septembris canone 11, repetito in alia plenaria synodo [Col. 1492B] anni 419, c. 27 cod. Africani de clericis a ministerio et gradu suo removendis haec habentur: Item confirmatum est, ut si quando presbyteri vel diaconi in aliqua graviori culpa convicti fuerint, qua eos a ministerio necesse fuerit removeri, non eis manus tamquam poenitentibus, vel tamquam fidelibus laicis imponatur. Duplicem hanc clericorum rationem, qui nunc in suo gradu recipiebantur, nunc autem ab eodem arcebantur, praeclare distinguit Augustinus lib. I de Baptismo contra Donatistas c. 1, et neutris manus impositas indicat. Loquens enim de redeuntibus ad Ecclesiam, Redeuntes, ait, qui priusquam recederent, ordinati sunt, non utique rursus ordinantur; sed aut administrant quod administrabant, si hoc Ecclesiae utilitas postulat (cum scilicet recipiebantur in suo gradu, quibus sane non imponebantur manus in poenitentiam), aut si non administrant (cum scilicet in suo gradu non reciperentur), sacramentum ordinationis suae tamen gerunt, et ideo eis manus inter laicos non imponitur, quia scilicet sicut laici non [Col. 1492C] suberant poenitentiae publicae. Hinc ea Augustini verba in epist. 185, ad Bonifacium, n. 44, quibus haereticis conversis post erroris sui poenitentiam honorem clericatus vel episcopatus non ablatum tradit, non de publica poenitentia, quae cum manuum impositione jungebatur, intelligenda sunt, sed de secreta, qua interioris compunctionis et necessariae conversionis signa produntur. Quod si aliquando clerici lapsi et ad unitatem redeuntes, non solum a suo gradu fuerunt exclusi, verum etiam subjecti fuerunt, aeque ac laici, poenitentiae publicae, ut S. Cypriani aliaque nonnulla testimonia innuunt; praeterquam, quod id peculiare quorumdam locorum ac temporum fuit, numquam tamen invenietur, clericos ob crimen aliquod a suo gradu non dejectos nec dejiciendos publicam poenitentiam subiisse: ac propterea cum de his Rustico inquirenti Leo responderit, jure alienum dixit ab ecclesiastica consuetudine ut hi per manuum impositionem remedium accipiant poenitentiae. [Col. 1492D] Hanc porro disciplinam, qua elerici suum gradum custodientes poenitentia publica non plectebantur, originem ducere a traditione apostolica, qua clericos irreprehensibiles esse oportere, et ab omni nota ac infamia alienos, S. Paulus aperte tradidit, ipse Quesnellus fatetur. His, quibus ab Ecclesiae disciplina alienum semper fuisse affirmavimus clericos alicujus criminis reos manuum impositione seu per publicam poenitentiam recipi, duo opponi videntur ex concilio Nicaeno. Primum est canon ejusdem synodi octavus, quo statutum fuit ut Cathari impositionem manuum accipientes in clero manerent. Alterum est synodica Nicaena apud Theodoretum, qua concessum fuit ut qui a Meletio fuerant ordinati, impositione manuum firmati in suo gradu reciperentur. Sed cum in his Graecae locutionis formulae aequivocationi locum dedere, tum vero, si recte explicentur, haec testimonia nihil officient. Utrobique sane manuum impositio exprimitur. Sed [Col. 1493A] Graeca formula χειροτονία triplici sensu usurpatur, eo quod triplici occasione manus imponerentur, nimirum in chrismate, in ordinatione et in poenitentia. Ubi autem sensus est multiplex, ille procul dubio in casu nostro eligendus est, qui communi ejus aetatis disciplinae aliis testimoniis firmatae haud contradicat. Porro cum alienum esset, ut vidimus, eos quibus manus impositae fuerant in poenitentiam, in clerum recipere; illud profecto sequitur manuum impositionem laudatis Nicaenae synodi locis indicatam, in poenitentiae significationem accipi nequaquam posse. Non desunt qui explicent de sacramento confirmationis, quod Catharos repudiasse Theodoretus tradit. At praeterquam quod nemo alius Theodoreto anterior id prodidit, cum idem error Meletianis, qui erant integrae fidei, et solo schismate dissidebant, tribui nequeat, haec interpretatio ipsis non congruit. Restat ordinationis significatio. Sed duplici ratione idipsum [Col. 1493B] intelligi potest, nimirum vel de ordinatione jam suscepta, vel de nova ordinatione suscipienda; Graeca enim formula utrumque sensum recipere potest. Vetus interpres auctor ejus versionis quae, ab Isidoro suscepta, Isidoriana vocari solet, secundum sensum expressit can. 8, de Catharis seu Novatianis, his verbis: Si qui voluerint venire ad Ecclesiam catholicam ex Novatianis, placuit sancto concilio ut ordinentur, et sic maneant in clero. Hanc eamdem significationem ex eadem Isidoriana versione suscepit auctor collectionis Quesnellianae, canone apud ipsum 14. In vulgata quoque versione synodicae Nicaenae tomo secundo Conciliorum inserta, de Meletianis eadem sententia exprimitur: Illi vero, qui ab eo (Meletio) in sacrum ordinem lecti sunt, simul atque sanctiore ordinatione confirmati fuerint, ad communionem posthaec admittantur, et permittatur illis quidem honoribus frui, et sacris muneribus fungi, etc. Id autem abhorret omnino a Nicaenorum Patrum sensu, qui non minus sacros ordines quam baptisma extra Ecclesiam valide collatos, [Col. 1493C] nec iterandos, cum catholica Ecclesia crediderunt. Igitur de ordinatione jam suscepta utrumque testimonium intelligendum est: ita ut eos qui ante sive ex Catharis, sive ex Meletianis sacra manuum impositione fuerant ordinati, in suo quemque gradu recipi placuerit. Sic nimirum ad litteram reddendus canon 8, de Catharis: Placuit sanctae et magnae synodo, ut qui manuum impositionem acceperunt, sic maneant in clero. In alia quacumque interpretatione, sententia est prorsus absurda. Cum enim inter Catharos non soli essent clerici antea ordinati, sed etiam laici; nisi haec nostra significatio canoni aptetur, dicendum esset Nicaenos Patres generatim statuisse ut quicumque ex Catharis ad Ecclesiam venirent, sive clerici, sive laici, ii manuum impositione accepta, sive in poenitentiam, sive per confirmationem, sive per ordinationem, sic manerent in clero: quod sane tam est absurdum quam quod absurdissimum. Ut igitur generale Catharorum nomen initio canonis usurpatum [Col. 1493D] Nicaeni Patres restringerent ad solos clericos quorum receptioni dispensatione quadam erat providendum (de laicis enim nulla erat difficultas), adhibuerunt verba χειροθετουμένους αὐτούς, id est, qui manuum impositionem, seu ordines receperunt; et de his praecepere, sic in clero maneant, nulla alia ab iisdem conditione expetita, nisi ut antequam sic reciperentur, idoneam cautionem et professionem rectae fidei praeberent, ut in haereticis recipiendis semper usitatum fuit. In hanc quidem significationem hunc canonem intellexisse videtur Rufinus, cum sic illum compendio exposuit can. 9, ut in novissima Veronensi editione emendatum invenies: Et ut Catharos, qui apud nos Novatiani sunt, si forte poenitentes ad Ecclesiam convertuntur, confessos ecclesiastica dogmata, clericos in ordine quidem suo recipi debere, sed in ordinatione [Col. 1494A] data. Viden' data, inquit, non danda? Similiter in versione Philonis et Evaristi ab Attico Constantinopolitano episcopo ad Afros missa Augustini tempore, can. 8: Si aliquando venerint ad catholicam Ecclesiam Cathari, placuit sanctae et magnae synodo eos ordinatos sic manere in clero. Expressius vero in nostram explicationem Ferrandus diaconus Carthaginensis in Breviatione canonum n. 172, sic canonem refert: Ut hi qui nominantur Cathari, accedentes ad Ecclesiam, si ordinati sunt, sic maneant in clero. De hac quidem interpretatione, quae novam ordinationem excludit, et antea receptam tantummodo respicit, ne dubitare quisquam queat, sequens contextus ejusdem canonis, quo ipsorum Catharorum recipiendorum modus praescribitur, plane evincet: Ubi ergo omnes sive in vicis, sive in urbibus ipsi soli inveniuntur ordinati, qui inveniuntur in clero, erunt in eodem ordine. Si autem catholicae Ecclesiae episcopo vel presbytero existente accedunt [Col. 1494B] aliqui, clarum est quod Ecclesiae quidem episcopus episcopi dignitatem habebit; qui autem apud eos qui Cathari dicuntur, nominatur episcopus, presbyteri honorem habebit, nisi utrique episcopo placeat ipsum nominis honorem impertire. Si autem hoc illi non placeat, vel chorepiscopi vel presbyteri locum excogitabit, ut esse omnino in clero videatur. Ita versio Gentiani Herveti ex Graeco, cui concinunt etiam interpretationes Philonis et Evaristi, Dionysii Exigui, nec non illa Quesnellianae collectionis, ac ipsa Graeca lectio. Non dicitur ut ordinentur, sed ut qui inveniuntur ordinati in eodem gradu maneant, si soli in eo loco sint. Alias diversimode iis providendum traditur pro diversitate circumstantiarum, ut nullum tamen indicium sit sacri ordinis iterandi. Haec autem cum scripsissemus, observare contigit annotationes Guilielmi Beveregii in can. 8 Nicaen. tom. II, pag. 67, ubi miratus Christophorum Justellum aliosque hunc canonem interpretatos de ea manuum impositione, qua haeretici in Ecclesiam catholicam [Col. 1494C] antiquitus recipiebantur, nostram sententiam mirifice confirmat. Patres enim, inquit, non de quibusvis, sed de solis clericis Novatianis, qui canonicam nimirum ordinationem ante acceperant, per totum hunc canonem agunt, statuuntque ad Ecclesiam conversos in eodem clericatus gradu manere, quo inter Novatianos constituti fuerant; ut ex ipsis etiam canonis verbis rite perpensis elucescit. Hic enim de Novatianis decernitur: Ὥστε χειροθετουμένους αὐτοὺς μένειν οὕτως ἐν τῷ κλήρῶ. Quo autem referatur illud οὕτως nisi ad χειροθετουμένους ? Et quomodo illuc referatur nisi χειροθεσία ista praecessisset? Neque enim ita in clero manere possunt, nisi prius in clero fuissent; neque prius in clero esse poterant, nisi χειροθετούμενοι essent; ac proinde haec Novatianorum χειροθεσία ipsorum ad catholicam Ecclesiam conversionem praecedat necesse est, non sequatur. Addit Balsamonem et Zonaram (adjice et Aristenum) hunc canonem eodem sensu fuisse interpretatos, et post recitata antecedentia Rufini verba, [Col. 1494D] observat Graecam canonis vocem χειροθετουμένουσ apte ab ipso redditam clericos. Haec de Nicaeno canone. Synodicae porro Nicaenae Graeca verba de Meletianis, τοὺς δὲ ὑπ` αὐτοῦ κατασταθέντας μυστικωτέρᾳ χειροτονίᾳ βεβαιωθέντας, κοινωνηθῆναι ἐπὶ τούτοις ἐφ` ᾧ τε ἔχειν μὲν αὐτοὺς τὴν τιμὴν καὶ λειτουργεῖν, sic reddimus: Illos vero qui ab ipso (Meletio) constituti sunt (in Ecclesiis) sacra manuum impositione firmati, in communionem (statuit) recipiendos hac conditione ut honorem ipsi quidem habeant, et operentur sacra. Voces nimirum μυστικωτέρᾳ χειροτονίᾳ βεβαιωθέντας ad antecedentia τοὺς δὲ ὑπ` αὐτοῦ κατασταθέντας, non autem ad sequentia verba referendae sunt; ordinationemque jam antea acceptam indicant, qua a Meletio clerici in Ecclesiis constituti fuerunt. Caeterae igitur interpretationes, quae impositionem manuum aequivoco vel [Col. 1495D] alio sensu reddidere, ad hanc sententiam revocandae sunt. Hinc sane Innocentius I, in epist. 17 ad Rufum, post allatum canonem 8 Nicaenum de Catharis, his verbis: Placuit sanctae et magnae synodo ut accepta manus impositione, sic maneant in clero, ita aliis verbis eamdem sententiam effert: A Novatianis aliisque haereticis revertentes debere in suo ordine recipi, quibus acceptum ordinem ratum innuens, novam ordinationem satis excludit. Nihil igitur ex laudatis Nicaenorum Patrum decretis nostrae sententiae opponitur. Immo multum cohaerent haec loca cum constanti disciplina Ecclesiae, qua publicis poenitentibus a clero exclusis, clerici ad Ecclesiam redeuntes cum idonea professione fidei recepti fuerunt sine poenitentia publica, immo et sine illa manuum impositione, quam absque exactione rigidioris poenitentiae impositam memorat Vigilius papa epist. 2 ad Profuturum n. 4, quamque dum imaginem poenitentiae appellat Innocentius [Col. 1496D] I epist. 24 ad Alexand. n. 4, non in clericis sed in laicis tantum excipiendis adhibitam prodit. Praeclare S. Gregorius lib. XI, epist. 67 ad Quiricum tres recipiendorum haereticorum ritus describens, Et quidem, inquit, ab antiqua Patrum institutione didicimus ut quilibet apud haeresim in Trinitatis nomine baptizantur, cum ad sanctam Ecclesiam redeunt, aut unctione chrismatis, aut impositione manus, aut sola professione fidei ad sinum matris Ecclesiae revocentur. Tertium ritum, quo sola professio fidei exigebatur, proponit S. doctor pro Nestorianis clericis, de quibus recipiendis cum Quirico agens, eosdem si rectam professionem exhibeant, servatis eis propriis ordinibus, inquit, in suo coetu recipiat. Vides solam professionem fidei, eamque a manuum impositione ita distingui, ut qui sola professione fidei recipiebantur, iis manus nequaquam imponerentur? consuetudine 1595 [Col. 1493A] ecclesiastica, immo ex apostolica traditione arcessit, benigne intelligendum est; nec enim de hac traditione [Col. 1494A] quidquam uspiam apparet, cum potius tribus fere primis saeculis clericos etiam majores poenitentiae [Col. 1495A] 1596 publicae fuisse subjectos multis probet Morinus. Familiare est Leoni nostro ut cum de apostolica traditione sermonem habet, de ea loquatur quam ab apostolo Petro Ecclesiae Romanae relictam putabat. Eam vero 1597 ex B. Petri traditione descendere existimavit, quae et olim observata et decretis sancita inveniebat eorum Ecclesiae suae pontificum, quorum monumenta supererant illa aetate. Constat autem tum ex Dionysii collectione, 1598 qui praeteritorum sedis apostolicae praesulum constituta quanta valuit cura diligentiaque collegit, et quotquot a se reperta sunt digessit, tum etiam aliis argumentis probabile nullius pontificis Romani 1599 Siricio aetate superioris decreta in Ecclesiae Romanae scriniis reperta fuisse tempore Leonis pontificatum subsequente: ut facile crediderim istam traditionem a Siricio Leonem hausisse. Revera hujus decretum, quod supra retulimus, exscripsisse videtur Leo, ejusque formam a Siricio conditam esse putavit secundum praedecessorum suorum constituta ac [Col. 1495B] disciplinam. Sed cum aliter usurpatum esse aliquando, etiam in Ecclesia Romana, deprehedamus, nec non in Africana tempore S. Cypriani, quo diversa non erat utriusque Ecclesiae istius disciplina, indulgentius explicandus est S. Leo, qui cum sine dubio ex traditione apostolica descendere hunc usum asserere contentus sit, nulla alia niti se probatione prodit, quam ea consuetudine quam sua in Ecclesia a Siricii aetate ad sua usque tempora viguisse noverat.
Hac unica via Leonis verba cum aliorum testimoniis conciliari posse existimamus. Alia quippe responsa, quae peremptoria vocat Morinus, pace doctissimi viri dixerim, satisfacere non videntur. Quod enim ait, eam consuetudinem ex apostolica traditione derivatam, clericos scilicet a manuum impositione ad poenitentiam eximendi, ferventium persecutionum temporibus observari non potuisse; indeque evenisse ut publicae quoque poenitentiae succubuisse legantur clerici per illam tempestatem, non video qua ratione [Col. 1495C] cuiquam arridere possit. Econtra enim si adversa sententia probanda incumberet, ex traditione scilicet apostolica inductam esse hanc Ecclesiae disciplinam, ut clerici poenitentiae publicae non aliter ac laici addicerentur; huicque sententiae objiceretur, id tribus primis saeculis non fuisse observatum, recte mihi viderer respondere posse, intermissam hanc per turbulenta persecutionum tempora consuetudinem: multo enim facilius saevientibus tyrannis, Christianis omnibus vix mussitare audentibus, multo, inquam, expeditius tunc erat clericos lapsos suoque dejectos officio ad privatam secessionem poenitentiamque compellere, quam solemni manuum impositione ad poenitentiam publicam adigere, cinere cilicioque indutos omnium fidelium pedibus advolvere, per omnes denique circumducere luctuosae satisfactionis 1600 gradus. Certe si ex persecutionum procellis quaerenda est hujus difficultatis elucidatio, melius dicetur subjectos tunc fuisse [Col. 1496A] lugubri huic ac publicae poenitentiae Ecclesiae ministros, ut tantae tamque insolitae clericis impositae poenae metu a lapsu deterrerentur presbyteri et diaconi, quorum ut opera tunc maxime indigebant Ecclesiae, ita et magna erat ubique penuria, et lapsus nocentior.
Alterum responsum a Morino allatum hoc est: clericos solummodo suspensos hac Leonis sententia comprehendi, et a poenitentiae publicae necessitate eximi. Verum cuilibet paulo attentius pontificis verba legenti luce clarius apparebit ejus responsum generale omnino et nulla conditione, nulla restrictione definitum, omnes prorsus clericos complecti, omnes qui crimen aliquod admiserint, pro crimine aliquo suo. Ubi cum inter crimina nullum discrimen faciat, nullum etiam excipi credendum est; decernendumque clericos, sive ea quae suspensione sola plectebantur commisissent, sive quae depositione, numquam secundum Leonem ad poenitentiam publicam adactos fuisse; immo nec ultro eam petentibus esse concessam: de his [Col. 1496B] enim manifestum est agi in hac Leonis responsione, ut inquisitionis titulus testatur, quod et habent canones 4 Arausicani concilii, et 29 Arelatensis II, ad quos Rusticum respexisse pluries monuimus; immo et Syricius ipse, qui de concessione sola meminit, non de coactione ad poenitentiam.
Quod de traditione apostolica diximus, idem de consuetudine ecclesiastica dicendum, quam vel ubique vigere et semper viguisse credidit S. Leo, vel ab omnibus Ecclesiis suscipiendam esse autumabat: ita ut quidquid aliter in aliis ageretur, hoc inter morum ac disciplinae corruptelas numeraret. Aliter tamen res se habebat, ut vel solo hoc exemplo declaratur. Quod enim Romae numquam ulli majoris ordinis clerico poenitenti concedebatur, optime quidem et sapienter fiebat; sed quod Gallicani poenitentiam desiderantibus clericis non negandam esse putabant, ut ex Arausicani I et Arelatensis II canonibus patet, culpandum profecto 1601 non erat: Quod enim [Col. 1496C] neque contra fidem, neque contra bonos mores injungitur, indifferenter est habendum, et pro eorum inter quos vivitur societate servandum est, ut Augustinus habet epist. 118 ad Januarium.
Tertium, quod observandum venit in hoc capite, istud est, Leonem cum probare vellet clerico manum ad poenitentiam imponi non debere, ad hoc adducere isthaec verba: Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro illo (I Reg. II, 25) ? Cujus ratio est, vel quod sacerdotum supplicationibus a peccatis solvi dicebantur poenitentes; vel quia numquam sine oratione manus imponeretur, sive ad confirmationem, sive propter ordinationem, sive denique ad poenitentiam. Quae manus impositio cum ex se indifferens esset, aliquando honorifica erat, ut in ordinatione; aliquando humiliationi ac dejectioni publicae conjuncta, ut in poenitentia, ad quem effectum ex oratione determinabatur: et propterea a levitis et sacerdotibus, quibus [Col. 1497A] manus aliis imponendi jus erat, removebatur; ne sacerdotali dignitati contumelia hoc modo irrogari videretur, et eo magis, quod poenitentes non ad cleri modo, sed ad laicorum etiam genua advolvebantur in poenitentiae suae decursu.
8. Lex continentiae eadem est ministris altaris. Inter ministros altaris subdiaconum censeri, patet ex epist. 12 (nunc 14) , ad Anastasium Thessalonicens., cap. 3, ubi distinctius de ejus continentia disserit, de qua et nos ibidem aliqua. Hic solum observo, mirum satis videri eamdem a Leone dici legem continentiae ministris altaris impositam, praesertim in Ecclesia Romana, cum et semper et lege divina ad illam obligatos episcopos et presbyteros velit Siricius papa; subdiaconi vero ad continentiam tenerentur et ex lege tantum ecclesiastica, et ea quidem quae vix tunc primum in lucem prodibat. Quotquot enim ante S. Leonem, vel conciliorum canones, vel pontificum etiam Romanorum decreta promulgata fuerant, solos presbyteros et diaconos legi continentiae subjectos [Col. 1497B] esse declarant. Vide Siricium, epist. ad Himerium Tarracon., cap. 7 et 9; Innocentium I, epist. ad Victricium Rothomag., cap. 9, epist. ad Exuperium Tolos., cap. 1. Immo apud Gallicanas Ecclesias etiam Leonis temporibus nulli clerici, praeter presbyteros et diaconos, continentiam profiteri jubebantur. Testis est Arausicana I synodus, can. 22: Sedit praeterea, inquit, ut deinceps non ordinentur diacones conjugati, nisi qui prius conversionis proposito professi fuerint castitatem. Et can. 23: Si quis autem post acceptam benedictionem leviticam cum uxore sua incontinens invenitur, ab officio abjiciatur. Demum cap. 4: De his autem qui prius ordinati hoc ipsum inciderunt, Taurinatis synodi sequendam esse sententiam, qua jubetur non ulterius promoveri. Suffragatur Arelat. II can. 42, cujus etiam can. 45 statuitur ut qui internupta et duplicata matrimonia inciderunt non ultra subdiaconatum ecclesiasticas 1602 capiant dignitates. Quod si facti forsitan sunt, ab ecclesiastico removeantur [Col. 1497C] officio. Andegavense pariter concilium, anno 452, can. 11, de Digamis vel viduarum maritis ad diaconii vel presbyterii gradum non admittendis decernens, nihil de subdiaconis statuit; quos proinde inter minoris officii clericos ad continentiam non obligatos censeri voluit. Hoc etiam notandum in can. 22 Arausicano, quod ait ut deinceps non ordinentur; quasi nova tunc fuerit haec circa diaconos constitutio, quod innuere pariter videtur canon 24: cum enim hac levissima poena, ut non ulterius promoverentur, eos diaconos mulctandos censeat, qui ante hanc constitutionem ordinati, postea cum uxoribus suis se miscuissent; eos vero qui deinceps consecrarentur abjiciendos velit, si id ipsum inciderint; indicium est hoc passim per Gallias usurpatum antea fuisse, ut diaconi continentiae legem non tenerent, sive id ex corruptela descenderet, sive ex indulgentia episcoporum Gallicanorum propter penuriam ministrorum, quam bellorum calamitas induxerat, introductum fuerit. Certe tantum abest ut ad continentiam [Col. 1497D] subdiaconi tunc coacti fuerint in Galliis, ut aegre admodum huic jugo colla submiserint diaconi ipsi: quod Gallicanos antistites impulit ut frequenter de illorum incontinentia querelas emiserint, et eamdem legem multoties renovaverint in synodis, ut in Turonensi I, anno 461, can. 1 et 2 (quae quidem celebrata est Leone vix tum e vivis erepto), et Agathensi, anno 506, can. 9.
Aliquid tamen, licet non omnino expresse, habetur in concilio Venetico, anno 465, eodem Perpetuo Turonensi praeside, qui et Turonensi I synodo praefuerat. Nam can. 11, qui 39 est in Agathensi, haec habet: Presbyteri, diacones, subdiacones, vel deinceps quibus ducendi uxores licentia non est, etiam alienarum nuptiarum evitent convivia.
Verum, quod fatendum est, ut varia erat pro variis orbis regionibus in hac re disciplina, sic etiam intra Gallias ipsas pro diversis provinciis et Ecclesiis [Col. 1498A] varietas erat non minima, quam nobis ob oculos ponit brevis epistola SS. Lupi Tricassini et Euphronii Augustodunensis episcoporum ad Talasium episcopum Andegavensem, in qua incertam et fluctuantem tunc cernimus in Galliarum Ecclesiis continentiae clericalis disciplinam, quod saltem subdiaconatum et inferiores ordines attinet (Tom. I, Concil. Gall., an. 461) .
Qua in epistola quam exacte, quam distincte singula explicentur, non abs re erit propius intueri: tum quia utile admodum erit ad concilianda varia et interdum contraria canonum vel pontificum decreta, quae pro temporum, regionum, Ecclesiarumque diversitate varia sunt; tum quia nullus est testis locupletior disciplinae Gallicanarum hujus aevi Ecclesiarum, quam Lupus Tricassinus, Pater patrum, episcopus episcoporum, alter saeculi sui Jacobus, qui de quadam specula charitatis, nec de inferiore Jerusalem tota Ecclesiae Dei nostri membra superinspiciebat; 1603 dignus qui merito ab omnibus consuleretur, Petri apostoli collega, primus omnium toto qua patet orbe pontificum, [Col. 1498B] cujus praerogativae subjiciebatur, cujus censurae adtremebat etiam turba collegii episcopalis, in cujus gravitatis comparationem ipsa etiam grandaevorum corda puerascebant, sanctorum utriusque ordinis (monastici et pontificalis) conclamatissimus primipilaris, norma morum, columna virtutum, junior magis quam minor Moyses, per quinquennia decem et amplius non aequaevis sacerdotalibus tantum, verum et antiquis antelatus (Apollin. Synod. Epist. lib. VI, epist. 1; lib. IX, epist. 11) .
Tantum virum par est audire de clericorum continentia disserentem, distinguentemque quid in sua Trecensi ageretur Ecclesia, quid in Augustodunensi, quid in universa; quid ex consuetudine, quid ex necessitate, quid de facto institueretur; quid in votis haberet, quid in aliis laudaret, quid denique ipse non auderet. Ipsa hujus epistolae verba describenda primum, tum per partes discutienda.
De clericis, inquit, bigamis usque ad ostiarios Ecclesia [Col. 1498C] permittit et patitur: et quam quis sacerdotum regulam pro districtione sua assumpserit, jure custodiet. Exorcistas vero aut subdiaconos a secundis nuptiis penitus excludit. Generationem vero filiorum ab his quos conjugatos assumimus, melius esset, si fieri possit, arceri: quos melius est non assumi, quam de his postea sub diversa sensuum varietate certari: cum melius sit omnes disceptationum causas excludi; ut qui non vult in clericatu generari, non constituat in altario conjugatos. Haec pro consuetudine Ecclesiarum nostrarum, quarum una est regula, paginae hujus sermone texuimus. Si quid vero pro honore Domini potest districtionis accrescere, etsi imitari non possumus, pro Domini honore laudabimus. Nam jam Ecclesiae obsequiis aggregatos ad secundas nuptias transire non patimur: quos postquam assumpti fuerint, etiam a primis penitus arcemus, exorcistas dumtaxat atque subdiaconos. In Augustodunensi autem Ecclesia, vel ostiarius in imo officio constitutus, si uxorem aliam acceperit, ab officio penitus abdicatur. Subdiaconos autem ad pacem inter [Col. 1498D] se in sacrario oportet accedere; in altario autem, non nisi dum porrigunt pallas diacano, aut suscipiunt quod refertur; ad pacem autem nequaquam eis permissum est. Si autem illius amentiae fuerit vel exorcista, vel subdiaconus, vel etiam, sicut supra memoratum est, ostiarius, ut secundis se nuptiis illigarit, non solum ab officio, sed etiam a communione penitus arcetur.
Hoc ergo primum ex ista epistola elicitur: Ecclesiae permissione ac tolerantia clericos minores, usque ad ostiarios inclusive, bigamos esse posse; id est, et assumi posse ad ostiarii et ad infimorum officiorum gradus qui conjugati erant vel fuerant, clericisque in hujusmodi muneribus constitutis licuisse 1604 et uxorem accipere, et ad secundas nuptias convolare, et liberis etiam procreandis operam dare. Hic est sensus verborum istorum epistolae: De clericis vero bigamis usque ad ostiarios Ecclesia permittit et patitur.
[Col. 1499A] 2 o Exorcistis et subdiaconis eadem omnino permissa esse, uno excepto, ne videlicet ad secundas nuptias transirent. Sic enim ait: Exorcistas vero aut subdiaconos a secundis nuptiis penitus excludit.
3 o Hanc Ecclesiae permissionem ita sequi liberum fuisse episcopis, ut tamen arctiorem disciplinam in suam quisque Ecclesiam posset pro arbitrio suo inducere: Et quam quis sacerdotum regulam, inquit, pro districtione sua assumpserit, jure custodiet.
4 o Optassent sancti episcopi numquam conjugatos assumi ad exorcistarum et subdiaconorum officium: quoniam difficillimum erat quin inde multae disputationes orirentur in Ecclesia, dum vix intra certos limites coerceri posset matrimonii usus in his qui matrimonio juncti ad Ecclesiae officia assumebantur.
5 o . Saltem vero generationem liberorum, si fieri possit, arceri cupiunt ab iis qui conjugati assumuntur. Utriusque hujus partis sensus his verbis continetur: Generationem vero filiorum ab his quos conjugatos assumimus, melius esset, si fieri possit, arceri; quos [Col. 1499B] melius est non assumi quam de his postea sub diversa censuum varietate certari: cum melius sit omnes disceptationum causas excludi; ut qui non vult in clericatu generari, non constituat in altario conjugatos.
6 o Haec, quae prius observari docuere, usu recepta fuisse asserunt in utraque sua Ecclesia Augustodunensi, in Lugdunensi I, et Trecensi in Senonia seu Lugdunensi IV. Haec, inquiunt, pro consuetudine Ecclesiarum nostrarum, quarum una est regula, paginae hujus sermone texuimus. Sed pro jure, quod supra unicuique episcopo in sua Ecclesia competere agnovit, quam voluerit regulam pro districtione sua assumendi, testatur uterque ille episcopus strictiorem purioremque disciplinam in suas Ecclesias a se fuisse invectam, cum aliquo etiam unius ab altera discrimine, saltem quantum ad poenam iis qui contra irent infligendam.
7 o In Ecclesia enim Trecensi hoc S. Lupus sanciverat, ne quisquam aliquo in ea ministerio initiatus [Col. 1499C] secundis se nuptiis implicare sineretur: Nam jam, inquit, Ecclesiae obsequiis aggregatos ad secundas nuptias transire non patimur; quod de ultimis etiam gradibus intelligendum est; ita ut primo eisdem uxorem accipere liceret; quoad exorcistas vero et subdiaconos, si qui ante omne conjugium in iis gradibus collocarentur, iis ne semel quidem nubere permisit: Quos postquam assumpti fuerint, etiam a primis penitus arcemus, exorcistas dumtaxat atque subdiaconos.
8 o In Augustodunensi autem Ecclesia in hoc severior ab Euphronio sancita erat disciplina, ut depositionis poena multaretur etiam 1605 ostiarius, qui omnium ordinum ultimus, si secundam uxorem accepisset, exorcistam vero et subdiaconum, qui idem fecissent, non solum a suo officio, sed etiam a communione arcerent. In Augustodunensi, inquit, Ecclesia vel Ostiarius in imo officio constitutus, si aliam uxorem acceperit, ab officio penitus abdicatur; si autem illius amentiae fuerit, vel exorcista, vel subdiaconus, [Col. 1500A] vel etiam, sicut supra memoratum est, ostiarius, ut secundis se nuptiis alligarit, non solum ab officio, sed etiam a communione penitus arcetur.
An vero illis quos hic vel a primis vel a secundis nuptiis prohibet, uxoribus quas ante ordinationem acceperant uti facultas erat relicta? Ita fuisse existimo, quemadmodum etiam ex Venetico et Agathensi canonibus supra laudatis habetur: quorum conciliorum Patres, exemplo proculdubio sanctorum Lupi et Euphronii accensi, arctiores continentiae leges altaris ministris praescripserunt, et ad eam disciplinam propius accedere coeperunt quam in Ecclesia Romana Leonis nostri temporibus viguisse videmus; a qua tamen adhuc in multis discrepabant, ut vel ex hac sancti Lupi epistola intelligere licet, si cum ista ad Rusticum, et aliis ad Anastasium Thessalonic., ad Italiae episcopos, et ad Viennenses, conferatur. In quarum ultima, cap. 3, clericos etiam in minoribus officiis residere non patitur, qui fuerint plusquam unius uxoris viri.
[Col. 1500B] Laxiorem porro disciplinam illam, qua, ut memoravimus, subdiaconi permittebantur uxoribus propriis commisceri, et corruptelam quae ante Arausicanae synodi primae et Arelatensis II canones Ecclesias Gallicanas pervasisse videtur, ut diacones aliquando ordinarentur non ante professi conversionis seu continentiae propositum, non ex morum solummodo corruptione, aut episcoporum negligentia descendisse putaverim, sed ex synodorum Orientalium canonibus, quibus [Col. 1499D] Gallicani canonum codicis nomine Quesnellus ex suo sensu intelligit codicem, ut alibi appellat, auctoratum, qui a Gallicana Ecclesia receptus, apud Gallos auctoritatem haberet. Nullus autem ejusmodi codex canonum nobis innotuit. Solum codex Vat. Palat. 574 similis Morbacensi, quem P. Coustantius aliique laudant, collectio est in Galliis compacta ante medium saeculum sextum, quippe quae praeter Nicaenos et Sardicenses, solos canones conciliorum Galliae complectitur. Ancyranos canones cum caeteris Graecis ignorat. In concilio etiam inscripto in vulgatis Arelatense secundum, quod est canonum collectio facta sub S. Caesario Arelatensi eodem saeculo VI ineunte, nulli canones ex Graecis allegantur nisi Nicaeni. Quod si qui codices apud Gallos continebant Latinam versionem aliorum canonum synodorum Orientis, privati erant studii, non publicae auctoritatis. [Col. 1500D] Codicem porro Romanae Ecclesiae, quem Quesnellus laudat, non esse Romanum, et Romanam quidem Ecclesiam non alios olim recepisse canones nisi Nicaenos et Sardicenses, tom. III demonstrabimus. Idem Quesnellus haec aliquando pervidit, et non obscure confessus est, cum dissert. 11, n. 6 scripsit: Numquam a Romanis pontificibus Leoni vel aequalibus vel anterioribus alios canones citatos legimus praeter Nicaenos, vel Sardicenses pro Nicaenis habitos . . . nec particularium synodorum decreta (Graecorum canones ex contextu intelligit) . . . . . ante Chalcedonensem synodum apud plerasque Occidentalium partium Ecclesias in auctoritate recepta sunt. Inanis est igitur Quesnelli conjectura, qua hoc loco laxiorem corruptelam in Galliis circa diaconorum continentiam ex Ancyranis canonibus Gallicano codici insertis derivasse existimat. Gallicanus canonum codex ex parte compositus erat, quos inter Ancyranus 10 diaconum qui ordinationis tempore continentiam promittere noluerat ad nuptias sinebat transire, nec propterea gradum auferebat. Romana disciplina longe purior ac traditioni magis conformis, continentiae legem diaconis semper indixerat; nec receperat Ancyranum canonem 10, nisi eum corrigendo et ad suum usum accommodando, ut in dissertatione ad antiquum nostrum Romanae Ecclesiae codicem diximus.
[Col. 1500C] 9. Nec dimittere uxores. Canon apostol. hoc vetat: Episcopus aut presbyter uxorem propriam nequaquam sub obtentu religionis abjiciat; si vero rejecerit excommunicetur; sed et si perseveraverit, dejiciatur. Huic Orientalis Ecclesiae decreto concinunt plures Latinae constitutiones, quibus tamen 1606 cautiori consilio provisum est ne clericus majoris ordinis conjugatus cum uxore in eadem domo habitet, nisi sequestrato mansionis cubiculo, religione praemissa (vel promissa ), ut habet conc. Agathensis can. 16, postea quam pariter conversi fuerint.
10. Christi et Ecclesiae sacramentum. Cur irritum sit matrimonium ingenui cum serva seu ancilla, non una afferri solet ratio, ea vero, quam ex ipsius sacramenti significatione repetit sanctus Leo, nescio an satis attendi soleat. Quod scilicet, praeter voluntariam sexuum conjunctionem, necesse sit ut habeant matrimonia Christi et Ecclesiae sacramentum; ut enim Christus liberam duxit Ecclesiam, seu ducendo [Col. 1501A] et redimendo liberam fecit, ejusque filii haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi facti sunt in hujus divinae personae societatem, et aliqua unigeniti jura asciti; ita necesse est ut mulier libera sit dum assumitur in uxorem, vel libera reddatur dum a sciente assumitur et redimitur: Ingenua facta et dotata legitime, et publicis nuptiis honestata, ut alias Leo. Quantum ad hanc publicarum nuptiarum conditionem, videtur eam necessarie requirere S. pontifex, ut rata sint et valida matrimonia: quod maxime favet nonnullorum doctissimorum juris canonici peritorum, qui clandestina matrimonia semper invalida irritaque fuisse autumant. Verum cum sacrosancta Tridentina synodus ea rata et vera fuisse censuerit, quamdiu ea Ecclesia irrita non fecit, satius est Leonis verba intelligere de solis ancillarum matrimoniis quae non nisi publicarum nuptiarum solemnitate possint honestari et in libertatem vindicari. Vide sanctum Augustinum, de Bono Conjugali cap. 5, multo pauciora ad veras nuptias requirentem, tametsi dubitans [Col. 1501B] loquatur. Porro quod de concubinis hoc capite dicitur, in malam partem accipiendum non est, sed de iis concubinis quarum usus tunc temporis licitus erat; quaeque velut uxores erant, quamquam nec dotalibus instrumentis, nec solemniter ductae, nec ingenuae factae, sed adhibitae ad tempus maritali affectu, procreandorum liberorum causa. Ne materiem multorum tractatibus versatam inutiliter retractem, adeundi commentarii novi Emanuelis Gonzalez JC. in concilium Illiberitanum, cap. 8, subjecti antiquioribus Mendozae Commentariis, ubi contrariam hujus sententiam refutat ille, expenditque fusius in quibus concubinatus hujusmodi et matrimonium vel conveniant vel discrepent.
11. Paterno arbitrio, etc. Membrum hoc cum praecedenti connectitur, non solum in collectionibus Dionysii Exigui, cap. 18, Isidori, Gratiani, 32, q. 2, Non omnis mulier, Burchardi et Yvonis; sed etiam in mss. codd. Corb., Grim., Victor. et quatuor 1607 [Col. 1501C] Thuaneis. Unicum Thuaneum cum Barberiniano, Trecopithoeano et Cantabrigensi secuti sumus, ut cum Sirmondo ejusque codicibus mss. distinctum caput faceremus, quoniam id res ipsa exigit: praecedenti enim capite de solis clericis filias tradentibus ad nuptias agitur; isto, de quavis fideli puella paterno arbitrio viro concubinae prius conjuncto tradita. Haec verba: Quia aliud est nupta, aliud concubina, quae claudunt responsum ad inquisitionem 5, inchoant in Barber. inquisitionem 6, non malo sensu.
12. Culpanda est sane, etc. Apud eosdem collectores mox laudatos hoc caput cum superiori conjungitur: quibus et iidem mss. concinunt, exceptis Thuan. 1, Trecopith., Barber. et Cantabr. Latum materiae discrimen distinguenda esse capita satis eloquitur. Immo sine distincto inquisitionis titulo hoc caput intelligi nequaquam potest.
13. Horum causa, etc. Jam indicavimus supra hunc Ecclesiae Romanae morem ab aliis plerumque Ecclesiis servatum non fuisse. De Carthaginensi testis [Col. 1501D] concil. IV, si genuinum est, can. 74: Poenitentes vero qui leges poenitentiae attente exsequuntur, si casu in itinere vel in mari mortui fuerint, ubi eis subveniri non potest, memoria eorum et oblationibus et orationibus commendetur. De Gallicana testatur Vasensis I canon. [Col. 1502A] 2, supra descriptus. De Hispanica, Toletana synodus, quae dicitur undecima, an. 675 congregata, quamque authenticam vocat Innocentius, PP. in epistola ad Petrum Compostellanum. De his autem, inquit canon 12, qui accepta poenitentia, antequam reconcilientur ab hac vita recesserint, quamquam diversitas praeceptorum de hoc capitulo habeatur, illorum tamen nos sententias placuit sequi, qui multiplices numero de hujusmodi humanius decreverunt; ut et memoria talium in Ecclesiis commendetur, et oblatio pro eorum dedicata spiritibus accipiatur. Ubi synodus 16 [Col. 1501D] Innocentius III, in epistola ad Petrum Compostellanum, ex hujus verbis non Toletanam, sed Emeritensem synodum authenticam eo sensu appellat, ut eam sinceram, seu non spuriam ostenderet: idque probavit ex collectione Hispanica, sive ex libro canonum apud Hispanicos recepto, quem, inquit, Alexander papa per interlocutionem authenticum approbavit. In re autem non praecepta omnibus, in qua diversa erat Ecclesiarum disciplina, nihil mirum si Toletanis Patribus Carthaginensium et Gallorum [Col. 1502D] disciplina magis placuit. Vide autem ne hinc suspiceris Hispanos horum uti plurium auctoritatem praetulisse auctoritati Romanorum pontificum, quam semper maximi fecisse pluribus documentis liquet. Neque enim hic auctoritatis cum auctoritate comparatio fuit, sed prae rigidiori disciplina mitioris electio, in qua idcirco multorum exempla Toletani Patres allegarunt, ne relaxationem antiqui rigoris ipsi primi inducere viderentur. authentica Carthaginenses Gallicanosque antistites Leoni praeferendos censet, quia multiplices numero: quemque in eodem canone secuta est definientem in epist. ad. Theodorum Forojul. non denegandam reconciliationem in periculo mortis, ab eo discedit cum in eadem epistola edicit mortuis in poenitentiae decursu communicandum non esse.
14. Melius expetit ecclesiasticum quam forense judicium. Quandoquidem hanc Leo ita optionem dat [Col. 1502B] poenitentibus, 1608 ut etiam magis approbet, si relicto saeculari judicio ad ecclesiasticum confugiant qualibet de causa, argumentum est etiam tum viguisse leges, quibus ab imperatoribus Constantino, ut testatur Sozomenus, lib. I, cap. 9, et ab Honorio data est episcopis potestas judicandi inter litigantes christianos etiam laicos vel pro rebus temporalibus.
15. Inquisit. 13. De his qui post poenitentiam uxores accipiunt, vel concubinas sibi conjungunt. Videtur haec Inquisitio ex can. 21 concil. Arelat. II nata; nisi quod hic de secundis tantum nuptiis et illicita commixtione est, sanctus autem Leo etiam a primis nuptiis excludit poenitentes, in eo, ut in caeteris, minus quam Galli nostri indulgens.
16. Virginitatis propositum. Manifeste duo distinguit S. Leo, propositum cum habitu conjunctum, et consecrationem. Propositum erat vel solemne, per ingressum monasterii; vel privatum, per susceptionem virginalis habitus in propria domo, quod a [Col. 1502C] puella duodenni praestari poterat: consecratio vero ante annum aetatis quadragesimum ne fieret sancivit Leo. Hic quoque constituit, inquit liber de Romanis Pontificibus, ut monacha non acciperet velaminis capitis benedictionem, nisi probata fuerit in virginitate annis quadraginta. Idem edixit Majorianus imperator an. Ch. 458, hortatu, ut par est credere, sancti Leonis: eodem edicto vetans ne quis filias invitas ad sacrum velum accipiendum cogeret. Idem tempus annorum 40 virginibus ante consecrationem probandis praescripsit Agathense concil. can. 19, cui praeiverat Chalcedonense can. 15, idem de diaconissis statuens. Quam poenam virgines a proposito resilientes sustinerent, non dicit sanctus Leo. Innocentius I eas aliquanto tempore debere poenitentiam agere scribit in epistola ad Victricium Rothomagensem; eam autem, quae et consecrationem nubendo violasset, poenitentiae post mortem mariti esse subjiciendam. Vide Ancyranum, can. 19. Consecratio vero ista solemnis nec ab alio quam ab episcopo, nec nisi majoribus solemnitatibus [Col. 1502D] fieri debebat. Solis diebus Epiphaniorum, vel in Albis paschalibus, vel in natalitiis apostolorum dari sacrum velamen praecipit Gelasius papa epist. ad episcopos Siciliae, Lucaniae et Brutiorum. Liberius PP. Marcellinam sancti Ambrosii sororem, [Col. 1503A] aliasque virgines Deo consecravit 1609 in ipso Domini Natalitio, ad easque sermonem habuit, quem sanctus Ambrosius exscribit lib. III de Virginibus.
17. In omnibus editis exemplaribus sequitur hoc capitulum, quod etiam apud Gratianum 20, q. 1, reperitur.
Ambigi vero non potest crimen magnum admitti, ubi et propositum deseritur et consecratio violatur: nam si humana pacta non possunt impune calcari, quid eis (eos) manebit qui corruperint foedera divini sacramenti?
Verum desideratur pars haec integra in mss. codd. Griman., Barb., Victor., Trecopith., Navarrico et tribus Thuaneis, nec non apud Dionysium Exiguum, Burchardum et in Isidori collectione edita Parisiis an. 1524 et 1535, cura Margarini de la Bigne: ut dubium non sit haec [Col. 1503D] Hoc additamentum vetustius multo quam Gratianus, ostendimus annot. 76 (Col. 1207, n. k ) in praesentem epistolam. vel Gratiani verba esse, vel alicujus studiosi, qui cum animadverteret in Leonis decreto de solis puellis agi, quae propositum virginitatis emiserunt, ex inductione quid de consecratis [Col. 1503B] statuendum esset, ad marginem annotavit, quod postea irrepsit in textum per scribarum imperitiam. Et certe hominem arguit ratiocinantem potius quam definientem pannus iste, nec a pontifice cum potestate loquente descendere videtur. In aliquibus exemplaribus unicum cum praecedenti caput componit, ut apud Gratianum et Sirmondum, qui inquisitionem huic respondentem nullam invenit: in aliis pro distincto capitulo habetur, ut in vulg. edit. et in mss. Thuan. duobus, et Cantabr. Caeterum ratio illa ex divini pacti sacramento petita, desumpta videtur ab auctore ex epistola Innocentii I, ad Victricium Rothomagens. cap. 13.
18. Cujus fidei fuerint qui eos baptizaverunt, etc. Eamdem definitionem habet Leo noster epist. 135 (nunc 166) , cap. 2, et epist. 129 (nunc 159) , cap. 7, ubi cum a quocumque haeretico baptizatum denuo baptizari vetet, cave ne Paulianistas, quorum baptisma irritum proclamavit Nicaena synodus, idoneis ab [Col. 1503C] eo baptizatoribus accenseri putes. Paulianistae enim, ut dicit Innocentius I, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti minime baptizabant: ac proinde eorum baptisma (et si qui alii in nomine Trinitatis non tingebant) baptisma non erat: quia formam baptismatis, quam hic, quolibet modo, acceptam Leo supponit, non usurpabant. Quis enim nesciat, inquit Augustinus, lib. VI de Bapt. contra Donat., non esse baptismum Christi, si verba evangelica, quibus symbolum constat, illic defuerint? Indiscrete tamen loquitur sanctus Leo, quoniam indiscrete plerumque locuti sunt alii sancti Patres: et quia facilius inveniuntur 1610 haeretici, qui omnino non baptizent (quod loco mox laudato ait Augustinus) quam qui non illis verbis baptizent.
19. Possunt jejuniis et manus impositione purgari. Vides hic [Col. 1503D] Videsis nostram annot. 25 (Col. 1138, n. q ) in [Col. 1504D] epist. 159, ubi germanus Leonis sensus exponitur, et quid in sequentibus Quesnelli conjecturis approbandum sit, satis exinde cognoscetur. aliquid medium inter poenitentiam publicam et solam manuum impositionem seu confirmationem. Per hanc solam catholicis copulabantur, qui ab haereticis infantes baptizati erant, ut cap. [Col. 1503D] praecedenti decernitur. Poenitentiae publicae laboribus subjiciebantur, et ita ad communionem admittebantur ii qui, cum a catholicis baptizati et a gentilibus adhuc parvuli capti essent, idololatria, vel homicidiis, vel fornicationibus sese apud illos polluerant. Si vero iidem convivio gentilium solummodo et escis immolatitiis usi fuerant, nec poenitentia publica multabantur, quoniam hoc ab eis adhuc juvenibus, in infantia raptis, quid agerent ignorantibus, et fame coactis admissum fuerat: nec item per manus impositionem, invocata virtute Spiritus sancti, seu per confirmationem: quia a catholicis baptizati, ab iisdem pariter Spiritus sanctificationem acceperant: [Col. 1504A] sed jejuniis et manus impositione purgabantur. Hanc enim impositionem manus, nec de poenitentia publica, nec de confirmationis sacramento intelligendam esse, planum mihi esse videtur ex contextu capitis et ex ipsa Inquisitione.
Aliquid severioris disciplinae habere videtur idem Leo noster in epistola 129 (nunc 159) , ad Nicetam Aquileiensem cap. 5, ubi hujusmodi cibis immolatitiis pollutos poenitentiae satisfactione purgari praecipit, sive hoc terror extorserit, sive fames suaserit: sed discrimen in poena est, quoniam et in peccantibus erat: ibi enim de adultis et grandaevis agitur. Adde quod non tamquam ex canonum auctoritate loquitur sanctus Leo, sed quasi ex proprio sensu: Credidimus, inquit (unde vel de publicae poenitentiae satisfactione non loquitur, vel eam ex episcopi prudentia et arbitrio moderationem adhiberi vult), ut non tam temporis longitudine, quam cordis compunctione pensetur: cum hujusmodi cibus pro metu, aut indigentia, non pro religionis veneratione sit sumptus.
[Col. 1504B] Quod vero juniores illos jejuniis et manus impositione purgari mandat, etiamsi vix inter minima peccata numeranda videantur quae admiserant, non mirabitur qui apud Augustinum (Hom. 50, de Poenit.) legerit, quod pro quotidianis peccatis etiam sacrificia eleemosynarum, jejuniorum, et ipsarum orationum ac supplicationum quisque pro suis viribus offerre non cessat. Nec difficultatem debet facere, quod de manus impositione mentionem facit, eo ipso enim confirmatur quod diximus: quia cum 1611 manus impositio solitarie ponitur, nullum significat sacramentum, multoque minus confirmationem; sed solummodo orationes et supplicationes manuum impositioni conjunctas, juxta illud ejusdem Augustini (Lib. I de Bapt. con. Donat. c. 10) : Manus impositio, non sicut baptismus repeti potest. Quid enim est aliud, nisi oratio super hominem? Unde in hac ipsa epistola Leonis ad Rusticum inquis. 2, cum probare vellet clericos non debere poenitentiam publicam accipere per manus [Col. 1504C] impositionem, per quam luctuosum illud stadium dedicari solebat, adducit haec Scripturae verba: Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro illo? I Reg. II, 25.
Postremo monebo per mediam illam poenitentiam seu poenitentiae umbram, quam hic commemorat sanctus Leo, lucem afferri illis Innocentii I PP. verbis, quae video a multis in alienos sensus detorqueri. ARIANOS, inquit, laicos conversos ad Dominum SUB IMAGINE POENITENTIAE ac sancti Spiritus sanctificatione per manus impositionem suscipimus. Quod enim hic imaginem poenitentiae appellat, idipsum esse arbitror quod sanctus Leo jejuniis et manus impositione comprehendit: quae poenitentia, si cum illis omnibus laboriosis poenitentiae gradibus conferatur, qui passim in usu erant in reconciliatione peccatorum, imago potius et umbra poenitentiae merito dicitur, quam poenitentia. Etsi enim in illa publice credendum est impositam esse manum a supplicantibus sacerdotibus, publicae tamen poenitentiae nomine non decorabatur, [Col. 1504D] quia ab omni 1612 illa publice humilificandi disciplina immunis erat. Hujusmodi tenuem et mediam poenitentiam susceptam esse videmus 1 o ab iis adultis qui ad baptismi sacramentum et consecrationem sese accingebant, de qua sanctus Augustinus homil. 50 citata, ubi tres actiones poenitentiae recenset, quarum haec prima est, quae, inquit, novum hominem parturit, donec per baptismum salutare omnium praeteritorum fiat remissio peccatorum; 2 o ab iis de quibus Innocentius I, qui ab Arianis conversi per confirmationis sacramentum in catholica suscipiebantur: ad hanc enim sanctificationem spiritus sese per jejunia et orationes disponebant; 3 o ab iis qui e captivitate regressi, [Col. 1505A] in qua immolatitiis se cibis contaminarant, sacramentorum Christi cupiebant esse participes, quorum illis prius communio non concedebatur, quin jejuniis, orationibus sacerdotalibus et manuum impositione purgati essent. Porro cum manuum impositionem hic lego, vix mihi tempero quin ad secretae confessionis et sacramentalis absolutionis, ut hodie fit, ritum oculos mentis conjiciam: prodo suspicionem, sed nihil assero.
Antequam his observationibus finem imponam, operae pretium est indicare nonnulla ex hujus epistolae praefatione translata esse ad prologum fictitii [Col. 1506A] rescripti Marci papae ad Athanasium: aliqua etiam ex inquis. 13 in epistolam Julii papae ad Orientales in causa ejusdem Athanasii. Alia sunt forsan in aliis Isidori pseudo-epistolis.
Quesnelli observationem in epistolam apud ipsum 9, ad episcopos Gallicanos Viennensis provinciae, quam inter supposititias rejecimus, insertam invenies in admonitione eidem epistolae praemissa. tom. I, col. 1465 (Supra. col. 1235) , ubi nostras animadversiones adjecimus.
Ordo novus sermonum
| Ordo novus | Ordo Quesn. ed. | TITULI SERMONUM. | Col. |
| I | 1 | De Natali ipsius sermo. | I, 141 |
| II | 1 | De Natali ejusdem. | II, 142 |
| III | 2 | De eodem Natali | III 144 |
| IV | 3 | IV 148 | |
| V | 4 | V 153 | |
| VI | 5 | De Collectis | I 157 |
| VII | 6 | II 159 | |
| VIII | 7 | III 159 | |
| IX | 8 | IV 160 | |
| X | 9 | V 163 | |
| XI | 10 | VI 166 | |
| XII | 11 | De Jejunio decimi mensis | I 168 |
| XIII | 12 | II 172 | |
| XIV | 13 | III 173 | |
| XV | 14 | IV 174 | |
| XVI | 15 | V 176 | |
| XVII | 16 | VI 180 | |
| XVIII | 17 | VII 182 | |
| XIX | 18 | VIII 185 | |
| XX | 19 | IX 188 | |
| XXI | 20 | De Nativitate Domini | I 190 |
| XXII | 21 | II 193 | |
| XXIII | 22 | III 199 | |
| XXIV | 23 | IV 203 | |
| XXV | 24 | V 208 | |
| XXVI | 25 | VI 212 | |
| XXVII | 26 | VII 216 | |
| XXVIII | 27 | VIII 221 | |
| XXIX | 28 | IX 226 | |
| XXX | 29 | X 229 | |
| XXXI | 30 | In Epiphania Domini | I 234 |
| XXXII | 31 | II 237 | |
| XXXIII | 32 | III 240 | |
| XXXIV | 33 | IV 244 | |
| XXXV | 34 | V 249 | |
| XXXVI | 35 | VI 253 | |
| XXXVII | 36 | VII 257 | |
| XXXVIII | 37 | VIII 260 | |
| XXXIX | 38 | De Quadragesima | I 263 |
| XL | 39 | II 267 | |
| XLI | 40 | III 272 | |
| XLII | 41 | IV 274 | |
| XLIII | 42 | V 281 | |
| XLIV | 43 | VI 285 | |
| XLV | 44 | VII 288 | |
| XLVI | 45 | VIII 291 | |
| XLVII | 46 | IX 294 | |
| XLVIII | 47 | X 297 | |
| XLIX | 48 | XI 301 | |
| L | 49 | XII 305 | |
| LI | 94 | Homilia habita sabbato ante secundum Dominicam quadragesimae, de Evangelio secundum Matthaeum: In illo tempore assumpsit Jesus Petrum | 308 |
| LII | 50 | De Passione Domini. | I 313 |
| LIII | 51 | II 317 | |
| LIV | 52 | III 318 | |
| LV | 53 | IV 322 | |
| LVI | 54 | V 325 | |
| LVII | 55 | VI 328 | |
| LVIII | 56 | VII 331 | |
| LIX | 57 | VIII 337 | |
| LX | 58 | IX 342 | |
| LXI | 59 | X 346 | |
| LXII | 60 | XI 349 | |
| LXIII | 63 | XII 353 | |
| LXIV | 61 | XIII 357 | |
| LXV | 64 | XIV 361 | |
| LXVI | 62 | XV 364 | |
| LXVII | 65 | XVI 368 | |
| LXVIII | 66 | XVII 372 | |
| LXIX | 67 | XVIII 375 | |
| LXX | 68 | XIX 380 | |
| LXXI | 69 | De Resurrectione Domini | I 385 |
| LXXII | 70 | II 390 | |
| LXXIII | 71 | De Ascensione Domini | I 394 |
| LXXIV | 72 | II 396 | |
| LXXV | 73 | De Pentecoste | I 400 |
| LXXVI | 74 | II 404 | |
| LXXVII | 75 | III 411 | |
| LXXVIII | 76 | De Jejunio Pentecostes | I 415 |
| LXXIX | 77 | II 418 | |
| LXXX | 78 | III 420 | |
| LXXXI | 79 | IV 420 | |
| LXXXII | 80 | In Natali apostolorum Petri et Pauli | 422 |
| LXXXIII | App. 4. | In Natali S. Petri apostoli | 429 |
| LXXXIV | 81 | In Octavis apostolorum Petri et Pauli | 433 |
| LXXXV | 83 | In Natali S. Laurentii martyris | 434 |
| LXXXVI | 84 | De Jejunio mensis decimi | I 437 |
| LXXXVII | 85 | II 438 | |
| LXXXVIII | 86 | III 441 | |
| LXXXIX | 87 | IV 444 | |
| XC | 88 | V 447 | |
| XCI | 89 | VI 450 | |
| XCII | 90 | VII 453 | |
| XCIII | 91 | VIII 456 | |
| XCIV | 92 | IX 458 | |
| XCV | 95 | De Gradibus ascensionis ad beatitudinem | 460 |
| XCVI | 93 | Tractatus contra haeresim Eutvchis | 466 |
| I | Append. 5. | Tractatus adversus errores Eutychis et alior. haeret. | 477 |
| II | Append. 2. | In Nativitate Domini | 487 |
| III | Abest. | De Quadragesima | I 488 |
| IV | Abest. | II 490 | |
| V | Abest. | De Passione Domini | I 491 |
| VI | Abest. | II 492 | |
| VII | Abest. | In Dominica Palmorum | 493 |
| VIII | Abest. | De Resurrectione Domini | I 495 |
| IX | Abest. | II 497 | |
| X | Abet.s | III 499 | |
| XI | Append. 3. | In Ascensione Domini | 499 |
| XII | Abest. | De Sanctissima Trinitate | 500 |
| XIII | Append. 1. | In Natali S. Vincentii martyris | 501 |
| XIV | 96 | In Cathedra S. Patri, suppletus [Col. 1508] ex codd. Vat. | 505 |
| XV | Abest. | In Annuntiatione B. V. Mariae | 508 |
| XVI | Abest. | In Natali SS. apostolorum Petri et Pauli | 511 |
| XVII | Abest. | In Natali B. Pauli apostoli | 512 |
| XVIII | Abest. | De S. Petro, quomodo de carcere eductus est | 515 |
| XIX | 82 | In Natali SS. septem fratrum Machabaeorum | 517 |
| XX | Abest. | De Transfiguratione Domini | 520 |
Ordo novus epistolarum
| Ordo novus. | Quesnellian. | Ante Quesn. | |||
| I. | 6 | 86 | Ad Aquileiensem episcopum. | 593 | |
| II. | 7 | 85 | Ad Septimum Altini episcopum | 597 | |
| III. | post epist. 2. | post epist. 63 | Paschasini ep. Lilybaetani ad Leonem papam. | 606 | |
| IV. | 3 | 1 | Ad episc. per Campaniam, Picenum et Tusciam provincias constitutos. | 610 | |
| V. | 5 | Ad metropolitanos per Illyricum. | 614 | ||
| VI. | 4 | Ad Anastasium Thessalonicensem. | 616 | ||
| VII. | 8 | 2 | Ad universos per Italiam episcopos. | 620 | |
| VIII. | post epist. 8. | Novella Valentiniani Aug. contra Manichaeos. | 622 | ||
| IX. | 11 | 81 | Ad Dioscorum Alexandrinum episcopum. | 624 | |
| X. | 10 | 89 | Ad Viennensis provinciae episcopos. | 628 | |
| XI. | post epist. 10. | Novella Valentiniani Aug. adversus S. Hilarium. | 636 | ||
| XII. | 1 | 87 | Ad episcopos Mauritaniae Caesariensis. | 645 et 656 | |
| XIII. | 13 | Ad metropolitanos Illyrici. | 663 | ||
| XIV. | 12 | 84 | Ad Anastasium Thessalonicensem. | 666 | |
| XV. | 15 | 93 | Ad Turribium Asturicensem de Priscillianistis. | 677 | |
| XVI. | 16 | 4 | Ad episcopos Siciliae. | 695 | |
| XVII. | 17 | 104 | Ad eosdem Siculos. | 703 | |
| XVIII. | 14 | 3 | Ad Januarium Aquileiensem. | 706 | |
| XIX. | 18 | 5 | Ad Dorum Beneventanum. | 709 | |
| XX. | 19 | 6 | Ad Eutychem CP. abbatem. | 713 | |
| XXI. | Eutychis ad S. Leonem epistola nunc primum inserta. | 713 | |||
| XXII. | post epist. 33. | post epist. 8 | Flaviani episcopi Constantinopolitani ad S. Leonem. | 723 et 727 | |
| XXIII. | 20 | 8 | Ad Flavianum CP. | 731 | |
| XXIV. | 21 | 7 | Ad Theodosium Augustum. | 735 | |
| XXV. | post epist. 23. | Petri Chrysologi episcopi Ravennatis ad Eutychem. | 739 | ||
| XXVI. | post epist. 21. | post epist. 6 | Flaviani CP. episcopi ad S. Leonem. | 743 et | 749 |
| XXVII. | 22 | Ad Flavianum CP. | 751 | ||
| XXVIII. | 24 | 10 | Ad eumdem Flavianum. | 755 | |
| XXIX. | 26 | 12 | Ad Theodosium Aug. | 781 | |
| XXX. | 30 | 18 | Ad Pulcheriam Augustam. | 785 | |
| XXXI. | 27 | 13 | Ad eamdem Pulcheriam. | 789 | |
| XXXII. | 28 | 14 | Ad Faustum, Martinum et alios archimandritas CP. | 795 | |
| XXXIII. | 29 | 15 | Ad synodum Ephesinam. | 797 | |
| XXXIV. | 31 | 19 | Ad Julianum Coensem episcopum. | 801 | |
| XXXV. | 25 | 11 | Ad eumdem Julianum. | 803 | |
| XXXVI. | 32 | 16 | Ad Flavianum CP. | 809 | |
| XXXVII. | 33 | 17 | Ad Theodosium Augustum. | 811 | |
| XXXVIII. | 34 | 20 | Ad Flavianum CP. | 812 | |
| XXXIX. | 35 | 21 | Ad eumdem Flavianum. | 813 | |
| XL. | 36 | 106 | Ad episcopos Arelatensis provinciae. | 814 | |
| XLI. | 37 | 90 | Ad Ravennium Arelatensem. | 815 | |
| XLII. | 38 | 107 | Ad eumdem Ravennium. | 816 | |
| XLIII. | 39 | 24 | Ad Theodosium Augustum. | 821 et 823 | |
| XLIV. | 40 | 25 | Ad eumdem Theodosium. | 825 | |
| XLV. | 41 | 26 | Ad Pulcheriam Augustam. | 831 | |
| XLVI. | post epist. 47. | Hilari diaconi, postea pontificis, ad eamdem Pulcheriam. | 837 | ||
| XLVII. | 43 | 29 | Ad Anastasium Thessalonicensem. | 839 | |
| XLVIII. | 44 | 30 | Ad Julianum Coensem. | 840 | |
| XLIX. | 42 | 27 | Ad Flavianum CP. | 841 | |
| L. | 45 | 22 | Ad clerum et plebem CP. | 841 | |
| LI. | 47 | 28 | Ad Faustum et caeteros archimandritas Constantinopolitanos. | 843 | |
| LII. | post epist. 47. Theodoreti episcopi Cyri ad S. Leonem papam. | 845 | |||
| LIII. | post epist. 51. | Anatolii episcopi Constantinopolitani fragmentum epistolae ad S. Leonem de ordinatione sua. | 853 | ||
| LIV. | 23 | 9 | Ad Theodosium Augustum. | 855 | |
| LV. | post epist. 47. | Valentiniani Augusti ad Theodosium Augustum. | 857 | ||
| LVI. | post epist. 47. | Placidiae Augustae ad eumdem Theodosium. | 859 | ||
| LVII. | post epist. 47. | Eudoxiae Augustae ad eumdem Theodosium. | 861 | ||
| LVIII. | post epist. 47. | Placidiae Augustae ad Pulcheriam Augustam. | 863 | ||
| LIX. | 46 | 23 | Ad clerum et plebem Constantinopolitanam. | 865 | |
| LX. | 48 | 31 | Ad Pulcheriam Augustam. | 873 | |
| LXI. | 49 | 32 | Ad Martinum et Faustum prosbyteros. | 874 | |
| LXII. | post epist. 47. | Theodosii Augusti ad Valentinianum Aug. | 875 | ||
| LXIII. | post epist. 47. | Ejusdem ad Placidiam Augustam. | 877 | ||
| LXIV. | post epist. 47. | Ejusdem ad Eudoxiam Augustam. | 877 | ||
| LXV. | post epist. 49. | 108 | Episcoporum Arelatensi sedi faventium ad S. Leonem papam libellus, seu preces. | 879 | |
| LXVI. | 50 | 109 | Ad eosdem Gallicanos episcopos responsio. | 883 | |
| LXVII. | 51 | 110 | Ad Ravennium Arelatensem. | 886 | |
| [Col. 1509] LXVIII. | post epist. 76. | post epist. 98. | Cerelii, Salonii et Verani, Gallicanorum episcoporum ad S. Leonem. | 887 | |
| LXIX. | 52 | 33 | Ad Theodosium Augustum. | 890 | |
| LXX. | 54 | 35 | Ad Pulcheriam Augustam. | 893 | |
| LXXI. | 53 | 34 | Ad archimandritas Constantinopolitanos. | 895 | |
| LXXII. | 57 | 98 | Ad Faustum presbyterum. | 897 | |
| LXXIII. | post epist. 57. | Marciani ad S. Leonem. | 899 | ||
| LXXIV. | 55 | 36 | Ad Martinum presbyterum. | 899 | |
| LXXV. | 56 | Ad Martinum et Faustum presbyteros. | 901 | ||
| LXXVI. | post epist. 61. | Marciani Augusti ap S. Leonem. | 903 | ||
| LXXVII. | post epist. 58. | Pulcheriae Augustae ad S. Leonem. | 905 | ||
| LXXVIII. | 58 | 38 | Ad Marcianum Augustum. | 907 | |
| LXXIX. | 59 | 39 | Ad Pulcheriam Augustam. | 909 | |
| LXXX. | 60 | 40 | Ad Anatolium CP. | 912 | |
| LXXXI. | 61 | 41 | Ad Julianum Coensem. | 915 | |
| LXXXII. | 62 | 42 | Ad Marcianum Augustum. | 917 | |
| LXXXIII. | 63 | 44 | Ad eumdem Marcianum. | 919 | |
| LXXXIV. | 64 | 45 | Ad Pulcheriam Augustam. | 921 | |
| LXXXV. | 65 | 46 | Ad Anatolium CP. | 922 | |
| LXXXVI. | 66 | Ad Julianum Coensem. | 924 | ||
| LXXXVII. | 67 | 48 | Ad Anatolium CP. | 926 | |
| LXXXVIII. | 68 | Ad Paschasinum Lilybaetanum. | 927 | ||
| LXXXIX. | 69 | 49 | Ad Marcianum Augustum. | 930 | |
| XC. | 73 | 43 | Ad eumdem Marcianum. | 932 | |
| XCI. | 70 | Ad Anatolium CP. | 934 | ||
| XCII. | 71 | Ad Julianum Coensem. | 936 | ||
| XCIII. | 72 | 47 | Ad synodum Nicaenam, postea Chalcedonem translatam. | 935 | |
| XCIV. | 74 | 50 | Ad Marcianum Augustum. | 941 | |
| XCV. | 75 | 51 | Ad Pulcheriam Augustam. | 942 | |
| XCVI. | 76 | 111 | Ad Ravennium Arelatensem. | 945 | |
| XCVII. | post epist. 77. | post epist. 52. Eusebii et synodi Mediolanensis ad S. Leonem. | 945 | ||
| XCVIII. | post epist. 77. Synodi Chalcedonensis relatio ad S. Leonem Graeca, cum versione Rustici. | 951 | |||
| Alia versio antiquior cum subscriptionibus. | 959 | ||||
| XCIX. | post epist. 76. | post epist. 51. Ravennii Arelatensis et aliorum 43 episcoporum Galliarum ad S. Leonem. | 966 | ||
| Marciani Augusti ad S. Leonem. | 970 | ||||
| C. | post epist. 77. | Eadem epistola Graece cum nova versione. | 971 | ||
| CI. | antea inedit. | Anatolii Constantinopolitani ad S. Leonem. | 975 | ||
| CII. | 77 | 52 | Ad Ravennium Arelatensem aliosque episcopos Gallicanos. | 983 | |
| CIII. | 82 | 94 | Ad Rusticum aliosque episcopos Galliarum. | 988 | |
| CIV. | 78 | 54 | Ad Marcianum Augustum. | 991 | |
| CV. | 79 | 55 | Ad Pulcheriam Augustam. | 997 | |
| CVI. | 80 | 53 | Ad Anatolium CP. | 1001 | |
| CVII. | 81 | 105 | Ad Julianum Coensem. | 1009 | |
| CVIII. | 83 | 91 | Ad Theodorum Forojuliensem. | 1011 | |
| CIX. | antea inedit. | Ad Julianum Coensem. | 1014 | ||
| CX. | post epist. 88. | Marciani Augusti ad S. Leonem. | 1017 | ||
| CXI. | 84 | 57 | Ad Marcianum Augustum. | 1019 | |
| CXII. | 85 | 58 | Ad Pulcheriam Angustam. | 1023 | |
| CXIII. | 86 | 56 | Ad Julianum Coensem. | 1024 | |
| CXIV. | 87 | 61 | Ad episcopos qui in synodo Chalcedonensi fuerant congregati. | 1027 | |
| CXV. | 89 | 59 | Ad Marcianum Augustum. | 1031 | |
| CXVI. | 90 | 60 | Ad Pulcheriam Augustam. | 1035 | |
| CXVII. | 88 | Ad Julianum Coensem. | 1037 | ||
| CXVIII. | 91 | 82 | Ad eumdem Julianum. | 1039 | |
| CXIX. | 92 | 62 | Ad Maximum Antiochenum. | 1040 | |
| CXX. | 93 | 63 | Ad Theodoretum Cyri episcopum. | 1046 | |
| CXXI. | 94 | 64 | Ad Marcianum Augustum. | 1055 | |
| CXXII. | 95 | 65 | Ad Julianum Coensem. | 1058 | |
| CXXIII. | 96 | 66 | Ad Eudoxiam Augustam. | 1060 | |
| CXXIV. | 97 | 85 | Ad monachos Palaestinos. | 1061 | |
| CXXV. | 98 | 67 | Ad Julianum Coensem. | 1068 | |
| CXXVI. | 99 | Ad Marcianum Augustum. | 1069 | ||
| CXXVII. | 100 | 68 | Ad Julianum Coensem. | 1070 | |
| CXXVIII. | 101 | Ad Marcianum Augustum. | 1073 | ||
| CXXIX. | 103 | Ad Proterium Alexandrinum. | 1075 | ||
| CXXX. | 104 | 69 | Ad Marcianum Augustum. | 1078 | |
| CXXXI. | 102 | Ad Julianum Coensem. | 1081 | ||
| CXXXII. | post epist. 105. Anatolii Constantinopolitani ad S. Leonem. | 1082 | |||
| CXXXIII. | post epist. 103. | Proterii Alexandrini ad S. Leonem. | 1084 | ||
| CXXXIV. | 105 | 70 | Ad Marcianum Augustum. | 1094 | |
| CXXXV. | 106 | 71 | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1096 | |
| CXXXVI. | 107 | Ad Marcianum Augustum. | 1098 | ||
| CXXXVII. | 108 | Ad eumdem Marcianum. | 1100 | ||
| CXXXVIII. | 109 | 95 | Ad episcopos Galliarum et Hispaniarum. | 1101 | |
| CXXXIX. | 110 | 72 | Ad Juvenalem Jerosolymitanum. | 1101 | |
| CXL. | 111 | Ad Julianum Coensem. | 1109 | ||
| CXLI. | 113 | Ad eumdem Julianum. | 1110 | ||
| CXLII. | 112 | Ad Marcianum Augustum. | 1110 | ||
| CXLIII. | 114 | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1111 | ||
| CXLIV. | antea inedit. | Ad Julianum Coensem. | 1112 | ||
| CXLV. | 115 | 73 | Ad Leonem Augustum. | 1113 | |
| CXLVI. | 116 | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1115 | ||
| CXLVII. | 117 | Ad Julianum Coensem. | 1116 | ||
| CXLVIII. | 122 | 74 | Ad Leonem Augustum. | 1117 | |
| CXLIX. | 118 | Ad Basilium Antiochenum | 1119 | ||
| [Col. 1511] CL. 119 | Ad Euxitheum Thessalonicensem, Juvenalem Jerosolymitanum, Petrum Corinthium et Lucam Dyrrachenum. | 1120 | |||
| CLI. | antea inedit. | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1121 | ||
| CLII. | 120 | Ad Julianum Coensem. | 1122 | ||
| CLIII. | 121 | Ad Aetium presbyterum. | 1123 | ||
| CLIV. | 123 | Ad Aegyptios episcopos apud Constantinopolim constitutos. | 1124 | ||
| CLV. | 124 | 76 | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1125 | |
| CLVI. | 125 | 75 | Ad Leonem Augustum. | 1127 | |
| CLVII. | 126 | Ad Anatolium Constantinopolitanum. | 1132 | ||
| CLVIII. | 127 | Ad episcopos catholicos ex Aegypto constitutos apud Constantinopolim. | 1134 | ||
| CLIX. | 129 | 79 | Ad Nicetam Aquileiensem. | 1135 | |
| CLX. | 130 | Ad episcopos Aegyptios apud Constantinopolim constitutos. | 1140 | ||
| CLXI. | 131 | Ad presbyteros, diaconos et clericos Ecclesiae Constantinopolitanae. | 1142 | ||
| CLXII. | 132 | 78 | Ad Leonem Augustum. | 1143 | |
| CLXIII. | 128 | 77 | Ad Anatolium CP. | 1146 | |
| CLXIV. | 133 | Ad Leonem Augustum. | 1148 | ||
| CLXV. | 134 | 97 | Ad eumdem Leonem. | 1155 | |
| CLXVI. | 135 | 37 | Ad Neonem Ravennatem. | 1191 | |
| CLXVII. | 2 | 92 | Ad Rusticum Narbonensem. | 1197 | |
| CLXVIII | 136 | 80 | Ad episcopos per Campaniam, Samnium et Tusciam constitutos. | 1209 | |
| CLXIX. | 137 | 99 | Ad Leonem Augustum. | 1212 | |
| CLXX. | 138 | 100 | Ad Gennadium Constantinopolitanum. | 1214 | |
| CLXXI. | 139 | 101 | Ad Timotheum Alexandrinum. | 1215 | |
| CLXXII. | 140 | 102 | Ad Presbyteros et diaconos Alexandrinos. | 1216 | |
| CLXXIII. | 141 | 103 | Ad Theophilum, et alios episcopos Aegyptios. | 1217 |
- De epistolis deperditis tum S. Leonis ad alios, tum aliorum ad S. Leonem, ac de aliis monumentis ad epistolas pertinentibus, dispositis ordine chronologico, DISSERTATIO, in qua tria etiam, quae ex Leone supersunt, fragmenta inseruntur. 1217
- DECRETA Leoni papae tributa. 1233
- Epist. I. Apud Quesnellum 9, ad episcopos Gallicanos provinciae Viennensis. 1237
- II. Olim inter Leoninas 88, ad universos Germaniarum et Galliarum regionum episcopos. 1238
- III. Leonis Bituricensis, Victorii Cenomanensis, et Eustochii Turonensis ad episcopos et presbyteros intra Tertiam provinciam constitutos, olim inter Leoninas 96. 1239
- IV. Seu Sententia papae Leonis De Apocryphis Scripturis. Ibid.
- V. S. Turribii Asturicensis epistola ad Idatium et Ceponium, apud Quesn. post ep. 15. 1241
- VI. Juliani episcopi Coensis epistola ad Leonem imperatorem apud Quesn. post epist. 141. 1243
- VII. Anonymi epistola contra Eutychis epistolam ad S. Leonem. 1245
- VIII. Seu Fragmentum Gestorum Constantinopolitanae synodi habitae anno 450, in qua lectaet recepta fuit S. Leonis epistola 28, ad Flavianum ex Vita S. Abundii episcopi Comensis. 1248
- IX. Seu Actio XVI Chalcedonensis nunc primum edita ex mss. Graecis bibliothecae Venetae S. Marci, in qua lecta fuit epistola 93, S. Leonis ad ipsam synodum. 1249
- Fragm. I. Leonis papae ad Theodosium imperatorem, de divini Verbi incarnatione. 1248
- II. Flaviani episcopi ad sanctum Leonem papam. 1250
- III. Leonis papae ad Anastasium episcopum Thessalonicensem. 1251
APPENDIX PRIMA.
APPENDIX SECUNDA.
Index epistolarum
- ACHAIAE ( legendum ILLYRICI) episcopis metropolitanis, XIII, Col. 663.
- AEGYPTIIS episcopis, CLIV, 1124; CLVIII, 1134; CLX, 1140; CLXXIII, 1217.
- AETIO presbytero Constantinopolitano, CLIII, 1123.
- AFRICANIS episcopis Mauritaniae, XII, 645 et 656.
- ALEXANDRIAE clero, CLXXII, 1216.
- ANASTASIO Thessalonicensi episcopo, VI, 616; XIV, 666; XLVII, 839.
- ANATOLIO episcopo Constantinopolitano, LXXX, 912; LXXXV, 922; LXXXVII, 926; XCI, 934; CVI, 1001; CXXXV, 1096; CXLIII, 1111; CXLVI, 1115; CLI, 1121; CLV, 1124; CLVII, 1132; CLXIII, 1146.
- Anatolii CP. epistola ad S. Leonem, LIII, 853; CI, 975; CXXXII, 1080.
- Anonymi epistola contra Eutychis epistolam ad S. Leonem. Append. VII, 1245.
- AQUILEIENSI episcopo, I, 593.
- ARELATENSI sedi faventibus episcopis, XXXIX, 813; LXVI, 883.
- Arelatensi sedi faventium episcoporum libellus seu preces ad S. Leonem, LXV, 879.
- BASILIO Antiocheno episcopo, CXLIX, 1119.
- Chalcedonensis synodi relatio ad S. Leonem, XCVIII, 951 et 959.
- CALCHEDONENSI synodo, XCIII, 935; CXIV, 1027.
- CAMPANIAE, PICENI, TUSCIAE, etc., episcopis, IV, 610; CLXVIII, 1029.
- Cassiani Joannis ad S. Leonem tunc diaconum, 115.
- Ceretii, Salonii et Verani, Gallicanor. episcoporum ad S. Leonem, LXVIII, 887.
- CONSTANTINOPOLITANO clero et populo, L, 841; LIX, 865; CLXI, 1142.
- CONSTANTINOPOLITANIS archimandritis, XXXII, 795; LI, 847; LXX, 893.
- S. Cyrilli Alexandrini epistolae fragmentum ad S. Leonem, 601.
- DIOSCORO Alexandrino episcopo, IX, 624.
- DORO Beneventano episcopo, XIX, 709.
- EPHESINAE synodo, XXXIII, 797.
- Episcopis AEGYPTIIS, CLIV, 1124; CLVIII, 1134; CLX, 1140 CLXXIII, 1217.
- —CAMPANIAE PICENI, etc., IV, 610; CLXVIII, 1209.
- —GERMANIARUM et GALLIARUM. Append. II, 1238.
- [Col. 1513] —HISPANIAE, CXXXVIII, 1201.
- —Metropolitanis ILLYRICI, V, 614; XIII, 663.
- —Universis per ITALIAM, VII, 620.
- —Universis per MAURITANIAM CAESARIENSEM, XII, 645 et 656.
- —VIENNENSIS provinciae, X, 628; XXXIX, 813; LXVI, 883. Append. I, 1237.
- —Universis SICILIAE, XVI, 695; XVII, 703.
- Episcoporum Viennensis provinciae ad S. Leonem, LXV, 879.
- EPISCOPIS GALLIARUM, XXXIX, 813; LXVI, 883; CII, 983; CIV, 991; CXXXVIII, 1201.
- Episcoporum 44 Gallorum ad Leonem, XCIX, 966.
- Eudoxiae Liciniae ad Theodosium Aug., LVI, 859.
- EUDOCIAE Augustae, CXXIII, 1060.
- Eutychis ad S. Leonem, XXI, 713.
- EUTYCH archimandritae, XX, 713.
- Eidem Eutychi Petri Ravennatis epistola, XXV, 739.
- Eusebii episcopi Mediolanensis et comprovincialium, XCVII, 945.
- EUXITHEO Thessalonicensi episcopo, CL, 1120.
- FAUSTO et aliis archimandritis CP., XXXII, 795; LI, 843; LXI, 874; LXXI, 895; LXXII, 897.
- FLAVIANO Constantinopolitano episcopo, XXIII, 731; XXVII, 751; XXVIII, 755; XXXVI, 809; XXXVIII, 812; XXXIX, 813; XLIX, 841.
- Flaviani ad S. Leonem, XXII, 723 et 727; XXVI, 743 et 749.
- Galliarum episcoporum ad S. Leonem, LXV, 879; XCIX, 966.
- GALLIARUM episcopis, XXXIX, 813; LXVI, 883; CII, 983; CIII, 988; CXXXVIII, 1201.
- GERMANIARUM et GALLIARUM episcopis. Append. II, 1238.
- GENNADIO episcopo Constantinopolitano, CLXX, 1214.
- Hilari diaconi postea pontificis ad Pulcheriam, XLVI, 837.
- HISPANIAE episcopis, CXXXVIII, 1201.
- ILLYRICI metropolitis, V, 614; XIII, 663; CL, 1120.
- ITALIS episcopis, VII, 620.
- JANUARIO Aquileiensi episcopo, XVIII, 706.
- JULIANO Coensi episcopo, XXXIV, 801; XXXV, 803; XLVIII, 840; LXXXI, 915; LXXXVI, 924; XCII, 936; CVI, 1009; CIX, 1014; CXIII, 1024; CXVII, 1037; CXVIII, 1039; CXXII, 1058; CXXV, 1068; CXXVII, 1070; CXXXI, 1081; CXL, 1109; CXLI, 1110; CXLIV, 1112; CXLVII, 1116; CLII, 1122.
- Juliani Coensis epistola ad Leonem Augustum. Append. VI, 1243.
- JUVENALI Jerosolymitano, CXXXIX, 1101; CL, 1120.
- Leonis Bituricensis, Victorii Cenomanensis, et Eustochii Turonensis ad episcopos et presbyteros intra Tertiam provinciam constitutos. Append. III, 1239.
- LEONI Augusto, CXLV, 1113, CXLVIII, 1117; CLVI, 1127; CLXII, 1143; CLXIV, 1148; CLXV, 1155; CLXIX, 1212.
- Liciniae Eudoxiae ad Theodosium, LVI, 859.
- Marciani Augusti ad S. Leonem, LXXIII, 899; LXXVI, 903; c. 970 et 971; CX, 1017.
- [Col. 1514] MARCIANO Augusto, LXXVIII, 907; LXXXII, 917; LXXXIII, 919; LXXXIX, 930; XC, 932; XCIV, 941; CIV, 991; CXI, 1019; CXV, 1031; CXXI, 1055; CXXVI, 1069; CXXVIII, 1073; CXXX, 1078; CXXXIV, 1094; CXXXVI, 1098; CXXXVII, 1100; CXLII, 1110.
- MARTINO et FAUSTO, XXXII, 795; LXI, 874; LXXIV, 899; LXXV, 901.
- MAURITANIAE CAESARIENSIS episcopis, XII, 645 et 656.
- MAXIMO Antiocheno episcopo, CXIX, 1040.
- NEONI Ravennae episcopo, CLXVI, 1191.
- NICETAE Aquileiensi episcopo, CLIX, 1135.
- PALAESTINIS monachis, CXXIV, 1061.
- Paschasini Lilybaetani episcopi ad S. Leonem, III, 606.
- PASCHASINO Lilybaetano, LXXXVIII, 927.
- Petri Chrysologi Ravennae episcopi ad Eutychen, XXV, 739.
- Placidiae Augustae epistola ad Theodosium, LVI, 859; ad Pulcheriam Augustam, LVIII, 863.
- Placidiae Augustae Theodosii epistola, LXIII, 877.
- Proterii Alexandrini epistola ad Leonem, CXXXIII, 1084.
- PROTERIO Alexandrino episcopo, CXXIX, 1075.
- Pulcheriae Augustae epistola ad Leonem, LXXVII, 905.
- PULCHERIAE Augustae, XXX, 785; XXXI, 789; XLV, 831; LX, 873; LXX, 893; LXXIX, 909; LXXXIV, 921; XCV, 942; CV, 997; CXII, 1023; CXVI, 1035.
- Pulcheriae Augustae Hilari epistola, XLVI, 837; Placidiae epistola, LVIII, 887.
- RAVENNIO Arelatensi episcopo, XLI, 815; XLII, 816; LXVII, 886; XCVI, 945; CII, 983; CIII, 988.
- Ravennii Arelatensis aliorumque Galliarum episcoporum ad S. Leonem, XCIX, 1040.
- RUSTICO Narbonensi, CIII, 988; CLXVII, 1197.
- Salonii episcopi ad S. Leonem, LXVIII, 887.
- SEPTIMO Altini episcopo, II, 597.
- Chalcedonensis synodi relatio ad S. Leonem, XCVIII, 951 et 959.
- CHALCEDONENSI synodo, XCIII, 935; CXIV, 1027.
- THEODORO Forojuliensi episcopo, CVIII, 1011.
- Theodoriti Cyrensis episcopi ad S. Leonem, LII, 845.
- THEODORITO Cyri episcopo, CXX, 1046.
- Theodosii Augusti epistola ad Valentinianum, LXII, 875 ad Placidiam, LXIII, 877; ad Eudoxiam, LXIV, 877.
- THEODOSIO Augusto, XXIV, 735; XXIX, 781; XXXVII, 811, XLIII, 821 et 823; XLIV, 825; LIV, 855; LV, 857; LVI, 859; LVII, 861; LXIX, 890.
- TIMOTHEO Alexandrino episcopo, CLXXI, 1215.
- Turribii Asturicensis episcopi ad Idatium et Ceponium. Append. V, 1241.
- TURRIBIO Asturicensi episcopo, XV, 677.
- Valentiniani Novella de Manichaeis, VIII, 622; alia adversus S. Hilarium, XI, 636; epistola ad Theodosium, LV, 857.
- Verani episcopi ad S. Leonem, LXVIII, 887.
- VIENNENSIS provinciae episcopis, X, 628. Append. I, 1237.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
P
R
S
T
V
Index rerum memorabilium
Numeri designant columnas crassiori charactere expressas a col. 141 hujus voluminis usque ad 1262. Ad numeros autem crassiores quos textui a col. 1263 usque ad 1506 inseruimus non revocatur lector nisi in indice tomi sequentis.
- Aaron ordo et Melchisedech, et inter utrumque discrimen, 11, 21.
- Abraham episcopus Aegyptius ordinator Timothei Solophacioli, 1437.
- Abrahamus chorepiscopus Theodoriti Cyrensis episcopi ad Leonem legatus, 950.
- Abrahae qualis promissa successio, 118. Cur stellarum multitudini comparata, ibid. Promissio ei facta etiam impleta, 120. Ejus visio, 121. Spiritale Abrahae semen, 203, 256.
- [Col. 1514] Absolutio peccatorum. Via. Reconciliatio.
- Abstinentia Domino viam parat et mentem erigit ad coelestia, 58. Cum a licitis abstinetur, facilius illicitis resistitur, 355. Per abstinentiam vitiorum incentiva truncantur, 314. Vid. Jejunium.
- Abundantia terrae quomodo utendum, 62. De vilitate pretii in abundantia non quaerendum, 41, 42. Vid. Fecunditas.
- Abundantius Comensis episcopus, 1081, 1083. Idem ac Abundius Leonis legatus, ibid. not. Vid. Abundius.
- Abundius Leonis legatus ad Theodosium, 1007, 1010, 1012. Ejus et sociorum acta Constantinopoli, 1487. Nomina [Col. 1515] Dioscori, Juvenalis, et Eustathii ad altare non recitanda dixerunt, idque S. Leo approbavit, 1040 not. Revertitur in Occidentem, 1080. Litteras Leonis defert ad Eusebium Mediolanensem, 1081. Interfuit synodo Mediolanensi, 1083.
- Acatholici non sunt Ecclesiae membra, 350.
- Acetum a Christo in cruce gustatum mystice explicatur, 210.
- Actionis qualitas ex voluntate pensatur, 364.
- Adam in statu innocentiae mereri potuit, 79. Angelici honoris cupidus, 86. Libere peccavit, 98.
- Adami primi et secundi comparatio, 86, 270. Adae peccato nulla poterant Sanctorum merita satisfacere, 248. Si Adam non peccasset, Verbum caro factum non fuisset, 309.
- Adelphus episcopus laudatus a S. Petro Chrysologo fuit episcopus Aquileiensis, 586.
- Admonitio salutaris in mercedem proficit monentis et moniti, 617.
- Adeodatus Romanae sedis diaconus Aquileia Romam regressus, 1330.
- Adversa vel corrigunt, vel probant, 40. Non adversa tantum, sed etiam multos fidelium secunda corrumpunt, 164.
- Aegyptios episcopos extorres causa fidei Leo consolatur, 1316, 1328, 1336. Ab Anatolio CP. suscepti, 1318. Libellum imperatori offerunt, 1319, 1324. Alium offerunt et Aegyptii Eutychiani sine ullo ipsorum nomine, ibid. Catholici alium libellum praebent Anatolio mittendum ad Leonem, 1326 not. Aegyptii Eutychiani novam synodum petunt, 1327. Leo renuit, ibid. Quidam clerici CP. his haereticis favent, 1318, 1325.
- Aegyptii negotiatores Romae Eutychianum errorem spargentes rejecti, 372, 373.
- Aetherius episcopus Galliarum, 1111. Alius Smyrnae, 1105.
- Aetius archidiaconus Constantinopolitanus ab episcopo Anatolio dejectus, quia presbyter ordinatus, 1186, 1188, 1190. Chartas Leoni direxit, quae non pervenerunt, 1092. Discussus et purgatus in conventu CP., 1249. Ordinatio ejus sexta feria a Leone reprobatur, 1186. Aetius in Anatolii gratiam revocatus, 1262, 1278. Leoni Augusto a pontifice commendatur, 1325. Ei nonnulla a Leone commissa, 1315.
- Africae Caesariensis Mauritaniae disciplina perturbata, 658. Legationem et vicem apostolicam Leo committit Potentio episcopo illuc proficiscenti, ibid. Machabaeorum solemnitas in Africa celebris, 451.
- Aggarus episcopus Africanus ex laico et per tumultum ordinatus, 665. Ejus ordinationis examen Leo committit episcopis Mauritanis, sententiamque sibi reservat, 666.
- Alexandrina Ecclesia a S. Marco fundata, 628, 629, 1139, 1167, 1253. Athanasius, Theophilus, Cyrillus ejus probatissimi praesules, 1139 Eorum doctrina laudata, 1254, 1257, 1258. Item Dioscorus, 628. Timotheus Solophaciolus, 1435. Alexandrino episcopo cura paschalis supputationis delegata, 1228. Per quem quotannis dies Paschatis sedi apostolicae indicaretur, 1229. Alexandrinorum monachorum tumultus in ordinatione Proterii episcopi, 1192 not. Leonis instructio ad eos compescendos, 1254, 1257. Iidem tumultus aucti, et stragibus magis multo perturbata Alexandrina Ecclesia post Marciani mortem, 1299 not., 1300, 1302, 1303, 1304, 1310, 1324, 1327, 1342, 1347. Proterius occiditur, 1299. Vid. Proterius. Leonis sollicitudo pro his turbis compescendis, ibid. Obtinet ejectionem invasoris, 1432. Timotheus catholicus episcopus eligitur, 1435 seqq.
- Albigaunensis episcopus Quintius, 1084.
- Alienae res, quae bona fide ad nos pervenerunt, dominis reddendae, 1331.
- Alienatio bonorum Ecclesiae vetita. Vid. Ecclesiastica bona.
- Alypius monachorum exarchus legatus Theodoriti ad Leonem, 950.
- Amandus episcopus Gallus, 1111.
- Ambitus in ecclesiasticis reprehensus, 673.
- S. Ambrosius a Leone allegatus, 1388. In synodica Mediolanensi laudatus, 1081.
- Amor Dei dilectio justitiae, 370. Terrena blandimenta non facile devitantur nisi per amorem Dei, 352. Amor directus in Deum non debet inter secunda superbire, nec inter adversa deficere, 42. Amor Dei et proximi unus est, 353, 365. Ex amore Dei et proximi totius justitiae nascitur plenitudo, 337. In martyribus Dei amor sublimius clariusque fulget, ibid. Nemo sine amore Dei et proximi justificatur, 358. Vid. Charitas.
- Amores duo Dei et mundi, ex quibus omnes prodeunt voluntates ita diversae qualitatibus, sicut dividuntur auctoribus, [Col. 1516] 352. Quesnelli postilla in hunc locum excussa, 498. Leonis sententia explicata, 501, 502. Amor mundi cum Dei amore non congruit, 371. Amat homo se ipsum cum Deum supra se et proximum amat secundum se, 63. Rationalis animus sine amore esse non potest, 352. Sine amore boni nullus est bonus, 349. Amor aeternorum, 97. Bene orare est amare, quando, 303.
- Amor quo Dominus nos redemit, nulla cujusquam benignitate potest aequari, 337.
- Ananias ad S. Paulum missus ovis interpretatur, et lupum in ovem mutavit, 446.
- S. Anastasiae basilica, in qua S. Leo sermonem habuit, 372.
- Anastasius Thessalonicensis episcopus petit et obtinet a Leone vicariatum Apostolicum in Illyricum, 617, 683. Fuit vocatus in partem sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis, 686. Qua potestate abusus, vim intulit Epiri metropolitae, et ob id objurgatur a Leone, 683 seqq. Cum eo S. Leo gratulatur, quod Ephesinae pseudosynodo non interfuerit, monetque ipsum ut Flaviano adhaereat fratresque confirmet, 929.
- Anatolii CP episcopi epistolae fragmentum de ordinatione sua, 953. Haec Leoni suspecta, et cur. 1185, 1188. Ideo cum eo communicare S. pontifex distulit, ibid. et 1005, 1009, 1012. Quid ab eo exegit, ut communionem ipsi impertiret, 1006, 1007. Maximi Antiocheni episcopi ordinationem male sibi arrogat, 1161, et ibid not. Epistolam Leonis ad Flavianum subsignat, 1030. Legationem mittit cum litteris ad Leonem, 1039. Suspicio ordinationis ejus per fidei professionum sublata, 1186. Reconciliatur cum Leone, 1038, 1041. Ei ab haereticis ordinato indulgetur, 1147. Favore imperatoris et assensu pontificis episcopatum obtinuit, 1149, 1189. Basilium et Joannem presbyteros CP., qui haeresis accusati Romam venerant rationem fidei suae reddituri, Leo ipsi commendat, 1054.
- Anatolius Constantinopolitanus subscriptus relationi synodi Chalcedonensis ad Leonem, confirmationem petit privilegii suae sedis, seu primatus post Romanam, 1103. Idem postulat litteris privatis, 1130, 1134. Legatos ad Leonem hac de causa mittit, 1126. Legati Leonis huic privilegio contradixerunt, 1120, 1103, 1132, 1151. S. pontifex pariter resistit, et ambitus notam Anatolio impingit, 1147, 1149, 1155, 1161 seqq., 1171, 1197, 1199. Illyrici episcopos Anatolius sollicitavit, ut sibi faverent, 1209. Intercessit imperator pro reconciliatione Leonis cum Anatolio, 1249. Quas conditiones pontifex exegit, ibid., 1275. Satisfactio Anatolii litteris data, 1261. Quatenus Leoni satisfactum, 1277, 1280. Anatolius laudatur, et ut latentes haeresis reliquias extirpet, excitatur, 1298. Alexandrinae Ecclesiae turbas Leoni significat, 1302. Debitam pontifici obedientiam ostendit, 1262.
- Anatolius CP. Aetium archidiaconum catholicum honoris specie dejicit, et presbyterum ordinat, et Andream diaconum Eutychianae haeresis suspectum ad archidiaconatum promovet, 1186, 1188, 1190. Reprehenditur a Leone, ibid. Item ab imperatore, petente pontifice, 1191. Monetur a Leone de obligatione inquirendi in suos clericos, quorum aliqui Eutychianis connivere dicebantur, 1318.
- Andreas Eutychianae haereseos defensor, 1186. Ab Anatolio ob id antea rejectus, 1186. Dein ad archidiaconatum promotus, ibid, 1190. Leone jubente ab officio remotus, 1262 not., 1278, 1280. Eum, si Eutychianam haeresim damnet, Leo ad presbyteratum provehi jubet, 1278. Subscripserat epistolam Leonis ad Flavianum, 1262.
- Andreas presbyter Juvenalis Jerosolymitani legatus ad Leonem, 1285.
- Anemius episcopus Gallus, 1111.
- Anima simul et creata et corpori infusa, 703. De ejus natura error Manichaeorum et Priscillianistarum, 699, 702. Anima tanto fit purgatior, quanto substantia carnis afflictior, 314.
- Anima Christiana diebus festis maxime purganda, 153.
- Animam salvat, qui eam pro Christo perdere non timet, 194. Sine anima nihil caro desiderat, 59. Animae est exteriora frenare, ibid. Ei corpus debet esse subjectum ibid., 342. Plus est quod fidelis quisque in suo habet animo, quam quod miratur in coelo, 96.
- Annales Romani, in quibus notabatur dies Paschatis, 1248 not, 1282.
- Anni Hebraeorum quales, 609. Annus communis et embolismalis, 601 not. Qui fuerint anni apud Hebraeos, 609. Qui apud Alexandrinos, 601 not. Omnis pars anni divinis est repleta mysteriis, 184.
- De Annuntiatione B. Mariae plura, 438, 439, 440.
- Antiochena Ecclesia, in qua primum praedicante B. Petro apostolo christianum nomen exortum est, 1167. In ea christiani nominis dignitas est orta, 324. A. B. Petro fundata, 1213. In gradu tertio est collocata, 1167. Orientales [Col. 1517] Ecclesiae a Nicaenis Patribus ei deputatae, 1213. Ejus episcopi Theodotus, 948. Maximus, 1212. Basilius, 1309. Antiocheni episcopi ordinatio per episcopum CP. contra canones celebrata, 1153. Dissimulata tamen, ibid.
- Antiochus unus ex metropolitanis Illyrici, 677.
- Antiquitas servanda in fide et disciplina, 1255.
- Anysius Thessalonicensis a Siricio vicarius in Illyrico constitutus, 620.
- Apocrypha non solum interdicenda, sed et comburenda, 706, 707.
- Apollinares ludi apud Romanos, 25. Quando et quomodo celebrati, 26.
- Apollinaris insania et error, 81, 179, 373, 1238, 1357. Triplex ejus error distinguitur, 1179 not. Supposititia Julii papae epistola, cujus fragmentum Eutyches subjecit suis ad Leonem litteris, Apollinari tributa, 743 not.
- Apollonius unus et alter episcopi Aegyptii pro fide extorres, 1336.
- Apostoli ante passionem Domini Spiritu sancto non carebant, 302. Postquam Spiritus sancti abundantia sunt repleti, ardentius velle et efficacius posse coeperunt, 304. Apostolorum trepidatio in ultima coena, 221. Per Petrum firmitas fidei Apostolis collata, 18. Jus clavium per Petrum in Apostolos transivit, ibid. Vid. Petrus. Apostolorum paupertas, 367. Apostolicae et episcopalis dignitatis distinctio, 22. Apostolicae institutiones servandae, 32, 34. Apostolicae traditionis auctoritas, et unde noscatur, 316. De Apostolis antea piscatoribus, 442. Ad Apostolorum limina peregrinationes, ibid.
- Apparitiones Dei, quae in Scriptura habentur, non per angelos, sed per ipsum Deum peractae, 85.
- Appellationes ad sedem apostolicam ex Illyrico, 619, 622. Ex Gallia, 634. Earum consuetudo, ibid. Ex Africa, 668. Ex Thracia Eutychis, 763, 791. Flaviani episcopi CP., 906, 915, 962, 966. Ex Oriente Theodoriti Cyrensis episcopi, 947.
- Aquileiensis episcopus, ad quem Leo scripsit primam epistolam, quis fuerit, 582. Vocatur metropolitanus provinciae Venetiae, 594. Aquileienses episcopi Adelphus, 586. Augustinus, 587. Januarius, 582 seqq., 730. Maximus, 586. Nicetas, 1330. In Aquileiensi provincia Pelagiana haeresis, 587, 589. Cujus reliquiis Leone medium afferri jubet, 587, 590, 594, 730 et not.
- Archelaus Cascharae in Mesopotamia episcopus cum Manete publicam disputationem habuit, 490.
- Archidiaconi munia Constantinopoli, 1188.
- Areae suggestus, 94, 471.
- Arelas civitas Galliae Constantina vocata, 995. Mater omnium Galliarum, 996.
- Arelatensi Ecclesiae addicti episcopi a Leone ejus principatum intra Gallias et privilegia confirmari petunt, 995. Hujus Ecclesiae primus episcopus S. Trophimus a B. Petro missus, 994. Controversia inter Arelatensem et Viennensem de primatu in Galliis, 998, 999 not. Leo eam dirimens suos limites cuique assignat, 999. Episcopi Arelatenses: Patroclus, vid. Patroclus; Hilarius, vid. Hilarius; et Ravennius, vid. Ravennius.
- Arii errores, 81. Unde errandi occasio Arianis, 74. Confutantur, 75, 84, 299, 698. Damnatus Arius in synodo Nicaena, 1165.
- Arma Christianorum, 146.
- Armentarius episcopus in Gallia, 998, 1110. Alius, 1111.
- Arpocrates episcopus Aegypti pro fide exsul, 1336.
- Ascensio Christi cur post dies quadraginta dilata, 290, 291. Nobis causa gaudii, 294. Quantum apostoli ex ea profecerint, ibid. Ascensionis Domini effectus, 424.
- Asclepias diaconus CP. legatus Anatolii ad Leonem, 1039.
- Asclepius episcopus Gallus, 890, 998, 1110.
- Asinio episcopus Curiensis in Rhaetia, 1083.
- Aspar patricius Arianus. Cur ad eum S. Leo scripserit pro compescendis turbis Eutychianorum Alexandrinis, 1307, 1315.
- Astensis episcopus Pastor, 1084.
- Asterius episcopus legatus a Leone in Orientem, 1007, 1010, 1012.
- Astrologiae superstitio refellitur, 336, 695, 704.
- Astrorum vana scientia, 217. Cultus superstitiosus, 94.
- Athanasius Aegyptius episcopus pro fide extorris, 1336. Idem, vel alius ordinator Timothei Solophacioli, 1437.
- S. Athanasii episcopi Alexandrini epistola ad Epictetum, qua usus S. Cyrillus in Ephesina synodo contra Nestorium, 1178. Eutychen etiam in illius temporis haereticis debellavit, ibid. Eam S. Leo Eutychianis opponendam mittit. ibid. Ejus fragmentum subjecit epistolae ad Leonem Augustum, ibid. not. Athanasii doctrina laudata, 1209, 1254, 1257. Erat superstes tempore paschali anni, 373. Proterio Alexandrino teste, 1268 not. Testimonium ejus a Leone Eutychianis objectum, 1388.
- [Col. 1518] Atticus CP. episcopus laudatur, 1277.
- Atticus Nicopolitanus veteris Epiri metropolita ad Leonem perrexit conquesturus de vi sibi illata ab Anastasio Thessalonicensi, 685.
- Atticus presbyter CP. Eutychiana haeresi infectus, Anatolio discutiendus committitur, 1313. In Ecclesia contra fidem disputabat, 1327. Eum Leo deponi, et communione privari jubet, nisi errorem propria voce, et subscriptione damnaverit, et Chalcedonensem fidem publice in Ecclesia profiteatur, 1338, 1343. Scripta misit dubiae fidei, et expressionem professionem ab eo Leo postulat, 1343. Quae haec professio, ibid. not.
- Attilae irruptio indicata, 1190 not.
- Avaritia quam perniciosa, 232.
- Avarus justitiae inimicus, 232. Decipit, cum beneficium praestare dicit, 53.
- Auctoritatis nomen constitutionibus pontificiis speciatim attributum, 711 not. Etiam ab episcopis Gallicanis hoc nomen iisdem constitutionibus tributum, 995 not.
- Audentius episcopus Gallicanus, 890, 998.
- Augustalis episcopus Gallus, 890, 998.
- Augustanus episcopus Euthasius, 1083
- Augustinus Aquileiensis, ad quem Pelagianorum libellus directus, non vero ad Zosimum Papam, 587.
- S. Augustinus Hipponensis a Leone Eutychianis opponitur, 1391. Locus S. Augustini transcriptus, 824 not Libellus Leporii Augustino tributus, 1392 not. Sermo de Machabaeis eidem vindicatus, 452. Item alius sermo de resurrectione, 417.
- Auspicius episcopus Gallus, 890.
- Auxilium Dei, vid. Deus.
- Baccillus episcopus in Sicilia a Leone papa delegatus, 724.
- Baptismus principale sacramentum, 716, 721. Quando ejus potentia sancita, 722. Duplex potestas, 723. Quae olim praeparatio ad baptismum, 723, 1429. Pactum, professio, et renuntiatio in baptismo, 257. In eo recitatio symboli, 1242. In quibusdam Ecclesiis lectum neophitis capitulum primum Evangelii S. Joannis 418. Baptismi effectus, 66, 93. In baptismo homines eo spiritu regenerantur, quo Christus fuit progenitus, 218. Mortis et resurrectionis Christi imitatio, 246, 274. Justificatio non meritis retribuitur, sed sola gratiae largitate donatur, 186 Baptismi aqua est velut uterus Virginis, 80. Abluendo tollit peccatum, ibid. Non vero bigamiam, 618. In Baptismo trina demersio, 274, 719. Inter Baptismum Joannis et Christi discrimen, 722. In baptismatis Sacramento nulla discretio, 703. Corpus regenerati fit caro crucifixi, 246.
- Baptismus in Sicilia solemniter celebratus in die Epiphaniae, 716. Celebrandus in Paschate, 718. Et in Pentecoste, 719. Ex apostolico exemplo, 720. Nocte paschali collatus, 418, 610. Leo vetat celebrari in Epiphania, 716. In natali martyrum, 1429. In necessitate omni tempore baptizandum, 721, 1430. Magnus baptizatorum numerus cujusque aetatis de omni hominum genere, 186. Quid agendum cum dubitatur, an datus sit baptismus, 1407, 1427. Quid cum ignoratur a cujus fidei hominibus datus, 1428. Quid cum ab haereticis datum constat, 1334, 1408. Ejus iteratio quam grave crimen, 1407. Hoc crimine infecti non recipiebantur in clerum, 731. Sed publicae poenitentiae subjiciebantur, 730 not., 1334 not. Quid de rebaptizatis errore vel metu, 1332. Baptisma per solum oleum a Priscillianistis collatum, 713, 714.
- Basilica S. Petri uni Deo dicata, 94. Haec solem occidentem ab introitu respiciebat, 95 not. Ejus scala ad superiorem aream per triginta quinque gradus praebebat ascensum, 475. Hi gradus in quinque ordines distributi, ibid. Per hos gradus flexis genibus devotionis gratia ascendebatur, ibid.
- Basilica S. Anastasiae Romae, 1032.
- Basilica apostolorum Constantinopoli, 1032
- Basilides haereticus, 49.
- Basilius Antiochenus episcopus, 372.
- S. Basilius episcopus Caesariensis in Cappadocia a Leone allegatus contra Eutychianos, 1395.
- Basilius diaconus ad Leonem missus a Juliano Coensi episcopo, 875.
- Basilius presbyter CP. cum Joanne Romam confugit rationem fidei suae redditurus, 1054.
- Basilius presbyter cum tribus aliis legatus ad Theodosium a Leone missus, 1007, 1010, 1012. Legatus Constantinopolim dirigitur cum Lucentio, 1046, 1048, 1052. Item ad synodum Chalcedonensem, 1065, 1069.
- Beatitudines septem a Leone explicatae, 366 not. Ordo earum varius, 369 not. Beatitudo non otiosis, sed laborantibus promissa, 130. Vid. Gloriae coelestis.
- [Col. 1519] Benedictionis sacramentum, 629. Benedictionum sacerdotalium mysteria, 630.
- Benedictus XIV hujus editionis auctor et opitulator, in Epistola dedicatoria. Laudatur, ibid. et 467.
- Beneficia Dei tacere ingrati est, 7. Quis ex iis affectus concipiendus, 8. Beneficia diaboli quam perniciosa, 276. Beneficiorum Dei contemplatio quantum prosit, 259. Vid. Dona.
- Beneventanus episcopus Dorus, 732.
- Bergomas episcopus Praestantius, 1084.
- Bigami non ordinandi, 614, 618, 621, 636, 671, 687. Cum his non dispensat Leo nec in necessitate, 674.
- Bona ecclesiastica non alienanda, 728. Imperatorem Leo rogat, ne judicium de rebus Ecclesiae CP. ad publicos, sed ad ecclesiasticos judices pertineat, 1283. Contrarium esset novitas, ibid.
- Bonifacius presbyter Ecclesiae Romanae legatus ad synodum Chalcedonensem, 1065, 1066, 1067, 1069, 1098, 1131.
- Bonorum temporalium non tam possessio, quam dispensatio nobis est commissa, 34. Eorum usus, 60 Sunt viaticum itineris, non illecebra mansionis, 352. De bonorum temporalium augmento immoderato laetari non licet, 153. Nullus bonus sibi soli est bonus, 338. Sine amore boni nemo bonus, 349. Cur boni odio habeantur a malis, 178.
- Brevarium fidei a Juliano Coensi ad Leonem missum, 1192.
- Brixianus episcopus Optatianus, 1084.
- Brixillianus episcopus Cyprianus, 1082.
- Bucheriani Laterculi aetas ejusque auctor delegitur 496.
- Caiphas, dum vestem suam scidit, sacerdotali se honore privavit, 211.
- Canonum observantia pacis vinculum, 1155, 1217.
- Canonum ignorantia in sacerdotibus non ferenda, 614. Statuta canonum servanda, 667, 1280. Dispensat Leo cum ordinatis contra canones, 664, 665. Non dispensat cum bigamis, 664. Vid Dispensatio Quae canonum reverentia apud sedem apostolicam, 1197. Vid. Nicaenum concilium.
- Cantus in ecclesiis, 434. Cantus psalmorum, 11. Per universam Ecclesiam, 21, 33, 353 not.
- Caro jugiter castiganda, 320. Unde spiritus victoria adversus carnem, ibid. Carnis cum spiritu conflictus, 351. Vid. Anima.
- Carosus unus e metropolitanis Illyrici, 677.
- Carosum monachum, qui multos subvertebat, a Marciano compescendum Leo petit, 1281. Quis fuerit, 1297 not. Ex suo monasterio pulsus, ibid.
- Carosus distinctus a praecedenti in fidei confessione correctus, sed ob simultatem cum Anatolio ab ejus communione desciscens, 1296. Vid. 1295 not. 1298 not.
- Cassianus Leoni tunc Romanae Ecclesiae diacono libros de Incarnatione Christi dedicat, in Testim.
- Casterius presbyter Anatolii CP. legatus ad Leonem, 1039.
- Castitatis commendatio, 211. Vid. Continentia.
- Catalogus Romanorum pontificum a Bucherio editus quo auctore scriptus, 496. Ordo episcoporum in catalogis antiquis exhibitus quanti faciendus, 1403. Cur non idem censendum de gestis et praecipue de tempore, quae in iisdem catalogis notantur, ibid.
- Cathecumenatus disciplina, 723. Vid. Baptismus.
- Cathedra S. Petri. Hujus solemnitas instituta ob Pontificium a Petro susceptum, 435. De hoc festo, 431, 498.
- Cathedra primatus ecclesiastici divinitus sic Petro tradita, ut perpetua sit soliditate fundata, 436. Vid. Petrus. Duo cathedrarum genera, bonae et malae, 436. Quinam in cathedra pestilentiae sedeant, ibid. Easdem pestilentiae cathedras Christus subvertit, ibid.
- Causae graviores seu majores, et appellationes in Illyrico apostolicae sedi reservatae, 619, 622. Causae episcoporum Illyrici, quae in provinciis suis nequeant terminari, referantur ad episcopum Thessalonicensem vicarium apostolicum. ut dissidium componat, 678. In difficilioribus causis suspendendum judicium, et pontificis sententia expectanda, 683. Si nequeant hae causae a Thessalonicensi terminari, referendae ad Romanum pontificem, 689 Idem agendum, si in concilio episcoporum sint divisae sententiae, 690.
- Celidonii episcopi causa cum Hilario Arelatensi per appellationem delata ad S. Leonem, idemque absolutus, 635 not.
- Ceponius episcopus Hispanus, 711, 1475.
- Cerdonis error, 699.
- Ceretius in Gallia episcopus, 1003. Leonis Epistolam [Col. 1520] ad Flavianum Eusebio episcopo mediolanensi communicat, 1081.
- Chalcedonense concilium. In ejus indictione Marcianus imperator Leonis auctoritatem et assensum petit, 1019, 1025. Ex praecepto Christianorum principum et ex consensu Apostolicae sedis congregatum, 1197 Item per Spiritum sanctum, 1301 Ob solum negotium fidei, 1163, 1217. Ipsi Leo papa in suis legatis tamquam caput membris praefuit, 1090, 1100, 1140, 1141. Actioni ejus sextae non solum Marcianus imperator, verum etiam Pulcheria Augusta interfuit, 1127 not. Coactum, ut quae Leo definierat, omnes episcopi declararent, 1025 not. Leo noluit disputari de definitis tamquam de re dubia, 1064, 1071. Quatenus liberum fuerit examen epistolae Leonis ad Flavianum salva auctoritate sedis apostolicae, 1220 not. Opus fuit, ut omnium Patrum intelligentia conveniret cum fide Leonis, 1126 not. Episcopis, qui haeresim non receperunt, in exsilium pulsis prospici, ac eos restitui Leo jussit, 1071. Concilii consensio in fide statuenda, 1138. Post multa certamina vera fides triumphavit, 1113. Fidei definitio instruente Spiritu sancto ad totius mundi salutem edita, 1300. Eadem definitio a Patribus subscripta, super altare S. Euphemiae collocata, et exinde Augustis praesentibus ac petentibus tradita, 1128, 1129. Gestorum compendium ab Anatolio descriptum, 1126 seqq. Gesta ad Pontificem missa, 1087. Quaedam partes a Leone recensitae, 1125. Quid pro sede Constantinopolitana constitutum fuerit, 1095, 1118, 1129. Contradictio legatorum, 1097, 1120, 1132, 1151, 1163. Horum gestorum vis omnis et confirmatio fatente Anatolio auctoritati Leonis fuit reservata, 1263. Haec confirmatio, seu assensus Pontificis requisitus uti omnino liber a Patribus, 1197, 1099. Ab imperatore, 1113, 1120. Ab Anatolio, 1126 not., 1134. Ne dubia quibusdam esset definitio ipsa concilii, pontificia expressa confirmatio uti necessaria petitur, 1182. Hanc definitionem Leo approbat specialibus litteris cum omnibus quae ad fidem pertinent, 1195. Apostolicae sedis eam firmavit auctoritas, 1343. Haec pontificis confirmatio in universis Ecclesiis publicanda, 1182, 1201. Canon Chalcedonensis pro sede CP. editus a Leone rejicitur, 1151, 1155, 1163, 1172, etc. Si quae etiam praeter causam fidei gesta fuere assentientibus Leonis legatis, retractantur, cum ad solam fidei causam a S. Pontifice direct fuerint, ejusque assensum non obtinuerint, 1217. Nihil de definitionibus hujus concilii in causa fidei retractandum, 1301, 1304, 1306, 1310, 1222, 1338, 2340. Quatenus sub Leone Augusto novum examen institutum sine praejudicio auctoritatis synodi Chalcedonensis, 1221 not. Concilii hujus acta a Juliano colligi et Latine reddi cupit S. Leo, 1194. Numerus Patrum hujus synodi, 1100, 1137. Vide 1089 not. Relatio synodi ad Leonem cum amplioribus Patrum subscriptionibus, 1099. Ejus definitio ab omnibus recepta, 1147. Nihil huic addendum, vel minuendum, 1301, 1311.
- Chalcedonensis concilii actio Graec. Lat. nunc primum edita, 1491.
- Charitas summa virtutum, 183. Nullum habet terminum, ibid. Charitate a bestiis discernitur homo, 62, 63. Nil contra diabolum efficacius, 296. Charitas omnium virtutum mater, 142. Etiam ad infideles et inimicos se extendit, 73, 129, 142, 155. Facit omnia communia, 181. Sine charitate caeterae virtutes ad salutem nihil proficiunt, 182, 296, 317. Charitatis et fidei nexus, ita ut ubi simul fuerint, simul desint, 171. Quatenus, seu quo sensu S. Leo id scripserit, explicatur, 482. Fides sine charitate esse potest, 31. Ad fidem et charitatem omnia praecepta reducuntur, 172. Sine charitate nemo filius Dei, 188. Qui in conscientiis suis aliquid de fructibus charitatis repositum invenerint, Deum sibi inesse non dubitent, 183. Charitas erga Deum et proximum est virtus ac sapientia fidei Christianae, 170. Est prima morum regula, 60. Charitas fidem et alias virtutes vivificat, easque facit utiles, 36. Charitatis lance opera pensantur, 32. Charitatis nulla major remuneratio quam ipsa charitas, 359. Charitate Dei et proximi omnes affectus dirigendi, et qua regula, 60. Forma diligendi proximi ab ea, qua nos Deus diligit, dilectioni sumenda, 63. Diligendus Deus toto corde, etc., 40, 89. Cum proximus diligitur, Deus diligitur, 365. In dilectione Dei nulla nimia, in dilectione mundi cuncta sunt noxia, 352. Nihil aliud est diligere Deum quam amare justitiam, 370. Vid. Amor Dei.
- Chrismatis sanctificatio, 256, 1324. Sacramentum, chrisma salutis et signaculum vitae aeternae, 81. Chrisma sanctificatur ab episcopo hebdomada sancta feria V, cujus sanctificatio Alexandriae defecit occiso S. Proterio, 1324.
- Christianus quo sensu rex et sacerdos, 15. Dignitas Christiani unde, 90, 203. Christiani membra sunt Christi, 77. Omnes sunt unum corpus, 155. Unus Christus caput et membra, 244. Quomodo Deo copulentur, 90. Sunt Dei cooperatores. [Col. 1521] ibid. Coelestis gloriae haeredes, ibid. 266. Ad futura renati, 97. Christiani non sunt, nisi Christum imitentur, 87. In Christi crucifixione crucifixi, in resurrectione resuscitati, in ascensione collocati ad dexteram Patris, in nativitate congeniti, 88, 286. Christianorum arma, 146. Magni nominis militiam susceperunt, 203. Christianorum vita debet respondere professioni, 257. Est crux perpetua, 173. Haeretici Christianum nomen quid usurpant? 1238. Christianus nequit vocari qui deviat a fide, 1242. Deliciae Christianorum quae, 151, 191. Eorum desideria tendant in res aeternas, 283. Qualis disciplina, 137, 138. Praecipua officia, 87. Quidam Christiani, qui orantes ad Orientem se vertebant, reprehensi, et quare, 94 not. Christiani de die in diem proficere debent, 148, 168, 190, 229. Confer observationes in hunc locum, 481 Vid. Justitia Christiana. Christiana libertas qualis, 348. Christiam in familia libertatis renati, 203. Ex Christianis alii justi, alii poenitentes, et cathecumeni a Leone memorati, 170. Christiani in Judaeorum locum adoptati, 210. In Christianis communio nominis Christi debet esse unio inseparabilis cum Christo, 285. Qua ratione cum Christo commoriuntur et resuscitant, 246. Vere Christiani quam pauci, et cur, 185. Pauci electi, ibid. Primitivi Christiam gaudebant nihil habere de mundo, et omnia possidere cum Christo, 268.
- Christi Incarnatio ad salutem hominum decreta et necessaria, 65, 70, 75, 79, 86, 88, 92, 98, 136, 141, 176, 198, 199, 274, 310, 807, 855, 979, 1375, 1435. Si Adam non peccasset, Verbum incarnatum non fuisset, 309. Ab initio mundi incarnatio praenuntiata, 67, 76, 248, 980. Et promissa, 78, 244, 248. Incarnationis tempus promissum, 118. Cur incarnatio et redemptio dilata, ibid. et 76, 268. Diabolus eam ignoravit, 59. Cur, ibid. et 239. Incarnatio est ineffabilis, 73, 102, 106. Semper credita etiam ab antiqui testamenti Patribus, 76, 1377. In quibus eadem fides ac in Testamento novo, 204, 244. Illi credidere faciendum quod nunc credimus effectum, 76, 204, 256, 268. Fides ejus quid praestet, 123. Paucis profuit in lege veteri, innumeris in nova, 78. Fides incarnationis probatur et explicatur, 64, 68, 73, 75, 80, 84, 92, 98, 100, 107 seqq., 175, 176, 179, 193, 204, 251, 803 seqq., 854, 863, 879, 977, 1021, 1058, 1138, 1237 seqq., 1289, 1395 seqq. In incarnatione quomodo Verbum caro factum, 92. Se exinanivit, 75, 84. Descendit in terras, ibid., 978. Quatenus dicta missio, 85. Aequitatis mysterium, 64. Quam excellens, 108. Singulare, 109. Excedit omnia miracula, 76, 79. Incarnatio est sacramentum et exemplum, 86. Ejus fructus et effectus, 66, 71, 75, 84, 93, 110, 407. Etiam antiquis profuit, 199, 204, 256, 268. Cur hac via Deus hominum saluti consuluit, 67, 69, 78, 98. Nisi in virgine incarnatio Verbi fieri non potuit, 64, 69. Cur Filius Dei potius incarnatus, 248. Ad intelligentiam incarnationis quis perveniat, 1235. Cum hoc mysterium expenditur, non ratio, sed fides sequenda, 92. Sola Dei sapientia expenditur, non mundi, 85, 86. Christianis est materia illuminationis, haereticis caecitatis, 99. Quae de Christo incarnato credenda, 176. Errores circa incarnationem, 74, 99, 107, 179, 356, 373, 1179, 1237, 1359. In incarnatione integer homo susceptus, 705. Christi corpus non prius formatum, et a Verbo assumptum, 98. Incarnationis novus ordo, 68. Sine terreni seminis contagio, 80, 85, 86, 89, 93. Sine peccato, 64, 70, 76, 86, 98, 225, 249, 310, 813, 817, 1239.
- Christi adventus contra Judaeos probatur, 104.
- Christi Nativitas. Omnibus natus, et causa laetitiae, 64, 97. Natus ex Virgine, et cur, 60, 70 Homo sine patre, 98. Cur in Bethleem, 112. Natus in diversorio, 1289.
- Christus factus est caro nostra nascendo, nos corpus ipsius renascendo, 77, 245. Christi generatio est origo Christiani populi, 88. Omnes generationes excellit, 108. Conditio servilis a Christo consilio pietatis accepta, 175. Circumcisio et oblatio in templo cur in eo impleta, 722. Infantia ejus est Dei gloria, 105. Honoranda, ibid Adorata, 122 Imitandae infantis virtutes, 114, 138. Adoratio trium magorum, 113, 115, 119, 122, 128, 133, 136, 1289. Vide Magi. Fuga in Aegyptum cur, 115, 120. Baptismus cur ab eo susceptus fuerit, 722. Tentatio cur ab eo admissa, 145, 158, 159. Ordo tentationis explicatus, 159. Quibus armis superata, 145. Cur lapides in panem noluit convertere, 150. Causa nobis timendi, nosque cautiores reddere debet, 154. Utramque naturam probavit, 150. Christus se Deum non manifestavit diabolo, 159. Transfiguratio comprobavit in Christo veram divinitatem et humanitatem, 193. Cur una cum discipulis peracta, 194. In ea Moyses et Elias legem et prophetas significabant, 195. Utriusque foederis paginae Christo astipulantur, ibid Praedicatio, 366. Miracula cur patrarit, ibid. Pascha celebrat feria V, luna XIV, 1266 Eo tempore corporis et sanguinis sacramentum condidit, quo consilium de morte ejus habebatur, 220. Passio non Verbi poena, sed carnis, 253.
- [Col. 1522] Christum vere credit passum, qui credit incarnatum, 248. Figurae passionis Christi, 231. Impletae in ejus morte, 204. A Juda proditus, 199, 202, 205, 220. Cur timuit, 205. De ejus oratione, 213. Cur oravit, 223, 224. Captus a Judaeis, 199. Pilato sistitur, 216, 225. Calumniose accusatur, 234. Condemnatur, 226. Judaeorum et Pilati scelus comparatum, ibid. Cur crucem sibi bajulavit, 226, 227. In Simonem Cyreneum crux translata quid innuat, 227. Christus cur noluit mulieres flere, 235 Cur foris, et extra Jerosolymam crucifixus, 227. Crucifixio Christi grande mysterium, ibid. Novum et verum sacrificium, 266, 1363. Divinitas, quae erat in Christo dolente, non erat in dolore, 264. Cur Christus, et quomodo derelictus a Patre, 263. Se ipse quadam ratione deseruit, 265. Cur clamavit in cruce, ibid. Ejus voces non querelae, sed doctrinae fuerunt, ibid. Passionis tempore legum severitas relaxata, 152, 485. Ejus historia lecta in Ecclesia, 198, 207, 212, 255, 272. Ejus participatio certam facit beatitudinis exspectationem, 177. Christi passio usque ad finem producitur mundi, quia in sanctis suis, qui pro justitia adversa tolerant, ipse compatitur, 275. De Christi vocibus Consummatum est, 210. Oratio in cruce pro crucifixioribus, et affectio, ex quibus multi conversi, 240, 1347. Nemo est cui non Christi auxilietur oratio, 257. In cruce traxit ad se omnia, 216, 228. Christi passio justior laetandi causa quam dolendi, 231. Christus regnavit a ligno, ut praedictum fuit, 209 Quid in Cruce egerit, 202. Vid. Crux Christi. In passione Christi utriusque naturae opus, 199, 200. Mors Christi feria VI, luna XV, contigit, 1266. Cur mortuus in paschate, 218. Christus et Judaei eamdem mortem diverso fine quaerebant, 273. Mortis Christi mysterium, 266.
- Christus mortuus pro omnibus, 200, 205, 208, 225, 257. Praecipue pro iniquis, 229. Etiam occidentibus mors Christi profutura, si crederent, 205. Etiam Judae, si non festinasset ad laqueum, 247. Virtus mortis Christi, 270 Duplex fructus, 262. Per Christi mortem a synagoga ad Ecclesiam, a multis sacrificiis ad unam hostiam evidens est facta translatio, 266. Cur velum templi scissum, ibid. et 237. Miracula in morte Christi, 202. Cur Christus dictus primitiae dormientium, 254 In morte nec animam nec corpus Deitas dimisit, 282. Mors Christi Christifideles liberat, Judaeos accusat, 201. Sepultura in dubium vocata in Hispania, de quo Leo miratus est. 709. Ejus dies abbreviati propter discipulos, 282. Descensio ad inferos, 86, 419, 709, 1266. Nec anima Christi diu morata est in inferno, nec caro in sepulcro, 282. Resurrectio peracta vespere sabbati illucescente Dominico luna XVII, 1266. Multis argumentis probata, 282, 283. Quae commutatio in carne Christi per resurrectionem, 283. In resurrectione Christi forma immutationis carnis nostrae praecessit, ibid. Haesitatio discipulorum de resurrectione Domini cur permissa, 290. Cum Christo resurgendum, 282. Christo commorimur et conresuscitamus, quando Deo credimus et diabolo renuntiamus, 216. Cur in nocte dominicae resurrectionis alicubi legeretur capitulum primum Evangelii S. Joannis, 417. Cur clavorum et lanceae servavit vestigia, 291. Cur a Magdalena tangi noluit, 295. Milites custodes sepulcri resurrectionis testes, 422. Ascensio Christi in coelum cur post quadraginta dies dilata, 290, 293. Quid Christus hoc spatio egerit, 291. Ascensio Apostolos quantum confirmarit, 291, 294. In hoc festo laetandum, 293. Ascensio nostra est provectio: et ejus utilitas, 290, 292, 293, 294. In ascensione Christus nos non deseruit, 287. Coepit esse divinitate praesentior, cum factus fuit divinitate loginquior, 294. Majus Christi miraculum fuit cum corpore surgere, et terram in coelum levare, 423. Genealogiae Christi cur ordo diversus in Matthaeo et Luca, 111, 854. Naturae duae in Christo, et una persona, 65, 70, 92, 99, 101, 124, 150, 175, 179, 193, 204, 252, 274, 811, 1241, 1371 Deus sine matre, homo sine patre, 98. Matri et Patri consubstantialis, 110. Christi caro et anima nostris similes, 883. Cur oportuit divinam et humanam convenire substantiam, 212, 271. Vide supra. Incarnationis necessitas. Utriusque naturae proprietates expensae, 109, 175, 176, 250, 258, 264, 274, 374, 815, 1305, 1373. Utriusque unio inseparabilis, 110. Utriusque naturae operationes distinctae, non autem personae, 204, 819. In Christo duplex voluntas et affectio, 213. Verae et non simulatae actiones humanae, 222 Omnia Christi mysteria veram in eo carnem probant, 253, 254. Veritas carnis probata ex Scripturis, 823. Christus omnes infirmitates, quae de peccato veniunt, absque peccati communione suscepit, 245. Sacerdotium Christi aeternum, 21. Christus novum et verum sacrificium, 227. Adventus ejus ultimus: cur in eo aderit Angelorum multitudo, 295.
- Christus verus patriarcha omnium gentium, 246. Via, veritas, et vita quo sensu, 285. Nemini umquam salus nisi per Christum, 111, 199. Etiam in veteri Testamento, ibid. Plus nobis Christus contulit, quam diabolus abstulit, 202. [Col. 1523] Spoliavit diabolum potestate, 71. Quomodo minor sit Patre, 75, 85, 92. Christi vita lex est vivendi, 136.
- Chrysaphius episcopus Gallicanus, 890, 1111.
- Ciborum natura omnis bona, nec cum Manichaeis aliqui cibi damnandi: nimietas, non natura vitiosa, 160. Abstinentia et discretio ciborum usum moderatur, non naturam damnat, ibid.
- Circensibus ludis Romani dediti a Leone reprehensi, 336.
- Claves S. Petri, 17, 18. Clavium potestas portas misericordiae reserat, 186.
- Clerici. Qui admitti non debeant in clerum, 612 seqq. Vid. Ordinatio, ubi de impedimentis ad ordines Ecclesiam suam deserere nequeunt, 593. Clericum alienum nemo suscipiat invito ipsius episcopo, 689. Concessio Episcopi scripto danda, 679. Clerici ab haeresi, vel schismate redeuntes quatenus per indulgentiam et dispensationem in suum gradum recepti, 575. At ad altiorem gradum non promovebantur, 577. In iis recipiendis non adhibebatur impositio manuum, nisi essent rebaptizati, et cur, 1334 not. Non subjiciebantur publicae poenitentiae, sed privatae, 1421. Ignorantia in clericis non ferenda, 976. Ordinationis praecedentia intra eumdem gradum locum praecedentem tribuebat, quique ordinatione posterioribus locum suum cederent, reprehensi, 735 In clericis fenus praecipue vetitum, cum et in laicis sit illicitum, 615. Clerici a sanguine abhorrere debent, 1211. Clericorum continentia, 687, 688. Vid. Continentia.
- Codices mss. in editionibus adhibendi, praef. n. 4. Quantum intersit diversae originis codices distinguere et invenire, 513. Quinam codices hujusmodi in sermonibus Leonis recolendis adhibiti, praef. Quesn. Quot diversae originis recogniti in editione epistolarum, 514 seqq.
- Codices Graeci huic editioni utiles, et quae in his peculiaria, 557.
- Coelestia corpora hominum utilitati serviunt, 95, 96. Coeleste regnum. Vid. Gloria coelestis.
- Collectae, de quibus S Leo aliquot sermones habuit, unde institutae, 23. In quem mensem inciderent, quotque diebus fierent, ibid. In quem usum converterentur, ibid. Ad Ecclesias diaconales Urbis deferendae erant, 38 not.
- Collectiones partim editae, partim ineditae originis diversae, in quibus Leonis epistolae continentur, hac in editione recognitae, 513 seqq. I. Vaticana Reginae Sueciae, 514. II. Corbeiensis, ibid. III. Barberina et Vaticana, 515. IV. Lucensis et Colbertina, ibid. V. Quesnelliana, ibid. Quinque praecedentium collectionum praestantia, 518. VI. Dionysiana, 519. Cui concinit Cresconiana ex Dionysio sumpta, ibid. VII. Hadrianea, quae aliquid Dionysio adjecit, ibid. VIII. Additamenta uberiora posteriora Dionysio, 521. IX. Hispanica, ibid. Duo manuscriptorum genera hujus collectionis distinguenda, alterum pure Hispanicum, alterum ex Hispanico codice transcriptum in Gallia. Primum inventum in cod. Vindebonensi, secundum in Vaticano. In illo multae lectiones mendosae, sed quae ad genuinam lectionem magis accedunt, inventae sunt; in isto autem liberius emendata menda codicis purioris Hispanici, sed librarii arbitrio, quae a genuina lectione discedunt, 523. Aliquot hujus rei exempla proferuntur, 696 not., 701 not., 702 not., 703 not., 709 not., 775 not., 918 not., 922 not., 983 not., 1005 not., 1045 not., 1046 not., 1051 not., 1064 nott., 1065 not., 1072 not., 1074 not., 1165 not., 1166 not., 1174 nott., 1176 not., 1200 not., 1201 not., 1258 not., 1259 not., 1275 nott., 1276 not., 1359 not., 1365 not., 1366 not., 1369 not., 1381 not., 1405 not., 1407 nott., 1416 not., 1418 not., 1429 not., 1444. X. Isidoriana, quae in epistolis Leonis sumpta est ex collectione Hispanica originis Gallicanae, 525. Non est eadem ac collectio edita a Merlino, ibid. XI. Vaticano-Ottoboniana, Isidori collectione auctior, ibid. XII. Merliniana, 527. Sichardiana, 531. XIII. Florentina S. Marci, 531. XIV. Avellana, 533. XV. Arelatensis, ibid. XVI. Thessalonicensis, 535. XVII. Chalcedonensis, 537. In Graeco textu est vetustissima omnium, ejusque tempus figitur, 539. De Latino ejus textu notabilia, 541. XVIII. Grimanica, 543. Hujus praerogativae, 546. XIX. Ratisponensis, ejusque antiquitas atque praestantia, 547. Videtur illa, quam Vigilius papa ad Justinianum imperatorem misit, ibid. XX. Romana S. Crucis in Jerusalem, 549. XXI. Collectio epistolarum LVI S. Leonis diversae originis a collectione XI, 551. XXII. Veneta S. Marci, ibid. XXIII. Alia Vaticano-Ottoboniana, 553. XXIV. Collectio epistolarum LXXI, ibid.
- Comensis episcopus Abundantius, qui idem est ac Abundius, 1083 not.
- Communio operum bonorum quomodo fiat, 346.
- Communio sub utraque specie, et cur, 161. Communio sacramentorum per januam reconciliationis poenitentibus tribuenda a sacerdotibus, 1174. Communio paschalis, 189. [Col. 1524] Manichaei communionem sanguinis declinabant, et cur, 161.
- Computi paschales Romanus et Orientalis diversi, 1282. Vid. Pascha.
- Conciliorum provincialium utilitas, 622, 689, 724. Frequentanda, et quid in iis agendum, ibid. His etiam Spiritus sanctus adest, 679. Ab his sine causa legitima non licet abesse, ibid. Concilium Romae quotannis celebratum XIII kal. Octobris, 724. In die ordinationis S. Leonis, 6, 9. Nulla tamen lege cogente, 22 not. Conciliorum intermissio quae damna pariat, 713. Sententia in haereticum lata, nisi resipiscat, a nemine relaxari potest, 856.
- Concilium generale quodnam vere sit, 1060, 1065 not. Quodnam proprium ejus opus, 1157. Pontificis assensus in indictione requisitus, 1019, 1025, 1197. Ejus praesidentia per legatos, 1062 not., 1090, 1100. Confirmatio ejus requisita, vid. Chalcedonense.
- Concilium Aquileiensis provinciae contra Pelagianos a Leone praeceptum, 590. Chalcedonense, vid. Chalcedonense. Constantinopolitanum in Eutychen, 739, 740, 756. Aliud, in quo lecta et recepta S. Leonis epistola, ad Flavianum, 1487. Constantinopolitanum sub Theodosio, 1096, 1113, 1130. Ejus praesides, 1130 not. Ejus canones ad Apostolicam sedem non missi, nec recepti, 1165. Ephesinum I laudatum, 1064, 1073, 1215. In eo Juvenalis ambitus ad Palaestinae principatum, ibid. et not. Dux fuit S. Cyrillus, 742. Quo sensu praefuerit, 1073 not. Ephesinum, quod in latrocinium transivit, vid. Ephesinum II. Gallicanum, ex quo synodica ad Leonem, 1107. Mediolanense, ex quo alia synodica, 1080. Nicaenum I contra Arium, 1323. Romanum contra Manichaeos, 50 not., 624, 626, 708. Aliud in causa Hilarii Arelatensis, 635. Aliud in quo Leo cavit de rebus Ecclesiae Panormitanae, 728. Aliud contra latrocinium Ephesinum, 909, 919, 937, 938. Aliud habitum in die Sancti Petri sacro, 962. Quae esset haec dies et annus, 959. Aliud ob quaestionem quamdam circa baptismum, 1406.
- Concilium intra Italiam post Ephesinum latrocinium in remedium scandalorum petunt a Theodosio S. Leo, 906, 915, 923, 957; Valentinianus, 964; Placidia, 966; Eudoxia, 970.
- Concionandi munus solis sacerdotibus competit, 1217, 1227. Non laicis, nec monachis, ibid., 1211. Ab episcopis debitum, nec dimittendum, 118, 140, 218, 238, 1287. Consuetudo episcopalis concionis in Ecclesia Romana, 285.
- Concubina an sit conjux, et quae, 1422, 1423.
- Concupiscentia. vid. Cupiditates. Multae bonae concupiscentiae in animis hominum, 361.
- Conditioni originali obligati qui intelligantur, 613 not.
- Confessio, et in ea accusatio, 90, 1174. Liberat judicio, 190. Solis sacerdotibus fit, et secreta, 1431. Quidam pastores inter poenitentiae opera peccatorum publicationem praecipientes reprehensi, 1430 not. A sacerdotibus actio poenitentiae datur, et per januam reconciliationis ad sacramentorum communionem poenitentes purgati admittuntur, 1174. Sacerdotis precibus collata remissio, ibid., 1431. Per Ecclesiae preces, 1435 Vid. Reconciliatio. Confessio nisi vera sit, peccati abolitionem non obtinet, 1062.
- Confessorum coronae, 1317. Confessionis gloria, 1377.
- Confirmationis sacramentum chrisma salutis et signaculum vitae aeternae, 81.
- Conscientia quomodo discutienda, 146, 153, 165, 183, 455. Quidquid secretum conscientiae maculat, diligentissimis emundationibus deleatur, 190. Necesse est ut bonis actibus conscientia delectetur, ut libenter faciat quod fecisse se gaudeat, 353.
- Consecrati appellati qui erant baptizati, 610, 611.
- Consecratae virgines, 1426.
- Consecratio episcopi, presbyteri et diaconi, 622.
- Constantianus episcopus Gallus, 1107, 1110, 1136.
- Constantinopolitanum concilium, vid. Concilium. Constantinopolitani episcopi, Joannes Chrysostomus, Atticus, Proclus, 1277. Flavianus; vid. Flavianus; Anatolius, vid. Anatolius; Gennadius, vid. Gennadius.
- Constantinopolis civitas regia non potest fieri sedes Apostolica, 1149. Constantinopolitani clerici favebant Eutychianis sub Leone Augusto, 1318, 1325.
- Constantinus episcopus Gallus, 890, 998.
- Constantinus, qui primus imperio splenduit Christianus, 96.
- Constantius episcopus Gallus, 998, 1107, 1110, 1136.
- Constitutiones Innocentii, et praedecessorum Leonis servandae, et qua poena digni, qui eas infringunt, 616. Constitutiones Romanorum pontificum auctoritates appellatae, 711 not., 733. Etiam ab episcopis Gallis, 995 not. Dictae quoque apostolica decreta, 663 et 665 not.
- Continentiae lex duplex, spiritus et corporis, 355, 363. Continentiae laus, 190. Mater virtutum, 191. Ad virtutem continentiae nihil potius pertinet, quam ab erroribus abstinere, [Col. 1525] 317. Clericorum continentia, 687, 688. Lex continentiae imposita episcopis, presbyteris, diaconis, et quid de iis, qui ante ordinationem erant uxorati, 1421. Etiam subdiaconis praescripta, 687.
- Conversio non differenda, 1176. Sera quam est incerta, ibid.
- Cor hominum de operum qualitate ostenditur, 135 Cordis ager quibus modis colatur et fecundetur, 44, 57, 58. Cordis oculus mundandus est, ut Deus videatur, 371.
- Correctio morum est donum Dei, 144. Correctio proximi semper optanda, 172, 182. Nemo desperandus, quamdiu vivit, 1423 Correctio, cum spes non adest, omittenda, 1209 Sumenda etiam in perverse impios, 1180. Quomodo Christus Judam correxit, 220. In correctione dilectio servanda, 684. Pro diversitate personarum diversimode agenda correctio, ibid. Qui per correctionem alios ab errore non revocat, se ipsum errare demonstrat, 707. Quibus non prodest correctio, non parcat abscissio, 1318 Moderatio sedis apostolicae hanc temperantiam servat, ut et severius agat cum obduratis, et veniam cupiat praestare correctis, 849. Quantum praelati ad correctionem obligentur, 1318. Segnis eorum indulgentia quantum damnabilis, 1319.
- Creaturarum praedicatio gloriae Dei, 59. Nulla creaturarum natura mala, 700. Quomodo creaturis utendum, 96. Creatura mutabilis est, etiam cum non mutatur, 705.
- Cremonensis episcopus Joannes, 1084.
- Crispinus episcopus Ticinensis, 1082.
- Crux Christi veri altaris sacramentum, 209 Causa spei nostrae, 212 Crucis mysterium, 227. Sacramentum et exemplum, 285. Antiquitus praefigurata, 204. Non erubescenda, 197, 199. Crucis signum in fronte praeferendum, 1243 Crucis quanta efficacia, 228 Effectus, 257. Est arma Christianorum pugnantium contra mundum, 287. Crux piis numquam deest, 173. Quid sit crucem portare, 288. Crux, quam iniquitas Judaeorum paravit ad poenam, potentia Redemptoris gradum nobis fecit ad gloriam, 208 Crux aliis gloria, aliis poena, 231 Crucis victoria nulli negata, 257. Ad crucem in tentatione recurrendum, 275. Crux Leonis tempore Jerosolymis, 1289 Num crucis particulam Juvenalis ad Leonem miserit, 1293 not.
- Cultus Dei verus quis, 89
- Cupiditates diabolo militant, 296.
- Curiensis episcopus in prima Rhaetia Asinio, 1083.
- Cyclus decemnovennalis Alexandrinorum quos annos embolismales, et quos communes recipiebat, 601, 609. Num Nicaeni Patres hunc cyclum probariot, 604 not. Ejus divisio in Ogdoadem et Hendecadem, 608 not.
- Cyclus Latinorum annorum LXXXIV, 608 not. Quo anno incepit, ibid. Romani Cycli paschales laudati a Leone, 1090 Fuerunt annorum LXXXIV, sed antiqui saltum lunae recipiebant singulis duodecim annis, recentiores singulis annis quatuordecim, ibid. not., 1230 not. Prosper emendationem induxit, 602 not., 1055.
- Cyprianus episcopus Brixillianae Ecclesiae, 1082.
- Cyriacus episcopus Laudensis, 1083. Synodo Mediolanensi ad Leonem mittitur, 1081.
- S. Cyrillus episcopus Alexandrinus synodo Ephesinae I praefuit, 1073. Vicem gerebat Coelestini Papae, ibid. not. Cyrilli epistola in scrinio Romanae Ecclesiae servata, 1006, 1216. Ad Leonem tum R. E. diaconum scripsit de ambitu Juvenalis Jerosolymitani in Palaestinae principatum, 1216. Duae ejus epistolae a S. Flaviano laudatae, 754. Cur, ibid. not. Cyrilli epistola ad Nestorium Gallis a Leone proposita, 1001. Cur, ibid. not. Doctrina ejus laudata, 1006, 1010, 1139, 1254, 1257, 1258. Scribit ad Leonem de paschate anni 444, teste Paschasino 608 not. Fragmentum hujus epistolae, 601. Ad Leonem papam datum, loqui de paschate anni 444 probatur, 595, 599. Testimonia ex ejus operibus a Leone excerpta, 1396.
- Dacianus S. Vincentii martyris persecutor, 248.
- Daniel episcopus Aegyptius ordinator Timothei Solophacioli episcopi Alexandrini, 1437.
- Daniel presbyter ad Leonem missus ob ordinationem Timothei Solophacioli episcopi, 1436, 1437.
- David rex vixit annis mille et amplius ante Christum, 260. Quomodo in Christo est passus, et Christus in Davide est carne crucifixus, ibid.
- David episcopus Africanus a Leone remissus cum litteris, 666.
- Dedicatio ecclesiae dicta ecclesiae Natalis, et festo celebrata, 453.
- Dertonensis episcopus Quintus, 1082.
- Desiderius abbas Montis Casini. cui postea fuit Victor III, 473.
- Deus summe perfectus, 700. Omniscientissimus, 165. [Col. 1526] Ejus descriptio, 67. In Dei justitia et clementia, 40. Ejus justitia non debet displicere, 41. Dei praescientia, 260. Deus praesciendo quod est faciendum, non cogit ut fiat, 261. Apud Deum incommutabilis rerum ordo, 260. Ejus natura ineffabilis, 299. Dei facies, id est Divinitas, oculis corporeis videri nequit; posteriora ejus, seu humanitas, sicut in mundo fuit visibilis, ita et in coelis, 453. Dei voluntatem ex ipsis etiam elementis disci, 57, 59, 355. Deus cur pater fidelium, 89. Deo gratiae agendae de omnibus, 48. Non tam in abundantia, quam in sterilitate, 41. Quid ei offerendum, 90. Dei verus cultus, 89. Quomodo Deus colatur, 60. Solus adorandus, 72, In sanctis honoratur, 275. Ejus honor ritibus infidelium non est miscendus, 95. Dei gratiae voluntatique serviendum, 90. Deus imitandus, ibid., 171, 370. Deus prior nos dilexit, 39. Omne bonum operatur in nobis, 20, 40. Dat velle et posse, 90. Per dona Dei meremur, 117. Dat Deus quod petitur, qui dedit unde peteretur, 135. Si est oneris auctor, est administrationis adjutor, 9. Signa habitationis Dei in nobis, 142. In Deo quid sit non poenitere, 21. Gloriandum in Deo, 22. Cum Deus magister est, cito discitur quod docetur, 297. Accendit mentium nostrarum lucernas, et igne nos suae charitatis inflammat, ut non solum ipsum, sed etiam quidquid diligit diligamus, 40. Dei providentia cur divites et pauperes esse voluerit in saeculo, vid. Divites, et Pauperes. Deus leges generales administrat quas condidit, 48. Semper humano generi a Deo fuit consultum, 78. Benignitas Dei nulli misericordiam suam denegat, 130. Suspendit justitiae suae sententiam ut poenitentia quaeratur, 165, 189. Dei patientia non abutendum, 189. Suae pietatis est denegare nocitura petenti, 213. Deus non est auctor peccati, 261. Quaerendum a Deo praecipiente auxilium, vid. Oratio, Gratia Dei. Qui mundi videbunt Deum, 371.
- Diaboli astutia, et artes, 93, 149, 179, 182, 217, 276, 341, 349. Diaboli organa quae, 133. Utitur hominibus ad alios decipiendos, 94. Quomodo diabolus superandus, 133, 134 Quomodo infirmetur, 146. Diabolus maximam hominum partem sibi superstitionibus subdit, 30 Primum superbus ut caderet, deinde invidus ut noceret, 31. Olim non immerito sibi in homines jus tyrannicum vindicabat, 70. Illusus in nativitate Christi, 69, 70, 71. Destructus ejus principatus a Christo, 232, 249, 269. Victus in cruce, 236. Per quod vicit, victus a Christo, 243. Non potentia virtutis, sed justitia rationis ejus dominatio destructa, 248. Cur Christus tentarit, 159. Sanctificatione nostra torquetur, 45. Bene operantibus magis insidiatur, 45, 49, 149, 179, 186. Maxime in Christianos saevit, quia ei in baptismo renuntiarunt, 154. Ejus invidia in nos, 182. Quos nos potest malis actibus corrumpere, impiis subvertit erroribus, 271. Haeretici ministri diaboli, 49. Tot habent species diaboli, quot simulacra mendacii, 271. Si diabolus animas justificatas negligentes repererit, saevioribus laqueis rursus innectit, 275. Diaboli beneficia nocentiora quam vulnera, 276. Nova ejus in Christianos persecutio, 134. Diaboli et Herodis similis insidiandi furor, 133. Quomodo primum hominem deceperit, et quibus orbarit, 67. Diaboli invidiam qui imitantur, 182. Sacramentum redemptionis latuit diabolum, 270. Priscillianistae diabolum Dei opus esse negabant, 700. Dissensio inter homines et diabolum inveterata, 145.
- Diaconiae Urbis quae et quot fuerint, 23. Collectae eleemosynae ad diaconales Ecclesias Urbis deferendae, 38 not.
- Diaconus minister sanguinis Christi, 427. Diaconi munus duplex, sacramenta ministrare, et ecclesiasticas dispensare substantias, 338. Diaconi ordinatio ex canone et traditione peragenda die Dominico, 622. Interdictum eis conjugium, 687, 1421.
- Dictinius episcopus in Hispania tractatus scripsit Priscilliani dogmatibus infectos, 707. Ab errore discessit, ibid.
- Dies Dominica dies salutis et laetitiae nostrae, 161. Dies resurrectionis Dominicae dicta, 630, 699. Unde ejus praestantia, 630. In hac mundus coepit exordium, ibid. Haec dies ordinationi disputata, 639.
- Diebus festis vestitus nitidior et templa ornatiora, 153. Quomodo celebrandi, 434. Anima maxime purganda, 153. Cessandum a labore, 435.
- Dilectio Dei, vid. Charitas.
- Dimissoriae clericis scripto dandae, 679.
- Dioecesis episcoporum regimini commissa in hodiernam vulgarem significationem, 1327.
- Dionysius, Romanae Ecclesiae notarius, Leonis epistolam ad Constantinopolitanos attulit, 931, 976.
- Dioscorus Alexandrinus episcopus, initio episcopatus a Leone laudatur, et instruitur, 628. In Ephesino concilio malae ejus artes, 911. Impedivit lectionem epistolae Leonis ad S. Flavianum, ibid. Tyrannis et impia gesta, ibid., 921, 926, 929, 933, 946, 1040, 1092, 1222 seqq. Fidei et morum vastator, 1246. Inaudita et incredibili audacia excommunicationem [Col. 1527] meditatus est contra S. Leonem, 1092, 1223 not Ejus nomen ad altare non recitandum, 1040. Damnatus in concilio Chalcedonensi, 1094, 1126, 1139. Sententia in eumdem, 1142. Ejus mors, 1295.
- Disciplina quomodo tempori accommodanda, 1330.
- Dispensatio pontificia in canonibus, vid. Canones. Leo amore reparandae fidei et pacis studio dispensavit cum Maximo Antiocheno episcopo contra canonum regulas ordinato, 1153. Dispensatio cum Andrea CP., ut ad presbyteratum promoveretur, 578. Aliae dispensationes, ibid., 664, 665 Dispensationes post factum ex causa, 664, 665. Dispensatio recusata etiam in necessitate cum bigamis, aut viduarum maritis, 674.
- Disputationes cum haereticis in rebus definitis, et tractatus novi vitandi, et cur, 1301, 1303, 1310, 1322, 1338, 1340, 1345. Dives nemo sibi soli factus est, 27, 52, 61. Cur divites abundare Deus voluit, 27 48. Quomodo divitiis uti debeant, 35, 38. Dives Dei minister et pauperum oeconomus, 188. Habet partem pauperis, ibid. Neglectus pauperum non est venialis, 35, 57. Tam sunt iniqui qui non juvant pauperem quam qui opprimunt, 38. Parum est diviti non auferre aliena, nisi det et sua, 341. Boni divitis animus, 367, 368.
- Divitiae bonae sunt, et quatenus, 34. Earum non tam possessio, quam dispensatio nobis commissa, ibid. Non bene expensae causa peccati, ibid. Pereunt male conditae, 35. Cui committendae, ut aeternae sint, 53. Dum erogantur, augentur, ibid. Qua ratione in tuto ponantur, 338. Quem earum usum religio doceat, 339. In divitiis timenda elatio, 367.
- Doctrina catholica nec maculam perfidiae, nec rugam potest habere mendacii, 252. A doctrina evangelica ne uno quidem verbo licet dissidere, 1044.
- Domini quomodo se gerere debeant erga servos et subditos, vid. Famuli.
- Domitianus episcopus a Leone legatus in Orientem, 1344, 1433.
- Donatista schismaticae pravitatis, 665.
- Donatus Salicinensis episcopus Africae ex Novatiano conversus una cum sua plebe, 665.
- Donorum coelestium mensura ex operum nostrorum qualitate non pendet, 9. Dona sua non vult Deus otiosa, 341. Donis Dei est juste ac sapienter utendum, 34. Dona terrena et corporalia a Dei largitate proveniunt, 34. Vid. Beneficia.
- Dorotheus monachus ablatus a monasterio, 1297.
- Dorus episcopus Beneventanus, 732.
- Dubia Romam frequenter delata, 1405, 1416. Decisa vel ex Scriptura, vel ex regulis Patrum, 1405. Leo de difficilioribus tractare voluit in synodo, et cur, 1406. Non definiendum ex suspicione ambigua, 1407. Quaedam colloquiis aptius definienda, quam scriptis, 1419. Quaenam regula in dubiis servanda, ibid. Episcopi Galli etiam post decisiones conciliorum Galliae dubia ad apostolicam sedem detulere, et cur, 1414.
- Dulcitius Romanae Ecclesiae notarius, 837. A Leone legatus ad Ephesinam II synodum, 865.
- Dynamius episcopus Gallus, 1111.
- Ecclesia supra fidem Petri fundata, 12, 239, 461. In Petri soliditate consistit, 634. Hanc soliditatem violat qui Petri potestatem tentat infringere, ibid. Pro tota Ecclesia Christus oravit, 289. Adversus eam nihil praevalere potest, 13. Distinctis est ordinata gradibus, et ex diversis membris ejus integritas, 14. Vide Hierarchia Ecclesiastica. Extra Ecclesiam nihil est integrum, nihil castum, 317, 491. Ecclesia Christi libertatis familia, 203. Ecclesiae unitas exigit concordiam sacerdotum, 691. Fides, et unitas Ecclesiae custodiendae, 1077.
- Ecclesiae ortus in nativitate Christi, 88. Inter persecutiones Ecclesia augetur, 134 Unde totius Ecclesiae profectus, 58. Ejus unitas visibilis explicatur, 155. Una unius Ecclesiae casta communio, 1039. Ecclesia est corpus Christi, 1040. Culpae praesidentium sacerdotum integritati Ecclesiae non praejudicant, 1157. Pietatis opera cum universa Ecclesia peragere quantum praestet, 345, 348. Horum operum unitas potentissima, ibid. Quidquid ab Ecclesia in consuetudinem est devotionis receptum, de traditione apostolica et de sancti Spiritus doctrina dimanat, 316 not. Ecclesiae lenitas etsi sacerdotali contenta judicio, cruentas refugit ultiones, severis tamen Christianorum Principum nonstitutionibus adjuvatur, 696. Ecclesia nihil de hoc mundo metuit, vel concupiscit, 703. Ad Ecclesiae pacem utriusque potestatis nexus necessarius, 983. Ecclesiam turbantes regia potestate coercendi, 1211.
- [Col. 1528] Ecclesia luminaribus ornata, 434. Ornatior diebus festis, 153. Vid. Basilica, Dedicatio Ecclesiae.
- Ecclesiae Romanae laudes, 321, 374, 941 seqq., 1222. In apostolicae petrae arce fundata, 14. Ecclesiae regionum Urbis, 29, 32. Ad quas collectae publicae afferebantur, in egenorum subsidium a praesidentibus distribuendae, 38. Hae Ecclesiae quot essent diaconis assignatae, 23.
- Ecclesiarum privilegia quibus fundamentis nitantur, 1147. Non violanda, 1149.
- Ecclesiastica bona non alienanda, 728. Quibus conditionibus concessa alienatio, ibid.
- Electi et Electae apud Manichaeos, 50.
- Electi sunt pauci, 185. Cur, ibid. Electi omnes et in Christo crucifixi, et in Christo coronandi, 271.
- Electiones Ecclesiasticae quam alienae esse debeant a carne et sanguine, 11.
- Eleemosyna. Ejus meritum et utilitas, 27, 28, 29, 32, 34, 36, 37, 48, 49, 53, 57, 61, 172, 343. Christo impenditur, 27, 28, 38. Est quidam baptismus, et alterum a peccatis lavacrum, 28, 63. Ejus purificatione mundantur peccata, 36, 63, 186, 316. In ea si non est omnium aequalis facultas, debet esse par pietas, 29, 39, 45, 47. Non census in ea, sed affectus pensatur, ibid., 63, 346. Potest eorum esse par animus, quorum impar est census, 346. Ab omnibus est facienda, 30, 45, 169, 346. Etiam a pauperibus, 30, 63. Quidquid in eleemosynis impenditur, non minuitur, sed angetur, 183, 315. Est pia usura, 53. Orationem juvat, 48, 52. Cum jejunio copulanda, 343. Abundantiores sint eorum eleemosynae, qui jejunare non possunt, ibid. Ejus omissio damnationis ratio, 35, 57. Quibus maxime danda, 33. Infidelibus etiam danda, 155. Fideles praeferendi, ibid., 350. Verecundis ita danda, ut consulatur et paupertati et pudori, 33. Indigentibus danda antequam petant, 411. Qui dat eleemosynam est minister misericordiae divinae, 188. Eleemosynae largitas sic temperanda ut de illa et pauperum refectio gaudeat, et domestica sufficientia non laboret, 347. Parum est non auferre aliena, nisi largiaris et propria, 341. Qui necessitatibus alienis non consulit, nihil distat a bestiis, 62.
- Eparchius episcopus Gallus, 1111.
- Ephesinum concilium I, vid. Concilium.
- Ephesinum II indicium a Theodosio, 851, 856, 865. At requisita Leonis auctoritas ut indictio effectum consequeretur, 863. Latrocinium evadit, 1077. Quae in eo perpetrata, 911, 912, 946, 974, 1077, 1322. Leonis epistola non recitata, 921. Ei latrocinio contradixerunt Leonis legati, 913, 921, 923, 928, 933. Gesta ejus a Leone reprobata, 904, 913, 923, 928. Et ab omni occidentali concilio, 928. Mali auctor Dioscorus episcopus Alexandrinus, 929. Nomen synodi non meretur, 1051, 1064. Detestandum judicium, 1287.
- Epicarpius presbyter Beneventanus male antiquioribus praepositus, 735.
- Epiphania est Christi manifestatio, 112, 115. A prophetis praenuntiata, 121. In Epiphania vocationis gentium inchoatio, 121. Quare hoc festum institutum, 128. Quomodo honorandum, 117. Epiphaniae mysterium adhuc in Ecclesia adimpletur, 132, 140. Quidam putant hac die Dominum ad Joannis baptismum accessisse, ideoque baptismum conferunt, 722.
- Epiphanius a Leone cum litteris missus Constantinopolim, 931, 976. Tribunus vocatur, 956.
- Episcopi summi sacerdotes, 891. Super omnes gradus constituti, 671. Quae eorum virtutes, ibid. Eorum est vigilare ne fidei unitas violetur, 1253. Omnes in Christo fuerunt edocti, 719. Non sola fides et doctrina episcopum facit, 1432. Ipsorum dignitas communis, non autem ordo, quo sensu intelligendum, 691 not.
- Episcopi electio diu non differenda, 688. In electione cleri plebisque consensus requisitus, 637, 639, 679, 688, 1420. Nullus episcopus detur invitis, 679, 688 Si partium vota divisa sint, metropolitani judicio is alteri praeferatur, qui majoribus et studiis juvatur et meritis, ibid Qui, et qua probatione eligendi sunt, 659. Non ex laicis ordinandi, 662, 665. Ex presbyteris vel diaconis optimus eligatur, 688. Episcoporum unctio, 11, 228. Comprovinciales episcopi cum metropolitani judicio eos consecrent, 1420. Non ex bigamis, vid. Bigami. Anniversaria solemnitas celebranda, 10. Episcopi non facile a sede avellendi, 690. Episcoporum translationes reprobatae, 689. Episcopi belli tempore ab Ecclesiis suis non debent abscedere, 1047. Quid de episcopis non laborantibus existimandum, 708, 709. Episcopis Ecclesiae rectoribus Petri forma praeposita, 18. Episcopalis mansuetudo et lenitas quae, 696. Episcopum difficultates et labores deterrere non debent, 1417. Episcoporum continentia, 688. Qui alios ab errore non revocat, errare se demonstrat, 707, 708. Negligentes in pascendo suum gregem reprehensi, 716. Inscientia in episcopis inexcusabilis, 614, 717, 1287.
- [Col. 1529] Episcoporum est praedicare, vid. Concionandi.
- Episcoporum constantia quam necessaria, 1311, 1314.
- Episcoporum gradus quatuor, vid. Hierarchia.
- Episcopi lapsus sedi ejus nocere non debet, 1167. Maxima episcoporum cura est observantia canonum, 733. Episcoporum judicia matura, 763. Eorum culpae non praejudicant Ecclesiae, 1157. Debitum eorum corrigendi, 1318. Segnis indulgentia, et dissimulatio quam in ipsis damnabilis, 1319.
- Episcopi pro fide exsules revocati, 1032, 1046.
- Epistolae pacis, id est communionis, 1185.
- Epistolae plurali numero de unica epistola dictae, 677 not.
- Epistolae Pontificiae auctoritates appellatae, 711 not. Item apostolica decreta, 663, 665. Quae confirmabant synodum generalem, legendae erant in Ecclesiis Orientis, 1182.
- Errantes ex sanctorum traditione instruendi, 1257.
- Errores veritati splendorem conciliant, 1112.
- Eucharistia corporis et sanguinis Christi participatio, 247. Facit ut in id quod sumimus, transeamus, ibid. In ea veritas corporis et sanguinis Christi, 356, 977. Eutychiano errori opponitur, 356 not. Est sacrificium, 356. Accipientes eam respondebant Amen, 357. Parvulis data, 977. Manichaei communionem sanguinis declinabant, 161. Vide Communio.
- Eudocia Augusta a Leone ex secreto imperatoris hortatu monita, et cur, 1209 not.
- Eudoxia Licinia post latrocinium Ephesinum ad Theodosium scribit de turbatione Ecclesiarum, 968. Alia est ab Eudoxia, quae Romae S. Petri templum renovavit, 453 not.
- Eugenius episcopus Gallus, 1111.
- Eulalius episcopus Gallus, 1111.
- Eulogius episcopus Iporiensis, 1083
- Eunomius haereticus, 49.
- S. Euphemia. In ejus confessione Chalcedonensis synodi Patres definitionem fidei super altare posuerunt, 1128 not.
- Euphratas accusator Flaviani episcopi CP. si satisfactionem det, presbyter ordinari a Leone permittitur, 1274.
- Eupsychius Leonis epistolam ad Flavianum attulit, 889.
- Eusebius episcopus Dorylaei contra Eutychem libellum Flaviano episcopo dedit in synodo Constantinopolitana, 739. Leonem adit, 1037. Multa discrimina laboresque causa fidei toleravit, 1041. Ejus Ecclesiam Leo commendat Anatolio CP. ne eo absente quid depereat, ibid.
- Eusebius episcopus Mediolanensis synodum suae provinciae jussu Leonis coegit, ejusque synodica, 1080.
- Eusthasius episcopus Augustanus, 1053.
- Eusthatii episcopi Beryti nomen ad altare non recitandum, 1040. Innocentes et catholicos sua persecutione vexavit, ibid.
- Eusthatius episcopus Gallus, 1111.
- Eutyches ante sui erroris condemnationem ad Leonem scribens, quosdam Nestorianae haeresis accusat, 737 not. Multum imprudens, et nimis imperitus, 801. Accusatus ab Eusebio episcopo Dorylaeensi, et in synodo CP. damnatus, 739, 756, 763, 767, 786. Appellationem in synodo a se interpositam, et non susceptam prodit, 740, 741, 742, 763. In quo mentitus est, 786. Post damnationem scribit ad Leonem, 739. Appellationis libellum ad eum mittit, 742. Libellum fidei suae edidit, ibid. not. Et ad Leonem direxit, ibid., 1481. Obedientiam Leoni simulat, 741, 765, 841, 867. Scribit ad S. Petrum Chrysologum, qui eidem rescribit, 775. Gesta Constantinopoli contra eum ad Leonem a Flaviano missa, 755, 786. Eutychen, si errorem suum damnet, communioni restitui ac in suo gradu recipi Leo concedit, 835, 841, 851, 858, 861, 867, 870. Eum in remotiora loca ablegandum, et catholicum ejus monasterio praeficiendum petit Leo, 1049. Perverse dogmatizat in exsilio, et ad longinquiora ac secretiora transferendus petitur, 1275, 1276. Haeresim specie pietatis tuebatur, 854. Anathematizatur ab Ecclesia CP., 1059. Adversus eum subscripserunt omnes Orientales ante concilium Chalcedonense, 1066.
- Eutychis error, ejusque rejectio, 100, 179, 204, 288, 356, 373, 756, 784, 809, 833, 1049, 1138, 1158, 1214, 1223, 1238, 1357. Manichaeis affinis, 976, 1179. Valentino et Apollinari, 756, 782. Arii errori favet, 978. Et Photini, 980. In aliis haereticis jam olim damnatus, 373, 1036, 1058. Romae a negotiatoribus Alexandrinis sparsus, 373 Quae victoria Ecclesiae in extinctione hujus erroris, 1145. Tractatus in errores Eutychetis, 365 seqq.
- Eutychiani quomodo fallere studebant catholicos, 1058 not. Se defensores Nicaenae fidei venditabant. catholicos a Nicaena fide desciscere traducebant, 955 not., 1323, 1359 not. Leoni papae Nestorianismum impingebant, 1258. Ejus epistolam ad Flavianum obscuram traducebant, 1314. Hinc Leo primum credidit falsatam suam epistolam in Graeca [Col. 1530] versione, ibid., 1260. Dein detexit ex perversitate interpretantium id oriri, 1314 not. Eutychianorum turbae post Martiani obitum et Constantinopoli, et Alexandriae, 1299 not., 1301 not.
- Euxitheo Thessalonicensi episcopo Leo scribit, 1311.
- Evangelium narrat quod prophetia praenuntiavit, 230. Ab evangelica doctrina ne ullo quidem verbo licet dissidere, 1044.
- Examen epistolae Leonis ad Flavianum in Chalcedonensi quatenus liberum fuerit salva auctoritate sedis apostolicae, 1220 not. Examen conscientiae, vide Conscientia.
- Excommunicatio pro levibus non ferenda, 640. Nec ad indignantis episcopi arbitrium, ibid. Ejus effectus, ibid., 859, 861 Cum rejectis ab unitate Ecclesiae non communicandum, 374. Excommunicatio haereticorum, vide Haeretici. Excommunicatio comminatoria, 1169.
- Exemplum bonum praebere est, et sibi et aliis prodesse, 130 Boni exempli fructus, mali damna, 131. Exempla sunt validiora quam verba, 338.
- Exorcismorum usus in Ecclesia, 342, 723.
- Famuli et subjecti quo loco habendi, 152, 155, 173, 180. Cur alios alii subjici Deus velit, 188.
- Faventius episcopus Rhegiensis, 1082.
- Faustus abbas CP., ad quem Leo scripsit, 859, 937, 983, 1011, 1015.
- Fecunditas terrae a Deo repetenda, 48. Vide Abundantia.
- Festi dies, vide Dies festi.
- Fideles pauci in veteri Testamento, multi in novo, 78. Vide Christianus.
- Fides. Ejus virtus et meritum in iis quae visui non subjacent constituta est, 268, 293. Fidei justitia, 21. Fides et impios ad justitiam, et mortuos revocat ad vitam, 193. Fides justificat, 1012. Sine operibus mortua est, 36. Charitas robur fidei, fides fortitudo est charitatis, 171. Fidei et charitatis nexus, vide Charitas. Fides sine charitate esse potest, 31. Non sufficit ad salutem. 182. Quod fide creditur, opere imitari necesse est, 136. Fides quaeque pretiosa efficit, 169. De fidei libertate frustra gloriatur, qui servit cupiditati, 135. In fide angusta via quae ducit ad vitam, 83. Sine fide nihil sanctum, nihil castum, nihil vivum, 82. Explicatur, 493.
- Fides catholica unde, 1061. Fidei fons et canalis, 1075. Ejus commendatio et unitas, 82, 839. Catholica fides, quae vera et una est, nulla se patitur diversitate violari, 1338. Episcoporum est vigilare ne fides violetur, 1253. Tunc fides vera fructuosissime defenditur, quando etiam a sectatoribus suis opinio falsa damnatur, 835. Violari potest brevissima adjectione aut commutatione litterarum, 1254. Fidei nihil addi, nihil minui potest, 1237. Fides ratiocinio contrario non obnoxia, 1138. Humilitatem exigit, 1235. Semel definita non sunt in dubium revocanda, 1075. Nec retractanda, 1064, 1301, 1303, 1304, 1310, 1322, 1338, 1340, 1345. Vitandi concertationum et disputationum strepitus, et quatenus fides defendenda, 765, 1075, 1337, 1345. Nihil gloriosius quam fidem propugnare, 888.
- Fidei constantia mirabilior facta ex difficultate credendi, 274. Fides antiqui et novi Testamenti eadem, 204, 244. Antiqui in fide Christi vixere et placuere, 199, 204, 244, 256, 268. Sola fidei luce attingi potest Christi Dei hominisque mysterium, 140. Fides ascensione Domini aucta, et Spiritus sancti munere roborata, 294. Hujus fidei mirabiles effectus, ibid. Caute de fide loquendum, 1225. Ad fidem multi veniunt Leonis tempore, 83. Fidei puritas splendescit, cum ab ea sordes separantur errorum, 935.
- Fides Petri fundamentum Ecclesiae, vide Ecclesia. Soliditas fidei Petri perpetua est, 12, 461. Eadem fidei soliditas in suos successores transfusa, 22.
- Fides Romana ab Apostolo commendata, ac nulla haeresi violata, 274. Ab initio Evangelii in toto mundo praedicata, 14.
- Filius Dei Patris unicus, 803. Patri consubstantialis, 110, 823. Consempiternus, 805. Verus Deus, 817. Numquam inferior Patre, 101. Illi est aequalis cum Patre divinitas, 823. Dei Filius ante saecula a Patre genitus, et Patri sempiterna et consubstantiali aequalitate coaeternus, 83. In nullo a Patre differens, et cur, 805. Manens in forma Dei fecit hominem, 813. Factus est homo, vid. Christus. Filii Dei apparitiones in veteri Testamento. 854.
- Flavianus episcopus CP. in synodo Eutichem damnat, et acta ad Leonem mittit, 756, 786. Accusatur ab Eutyche quasi libellum appellationis a se oblatum noluerit recipere, 740, 742. Rescribit eum in hoc mentitum, 786. Quam necessarium duxerit quantique fecerit Leonis judicium, [Col. 1531] 788. Leonis epistolae ad eum in hac causa, 767, 792, 801, 885, 887, 889, 931. Ejus zelus laudatus, 792, 887, 1036, 1156, 1277. In Ephesino latrocinio libellum appellationis ad apostolicam sedem legatis dedit, 906, 915. In eodem perverse damnatur, 946, legatis contradicentibus, 928. Dioscorus in eum immaniter saeviit, 931. Leo jubet Constantinopolitanos Flaviano adhaerere, 933, 937. Quod fecerunt, 975. In exsilio obiit, et tempus ac locus mortis, 952. Ejus corpus Constantinopolim cum honore allatum, et in basilica Apostolorum positum, 1032, 1036, 1046. Flaviani virtutes, quae illum usque ad confessoris gloriam provexerunt, 1156. Flavianus sanctae memoriae appellatus, 1278, 1285, 1293. Memoria beati Flaviani, 1280. In sanctis commemorandus, 1090, 1101.
- Florejus presbyter Ecclesiae Iporiensis, 1082.
- Florus episcopus in Gallia, 1110
- Fenus quam grave malum, 53, 54. Injustum, ibid. Etiam a divitibus perceptum, 467. Laicis et clericis interdictum, 615
- Fenus cum Deo pium quodnam sit, 53.
- Fontejus episcopus Gallus. 998, 1111. Fuit episcopus Vasensis, 996 not.
- Formatae litterae diei paschalis indices, a Romano pontifice quotannis missae, 1079, 1260, 1283, 1297.
- Fortitudo solida, quae nulla inaequalitatum perturbatione quatiatur, paucorum est, 164.
- Fraternus episcopus Gallus, 1111.
- Galla Placidia. vid. Placidia.
- Gallaeciae episcopi dicti Gallicii, vel Gallici, 710 not. Leo eis concilium cogendum indixit, ibid., 711, ob Priscillianistarum haeresim in Gallaecia serpentem, ibid.
- Gallicanorum religio ex apostolica sede manavit, 1109. Innumeris relationibus Gallicani episcopi apostolicam sedem consulunt, 634. Appellationes ad sedem apostolicam ex consuetudine deferunt, ibid. De Gallicanis Ecclesiis plura S. Leo decernit, 635 seqq. Papae sententia per Gallias valitura, 643. Valentiniani imperatoris sanctio, ne quid episcopis Gallicanis contra veterem consuetudinem liceat sine papae auctoritate tentare, 644. Ravenni Arelatensis consecrationem Leo suo judicio roborat, 890. Pro sede Arelatensi contra Viennensem preces episcoporum ad Leonem missae, 993. Controversia ab eo definita, et sui cuique metropoli limites assignati, 998. Leo ad Gallos episcopos mittit suam Epistolam ad Flavianum cum secretis mandatis, 1001. Quid spectarent haec mandata, ibid. not. Quantum Gallicani deferant Romano pontifici, 1109. De accepta ejus epistola gratias agunt, 1108. Synodicam ad eum mittunt, 1107. Haec a Leone mittitur Constantinopolim, 1315.
- Gallicanae Ecclesiae doctrina a pontifice laudata, 1137, 1315. Gallicani episcopi a Leone instruuntur de damnatione Dioscori, 1140. Tres Gallicani episcopi gratias agunt de accepta epistola Leonis ad Flavianum, quam et per omnes Ecclesias asserunt celebrari, 1003. Illius epistolae exemplar a se descriptum mittunt ad Leonem ab eodem corrigendum, si quid librarii errore defuerit, et remittendum, 1004. Remissum fuit, ibid. not.
- Gaudium, vid. Laetitia.
- Gelasii epistola ad Dardanos duplici exemplo ab eodem pontifice scripta, 651.
- Geminianus episcopus legatus Leonis ad Leonem Augustum, 1344, 1433.
- Genealogia Christi duplex in Evangeliis, et quare, 854.
- Generationes mirabiles omnium aetatum, 108.
- Geneva Viennensi episcopo a Leone subjecta, 999.
- Gennadius episcopus CP., 1433, 1479.
- Gentiles vocati ad fidem, 105.
- Gentilium furor in Christianos praesertim ordinis sacerdotalis, 338. Gentiles quae sunt humana, in Christo contemnunt, 212, 213.
- Genuensis episcopus Paschasius, 1083.
- Genus humanum. Hujus radix corrupta, 361. In damnationem nascitur, 86. Vid. Peccatum originale.
- Georgius monachus praesumendo illicita, et propositum et nomen monachi amisit, 1211.
- Gerontius episcopus Gallicanus, 1107, 1111, 1136.
- Gerontius delator epistolae Juliani episcopi ad Leonem, 1295, 1296. Remissus cum epistola Leonis, 1328.
- Gloria coelestis regni, 237. Ejus bonum aeternum, 45, 48, 75, 97, 142, 185, 203, 343, 345, 352, 364, 1329. Pro spe aeternorum levissimum ducendum est temporalium detrimentum, 194. Via ad gloriam, 271, 288, 341. Gloria confessoris Flaviani CP., 1156.
- Gloria Dei. Ad Dei gloriam cuncta referenda, 318. Non [Col. 1532] in nobis, sed in Domino gloriandum, 22, 142, 318, 1219. Gloria nostra in gloria Dei agnoscenda, 173. Utendum bonis datis ad gloriam dantis, 60.
- Gloria vana mundi non quaerenda, 138, 359, 364. Magis timendum in gloriam suscipi quam in humilitate calcari. 455.
- Graecam linguam quam pauci apud Latinos probe callerent, et exactam versionem ex Graeco redderent: et similiter quam rari apud Graecos Latinum linguam perfecte tenerent, accuratamque interpretationem ex Latino proferrent, 557. Hinc de minus exacta Graeca versione suae ad Flavianum epistolae Leo dubitat, 1236. Eam a perito utriusque linguae graece reddi cupit, 1258, 1260. Difficultas apte transferendi in Graecum opera, quae de rebus subtilibus agunt, 1237. Difficultas transferendi in Latinum, 1274. Multae epistolae Leonis Graece redditae, et quando, harumque interpretationum auctoritas, 558, 559. Quaedam Graecorum epistolae ab initio graece et latine scriptae, ac missae in Occidentem, ac utraque exempla originalia habenda, 1112 not., 557 Graecizantes Alexandriae, 1274.
- Gradus varii in Ecclesia, 14. Vid. Hierarchia ecclesiastica.
- Gratiae divinae laus, 39. Necessitas, 55, 141, 187, 1207. Non secundum merita hominum, sed secundum multitudinem divitiarum sapientiae Dei misericorditer praeparata, 261. Pelagianorum contrarius error damnatur, 591. Gratia excitans, 181. Gratiae adjutorium, 211. Gratia Christi non solum excitat mentem, sed et adjuvat actionem, 983. Deus juste instat praecepto, qui praecurrit auxilio, 265. Gratiae est inchoare et perficere, hominis voluntarie cooperari, 181. Cooperatores sumus gratiae Dei operantis in nobis, 130. Qui dedit velle, donabit et posse, ut simus cooperatores operum ejus, 90. Deus ad vincendum vires sufficit, 1337. Homo bona agens habet a Deo et effectum operis, et initium voluntatis, 141. Gratia operatur omnia in omnibus, 346. Omnis bonorum operum donatio, divina praeparatio est, 592. Deus, qui praestitit velle, donat et posse, 187. Quomodo gratiae cooperetur homo, ut interius renovetur, 163. Gratiae opus latronis conversio, 202. Non prius quisquam justificatur virtute, quam gratia, quae unicuique principium justitiae et bonorum fons atque origo meritorum est, 592. Gratia quid maxime operetur in corde, 47, 48. In quo appareat mirabilior, 9. Gratiae opus in Magis, 112, 123 Homo redemptus et renatus corrumperetur carnali desiderio, nisi spirituali muniretur auxilio: quia sicut illi numquam deest unde corruat, ita semper praesto est unde subsistat, 55.
- Gratia antiquis Patribus data est eadem ac quae nobis datur, 76. Semper per gratiam generi humano consultum fuit a bonitate divina, 78. Sed praecipue post incarnationem, ibid Quid nobis divina gratia in incarnatione contulerit, 97. Nemo est credentium cui dona neganda sunt gratiae, 245. Sine Dei adjutorio fortes esse non possumus, 353 not. Impossibilia ex infirmitate propria, possibilia fiunt virtute gratiae, 352. Dei gratia praetendit auxilium, et obedientia mollit imperium, 130. Gratiae ne subtrahatur obedientia, 163. Implorandum adjutorium Dei, ut sine quo nihil possumus facere, per ipsum omnia valeamus implere, 187. Si quid impossibile aut arduum homo in praeceptis invenit, ad jubentem recurrat, qui ideo dat praeceptum, ut excitet desiderium, et praestet auxilium, 163. Ideo datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium, 187. Specialia gratiae dona, 259.
- Gratia donans victoriam, non aufert dimicandi materiam, 314. Haec sanctis causa timendi, ne ipsis operibus pietatis elati, deserantur ope gratiae, et remaneant in infirmitate naturae, 141. Per Christum cuncta possumus, qui sine eo nihil possumus, 1418. Ejus tam potentia sunt adjutoria quam vera promissa, 1419.
- Gratiarum actio Deo debita, 7, 20, 41, 48, 52, 62, 66, 72, 115, 121, 247, 986, 1042, 1076, 1109, 1139, 1154, 1172, 1206, 1246, 1256 Leo gratias agit Romanis ob favorem in electione ad pontificatum, 7.
- Gratianopolis Viennensi episcopo a Leone subjecta, 999.
- Gratus presbyter Euthasii Augustani episcopi vices gerit in concilio Mediolanensi, 1083.
- Gratitudo, vid. Beneficia, Gratiarum actio.
- S. Gregorii Nazianzeni testimonia Leo Eutychianis opponit, 1395.
- Gulae illecebrae, 159, 319. De illecebra edendi omnia vitia fuerunt infusa, 342. Malum intemperantiae gulae, 58.
- Haeresis ex falsa religione descendit, 854. Ex privatis opinionibus et praesumptione docendi sine scientia, 106. [Col. 1533] Cur a Deo permissa. 856. Quod malum pariat, 982. Christianae religionis inimicissima, 1078. Opprimenda prius quam vires acquirat, 854. Primus ad haeresim gradus est haereticos patienter audire, 710 Haeresum contra Incarnationem catalogus, 49, 81, 99, 107, 373. Haereses latere non possunt, 372.
- Haeretici sunt prodendi, et quibus denuntiandi, 33, 51, 161. Rei sunt de silentio, qui haereticos non prodendos putant, 51. Ejecti sunt ab unitate Ecclesiae, 374. Haeretici diaboli ministri, 49. Filii et discipuli diaboli, 150. Veniunt in vestimentis ovium, 49. Christianum nomen usurpant, 49, 271, 1212, 1213, 1238. Eorum artes deceptoriae, 81, 82, 707. Ingenium, 1223. Sunt fugiendi, 81. Non tolerandi, 1178. Ab Imperatoribus reprimendi, 1306, 1320. Contra ipsos arma fidei arripienda, 33, 51. Eorum praesertim capita exsilio pellenda, 161. Jus non habent habitandi nec orandi in ecclesiis, 1320. Orandum pro haereticis, 127. Ipsorum nomina ad altare non recitanda, 1040, 1051. Colloquia vitanda, 271, 373, 374. Neque in civilibus cum ipsis communicandum, 50. Se invicem anathematizant, 1213.
- Haeretici correcti qua cautione in communionem suscipiendi, 589, 594, 665, 709, 731, 835, 851, 861, 867, 870, 1037, 1040, 1078. Metu in haeresim lapsi, conversi et suscepti, 1039. In eodem quo redeunt ordine relinquendi, 575, 577, 731. Dummodo non sint rebaptizati, 730 not., 731. Eorum principes Leo sibi discutiendos reservat, 1051. Cum haereticis damnatis de fide non disputandum, 1340. Hae disputationes quam infelicem exitum habere soleant, 1322.
- Haeretici baptizant valide, 1334. Quo sensu ab his baptizati, conversi impositione manuum erant confirmandi, ibid. not.
- Helladius episcopus Gallus, 1111.
- Helpidius episcopus Aegyptius pro fide extorris, 1336.
- Herodes fuit alienigena, 118. Ejus saevitia, 113, 120, 128, 140. Caecitas, 124. Herodis et diaboli similis insidiandi furor, 133. Christum natum mundo nuntiat, cum e mundo tentat auferre, 115. Ejus malitiam in infantium bonum Deus ordinat, 113. Herodes mystice quid, 128.
- Hermes archidiaconus Narbonensis Rustici episcopi litteras ad Leonem affert, 1416.
- Hierarchia ecclesiastica. Hujus gradus tres recensiti, levitae, seniores, et sacerdotes, 228. Summi antistites, secundi ordinis sacerdotes, sacramentorum ministri, 181. Gradus quatuor, episcopalis, presbyteralis, leviticus, seu diaconorum, et subdiaconorum, 687, 688. Quatuor gradus hierarchici inter episcopos, episcopalis, metropoliticus, Exarchicus, et pontificius, 692. Quo sensu his gradibus dignitas, non autem ordo communis sit, 691 not. De primatu Romani pontificis in universam Ecclesiam, vid. Romani pontificis primatus. Intra eumdem gradum antiquior ordinatione non poterat juniori locum suum cedere, 735. Conversi ab haeresi et in suo gradu recepti ad primatum intra eumdem gradum non promovendi, 1278.
- S. Hilarius Arelatensis episcopus deponit Celidonium episcopum, 635. In Projecti episcopi aegrotantis locum alium irregulariter ordinat, 636, 637. Ob Celidonii appellationem ad Romanum pontificem Romae in concilio adest, 635. Dein se subduxit, 640. Privatur metropolitica potestate, 639, 999. Valentinianus legem fert hac de causa, 642. Defunctus sanctae memoriae a Leone vocatur, 890.
- S. Hilarius episcopus Pictaviensis a Leone allegatus, 1383.
- Hilarus episcopus Gallus, 1107, 1111.
- Hilarus Romanae Ecclesiae diaconus legatus ad synodum Ephesinam II a Leone, 837, 841, 851, 865, 870. Ne impiis gestis subscribere cogeretur, effugit, 911, 921. Protestatus est, 913. Omnia gesta nuntiavit Leoni, 907, 911, 921, 929. Scribit ad Pulcheriam Augustam, 926.
- Hispanorum synodum Leo praecipit contra haeresim Priscilliani, 710. Haec haeresis in Hispania a Turribio inventa, 712. Galli episcopi documenta a Leone accepta contra Eutychen ad Hispanos mittunt, 1002 not. Leo Gallicanis episcopis committit, ut victoriam fidei in concilio Chalcedonensi contra Eutychianam haeresim partam Hispanis episcopis nuntient, 1140. Formata de indictione Paschatis anni, 455. A Leone ad Hispanos missa, 1283.
- Homo cur ad imaginem Dei conditus, 39, 62. Si permansisset in statu innocentiae, non fuisset mortuus, 79, 1291. Ex primo homine condemnatio in omnes cum peccato transivit, ibid. Radix humani generis corrupta, 361. Hominis excellentia, 96. Indigentia, 700. Renovatus in Christo, 66. Natura hominis mutabilis semper potest recidere et crescere, 148. Nemo in hac vita immunis a tentatione, ac liber a crimine, 185. In hominibus attendenda est naturae communio, 180, 182, 191, 192. Morum similitudo homines sociat, 40. Vide. Natura humana.
- [Col. 1534] Honoratus episcopus Gallus, 1111.
- Humilitatis et humanitatis voces promiscue a Leone adhibitae, 83 not.
- Humilitas est tota Christianae vitae disciplina, 137. Christi humilitas victrix et magistra, 136. Humilitatem Christus docuit, 114. Humilitatis remediis vulnera superbiae curavit, 86. Humilibus et obedientibus nihil arduum atque difficile, 130. Humilitas Divinitatis nostra provectio est, 199.
- Hypatius Chorepiscopus legatus Theodoriti ad Leonem, 950.
- Idatius episcopus Gallus, 1110.
- Idatius episcopus Hispanus, 711, 615, 1475.
- Idolothytorum esus illicitus, 1332, 1428.
- Illyrici metropolitis Leo scribit 617, 677, 1311. Illyricianorum dubitationem circa epistolam Leonis ad Flavianum Aetius et Theodoritus excludere nisi sunt, 1220 not.
- Imperatores ad regnum evecti ea maxime de causa ut fidei et Ecclesiae auxilium ferant, 1122, 1323, 1345. Haeretici ab iisdem cohibendi, 1306, 1327. Eorum est scandala contra fidem et disciplinam resecare, 1185, 1188, 1381. In honorem Dominicae passionis et resurrectionis reos relaxabant, 152, 180, 485.
- Impositio manuum varie accepta, 1334 not. Ritus poenitentiae et reconciliationis, ibid. Non adhibebatur cum clericis conversis, et cur, 1335 not 1421.
- Incarnatio Verbi. Dei consilium in incarnatione, 811. Incarnationis dogma astruitur, 84, 85, 1019, 1071. Vid. Christi incarnatio. Incarnationis qualis sit verus venerator, 92.
- Infantia quam Christo sit grata, 138. Infantia Christiana, ibid. Vid. Pueri.
- Inferi portae contra quid praevalere non possint, 13. In inferno nulla est satisfactio, 131. Aeterna mors, 65. Aeternum supplicium, 1318. Aeternus ignis, 36. Aeterni cruciatus. 32.
- Infidelitas omnium malorum mater, in multas opiniones distrahitur, 268. Polluit jejunantem, 317. Quo sensu, 492. Num S. Leo docuerit omnia opera infidelium esse peccata, 491. Infidelis exsors misericordiae Christi, 168. Quo sensu Leo id scripserit, 486.
- Ingenuus episcopus Gallus, 998, 1110, 1136. Fuit episcopus Ebredunensis, 1458. Ad Leonem legatus a Gallicanis, remittitur, 1139.
- Ingratitudo quam periculosa, 335. Ingrati est animi beneficia tacere, 7.
- Inimici diligendi, et cur, 41, 63, 147, 180. Ipsis est parcendum, 147, 166, 187.
- Innocentia. Fideles ad perfectam innocentiam, et ad plenam debent tendere puritatem, 190.
- SS. Innocentes veri martyres coelo inserti a Christo, 113. Fuerunt consortes passionis Christi, 139. In ipsis cunctorum martyrum forma praecessit, 140. Felix eorum ignorantia, 116. Fuerunt multi, 1289.
- S. Innocentii I Romani pontificis et decessorum decreta servari Leo jubet, 616.
- Innocentius episcopus ex una suburbicariarum provinciarum Leonis epistolam in suam provinciam defert, 615.
- Interstitia in ordinationibus servanda, vid. Ordines.
- Invidiam diaboli qui imitantur, 182.
- Iporiensis episcopus Eulogius, 1083.
- Itali episcopi a Leone instructi, 623.
- Jacob prophetat de Christo, 118.
- Januarii episcopi Aquileiensis vigor a Leone laudatus, 729. Prima Leonis epistola ad episcopum Aquileiensem non fuit data ad Januarium, 581.
- Jejunium utrique testamento congruit, 351. Jejunii praeceptum non est abrogatum novae legis gratia, sed confirmatum, sicut et praeceptum dilectionis, 46, 52. Jejunium Christianorum si Judaeis commune est in temporibus, non concordat in moribus, et cur, 348.
- Jejunia Ecclesiae auctore Spiritu sancto instituta, 313. Apostolicis sanctionibus disposita, 62. Ex Apostolica traditione, 168, 319. Jejunium statim ab apostolis celebratum, postquam Spiritu sancto fuere repleti, 314. Jejunium ex auctoritate indicitur, et ex charitate suadetur, 340. Ex apostolica institutione omnium virtutum regulae a jejunio inchoandae, 319. Jejunium Quadragesimae, 189. Vid. Quadragesima.
- Jejunium quatuor temporum ab Ecclesia per totum annum descriptum, 59. Cur institutum, 43, 48, 52, 62, 266, 315, 320, 365. Jejunium decimi mensis ex veteri Testamento assumptum, 46. Ecclesiasticis regulis adjunctum, 62. [Col. 1535] Jejunium septimi mensis et apostolicis et legalibus institutis electum, 363. Jejunium quatuor temporum non ubique praeceptum et custoditum, 56 not. Quatenus nihilominus de apostolica traditione hoc praescriptum dici potuit, 316 not. Cur post festivitates Paschatis et Pentecostes fuerit ordinatum, 315, 320.
- Jejunii laus et utilitas, 42, 43, 47, 58, 59, 143, 156, 317, 320, 342. Jejunio addenda eleemosyna, 43, 47, 63, 147, 151, 168, 183, 343. Et oratio, 42, 44, 48, 343. Aliae virtutes, 146, 147, 151, 157, 162. Alia jejunia legitima, alia voluntaria, 340. Lege sancita quantum praestent, 347 seqq. Jejunium ab omnibus observandum, 184. Jejunium observatum etiam a Catechumenis, 165. Quale jejunium pertineat ad infirmos, 168. Qui jejunare non potest, suppleat eleemosyna, 343. Jejunium indictum refectis atque robustis, tenuibus atque pallentibus, 409. Jejunium poenitentiae necessarium, 351. Jejunium hilare esse debet, 347. Jejunandum est a cibis, sed multo magis ab erroribus, 355 Duplex jejunium. carnis et spiritus, 364. Spiritale jejunium in quo positum, ibid. Jejunium corporale absque spirituali non prodest, 60, 364. Jejunium sanctum et spiritale, 174. A culpa jejunandum, 191. Jejunium sterile quod, et quo sensu, 343 not. Ciborum discretio in jejuniis, 160. Jejunia et alia pia opera publica efficaciora sunt quam privata, 56 not., 345, 346, 348. Praecipue contra diaboli insidias 56. Per jejunium omnia vitia expellenda, 342. Quidam daemones non expulsi exorcismis, sed in oratione et jejunio, ibid. Israeliticus populus Deum non placavit nisi in jejunio, 344. Jejunia infidelium, vid. Infidelitas.
- Jerosolymis habitans Christianus, quantum ipsorum locorum mysteriis erudiatur, 1287, 1289.
- S. Joannes Baptista prophetat in utero matris, 108, 128. Matrem Dei indicat, 108. Verum Pascha docuit impletum, 273.
- Joannes Baptista Marus, Pr. Serm. § 7.
- S. Joannes Chrysostomus laudatus, 1277. Testimonia ex ejus operibus a Leone excerpta, 1393.
- Joannes decurio missus in Aegyptum pro causa fidei, 1296.
- Joannes episcopus Cremonensis, 1084.
- Joannes episcopus ordinator Timothei Solophatioli episcopi Alexandrini, 1437.
- Joannes presbyter CP. ad Leonem recurrit, 1054.
- Johas ordinator Timothei Solophatioli, 1437.
- Judaeorum caecitas, 116, 119, 212, 236, 253. Impietas, 104, 219, 226, 236, 415. Blasphemiae, 209. Crudelis et simulata clementia in Christum, 216. Obduratio, 236, 266. Punitio, 207, 237. Fuerunt famuli et stipendiarii diaboli, 269. Quod Judaei perdiderunt, assecuti sunt gentiles, 203. Ex Judaeis multi conversi, 210. Pro Judaeis orandum, quia ob eorum offensionem gratiam reconciliationis accepimus, 273. Curandum ut resipiscant, et quomodo, 129. Pro ipsis oratio Ecclesiae tempore passionis, ibid. Nec ipsis negatum sacramentum salutis, ibid. Eorum saevitia conversa in causam salutis, 129, 201. Judaeorum nudipedalia, 348 not. Quomodo in Scripturarum intelligentia Judaei a Christianis discrepent, 104. Quomodo Judaei se praepararint ad pugnam contra Philistaeos, 143. Christi oratio in cruce pro Judaeis, et effectus hujus orationis, 240. Judaei Christianis quomodo serviant, 119. Judaeis veritas est scandalum, 129. Ad Christi agnitionem excitantur, ibid.
- Judas omnibus sceleratior et infelicior, 215. Patrabat miracula, 262. In coena corpus et sanguinem Christi accepit, 215. Cur non repulsus ab hoc sacramento, 220. A diabolo possessus, et quando, 221. A corpore apostolicae unitatis abscissus, ibid. Privilegio perfidiae obtinuerat in facinore comprehensionis Christi principatum, 213. Ejus poenitentia infructuosa, et cur, 201. Tam perversa fuit ejus conversio, ut etiam poenitendo peccarit, 214. Homo inconvertibilis, 205. Prius in desperationem transiit quam sacramentum generalis redemptionis Christus impleret, 240. Potuisset consequi remedium, si non festinasset ad laqueum, ibid. Christi misericordiam flexisset, si ejus non negasset omnipotentiam, 201. Merito Judae poena sibi commissa, quia in supplicium suum nemo ipso saevior potuit inveniri, 262. Etiam moriendo peccavit, 240. Ejus facinus omnem mensuram ultionis excesserat, 205.
- Judicia Episcoporum sint matura, 763. Varii ecclesiasticorum judiciorum gradus, 689.
- Judicii extremi forma, 31, 172. In hoc praecipue versabitur, num homines misericordes fuerint in pauperes, 36, 37. In judicio potestas Christi, 200. Judicii dies etsi est occultus, non dubitatur esse vicinus, 58 Cur dilatus, 130. Haec dilatio peccatores decipit, ibid In eo aderit angelorum multitudo, et cur, 205 Judicii meditatio utilis, 30, 31. Suam sententiam quisque habet in manu, 191. Vindicta in alium est judicium in se, 188. Christus non est venturus ad judicandum, donec peragantur tempora multiplicandis Ecclesiae filiis praestituta, 294.
- [Col. 1536] Julianus episcopus Gallus, 1111.
- Julianus Coensis episcopus patria Italus, 1042. Romae nutritus, 1190. Ejus amicitia cum Leone, 1052. Leonis ad eum epistolae, Catal. alphab. Epist, Dissert. de ep. deperd. Pulcheriae commendatur, 1037. Et Anatolio CP., 1041, 1270. Auctoritate Leonis suffultus, 1042. Legati Leonis cum eo debebant participare consilia, 1043, 1052, 1053. Adjunctus legatis destinatis ad generale concilium. 1061, 1065, 1066, 1067. A Leone arguitur, quod intercederet pro privilegio sedis CP., 1172. Legatus in comitatu vice Leonis, 1187, 1189, 1190. Ejus officium, 1189, 1191, 1205, 1276. Mittit ad Leonem Breviarium fidei, 1192. Injungit ei Leo collectionem et versionem omnium actorum Chalcedonensium, 1194. Interpretationem etiam epistolae ad Flavianum, 1260. Leonis epistola XXXV Graece reddita aliquot locis detruncata, 875. Cur, 873. Leoni imperatori a Leone pontifice commendatur, 1325.
- Julius episcopus Puteolanus legatus a Leone ad Ephesinam II synodum, 837, 867.
- Julius idem, vel alius, cui Leo commisit exsecutionem epistolae ad Dorum Beneventanum episcopum, 736.
- Julii papae epistola ab Eutyche allegata supposititia, Apollinarique tributa, 743 not.
- Jus ligandi atque solvendi, quod fuit in Petro, manet in successoribus ejus, 22. Jura sedium non minuenda, 1214, 1267.
- Jus Romanum, 1422.
- Justianus episcopus Vercellensis, 1084.
- Justificatio gratuita, 223 Non meritis retribuitur, sed sola gratiae largitate donatur, 186. Justificationis auctor Deus, 262.
- Justitia vere perfectorum quae, 148. Justitiam amare est Deum diligere, 370. Justitiae evangelicae abundantia posita est in abundantia charitatis, 358. Justitiae fames et sitis quae, 370. Magis delectat justitia quam iniquitas, 362. Justitia Christiana quatenus supra Pharisaicam abundet, 358. Semper augenda, 168, 481. De sua justitia nemo praesumat, 9. Nemo timere debet pati pro justitia, 197.
- Justis quae causa tremendi, 141. Numquam se perfectos praesumant, 148. Obtrectationibus iniquorum obnoxii sunt, 164. Justitia quae ad vitam ducit suavis, 186.
- Justus episcopus Gallus, 890, 1110
- Juvenalis Jerosolymitanus episcopus Palaestinam sibi subjicere tentavit in Ephesina I synodo, 1215. Cui S. Cyrillus sese opposuit, et ad Leonem tunc Romanae Ecclesiae archidiaconum scripsit, 1216. In pseudosynodo Ephesina nimis temere se haereticorum blasphemiis copulavit, et Eutychem Dioscorumque amplexus est, 1180, 1192, 1285. Innocentes et catholicos vexavit, 1040. Imperitiam ostendit, 1051 Ejus nomen ad altare non recitandum, 1040, 1051. Se postea consilio saniore correxit, 1180, 1287. Proindeque ab haereticis e sede sua pulsus, 1180. In eam restitutus, 1245, 1246, 1280. Duos legatos cum litteris ad Leonem mittit, quibus Deo respondet, 1285.
- Labia iniqua et lingua dolosa describuntur, 49. Diabolo aequiparantur, ibid.
- Laetitia Christiana, 151, 231. Vera animi laetitia Deus, 360. Laetitia, seu gaudium mundi, 185. Laetitia cordis noxia, 362.
- Latro usque ad crucem reus, et in cruce repente Christi confessor, 202. Ejus conversio opus gratiae, ibid. Quam velox fidei ejus effectus, 210. Latrones duo figura electorum et reproborum, 208.
- Laudensis episcopus Cyriacus, 1083.
- Laudes non semper verae, 163. Laus humana merces hypocritarum, 359. Laude non caret, quod homo homini ut homini praestat, 172.
- S. Laurentius praesul acrarii et aerarii ecclesiastici, 338. Ejus fortitudo, ibid. Supplicium, 339. Segnior fuit ignis qui foris ussit, quam qui intus accendit, ibid. Roma illustris Laurentio, ibid.
- Lectores et nubere et filios procreare possunt, 1422.
- Legati Leonis ad Ephesinum II concilium, 837, 867. Alii pro reparandis scandalis latrocinii Ephesini, et Anatolii CP. causa, 1007, 1010, 1012. Alii pro recipiendis lapsis, 1046, 1048, 1052. Alii duo legati his additi, et missi pro Concilio Nicaeae primum indicto, dein Chalcedone habito, 1061, 1064, 1066, 1069. Duo missi in Orientem petente Leone Augusto, 1344. Julianus legatus in comitatu, unde Nuntiorum apostolicorum origo, vid. Julianus Legati pontificis in conciliis ejus praesentiam exhibent, 1061, 1064. In ipsis pontifex concilio praesidet, 1062 not., 1090, 1100, 1140, 1141.
- Legati de latere pontificis missi, 859, 870. Unde haec formula: est Leone anterior, 859 not.
- [Col. 1537] Legitimus episcopus in una suburbicariarum epistolae Leonis delator, 615.
- Lenitas ecclesiasticorum quae, 696, 1347, 1348.
- S. Leo Magnus. Ejus patria Roma, 857. Archidiaconus Joannem Cassianum movit ad scribendos libros de Incarnatione contra haeresim Nestorii, qui eidem fuere nuncupati, Testim. Ad eumdem archidiaconum scribit S. Cyrillus, 1216. Absens eligitur Romanus episcopus, 7. Cunctis suffragiis, ibid. not. Consecrationis die brevem sermonem habet, in quo de electione gratias agit, 7. Non tam praesidere, quam servire gaudebat, 22. Anniversarium diem suae consecrationis celebrat, 8 seqq. In quo episcoporum conventus habebatur, 13.
- Leonis zelus in Pelagianos provinciae Aquileiensis, 589, 594, 730 not. Alii Pelagiani et maxime Julianus a Leone contriti, 584. Roma evanescunt, ibid.
- Leonis inquisitione Manichaei Romae detecti, 50, 80, 127, 624. Conventum hac de causa habet, et gesta in eosdem, ibid., 626, 708. Quo tempore, 584. Haec gesta Leo transmittit ad Italos episcopos, 624. Et in Hispaniam ad Turribium, 708. Ob hos haereticos profligatos Leonis zelus etiam in Oriente celebris, a Theodorito laudatur, 944.
- Leo damnat Priscillianistarum errores, 695 seqq. Quid egerit in causa Eutychis, vid. Eutyches, et infra. A Theodosio imperatore invitatus ad Ephesinum II cur eo non accesserit, 857. Concilium intra Italiam pro remedio scandalorum latrocinii Ephesini petit ab eodem Theodosio, 906, 915, 923, 957. Tractatum Romae habet ob ordinationem Anatolii, 1000 not. Valentinianum et Augustas in die festo S. Petri monet ad concilium intra Italiam petendum, 962, 964, 968, 972. Quinam esset hic dies festus, 959. Invitatur a Marciano ad synodum in Oriente congregandam. 1025. Cur de hoc prius non respondit, 1034 not. Synodum diferri optat, 1047. Legatos mittit vicem praesentiae suae impleturos, 1061, 1064, 1065. Quid egerit quoad concilium Chalcedonense, vid. Chalcedonense concilium. Ob negatam confirmationem canonis Chalcedonensis pro privilegio sedis CP. laudatur a Marciano Leonis constantia, 1184 not., 1203. Quam fortiter restitit Anatolii ambitui, 1172. Marcianum deprecatur, ut ejus ambitum comprimat, 1151. Leoni quam cordi sit canonum observantia, 733. Pro Nicaenis canonibus ejus reverentia, 1149, 1155, 1163, 1165, 1171, 1217. Quando credit posse dispensari, 1217. Invitatur a Leone Augusto in Orientem, 1321. Renuit cogi novum concilium ab Aegyptiis Eutychianis petitum, 1327. Legatos mittit non ad disputandum cum haereticis de definitis, sed ad instruendos Ecclesiae filios, 1341, 1344 seqq.
- Leonis indefessa vigilantia praesertim cum de rebus fidei agitur, 1210, et alibi saepius. Zelus contra haereses et haereticos, 1019, 1122. Laudatur ab episcopis Gallis, 997, 1109. Patrum traditionem sequitur, 1012 not., 1059, 1293, 1379. Ex ipsa quaestiones propositas definit, 1405. Eutychianis prius opposuit symbolum apostolicum, 803. Dein etiam Nicaenum, et cur, 956 not., 1359 not.
- Leo Sermones suos alicubi mutavit, vel auxit, et sic mutatos repetivit, 66 not., 153 not., 353 not., 328. Ex sermonibus quaedam capitula iisdem verbis transtulit in epistolas, 811 seqq., 1239 seqq. Ex epistola ad Palaestinos aliquot capita in epistolam CLXV, ad Leonem Augustum, 1355. Epistolae duplici exemplo scriptae, ac in aliquibus mutatae, vel auctae, et cur, 654, 846, 898, 1285 not., 1293 not., 1294 not. Cur plures sermones in Lectionariis Leonis suppositi fuerint, 389. Unde dignoscendi, 380. Sermonum et epistolarum omnium Leoni collectio nulla coaeva auctori, 509. Sermonum collectiones posteriores e Lectionariis dimanant, Praef. Plures epistolae ad Chalcedonense concilium, et ad Eutychianam haeresim pertinentes Graece redditae vivente Leone, 509. Eaedem Latinae circa Vigilii tempora collectae, et praestantissimae collectioni Ratisponensi insertae, 547. Graeca earum versio quantae auctoritatis, 558, 559. Professio fidei a Graecis facta de Leonis epistolis, ibid.
- Leonis epist. XXVIII, ad Flavianum, in omnibus Ecclesiis celebrata, 1004. A Gallis etiam laicis quanti habita, ibid. Ut fidei symbolum recepta, 1108 Totus mundus ea ditatus, ibid. Ejus praerogativae et encomia, 795, 943, 1081. Omnes Orientales ei subscripserant ante Chalcedonense concilium, 1059 not., 1066. In nonnullis Graecis canonum collectionibus inserta, 797. Epistola CLXV, ad Leonem Augustum, quam celebris, 1349.
- Leonis Romani pontificis primatus in universam Ecclesiam asseritur a Theodorito episcopo Cyrensi, 942. A Valentiniano imperatore, 642, 962 A Placidia Augusta, 968, 974 Vid. Romani pontificis primatus. Leo caput universalis Ecclesiae, Petri apostoli praeditus dignitate, 1144. Principatum in episcopatu divinae fidei possidet, 1017. Ob principatum sacerdotii potest de fide et de sacerdotibus judicare, 962.
- [Col. 1538] Leonis jurisdictio et sollicitudo in universa Ecclesia, 617.—In provinciis suburbicariis. Dorum episcopum Beneventanum reprehendit, 733. Statuit de quibusdam presbyteris Beneventanis, qui juri suo cesserant, 734, 735. Exsecutionem praecepti committit Julio episcopo, ibid. Campaniae, Piceni, ac Tusciae episcopos admonet et corripit de quibusdam abusibus, 612, 616. Discussionem circa quamdam corruptelam sibi reservat, 614. Episcopos ejusdem Campaniae, Samnii, et Piceni ob alios abusus coarguit, et remedium praescribit, ultionemque inobedientibus minatur, 1429, 1430. Siculi episcopi consecrationis honorem ab apostolica sede recipiebant, 716. Eos Leo reprehendit, et admonet ob quorumdam abusus circa baptisma, ibid. Jubet ternos quotannis ad Romanam synodum accedere, 724. Statuit consulturus utilitati Ecclesiarum Taurominitanae et Panormitanae, 728. Decernit ne alienentur Ecclesiarum bona, ibid. —In provincia Ravennati metropolitae subjecta. S. Petrus Chrysologus episcopus Ravennas Eutychi testatur se extra consensum Romani episcopi causas fidei audire et cognoscere non posse, 779. Definita in Romana synodo Leo mittit ad Neonem Ravennatem, 1405.—In provincia Mediolanensi subjecta. Jussu Leonis habetur synodus episcoporum hujus provinciae, quae litterarum Leonis formam secuta, modum praescriptae ordinationis servans, Eutychianos damnat suo etiam consensu, apostolicae sedis praecedente sententia, 1081.—In provincia Aquileiae subjecta, in qua Septimus Altinas ad Leonem defert, quosdam Pelagianos male in communionem fuisse receptos, 589. Mox S. pontifex Aquileiensi episcopo praecipit, ut synodum cogat, et modum praescribit quo illi recipiantur, 590, 594. Vetat receptos ad altiorem gradum promoveri, 730. Nicetas Aquileiensis quaestiones aliquot Leoni proponit, et solutionem poscens, auctoritatem sedis apostolicae expetit, 1330. Leo respondens jubet suam epistolam omnibus comprovincialibus communicari, ut in omnium observantia data prosit auctoritas, 1335.—In Galliis. Gallicani episcopi innumeris relationibus sedem apostolicam consuluere, et per appellationem diversarum causarum judicia vel confirmata, vel retractata fuerunt, 634. Multa in Hilario Arelatensi Leo reprehendit, 634 seqq. Privat illum honore metropolitico, 635. Celidonium episcopum, qui a sententia Hilarii appellaverat, in synodo discussum absolvit, 635. Projectus episcopus et sui cives de superordinatione alterius episcopi ab Hilario peracta apud Leonem per litteras conqueruntur, 636. Valentiniani sanctio, ne quid episcopis Gallicanis liceat contra veterem consuetudinem sine Papae auctoritate tentare, 644. Ravennii Arelatensis et aliorum episcoporum preces ad Leonem missae pro privilegiis sedis Arelatensis contra Viennensem, 993. Definitio hujus controversiae, et sui cuique metropoli limites a Leone assignati, 998. Theodorus Forojuliensis de quibusdam dubiis Leonem consulit, 1174. Leo jubet responsum in metropolitani notitiam ab eo perferri, ut exinde alii episcopi instruantur, 1176. Ad Gallicanos mittit suam epistolam ad Flavianum cum secretis mandatis, 1001. Synodicam remittunt, et excusant tarditatem, 1108. Rusticus Narbonensis Hermetem archidiaconum ad Leonem mittit cum aliquot inquisitionibus, ut quid sentiendum sit intelligeret, 1416, 1419. Etiam de iis inquisivit quae definita fuerant in quibusdam synodis Gallicanis, ut ex apostolica auctoritate certior evaderet, 1413. S. Leonis responsa, 1420 seqq. Idem Rusticus mittit ad Leonem gesta habita in causa duorum presbyterorum, quaerens quam formam et modum justitiae tenere deberet, 1416. Hunc modum Leo Rustici moderationi remittens, egregiam moderationis regulam proponit, 1417.—In Hispania. Turribius episcopus Asturicensis Leonem et scripto, et per nuntios certiorem facit de Priscillianistarum reliquiis, erroribus, et libris in Hispania, 694, 695, 707. S. Leo errores condemnat, 695 seqq. Statuit de libris adulteratis, vel apocryphis, 706. Praescribit generalem omnium Hispaniarum synodum, 710. Gallaecos saltem synodum provincialem cogere jubet, 711. —In Africa. Leo delegat Potentium episcopum in Mauritania Caesariensi, ut inquirat de aliquot abusibus in eadem provincia, 658. Is relationem de omnibus ad pontificem misit, ibid., 666. Leo corruptelas corrigit, 659 seqq. Quaedam hac sola vice per dispensationem tolerat, 665. Examen et judicium de duobus episcopis committit comprovincialibus cum onere referendi post examen, ut scire possit quid de ipsis statuendum sit, 666. Restitutus episcopus queritur de episcopatibus in sua dioecesi erectis, qui ante non fuerant; et Leo prohibet ne ejusmodi erectiones fiant, 667. Lupicinus episcopus appellat ad Leonis judicium, eique communio redditur, 668.—In Illyrico. Anastasio Thessalonicensi vicario apostolico metropolitas Illyrici parere Leo jubet, 617, 618. Gratulatur de obedientia, 677. Praecipit, ut metropolitae non ordinent episcopos suae provinciae sine consensu vicarii apostolici, et ut ordinationes [Col. 1539] ipsorum metropolitarum eidem vicario reserventur, 618, 621. Causas graviores et appellationes per vicarii relationem ad sedem apostolicam mittendas decernit, 619, 622, 689, 690. Alia iisdem metropolitanis praescribit, 677 seqq. Episcopo Thessalonicensi petenti per nuntium vicariatum apostolicum in Illyrico, ipsum concedit, et instructionem mittit, 620. Alias instructiones dirigit ad eumdem, 687. Eum reprehendit, 683, 684, 686, 690. Atticus metropolitanus contra eumdem vicarium conquesturus de vi sibi illata, cum aliquot suis comprovincialibus Romam pergit, 685. Episcopus Thessalonicensis episcopum Romam mittit nuntium suae ordinationis, 1209.—In Thracia. Eutyches archimandrita CP. Leonem monet de Nestorianis pullulantibus, ut provideat, 737. Condemnatus a Flaviano suo episcopo CP. apud eumdem Leonem conqueritur, 749. Et ad ipsum appellat, 739 not., 742 not., 763, 786 Pro Eutyche ad Leonem scribit imperator Theodosius, 761, 767. Leo monet Flavianum, ut plenissima relatione res gestas significet, 765, 768. S. Flavianus de Eutychis erroribus, ac de suo judicio refert, ac gesta ad ipsum pontificem mittit, 754 seqq. Monitus de Eutychis recursu ad Leonem iterum acta mittit, ac subsidio pontificis causam indigere profitetur, 782, 788. Celebre judicium Leonis in epistola dogmatica ad eumdem Flavianum, 801. Eutychis errorem a synodo CP. non confutatum damnandum monet, et damnat, 833, 881. Eutychen, si resipiscat, et plena satisfactione se corrigat, recipiendum in suo gradu clementer indulget, 835, 841, 851, 867, 870, 888. Ad omnem causam exsequendam legatos mittit, 835, 836. Anatolius CP. in S. Flaviani locum ordinatus suam ordinationem Leoni significat, 954. Similiter et imperator, et ordinatores ejus, 1012. Leo approbationem hujus ordinationis suspendit, et cur, 1185. Indicat conditiones quibus eam dabit, 1005, 1010, 1012. Hac de re legatos mittit, 1007, 1010, 1012. Anatolium data idonea satisfactione in communionem recipit, 1038. Modum disponit quo lapsi erant recipiendi, Anatoliumque in hanc rem speciali delegatione legatis suis adjungit, 1050 not. Sedi apostolicae reservato judicio de principibus infandae synodi Ephesinae, ne eorum nomina interim ad altare recitentur, Anatolio prohibet, 1051. Anatolius Leoni reprehendenti suum ambitum, obedientiam et satisfactionem pollicetur, 1262. Qualiter satisfecerit, ibid., 1277, 1280. Leoni obediens Andream diaconum Eutychianae haereseos defensorem dejecit, 1186. Aetius de ablato sibi Constantinopolitanae Ecclesiae archidiaconatu ab Anatolio episcopo apud Leonem queritur, 1188, 1199. Leone jubente ab Anatolio in gratiam recipitur, 1262, 1278. Andream Eutychianae haereseos suspectum, et ad archidiaconatum CP. promotum, Anatolius Leoni satisfacturus suspendit, 1262. Quid de hoc, vel aliis clericis CP. Flaviano infensis agendum sit, Leonis placitum petit, 1263. Leo respondet Andream cum plenissima satisfactione presbyterum ordinandum, caeteros suis ordinibus reformandos, 1278. Basilius et Joannes presbyteri CP. haereseos accusati Romam pergunt, de sua fide rationem reddituri: vindicati redeuntes Anatolio episcopo a Leone commendantur, 1054. Causa Attici presbyteri CP. a Leone Anatolio discutienda committitur, 1313, 1343. Hunc Atticum publice errores retractare, alias omni honore privari Leo imperat, 1328, 1338. Scripta dubiae fidei mittit Romam, quae Leo rejicit, et expressam plenamque satisfactionem praescribit, 1343. Anatolius reprehensus et admonitus a Leone de conniventia erga suos clericos suspectos, 1318, 1325.—In Asia. Ob controversiam de episcopatu Ephesino saepe usque ad molestiam ad Leonis auctoritatem recurritur, 1096 not. —In Oriente. Maximi Antiocheni ordinationem ab Anatolio CP. peractam bono pacis et fidei Leo retractare cessavit, 1153. Idem Maximus legatos ad Leonem mittit ipsum consulturus, 1212, 1214. Leo quaedam ei injungit exsequenda, 1217, 1227. Theodoritus Cyrensis episcopus depositus appellat ad Leonem, 948 not Ob id legatos ad eum dirigit, 950.—In Aegypto. Dioscorum episcopum Alexandrinum Leo monet de quibusdam disciplinae consuetudinibus, quae vult custodiri, 629, 631. S. Proterius item episcopus Alexandrinus scribit ad Leonem de ordinatione sua, 1192. Leoni satisfacturus manifestiorem fidei suae expositionem ad eum mittit, 1247 not. Per Nestorium episcopum, 1253, 1256, 1259. S. Leo eum ad vigilantiam hortatur, 1253. Perturbata Alexandrina Ecclesia post Marciani mortem, Leonis sollicitudo pro his turbis compescendis, pro excludendo invasore haeretico, et pro catholico episcopo eligendo, 1301, 1304, 1323, 1327, 1342, 1347. Invasor expellitur, 1432. Leo exigit, ne is, etiamsi fidei professionem faceret, ad Alexandrinam sedem remittatur, sed novus episcopus catholicus ordinetur, ibid. et 1434. Timotheus catholicus episcopus electus duos legatos ad Leonem mittit cum litteris ordinatorum et cleri, 1435, 1436, 1437, 1438.
- Leonis auctoritas circa concilia generalia Ephesinum II [Col. 1540] et Chalcedonense, vid. Ephesinum II, et Chalcedonense concilium.
- Leo in rebus historicis usus est Prosperi Chronico, 259 not., 323 not., 488.
- Leo Augustus statim post electionem molimina Eutychianorum Constantinopoli excitata sponte repressit, 1299 not., 1301 not., 1303, 1306. Novum concilium cogere utile credidit, 1301 not., 1310 not. A sententia eum Leo papa removit, ibid. Scribit ad Leonem papam et omnes metropolitas, petens, ut de Timotheo Aeluro Alexandrinae Ecclesiae pervasore, et de synodo Chalcedonensi sententiam scripto exponerent, 1319. Leonem papam invitat in Orientem, 1321. Dein petit legatos, 1341, 1344. Timotheum Aelurum Alexandria ejiciendum curat, 1432. Laudatur, ibid Fuit synodi Chalcedonensis custos, 1316. Inter praedicatores Christi numerandus. 1323. Pene sacerdotum sollicitudinem superavit ejus fides, 1326.
- Leo presbyter Narbonensis pudicitiae zelo excedens, 1416.
- Leonis Bituricensis episcopi et duorum aliorum epistola Leoni Magno perperam tributa, 1471.
- Leontius antiquitate venerandus episcopus a Leone delegatus, pro convocandis conciliis plurium provinciarium Galliae, 641.
- Levitae, vid. Diaconus.
- Lex vetus quoad simplicem Dei cultum et morum regulas non est per novam destructa, sed aucta, 52, 245, 246, 358. Sed quoad caeremonialia cessavit, 358. Quid de lege veteri retinendum, 64. Legis veteris ab Evangelio differentia, ibid. Lex vetus figuras, nova res ipsas habet, 268
- Lex peccati est Dei lege superanda, 362.
- Libanius diaconus, 610
- Libertas Christiana legem non timore exsequitur, sed amore, 348. Vera est homini libertas et pax, quando et caro animo judice regitur, et animus Deo praeside gubernatur, 144.
- Litterae dimissoriae scripto dandae, 679. Formatae pro Paschate indicendo quotannis omnibus Occidentalibus episcopis a pontifice datae, 1079, 1260, 1283, 1297.
- Loca sancta Palaestinae etiam ab antiquis venerata, 1289. Habitantes in locis sanctis quantum erudiantur, 1287, 1288.
- Lucas unus ex metropolitanis Illyrici, 677, 1307, 1311.
- Lucentius episcopus Asculanus a Leone legatus in Orientem, 1046, 1048, 1052. Et pro concilio oecumenio Chalcedone habito, 1061, 1064, 1066, 1069. Gesta Chalcedonensia cum relatione synodi Romam detulit, 1124 not.
- Lucianus episcopus Byzae subscriptus relationi synodi Chalcedonensis, 1104. Ab imperatore et Anatolio Romam missus pro obtinenda confirmatione canonis Chalcedonensis in favorem sedis Constantinopolitanae, 1120, 1136. A Leone remittitur, 1153, 1158, 1169, 1201.
- Lupicinus episcopus Africanus appellavit ad Leonem, a quo in communionem recipitur, ejusque causa in Africa dijudicanda decernitur, 668.
- Macedonii et Macedonianorum error, 81, 299.
- SS. Machabaeorum solemnitas celebris in Africa, 452. Non autem Romae Leonis aetate, ibid. Sermo de Machabaeis Leoni ascriptus, Augustino restituitur, ibid. Illorum martyrium describitur, 454. Quomodo eorum virtutes imitandae, 455.
- Magi tres ubi stellam viderint, 112. Ad intelligendum stellae signum etiam praenuntiationibus Balaam potuerunt commoneri, 123. Sed magis adjuti a gratia intellexerunt, 112, 119, 123, 124, 128. Et puerum quaesierunt, 112. Unde venerint, 132. Cur illis stella apparuerit, 118, 119. Cur duxerit Jerosolymam, 116. Cur ibidem puerum quaesierint, 112, 123. Magorum vocatio vocationis nostrae primordia, 117, 121. Magi gentium personam gerebant, 129, 140. Ipsorum munera, 113. Mystice explicantur, 124. Quid significent, 113, 119. Quomodo a Christianis offerri possint, 133. Cur per aliam viam Magi redierint, 120.
- Majorianus episcopus Placentinus, 1082.
- Manes cur Manichaeus saepe appelletur, 304 not. Manetis haeresis, 307, 1238. Quo tempore damnandus innotuit, 305, 487 seqq. In Manete sanctum apparuisse Spiritum Manichaei crediderunt, nec prius descendisse, 304, 305. Manichaei eum adorabant sub Spiritus sancti nomine, 126. Manetis, seu Manichaei dementia, 373. Manes impietatis magister, 126.
- Manichaeorum errores, 33, 50, 72, 80, 81, 125, 126, 160, 161, 179, 709, 877, 976, 1359. In aliis haeresibus aliquid [Col. 1541] veri invenitur, in Manichaeorum dogmate nihil, 81. Christum Manichaei colebant in sole et luna, 126. In honorem solis et lunae prima et secunda sabbati jejunabant, 160, 699, 1270. Ideo his impii, bis profani, 161. Prava et culpabilis eorum abstinentia, 127, 159. Christi corpus ore indigno accipiebant, 161. Sanguinem autem haurire declinabant, ibid. Ipsorum sacrificia, 30. Adorationes, 72. Eorumdem electi et electae, 50. Quamplurium regionum perturbatores, ibid. Auctus Romae eorum numerus, et quare, ibid. not. Eorum episcopus, ibid., 50, 624. Inquisitione Leonis detecti, 50, 80, 127, 624. Quando, 584. Denuntiandi presbyteris, 33. Conventum Leo habet in eosdem, et quae ibidem gesta, ibid., 626, 708. Eorum hypocrisis, 127. Ab eorum consortio abstinendum, 50. Maxime feminis, 51. Multi ad poenitentiam reducti, alii per judices perpetuo exsilio relegati, 624. Ob eos qui Roma fugerunt, Leo scripsit ad episcopos Italiae, ibid. Contra ipsos statuta principum jam exstabant, ibid., 626. Valentiniani constitutio post Leonis judicum, 626. Priscillianistae cum Manichaeis concordant, 699, 701, 708. Error Eutychis Manichaeis affinis, 976, 1179. Gesta a Leone in Manichaeos ad Turribium missa, 708.
- Marcianus imperator quando ad imperium ascenderit, 1019 not. Leoni suam electionem significat, consiliumque aperit de congregando concilio, 1017. Ut episcopi in eo declarent quae Leo definivit, 1025. Ejus praecepto corpus S. Flaviam Constantinopolim cum honore relatum, et episcopi cum Flaviano depositi et exsules revocati, 1032. Concilium indicit, 1060, 1063 1063 not. Interest concilio actione sexta, 1094. Una cum Pulcheria conjuge, eisdemque definitio fidei data, 1128. Legatos ad Leonem mittit cum litteris confirmationem gestorum petens praesertim circa privilegium sedis CP., 1114 Confirmationem expressam definitionis Chalcedonensis uti necessariam postulat, 1182, 1184 not. Laudat pontificis constantiam, eo quod is noluit confirmare privilegium sedis CP., 1184 not., 1203. Ipsi Leo commendat Actium 1186. Suadetque ut Anatolium increpet, 1187. Hunc increpavit, 1191. Monachos Palaestinos contra definitionem Chalcedonensem tumultantes cohibuit pariter et docuit, 1203 not., 1207 not. 1208, 1245, 1246. Secreto a Leone petiit ut Eudociam Augustam monachorum patronam admoneret, 1209. Leo a Marciano postulat, ut apud Aegyptios vel alios peritos de Paschalis die anni CCCCLV diligenter inquirat, 1231 seqq. Hac de re idem imperator Alexandriam mittit agentem in rebus, 1276, 1282. Leonis exemplar secutus monachos Alexandrinos tumultuantes compressurus, Athanasii, Theophili, ac Cyrilli doctrinae Chalcedonensem fidem cohaerentem pronuntiavit, 1257 not. Rogatur a Leone, ut epistolam ad Flavianum diligenter transferri jubeat, et suo signaculo munitam tradi judicibus Alexandrinis, 1258, 1260. Praecepit ut Carosus et Dorotheus haeretici e suis monasteriis pellerentur, 1298. Scripsit ad Leonem de consecratione Basilii Antiocheni, 1309. Princeps ecclesiasticae pacis studiosissimus, 1044. Custos fidei, 1277. Spiritus sancti virtute plenissimus, 1278. Venerabilis memoriae, 1299. Sanctae memoriae, 1309. Beatae memoriae, 1340. Ejus beneficia in Ecclesiam, 1046. Ejus studio omnis pene haeresum conatus extinctus, 1281.
- Marcion haereticus, 49. Ejus error, 699, 1238.
- S. Marcus evangelista Alexandrinam Ecclesiam primus gubernavit, 628. A. S Petro ordinatus, 629. Nec aliud tradere potuit quam ab ordinatore suscepit, ibid, 1253.
- S. Maria Virgo prius concepit mente quam corpore, 63. Ejus fides Elisabeth miraculo confirmatur, 65. Ejus virginitas ante partum et in partu, ibid. 68, 72, 73, 74, 79, 80, 92, 109, 175, 817. Et post partum, 69. In incarnatione Verbi ministra tantum fuit corporeae substantiae, 8. Fuit virga de radice Jesse vaticinio Isaiae praenuntiata, 78.
- Marianus presbyter legatus Maximi Antiocheni ad Leonem, 1212.
- Marion episcopus Aegyptius pro fide extorris, 1336
- Martinus archimandrita CP. S. Flaviano adhaerens, 850, 937, 983, 1011, 1019, 1021.
- Martyres apostolicorum aemuli triumphorum, 826. Christo tam propinqui imitatione charitatis quam imitatione passionis, 337. Martyrum suppliciis Christianorum numerus auctus, 134, 325. Beatorum millia martyrum Romam ambiunt et coronant, 326. Innumera martyrum millia, 306. Martyres dici possunt doctores non verbo, sed opere, 338. Miracula per martyres, 22. Martyrum laus, 271. Prae caeteris venerantur in Ecclesiis, quas documentis erexerunt, 427. Gloria martyrii, 117, 133.
- Martyria Ecclesiae in honorem martyrum dicatae, 336 not.
- Matrimonium sacramentum, 1422. Indissolubile, 1331. Non est nisi inter ingenuos et aequales, 1422. Quomodo inter liberum et servum legitimum fiat, ibid. An poenitentia [Col. 1542] functo licitum, 1331. Verum etiam ante baptismum, 621. Mulier viro in captivitatem abducto, alii juncta ad priorem redeat, 1330. Non culpabilis secundus maritus eo casu, 1331. Excommunicandae quae nolunt redire ad primum maritum, 1332.
- Maximinus comes, 1022.
- Maximinus episcopus Gallus, 1107, 1136.
- Maximi tres episcopi Gallicani, 1107, 1110, 1136. Unus ex ipsis, vel alius quartus Maximus, 998.
- Maximus Africanus episcopus Donatista ex laico ordinatus, data cautione conversionis, a Leone non repellitur, 665.
- Maximus Antiochenus episcopus ab Anatolio CP. contra canones ordinatus, 1151, 1153, 1161. Per tractorias Leonis epistolam ad Flavianum ab episcopis suarum provinciarum subscribendam, et Nestorium ac Eutychen damnari obtinuit, 1059. Epistola Leonis ad eumdem, 1212. Ei Orientales Ecclesiae commendatae, 1213. Accusatur, ejusque causa discutienda indicatur, 1296.
- Maximus episcopus Aegyptius pro fide extorris, 1336.
- Maximus episcopus Taurinensis, 1083.
- Mediolanensis provinciae episcopi jussu Leonis congregati, synodicam ad eum dirigunt, 1081. Eadem synodica a Leoue missa Constantinopolim, 1315. Mediolanensis episcopus Eusebius, 1080.
- Meditationibus sacris frequenter vacandum, 59.
- Melchisedech ordo exponitur, 11. Cur ejus parentes in Scripturis non referantur, ibid. Ejus sacrificium fuit figura sacrificii Christi, 21.
- Meos beata quae est hospita terrenorum, 186. Menti majores datae sunt deliciae quam carni, 320.
- Meritum ex voluntate pensatur, 39.
- Metropolitani dicti primates, 1156, 1173. Majori cura eligendi, 622. Ordinant comprovinciales, 621. Jus habent primae sententiae, 619. Unde eorum orta praerogativa, ibid. Jus eorum servandum, 1167. Metropolita in dubiis ab episcopo consulendus, 1173. Metropolitae minores majoribus obediunt, 685.
- Miracula per martyres fere ubique ad eorum merita manifestanda, 22.
- Misericordia Dei numquam humano generi negata, 322. Causa fuit reparationis nostrae, 39. Opus ejus mirabilius quod, 203, 204. Ea non abutendum, 189. Qui abutantur, ibid. Misericordia Dei inter adversa nobis praetenditur, 266. Miserendo est quaerenda, 37. Misericordes praesto est, 166. De illa nemo diffidat, 9. Superat culpas delinquentium, 1069.
- Misericordia in pauperes quam Deo grata, 183. Misericordiae opera salvant homines, 32. Misiricordes nos vult Deus, 370. Misericors est Dei imitator, 166. Misericordia et veritas Dei imitanda, et utriusque nexus, 171. Misericordiae commendatio, 211. Vide Eleemosyna.
- Missa sacrificium, 631. In eadem basilica toties repetenda, quoties novus populus supervenerit, ibid. Oblatio corporis et sanguinis Christi nunc est pro omnibus antiquae legis sacrificiis. 228.
- Mites qui, et quae eorum merces, 369.
- Modestia Christianorum qualis, 157.
- Monachi an deserere possint propositum, 1426. An militare, vel nubere, ibid. Eorum professio humilitatis propositum, 856. In fide et charitate maxime consistit, 937. Veri monachi qui, 1178. Monachorum propositum et professio, 1242. Non est ipsorum praedicare, sed sacerdotum, 1211, 1217, 1227.
- Mors poena peccati, 71. Mors meditanda, ne sit improvisa, 354. Quomodo moriendum et resurgendum cum Christo, 18. Mors vivifica quae, 281.
- Morum regula in dubiis, vid. Dubia. Hominum mores sunt divinorum praeceptorum lance pensandi, 187.
- Mulier. Unius credulitate omnes homines perierunt, 51. Quo sensu serpentis caput conterendum ex semine mulieris, 67. Mulieribus maxime est cavendum ab haereticis, 50.
- Mundus conditus eodem mense quo redemptus, 232. Mundi sapientia nec Deum, nec veritatem cognoscere potest, 85, 176. Mundi pax quam periculosa, 275. Rebus mundi quomodo utendum. 96, 295.
- Musaeus episcopus ordinator Timothei Solophatioli, 1437.
- Musicae insidiosa modulatio, 349.
- Narbonensis Ecclesiae episcopus Rusticus, 1107, 1110, 1136, 1416, 1458.
- Natale episcopi dicitur dies consecrationis, 7 not.
- Nativitas Christi, vid. Christus.
- Natura humana per peccati labem ad deteriora proclivis [Col. 1543] 55. Spiritali tamen auxilio fulcitur, ibid. Sublimata per Christum, 71, 75, 97, 202. Humanae naturae Deus plus dedit reparando quam creando, 79. Vide Homo.
- Nectarius episcopus Gallus, 890, 998, 1110, 1136.
- Negotiatorum periculosa conditio, 1424.
- Neo episcopus Ravennas, 1405.
- Neophytorum candida vestis, 420. Neophyti non ordinandi, 662, 687.
- Nestorii error, 74 not., 100, 288, 356, 847, 854, 1049, 1138, 1213, 1235, 1237, 1355. Nestorius anathematizatus a CP. Ecclesia, 1059. Ab Ephesina synodo prima, 1064. Qui ab Eutyche traducti fuerant uti Nestoriani, 738 not., 870, 877. Adversus Nestorium simul et Eutychen subscripserant Orientales ante Chalcedonense concilium, 1066.
- Nestorius episcopus Aegyptius Proterii Alexandrini epistolam ad Leonem attulit, 1253. Item epistolam imperatoris Marciani, 1256, Fuit pro fide extorris, 1336.
- Nicaena synodus num praescripserit cyclum decemnovennalem, 604 not. Nicaeni canones inviolabiles, et reverenter servandi, 687, 1155, 1163, 1165, 1171, 1214, 1279. Nicaenum Symbolum a Leone descriptum, 1359. Cur illud Leo Eutychianis objecerit, ibid not.
- Nicetas episcopus Anquileiensis in aliquot dubiis judicium et auctoritatem quaerit sedis apostolicae, 1330.
- Nicetas episcopus Gallus, 89.
- Nicolaus presbyter legatus Anastasii Thessalonicensis ad Leonem papam, 619, 620.
- Novariensis episcopus Simplicianus, 1084.
- Novatiani dogma, 665.
- Nuntiorum apostolicorum apud principes origo, 1187.
- Nuptiae legitimae, 1422. Priscillianistae cum Manichaeis nuptias damnabant et usum matrimonii, 701. Vide Matrimonium.
- Obedientibus et humilibus nihil difficile, 130 Dei gratia praetendit auxilium, et obedientia mollit imperium, 130.
- Oblatio corporis et sanguinis Christi, 228.
- Observantiae nomen pro jejunio acceptum, 159 not.
- Oeconomi Ecclesiae a laicis judicibus non audiendi, 1283.
- Officii ecclesiastici antiquitas ex Leone comprobata, 148 not. Vide Scriptura sacra.
- Olympius diaconus legatus Maximi Antiocheni, 1212.
- Olympius subadjuva delator epistolae Anatolii CP. ad Leonem, 1317. Remissus, 1328.
- Operum bonorum necessitas, 46, 90, 117, 130, 1433. Coelestium et terrenorum discrimen, 173. Opera bona cruciant diabolum, 29. Quatenus omnia bona opera omnibus fiant communia, 346. Opera bona gregis etiam pastoribus prosunt, 13, 14. Ex operum nostrorum qualitate non pendet coelestium mensura donorum, 9.
- Opera virtutum moralium in infidelibus num, et quatenus sint peccata, 491.
- Optatianus episcopus Brixianus, 1084.
- Orationis encomium, 42, 43. Orationis communis praestantia, 56, 57, 345. Orationem eleemosynae juvant, 48, 52. Et jejunium, 42, 44, 48. Oratio jejunantis diabolo terribilis, 342. Necessaria contra vim tentationis, 213. In tentatione oratio adhibenda, 223. Deus jubet ut ad eum recurratur, 364. Ideo datur praeceptum, ut praecipientis quaeratur auxilium, 187. Si quid in Dei praeceptis videatur impossibile aut arduum, ad jubentem recurrendum, 163. Christianae orationis conditio, 177, 187, 191. Potest peti quod non debet concedi, 213. Deus nocitura negando miseretur, ibid. Nemo orat, sicut oportet, sine Spiritu sancto, 303. Orare Orientem versus ex abusu Leo reprehendit, 94 not.
- Oratio Dominica. Quomodo adventum regni Dei petamus, 353 Quomodo ut fiat voluntas Dei, ibid., 361. Quomodo ut Deus dimittat nobis debita nostra, 177, 187, 190.
- Ordinatio. Quid sit cito manum imponere, 619. Male ordinantis poena. 660. Est sacramentum, ibid. Ordinandi in quo probandi, 621, 662. Cum grandi examinatione, 731, Non neophyti, ibid. et 687. Non servi, 612. Nulli originali conditioni obligati, nisi eorum voluntas accesserit, qui aliquid in eos potestatis sibi vindicant, 613. Non bigami, nec viduarum mariti, 614, 618, 621, 636, 671, 687. Non laici, 662, 665. Non cujus vita liberior, 614. A puerilibus annis instituendi ecclesiasticis disciplinis, 673. Romanae Ecclesiae disciplina ad ordines recipiebat eos tantum qui vel a pueris, vel inter adultos statim post baptismum clero se mancipaverint, 662 not. Non tamen universalis haec disciplina, ibid. Merita laboris, etc., pensanda, 663. Cum bigamis non dispensat Leo, 674. An rata ordinatio clerici a pseudoepiscopo ordinati, 1420. Quaedam illicitae apud Afros ordinationes reprehensae, 658. Mala ordinatio quam periculosa, 659. Nihil ambitioni, gratiae, vel pecuniae liceat, 621. Interstitia servanda, 623, 663. Per saltum nemo [Col. 1544] ordinandus, 623. Episcopi, bresbyteri, et diaconi ordinatio apellata consecratio, 622, 1186. Sacratior unctio sacerdotum, 228.
- Ordinatio sacerdotalis, vel levitica post sabbatum vel circa exordia noctis, quae proxime succedit, vel mane ipso Dominico die celebranda, 629. Jejunium tum ordinatoris, tum ordinandi praecedat, ibid. Ordinationis dies Dominica, 622, 639, 1186. Ex apostolica traditione, 1186. Ordinatio presbyteri ab Anatolio CP. facta sexta sabbati, a Leone reprehensa, 1186. Ex apostolica traditione, 1186. Ordinatio presbyteri ab Anatolio CP. facta sexta sabbati, a Leone reprehensa, 1186. Dies ordinationis pontificum seu episcoporum Natalis vocatus, 7 not.
- Origenis error circa animas, 881 Origenes principiorum scrutator, 775. Cur sic appellatus, 771.
- Originale peccatum, vid. Peccatum originale.
- Otii pericula, 134.
- S. Pachomius fundator coenobiorum Aegypti, 603.
- Palaestinorum monachorum tumultus et violentiae in catholicos, 1177 nott., 1180, 1192, 1234, 1242. Ab imperatore cohibendi, 1178. Marcianus imperator, et Pulcheria Augusta litteras ad eos cohibendos et instruendos mittunt, 1203 not., 1207 not., 1208 not. Eudocia Augusta Jerosolymis degens eis favebat, 1209 not. Leo scribit ad Eudociam, ut eos ad sanam mentem reducat, 1234. Etiam ad ipsos monachos scribit, 1236. Marciani cura hae turbae sedatae, 1245, 1246.
- Palladius episcopus, Gallus, 998, 1111, 1136.
- Panormitanae Ecclesiae diaconus Silanus, 607. Panormitani clerici de episcopo nuper defuncto conqueruntur apud S. Leonem in synodo Romana, 728.
- Pansophius comes Leonis epistolam ad Flavianum CP. detulit, 786.
- Panulvius episcopus ordinator Timothei Solophacioli episcopi Alexandrini, 1437.
- Paphnutius episcopus ordinator ejusdem Timothei, 1437.
- Paroeciae octingentae Cyrensis episcopatus Theodoriti tempore, 947. Presbyteri curati in minoribus plebibus, 667. Paroeciae urbanae Romae, ad quarum presbyteros Manichaei erant deferendi, 33.
- Pascha unde dictum, 609. Festoruna maximum, 177, 180, 183, 189, 1079, 1282. Hic dies solus magnus dicendus, et cur, 422 Quomodo celebrandum, 274, 276, 287. Negligere paschale testum quam malum, 274. Paschalis communio, 189. In Paschate ab imperatoribus rei relaxati, 152, 180, 485 Pascha a Judaeis dilatum tempore passionis Christi, credidisse videtur Leo, 219. Tales permanere debemus quales in die festo dignum est inveniri, 156.
- Paschalis dies anni CCCCXVII tempore Zosimi per miraculum declaratur, 610. Paschalis supputationis cura Alexandrino episcopo delegata, 1228 not., 1248. Quantum intersit in hoc die non discrepare, nec errare, 1233. Leo sollicitur circa diem paschatis determinandum, pro paschate anni CCCCXLIV scribit S. Cyrillo et Paschasino, a quibus re scriptum fuit, 608. In quo esset sita controversia de paschate hujus anni, 601 not. Pro paschate anni CCCCXLV scribit Paschasino Marciano, et Juliano, 1059, 1228, 1232, 1247, 1260, 1276. Proterii responsio, 1264. Quae fuit controversia, 1055 Studio pacis S. Leo hoc anno adhaesit Orientalibus, 1282 not., 1284, 1297. Paschalis dies omnibus Occidentalibus a Romano pontifice indictus, 1297. Formatae litterae paschatis indices, 1079, 1260, 1283. Cyclus paschalis, vid. Cyclus. Paschalis dies anni CCCCLII quis fuerit, 1079. Annis CCCCLIII, CCCCLIV, quis, 1232.
- Paschasinus episcopus Lilybaetanus in aerumnis ob irruptionem Vandalicam a Leone adjutus, 607 not. In quaestione de paschate anni CCCCXLIV respondet Leoni, ibid. Decreta sua pro Siculis Paschasini curae Leo committit, 724. Ipsum instruit de rebus Eutychianis, 1057. Eidem injungit ut de paschate anni CCCCLV diligenter inquirat, 1059. Destinatur legatus ad concilium Chalcedonense, 1061. Ut eidem vice pontificis praesideat, 1062.
- Paschasius episcopus Genuensis, 1083.
- Passio Christi, vid. Christus.
- Pastor episcopus Astensis, 1084.
- SS. Patres fidei et Scripturarum interpretes, 1044. Patrum traditionem Leo sequitur, 1012 not., 1059, 1293, 1379. Ex ipsa quaestiones propositas definit, 1405. Traditio SS. Patrum fidei regula, 1006. Ex ipsa qui errant, instruendi, 1209, 1254, 1255, 1257. Doctrinam contra Eutychianam haeresim definitam S. Leo Patrum traditione ac testimoniis confirmavit, 1059 not.
- Patriarchae titulus Romano pontifici datus a Theodosio imperatore, 985, 989.
- Patricius diaconus CP. Anatolii legatus ad Leonem, 1039.
- Patripassiani merito nuncupantur discipuli Sabelli, 697.
- [Col. 1545] Patroclus Arelatensis episcopus a sede apostolica auctoritatem habuit, quam nemo ante ipsum obtinuerat, 637.
- S. Paulus ex persecutore praedicator factus, 443, 445. Gloriae Petri consors, 323. Petro consociatus sub Nerone, 325. Pater et pastor Romanorum, 321. Quo sensu, ibid. not. Specialis magister gentium, 325. Quatenus Leo scripserit, SS. Petrum et Paulum electio fecit pares, intacto Petri primatu, 326 not. Pauli praedestinatio ante omnia saecula, 446. Cur Pauli festum in alium diem translatum, 445.
- Paulus episcopus Aegyptius pro fide extorris, 1336.
- Pauperum et divitum una est natura, 38. Eorum neglectus an venialis sit, 35 Pauperes adjuvandi, 48. Maxime modesti et verecundi, 32. Quid sit intelligere super pauperem, 33. In pauperibus Christum pascimus, ibid. Sine misericordia in pauperes nulla virtus prodest, 35. Pauperes ab eleemosyna facienda non exclusi, 30, 63, 158. Paucis indiget pauper, 45 Pauper Christianus semper dives, 157. Qui veri et evangelici pauperes, 368. Pauperes pro patientia coronandi, 48. Cur pauperes esse Deus voluit, ibid.
- Paupertas spiritus, seu humilitas, primus gradus ad beatitudinem, 367. Paupertatis amica mansuetudo, ibid. Magnanima paupertas Christi et apostolorum, 368.
- Pax cum Deo qualis, 89, 91. Pax vera quae, 103, 644, 371. Pax nobis orta ex nativitate Christi, 90. Pax mundi qualis, 91. Qui sunt pacifici, filii Dei, 371. Pacis fraternae necessitas, 188.
- Peccato bene utitur Deus, 1220. Non omnia peccata sunt aequalia, 190. Peccati duplex remedium, 1174. Post peccatum cito poenitendum, et cur, 284. Nemo est sine peccato, 20, 46, 137, 185. Nullum peccatum sine delectatione, 135. Peccata calamitatum sunt causa, 1190. Peccatores non sunt odio habendi, 182 Peccatorum remissio. vid Reconciliatio. —Peccatum lethale, 170.—Peccatum originale, 79, 88, 186, 198, 255, 269, 351, 361, 592, 703. Ex uno in omnes transivit. 79. Infirmitas et mortalitas poena peccati, 286.—Peccatum levius, et quam haec peccata diligenter delenda, 165, 345.
- Pelagianorum errores, 591. Horum libellus oblatus Augustino Aquileiensi, 587. In Aquileiensi provincia inventi, ibid., 589. Horum reliquiis remedium Leo afferri jubet, 590, 594, 730 not. Alii Pelagiani, et maxime Julianus, contriti sub Leone, Roma evaserunt, 584.
- Pentecostes. Cur quinquaginta diebus post Pascha Spiritus sanctus missus, 297. Haec missio Spiritus sancti non fuit inchoatio muneris, sed adjectio largitatis, 302, 309. Patriarchae et prophetae, etc., eodem Spiritu vegetati, 302. Jejunium Pentecostes ex apostolica traditione, 300, 308.
- Peregrinationes ad limina apostolorum, 444.
- Perfectorum haec vera justitia est, ut numquam praesumant se esse perfectos, 148. Semper proficiendum in hac vita, ibid., 168, 190 Vid. Justitia Christiana.
- Persecutio patienter toleranda, 1328, 1336. Omnes boni persecutionem patiuntur, 271 Persecutionis Christianorum non una causa, 178 Prima generalis persecutio sub Nerone, 325. Persecutio octava, 305, 490. Auget Ecclesiam, 325. Quantum fidei contulerit, 134 Non deest in pace Ecclesiae, 455 Persecutio in pace Ecclesiae quae, 1417.
- Perseverantia in bono, 281.
- Personarum distinctio in Trinitate, sed essentiae unitas, 83, 196. Cur aliqua singulis personis tribuantur, 301.
- Petra Ecclesiae quae, 461. Vid S. Petrus.
- Petronianus vagus mentitur se esse Leonis diaconum per Gallias, 893.
- Petronius episcopus Gallus, 1111.
- Petronius presbyter legatus Gallorum episcoporum ad Leonem, 998. Vid Regulus.
- S. Petrus primas omnium episcoporum, 13. Totius Ecclesiae princeps, 19, 291. Vocationi gentium, omnibus apostolis et cunctis Ecclesiae Patribus a Christo praepositus, 16. Primus in apostolica dignitate, 16, 17. Apostolici ordinis princeps, 323. Principatum apostolatus adeptus, 445. Princeps episcopalis coronae, 642 In Petro episcopatus principaliter constitutus. 633. Primatus Petri merces ejus fidei, 617. Ecclesiastici primatus cathedra divinitus sic Petro tradita, ut perpetua sit soliditate lundata, 436. Petrus Christum confessus est, ut ad regimen totius Ecclesiae praeparatus primum disceret quod doceret, 239. Petrus dictus petra a Christo, quia Christi virtute solidatus, 17. Soliditatem petrae, quae nullis impulsionibus quateretur, accepit, 13, 193. Pro soliditate fidei, quam Petrus erat praedicaturus, audiit: Tu es Petrus, et super hanc petram, etc., 239. Praeter illam petram, quam Dominus in fundamento posuit, non erit stabilis ulla constructio, 1149. Catholicae fidei petra Petri cognomen, 1213. Ecclesia super fidem Petri fundata, 12, 193, 461. In Petri soliditate a [Col. 1546] Christo constituta, 617, 633, 634. Firmitas per Christum Petro tributa, per Petrum apostolis est collata, 18. Soliditas Petri in suos transfusa haeredes, id est in Romanos pontifices, 22. Petrus in accepta fortitudine petrae perseverans, suscepta Ecclesiae gubernacula non reliquit, 12. Pro fide Petri cur Christus rogavit, 18. In Petro omnium fortitudo munitur, ibid. Honor potestatis in Petro, 325. In Petri cathedra Christus et malas funditus evertit, et bonas aeterna stabilitate firmavit, 436. Quis Petri potestatem tentet infringere, 634. S. Petri privilegia, 12. Claves eidem datae, 17 Jus potestatis istius in Apostolos et alios episcopos transivit, sed cunctis Petri forma praeposita, 18. Petri in hoc privilegium quale, ibid. Explicatur, 463. Petri confessio fidei exposita, 825, 863. Petri trina confessio amoris, 19 Petrus benigne correptus a Christo, 194. In passione Christi Petri animositas humana, 215. Fide et charitate fervens gladium exemit, 222. In lapsu Petro defuit constantia, non fides, 233. Cur permissus cadere, ibid. Petri lacrymae sacri virtutem habuere baptismi, ibid. Petrus convertendus quibus oculis respectus a Christo, 206, 233. Cito in soliditatem suam rediit, 233. Quomodo e carcere eductus sit, 447. S Petrus Antiochenam Ecclesiam fundavit, 324, 1167, 1213. Pontum, Gallaciam, Cappadociam, Asiam, ac Bythiniam praedicando imbuit, 324, 325. Sub Claudio Romam venit, sub Nerone moritur, 324. Duplex ejus adventus Romam distinguendus, 325 not. Cur Romam destinatus, 325. Petri divitae et paupertas, 368. De die mortis SS. Petri et Pauli, 494. Petri corpus Romae, 19, 332. Peregrinorum concursus ad limina apostolorum, 444. Cathedrae S. Petri festum, 432, 498. Quo die celebratum Romae, ibid., 959 Valde solemne, 962. Vigiliae in eo habitae, ibid.
- Petrus Aegyptius episcopus pro fide extorris, 1336. Ordinator Timothei Solophacioli, 1437.
- Petrus archimandrita CP., 937.
- S. Petrus Chrysologus episcopus Ravennas scribit ad Eutychen, 775. Ejus epistola integra vindicatur, 769. Tempus, 773.
- Petrus Corinthius episcopus, 1307, 1311.
- Petrus diaconus legatus Juvenalis Jerosolymitani ad Leonem, 1285
- Philocalus Furius Dionysius Bucheriani laterculi, et aliorum documentorum quarti saeculi auctor Romae, 496.
- Photini error, 49, 81, 373. Photiniani, 980.
- Pilati ignavia magis quam potestate mortuus est Christus, 207 Ejus scelus et judicium, 225. Crudelis clementia, 226, 235.
- Placentinus episcopus Majorianus, 1082.
- Placidia Augusta pridie festi S. Petri Romam venit, 959 Petente S. Leone scribit ad Theodosium imperatorem, 964. Et ad Pulcheriam Augustam, 972.
- Poemenius Aegyptius episcopus pro fide extorris, 1336.
- Poena cur a Deo dilata, 130.
- Poenitentia non differenda, 135, 1176. Ea nemo non indiget, 165. Etiam justis necessaria, 167, 170. Poenitentiae ordo, 1174, In poenitentia decedentibus an communicandum, 1174. 1175, 1423. Quid de his qui post petitam poenitentiam obmutescunt. 1176. Poenitentiam primo recusantibus an postea danda, 1424. An poenitentibus negotiari liceat, et litigare, ibid. An militare, 1425. Veniale et tolerabilius juveni post poenitentiam nubere, ibid. Quae penitentia immolatitiis cibis utentibus, 1332, 1428. Quae idola adorantibus, homicidis, et fornicariis, 1428. Circa apostatas a fide, canonica regula servanda, 1176. Poenitentiae mensura compunctio cordis, 1332. Quae danda baptizatis metu, ibid. Quae baptizatis ab haereticis, 1334. Tempus poenitentiae remissum judicio episcopi, qui senilis aetatis, periculorum, et aegritudinis rationem habere debet, 1333. Videndum ne difficultas veniae curationem faciat tardiorem, 1437. Vid. Confessio, Impositio manuum, Reconciliatio, Lapsis presbyteris et diaconis publica poenitentia non imponebatur, sed privata ex apostolica traditione, 1421. Nec aliis clericis, 1334 not.
- Polemius scriptor, vid. Silvius.
- Pontifex Romanus, vid. Romanus pontifex.
- Possidonius presbyter Alexandrinus pluries Romam missus, 632 not.
- Potentius episcopus Africanus delegatus a S. Leone, relationem mittit, 658, 666.
- Praecepta legis veteris, vid. Lex vetus.
- Praeceptum cur datum, 163, 187, 364. Splendidissimum vitae speculum, 187. Impossibilia ex infirmitate humana fiunt possibilia ex gratia, 362, 479. Vid. Gratia. In arduis recurrendum ad orationem, vid. Oratio.
- Praedicatio sacerdotale officium, 140. Vid. Concionandi munus.
- Praescriptio. Triginta annis humanae leges humanas adimunt quaestiones, 775 not.
- [Col. 1547] Praestantius episcopus Bergomas, 1084.
- Praesumptio vitanda, 9. Praesumere de facilitate resistendi tentationibus peccatum est, 154.
- Presbyteri ex apostolica traditione poenitentiae publicae non subjacent, sed privatae. 1421. Inter ipsos consecrationis ordo servandus, 735. Presbyteri titulares Romae, 33. Presbyteri curati in minoribus plebibus, 667. Presbyter curatus in Ecclesia rurali, 610.
- Principes coercere debent turbantes Ecclesiam, 1211. Vid. Imperatores. Principum vera dignitas Christo servire, 134.
- Priscillianistarum secta pene omnium errorum sentina, 695. Sabelliani, 697. Ariani, 698. Pauli Samosateni et Photini virus suscepit, ibid. Cerdonis, Marcionis, et Manichaei, 699 Quam impie de Trinitate senserit, 697. Fatalem necessitatem ex astris induxit, 695, 704. Alii errores, 697 seqq. Episcopi hac haeresi infecti, 697. Baptizabant per oleum, 713, 714. Scripturas depravant, 697. Apocrypha fingunt, 714. In Hispania detecti, 695, 712, 715. Turribio episcopo deferente Leo hos errores damnat, 695 seqq. Concilia Hispanica praecipit, 710, 711.
- Privilegia Ecclesiarum servanda, 1149, 1214.
- S. Proclus Constantinopolitanus, 1277. Ejus sermo Latine redditus Leoni tributus, 385. Item alius Sermo, cujus antiqua versio antea inedita, exhibetur, 438.
- Proculeianus episcopus Gallus, 1111, 1136.
- Projecti episcopi Gallicani querela contra Hilarium Arelatensem, 636.
- Prophetae futura ut praeterita locuti, 260.
- S. Prosper emendavit cyclum paschale Latinorum, 602 not., 1055. Leo in rebus historicis Chronico Prosperi usus, 259 not., 323 not. Tres vel quatuor hujus Chronici editiones a Prospero factae, 488. Libellis contra Pelagianos oblatis a Prospero, hi haeretici Roma evanuerunt, et quo tempore, 583.
- Prosperitas iniqui scandalum aliquot justorum, 164.
- S. Proterius episcopus Alexandrinus cum ordinatoribus et clero ad Leonem scribit de sua ordinatione, 1192. Leo illi respondet, ibid. Pleniores ab eo litteras exigit, 1247. Litterae Leonis responsivae ad eumdem, 1253. De fide ejus gratulatur, 1256, 1259. Scribit Proterius ad Leonem de die Paschatis anni CCCCLV imperatoris jussu, 1282. Ejus mors ab haereticis, 1299 not. Crematum ejus corpus, et cineres dispersae in contumeliam, 1325. Sanctae memoriae vocatus, 1304.
- Providentia Dei, vid. Deus.
- Proximus noster quis sit, 40. Diligendus, et cur, ibid., 41.
- Psalmorum cantus, vid. Cantus. Locus psalmi XCV, Dominus regnavit a ligno, 209.
- Pueri ut effici debeamus, 138, 139, 190.
- S. Pulcheriae Augustae elogia, 849, 853, 919, 1009, 1035, 1036, 1048, 1076, 1158, 1188, 1206, 1207. Ejus zelum Leo sollicitat adversus novam Eutychis haeresim, 849, 856. 921. Ei specialiter apostolicam legationem apud imperatorem committit, 923. Epistola Hilari diaconi Romani ad eamdem, 926. Et Placidiae Augustae, 971. Pulcheriae litteris laetificatur S. Leo, 982, 983. Nuntiat Leoni Anatolium CP. subscripsisse epistolam ad Flavianum, S. Flaviani corpus Constantinopolim honorifice translatum, et episcopos cum Flaviano pulsos fuisse revocatos, 1029, 1031 Leo ei commendat suos legatos, et Eutychem ad longinquiora transferendum petit, 1049. Interfuit cum Marciano imperatore synodo Calchedonensi; et in S. Euphemiae confessione a Patribus fidei definitionem accepit, 1128 not. Monachos tumultuantes in Palaestina litteris instruit et increpat, 1207 et 1208 not.
- Quadragesima maximum sacratissimumque jejunium, 184, 156. Cur Paschae praecedat, 181. Christianis utile ac necessarium, 165, 184. Oritur ex divina et apostolica institutione, 156, 168, 177. In toto mundo observabatur, 149. Hoc tempore diligentius Deo serviendum, et sanctius vivendum, 144, 149, 153, 157, 167, 173, 176, 183, 186, 191. Obtrectationi Ecclesiam objicit, qui sanctius non vivit in Quadragesima, 137. Est tempus reconciliationis et indulgentiae, 155, 180, 183, 187, 188 Hoc tempore clementia principum imitanda, 152. Gravioribus insidiis hoc tempore diabolus utitur, 144. Alicubi inchoabatur a Dominica Quinquagesimae, 408 not. In Quadragesima quibus studiis vacandum, 173.
- Quaestiones variae Romano pontifici frequenter propositae, 1405, 1416. Unde decisae, vid. Dubia.
- Quesnellus confutatus, 5, 9 not., 14 not., 21 not., 23, 38 not., 95 not., 192 not., 259 not., 279, 326 not., 327, 334, 337 not., 379, 433, 451, 461, 464, 467, 479, 480, 481, 482, 486, 488, 490, 491, 495, 498 seqq., 502, 567, 574, 586, [Col. 1548] 626, 633, 636 not., 639 not., 645, 648, 651, 654, 663 not., 665 not., 666 not., 671 not., 678 not., 680 not., 681, not., 725, 727 not., 728 not, 730 not., 734 not., 745, 748, 754 not., 773, 801 not., 838 not., 843, 852 not, 859 not, 871 875 not., 885 not, 887 not, 889 not, 897, 917 not, 951, 959, 984, 992 not., 1002 not, 1010 not., 1013, 1020 not., 1043 not, 1050 not., 1061 not., 1083 not., 1142 not., 1215 not., 1219 not., 1229 not., 1242 not., 1251, 1257 not., 1298 not., 1304 not., 1307, 1317 not., 1333 not, 1346 not., 1375 not, 1408 not, 1409, 1411, 1426 not., 1429 not. 1436 not.,
- Quintius episcopus Albigaunensis, 1084.
- Quintus episcopus Dertonensis, 1082.
- Ravennius Arelatensis episcopus post S. Hilarium, 890, 993. Leoni etiam probatus ante ipsius electionem, 890, 994. Leo electionem approbat, 890, 891. Postulat ab eo, ut Petronianum vagum, qui se dicritabat diaconum Romanum, ab omnium Ecclesiarum communione expellat, 892. Preces episcoporum Arelatensi sedi adhaerentium ad Leonem missae, ut Ravennio restituat praerogativas quas Hilario ademerat, 994. Viennensis episcopus apud Leonem queritur, Ravennium ordinasse Vasensem antistitem, 998. Leonis responsio atque judicium de hac controversia, 999. Leo ad Ravennium mittit epistolam ad Flavianum scriptam cum mandatis, 1000. Litteras formatas de paschatis die anni CCCCLII ad eumdem dirigit, 1079. Ravennius convocata synodo jussu Leonis, synodicam ad hunc mittit, 1107. Admonetur a Leone de gestis Chalcedonensibus, 1137 seqq. Per eum haec notitia ad Hispanos erat transmittenda, 1140. Accipit a Leone exemplar sententiae Chalcedonensis adversus Dioscorum, 1111.
- Ravennates episcopi. S. Petrus Chrysologus, 775. Neo, 1405. Antiqui catalogi Ecclesiae Ravennatis quoad solum ordinem episcoporum aestimandi, 1403.
- Reconciliatio et remissio peccatorum sine Spiritus sancti advocatione non fit, 303. Peccata solvuntur sacerdotum supplicatione, 1174, 1175 Per Ecclesiae preces, 1435. Apostolica clave reserante portas misericordiae, 186. Vid. Confessio, Impositio manuum, Poenitentia.
- Redemptionis nostrae causa fuit misericordia Dei, 39, 255. Redemptio cur dilata, 118 Reparatio hominis mirabilior quam creatio, 255. Hominum nemo eam mereri potuit, ibid. Ad omnia retro saecula etiam extenditur, ibid. In reparatione nostra Trinitas divisit sibi opus, quo sensu, 310.
- Regiensis episcopus Faventius, 1082.
- Regnum Dei laborantibus, non otiosis promissum, 117.
- Regulus diaconus una cum Petronio presbytero preces episcoporum Galliae ad Leonem detulit, 998. Leo eos Romae voluit interesse tractatui, 1000. Quis hic tractatus, ibid. not.
- Relationes ad Romanam sedem toti Ecclesiae utiles, 1298. Innumeris relationibus apostolica sedes consulta, 634. Ad sedem Petri ex toto orbe concurritur, 20. Mos erat ordinationem episcoporum majorum sedium ad Papam referre per litteras ordinati et ordinatorum ejus, 1309 not.
- Renatus Ecclesiae Romanae presbyter tituli S. Clementis legatus Leonis ad Flavianum CP., 837. Et ad synodum Ephesinam II, 841, 851, 865, 870. Ante synodum in itinere obiit, 941 not.
- Restituendae sunt dominis res quae bona fide ad nos pervenerunt, 1331.
- Restitutus episcopus Africanus apud Leonem queritur de episcopis ordinatis ubi ordinari non debuerant, 667.
- Resurrectionis festivitas communis infernis simul et supernis, 419. Vid. Christi resurrectio. Resuscitata corpora ante Christi resurrectionem, 202.
- Rodanus comes, 1244. Alius subadjuva, ibid.
- Roma ex fratricida nomen accepit, 321. Arx Romani imperii, 323. Victoriis aucta jus imperii terra marique protulit, 322. Omnium gentium serviebat erroribus, ibid., 323. Cur electa sedes Petri, ibid. Per Petri sedem caput orbis effecta, latius praesedit religione divina, quam dominatione terrena, 322. Petrus Romam venit sub Claudio, 324. Petrus et Paulus Romae mortui sub Nerone, ibid., 325. Millia martyrum Romam ambiunt, 326. Eorum sepulcra, 944. Roma illustris S. Laurentio, 339. Roma quando occupata, et post depopulationem evacuata a Vandalis, 335. Ob hanc liberationem festum gratiarum actionis quotannis celebratum, sed postea neglectum, ibid. Roma Pelagiani evanuerunt, 583. Romae Manichaei detecti, et eorum episcopus Romae, vid. Manichaei. Romae Aegyptii negotiatores Eutychis haeresim sparserunt, 372, 373. Collectae peculiares Romae, vid. Collectae.
- Romana cathedra dicta sedes Petri, 10. Festum Cathedrae S. Petri, vid. Cathedra S. Petri. Ad Petri sedem ex [Col. 1549] toto orbe concursus, 20. Merito illic principatus constitutus, unde adhuc apostolici spiritus oracula reserantur, 1004. Cathedra primatus perpetua stabilitate fundata, 436. In hac Petri vivit potestas et excellit auctoritas, 12. Hujus sedis laudes, 942. Romana Ecclesia supra omnes totius mundi Ecclesias tenet principatum, 995. Vid. Ecclesia Romana. Romanae Ecclesiae praerogativa, 1222. Romana fides ab Apostolo commendata, 374, 944. Nulla haeresi violata, 374. Romana supputatio, 608. Vid. Cyclus Latinorum. Hebraeorum supputatio Romanis ignota, 608.
- Romania, 1427 not., 1428.
- Romanus pontifex honoris Petri consors, 9. Haeres Petri, 10, 13, 22. Eum Ecclesia tamquam Petrum suscipit, 10. Vicem Petri Romanus pontifex gerit, 13. Quo sensu, ibid. not. Eadem dignitas quae fuit in Petro, est in Romano pontifice, 13. Petrus in Romanis pontificibus Ecclesiae gubernacula non reliquit, 12, 13. In propria sede et vivit et praesidet, et praestat quaerentibus fidei veritatem, 779 not. Doctrina pontificum Romanorum voluti a S Petro suscipienda, 13. In eorum persona Petrus agnoscendus et honorandus, ibid. Romani pontificis judicium tota Ecclesia recipit, ut capiti membra concordent, 1219. Romani pontificis primatus, 962, 974, 1018. Per B. Petrum transmissus, 995. Divinitus institutus, 436. Vid. S. Leonis primatus, S. Petrus. Non est meri ordinis, sed praecipuae jurisdictionis in universam Ecclesiam, vid. S. Leonis jurisdictio. Facultatem habet de fide et sacerdotibus judicare, 962. De appellationibus ad Romanum pontificem, vid. Appellatio. Auctoritas ejus circa concilia generalia, vid. Ephesinum II, Chalcedonense. Romanus pontifex ad Orientales partes causa synodi non pergebat, 887. Sed legatos eo mittebat, 1069. Vid. Legati. Omnibus Occidentalibus paschalem diem quotannis indicebat, 1229, 1297. Vid. Paschalis dies.
- Rusticus episcopus Gallus ordinator Ravennii Arelatensis, 890.
- Rusticus Narbonensis episcopus, 1107, 1110, 1136, 1140 not., 1416, 1458. Secessum meditatus retinetur a Leone, 1417. Leoni papae dubia proponit definienda, 1416. Cur quaedam proposuerit etiam post decisiones conciliorum Galliae, 1414.
- Sabbati sancti jejunium apud Alexandrinos vespere solvebatur, 1267, 1270.
- Sabellii error, 81. Ejus discipuli dicit Patripassiani, 697.
- Sabinianus presbyter Narbonae zelo pudicitiae excedens, 1416.
- Sabinus episcopus Gallus, 1110, 1136.
- Sacerdotii veteris et novi discrimen, 11. Sacerdotii gradus quatuor, 687 Sacerdotes quales ordinandi, ibid. Eorum sanctitas. ibid. Inscitia in ipsis non ferenda, nec excusabilis, 717, 976. Solis sacerdotibus praedicare licet, 1217, 1227. Sacerdotes secundi ordinis quales, 181. Sacerdotes sicut nullo errore implicari, ita nulla oportet cupiditate corrumpi, 1159.
- Sacrificium Christi juramento obfirmatum, 21. Eucharistiae sacrificium, 356. Ejus oblatio Alexandriae intercepta occiso S. Proterio, 1324.
- Salonius episcopus Gallus, 1003.
- Salus per Christum nullis saeculis defuit, 268.
- Sanctorum intercessio et utilitas, 43, 51, 61, 320, 327, 336, 337, 339, 347, 350, 354, 361, 365. Eorum ambienda suffragia, 131. In ipsis Deus nobis constituit et praesidium, et exemplum, 339. In tribulationibus nobis adsunt, 337. In sanctis Deus honoratur, 275. Sanctorum pretiosa mors nullam potuit mundo afferre propitiationem, cur, 249. In sanctorum commemoratione laetandum, 326. Miracula per sanctos. Nemo tam sanctus qui melior esse non debeat, 168.
- Sanguis Christi et pretium et poculum, 239.
- Sapientia mundi caecitas facta, 85, 86. Nemo sapiens sibi soli sapere debet, 338. Sapientioribus non cedere iniquum est, 803.
- Sardicenses canones sub Nicaenorum nomine citati, 898, 899, 917 not., 966 not.
- Satisfactio poenitentiae appellata, a praepositis Ecclesiae imposita, 1174. Vid. Poenitentia.
- Scandalum. Qui publice in Ecclesia contra fidem disputavit, publice in Ecclesia se retractet, 1327, 1338, 1343. Iniqui prosperitas scandalum aliquot justorum, 164.
- Scrinia apostolicae sedis, 995, 1006, 1216.
- Scripturae sacrae auctoritas indubitabilis, 198. Ejus interpretes qui, 1044. Scripturae lectio in Ecclesiis eadem quae hodie, in Epiphania ex Apostolo, 114. In Dominica Sexagesimae ex Genesi, 409 not. In Dominica prima Quadragesimae Evangelium, 149, 156. In Dominica hebdomadae [Col. 1550] majoris Passio Domini, 198. Feria quarta ejusdem hebdomadae, 207. In Pentecoste Evangelium, 311.
- Secessus spiritualis necessitas, 345.
- Sedes Apostolica, vid. Romana Cathedra.
- Seditionum auctores gravius plectendi, 1211.
- Sedulii versus antiquo sermoni inserti, 458.
- Segetius episcopus in una suburbicariarum, 615.
- Senator presbyter legatus a Leone in Orientem, 1007, 1010, 1012. Reversus ab Oriente Leonis litteras ad Eusebium episcopum Mediolanensem detulit, 1081.
- Senecio metropolitanus in Illyrico, 677.
- Septimus Altinas ad Leonem refert de Pelagianis in Aquileiensi provincia sine debita cautione susceptis, 583, 589. Leonis epistola ad eumdem, qui laudatur, 594.
- Sermones Patrum auctoribus non suis unde attributi, 389, 390. Sermones in mss. male attributi S. Leoni, 381 seqq.
- Servi cum libera matrimonium illicitum, 1422. Ordinatio vetita, 612.
- Severianus episcopus Gallus, 998.
- Siculis apostolica sedes sacerdotalis mater est dignitatis, 716. Eorum episcopi ab ea consecrationem accipiunt, ibid. Terni quotannis ad Romanam synodum debebant accedere, 324. Decreta pro Siculis, 716, 727. Sicilia a Vandalis vastata, 607. Bona Ecclesiae fisco addicta, ibid. not.
- Silanus Panormitanus diaconus Leonis epistolam ad Paschasinum Lilybaetanum detulit, 607.
- Silentium saepe veritatem opprimit, 1221.
- Silvius Polemius auctor Kalendarii veteris quis fuerit, 497.
- Simoniaci reprehensi, et quam multi, 437.
- Simplicianus episcopus Novariensis, 1084.
- Sol Romae a nonnullis superstitiose adoratus, 94 not., 475, 476. Manichaeorum cultus erga solem, vid. Manichaei.
- Spectacula insana magis frequentata quam beata martyria, 336.
- Spes nostra in Deo esse debet, 20, 21. Spes eadem in Christo nostra et antiquorum veteris Testamenti, 244, 256. Spei meritum et excellentia in quo sit, 293. De misericordia Dei nemo diffidat, 9.
- Spiritus sanctus cur in igneis linguis apparuit, 298. Ejus divinitas et natura explicatur, ibid., 301, 309. Est Spiritus Patris et Filii, 298, 301. Ab utroque procedit, 697. Macedonianorum error de Spiritu sancto, 81, 299. Peccatum in Spiritum sanctum cur irremissibile, ibid. Spiritus sancti elogia et effectus, 300. Datus in veteri Testamento, 302. Origo virtutum, bonarum inspirator voluntatum, et auctor actionum, 318. Septem Spiritus sancti dona, 306.
- Status quanto eminentior, tanto magis casui obnoxius, 20.
- Stella quae Magis apparuit, vid. Magi. Stellarum potestas nulla, 164, 217. Stellarum effectibus tribuebant nonnulli impii Romae liberationem a Vandalis, 336. Priscillianistae fatalibus stellis homines subjiciebant, 704, 706.
- S. Stephano Jerosolyma glorificata, 339.
- Stephanus episcopus Gallus, 998.
- Storatius, cui Leo fidebat, 1316.
- Subadjuvae, 1244, 1328.
- Subdiaconorum continentia, 687.
- Subditi, vid. Famuli.
- Superbia omnium peccatorum origo, 169, 1159. Virtutibus insidiatur, 158.
- Superstitiones variae notatae, 94.
- Superventor episcopus Gallus, 998, 1110, 1136.
- Sumbolum Apostolicum, 81. Auctoritatis apostolicae 238. Institutum ab apostolis, 373. Duodecim apostolorum totidem signatum sententiis, 858. Omnium haerescon antidotum, 803, 858. Eutychianae a Leone objectum, ibid. Est incommutabile, 1137. Ejus recitatio in baptismo, 1242.
- Symbolum Nicaenum, 1359. Ab Orientalibus in baptismo recitatum, ibid. not.
- Synodi congregandae modus et conditiones, 679. Vide Concilium.
- Tamburinus cardinalis laudatur, Praef. gen. § 5, et Praef. in Serm. § 2.
- Tarantasia Viennensi episcopo attributa, 999.
- Tatianus praefectus Urbis Marciani imperatoris litteras ad Leonem attulit, 1044.
- Taurinas episcopus maximus, 1083.
- Tauroninitani clerici de episcopo bona Ecclesiae alienante apud Leonem in synodo conqueruntur, 728.
- Temperantia quid indulgeat, quid neget, 283.
- Templum Dei domus: in eo Jesus quaerendus, 717. Vid. Basilica, Ecclesia. Templorum dedicatio, vid. Dedicatio Ecclesiae.
- [Col. 1551] Tentatio undique ingruit, 90, 93, 94, 163, 185, 190. A tentationibus nemo liber, 30, 46, 55, 145. Varia tentationum genera, 56, 158. Praecipue in otio, 56. Tota vita tentatio est, 154, 178. Licet sanctis suis quotidianam victoriam donet in tentationibus gratia divina, non aufert tamen dimicandi materiem, 314. Cur, 315, 1020. Tentationes necessariae, 145. Quomodo superentur, 90. Quibus armis, 56, 57, 178. Vigilantiae necessitas, 72. In tentationibus ad crucem Christi recurrendum, 275. Instandum orationi, 213. Prius tolerantia postulanda quam gloria, 196. Quos maxime diabolus tentet, 154. Tentari cur Christus voluerit, et quomodo pugnarit ac vicerit, 145. Quatenus tentatio in bonum cedat, 362. Praesumere de facilitate resistendi peccatum est; vinciturque qui vinci non timet, 154.
- Thalassius episcopus Caesareae Cappadociae a Leone notatus, quod quemdam monachum illicita praesumentem malae doctrinae praedicare permiserit, 1211.
- Theodoritus Cyrensis episcopus in pseudosynodo Ephesina depositus ad Leonem confugit, 946. Per appellationem, 947 not. Annum episcopatus vigesimum sextum anno 449 agebat, 948. Suscepti ab eo labores pro Ecclesia, scripta contra haereticos, Judaeos gentiles, aliaque ejusdem gesta recensita, 947 seqq. Legatos ad Leonem dirigit, 950, 951. Nestorio olim favebat, sed postea ipsi anathema dixit, 1226 not. Theodoretum ab omni haereseos macula immunem apostolicae sedis judicium demonstravit, ibid. Leonis judicium in Chalcedonensi laudatum, ibid. not. Illyricianis et Palaestinis ambigentibus de epistola Leonis ad Flavianum in concilio Chalcedonensi, dubitationem excludere nisus est, 1220 not.
- Theodorus Forojuliensis Leonem consulit de poenitentia, 1173. Idem Theodorus, 998.
- Theodosius imperator Chrysaphii opera Euthychis patrocinium suscipit, 762 not. Scribit ad Leonem de turbis Constantinopoli excitatis ob damnatum Eutychen a S. Flaviano, 761, 767. Synodum Ephesi voluit congregari, 839, 851, 856, 865, 870, 886, 902, 911. Post latrocinium Ephesinum Leo a Theodosio petit synodum intra Italiam, 915, 923, 957, 1008, 1011. Legatio apostolica hac de causa apud imperatorem Pulcheriae Augustae commissa, 923. Mortuo S. Flaviano quid Theodosius egerit pro successore subrogando, 954. Pro concilio in Italia cogendo Leone petente ad eum scribunt Valentinianus, 962. Placidia, 964; et Eudoxia, 967. Responsa Theodosii, 986, 989, 991. Scribit ad Leonem pro electione Anatolii confirmanda, 1005. Leo quatuor legatos ad ipsum dirigit, 1007. Theodosii mors, 1014.
- Theodotus Antiochenus episcopus, 948.
- Theodulus metropolitanus in Illyrico, 957.
- Theonas episcopus Aegyptius pro fide extorris, 1336.
- Theophilus Aegyptius episcopus ordinator Timothei Solophacioli, 1437.
- Theophilus Alexandrinus episcopus a S. Proterio laudatus, 1265. Ejus laterculus, seu supputatio paschalis centum annorum, 1059 not., 1229 not. 1282. Defenditur, 1265. Ejus doctrina circa incarnationem ab Ecclesiae doctrina non discordat, 1209, 1254, 1257 Testimonia ex eo a Leone excerpta contra Eutychianos, 1394.
- Thessalonicensis vicariatus in Illyricum Anastasio datus, 617, 620. Crebra sedis apostolicae auctoritate constitutus, 620, 678, 683. Anysio primum a Siricio papa concessus, ibid. Eo inconsulto nemo ordinandus, 621, 688. De ordinatis ad eum referendum, ibid. Metropolitanos ordinat, 618, 621, 688. Ad synodum vocat, 622, 679. Causae quae in provinciis suis nequeant terminari, ad eum referantur, et ab eo componantur, 678 Causae quae ab eo non possunt definiri, Romano pontifici reservantur, 622, 689, 690. Item majores causae, et appellationes, 619, 622.
- Testamenti utriusque discrimen, 367. Totum vetus Testamentum in sacramenta Christi transivit, 256. Utriusque Testamenti eadem fides, 204, 244. Summa concordia, 230, 256. Vetus Testamentum figura, novum res ipsas habet, 268.
- Tiberianus episcopus Africanus ex laico per tumultum ordinatus, 665.
- Ticinensis episcopus Crispinus, 1082.
- Timor duplex, alter fidem justificans, torquens alter conscientiam, 227. Timor non de poenae formidine, sedide Dei charitate conceptus quid operetur, 349. Timor judicii et inferni a Leone incussus, 32.
- Timotheus Aelurus tyrannus et pervasor sedis Alexandrinae, 1325, 1327, 1347, 1432. Quatuor soli episcopi ei adhaerebant. 1327. Episcopos et clericos de Ecclesiis suis depulit, 1348. Ejectus Alexandrina sede, 1132, 1434. Venit Constantinopolim, 1434. Expulsus et in longinquiora translatus, 1438.
- Timotheus Solophaciolus episcopus catholicus electus ad Leonem scribit de ordinatione sua, 1437. Laudatus, 1438.
- [Col. 1552] Timotheus diaconus ordinationis Solophacioli nuntius, 1436, 1437.
- Traditionibus apostoli Ecclesias imbuerunt, 314. Traditionis apostolicae auctoritas, 317. Traditiones apostolicae servandae, 29. Traditio jejunii mensis septimi, 363. Traditio apostolica de ordinatione peragenda die Dominico, 629. Item de baptizando in Paschate, 716, 1429. Quatenus quaedam observantiae Christianae de traditione apostolica derivare dicantur, 316 not. Traditio sanctorum Patrum, vid. SS. Patres.
- Transfiguratio Christi, vid. Christus.
- Translationes episcoporum reprehensae, 689.
- Tribulationes fortiter ferendae, 1336, 1337. Tribulatio vel corrigit, vel probat, 40. Numquam deest, si numquam desit observantia pietatis, 178.
- Trinitatis mysterium explicatur, 248, 298, 299, 301, 309, 310. In Trinitate distinctio personarum, sed unitas essentiae, 83, 312. De Trinitate quid cogitandum, 310, 311. Trinitas divisit sibi opus redemptionis nostrae, 310. Quam impie de Trinitate senserint Priscillianistae, 697. In Trinitate dividere non debet intellectus, quod distinguit auditus 301, 395. Prima Trinitatis persona est mittens, secunda est missa, tertia est promittens, 309, 396. Cur aliqua singulis personis tribuantur, 301. Trinitatis opera indivisa, 309.
- Tristitia religiosa aut alienum peccatum luget, aut proprium, 369.
- S. Trophimus primus Arelatensis episcopus, 994.
- S. Turribius Asturicensis episcopus, ante episcopatum scribit ad Idatium et Ceponium episcopos contra Priscillianistas, 1475. Jam episcopus scribit etiam ad S. Leonem epistolam contra eosdem, atque commonitorium et libellum mittit, 695. Leonis responsio ad ipsum, ibid. Mandata, 710. Cur Leo Idatium et Ceponium eidem junxerit in sollicitudine adversus Priscillianistas, 1475.
- Unctio sacerdotum, 228.
- Ursus episcopus Gallus, 1110, 1136.
- Usura, vid. Fenus.
- Uxor quae, 1422.
- Valentia Viennensi episcopo attributa, 999.
- Valentinianus III imperator post Leonis judicium contra Manichaeos legem fert, 626. Alia ejusdem lex post Leonis judicium contra Hilarium Arelatensem, 642. Fuit lex non solum pro Galliis, sed generalis, ibid not. Romam venit pro die festo S. Petri, 962. Quod fuit hoc festum, 959. Rogatus a Leone et Romana synodo scribit ad Theodosium contra latrocinium Ephesinum, 962. Theodosii responsio ad eumdem, 985.
- Valentinus haereticus, 741, 756, 782, 1359.
- Valerianus episcopus Gallus, 998, 1110, 1136.
- Valerius episcopus Gallus, 1110, 1136.
- Vana gloria, vid. Gloria vana mundi.
- Vandalicae irruptionis indicium, 334, 336.
- Venerius episcopus Gallus, 1110, 1136, 1140.
- Veranus Gallus episcopus scribit ad Leonem, 1003.
- Verbum Dei, vid. Filius Dei.
- Vercellensis episcopus Justianus, 1084.
- Veritas quibus sit scandalum, 129. Veritatis cognitioni quis sit idoneus, 102. Ad eam mundana sapientia non pervenit, 176. Veritas semper sui similis, 268. Bene ambulatur cum per viam veritatis inceditur, 317. Veritas quomodo defendenda, 765. Pro veritate pati gloriosum, 939. Quae optima ejus victoria, 1145. Veritatis victoria qualis in hoc mundo, 1227. Mundus veritatem non recipit, 1437. Divina veritas nobis semper loquitur, 59. Ubi veritas est magistra, numquam desunt divina solatia, 1020.
- Verus episcopus Gallus, 1111, 1136.
- Vestitus nitidior diebus festis, 153.
- Victurus episcopus Gallus, 1111.
- Vidua Evangelica laudata, 157, 169. Sareptana, 42, 158. Viduae antequam nuptae quae dici solebant, 667 not.
- Viennensis episcopus per litteras et legatos ad Leonem missos queritur de episcopo Arelatensi, 998. Econtra Arelatensi adhaerentes de Viennensi conqueruntur, 994. Qui episcopatus Viennensi subjiciantur, 999. Viennensis provincia, 633, 996, 998, 999 not.
- Vigilantius unus e metropolitanis Illyrici, 677.
- S. Vincentius martyr, ejusque martyrium sub Daciano, 248 seqq. Quinam auctor sermonis de S. Vincentio, 378.
- Vindictae cupidus quam periculose dicat orationem Dominicam, 166. Sui ipse est judex, 188.
- Virgines sine sua culpa per vim corruptae cum incontaminatis se comparare non audeant, 666. Quo loco habendae, 668. Virgines propria culpa corruptae longae poenitentiae [Col. 1553] subjectae, ibid. not. Hae vocari solebant viduae antequam nuptae, 667 not.
- Virginum propositum et habitus et consecratio, 1426. Contra propositum continentiae agentes, etiamsi non fuerint consecratae, praevaricantur, ibid.
- Virtutes tres theologicae, 21, 58. Charitate virtutes fiunt utiles, 36. Sine charitate omnes sunt infructuosae, 182. Non sunt virtutum opera sine tentationum experimentis, 145.
- Visio intuitiva in coelis reservata, 194.
- Vita praesens perpetuus conflictus, 145, 154, 178. Vita Christiani crux perpetua, 173. Forma vivendi unde petenda, 171.
- Vitiis gravioribus austerior medicina adhibenda, 168.
- Vocatio omnium gentium, 121, 132, 186, 246.
- [Col. 1554] Voluntates omnes ex altero duorum amorum prodeunt, 352. Leonis sententia explicata, 52, 501. Voluntas mala cujus ortus ex nobis est, 361. Ex voluntate pensatur actio, 364. Omne peccatum ex voluntate, 666.
- Votum seu propositum Monachorum et Virginum, vid. Monachi, Virgines.
- Ynantius episcopus Gallus, 890, 998, 1112, 1136.
- Zosimi papae tempore Baptisterium aqua repletum per miraculum, 610.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
Y
Z
Ordo rerum
- Epistola nuncupatoria. 9
- Balleriniorum praefatio generalis. 13
- Quesnelli praefatio generalis in suam editionem operum S. Leonis Magni. 31
- Epistola nuncupatoria editioni Quesnellianae praefixa. 47
- Schoenemanni notitia historico-litteraria in S. Leonem Magnum. 49
- Praefatio. 117
- Admonitio in duos sequentes sermones. 137
- SERMO PRIMUS.—S Leo absens electus gratias pro beneficio rependit, et Ecclesiae suae preces sollicite postulat. 141
- SERM. II.—I. Nemini vel de justitia sua praesumendum, vel de misericordia Dei diffidendum—II. Conventus episcoporum in anniversario die consecrationis Romani pontificis, quem Petri haeredem Ecclesia tamquam Petrum suscipit. 142
- SERM III.—I. Ad Deum referendus honor sacerdotii. Hujus figura in Melchisedech praecessit; utriusque discrimen.—II. Quam impar tanto oneri humana infirmitas. Christus Ecclesiam semper regit. Soliditas fidei Petri permanet.—III. Petri elogia, qui Ecclesiae curam etiam nunc non deserit. Quo sensu petra et fundamentum. —IV. Petrus in successoribus honorandus: Primas omnium episcoporum. Profectus gregis, laus pastoris. 144
- SERM. IV.—I. Festivitatem hanc ( De natali suo loquitur ) omnibus esse communem Christianis, qui et reges sunt et sacerdotes.—II Quanta Petro prae caeteris sint collata: Ecclesiam in Petro, et in ejus fide fundatam.—III. Transivit in alios apostolos potestas clavium quas Petrus accepit. Speciale privilegium Petri, cujus specialis cura a Domino suscipitur, et pro fide cujus proprie Christus oravit, ut firmitas quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur.—IV. Petri precibus et sollicitudini deberi quidquid boni a successoribus ejus agitur. 148
- SERM V.—I. Omnia in Deum esse referenda.—II. Quo quisque altiorem in Ecclesia tenet locum, eo magis illi timendum esse.—III. Christum verum esse Sacerdotem secundum ordinem Melchisedech, et suae semper adesse Ecclesiae.—IV. Petrum Romanae sedis semper curam gerere.—V. Illi potissimum honorem esse impendendum, cujus sedi successores ejus serviunt. 153
- SERM VI.—Eleemosynae commendatione praemissa, Dominicam collectarum adesse monet. 157
- SERM. VII.—Eleemosynam alterum esse lavacrum a peccatis, et opus maximae charitatis. 159
- SERM. VIII.—Collectas occasione paganarum superstitionum esse institutas, a quibus ne pauper quidem excluditur; eleemosyna cruciari daemones; pauperes a collectarum fructu non esse alienos. 159
- SERM. IX.—I. Evangelica luce gentilitiae superstitionis tenebras repelli, a quibus omnia manant flagitia.—II. Ideo futurum judicium a Christo praedicitur, ut misericordiae largitate peccata redimantur.—III. Collectas institutionis esse apostolicae: occasione paganicae superstitionis esse ordinatas; verecundos maxime pauperes esse sublevandos. —IV. Haereticos prodere Deo in primis gratum. Manichaeorum dogmata. 160
- SERM X.—I. Collectarum consuetudine ab apostolis tradita juvari fideles. Opes non tam possidendae quam dispensandae a Deo traditae sunt.—II. Quam miseri qui opes suas in proprium tantummodo usum, non in pauperes expendunt.—III. Sine misericordia in pauperes, caeteras virtutes non prodesse.—IV. Fidem sine operibus mortuam [Col. 1554] esse, per charitatem vivificari. Eleemosynae ac temperantiae bona quae? 164
- SERM. XI.—I. Quantum ultima sententia judicis nostri misericordiae commendet opera.—II. Unde collectarum consuetudo originem traxerit in Ecclesia. 166
- SERM. XII.—I. Homo ideo conditus ut suum imitetur auctorem; et hoc Dei donum est.—II. Charitatem non Deum solum, sed et proximum complecti, ipsosque inimicos; quae Christianae charitatis latitudo est—III. Omnibus Dei judiciis subditus quisque debet esse, nec minus de inopia quam de abundantia gratias agere.—IV. Jejunio, oratione et eleemosyna omnes virtutes comprehendi. 168
- SERM. XIII.—Jejunium mensis decimi cur institutum; ejusdem et Christianae erga pauperes misericordiae laus 172
- SERM. XIV.—I. Ager carnis quomodo colatur.—II. Diabolus tum maxime in fideles saevire cum bona opera exercent. 173
- SERM. XV.—I. Triplex orationis, jejunii et eleemosynae remedium adversus tentationes diaboli et vulnera peccati —II. Jejunii praeceptum, sicut et praeceptum dilectionis, non esse novae legis gratia abrogatum; eidem misericordiae opera esse jungenda. 174
- SERM. XVI.—I. Divites et Deo gratias agant, qui opes eis largitur, et has cum pauperibus communicent.—II. Cur institutum decimi mensis jejunium. Efficax oratio, cui eleemosyna suffragatur.—III. Haereticos diabolo ad corrumpendos fideles famulari sub Christiano nomine.—IV. Manichaeorum haeresis omnium sordium sentina. Quid in eos Leo gessit Romae.—V. Eosdem esse et fugiendos, et prodendos.—VI. Zelo adversus haereticos gratiores fieri apud Deum orationes, jejunia, et eleemosynas. 176
- SERM. XVII—I. Jejunium a lege veteri in novam translatum et Deo ex grati animi sensu deberi, et orationem efficaciorem efficere.—II. Pium fenus cum Deo exercendum; fenus vero quam injuste et impie ab hominibus exigatur. —III. Quilibet sequatur ex fenore eventus, semper mala est ratio fenerantis.—IV. Aliquorum abundantiam et aliorum inopiam ad hoc esse ordinatam, ut dives Dei bonitatem imitetur. 180
- SERM XVIII.—I. Animam licet regeneratam, et ex se in deteriora declivem, et ex Dei benignitate pluribus munitam esse praesidiis—II. Communem toti Ecclesiae abstinentiam indici, ut et a parte et a soliditate diabolus superetur. —III. Sterilem arborem Christus damnavit, ut misericordiae opera commendaret. Ut homo Christianus impugnetur assidue, quaeque sint piorum arma contra invisibiles hostes. 182
- SERM. XIX.—I. Abstinentia Domino viam parat, et mentem erigit ad coelestia.—II. Cur Quatuor Temporum jejunia instituta, quibus et subjungendum jejunium a vitiis. —III. De cultu Dei, ac de usu bonorum temporalium. De duplici jejunio. 185
- SERM. XX.—I. Alia in lege pro tempore instituta, alia etiam in nova lege permansura. Quale jejunium, et omnia praecepta moralia—II Jejunium decimi mensis ecclesiasticis regulis praescriptum pro agendis Deo de perceptis terrae fructibus gratiis. Terrae fecunditatem ubertas animorum aemuletur, ut Dei homo sit imitator.—III. Omnia praecepta continet charitas, qua homo a bestiis discernitur. Sic diligendus proximus a nobis, quomodo nos a Deo. A misericordiae operibus ne pauper quidem excluditur. 188
- SERM. XXI.—I. Neminem extraneum esse a laetitia Nativitatis Domini, quae sola sine sorde peccati est.—II. [Col. 1555] Miram esse hujus mysterii dispensationem.—III. Qui novum hominem vult induere, ei veterem esse deponendum. 190
- SERM. XXII.—I. Incarnatione Verbi primam Dei erga homines dispositionem compleri, sed sacramento occultiore. —II. Novo ordine, nova nativitate Filium Dei esse generatum.—III. Cur ex Virgine nasci Christus elegerit. —IV. Illusum esse diabolum per incarnationem ex Virgine. —V. Ideo natum esse Christum in carne, ut renasceremur ex Spiritu.—VI. Non Hominis Dei, sed novi solis ortum Manichaeos colere. 193
- SERM. XXIII.—I. Utramque Christi generationem esse inenarrabilem, et utramque naturam editam esse a Maria. —II. Error Arii unde? Incarnationis explicatur sacramentum. —III. Necessitas incarnationis, ut hominum errores et peccata auferrentur.—IV. Fidem et virtutem incarnationis unam semper et eamdem fuisse quae hodie.—V. Non carnali laetitia Dominicam Nativitatem, sed spiritali celebrandam. Quod Christus caro nostra fit nascendo, nos caro ejus renascendo. 199
- SERM. XXIV.—I. Per Verbi incarnationem figuras et promissiones esse completas.—II. Nisi Deus fieret homo, nullum hominis vulneribus remedium superesse.—III. Christum verum Deum esse et verum hominem, peccati originalis expertem; cujus nativitatis imago in baptismate. —IV. Ab hac alienos esse Manichaeos Christum negantes corporaliter natum.—V. Alios haereticos nonnihil habere sani, Manichaeos nihil non impium.—VI. Ab illorum ficta pietate cavendum; unitati fidei, sine qua nihil verum, inhaerendum esse. 203
- SERM. XXV.—I. Rudibus Ecclesiae filiis debitorem se fatetur Leo. Non in sola mandatorum observantia, sed et in tramite fidei angustam esse viam.—II. Verbum Patri aequale et consubstantiale, per incarnationem Patre minorem factum quoad humanam naturam.—III. Profundum incarnationis mysterium expenditur.—IV. Christum in veteri lege praenuntiatum, in nova missum, nonnisi Spiritu Dei cognosci posse.—V. Nisi Verbum caro fieret, mors regnaret ab Adam. Filius Dei homo factus, ut homines fierent filii Dei. Virtus baptismatis.—VI. Incarnationem et mysterium esse et exemplum. 208
- SERM. XXVI.—I. Nativitatis et infantiae Christi mysteria numquam non esse recolenda.—II. Ecclesiam, dum Christi ortum veneratur, suum celebrare.—III. Quae sit pax quam Christus sine semine nascens largitur. —IV. Qui filius Dei est, Deum imitetur, Dei gratiae voluntatique serviat.—V. Natalis Domini, natalis est pacis. Pax mundi et electorum qualis. 212
- SERM. XXVII.—I. Aequalis esse periculi alterutram in Christo negare naturam.—II. Verbum caro factum est, quomodo intelligendum? Qui effectus?—III. Diabolum varie homines tentare pro variis eorum affectibus et studiis. —IV. Quod soli orienti quidam Christiani se inclinant, ex superstitione esse.—V. Coelestia corpora hominum utilitati servire.—VI. Quis rectus creaturarum usus. Homo ad praesentia natus, ad futura renatus. 216
- SERM. XXVIII.—I. Quanta laetitia mysterium Christi nascentis sit excipiendum.—II. A carne animaque in Christo humana nullo momento Verbum abfuisse.—III. In delendo peccato Adae voluntario justitiam esse servatam. — IV. Varii errores circa incarnationem Domini.—V. Nestorii et Eutychis impia dogmata.—VI. Veritatem utriusque naturae in Christo, in unitatem personae convenire.—VII. Quomodo plenitudo Divinitatis corporaliter in Christo inhabitat et in Ecclesia. 221
- SERM. XXIX.—I. Quae pax ab angelis nuntietur nascente Christo.—II. Mysteria quoad dispensationem solum corporalem transisse. Dixit Dominus Domino meo expenditur.—III. In adoptantis misericordia gloriandum. Infantiam Christi esse honorandam. 226
- SERM. XXX.—I. Utramque Christi generationem ineffabilem esse.—II. Diversi errores circa incarnationem Verbi.—III. Divinitatis plenitundinem corporaliter Christum inhabitasse.—IV. Conceptionem Christi inter omnes esse singularem.—V. Utriusque in Christo naturae proprietates expenduntur.—VI. Christum Patri et matri consubstantialem, ex utroque nos salvare.—VII. Unam Christi fidem omnes omnium saeculorum fideles salvare. Genealogia Christi apud Matthaeum et Lucam, cur diversa. 230
- SERM. XXXI.—I. Christus natus ab omnibus vult agnosci, dat signum stellae, simulque donum intelligendi et requirendi. —II. Frustra Herodes in Christum saevit. Magi fidem suam muneribus protestantur.—III. Malitiam Herodis in infantium bonum Christus ordinat. Quas in Deo infante virtutes imitari debeamus. 234
- SERM. XXXII.—I. Herodes Christum natum mundo nuntiat, cum e mundo tentat auferre. Christus in Aegyptum [Col. 1556] exsulans, saluti Aegyptum praeparat.—II. Quantum debeamus Deo, caecitas Judaeorum demonstrat, qui non agnoverunt, ut crucifigerent.—III. Felicior infantium ignorantia quam sacerdotum Judaeorum scientia. Christus infantiam parvulorum de sua consecrat infantia.—IV. Magorum vocatio, vocationis nostrae primordia. Eorum munera quisque debet aemulari, ut Christo salutem nostram operanti cooperemur. 237
- SERM. XXXIII.—I. Tunc Christus mundum liberaturus venit, cum omnes conclusi erant sub peccato, ut nemo de suis meritis gloriaretur.—II. Cur sub Herode natus, cur stella demonstratus? Gratia intus operabatur, ut signum intelligeretur, et Christus inquireretur.—III. Quanta Judaeorum caecitas Christo nascente. Implet gentium vocatio promissionem Abrahae factam.—IV. Cur magi, adorato Christo, per aliam viam revertuntur. Cur Christus in Aegyptum transferri voluit.—V. Gratiarum actione celebranda haec festivitas, in qua vocationis gentium primitiae. Quomodo stellam imitabimur. 240
- SERM. XXXIV.—I. Magi a longinqua regione vocati, ut Christiana fides roboraretur, quae Deum et hominem Christum credit.—II. Magi prophetia Balaam edocti, Judaeorum responso confirmati. Isti spe ducis temporalis decepti; Herodes timore consortis turbatus.—III. Magorum iter munerumque delectus gratiae intus docentis opus fuere. Eorum diligentia fidei nostrae seviebat.—IV. Manichaeorum impietas incarnationis fidem ac veritatem evertit.—V. Manichaei vitandi; eorum sacrilegia detecta. Pro iisdem aliisque haereticis preces fundere, Ecclesiae institutum. 244
- SERM. XXXV.—I. Stella quae magos efficaciter movit et perseveranter attraxit, quid significet.—II. Adhuc Herodes in diabolo saevit contra Ecclesiae filios, et Judaei Herodi serviunt obcaecati, et omnis religionis expertes facti; horum loco gentes succedunt.—III. Pro Judaeis orandum esse. Gratiae Dei strenue cooperandum. Gratia praestat auxilium: obedientia mollit imperium.—IV. Omnes Deus invitat beneficiis, cui si non obedit homo, sibi ipsa supplicium est mens dura et ingrata. Terrestria deserenda, coelestia appetenda sunt, ut sanctorum societati jungamur. 249
- SERM. XXXVI.—I. Mysteria semper honoranda; quae et virtute remanent et adhuc in Ecclesia adimplentur. Gratia intus operatur quod exterius stella significat. Quomodo munera eadem offeruntur a fidelibus.—II. Adhuc diabolus Herodis personam gerit, in Judaeis invidiam, in haereticis fallaciam, in paganis saevitiam exercens. Sed et Christus per charitatem triumphat in suis membris.—III. Persecutionibus crevit Ecclesia. Gloria prinicipum Christo servire. Timenda in pace Ecclesiae cupiditatum persecutio, quibus daemon colitur, non minus quam sacrificiis.—IV. Poenitendum, dum poenitentiae locus est: nec difficultati cedendum, sed orandus Deus, qui dat unde petatur, et dat quod petitur. 253
- SERM. XXXVII.—I. Opere imitari necesse est quod fide creditur. Mysteria Christi, et sacramenta sunt, et exempla.—II. Infantia Christi, quae lex est vivendi, nihil nisi crucem et humilitatem praedicat.—III. Tota Christi fortitudo, humilitas; quae tota sapientiae Christianae disciplina, et cujus infantia est magistra.—IV. In quo sita sit infantia Christiana, ad quam nos Christi infantia invitat. 725
- SERM. XXXVIII.—I. Stella gratiam, magi omnes gentes, Herodes paganos, infantes occisi martyres figurant. Omnium est temporum praesens festivitas.—II. Sola fidei luce attingi posse Christi Dei hominisque mysterium, reparando homini necessarium.—III. Gratiae necessitas. Homo bona agens, a Deo habet et effectum operis, et initium voluntatis. Sanctis timendum ne ipsis operibus pietatis elati, deserantur ope gratiae. Quibus signis quisque experiri potest an in ipso Deus habitet?—IV. Ex charitate in primis habitatorem cordis Deum cognovimus. Charitati quantum laborandum. 260
- SERM. XXXIX.—I. Hebraeorum exemplo esse jejunandum maxime contra hostes invisibiles.—II. Quadragesimae praesertim tempore parari insidias a daemone.—III. Cur Christus tentari voluerit, et quantae sint hominis pugnae in hac vita.—IV. Quanta invidia daemonis. Quae Christianorum arma.—V. Quae potissimum virtutes jejunium comitari debeant.—VI. In misericordiae maxime operibus verum jejunium esse. 263
- SERM. XL.—I. Semper in hac vita proficiendum esse. —II. In id maxime enitendum Quadragesimae tempore, quo magis saevit diabolus.—III. Cur Christus esuriens non mutavit lapides in panem?—IV. Non sterilem esse debere Quadragesimae inediam.—V. Miserationem et clementiam principum imitandum esse Quadragesimae tempore. 267
- SERM. XLI.—I. Quanta conscientiae puritate jejunium [Col. 1557] celebrari debeat? Quomodo se quisque examinare?—II. Audacia diaboli in tentatione Christi nos cautiores reddere debet, hoc praesertim tempore.—III. Miseratione jejunium sanctificari. 272
- SERM. XLII.—I. Quadragesimam purgandis animarum sordibus salubriter esse institutam.—II. Omnibus virtutibus studendum hoc tempore, quae ex voluntate pensautur. —III. Ex ipsa pietate insidiari diabolum; cujus tentationum erga Christum ordo et ratio explicantur.—IV. De perversa Manichaeorum abstinentia.—V. Eosdem in honorem solis et lunae die Dominica et feria secunda jejunare, a participatione sanguinis Christi abstinere, etc. —VI. Uti per opera virtutum sanctificetur Quadragesima. 274
- SERM. XLIII.—I. Quomodo gratiae cooperetur homo, ut interius renovetur, quod nemim non est necessarium.— II. Paucos esse quos vel adversa non turbent, vel prospera non inflent.—III. Omnibus necessitatem poenitendi incumbere. —IV. Maxime operibus misericordiae deleri peccata. 281
- SERM. XLIV.—I. Quadragesimae maxime tempore purganda esse vetustatis vitia, a quibus nemo immunis.— II. Jejuniis conjungi debere animi integritatem, pacis unitatem, et eleemosynae largitatem, a qua nemo excluditur. III. Humilitatis et lenitatis spiritu superbiae et vindictae studium pellendum. 285
- SERM. XLV.—I. Omnes, sive justos, sive peccatores, sive catechumenos, parare Domino viam debere per Quadragesimam. —II. Misericordiae et veritati ad imitationem Dei, fidei et charitati instandum Quadragesimae tempore. —III. Christo impendi, quod pro Christo praebetur.— IV. Omnium virtutum exercitio incumbendum hoc tempore. 288
- SERM. XLVI.—I. Non solum vitia, sed et errores esse repellendos; geminamque agnoscendam in Christo naturam. —II. In omnibus actionibus Christi varia elucere utriusque naturae testimonia.—III. Quae de Christo incarnato sint credenda.—IV. Non solum eleemosynis, sed et offensarum remissione jejunium et orationem fructuosa reddi. 291
- SERM. XLVII.—I. Majorum, id est, quadragesimalium jejuniorum tempore per crucis tolerantiam ad paschale festum Christianos praeparari.—II. Non solam probitatem servandam, sed et fidem; maxime vero Divinitatis et humanitatis in Christo.—III. Misericordia et offensarum maxime remissione Deum placari. 294
- SERM. XLVIII.—I. Ad paschale sacramentum, quod alia omnia consecrat, omnes per quadraginta dierum jejunium praeparare se debere. Gratiae operatio et humana cooperatio. —II. Invidiam de bono proximi, quae diaboli propria est, maxime esse cavendam.—III. Sine charitate nudas esse et infructuosas virtutes; nullum debere illius virtutis esse terminum.—IV. Misericordia quemque debere misericordiam promereri.—V. Eleemosynas abunde esse erogandas hoc tempore. 297
- SERM. XLIX.—I. Jejunium Quadragesimae maximum et sacratissimum omnibus sine exceptione indictum esse, quia omnibus necessarium, cum nemo sit immunis a culpa. —II. Quam pauci viam salutis intrant, quam multi temporalibus occupantur.—III. Sicut magis insidiatur et saevit diabolus Quadragesimae tempore, ita magis Deo salutique suae vacare Christianos debere.—IV. Ut paschali festo nos praeparemus, exsequenda esse Dei mandata, quae ideo dantur ut et gratia Dei quaeratur, et propria vita velut in speculo conspiciatur.—V. Primum misericordiae effectum, quod est oblivio delictorum, et optandum a Deo, et praestandum esse proximo.—VI. Eum qui filius haberi cupit debere fratris habere charitatem et eleomosynam largiri, ut misericordiae divinae ministrum. 301
- SERM. L.—I. Ad paschale convivium debere quemque se praeparare per discussionem conscientiae et emendationem vitae.—II. Misericordiam exercendam, a vitiis jejunandum, rebus coelestibus esse inhaerendum.—III. Ad paschale sacramentum quod in remissionem peccatorum conditum est, quemque praeparari, cum illud remissione offensarum imitatur. 305
- SERM LI.—I. Fidem veram Christum et Deum confiteri et hominem: quae in Petro magna potestate remunerata est.—II. Christum ob id maxime esse transfiguratum, ut veritatem et virtutem suae carnis comprobaret.— III. Ut etiam crucis scandalum tolleret, spemque Ecclesiae suae confirmaret.—IV. Veteris et novi Testamenti de Christo concordiam per Moysis et Eliae apparitionem significari. —V. Petri desiderium non improbum fuisse, sed inordinatum.—VI. Hic est Filius meus, etc., explicatur. —VII. Ipsum audite expenditur.—VIII. Hoc testimonio Patris omnium infirmitatem roborari. 308
- SERM. LII.—I. Per solam Verbi incarnationem salutem homini contingere, cujus fides etiam in veteri Testamento et ante legem necessaria.—II. Per verbi potentiam et [Col. 1558] carnis humilitatem salutem pari.—III. Non spernendam ejus crucem et abjectionem, qui unico verbo in passione prostravit satellites.—IV. Ultro se Christum tradidisse morti, qui et Petri zelum repressit, et servi aurem restituit. —V. Morte Christi nos liberari, Judaeos et Judam accusari; qui tamen etiam potuissent illa redimi. 313
- SERM. LIII.—I. Conversionem latronis, qui ad crucem usque reus, repente confessor Christi factus est, gratiae opus esse.—II. Omnes creaturas, cum testimonium Christo in cruce reddiderunt, sententiam in Judaeos protulisse. —III Christianos humilitati et patientiae Christi conformes fieri debere; nec aliam esse viam ad aeterna. 317
- SERM. LIV—I. Crucis et redemptionis mysterium antiquitus praefiguratum, duas in Christo naturas exigere.— II. Distinctas esse utriusque proprietates voluntariasque humanae passiones—III. Quam inique de bonitate Domini diffidit Judas, quem a corporis et sanguinis sui communione non repulerat.—IV. Tristitiam et formidinem nostram voluntarie a Christo fuisse susceptas.—V. Petri conversionem interioris Christi intuitus opus fuisse.— VI. Quantorum malorum Judaeis origo fuere clamores quibus Christum morti addixerunt. 318
- SERM. LV.—I. De crucifixione Christi, in qua per latrones electorum et reproborum discretio figuratur,— II. Imperitas esse Judaeorum in Christum blasphemias, cum praedictum esset, non eum descensurum, sed regnaturum a ligno.—III. In cruce, quae veri altaris sacramentum est, sanguine Christi chirographum peccati esse deletum, et latronem mirabiliter conversum.—IV. De aceto degustato, verbo Consummatum est, inclinatione capitis et morte Christi.—V. Charitate et puritate parari corda ad paschale festum celebrandum. 322
- SERM. LVI.—I. Salutem nostram esse in cruce positam; in qua aequitate et potentia, divinitate et humanitate certavit Christus.—II. De oratione Christi et duplicis voluntatis conflictu, qui ad nostram eruditionem ordinatus est.—III De Christi erga Judam lenitate, scelerata Judae poenitentia, et hominis per Christum redemptione. 325
- SERM. LVII.—I. Christum voluntarie comprehensum noluisse defendi.—II. Christum iisdem verbis infidelium conscientias caedere, fidelium corda firmare. Caipham, dum vestem suam scidit, sacerdotali se honore spoliasse.— III. Quae caecitas sacerdotum, qui linguis crucifigunt Christum, et manus retrahere a caede videri volunt. Eorumdem circa pecuniam Judae caeca superstitio.—IV. Christum in cruce exaltatum omnes creaturas in suae passionis communionem traxisse.—V. Christianos tanto pretio redemptos a diaboli laqueis cavere debere, qui vana astrorum scientia homines deludit. 328
- SERM. LVIII.—I. Cur in solemnitate paschali pati Christus elegerit.—II. Judaeos crimini intentos, ea quae legis erant omisisse.—III. Christum eo tempore corporis et sanguinis sacramentum condidisse, quo consilium de morte ejus habebatur: ejusdem in Judam benignitas, et Judae pervicacia.—IV. Judam corpore coenae affuisse, mente sceleri intentum. Christi sermo post coenam, oratio in horto, commune cum Patre de morte sua consilium.—V. Christi oratione et trepidatione nostram formidinem pelli. 331
- SERM. LIX.—I. Christum, depulsa trepidatione infirmitatis, se volentem trahi passum esse pro omnibus—II. Quot praejudiciis Pilatum Judaei ad damnandum Christum impulerint: quanta ille ignavia cesserit clamantibus.—III. Pilati crudelitatem in Christum ex nonnulla clementia descendere; Judaeos toto scelere gravari.—IV. Christum, dum lignum supplicii gestavit, in sceptrum convertisse.— V. Per Simonem Cyrenaeum figuratas esse gentes ad fidem crucis Christi vocandas, et novo sacrificio sanctificandas. —VI. Interiori praesertim intuitu crucem Christi aspiciendam esse.—VII. Quomodo Christus exaltatus omnia trahat ad se? Quae excellentia Christianae religionis? Quanta crucis virtus?—VIII. Non nobis esse vivendum, sed Christo pro nobis mortuo. 337
- SERM. LX.—I. Mysteria legis novae in antiqua praenuntiata esse, et in Evangelio narrata.—II. Non moeste celebranda esse festa paschalia, quae veram nobis redemptionem pepererunt.—III. Figuras impletas apparere in morte Christi, in qua diabolus sua fraude captus est.— IV. Quantopere cavenda avaritia ex lapsu Judae: Petrum ex timore titubantem, ex charitate per interiorem Christi aspectum surrexisse. 341
- SERM. LXI.—I. Quam vane de affectato regno accusatus est Christus.—II. Quidquid egit Christus, divinae potestatis fuisse, non terreni regis.—III Cur Christus mulierum lacrymas compescuerit.—IV. Quomodo Christus supplicia in hostem suum retorserit.—V. Blasphemantes in Christum Judaeos omnes creaturae condemnant; et eos omnibus religionis sacramentis privatos velum scissum demonstrat. 346
- [Col. 1559] SERM. LXII.—I. Quanta sit humani intellectus hebetudo ad mysteria contemplanda.—II. Fidem incarnationis per symbolum edoceri. Soliditas fidei Petri, ob quam petra Ecclesiae fundamentum constitutus est.—III. Diabolum malignitate sua esse deceptum. Orationem Christi pro inimicis eos ad fidem, praedicante Petro, adduxisse—IV. Christo pro omnibus impiis mortuo, Judas etiam potuisset consequi remedium, si non festinasset ad laqueum.—V. mortem Christi in Judaeorum mente crudelem, in morientis virtute esse mirabilem. 349
- SERM. LXIII.—I. Non sola sua potentia pugnatum esse a Christo, sed ex humilitate nostra, ut justitia servaretur. —II. Quidquid habemus adimpletum, id antiquos habuisse obumbratum; unamque fidem ac spem esse omnium. —III. Inseparabilem esse unionem Christi cum utroque corpore suo, naturali et mystico.—IV. Hoc maxime Christiano enitendum, ut caput suum imitetur.—V. Sola praecepta caeremonialia esse mutata; gratiam autem datam ad moralia.—VI. Christum innumeros sibi filios baptismo parere, in quo mortis et resurrectionis imago elucet.—VII. Omne Christiani meritum, gloriam esse Christi; qui quos carne sua pascit, spiritu etiam agit et regit. 353
- SERM. LXIV.—I. Attente contemplandam esse Domini passionem, cujus fides ex fide pendet incarnationis.—II. Cur Filius, qui aequalis est Patri, et solus sine peccato, sit incarnatus, et non alia persona?—III. Quanti sint pretii mors et sacrificium Christi in cruce?—IV. Utramque naturam suas in Christo proprietates servantem, suas partes habere in mysteriis diversas. 357
- SERM. LXV.—I. Eutychianos, cum veram carnem in Christo non agnoscunt, aut falsum in eo hominem credere, aut Deum passibilem.—II. Christum potentiam Deitatis continuisse, ut et salvaret et roboraret patiendo.—III. Veram fuisse Christi passionem; quem Deum negant Judaei, hominem Eutychiani.—IV. Omnia Christi mysteria veram in Christo carnem probant, sine qua non est primitiae dormientium.—V. Nisi vera sit caro Christi, in eo Divinitatem inhabitare corporaliter non posse 361
- SERM. LXVI.—I. Gratuitam esse reparationis gratiam: nullo exspectandam fuisse nisi a Christo, qui solus innocens solos in se credentes etiam in veteri Testamento justificavit.—II. Eadem mysteria in utroque Testamento; in uno velata, in altero revelata—III. Pascha non rite celebrari nisi a credentibus. Miraculis, quae Christo moriente facta sunt, quemque erudiri. Mirabiles morus Christi effectus.—IV. Quidquid factum est a Christo, nostri causa factum esse; a quo non infidelitas exsortes facit. —V. Christi inimicos per ejus gratiam esse destructos. 364
- SERM. LXVII.—I Quantum prosit beneficiorum Dei contemplatio, quorum praedictio fidem astruit.—II Sic passionem Christi Dei consilio decretam esse, ut nec ipse sceleris auctor, nec Judaei excusabiles sint.—III. Nec ipsos interfectores Christi a redemptionis munere esse repulsos.—IV. Quam detestandum sit Judae crimen: quanta criminis poena.—V. Christum per voluntariam mortem et remedium dedisse et exemplum.—VI. Mortem Christi, omnem et superbiae et desidiae locum auferre; nec praecepta adimpleri, nisi per ipsum.—VII. Christum in membrorum suorum persona dixisse: Quare me dereliquisti? 367
- SERM LXVIII.—I Inseparabilem a Christo Divi itatem eum derelinquere non potuisse.—II. Voluntariam Christi mortem pro salute mundi clamore demonstrari; nec blasphemantium vocibus potuisse impediri.—III. Spretis blasphemiis, sacrificium suum a Christo oblotum esse; veli etiam scissione significatum.—IV. Diabolum numquam non insidiari. Quae utilitas jejunii quadragesimalis. 372
- SERM. LXIX.—I. Ineffabilem esse mysterii crucis altitudinem. Fidem ejus tam unam esse quam infidelitas est varia et incerta.—II. Cessasse figuras, quia veritas illuxit, cujus fides eadem semper fuit.—III. Christum Deum et hominem voluntarie mortuum; diabolum in astutia sua deceptum fuisse.—IV. Diabolum, dum Christum occidit, liberandis hominibus locum dedisse et plenae de morte et peccato victoriae.—V. Sedulo insidias diaboli esse vitandas, ut cum Christo crucifixi per mortificationem, in ipso coronemur. 375
- SERM. LXX.—I. Quam praesentem nobis faciat fides vera Christi passionem, quae longe diversa est in Crucifixi mente et in crucifigentium opere.—II. Malitia Judaeorum usum esse Christum ut morte sua verum Pascha immolaret, quo et ipsi occisores possent salvari.—III. Sapientiam mundi in mysterio crucis confundi, in qua et potentia, et infirmitas Christi nos salvat.—IV. Crucem jugiter ferendam, ut quod mysterio actum est in baptismate, opere compleatur.—V. Passionem Domini usque ad [Col. 1560] finem mundi perfici mortificatione ejus membrorum. Diaboli fuimiculam amicitiae ejus praeferendam.—VI. Vitiorum nostrorum mortificationem Christi virtutem esse et victoriam. 379
- SERM. LXXI.—I. Curandum esse ne jejunii fructus evacuntur, ut qui mortui sunt cum Christo, etiam cum ipso resurgant.—II. Sepulturae dies propter discipulos esse abbreviatos.—III. Multis suam resurrectionem Christum probasse argumentis—IV Quae commutatio in carne Christi per resurrectionem facta fuerit—V. Christianum, spretis terrenis, coelestibus mente inhaerere debere.— VI. Cavendum ne ad peccati voluptatem quis redeat post festum paschale 385
- SERM. LXXII.—I. Crucem Christi nobis et sacramentum esse et exemplum.—II Nostram naturam a Verbo in incarnatione esse susceptam, ut eam solveret in pretium. —III. Nos Christo commortuos et corresuscitatos, a Christo confortari nobiscum permanente in terris, et ad gloriam invitari regnante in coelis.—IV. Ubique nobis et virtutem crucis et exemplum adesse, quo adversus cupiditates armemur—V. Per terrenorum contemptum ad coelestia tendendum, servata fide utriusque in Christo naturae.—VI. Per Christi transitum, qui non est nisi in natura nostra, nobis ad coelestia transitum praeparari.— VII. Eutychianos paschalis festi exsortes esse, qui naturam nostram in Christo urgant. 390
- SERM. LXXIII.—I. Et moram Christi in terris post resurrectionem, et dubitationem discipulorum, ad fidem confirmandam dispositas esse.—II. Quanta his diebus a Christo facta fuerint.—III. Vulnerum suorum tactu trepidantia discipulorum corda confirmasse.—IV. Ascensionem Christi eos laetitia affecisse, quos et mors trepidos fecerat, et resurrectio dubios reliquerat. Ampliora per Christum esse collata quam per diabolum ablata. 394
- SERM. LXXIV.—Ascensione et gaudium nostrum adimpleri, et fidem nostram spemque mirabiliores fieri.—II. Ut capaces essemus beatitudinis, Christus ascendit in coelum, ibi mansurus usque ad diem judicii—III. Fidem ita ascensione esse roboratam, ut nullis potuerit tormentis superari, etiam in teneris puellis.—IV. Excellentius innotuisse Christum per ascensionem, et praesentiorem fuisse Divinitate. Quid angelicum colloquum significet.—V. Excitat nos ascensio Christi ut terrena despiciamus tamquam peregrini, et charitate ditemur, sine qua ad Christum non itur. 397
- SERM. LXXV.—Christianam Pentecosten Mosaicae respondere. —II. Quam velociter ac mirabiliter a Spiritu sancto edocti sint discipuli.—III. Perfecta personarum in SS. Trinitate aequalitas explicatur.—IV. Macedonianorum error contra Spiritum sanctum, qui omnis boni fons et causa.—V. Omnia in Ecclesia per Spiritum sanctum sanctificari, ab eo et ipsa jejunia instituta. 400
- SERM. LXXVI.—I. Et propter spiritales, et propter neophytos de Spiritu sancto esse disserendum.—II. Perfecte in omnibus aequales esse Trinitatis personas, etsi quaedam singulis tribuantur.—III. In veteri Testamento datum esse Spiritum sanctum.—IV. Apostolis quoque ante Pentecosten fuisse datum, sine quo nemo bene orat. —V. Quid est quod discipuli portare nondum poterant?— VI. Quomodo ex Evangelio, Manichaeorum stultitia refellatur: et quo tempore Manes vixerit.—VII. Quam fatuum est dicere Spiritu sancto usque ad Manem Ecclesiam caruisse. —VIII. Spiritum sanctum Ecclesiae datum neget necesse est, qui veram Christo carnem abjudicat.—IX. Jejunia inter Spiritus sancti dona numerantur, et ex apostolica traditione indicuntur. 404
- SERM. LXXVII.—I. Spiritum sanctum non inchoasse in Pentecoste sua dona, sed cumulasse, cum indivise Trinitas operetur—II. Ex peccato ortum esse, ut opus reparationis nostrae inter se dividerent personae Trinitatis; et quomodo.—III. Eam partitionem nihil aequalitani et consubstantialitati personarum obesse—IV. Nihil rebus creatis vel visibilibus affine cogitandum de Trinitate, quae tota aequalis est.—V. Cur discipulos de ejus ascensione gaudere Christus velit—VI. Tres personas unum esse habere, unumque operari. 411
- SERM. LXXVIII.—I. Instituta esse, auctore Spiritu sancto, jejunia, ut adversus inimicos suos Christiani validius pugnarent.—II. Contra eum qui liber est a carnalibus desideriis, inermem esse diabolum.—III Post festa institutum esse jejunium, ut, et illorum fructus permaneant et negligens circa illa plectatur.—IV. Jejunii, cui comes est misericordia, maximam esse vim. 415
- SERM. LXXIX.—I. Jejunium Pentecostes, de traditione apostolica et institutione Spiritus sancti.—II Quod discrimen inter fidelium jejunia et jejunia infidelium.—III. Quale jejunium, quod non a Spiritu sancto procedit, et ex quo gloria quaeritur humana.—IV. Ad Deum referendum [Col. 1561] esse jejunium, quia omnium desideriorum et operum bonorum auctor est. 418
- SERM. LXXX.—Ita jejunandum esse, ut quod subtrahitur mensis, impendatur charitati, quae jejunio praecellit. 420
- SERM. LXXXI—I. Peccati causam fuisse gulam, ideo abstinentia esse conterendum.—II. Tanto magis sapere interiorem hominem, quanto magis exterior a sensuum illecebris se continet.—III. Post indulgentiae tempora, ad jejunia recurrendum, ut negligentia vel castigetur, vel non obrepat.—IV.Per jejunium et bona opera mundari hominem a peccans. Ibid.
- SERM. LXXXII—I. Quantum Romae gloria per religionem, apostolorum ministerio, creverit.—II. Quomodo Romanum imperium Christi imperio servierit.—III. Cur Romae primaria Ecclesiae sedes constituta sit?—IV. Quanta Petri fortitudo et charitas Romam ingredientis.—V. Qui Petri labores antequam Romam veniret.—VI Petrum et Paulum Petro consociatum, duo praeclara divini seminis esse germina.—VII. In horum festo quantum laetandum. 421
- SERM. LXXXIII.—I Petri confessio et excellentia.— II. Quid ipsi Christus contulerit.—III. Pro ipsius fide oravit, et firmitatem fidei tribunt. Totius Ecclesiae principem fecit. 429
- SERM. LXXXIV.—I. Romanos Circensibus ludis deditos periculose beneficiorum Dei oblitos.—II. Romae liberationem a barbaris non stellarum effectum, sed Dei esse donum grato animo recolendum. 433
- SERM. LXXXV.—I. Quid intersit inter Christi et martyrum mortem.—II. Quae utriusque efficacia.—III. Laurentii et facultates et fidem Ecclesiae servantis fortitudo.—IV. Charitate Laurentium invincibilem factum. 435
- SERM. LXXXVI.—I. Indicit jejunium ex auctoritate, suadet ex charitate, ut corpus castigetur et pauper adjuvetur. —II. Parum esse nulli auferre proprium, nisi et pauperi tuum largiaris. 437
- SERM. LXXXVII—I. Diabolo per continentiam esse resistendum, qui jacti in primis parentibus seminis fructum per illecebram edendi requirit in nobis—II Jejunium et alienae et propriae cujusque saluti plurimum prodesse.— III. Abundantiores sint eorum eleemosynae, qui nequeunt jejunare.—IV. Divitias in tuto collocari et augeri, cum pauperibus erogantur. 438
- SERM. LXXXVIII.—I. Jejunia, sine quibus antiquis justitia Dei non est placata, nobis quoque esse necessaria.— II. Multo potentiora esse quando ab omnibus simul fidelibus celebrantur.—III. Debere se quemque interdum curis subtrahere, ut saluti suae intentius vacet. Unitas orationis quam potens sit.—IV. Plurimum valere apud Deum consensum bonorum. Animum, non censum in eleemosynis pensari—V. Quemque debere pro facultate sua eleemosynas erogare sine diffidentia. 441
- SERM. LXXXIX.—I. Jejunium a Christianis gratia Dei impletum quantum praestet observantia carnali Judaeorum. —II. Commune et publicum privato esse anteferendum, ut majoris meriti et efficaciae.—III. Innumera esse tela diaboli, quae ab eo solo vitantur qui Deum super omnia diligit. —IV. Quaedam tempora electa, ut ad divina respiremus. —V. Jejunio subjungendam eleemosynam maxime erga fideles.—VI. Pauperes patientia, divites misericordia salvandos. 444
- SERM. XC.—I. Poenitentiam semper esse necessariam propter continuas inimici insidias et concupiscentiam carnis. —II. Omnia impossibilia ex imbecillitate humana, esse possibilia ex virtute divina.—III. De amore Dei et mundi.—IV. Amorem Dei bonis operibus nutriri. Cur septimi mensis jejunium. 447
- SERM. XCI.—I. Dei voluntatem ex ipsis etiam elementis edoceri, quae et a cibis, et a mundana sapientia abstinere jubet.—II. Tam Nestorii quam Eutychis haeresim esse detestandam.—III. Veritatem carnis in Christo ex sacrificio Eucharistiae et praecepto eleemosynae probari. 450
- SERM. XCII.—I. Praecepta legis moralia non abolita; neminem umquam sine charitate justificatum; abundantiam justitiae evangelicae in abundantia charitatis esse positam. —II. Jejunia novae legis ex veteri assumpta, alio spiritu esse perficienda.—III. Deo soli placere quemque debere: talem esse cujusque thesaurum, quale est id cui corde inhaeret.—IV. Septimum mensem jejunio, bonis operibus et ipso sui numero esse consecratum. 453
- SERM. XCIII.—I. Finem legis esse amoris recti de pravo victoriam. De voluntate mala et bona.—II. Longe plus delectare justitiam quam iniquitatem, cujus lex Dei lege superanda.—III. Quantum prosit jejunium septimi mensis a lege et apostolis institutum. 456
- SERM. XCIV.—I. Magis curandum esse jejunium spiritale quam corporale.—II. In quo spiritale jejunium sit [Col. 1562] positum, et quo auxilio implendum.—III. Cur quatuor temporum jejunium fuerit institutum.—IV. Deum diligi, cum proximus diligitur et juvatur. 458
- SERM. XCV.—I. Christum per exteriores medelas animos ad interiores praeparasse, quae per lenitatem gratiae fiunt.—II. Humilitatem, quae omnium esse potest, primum esse gradum ad beatitudinem.—III. Ditissimam potentissimamque apostolorum, Petrique in primis fuisse paupertatem.—IV. Quis luctus iter ad beatitudinem?— V. Quaenam terra mitibus promissa?—VI. Sitim justitiae aliud nihil esse quam Dei amorem.—VII. Misericordia hominem Deo similem effici.—VIII. Cordis oculum mundandum esse, ut Deus videatur.—IX. Quaenam sit vera pax quae hominem Dei filium efficit. 460
- SERM XCVI.—I. Monet ut symbolo apostolorum inhaerentes caveant ab Alexandrinis negotiatoribus unicam in Christo naturam Romae defendentibus.—II. Eutychem olim in aliis haereticis esse damnatum. Decernendum esse in Christo quid ex deitate sit, quid ex humanitate.—III. Cum damnatis haereticis non esse communicandum. Romanae fidei laus. 466
- APPENDIX AD PRIMAM PARTEM OPERUM S. LEONIS. 467
- Praefatio. Ibid.
- SERMONES S. LEONI ATTRIBUTI. 477
- SERMO PRIMUS.—Tractatus adversus errores Eutychetis et aliorum haereticorum. Ibid.
- SERM. II.—In Nativitate Domini. 487
- SERM. III.—De Quadragesima I. 488
- SERM. IV.—De Quadragesima II. 490
- SERM. V.—De Passione Domini I. 491
- SERM VI.—De Passione Domini II. 492
- SERM. VII.—In Dominica Palmarum. 493
- SERM. VIII.—De Resurrectione Domini I. 495
- SERM. IX.—De Resurrectione Domini II. 497
- SERM. X.—De Resurrectione Domini III. 499
- SERM. XI—In Ascensione Domini. Ibid.
- SERM. XII.—De sanctissima Trinitate. 500
- SERM. XIII.—In Natali S. Vincentii martyris. 501
- SERM. XIV.—In Cathedra S. Petri. 505
- SERM. XV.—In Annuntiatione beatissimae Dei Genitricis et Virginis Mariae. 508
- SERM. XVI.—In Natali SS. apostolorum Petri et Pauli. 511
- SERM. XVII.—In Natali B. Pauli apostoli. 512
- SERM. XVIII.—De sancto Petro. Quomodo de carcere eductus sit. 515
- SERM. XIX.—In Natali septem Machabaeorum. 517
- SERM. XX.—De Transfiguratione Domini. 520
- OBSERVATIONES IN SERMONES S. LEONIS. 521-551
- OPERUM S. LEONIS PARS ALTERA.—EPISTOLAE. Praefatio. 551
- EPISTOLA PRIMA, AD AQUILEIENSEM EPISCOPUM.—I. Male Pelagianos in communionem recipi sine erroris abjuratione et fidei professione.—II. Synodum congregari praecipit, ut ab illis fidei professio exigatur.—III. Quid de gratia Christi sentiendum?—IV. Qui decretis Ecclesiae de gratia non subjicitur, ab ea esse pellendum.—V. Cuilibet ibi esse permanendum, ubi ordinatus fuerit. 593
- EPIST. II, AD SEPTIMUM ALTINENSEM.—I. Pelagianos nonnisi cum erroris ejuratione esse recipiendos.—II. Unumquemque clericum in ea Ecclesia permanere debere, in qua est ordinatus. 597
- Fragmentum epistolae S. Cyrilli Alexandrini ad S. Leonem. 601
- EPIST. III, PASCHASINI EPISCOPI LILYBAETANI AD LEONEM PAPAM. —Paschasinus de cyclo paschali a Leone consultus, post pauca de Siciliae clade praemissa, Alexandrinam supputationem, Romana posihabita, retinendam esse probat, tum ex Hebraeorum calculo, tum ex miraculo quod Zosimi papae tempore contigit. 606
- EPIST IV, AD EPISCOPOS PER CAMPANIAM, PICENUM, TUSCIAM ET UNI ERSAS PROVINCIAS CONSTITUTOS.—I. Ut nullus episcopus servum alterius ad officium clericatus promovere praesumat. II—Ut quicumque ad sacerdotium, vel viduarum mariti, vel habentes numerosa conjugia, promoti fuerint, ab ecclesiasticis officiis arceantur.—III. Quod usuras non solum clerici exigere non debeant, sed nec laici Christiani.—IV. Ut clericus nec suo, nec alieno nomine fenus exerceat.—V. Ut si quis sacerdotum contra interdicta fecerit, a suo submoveatur officio 610
- EPIST. V, AD EPISCOPOS METROPOLITANOS PER ILLYRICUM CONSTITUTOS.—I. Illicitos contra canones conatus prudenter monitis praeveniri.—II. Vices suas per Illyricum Anastasio Thessalonicensi more praedecessorum suorum committit.—III. Bigamos, viduarum maritos seu repudiatarum a sacerdotio ex canonibus arceri jubet.—IV. Ut provinciales episcopi ad metropolitanos, sic metropolitanos [Col. 1563] ad exarchum seu vicarium pertinere.—V. Eorumdem esse metropolitanos ordinare, et de provinciarum statu ad sedem apostolicam referre.—VI. Causae graviores vel appellationes Illyrici sedi apostolicae reservantur. 615
- EPIST. VI, AD ANASTASIUM THESSALONICENSEM EPISCOPUM. —I. Ut bonus pastor ad sollicitudinem coepiscoporum litteris compelli amat.—II. Vices suas per Illyricum Anastasio committit, Siricii secutus exemplum.—III. Canonum observantiam, praesertim in ordinationibus, commendat: a quibus arcentur bigami et viduarum mariti.— IV. A metropolitano comprovinciales episcopi conscio exarcho ordinentur; metropolitani ab ipso exarcho.— V. Ut omnes conveniant ad synodos; harum utilitas et auctoritas. —VI. Tam presbyteros et diaconos quam sacerdotes non nisi diebus Dominicis esse consecrandos. 617
- EPIST. VII, AD EPISCOPOS PER ITALIAM.—Plurimos Manichaeorum vigilantia sua in urbe Roma detectos esse, et pari ab eis sollicitudine investigandos admonet. 620
- EPIST. VIII, SEU CONSTITUTIO VALENTINIANI III.—De Manichaeis. 622
- EPIST. IX, AD DIOSCORUM ALEXANDRINUM EPISCOPUM— I. De ordinatione episcoporum, presbyterorum et diaconorum, ut post sabbatum, vel circa exordia noctis quae proxime succedit, vel mane ipso Dominico die celebretur. —II De iteratione sacrificii, quod repetere oportet eadem festivitatis die, cum et basilica angustior est quam ut totum simul populum capere queat, et ingens fidelium multitudo convenit. 624
- EPIST. X, AD EPISCOPOS PER PROVINCIAM VIENNENSEM CONSTITUTOS. —I. Ecclesia Christo instituente collocata in Petri soliditate, a qua non recedendum. Hanc ille violat qui ejus potestatem tentat infringere.—II. Hilarium arguit Ecclesiarum statum et concordiam perturbantem.—III. Celidonium ab Hilario depositum, retractato judicio, sedi suae restitutum esse, exponit.—IV. Projectus episcopus, cui aegrotanti alterum idem Hilarius substituerat, in integrum restitutus.—V. Ordinationem episcopi provincialis metropolitano reservandam.—VII. Sine cleri plebisque consensu, et extra diem legitimum neminem ordinandum.— VII Hilario metropolitani dignitas et potestas in provinciam Viennensem adempta.—VII. Neminem pro levi causa communione esse pellendum.—IX. Ut praeter Leontii antiquioris episcopi consensum alterius provinciae concilium non indicatur. 628
- EPIST. XI, seu CONSTITUTIO VALENTINIANI III AUGUSTI— De episcoporum ordinatione. 636
- EPIST. XII, AD EPISCOPOS AFRICANOS PROVINCIAE MAURITANIAE CAESARIENSIS.—I. Ordinationes per tumultum factas redarguit. —II. Quid sit cito manus imponere.—III. Nonnisi unius uxoris viros debere esse diaconos, presbyteros et episcopos.—IV. Non rudes ac neophytos ordinari debere. —V. Ex laicis ordinati tolerantur a Leone, non vero bigami. —VI. De Donato ex Novatianis converso, et Maximo ex Donatistis.—VII. De Aggaro et Tyberiano ex laicis, et per tumultum ordinatis.—VIII. Virgines per vim oppressas incontaminatis se comparare non debere.—IX. Hortatur ad obedientiam, et inobedientibus poenas minatur. —X. Quibus in locis episcopi debeant ordinari, et de petitione episcopi Restituti.—XI. Quid agendum de memoratis virginibus vi barbarica oppressis.—XII. De causa Lupicini episcopi.—XIII. De causis ecclesiasticis ventilandis et ad sedem apostolicam referendis. 645
- EPIST. XIII, AD EPISCOPOS METROPOLITANOS PER ILLYRICI PROVINCIAS CONSTITUTOS.—I. Gratulatur Illyrici metropolitani se sub icientibus auctoritati datae Anastasio in majoribus praesertim causis.—II. Ut vocati ad concilium ab Anastasio venire non renuant, hortatur.—III. Ut nemo sine consensu plebis ordinetur episcopus.—IV. Ut nullus episcopus alterius inviti clericum sibi vindicet. 653
- EPIST. XIV, AD ANASTASIUM THESSALONICENSEM EPISCOPUM. —I. Quod semper Thessalonicenses antistites vices apostolicae sedis impleverint.—II. Ut metropolitanis sua jura serventur.—III. Ut a metropolitanis, non laici, non bigami, non viduarum mariti, sed irreprehensibiles ordinentur episcopi.—IV. Quod subdiaconis carnale connubium denegetur. —V. Ut nullus invitus ordinetur antistes.—VI. Ut metropolitanus Epiri de electo quem est ordinaturus in episcopum, ad Thessalonicensem pontificem referat; et de metropolitano electo similiter provinciales episcopi faciant. —VII. Ut bina per annos singulos episcoporum concilia celebrentur; et si res difficilis emerserit, quae non possit Thessalonicensis judicio terminari, ad Romanum referatur antistitem.—VIII. Ut si quis episcopus suam deserens civitatem, majorem sedem ambitus causa petieret, non solum ecclesiam obtinere non poterit, sed et sua carere debebit.—IX. Ut nullus alienum clericum sollicitare vel tenere praesumat, suo episcopo non praebente consensum. —X. Ut in evocandis provincialibus episcopis, a Thessalonicensi [Col. 1564] pontifice moderatio conservetur, ne sub hoc colore sacerdotalis honor contumeliis addicatur; nec amplius quam bini de provinciis episcopi, quos metropolitani probaverint, dirigantur.—XI. Ut non amplius a statuto concilii tempore, quam dies quindecim remorentur episcopi. 666
- EPIST. XV, AD TURRIBIUM ASTURICENSEM EPISCOPUM.— Contra Priscillianistas, qui sanctam Trinitatem, non personis, sed tantum nominibus distinguunt.—II. Adversus id quod Dei Filium posteriorem fuisse credunt quam Patrem. —III. Adversus id quod dicunt ideo unigenitum dici Christum, quia solus sit de virgine natus.—IV. De Natali Domini, quod in eo Priscillianistae jejunia celebrent.—V. Adversus id quod aiunt animam hominis ex divina esse substantia. —VI. Contra id quod aiunt diabolum ex se vel ex chao esse, et propriam habere naturam.—VII. Contra illud nuptias et procreationes filiorum astruant esse peccatum.— VIII. Contra id quod corpora humana diaboli dicunt esse figmenta, et a daemonibus in utero formari.—IX. Contra id quod filios repromissionis ex Spiritu sancto dicunt esse conceptos.—X. Contra id quod animas in coelestibus peccare credunt [Al. dicunt] , et secundum qualitatem peccati in hoc mundo accipere sortem vel bonam vel malam.—XI. Contra id quod fatalibus stellis dicunt animas hominum obligatas.—XII. Contra id quod sub aliis potestatibus partes animae, sub aliis corporis membra describunt.—XIII. Contra id quod patriarcharum nomina per singula corporis membra disponunt.—XIV. Contra id quod duodecim signa, quae mathematici observant, per corpus omne distinguunt. —XV. De apocryphis scripturis eorumdem Priscillianorum. —XVI. De libro Dictinii. 677
- S. TURRIBII ASTURICENSIS EPISTOLA.—De non recipiendis in auctoritatem fidei apocryphis scripturis, et de secta Priscillianistarum. 693
- EPIST. XVI, AD UNIVERSOS EPISCOPOS PER SICILIAM CONSTITUTOS. —I. Quod prohibeatur in die Epiphaniorum baptisma celebrari.—II. Quod omnia nobis rerum ordine per incarnationem Domini nostri salutis sacramenta digesta sint.— III. Quod in baptismo mors proveniat interfectione [Hisp., infectione] peccati, et sepulturam triduanam imitetur trina demersio, et ab aquis elevatio sit velut resurrectio de sepulcro. —IV. Quod beatus Petrus in die Pentecostes virorum tria millia baptizaverit.—V. Quod duo tantum tempora, id est Pascha, et Pentecostes, ad baptizandum a Romanis pontificibus sint praefixa.—VI. Quod omni tempore hi qui necessitate mortis urgentur, id est, aegritudinis, obsidionis, persecutionis, naufragii, debeant baptizari. —VII. Ut de Sicilia terni annis singulis episcopi ad diem tertium kalendarum Octobrium Romam sociandi, synodo indissimulanter occurrant. 695
- EPIST. XVII, AD UNIVERSOS EPISCOPOS PER SICILIAM CONSTITUTOS. —Constitutione perpetua episcopis prohibet, quod in duabus Siciliae Ecclesiis improbe gestum, injusteque per episcopos ibidem praesumptum est; qui Ecclesiarum suarum bona illicite alienaverant: cujus decreti violatores ordine et communione privandos edicit. 703
- EPIST. XVIII, AD JANUARIUM EPISCOPUM AQUILEIENSEM.— Quod omnis cujuslibet ordinis clericus, qui catholicam deserens, haereticae se communioni miscuerit, si ad Ecclesiam reversus fuerit, in eo gradu in quo erat ( Cresc., quo fuerat) sine promotione remaneat. 706
- EPIST. XIX, AD DORUM BENEVENTANUM EPISCOPUM.—I. Dorum de perturbato presbyterii ordine, primosque presbyteros juri suo cedentes redarguit.—II. Suum cuique ordinem vindicat pro ordinationis tempore; primis, qui cesserant, ad infimum relegatis. 709
- EPIST. XX, AD EUTYCHEN CONSTANTINOPOLITANUM ABBATEM. —Rescribit, sibi de Nestoriana haeresi reviviscente Eutychis litteris admonito, zelum illius placuisse. 713
- EPIST. XXI, EUTYCHIS AD S. LEONEM.—Epistola Eutychetis haeretici: ubi scribens ad papam urbis Romae Leonem, negat in Christo duas naturas, id est Divinitatis et humanitatis. Ibid.
- EPIST. XXII, FLAVIANI EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI PRIMA AD LEONEM PAPAM.—I. De diaboli insidiis, quas vitat qui doctrinae SS. Patrum adhaeret.—II. De haereticorum versutia, qua incautos decipiunt.—III Eutychen renovare dogmata Valentini et Apollinaris.—IV. De depositione et excommunicatione ejus justissima, quam Occidentalibus notam a Leone fieri postulat. 723
- EPIST. XXIII, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Acceptis Eutychis querelis, conqueritur eum communione fuisse privatum a Flaviano.—II. De causa instrui se postulat, et in defendenda veritate charitatem maxime optat custodiri. 731
- EPIST. XXIV, AD THEODOSIUM AUGUSTUM.—I. Laudata imperatoris fide querimoniam Eutychis exponit.—II. Silentium Flaviani arguit, instrui se postulat. 735
- [Col. 1565] EPIST. XXV, PETRI CHRYSOLOGI RAVENNATIS AD EUTYCHEM PRESBYTERUM.—I. Jam olim praescriptum esse docet contra errores incarnationem Verbi impugnantes: nec discutiendam esse, sed cum honore et timore credendam.— II. Suadet Eutychi ut Romani pontificis scriptis obedienter attendat, quia Petrus suae sedis rectores dirigens, praestat quaerentibus fidei veritatem. 739
- EPIST. XXVI, FLAVIANI SECUNDA AD S. LEONEM. 743
- EPIST. XXVII, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Flavianum receptis ejus litteris monet; gesta per eum adversus Eutychem laudat; sollicitudinem suam spondet. 751
- EPIST. XXVIII, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM CONTRA EUTYCHIS PERFIDIAM ET HAERESIM.—I. Quod ignorantia sanctarum Scripturarum Eutychen haereticum fecerit.—II. Contra eos qui in duos filios dispensationis Dominicae mysterium scindere moliuntur.—III. Contra eos qui passibilem Divinitatem unigeniti Filii Dei audent asserere.—IV. Contra eos qui in duas naturas Christi temperamentum vel confusionem argumentantur.—V. Contra eos qui coelestem aut alterius cujusque substantiae existere formam servi, quam ex nobis assumpsit, insaniendo asserunt —VI. Contra eos qui duas quidem ante adonationem naturas Domini delirant, unam vero post adunationem confingunt. 756
- EPIST. XXIX, AD THEODOSIUM AUGUSTUM.—Legatos vice sua destinat ad synodum Ephesinam, occasione Eutychis indictam. De eodem meliora sperat. 781
- EPIST. XXX, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Christum nostri generis hominem esse. Nestorii et Eutychis errores. —II. Cum veritas carnis in Christo impetitur, totam fidem concuti. 785
- EPIST XXXI, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—Pulcheriae zelum adversus Eutychen sollicitat.—II. Humanae saluti interesse, ut Christus non solum homo, sed ejusdem nobiscum generis homo sit.—III. Generationem Christiani ex Christi generatione fluere. Eutychetis pervicacia. Sedis apostolicae moderatio.—IV. Ne concilio intersit Leo, vetant consuetudo, conditio temporis, concivium charitas. Symbolum apostolorum nova haeresi concutitur. 789
- EPIST. XXXII, AD FAUSTUM, MARTINUM ET RELIQUOS ARCHIMANDRITAS CONSTANTINOPOLITANOS.—Sensum Eutychis exsecratur, ipsum ad saniorem mentem redire cupit, et sic communioni restitui. 795
- EPIST. XXXIII, AD EPHESINAM SYNODUM SECUNDAM.— I. Incarnationis fidem ex confessione Petri probari.— II. Concilium ad errorem abolendum et reducendos errantes convocari. 797
- EPIST. XXXIV, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. Eutychen ab unitate fidei excidisse dolet.—II. Legatos ad synodum a latere mittit. 801
- EPIST. XXXV, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. Eutychen spem Christianam omniumque mysteriorum veritatem perimere.—II Utriusque naturae proprietates in Christo servari.—III. Animam Christi non praeexstitisse corpori, nec corpus ex nihilo conditum; sed utrumque ejusdem nobiscum esse naturae. 803
- EPIST. XXXVI, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM.— Litteras et gesta synodi adversus Eutychen se accepisse monet. 809
- EPIST. XXXVII, AD THEODOSIUM AUGUSTUM.—Fidei et confessionis unitatem esse servandam. Legatos ad synodum Ephesinam missos, ad quam ut se conferret, necessitas non sinit 811
- EPIST. XXXVIII, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CP.—Eum de receptis litteris monet; de fide defensa laudat; ad misericordiam, si haereticus resipiscit, hortatur. 812
- EPIST. XXXIX, AD EUMDEM FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —De ejus silentio conqueritur, cujus causa Leoni tunc ignota erat Ephesina depraedatio. 813
- EPIST. XL, AD EPISCOPOS PER ARELATENSEM GALLIAE PROVINCIAM CONSTITUTOS.—Gaudet de bona ac pacifica electione Ravennii: cui ut bonae de eo conceptae opinioni satisfaciat, exoptat. 814
- EPIST. XLI, AD RAVENNIUM ARELATENSEM EPISCOPUM.— Ravennio in episcopum electo gratulatur; virtutes episcopales commendat; ut ad ipsum saepius scribat hortatur. 815
- EPIST. XLII, AD EUMDEM RAVENNIUM ARELATENSEM EPISCOPUM. —De Petroniano vago et diaconum se Leonis mentiente admonet, eumque ab omnium Ecclesiarum communione expelli postulat. 816
- EPIST. XLIII, AD THEODOSIUM AUGUSTUM.—I. De Ephesino latrocinio conqueritur apud imperatorem.—II. Postulat ut in eodem statu res maneant quo ante pseudosynodum erant.—III. Supplicat ut concilium intra Italiam celebrari jubeat imperator. 823
- EPIST. XLIV, AD EUMDEM THEODOSIUM AUGUSTUM.—I. Pseudosynodum [Col. 1566] Ephesinam, cum privatis odiis favet, omnia perturbasse in Ecclesia; ab ea apostolicae sedis scripta rejecta; omnia vi acta esse; Hilarum unum vix evasisse ex legatis qui contradixerunt; numquam a sede apostolica recipiendam istam synodum.—II. Omnia usque ad majorem synodum in eodem statu permanere postulat a Theodosio cum omnibus Occidentalibus.—III. Generalem intra Italiam synodum petit 825
- EPIST. XLV, AD PULCHER AM AUGUSTAM.—I. Mittit exemplar epistolae a se ad eam scriptae ante synodum.—II Pseudosynodi inlausta gesta deplorat. Mittit exemplar epistolae ad Theodosium scriptae. Concilium in Italia petit.—III. Legationem apostolicam apud Theodosium Pulcheriae committit. 831
- EPIST. XLVI, HILARI ROMANAE ECCLESIAE TUNC DIAGONI, POSTEA EPISCOPI, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Sibi per Dioscori improbos ausus non heuisse eam adire, et litteras sancti Leonis reddere.—II. Se Dioscori ereptum insidis Romam venisse: Ephesinam pseudosynodum a Leone reprobati. 837
- EPIST. XLVII, AD ANASTASIUM EPISCOPUM THESSALONICENSEM. —I.Quod pseudosynodo non interfuerit gratulatur. —II. Monet ut fidem servet, Flaviano adhaereat, fratres confirmet. 839
- EPIST. XLVIII, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—Post Ephesinam cladem consolatur, hortaturque ut fidem teneat. 840
- EPIST. XLIX, AD FLAVIANUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Flavianum, in quem Dioscorus immaniter saevierat, consolatur, eique opem promittit. 841
- EPIST. L, AD CONSTANTINOPOLITANOS, PER EPIPHANIUM ET DIONYSIUM ROMANAE ECCLESIAE NOTARIUM.—I. Post pseudosynodum Ephesinam hortatur Constantinopolitanos ut fidei et Flavimo adhaereant.—II. Consolatur de Flaviani injusta depositione. Ibid.
- EPIST. LI, AD FAUSTUM ET CAETEROS ARCHIMANDRITAS CONSTANTINOPOLITANOS. —Adhortatur eos ad constantiam in omni bono, maxime fidei et charitatis, et detestatur acta secundi concilii Ephesini. 843
- EPIST. LII, THEODORITI EPISCOPI CYRI AD S. LEONEM PAPAM. —I Merito se accurrere ad apostolicam sedem, tot praerogativis supra caeteras eminentem.—II. In laudes S. Leonis excurrit, commendatque zelum in Manichaeos, et epistolam ad Flavianum.—III. Quam immerito depositus fuerit, nec in jus vocatus, conqueritur.—IV. Susceptos a se pro Ecclesia labores enumerat.—V. Orat ne sedem apostolicam appellans repellatur; cui fidem suam probari optat ex scriptis suis, quae indicat.—VI. Sibi a Leone cupit induci quad de Ephesina sententia agere debeat.— VII.—Legatos suos Leoni, seque ejus precibus ac sollicitudini commendat; se aliosque litteris imperatoriis retineri, ne ad pontificem se conferant. 845
- EPIST. LIII, SEU EPISTOLAE ANATOLII CONSTANTINOPOLITANI EPISCOPI AD S. LEONEM FRAGMENTUM.—De ordinatione sua. 853
- EPIST. LIV, AD THEODOSIUM AUGUSTUM.—Nicaenae fidei se inhaerere scribit; Eutychen non minus quam Nestorium esse damnandum; concilium intra Italiam haberi postulat. 855
- EPIST. LV, VALENTINIANI AD THEODOSIUM. 857
- EPIST. LVI, GALLAE PLACIDIAE AD THEODOSIUM. 859
- EPIST. LVII, LICINIAE EUDOXIAE AUGUSTAE AD EUMDEM THEODOSIUM. —De Ecclesiae catholicae turbatione. 860
- EPIST. LVIII, GALLAE PLACIDIAE AD PULCHERIAM AUGUSTAM. —Concilium Ephesinum secundum detestatur. 863
- EPIST. LIX, AD CLERUM ET PLEBEM CONSTANTINOPOLITANAE URBIS.—I. Gratulatur quod et Flaviano semper adhaereant et errori resistant—II. Veritas carnis in Christo ex mysterio Eucharistiae probatur—III. Probatur etiam ex ejus super universa provectione, et ex actionibus passionibusque ejus corporeis.—IV. Ex necessitate incarnationis ad culpam Adae eluendam. et prophetiis illam praenuntiantibus. —V. Varii errores contra incarnationis fidem. 865
- EPIST. LX, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—Per Eutychen fidei fundamenta concuti; adversus quem concilium generale Pulcheria annitente celebrari cupit. 873
- EPIST. LXI, AD MARTINUM ET FAUSTUM PRESBYTEROS.— I. De litteris ad eos scriptis monet.—II. Hortatur ut fidei causam adjuvent, iisque sollicitudinem suam spondet. 874
- EPIST. LXII, THEODOSII IMPERATORIS AD VALENTINIANUM AUGUSTUM. —Respondet epistolae LV. 875
- EPIST. LXIII, THEODOSII AD GALLAM PLACIDIAM.—Respondet epistolae LVI. 877
- EPIST. LXIV, EJUSDEM THEODOSII AD LICINIAM EUDOXIAM. —Respondet epistolae LVII. Ibid.
- EPIST. LXV, seu PRECES MISSAE AB UNIVERSIS COMPROVINCIALIBUS [Col. 1567] EPISCOPIS METROPOLIS ARELATENSIS AD S. LEONEM PAPAM. —I. Praemissis nonnullis de Ravenuii electione ac moribus, antiqua Ecclesiae Arelatensis privilegia a Leone redintegrari postulant.—II. Eadem ex variis hujus Ecclesiae praerogativis confirmant, ac praesentim ex S. Trophimi in Gallias adventu.—III. Civilia Arelatensium jura ac privilegia imperatorum commemorant.—IV. Variis officiorum testimoniis Leonem demulcent. 879
- EPIST. LXVI, SANCTI LEONIS PAPAE AD PRAECEDENTES COMPROVINCIALIUM EPISCOPORUM METROPOLIS ARELATENSIS PRECES RESPONDENTIS.—Sententiam suam S. Leo interponit super antiqua controversia inter Arelatensem et Viennensem Ecclesias, et cuique suos limites assignat. 883
- EPIST. LXVII, AD RAVENNIUM ARELATENSEM EPISCOPUM.— Mittit Ravennio celebrem suam ad Flavianum epistolam de incarnatione. Verbi Dei adversus Eutychem, ut pro defensione fidei, per eum haec, vel Cyrilii Alexandrini epistola cunctis Galliae episcopis fideliter innotescat. Secreta etiam mandata legatis commissa indicat. 886
- EPIST. LXVIII, CERETII, SALONII VERANI, EPISCOPORUM GALLORUM, AD S. LEONEM PAPAM.—I. Pro accepta ejus ad Flavianum epistola gratias agunt, quam et per omnes Ecclesias asserunt celebrari.—II. Illius exemplar a se descriptum mittunt, a Leone corrigendum ac remittendum. 887
- EPIST. LXIX, AD THEODOSIUM AUGUSTUM—I. Consensum suum ad ordinationem Anatolii CP. suspendit; professionem fidei exigit.—II. Petit ut idem haereticorum communionem abdicet, communi fidei subscribat. Legatos mittit. Synodum postulat intra Italiam fieri. 890
- EPIST. LXX, AD PUCHERIAM AUGUSTAM.—Anatolii professionem fidei se exspectare. Legatos a se missos in Orientem. Per concilium generale removenda esse omnia scandala. 893
- EPIST LXXI. AD ARCHIMANDRITAS CONSTANTINOPOLITANOS. —De silentio Anatolii et ordinatorum ejus circa errorum abdicationem conqueritur. De missis legatis pro causa fidei certiores eos facit. 895
- EPIST. LXXII, AD FAUSTUM PRESBYTERUM.—Fidem ejus laudat; ad sollicitudinem hortatur. 897
- EPIST LXXIII. VALENTINIANI ET MARCIANI AD ARCHIEPISCOPUM ROMAE LEONEM.—De electione sua et de concilio celebrando. 899
- EPIST LXXIV, AD MARTINUM PRESBYTERUM.—Quam bonum sit pro veritate pati, cujus unitatem locorum spatia non scindunt De legatis mentio. Ibid.
- EPIST LXXV, AD FAUSTUM ET MARTINUM PRESBYTEROS.— I. Intolerabile esse scribit Occidentalibus episcopis, quod Ephesi contra fidem actum est.—II. Antichristo militare tam Nestorium quam Eutychen; contra quos Ecclesia profitetur non unam naturam, sed unam se adorare personam. 901
- EPIST. LXXVI, MARCIANI IMPERATORIS AD ARCHIEPISCOPUM ROMAE LEONEM. 903
- EPIST. LXXVII, PULCHERIAE AUGUSTAE AD SANCTISSIMUM ARCHIEPISCOPUM ROMAE LEONEM. 905
- EPIST. LXXVIII, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—Pro datis litteris et fide defensa gratias agit. 907
- EPIST. LXXIX, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. De repressis ejus auctoritate Nestorio et Eutychete gratias agit.— II. De legatis adjutis, reductis ad sedes suas sacerdotibus, revocatis in urbem Flaviani reliquiis, et lapsis, si subscribant fidei, recipiendis.—III. De Eusebio communione sedis apostolicae fruente, et Juliano Coensi; et de clericis CP. Flaviano faventibus. 909
- EPIST. LXXX, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM —I. De fide ejus scriptis missis probata—II. De his qui metu in haeresum lapsi sunt, ut si conversi fuerint recipiantur—III. De nominibus haereticorum ad sacrum altare non recitandis.—IV. De commendatione [Al. commemoratione] Juliani episcopi, vel eorum clericorum qui Flaviano episcopo in fide adhaeserunt. 912
- EPIST. LXXXI, AD JULIANUM EPISCOPUM.—Julianum diu per Dioscori improbitatem vexatum monet lapsos in communionem recipi non debere, nisi perfidia cum auctoribus damnata. 915
- EPIST. LXXXII, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. Pro con servatione catholicae fidei gratulatur, cui pax imperii rependitur. —II. De solis errantibus agendum esse, non de fide vel Scripturis, quas aliter quam SS. Patres interpretari nefas sit. 917
- EPIST. LXXXIII, AD EUMDEM MARCIANUM.—I. Pro patefacta Anatoli fide, Eutyche represso, revocatis episcopis, reductis in urbem S. Flaviani reliquiis, gratulatur.— II. Legatos se mittere pro reconciliandis lapsis episcopis. Concilio convocando opportunum tempus non esse. 919
- EPIST. LXXXIV, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Legatos mittit qui cum lapsis summa prudentia et moderatione [Col. 1568] agant.—II. Extra unitatem fieri qui naturam nostram in Christo negat.—III. Rogat ut Eutyches ad longinquiora transferatur, ejusque monasterio catholicus praeficiatur. 921
- EPIST. LXXXV, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM —I. Ut qui haereticorum erroribus metu, non voluntate implicati sunt, per satisfactionem et non dubiam professionem suscipiantur.—II. Principes haereticorum sibi reservat discutiendos; eorum nomina ad altare interim recitari vetat.—III. De commonitorio ei respondet; ad sollicitudinem hortatur; cuncta sibi referri postulat. 922
- EPIST. LXXXVI, AD JULIANUM COENSEM EPISCOPUM.—Pro communi amicitia et Ecclesiae bono sollicitudinem Juliani legatorum suorum curae jungi postulat ad reliquias haereticorum exstinguendas. 924
- EPIST. LXXXVII, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CP.—Ei commendat Basilium et Joannem presbyteros, qui haeresis accusati Romam venerant rationem fidei suae reddituri. 926
- EPIST. LXXXVIII, AD PASCHASINUM EPISCOPUM LILYBAETANUM. —I. Mittit ad Paschasinum celebrem suam ad Flavianum CP. epistolam, qua legatus in synodo futurus instrueretur. —II. Duplicem in Christo asserit naturam adversus Eutychen.—III. Testimonia SS. Patrum de incarnatione Domini mittit, nuntiatque Orientalis dioecesis episcopos subscripsisse eidem epistolae ad Flavianum.—De Paschate anno 435 diligentius inquiri postulat. 927
- EPIST. LXXXIX, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—De legatis ad concilium generale missis vice ejus acturis; ubi omnia ad fidei et pacis unitatem revocanda. 930
- EPIST. XC, AD EUMDEM MARCIANUM AUGUSTUM.—I. Concilio generali congregando annuit, etsi propter temporis perturbationem in aliud maluisset differri.—II. Fidem in illo tractandam non esse ut dubiam, nec a Nicaena discedendum. 932
- EPIST. XCI. AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Etsi brevius spatium cogendo concilio datum esset, se tamen legatos mittere vicem suam impleturos. 934
- EPIST. XCII, AD JULIANUM COENSEM EPISCOPUM.—Ut Julianus legatis ad concilium generale missis curam suam consiliumque jungat, mandat pontifex. 936
- EPIST XCIII, AD SYNODUM, QUAE NICAEAM PRIMUM INDICTA, POSTEA VERO CHALCEDONE CONGREGATA EST.—I Necessitatem temporis et consuetudinem vetare ne intersit synodo; se tamen per legatos quos mittit praesentem futurum.— II. Disputandi contra fidem audaciam esse comprimendam. —III. Episcopos propter fidem ejectos esse restituendos, manentibus contra Nestorium in Epheso decretis. Ibid.
- EPIST. XCIV, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—Legatos quos ad synodum mittit, commendat Augusto, postulatque ne disputatio de fide illic instauretur. 941
- EPIST. XCV, AD PULCHERIAM AUGUSTAM—I. Ad concilium legatos se misisse, licet in Italia congregari optasset.— II. Servandam esse in causis ecclesiasticis moderationem quae procul ab Ephesino latrocinio abfuit.—III. Numquam se correctis veniam denegasse.—IV. Etiam haeresiarchas indulgentiam poscentes rejiciendos non esse, etsi non temere recipiendos. 942
- EPIST. XCVI, AD RAVENNIUM ARELATENSEM EPISCOPUM.— Unitatem in celebrando Paschate maxime servandam; quam solemnitatem ad Romanum pontificem pertinet indicare. 945
- EPIST. XCVII, SYNODICA EUSEBII MEDIOLANENSIS EPISCOPI AD S. LEONEM PAPAM—I. Gaudet de reditu fratrum suorum ex Oriente.—II. Epistolam ad Flavianum in synodo Mediolanensi lectam esse et approbatam.—III. Se cum suis Eutychianorum damnationi subscribere profitetur. Ibid.
- EPIST. XCVIII, SANCTAE SYNODI CHALCEDONENSIS AD SANCTISSIMUM PAPAM ROMANAE ECCLESIAE LEONEM.—I. Leonem synodus laudat vocis B. Petri omnibus constitutum interpretem, quem in suis legatis praefuisse declarat.—II. De Dioscori Alexandrini tyrannide et impiis gestis.—III. Quid circa eum actum sit, ac de definitione fidei.—IV. Canonis de praerogativa sedis Constantinopolitanae edendi causam exponit, et confirmationem petit. 951
- EPIST. XCIX, SYNODICA RAVENNII ALIORUMQUE EPISCOPORUM GALLORUM AD S. LEONEM PAPAM.—I. Tarditatem suam in rescribendo excusant.—II. Omnes in Gallia Leonis epistolam ad Flavianum, ut fidei symbolum recepisse.—III. In ea fidelibus et infidelibus arcanum incarnationis mysterium retegi.—IV. Nuntiis ex Oriente allatis se a scribendo ad imperatorem abstinuisse.—V. Leonem pontificem a Deo datum esse Ecclesiae gratulantur. 966
- EPIST C, MARCIANI IMPERATORIS AD LEONEM PAPAM.—I. De fide apud Chalcedonem roborata et pace Ecclesiae restituta gratulatur.—II. Fidem juxta litteras S. Leonis a synodo esse expositam.—III. Petit ut sedi CP. secundus locus [Col. 1569] juxta statuta secundae et quartae synodi tribuatur.—IV. Per Lucianum et Basilium consensum ejus super eodem negotio postulat. 970
- EPIST. CI, ANATOLII EPISCOPI CONSTANTINOPOLIS AD S. LEONEM ARCHIEPISCOPUM ROMAE.—I. Leonis zelus contra haereticos quos prostravit. De actis Chalcedone Romam allatis. —II. Legati Anatolii cum aliis actis Romam missi. De damnatione Dioscori.—III. De epistola Leonis recepta ab omnibus, et de definitione fidei edita in synodo Chalcedonensi. —IV. De aliis gestis Chalcedonensibus post definitionem fidei, primum quoad canones, dein quoad particulares causas ecclesiasticas. Tandem de privilegio Ecclesiae Constantinopolitanae.—V. Contradictio legatorum Leonis huic privilegio. Confirmatio ejus petitur. 975
- EPIST. CII, AD EPISCOPOS GALLIARUM.—I. Se Gallorum episcoporum epistolam coelesti doctrina plenam accepisse nuntiat.—II. De synodo oecumenica. Humanis de fide ratiociniis locum esse non debere.—III Nestorii et Eutychetis dogmata pariter esse fugienda.—IV. Synodum et epistolae Leonis consensisse, et Dioscorum proscripsisse.— V. De his omnibus gratias Deo esse agendas; pro legatorum reditu orandum; victoriam fidei Hispanis per Gallos esse nuntiandam. 983
- EPIST. CIII. AD EPISCOPOS GALLIARUM.—Reversis legatis a synodo Chalcedonensi, acceptisque gestis, et sententia adversus Eutychen et Dioscorum prolata, hujus exemplar mittit ad Gallicanos episcopos. 987
- EPIST. CIV, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. De fidei victoria, et errorum utilitate in Ecclesia.—II. Multa ex Anatolii ambitu mala exsurgere.—III Constantinopolitanam sedem, quae regia est, non apostolica, aliarum depressione attolli non posse.—IV. Rogat Marcianum ut Anatolii cupiditatem comprimat.—V. Ex prioribus excessibus Anatolium animos sumpsisse. 991
- EPIST. CV, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Plenam esse fidei victoriam in qua superant tam qui ceciderunt quam qui steterunt.—II. Nihil valere posse contra canones Nicaenos, qui soli firmandae paci sufficiunt.—III. Anatolio Flavianum exemplo esse debere; et per se ruere quod Nicaenae synodo contrarium est.—IV. Ut ipsa Anatolium a proposito revocet hortatur. 997
- EPIST. CVI, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CP.—I. Anatolii fidem esse laudandam, cupiditatem damnandam.—II. Nicaeni concilii praerogativa, quam Anatolii ambitus petit.— III. Chalcedonensi synodo in solo negotio fidei convocata eum abuti.—IV. Numquam se in praejudicium Nicaeni concilii illicitis ausibus consensurum.—V. Canones synodi CP. ad sedem Romanam numquam missos, Anatolio male patrocinari.—VI. Satius esse ut cupiditatem deponat, charitatem sectetur. 1001
- EPIST. CVII, AD JULIANUM COENSEM EPISCOPUM.—I. Nicaeni concilii auctoritas quanti facienda sit.—II. Julianum arguit quod Anatolio CP. laveat.—III. Contra universalis Ecclesiae statum, sine reatu utriusque ipsorum, nec sibi licere quidquam concedere, nec ei obtinere. 1009
- EPIST. CVIII, AD THEODORUM FOROJULIENSEM EPISCOPUM.— I. Unumquemque episcopum ad metropolitanum in dubiis recurrere debere.—II. Duplex esse peccati remedium; et quis reconciliationis ordo esse debeat.—III. Poenitentem, qui ante reconciliationem decedit, reconciliari post mortem non posse.—IV. Nemini in extremis posito et reconciliationem petenti eam esse denegandam.—V. Quam periculose in finem poenitentia reservatur. Nemini per signa poscenti negandam esse, observatis circa apostatas canonicis regulis.—VI. Ut cum metropolitano responsa ad consultationem communicet. 1011
- EPIST. CIX, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. De Palaestinorum monachorum turbis et violentiis, quibus catholicos exagitabant, ac in Eutychianam haeresim assensum extorquebunt, queritur.—II. Eos ab imperatore cohibendos. et pertinaces in exsilium pellendos.—III. Epistolam S. Athanasii ad Epictetum eisdem opponendam mittit.— IV. De Juvenali episcopo Hierosolymorum ab eisdem pulso, et de alio ei subrogato. 1014
- EPIST. CX, MARCIANI AUGUSTI AD LEONEM PAPAM.—Confirmationem synodi Chalcedonensis a pontifice uti necessariam petit. Ejus constantiam in vindicandis canonibus et reprimenda novitate laudat. 1017
- EPIST. XCI, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. Ordinationis Anatolii suspicionem per fidei ejus professionem esse sublatam.—II. Male ab eo Aetium ab archidiaconi officio esse submotum.—III. Marcianum rogat ut Anatolium ab illicitis retrahat, et faveat Juliano. 1019
- EPIST. CXII, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Andream ecclesiasticis rebus, amoto Aetio, praepositum esse conqueritur. —II. Omnia in statum pristinum restitui postulat. 1023
- EPIST. CXIII, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. Quod ipsi multa patienti compassus sit, gratias agit, simul de [Col. 1570] Aetii dejectione expostulans.—II. Julianum CP. in speculis esse vult pro causa fidei. Anatolium ab imperatore esse increpatum.—III. De tumultu monachorum Aegyptiorum et Palaestinorum.—IV. De epistola sua et de actis Chalcedonensis synodi in Latinum convertendis. 1024
- EPIST. CXIV, AD EPISCOPOS QUI IN SANCTA SYNODO CHALCEDONENSI CONGREGATI FUERUNT, DIRECTA.—I. Se consentire his quae Chalcedone circa fidem constituta sunt.—II. Numquam id a se ratum esse habendum, quod adversus Nicaenos canones ibidem actum est. 1027
- EPIST. CXV, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. De pace Ecclesiae reddita, compressis haereticorum reliquiis, et Anatolio increpato gratias agit.—II. De monachis a Marciano cohibitis, et approbatione Chalcedonensis synodi per se ad episcopos missa. 1031
- EPIST. CXVI, AD PULCHERIAM AUGUSTAM.—I. Pro vigore fidei et sanctionibus contra rebelles monachos editis gratias agit.—II. Se ad Chalcedonenses episcopos litteras dedisse consensus sui testes. 1035
- EPIST. CXVII, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. Se ut imperatori satisfaceret et occasionem haereticis auferret, ad episcopos Chalcedonenses de consensu suo litteras dedisse. —II. De monachis edicto Marciani repressis, et archimandritis Puclheriae responsione increpatis.—III. De Eudocia a Leone monita ex secreto imperatoris mandato. —IV. Actii dejectionem patienter habendam esse, ne aliarum Ecclesiarum regimini se immiscens mensuram propriam videretur excedere.—V. Anatolium ab Illyricianis subscriptionem in sui ambitus patrocinium elicere voluisse De epistola ad Chalcedoneses episcopos scripta. 1037
- EPIST. CXVIII, AD EUMDEM JULIANUM COENSEM EPISCOPUM.— I. Nihil se pro causa fidei et Ecclesiae omisisse.—II. Praedicandi munus solorum sacerdotum, non monachorum esse; contra parricidas Alexandrinos imperatoris zelum accendendum esse. 1039
- EPIST. CXIX, AD MAXIMUM ANTIOCHENUM EPISCOPUM.—I. Fidem inter duo extrema mediam esse.—II Maximum in Orientalibus Ecclesiis pro fidei puritate vigilare debere. —III. Ecclesiarum privilegia inconcussa esse oportere.— IV. Anatolii conatus Nicaenis canonibus adversos, irritos fore.—V. Si quid legati in synodo approbarent praeter fidei causam, esse rescindendum.—VI Nemini praeter episcopos praedicandi munus esse concedendum. 1040
- EPIST. CXX, AD THEODORITUM EPISCOPUM CYRI—I. Haereses non sine Ecclesiae utilitate ortas irretractabili judicio comprimi.—II. Christi esse victoriam, quam de haereticis Ecclesia reportat.—III. Dioscori pervicacia etiam adversus Leonem saevientis.—IV. Scribentibus de rebus fidei sua verba esse libranda.—V. Theodoritum ab omni haereseos macula mundum esse demonstratum ab invincibili veritate.—VI. Vigilandum esse etiam post victoriam. Neminem sive monachum, sive laicum, praeter sacerdotes, praedicandi munus arrogare sibi debere. 1045
- EPIST. CXXI, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. Curam paschalis cycli Alexandrino episcopo olim esse demandatam.— II. Quid difficultatis ex illo ortum sit.—III. Ut de hac difficultate jubeat inquiri, postulat. 1055
- EPIST. CXXII, AD JULIANUM EPISCOPUM.—Rogat eum ut de controversia Paschatis anni sequentis diligentius inquirat, rescribatque. 1058
- EPIST. CXXIII, AD EUDOCIAM AUGUSTAM.—I. Rogat ut curam suam reducendis ad fidem et quietem monachis Palaestinis impendat.—II. Recepta Chalcedonensi synodo tam Eutychen quam Nestorium exsecrentur, si catholici videri volunt. Quid autem profecerit exhortatio Eudociae, ipsius litteris instrui cupit. 1060
- EPIST. CXXIV, AD MONACROS PALAESTINOS.—I. Ex perversa epistolae S. Leonis ad Flavianum interpretatione impositum esse Palaestinis.—II. Tam Eutychen, qui naturas confundit in Christo, quam Nestorium, qui personas geminat, esse detestandos.—III. Christi non esse participem qui nostram in eo naturam non confitetur.—IV Illos solum Christi sanguine mundari, in quorum corpore oblatus, passus et mortuus triumphavi.—V. Utriusque ejus naturae proprietates ex operum qualitate declarari.—IV. Utramque inconfuse in una persona convenire.— VII. Nihil Filio Dei accessisse de novo nisi in forma servi. —VIII. Cum iisdem monachis de scandalis ipsorum furore ortis expostulat.—IX. Ut resipiscant et fidem communem amplectantur, exhortatur 1061
- EPIST. CXXV, AD JULIANUM COENSEM EPISCOPUM.—Per comitem Rodanum De silentio Juliani amice expostulat; de omnibus vult instrui. 1068
- EPIST. CXXVI, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—Gratias agit pro sedatis Paelestinae tumultibus, et restituto in suam sedem Juvenati Jerosolymitano; Dioscorum etiam ejusque sequaces Aegyptios perstringens. 1069
- EPIST. CXXVII, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.—I. De restituto Jerosolymitano episcopo, conversis Paelestinis monachis et receptis Proterii litteris.—II. De Paschate anni 455 diligentus inquiri cupit. III. De epistola sua ad Chalcedonenses episcopos lecta CP. Aetii discussione, et variis epistolis ultro citroque scriptis. 1070
- EPIST. CXXVIII, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—Laudata principis fide ac religione testatur se libenter Anatolium in gratiam suam recepturum, modo satisfaciat canonibus, et sacerdotum jura non convellat. 1073
- EPIST. CXXIX, AD PROTERIUM EPISCOPUM ALEXANDRINUM.— I. Episcoporum esse vigilare ne fidei unitas violetur, quod vel litterulae immotatione fieri potest.—II. Ex traditione SS. PP. et suam epistolam catholicam, et docendos esse populos, asserit.—III. Fidem, disciplinam et privilegia Ecclesiarum ex norma vetustatis esse servanda. 1075
- EPIST. CXXX, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. De fide Proterii Alexandrini episcopi gratulatur.—II. Alexandrinos ex suae Ecclesiae traditione ab illo esse edocendos.— III. Ut epistola Leonis ad Flavianum ab haereticis falsata in Graecum tranisferatur de novo, et Alexandrinis publice recitetur. 1078
- EPIST. CXXXI, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSUM.—I. Julianum de receptis Proterii Alex. litteris monet; suam ad Flavianum epistolam ex Latino in Graecum ab eodem transferri cupit ac mandat, quam sub signaculo Augusti missam Alexandrinae plebi in Ecclesia recitari vult.— II. De Paschate sequentis anni ut rescribatur. 1081
- EPIST. CXXXII, ANATOLII EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI AD LEONEM PAPAM.—I. De intermisso litterarum commercio amice conqueritur. Debitam pontifici obedientiam ostendit. —II. Aetium restitutum esse, Andream vero depositum scribit.—III. Litteris sancti pontificis recreari peroptat. —IV. Ambitionis culpam a se amotitur, eamque in cleri sui episcoporumque Orientalium studium refundit. Gestorum Chalcedonensium confirmatio pontificiae auctoritati reservata traditur. 1082
- EPIST. CXXXIII, SANCTI PROTERII ALEXANDRINI EPISCOPI AD BEATISSIMUM PAPAM LEONEM ROMAE URBIS EPISCOPUM.— 1084
- EPIST. CXXXIV, AD MARCIANUM AUGUSTUM.—I. Laudato Marciano, promittit Anatolio gratiam suam, si resipiscat. —II. Rogat ut Eutychen virus suum in exsilio spargentem ad secretiora loca releget.—III. De paschalis diei inquisitione gratias agit, et ut catholicis faveat precatur. 1091
- EPIST. CXXXV, AD ANATOLIUM EPISCOPUM.—I. Intermissi litterarum commercii rationem reddit.—II. De destituto Andrea archidiacono et aliis in Ecclesia CP. restitutis laudat. —III. Majorem in agnoscenda culpa sinceritatem desiderat. 1096
- EPIST. CXXXVI, AD MARCIANUM AUGUSTUM. De correctione Anatolii.—I. Cur Anatolio scribere intermiserit. —II. Quibus conditionibus illi reconcilietur.—III. De Andrea ab archidiaconatu dejecto, et Juliano commendato. —IV. Ut Carosus monachus compescatur. 1098
- EPIST. CXXXVII, AD EUMDEM MARCIANUM.—I. Gratias agit pro perfecta inquisitione de die paschali, de qua Proterii litteras se accepisse significat.—II. Oeconomorum Ecclesiae rationes, non judicium, sed sacerdotum examine discutiendas esse. 1100
- EPIST. CXXXVIII, AD EPISCOPOS GALLIARUM ET HISPANIARUM. —Hanc formatam paschalis diei indicem ad Gallicanos episcopos mittit, per eosdem ad Hispaniarum Ecclesias transmittendam; ubi et controveriae status exponitur. 1101
- EPIST. CXXXIX, AD JUVENALEM JEROSOLYMITANUM EPISCOPUM. —I. Ipsum in sedem suam receptum essse gaudet, non dissimulata priori ejus tergiversatione.—II. Eumdem ipsis mysteriorum locis edoceri.—III. Ex veritate crucifixionis veritatem nostrae in Christo carnis defendi.— IV. Errantes circa incarnationem Domini ex utriusque Testamenti paginis instrui. 1102
- EPIST. CXL, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM.— Faciliorem fore deinceps errantium correctionem, Dioscoro sublato, cujus mortem Julianus Leoni nuntiaverat. Eumdem monet ut de statu Alexandrinae Ecclesiae scribat. 1109
- EPIST. CXLI, AD EUMDEM JULIANUM.—I. De Carosi monachi correctione et Joannis decurionis in Aegyptum legatione. —II. De Maximo Antiocheno episcopo criminis alicujus accusato, quid evenerit, ut rescribat. 1110
- EPIST. CXLII, AD MARCIANUM AUGUSTUM—I. Fide Augusti landata, iterum de consensu suo circa diei festi celebrationem dato certiorem eum facit.—II. Gratias agit pro ablatis Caroso et Dorotheo e suis monasteriis. 1110
- EPIST. CXLIII, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Ne haereticorum reliquiae in urbe latentes nimia lenitate foveautur ac revalescant. 1111
- EPIST. CXLIV, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM. Nunc primum edita ex ms. Ratisponensi.—Ejus diligentiam laudat. Eutychianorum nisus post Marciani mortem. Ipsorum tumultus Alexandriae. 1112
- EPIST. CXLV, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. Rogat ut perturbatae [Col. 1572] Alexandrinorum Ecclesiae succurrat.—II. De fide bene definita disceptandum denuo non esse; et ut catholicus Alexandrinae Ecclesiae episcopus praeficiatur. 1113
- EPIST. CXLVI, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CP.—I. Haereticorum furore apud Alexandriam perpetrata in excidium Chalcedonensis synodi tendere ex occasione mortis Marciani imp.—II. Se ad Leonem Aug. pro servandis synodi decretis scripsisse. 1115
- EPIST. CXLVII, AD JULIANUM EPISCOPUM COENSEM, ET AETIUM PRESBYTERUM.—I. De silentio conquestus curam ei Ecclesiae commendat.—II. Ut statuta synodi Chalcedonensis inconcussa permaneant, et Alexandriae catholicus episcopus eligatur. 1116
- EPIST. CXLVIII, AD LEONEM AUGUSTUM.— Gaudet Augustum synodi Chalcedonensis esse custodem, et ab eodem pertinacem et insidiosam haereticorum contentionem compesci postulat. 1117
- EPIST. CXLIX, AD BASILIUM EPISCOPUM ANTIOCHENUM.— I. Praemissa de non misso ordinationis nuntio querela, hortatur ut resistat Eutychianorum furori, qui caeso apud Alexandriam Proterio episcopo, synodum novam, posthabita Chalcedonensi, instaurari poscebant.—II. Leone imper. laudato, omnia in episcoporum constantia posita esse asserit, ne novi tractatus ineantur. 1119
- EPIST. CL, AD EUXITHEUM EPISCOPUM THESSALONICENSEM, ET A PARI AD JUVENALEM JEROSOLYMITANUM, PETRUM CORINTHIUM, ET LUCAM DYRRACHENUM.— Hortatur ut sceleratis ausibus Eutychianorum, qui Proterium Alex. episc. occiderant, strenue resistant; nec patiantur synodum alteram congregari; sed sua Chalcedonensi firmitas asseratur. 1120
- EPIST. CLI, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Nunc primum edita ex ms. Ratisponensi.—Ipsum laudat, et ut Ecclesiam Constantinopolitanam ab haeresi purget hortatur. De Attico presbytero discutiendo. 1121
- EPIST. CLII, AD JULIANUM COENSEM EPISCOPUM—Monet ut epistolae praecedentes ad metropolitanos scriptae, ad unumquemque Juliani cura vel Aetii perveniant; episcopalem ante omnia requiri constantiam; nihil esse in sua epistola vel novi, vel obscuri, vel dubii. 1122
- EPIST. CLIII, AD AETIUM PRESBYTERUM CP.—I. Ut litteras in Orientem scriptas unicuique dirigat.—II. Se pariter misisse litteras a Gallis et Italis ad se scriptas. Item et de aliis. 1123
- EPIST. CLIV, AD EPISCOPOS AEGYPTIOS.—Episcopos Aegyptios pro fide extorres consolatur, et ut pro incarnationis mysterio patienter adversa tolerent, hortatur. 1124
- EPIST. CLV, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —I. Eum ad vigilantiam contra haereticorum conatus incitat.—II. Conniventiam clericorum Constantinop. arguit, circa quos vigorem in Anatolio desiderat pastoralem. 1125
- EPIST. CLVI, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. Post Chalcedonensem synodum nihil esse denuo tractandum circa fidem. —II. Antichristum eum esse qui veritatem ab Ecclesia declaratam rursus examinat.—III. Parricidas Alexandrini episcopi Ecclesiae praesidere nefas esse.—IV. Preces Leoni Augusto oblatae tam a catholicis quam ab haereticis, in quo differant.—V. Omnia Christianae religionis officia et mysteria apud Alexandriam esse intercepta.—VI. Scripta de fide prolixiora promittit, Anatolii incuriam taxat, catholicos commendat. 1127
- EPIST. CLVII, AD ANATOLIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —I. Ut apud imperatorem, quem laudat, pro comprimendis haereticis strenue agat; idque curet ut Chadced. synodus firma permaneat, et pax Ecclesiae Alexandrinae restituatur.—II. Ut parricidae ab ea pellantur, et afflicti Aegypti episcopi adjuventur.—III. Profugis ex Aegypto episcopis opem esse ferendam; synodi adversariis constanter resistendum esse.—IV. De Attico presbytero et Andrea, ut vel corrigantur, vel repellantur ab Ecclesia. 1132
- EPIST. CLVIII, AD EPISCOPOS CATHOLICOS AEGYPTI APUD CONSTANTINOPOLIM CONSTITUTOS.—Consolatur episcopos pro fide extorres, et ad patientiam hortatur spe coelestis retributionis objecta, et promissa sua apud imperatorem actione. 1134
- EPIST. CLIX, AD NICETAM EPISCOPUM AQUILEIENSEM.— I. Quod debeant feminae quae, captis viris, nupserant aliis, regressis de captivitate viris prioribus copulari, ut quod suum est unusquisque recipiat.—II. Quod non probetur esse culpabilis qui uxorem captivi in matrimonium videtur esse sortitus.—III. Ut si viri de captivitate regressi intemperantia uxorum offensi non fuerint, et voluerint eas in conjugium recipere, liberam habeant facultatem.—IV. Ut si mulieres ad priores maritos redire noluerint, velut impiae ecclesiastica communione privandae sint.—V. Captivis aut terrore [ Al. , errore], aut fame, non veneratione, cibos immolatitios edere compulsis, poenitentia concedenda est.—VI. Quod hi qui ad iterationem baptismi, vel vi vel errore coacti, animos inclinarunt, sint sublevandi remedio, ita ut senilis aetatis, periculorum quoque et aegritudinum, caeterarumque necessitatum habeatur sollicita consideratione respectus. —VII. Ut qui ab haereticis baptizati sunt, sola sancti Spiritus invocatione firmentur. 1135
- EPIST. CLX, AD EPISCOPOS ET CLERICOS CATHOLICOS EX AEGYPTO APUD CONSTANTINOPOLIM CONSTITUTOS.—I. Consolatur extorres Aegypti episcopos et clericos, monetque de suis legatis in Orientem ex imperatoris voluntate mittendis.—II. Hortatur ut omnem novum de fide tractatum amoveant, sufficiente synodi auctoritate. 1140
- EPIST. CLXI, AD PRESBYTEROS, DIACONOS ET CLERICOS ECCLESIAE CONSTANTINOPOLITANAE.—I. Ut in fide stabiles et ab haereticorum societate alieni perseverent hortatur.— II. Ut novum judicium non instauretur, et ut Atticus et Andreas ordinis sui honore priventur, nisi voce scriptoque fidei Chalcedonensi adhaerere se profiteantur. 1142
- EPIST. CLXII, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. Ut fidem semel definitam ad examen revocari non sinat.—II. Se nec posse haereticis communione sociari, nec definitis a synodo dissentire.—III. Legatos a se mittendos, non ut disputent, sed ut instruant.—IV Fugiendos haereticos, quibus et poenam imminere significat. 1143
- EPIST. CLXIII, AD ANATOLIUM CONSTANTINOPOLITANUM.— Quod sua monita Anatolio displicuerant expostulat monetque ut Atticus presbyter propria subscriptione publice recitanda Eutychianum damnet errorem, si catholicus videri velit. 1146
- EPIST. CLXIV, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. Legatos mittit vice sua pro Ecclesiae libertate acturos, rogatque ne bene definita ad novum tractatum revocentur.—II. Semper disputationi locum fore, si humano ratiocinio et rhetorum loquacitate expendi mysteria sinantur.—III. Quam Evangelio et humanae saluti inimicum sit Eutychianorum dogma a synodo proscriptum; cui nulla disputatione derogari debet.—IV. Parricidas Alexandrinos omni indulgentia indignos esse; quibus tamen, si resipiscant, de misericordia non desperandum.—V. Legatos commendat, quos mittit non disceptaturos, sed supplicaturos; quaenam pro pace Ecclesiae sint agenda; correctis poenitentiam non negandam, obduratis sub synodali sententia remanentibus. 1148
- EPIST. CLXV, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. Promissa prius scripta adversus Eutychianum dogma se mittere indicat.— II. Nestorii et Eutychetis dogmata exponuntur, quorum hic Apollinarem, Valentinum et Manichaeum aemulatus est.—III. Nicaeno Symbolo omnia haec haeresum monstra confodi.—IV. Reconciliationem hominum ex incarnatione pendere, sine qua nec mediatoris nec redemptoris officium Christus implet — V. Solo Christi sacrificio vel reconciliatum Deo fuisse mundum, vel justificatos peccatores. —VI. Utriusque in Christo naturae proprietates ex diversis ejus actionibus manifestari.—VII. Veritatem carnis in Christo ex veritate mortis, sepulturae et resurrectionis comprobari.—VIII. Christi exaltationem nisi in vera hominis natura perfici non potuisse —IX. Sub specie Deitatis honorandae magna eam injuria affici, cum sub mendacio phantasmatis latuisse asseritur.—X. Ex SS. Patrum traditione catholicam fidem inconcusse firmari, quam tueri imperatore in primis dignum.—XI. Testimonia SS. Patrum tam Graecorum quam Latinorum pro asserenda veritate carnis in Christo. 1155
- EPIST. CLXVI, AD NEONEM RAVENNATEM EPISCOPUM.—De his qui de captivitate redeuntes, incertum habent utrum ante captivitatem baptisma consecuti sint.—I. De parvulis qui in captivitatem devenerunt, et baptismi gratiam non reminiscuntur.—II. Ut ab haereticis baptizatus, per manus impositionem accipiat Spiritum sanctum. 1191
- EPIST. CLXVII, AD RUSTICUM NARBONENSEM EPISCOPUM.— I. Quod non habeantur episcopi quos nec clerus elegit, nec populus exquisivit, nec provinciales episcopi consecrarunt. Si qui tamen clerici ab his pseudo episcopis ordinantur, rata porest ordinatio talis existere.—II. Quod presbyteri aut diaconi, si in aliquo crimine detecti fuerint, non possint per manus impositionem poenitentiae remedium consequi.— III. Quod diaconi, sicut episcopus et presbyter, cessare debeant ab opere conjugali, non tamen repudiare conjugia. —IV. Quod aliud sit uxor, aliud concubina; nec erret quisquis filiam suam in matrimonium tradiderit ei qui habuit concubinam.—V. Quod non sit conjugi duplicatio, quando ancilla rejecta, uxor assumitur.—VI. De his qui communione privantur, et ita moriuntur.—VII. De his qui poenitentiam agere differunt.—VIII. Quod oporteat eum qui pro illicitis veniam poscit, etiam a licitis abstinere. —IX. Quod poenitenti nulla negotiationis lucra exercere conveniat.—X. Quod ad militiam saecularem post poenitentiam redire non debeat.—XI. Quod adolescens, si urgente quocumque periculo, poenitentiam gessit, et non se continet, uxoris possit remedio sustineri.— XII. Quod si quis propositum monachi deseruerit, publicae sit poenitentiae satisfactione purgandus.—XIII. Quod puellae quae, non coactae, sed voluntate propria virginitatis propositum susceperunt, peccant, si nupserint, licet nondum fuerint consecratae.—XIV. De his qui dubitant utrum baptizi sint, necesse est eos baptizari.—XV. Quod eos qui se baptizatos agnoscunt, sed in qua professione nesciunt, per manus impositionem suscipi conveniat.— XVI. De his qui convivio gentilium et escis immolatitiis usi sunt. 1197
- EPIST. CLXVIII, AD UNIVERSOS EPISCOPOS PER CAMPANIAM, SAMNIUM ET PICENUM CONSTITUTOS.—I. Ut non omni tempore baptismi regeneratio detur, nisi in Pascha et Pentecoste, et nisi periculosa infirmitas oppresserit.—II. De poenitentia fidelium, ut confessio eorum non publicetur. 1209
- EPIST. CLXIX, AD LEONEM AUGUSTUM.—I. De ejecto Timotheo Aeluro ab Alexandrina Ecclesia, et catholico praesule in ejus locum eligendo.—II. Et fidei integritatem et probitatem morum in sacerdote requiri.—III. Impium Aelurum, etsi fides ejus forte integra, restitui non posse. 1212
- EPIST. CLXX, AD GENNADIUM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. —Queritur quod Timotheus Constantiopolim venire sit permissus; nullam ei restitutionis spem esse relinquendam; cavendumque ne se publicis privatisve colloquiis immisceat. 1214
- EPIST. CLXXI, AD TIMOTHEUM EPISC. ALEXANDRINUM.— I. De electione ejus gratulatur, charitatemque commendat. —II. Ut fidei rebus invigilet, frequenterque ad ipsum scribat. 1215
- EPIST. CLXXII, AD PRESBYTEROS ET DIACONOS ECCLESIAE ALEXANDRINAE.—Ad concordiam in Ecclesia Alexandrina servandam augeudamque invitat; et ut qui ab haereticis seducti sunt, ad poenitentiae remedium provocentur. 1216
- EPIST. CLXXIII, AD QUOSDAM AEGYPTI EPISCOPOS.—De electo Timotheo catholico in locum Timothei Aeluri gratulatur; unitatem commendat, et ut sollicitudinem suam ejus curae jungant ad reducendos errantes, invitat. 1217
- DISSERTATIO de Epistolis deperditis tum S. Leonis ad alios, tum aliorum ad S. Leonem, ac de aliis monumentis ad epistolas pertinentibus. 1217
- APPENDIX PRIMA ad secundam partem operum S. Leonis. —EPISTOLAE SUPPOSITITIAE. 1233-1255
- APPENDIX II.—Quaedam fragmenta. 1255-1263
- QUESNELLI OBSERVATIONES ET NOTAE in Epistolas S. Leonis Magni. 1263-1506
OPP. S. LEONIS PRIMA PARS.—SERMONES.
FINIS TOMI QUINQUAGESIMI QUARTI.